БАЙТАШЦА ГIОРВАЬННА САГ — Сердало\nВай къам Сибрера цIаденача хана денз, литературанна юкъе ший белггала моттиг йолаш хьавоагIарех ва Плиев Iабазбика Амир. Аз цун байташ еша а, цун кхоллам зув а дикка ха я. Цу юкъа цхьа хIама хайнад сона, даьд алале кепа тоха хьоц ший йоазош Амира, сих ца а луш, сабарца бу цо из болх. «Керта чу хьалкхийна, дег чура хьаьнденна» хила деза илли, иштта ца хилча наьха сакхетамашка кхачац из. Цу тайпара уж хулийташ йола моттиг я поэта Плиевс лораер а. Цо яздаь книжкаш сов дукха дац, 4-5 хила мег уж. Цхьабакъда уж а кхоачам болаш хиннад, Амир поэт санна ший мехкахошта дIавовзийта. Сона довзарех да «Тешам» (1969),»Даьй ловца» (1971), «Вахара иллеш» (1983), «ЦхьоагIо» (1973), «Сатемза уйлаш» (1990), «Са ГIалгIайче хозлуш латт» (2001). Тайп-тайпара цIераш цар яле а, цхьа хIама юкъара да цу книжкай. Вайна гонахьара вахар, адамаш, Iалам, мохк, безам сов хозде гIерташ ийрча ца доахаш, шоаш долчча тайпара хьахьекхад поэта. Цхьабакъда царга гIолла мугIарерча сага бIаргагургйоаца къайленаш лаха а хайнад цунна, шийна гуш санна, уж нахага дIахьокха карах а даьннад.\nЭггара цIенхаштагIа вола книжкаш дешар – из бер да, хIана аьлча из Iехалургдац во даьча йоазонца. Нагахьа санна из воча меттаца, говзаме доацача сурт-сибаташца даь дале, беро цу тайпара книжка Iодулларгда, Iокхосса а мег. Школе Iомадеча книжкашта юкъейихьай Плиевс язъяь байташ. Уж 6-ча а 8-ча а классашка Iомаю. Цар хестаду лоаман мехка Iалам хоза хеташ, уйлане дахе, из духьалхьокхаш Iеш хул дешархой. Иштта я цун «Са мохк», «Лоаман сурташ» яха стихотворенеш, кхыяраш. Уж Iомаяь яьлча, шоаш бахача мехках а цун Iаламах а йола хоза сочиненеш язъе вIаштIехьадоал берий. Иштта, зIамига болча хана цар дегашка дIачIоагIвенна поэт, боккха хилча а царна хьамсара волаш, сакхетамашка ваха вус. ХIаьта цун книжка дохкаш гойя, юхе гIолла цIаккха тIехбаьле дIаболхац уж. Цу мугIарерча нахах лоархI аз се а. Школе деша вагIаш вайза Амир, хIанз боча волаш, цун йоазонашта тIакхаьчача уж эцаш, царца сакъердам болаш ва со тахан, воккха хиннача дийнахьа. Укхаза воккха хиннача яхача деша маIан да, къавеннача яхача дешадар санна.\nПлиев Iабазбика Амир ваь хиннав 1938 шера 2 сентябре. Цхьаболча Iилманхоша из 5 июне ваь хиннав аьнна яздаь моттигаш а я. Ваь моттиг, дукхагIболча цун вежарий санна, Пхьилекъонгий-Юрт хиннай. Белгалдаккха деза, дунен тIагIолла дикка го баьккхачул тIехьагIа, из юххера а цу юрта сеца, хIанз цига вахаш хилар. Вай цIадаьхкачул тIехьагIа, цхьан юкъа «Сердало» газете, цу мугIарерча кхыча моттигашка болх баьб цо. ЦаI да цох майрра ала йиш йолаш, ше миччахьа вале а, моллагIа къахьегам караийца вахе а, байташта тешаме волаш, цар га ца дохкаш хьавенав поэт. Ер йоазув деш, аз сайна хьалхашка оттадаьдац цун вахара никъ тахкарца дувзаденна дош, дукхагIа шун теркам тIаоза лов сона цун кхоллама оагIонна. Нагахьа санна поэта вахар довза хьай безам бале, цун биографи еша езац хьона. Кхоачам ба духхьала цо язъяь байташ Iойийшача, хIана аьлча цунца да цун вахар, лайна халонаш, сийрда денош, дега цIенал, нахацара юкъамоттиг. Дика гуш да аьнна хет сона Амира вахар а бе-беча хана цо даьча йоазошка гIолла. Къона волаш цо даьрашкара гуш я цун къонал, гIаьметтавена къонах волаш яздаьраша цо баьккха вахара шоллагIа мул гойт. Карарча хана цо деча йоазоний кхыча беса чулоацам болаш санна хеталу. Оалаш ма хиллара, массадолча хIаман ше-ший ха я. Цу тайпара ше-ший ханаш йолаш, лоархIам а лелам а болаш я Амира стихотворенеш а.\nДуккхача поэташта эггара бочагIа хинна дIаэттай даьй баьхача лаьттах йола тема. Вешта, кхыча беса хила йиш а яцар цун, хIана аьлча моллагIча сага овлаш из ваьча, кхеваьча лаьттах доахк. Амира а ба ший мохк иштта боча. Цхьан хана ший даьй баьхаб йоах цо укх лаьтта, сий лакха лоаттадеш, моастагIчоа корта ца бетташ, къахьегаш, къам паргIатонга кхувлаш. Цу даьй никъ хержа ше а вах тахан поэт, хIана аьлча цар цIий да цун пхаьнашка лелар, царъяр я оамал, гIулакх, эздел. Даьхен хьашташта фийла волаш вах ше, къахьегаш а воча хIамах из лораеш а, яхаш дувц Плиевс ший бе-беча йоазошка гIолла. Цо кхеллача мугIарех теша а теш, уж дешаш вола саг. Цун керттера бахьан да, Плиев Амира тоам боаца хIама карахдаьннад, цун багара хоза доаца дош арадаьннад, оалаш хезадац сона цIаккха. Из а я-кх сага денен чу ютача тIехьаленех цаI – шийх дика цIи яккхийтар.\nСага вахар сакъердаме а дукха тамашаш шийца йолаш а да. МоллагIа хIама, дикка зийча, шийца йоккха къайле йолаш хул. Бер мо дуненах тамаш еш хьавоагIа поэт Плиев а. Цунна тешал деш я «Вахар – тамаш» яха стихотворени:\n«Вахар – йоккха тамаш, къайле!\nФуъ чура кIориг арайоал.\nВахара низа – хоастам, сийле!\nХовха зIийрг чхара тIа доал.\nЦо йоаттIаю чхара Iоакъа,\nДегI дахь малхага хьалъийлуш,\nКъовсамаца доаккх ший дакъа,\nДарца, малха ка ца луш.\nВахар – йоккха къайле, тамаш!\nЦо ший сийна вай кхеллад.\nДеннад хьаькъал, уйлаш ткъамаш,\nДунен низ вай бебеллаб».\nПлиев Амир литертуранна юкъе мишта воагIар дика хьагойташ да, халкъа поэта Чахкиев Идриса СаIида дита дагалоацамаш. Йоазонхой союзе цун стихотворенешка мишта хьежар дувцаш, цо яздаьд: «Цига цу дийнахьа ювца оттаяь хиннаяр Плиев Амира «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа кепа теха араяьнна байташ. Союзе гулбеннабар цIихеза бола гIалгIай йоазонхой: Хь-Б. Муталиев, Б. Зязиков, Дж. Яндиев, А. Ведзижев. ГIадвахар со, се цига нийсвенна. КIоаргга чулоацам болаш, къамаьл дар цига хиннар. Йоазонхоша дувцар гIалгIай къонача литераторий кхолламах лаьца. ЛакхагIа белгала ма даккхара, къаьстта теркам беш ювцар Плиев Амира поэзи. Цун цхьацца байт хьа а эцаш, йоашхар цар. Белгалбора чулоацам, мотт, байтий боарам, рифмаш. Дикка къамаьлаш хилар цига къонача поэта карахдаьннача толамех лаьца, белгалдаьхар цхьаццадола кхоачамбоацараш а. БоккхагIболча литератораша волалуча поэта никъ даькъала а бувцаш, чакхдаьлар из вIашагIкхетар…»\nИз никъ, сона хеташ, хила а хиннаб даькъала, хIана аьлча ше оалаш дола дош наха пайда боалаш, накъадоалаш хилча бакъахьа хеташ хиннав поэт, йоазонхой дезала ше юкъевенача хана денз.\nЗама дIаяхарга хьежжа, хувцалу дуне, адам. Даим хулаш долча хувцамех латт вай вахар а. Из зийнад поэта ший цхьадолча йоазонаш тIа. Массаза дика да ала йиш яц уж хувцамаш а. Цхьадараш дика а цхьадараш во а хул. Укхаза дагадох сона, бокъонца хиннад яхаш, дувцаш дола хIама. Цхьа Iарбе вена хиннав вай мехка. Бусалба ди лелабар, даар, эхь-эздел, гIулакх, боахамаш зийча, цо аьннад йоах: «Деррига дика дар шун, бакъда цхьа хIама да шун во. Цхьаккха тац шоана: е йIовхал а е шелал а. ЙIовхал эттача йIовхала кад шо, шелал эттача, шелала кад». Цунна а дайна «Цхьан беса дисац вай массаза» яхача ший стихотворене тIа Плиев Амира йоах, вай оамалаш, куцаш, хьашташ сиха хувцалуш хиларах:\n«Цхьан беса дисац вай массаза,\nВай ханаца хувцалу.\nКъона долаш доаг къовсамца,\nНиза эшалуш къалу.\nХувцалу вай хьаькъала а,\nДенал чIоагIа эргадоал,\nЛазарашта, мекъала а,\nБезам боацаш, дIалу доал.\nВоай сий дар а деза вайна,\nХьехам бара тIера хул.\nВахар кхетаду вай гайна,\nВоай гIалаташ чIоагIа къувл.\nГIулакхашка хьежжа мара,\nЛархIац наха, вахаро.\nХьалвоаккх е чукхосс вайх хIара\nДикал е вол лехаро.\nТайп-тайпара чулоацам хинна ца Iеш, бе-бе кеп йолаш а я поэта байташ. Масала уж хила йиш я массехк строфах (куплетах) латташ, массехк мугIарах латташ. Уж а вожаш а кIоарга чулоацам болаш хул. Оалаш ма хиллара, Амир а ва лоацача стихотворене говза пхьар. Денен чу наьха кхелаш вIаший тара йоацаш хул.ЦаIаш хьал долаш, вожаш къе, кхоалагIбараш хIамах ца башаш. Кхыча тайпара а хила тарлу цар оамалаш. Поэт хьагац наьха хьал-таронах, боахамах, саг куравала везаш хIама да аьнна хетац цунна рузкъа дукха Iоадаь хилар. ХIаьта а массане цхьатарра кхетамаш хилац, цудухьа уйлаш а гIулакхаш а вIаший тара доацаш хул. Цу лолстамагIа цо язъяьча байташка шо хьажийта лов сона:\nСонта ма вала.\nСов кура хиларах,\nКъайле йоацаш да цхьаькха цхьа хIама. Цхьавола саг рузкъо айву, вешта аьлча цу сага сий доаккх ахчо. Цхьавар воавеш а нийслу рузкъо, из леладе хьаькъал ца теача. Рузкъа яхар саг чIоагIа Iехавеш хIама я. Тахан долаш дале а, кхоана доацаш виса тарлу. Хьурмат де ховш, дIа мичахьа дахийта деза ховш, юха мичахьа оза деза ховш хила веза из шийга дар. ЦIенош дотта аьнна болхлой бийхабар аз. Царех цхьанне даим хаттар дора:\n— Ахча дий хьога?\n— Да, — оалар аз.\n— Даьра, ахча-м сиха кхоачалу хьона, — оалар гIишлонхочо, сона хьехар деча кепе. Цо яьххача тайпара, сиха кхоачалуш хIама я ахча, леладе ца хайча. Укхаза дагавох сона Гогола цхьа турпал. Долаш ма вий со, яхаш, хIама хьа ца деш, коанаIарга араваьле, дIаотташ хиннав из. Хьал-Iо тIех мел воалар чувехаш хиннав цо, шийна саготалла чай мала. Сов дукха чай мийнна, къийвеннав хьал долаш хинна саг. Таро яцар аьнна къе лархIац Амира саг, къел йоагIа аьнна хет цунна, наьха санна оамал йоацар, денал, майрал, хоза гIулакх фуд цаховр:\n«Таро йоацар вац къе,\nВале цхьанна даькъе.\nКъе ва во яр оамал,\nНахаца яр гоамал…\nКъе ва хабар дувцар,\nОамал, уйла хувцар;\nХьинар, денал доацар,\nШийна, наха воацар.\nВIаьхий ва нах безар,\nЦар дикалах тешар,\nЦIаккха дош цахувцар,\nАдамий мотт бувцар».\nДика вIаштIехьадоал поэта бархI мугIарах латта байташ кхолла. Лоаццача кепа чу йоккха уйла чукъовла хала да. Масала, къонах яхача деша маIан массехк мугIарца гучадаккха атта хургдац геттара говзача йоазонхочоа а. ХIаьта а Амир хьежав из де. Къонахчох дукха дика байташ язъяьй гIорбаьннача лоаман поэташа Гамзатов Расула, Сулейманов Ахьмада, Гагиев Гирихана, кхычар. Цар мугIаре дIаоттае мегаргйолаш я аьнна хет сона Плиевс язъяь лоаца байт а. Ховш ма хиллара, къонах дуккха белгалонаш йолаш хила везаш хиннав: сабар, эхь, яхь, гIулакх, эздел, денал, майрал, камоаршал, тешаме новкъост, дезала дика да, къахьегамхо, кхалсага дика цIен-да, иштта кхы дIахо а. Бахьан долаш а доацаш а, наха качъухаш хилар къонахчал дац. Нахаца Iимерза хилар, товш, наьха мотт ховш хилар – из да къонахчал. Уж хIамаш хестаду Амира, къонахчун хьакъехьа дувцача хана:\n«Сабар долчо лехац дов,\nВошал чIоагIде цунна лов.\nДовно хатар делга хов,\nДов лехачох чам цун бов.\nВоккхийву из сабаро,\nНаха гIойле лехаро.\nШий хьашташта ду цо доал,\nЦудухьа, къонах ва, цох оал».\nКотамо фуъ дича,\nЭсалчо сом делча,\nШера ше хеставу.\nКарах мел дийннараш,\nЦун сий де а бицлуц\nКарарча хана геттара хала балхаш дукха диса а дисадий-те аьнна хеталу. ДIа мел хьежача кийчбенна лелаш мехкарий, кагий нах хул, дIа-юха баха машенаш я, токаца болх беш я кхыметтел хьастам чутохаш йола хIама а. Сона дагадоагIа, Наьсаре кизга тоха ховш, кор-ниI догIа ховш, наггахьа мара саг вацар. Боккхача наха а хацар лерттIа уж балхаш де. ХIанз кхувш боагIа кагий нах хул моллагIа чоалхне болх хьабе ховш, шоашка чемоданашка йоахкаш станокаш а йолаш. Iемаб уж, дийшад цар. Цудухьа эргадаьннад наьха боахамаш. Вай даьша еттарел дикагIа гIалаш йотта хов царна, кирпишк Iойилла хов. Ялаташ, сомаш, баьцадаараш кхеду, доахан-жа леладу. Вайна хIара дийнахьа бIарга ца гой а, къхьегамах боахк вай мехкахой. ХIаьта а болаш ба, сигалара шоашта шортта хIама Iочукхоссарга сатувсаш багIараш а. Шоашта лац царна болх бе, бакъда наха хьадаьр даара-м тIера ба. Царна дагадохац хьарамеи хьаьналеи яха дешаш. Шоашта товр хилча, цига денз дIадолчоа уж сагота бац. Цу тайпарча наха дика хьехам луш ба Амира ераш бархI мугI:\n«Тахан цхьабарашта лац\nСийле ца йоаккхилга хац\nМоллагIа урхе яккхара\nТоъал хало лов.\nАтта баха ловрий\nСий, эхь, тешам бов».\nДика вIаштIехьайоал поэта биъ е шин мугIарах латта байташ. Уж дукхагIа кицай хьисапе хьехам луш дола йоазош да. МоллагIча темах хила йиш я уж: доттагIалах, зовзалах, майралах, къахьегамах. Дикадар гойташ санна, цар гойта тарлу водар, зуламедар, вай вахарца товш доацар. Цхьайолча хана къаракъаца, чхьагIарца, уж мелача нахаца лира дов лоаттаду поэта. Цу лоацача мугIараша дика гIо ду цунна ше ала гIертар нийса, дизза дIаоалача даькъе. Иштта дика кхоллалуш хиннай лоаца байт халкъа поэта Яндиев Жамалдийна. Амира а баьккхаб цу даькъе белггалара толам:\n«ЭгIазвахача стохар – къонахчал,\nКхерам тIабеча цавохар – къонахчал,\nСабар бахьан сий ца довш вус къонах,\nСухало воаву, сабаро лораву вонах».\n«Ший кхел, ший вахар ше тоаде деза.\nЛерттIавар цIагIа а ара а веза.\nВаха ца могаш, велхаш ма лела,\nСо аьнна хеташ, нахах ма вела».\n«Саг нийсхо еза, бакъле вол,\nНах кхардийтачул валар тол».\nБезама тема къаьстта боча я поэта. Цу хьакъехьа ший «Кха кIоаргагIа аха деза» яхача статья тIа литературни критик хиннача Мальсагов Абос яздаьд, поэта кердача, «Вахара илли» яхача, книжках дувцаш: «Плиев Амира кердача сборника юкъе дикка белггала йола моттиг дIалоац безамах йолча стихай цикло а. Царех дукхагIъяраш язъяь я безам сийрда, боккха, къаьга болга гойташ. Ший тайпара майра, бакъда, сов айхьаза доацаш, нах тешабеш, доагI-доагIаш дола нийсор юкъедоаладеш дувц поэта безамах:\nБезам – бIаьсти, безам – ала,\nШо ма гIерта из дIабоабе,\nБаргба хьовзам, хургба бала,\nБезараш оаш вIашагIбоахе.\nИйттIа легаргда цар дегаш,\nЛеларгба уж шоайла хьегаш.\nСатем боацаш, бIаргаш лешаш,\nВIашагIкхета наькъаш лехаш.\nИз дIабоабой, хургба бала».\nПлиев Амирах мел дукха дувцарах, хIаьта а ала дика хIама корадергдар. Лакхе вай дийцар а кхоачам болаш да аьнна хет сона цун оамал, поэзецара безам хьагучабаккхара. ДIахо из могаш-маьрша хилар да цун йоазош дезаденна болча наха эшар. Цун ший дезткъа шу дизарал совгIа, «Бутт» яха цун эггара хьалхара стихотворени «Сердало» газета тIа араяьнна а 60 шу дуз укх шера. Уж, сога хаьттача, доккха ши цIай да.\n← Неподвижный контур живой природы\nПроизводство в Европейском суде по правам человека →


Даьца лерхIам лелабар — Сердало\nЮххера а хьатIадера даь лерхIам беш цун хетадаь дола ди а. Дукха тайпара дездеш денош да дерригача дунен тIа, бакъда «Международный день отца» яха ди чIоагIа кIезига лерхIам беш да Россе паччахьалкхе, хьашт дале вIалла хьоахадеш а дац из цхьаболча наха. Из ди дезду июнь бетта кхоалагIча кIирандийнахьа. Укх шера из нийслу июнь бетта 16 дийнахьа. Нагахьа санна шоаш хIанз а даьна хетадаь дола халкъаштаюкъера даь ди дезде кийчденна деце, жи дIакийчле, кхы а ха я шуга шоай даь дог хьаста а, цун самукъадаккха а.\nИз ди цIай хьисапе дездергдолаш дагадехараш маIа нах а боацаш кхалнах ба. Из нийсденнад Америке ткъоалагIа бIаьшераш долалуш. Цкъа миссис Смарт яхача цхьан кхалсага наьна ди дездеча хана дагадеха хиннад шеи, ший вежарии, йижарии кхебаьр шоай да хилар. Из дагадехача нийса хиттадац цунна къаьстта белгалдаьча денца нана лоархIаш, хIаьта да цалоархIаш хилар. ТIаккха мехка Iаьдалга цо дехардаь, цар из къоабала а даь ишта юкъедаьннад из ди. ТIехьагIо кхыча паччахьалкхенаша а из дездеш иштта халкъашта юкъера даь ди хьахиннад цох. Ший даьна совг1ата миссис Смарта хьармакх денна хиннад, из зиза санна къаьга хилда хьа вахар аьнна ловца баккхарца.\nЕвропеи, Америкеи санна айдаь лоархIаш дездеш дац из ди Россе, бакъда цхьаболчар цу дийнахьа шоай даьна совгIаташ ийдеш, цун дог хьоасташ, из раьзавеш вIашагIкхетараш дIакхухь. Амма гIалгIашта юкъе вIалла бий-хьогI аьнна а хеталу из ди теркал деш нах. Вешта вайна динга диллача а, къаман Iадатага диллача а хIараненна декхар долаш да ший да лархIар, цун сий дар, цунца кIаьда, Iимерза хилар. Дукха нийслу нана хьоайича да хьоа ца веш.\nНаьна санна лерхIам бе безаш ва да а. Ший да везаш, цун сий деш саг ца хуле наха а лоархIаргвац из. Цул совгIа ший даь сий цадер наха а, Далла а везаргвац. Даьца эхь, эздел, сабар хила деза массахана. Даь юхь е еза, цо мел яхар кхоачашдеш. Дас цхьа моллагIа хIама хаьттача, сабарца жоп дала деза, корзагIваьнна а воацаш. Да хьачуваьлча ураэтта магIа баьчче дикагIа йола моттиг дIаяла еза цунна. Да волча цIагIа аркъалъухаш белаш хилац дезал. Ший дас къамаьл деча хана, юкъе лелхаш, шийдар дувцаш хила йиш яц дезалхо. Дас шийна даь хьехар дIаэцаш хила веза, хIана аьлча ший дезалхочоа дас во хьехар дергдац, воча новкъа воаккхаргвац, дика дар мара аргдац цо цунга. Из кхета а деш цо мел яхачунга ладувгIаш из кхоачашдеш хила веза моллагIа дезалхо.\nШий даьга ла ца дувгIачоа ше малув ховргдац, ший дай малаш ба ховргдац, ший гаргалол йовзаргьяц, кхычоа дIахьеха ховргдац, ше Iомадаьр, шийна ховр мара тIехьенна дIахьеха йиш яц. Эхь-эздел, хьаькъал, сабар, денал, яхь, вай даьгара Iомаду вай, цун оамал гIулакх, вайца даха дус. Нахаца Iимерза хилар, гаргалол лерхIар, дика-во нахаца декъар, лоалахошка, юртахошка, мехкахошка во деча оарцагIвалар, деха веначоа шийга дар кхо ца деш дIадалар, цамогаш метта уллачунга хьажа вахар, хьаьнала къахьегаш дезал кхабар, царна дика хьехар деш дезал кхебар – из деррига даьгара Iомаду вай.\nШий дезал геттара дукха безаш, уж кхаба гIерташ царна напагIа Iалашдеш хул да. Дас къахьег, царга дешийта гIерташ, царна болх хилар догдоахаш, царех нах бе гIерташ, цар вахар даькъала хилар догдоахаш. ХIаьта дезал из шедар дика кхетадеш хила беза. Цу массадолчун духьал баркал ала деза даьна. Даьца лерхIам боацаш хиннача сага гIулакх къемата дийнахьа дика хургдац, йоах бусалбаша.\nИраз долаш маьрша бахалба вай дай.\n← Лора цIи еза лелаю саг\nЛучший проект по профилактике экстремизма и насилия в СКФО: секреты успеха и перспективы →


"Не горюй" - 50 шо даьлча а къанлуш йоцу филм\nКху деношкахь 48 шо кхаьчна Советан пачхьалкхехь «Не горюй» цIе йолчу филман премьера хилла. Режиссеран Данелия Георгийн, иза уггаре а тоьлла кино лоруш ю. Цуьнан чулацамехь а, турпалхойшлахь а дика къаьсташ бу таханлерачу дийнан битамаш.\nГенарчу 1969 шарахь Совета пачхьалкхехь гайтаме яьккхина «Не горюй фильм» цкъа а хьжазаа йитина яц дукхачу наха.\nХIоразза хьожуш, керла хIума гуча а долуш, цуьнах там хуьлу хьовсархошна. Кавказхойн ира забар, хьекъална аьрта хьоладай, хаза мукъамаш, дахаран философи, адамалла - ша дерриг чу цу чохь.\nФилм яьккхина къоначу лоьрана а, цуьнан гергарчарна а гонах. Кикабидзе Вахтанга ловзош ю Глонти Бенжамин цIе йолчун васт.\nИза дешна а ваьлла, болх бан Гуьржийчу шен гIала цIавирзина. Шен жималлех а, хинйолчу кханенах самукъадолуш лела иза, ларамаза меттигерачу цхьана хьоладеца цхьана новкъахь дуьхь-дуьхьала кхетталца.\nЕш йолу кхел а, ша хIоттийна низам а, адам юьхьIаьржа хIоттор а дика го, Вахварис шен дарж а, мидалш а юьйцуш кхел кхайхкочу хенахь. Цхьанхьа гича санна а хетало и сурт.\nЭла Вахварис шега ворданех дIа а вихкина, шега барт якхийтича, лур а вулий, цхьана тоьланчу а воьдий ехха хан йоккху Глонти Бенжамина.\nЖимма хан яьлчча, вукхунна лагах даIахк йоьду, чIара бууш. ТIаккха, хIара схьа а валавай, шена дарба дайта олу. Глонти тIевоьду, дарба дан, амма цо мацахь шена динарг доькхуш, барт баккхуьйту, дуьненах а шад бийр бу ша бохучу эле.\nИ филм гайта йолийча дуьйна хьажархошна езаеллера. Нохчашна, шаьш а забарна аьрта боцучарна чIогIа тайна филм ю иза.\nМел лаххара а цхьа бIозза хьажна цуьнга Соьлж-ГIалара вахархо Абаев Нуради. Иштта дийцира цо.\nАбаев: «Дуьххьара и кино, со дукха жима волуш 1975 шарахь гина. Оцу кино чохь, сан лулахь долчарах а, юьртахойх а ю. Эла Вахвари ву цу чохь шен карахь хIара дуьйне ду бохуш нехан коча оьхуш вара. Оцу Глонти Бенжамина, цунна шена йина гIело дIаекъар чIогIа тайра суна».\nАбаев Нурадин «Не горюй» филмера васташ, таханлерачу дийнахь а го, кино чохь а йоцуш, баккъала а лелаш бу и нах, дуьне а, адамаш а шайна ма товв ловзадан шайн йиш ю бохуш.\nАбаев: «Тохара иштта цхьаъ бен вацара. ХIинца ша верриг ву, шена хьалха охьа хIунда ца теIа шу, бохуш. Шаьш мичара, хIун ю а ца хууш, карзах а бевлла лела уьш».\nЦхьана эла Вахварис охьатаIийна Iаш бац оцу гуьржийн гIалара нах. Дала шена тIедиллина ду бохуш, нах Iехош лелаш ву керстан мозгIар Гермоген а.\nДиттана кIела доккха стол а хIоттадайтина, цу диттан тIе шарманка лакха стаг а ваьккхина, шен кепехь сакъоьруш ву иза.\nВукхо доьху дIавахийта ша. Ша динах дIахадор ву, неIалт а кхайкхор ду олий, кхерам тосу, маларо самукъадаьккхинчу мозгIара. Мел тера ду и сурт.\nЦул хьалха а, тIаьхьа а режиссера Данелия Георгийс яьхна филмаш хазахетарца тIеэцна хьовсархоша.\nАмма «Не горюй» филм уггар езаш тIеэцначех ю, ца гучу уьйрашца вайн селхане а, тахане а вовшахтесна йолу.


Украинера тIом Нохчийчуьрчунца бустийла дац\nДудаев ЖовхIаран цIарх йолчу батальонан буьйранча Мунаев Iиса шен накъосташца Украинехь, 2014 шо.\nТахана Украинерчу кризисан а, цигахь боьдучу тIеман а режиссер Кремл хилар шеконе ца дуьллучу Киеверчу а, Малхбузерчу а тергамчаша кест-кеста юсту Украинаца Москох лелае политика цо Нохчийчохь тIемаш беш дIакхехьначуьнца. Ткъа муха го и агIо шайна нохчашна?\nДахар халонга далар, Iер-дахарехь адамашна мел оьшучу хIуманийн мехаш ирах хьовдар Украинерчу хиламашца дузу бахархоша. Дерриг дуьнено а Оьрсийчоьнна дуьхьал, санкцеш олу зил-дозанаш деттарна , сом пайдабоцчу а долуш, доллар даздалар бахьнехь тIехIиттина лору цхьаболчара шайна чолхе киртигаш.\nКхечара кхеторехь Украинера хиламаш Нохчийчохь тергалделлачу хьолах тера бетталуш а бу, эзарниш нахана хинболу бохам-эшамаш хьесапе а ца оьцуш, и тайпа луьра, къизаллех буьзна некъ юьхьарлаьцнарш Кремал чуьра куьйгалхой а бу.\nБакъду, кхечара тидарехь, Украинехь а, Нохчийчохь а гиначу эрчонийн да цхьаъ велахь а, уьш вовшашца юстар нийса дац. Нохчийчохь хилларш а, лайнарш а, хIинца Украинехь болчу хиламашца бустар аьттехьа а къобал ца дечех ву говзанча, историк Руслан.\nЦунна хетарехь, стигал латтий санна бIоста бовлуш бу цигара а, кхузара а хиламаш. Руслан ву шен хьажам бовзуьйтуш.\nРуслан: «Нохчийчохь хилларш инзаре хIумнаш ду. Шина тIамехь Соьлжа гIалах хилларг гина ду-кх тхо а, дерриг дуьне а. ГIала дакъошка екъа а екъна, чуйиттина тхуна «кузан кеп» цIе йолу бомбанаш кхиссар. Нохчашка ирча хьал хIоттийнера. Нохчийчохь дерг аьттехьа а дац Украинехь.\nКхузахь хилларг ах хиллехь а цигара оьрсийн тоххарехь бевдда Оьрсийчу схьабаьхкина хир бара. Кхузахь лелийнарш адам ца тешшал, эрчонаш ма яра. Вала да воцуш, дала орца доцуш, хьийзина къам. Ток а, газ а дIа а яьккхина, аш Росси къобал яхь оха схьайоуьйтур ю шуна йовхо а, серло а бохуш. ШолгIа тIом болуш-м гуттар а чIогIа къизалла латтийна Оьрсийчоьно нохчашна тIехь.\nМалхбузено ша еш йолу санкцеш хьалххехь ян езаш ма –хиллера, Путинна чам кхетталц Iад а Iа Iаш. Гуьржийчоьнна тIелетча а хIума ца аьлла, Абхази а, Къилба ХIирийчоь схьаяьккхича а ладоьгIуш Iийна… Кхечеран латтанаш схьадохуш, вол-волуш гена ваьлла Путин.\nДуьнентIехь Орсийчоьнан санна дукха латтанаш дан а ма дац. Со ца кхета цунах. Суна кхетамбоцуш хIума хетта иза. Нохчийчохь болчу хиламех тера богIуш –м бу и хиламаш, амма аьттехьа а цхьаьна богIуш бац. Нохчийчохь Iазап чIогIа латтийна. Украина кхин пачхьалкх ма ю. Аьттехьа а юстийла ма дац. Кхечу пачхьалкхан латта схьа а даьккхина шайн доза шордар Гитлер дIаваьлчхьана Европехь хилла а ма дац! И ца хилийта кхоьллина ма ю ООН».\nОьрсийчоьно шен политика хийца еза аьлла тешна ву соьца Украинах а, Нохчийчоьнах а дуьйцуш волу говзанча Руслан. Ца хийцахь боху цо, хIуъу а хила тарлуш ду дуьненахь. Нехан латтанаш схьалоьцу зама яц 21-гIа бIе шо, маьрша ваха хьожу зама ю.\nРуслана дуьйцу кхин дIа а.\nРуслан : «ТIом чубохьуш волу стаг Iовдал ву. Геннара дуьйна цхьа орамаш а долуш, мотт тера а богIуш, гергара ши къам ма ду уьш. Нохчийчохь хилларг Украинаца дустар нийса дац дера. Дуьненна а кхераме хIума ду Кремалан дайша лелориг. Лулахочунна ахь тIулг кхоьссича цуо хьуна кибарчиг кхуссур ма ю. И хаа дезара.»\nДукхахболчу бахархойн цхьа лаам –сатийсам бу- муха деъна а, Украинера хьал къепе дар, хьалха санна синтемечу хорша дерзар. Цхьаболчийн кхетамца тIаккха мехаш а хьалха санна дIахIуьттур дара, дахар а мелла а аттачу дер дара.\nОьрсийчоь Украинерчу а, Нохчийчуьрчу а тIемашкахь


Къилбаседа Кавказера нах Туркойчохь. Муьлш бу уьш, муха беха? (чаккхе)\nМарсхьокху-бутт 21, 2021\nЧергазийн къомо хьегна бала дагалоцучу Стигалкъекъа-беттан 21 дийнахь хиллачу акцехь даьккхина сурт\nКъилбаседа Кавкъазерчу къаьмнийн диаспораш кхиина Туркойчохь мухIажараллехула, Кавказан тIом бирзича, эзарнашкахь Осмалойн импере дIаихинчу нахах лаьтта уьш. Хьижрат динчу ламанхошлахь массарел а дукха хилла чергазий. Амма яккхийчу тобанашкахь дIаихина цига абхазой, нохчий, дагестанхой, хIирий, ногIий, кхарачой, балкхарой.\nШен рогIерчу подкастехь историка Вачагаев Майрбека къамел дира Гуьржийчоьнан стратегин а, дуьненаюкъарчу талламийн а фондан Iилманчица Квахадзе Александрца къаилбаседа-кавказхойн Туркойчуьрчу диаспорех а, туркойн юкъараллехь цара йинчу интеграцех а, церан меттанаш, къоман ламасташ Iалашдарца йолчу проблемех а лаьцна.\nСуртдиллархо Пазини Альберто - "Чергазий".\nДуккха а йолчу Къилбаседа Кавказхойн Туркойчуьрчу диаспорийн векалшца къамеле ваьлча, хаало церан са шайн дай баьхначу мехкашкахь лаьтташ хилар. Даиманенна Къилбаседа Кавказе юхабахка аьтто ца болу церан?\n- Туркойчохь бехачу нохчех, гIалгIайх, дагестанхойх дерг аьлча, бакъду, цара шайн исторера даймохк лору Къилбаседа Кавказ, цигара республикаш, боккха лаам беха цаьрца даймохк ган, цхьаберш цига баха бахка лууш а бу. Амма оцу кхаа республикан демографехь цхьа а хийцам хир бац уьш цIабаьхкича а.\nМухьаммад Фазиль паша\nТкъа Къилбаседа-Малхбалерчу Кавказах, цуьнца цхьаьна Абхазех а дозург хьахийча, оцу мехкашкарчу диаспорша шайн цIабахкар дузу демографи шайгахьа хийца болчу лаамца, чергазий а, абазой а бу оцу декъахь. Хууш ма-хиллара, шайн мехкашкара арабаьхна Оьрсийчоьнан имеприно шен заманахь дукхаболу чергазий а, абхазаш а. Оцу хенара колониалан политика тахана а яц хийцина. Галъялла демографи, къам меттахIоттор дIадахьалур ду репатриацин гIоьнца, боху мухIажарша. Чергазашлахь а, абхазашлахь а дукха бу даймахка юхабахка луурш. Цхьаберш бахка а баьхкина цIа. Амма эццахь оьккху масех проблема.\nХьалхарниг – бюрократи. Вуно хала ду репатрианташна керлачу меттигех бола, цигахь баха бакъо яккха, Оьрсийчоьнан бахархой хилла охьаховша, оьрсийн мотт ца хуучарна лан а ца ло коьрта документаш.\nТуркойчуьрчу кавказхошна ца тов дайн лаьттанаш тIехь баха бисина хилла бухара нах тIех сов "оьрсех тарбелла"\nШолгIаниг – ахча-хьал, напха кароран некъаш. Оьрсийчохь цхьана вахархочун цIарах пачхьалкхо кхиош долу рицкъ Туркойчохьчул ши эзар долларна совдолуш делахь а, Къилбаседа Кавказера и терахь Туркойчохьчул кхузза лахара ду. Къилбаседа-кавказхой беха Туркойчуьра меттигашкахь тоьлла индустри ю, аьлча а, даймехкашка юхабирзича, эшаме долчу хьелашкахь баха безаш нисло царна – кхузза къен йолчу Кавказехь.\nКхоалгIаниг – даймахкарчу нехан амалшца церан амалш кIезиг йогIуш хилар. Дукхахболчу репатрианташа леткъамаш бора соьга, шайх даймахкахь «туркой» олу, нах шайх ца кхета, бохуш. Цхьаболучарна ца тов дайн лаьттанаш тIехь баха бисина хилла бухара нах тIех сов "оьрсех тарбелла", къоман ламастех къаьстина хилар.\nОцу кхаа битамо новкъарло йо, оцу бахьаница ледара ду нехан даймахка юхагIертар. Цу тIе, цхьа а вац шайн Туркойчоьнца йолу зIе хадо а, иза даиманенна дIатаса а дагахь. Царна тIай хилла латта лаьа шина махканна юкъахь, шина агIонан гергарлонаш а чIагIдеш.\n- Эмигрантийн цхьаьнакхетаралийн Оьрсийчоьнан политике болу хьажам цхьаъ бу я вовшашца къасталуш бу Туркойчохь?\n- Кеп-кепара цхьаьнакхетараллаш ю цигахь, хьуна ма-хаъара, ткъа уггаре йоккханиг ю "Каффшед" – Туркойчуьрчу кавказхойн ассоциацийн федераци. 50 гIалахь ю цуьнан векалташ. Диаспорийн векалех лаьтташ елахь а – доккхачу декъанна чергазех – иза экаме ю Оьрсийчоьне болчу шен хьежамашца, генарчу даймахка боьду некъ Iалашбархьама хуьлу уьш иштта.\n- Къилбаседа Кавказера схьабевлла нах болчу вахча, хьо массо а хIуманал алсакм цецваьккхинарг хIун дара?\n- Со цецваьккхинарг дара цара ма-хуьллу шайн цIий лардеш хилар, туркой балораш а, цаьрга боьлхурш дукха цахилар. Бу чергазичух а, абхазойх а. абхазойх а, гуьржех а, абхазойх а, хIирех а кхоллабелла доьзалш, амма къаьмнаш ларло шаьш дайна дIадовларх. Масала, 60 сов гIебартой юрт йолчу цхьана декъехь ХХ бIешеран 60-чу шерашкахь шинхьа къанойх гулам хIоьттина хиллера. Цара барт бина чергазийн мехкарий туркошка маре цабахийта.\nЦхьана агIор, новкъа ду ассимиляци сихъелла йоьдуш, Туркойчуьрчу кавказхойн меттанаш бовш латтар, амма вукху агIор, со цецваьккхира Туркойчохь цара таханналц шайн къоман ламасташ дIа ца тосуш хиларо. Нохчийн Бозкурт юьрта ваханера со, суна цигахь бакъдолу нохчийн жижиг-галнаш даийра.\nАбхазаша ларйо шайн апсуара – къоман гIиллакхаш, уьш таханлерчу Абхазина дицделлехь а.\n- Ассимиляци хила мел кхераме ду тахана? Мухха а делахь а, Туркойчуьрчу кегийрхойн аьтто ма буй шайн Майкоперчу, Нальчикерчу, Черкесскерчу нийсархошкахула мотт шарбан.\nОьрсийчоь экономикан санкцеш кIел ю, Туркойчуьрчу кавказхошна-совдегаршна бIегIийла дац Къилбаседа Кавказе инвестицеш хьийсо\n-Сурт иштта ду ала тарло: 60 шо сов хан йолучара туркойн мотт а буьйцу, шайниг а буьйцу гIеххьачул. 30-50 шераш дерг кхета шайн маттах, амма шерра буьйцург туркой мотт бу. 30 шарал лахара волчунна шайн мотт ца хаьа, кхета а ца кхета, дукхахберш бу ишта, цара туркойн мотт бен буьцуш бац. Ярташкахь беха нах гIеххьачул хууш хуьлу шайн меттанаша, амма дахар доккхачу декъанна гIаланашка дирзина, мел контакт даймахкаца цара латтаяхь а, ненан меттанаш хаарца вуно ледара ду хьал.\n- Александр, билгалдаккха лаьара суна, ненан меттанаш кегийрхошна ца хаьа боху ахь, беккъа дIа гIаланашкахь, Истамулехь, Хонкарахь, кхечу меттигашкахь беха кегийрхой буй ахь буьйцурш?\n- ХIан-хIа, халахеташ делахь а, ярташкахь а ду изза хьал, ассимиляци ю тIетаьIIина шен болх беш.\n- Чергазийн бизнес дикка кхиина ю Туркойчохь. Оцу агIор хьажча, цигарчу чергазашка, дагестанхошка, нохчашка мел гIодалур дара шайн даймехкашкара хьал тодеш?\n- Бакъду, чергазашлахь а, кхечу кавказхошлахь а дика яьржина ю бизнес, цаьрга дуккха а инвестицеш хьийсалур яра Къилбаседа Кавказе. Амма ца го вайн и бизнесхой Кавказе лелаш. Цхьаъ делахь, Оьрсийчоь экономикан санкцеш кIел ю, бизнесхошна бIегIийла дац цига инвестицеш хьийсо. ШолгIаниг, Оьрсийчоьнанний, Туркойчоьнанний юкъаметтигаш йиллина гIоьртина лаьтташ нисделла, цхьа наггахь вовшашка йовхо айлахь а. Цу тIе, Къилбаседа Кавказерчу республикашкахь йиллина еха коррупци. Инвесторша сане яц и меттигаш.\n- ТIаьххьара хаттар, Александр. Туркойчуьрчу кавказхоша муьлш лору шайн къомах турпалш, хIун нах бу царна беза?\n- Абахазаш ахь схьаэцча, царна турпалхой бу 92-93-чу шерашкахь Гуьржийчоьнна дуьхьаллаьттина абхазойн тIеман баьччанаш. Къаьсттина яхначу хенара Ардзинба Владислав. Чергазашна, Кавказан тIеман баьччанаш боцуш, беза бу таханлера жигархой - Яганов ИбрахIим, Кочесоков Мартин и Гуашев Руслан. Нохчашна турпалхой бу Кавказан тIеман бIаьхой а, тIаьххьарчу Оьрсийчоьнан-Нохчийчоьнан тIамехь хьалхабевлла лелла нохчий а.\nШатайпа бовха безам бу Туркойчуьрчу къилбаседа-кавказхошкахь Шемал Имаме – массеран а, хуьлда уьш дагестанхой я кхиберш, Кавказан тIеман хиламаша цхьаьнатоьхна даьхна, дехаш а ду Къилбаседа Кавказера схьадевлла Туркойчуьра къаьмнаш.\nДуккха а дика агIонаш ю Къилбаседа Кавказера дIабахначу нехан диаспорийн – уьш бертахь, вовшашца уьйрахь еха, синбахамаллаш ю къаьмнийн вовшашца йозаелла. Юкъара бу даймехкашка болу хьогам а, царна диканиг хуьлийла лаар а. Диаспорашна вуно чIогIа оьшу шайн дайша битина мохк, даймехкашна а оьшу и нах. Хенан йохалла глобалан боларо доьллуш ду пачхьалкхийн дозанаш, кхуьуш ю зIенаш, чIагIлуш ду гергарлонаш – дерриг а хено тодийр ду аьлла хета суна.\nЛаххара а ши миллион сов къилбаседа-кавказхой беха Туркойчохь. Царех дукхахберш бу адыгаш.


ИБЛИСАН НЕКЪАХЬ я Интернет чохь схьаоьхьучу харц рекламех\nIаьржа духар дуьйхина, ши бIаьрг бен гуш хIума доцуш, къовладелла, зударийн аматехь цхьа адам ду Интернет чохь гойтуш. Сих-сиха Делан Калам а хьахош, нохчийн маттахь къамел до цо. Къамел до, севццачу бIаьргашца, шена дуьхьал лаьттачу «суфлера» тIехь яздинарг дукха декъаза, дукха ледара охьа а доьшуш. Бакъ ма ду и. ЙоI сайна дуьххьара схьагича, цхьамма Iехийна, цхьамма тилийна, цхьамма корта хьовзийна, дакъаздаьккхина Делан мас-малик ду моьттуш, холчу хIоьттира со. Даймахка юхабогIу некъ йоIана боьхкуш, ролик яьккхин чара цо шен мел долу документаш этIо сурт юкъадалийча, гуттар дог а Iаьвжира.\nСайна Iаьткъинарг я барам боцуш дазделларг довзийтича, чувеанчу накъоста олу:\n– Эрна хьайн са ма даахьа. Ша ца гучун, ши бIаьрг болийла аьлла, дуьне «кога кIел дерзо» араяьлла лелла, Батаева Аза ю хIинца Шема кхаьчнарг а. Цхьа да карор вац, и Iеххол Iилма долуш. ШайтIа хьовха, оцу шайтIан-нана Иблис дохка дуьгур дара цо. ТIаьхьарчу хенахь Москвахь буьйсенан клубашкахь сетташ ю бохура, Дала дIаяккхарг. Кхин хьо и ца евзаш ву?\n– Хьо ваха ву-кх, – къера хуьлу со, – мила, мичара, муьлха Батаева, кхетадехьа? Cуна вайн махкахь, нохчийн сцени тIехь гина стаг ма яц иза? Ткъа язйеш артист ю ма боху иза…\n– Сацо да воцуш, «Азия» аьлла, шена цIе а тиллина, Москох ма-ййу «хIача беш», маьттазъяьлла цхьа боьха хIума яра. Интернет сийсош, тахана а цу чохь карор ю хьуна, дукха цIармат духар тIехь, цо лоькху эшарш. Хьуна муха ца евзина-м ца хаьа. Хасу-Юьртахь шен сольни концерташ а елла. «Евровидение – 2008» къовсамна юкъайоьду бохуш, цхьа пал а кегийра цо. ГIалгIайн мехкан халкъан артистка а хилира…\n– Цо оцу «Евровиденехь» хьалхара меттиг яьккхинехь а, суна йовза-м ца евза. Нохчийн Республикан халкъан артистка хиллехь, йовза а там бара, – олий, юкъахдуьтту цуьнца долу дийцарш...\nНакъост дIавахча, лоррий юхахьожу хIинца сайна Батаева Азех ю аьлла, билгалъяьллачу Интернет-ролике.\nШема а яхана, Къуръан схьа а диллина, цу тIе ца хьаьжча, шен цIахь а, шен юьртахь а, дийнна Нохчийн Махкахь а шена хиъна а, хуийла а дацара ала гIерта иза а, и йоза цунна кечдинарш а, Азас хьалха лелийнарг иблисан некъ хиллий…\nЮха кхин мосазза а хьожу. Дикка таллам бича, гуш, кхеташ ду къамел деш ерг, милла елахь а, иза Шема «гIазот даккха» баханчу мехкарийн могIарехь а, цаьрга кхочучу декъазчу хьолехь а цахилар. ХIара йорах реклама ю. Хьал долчу кертахь, таро йолчу хIусамехь, хьаьвзинчу машенахь яьккхина. Реклама ю, цхьа декъаза, цхьа миска, шаьш дуьйцучух Iехабаллал бен, хьекъал доцчу пекъаршна гайта лерина, «ИГИЛан» бIаьхойн суьртийн монтажца тIе а юзуш.\nБеран хенахь дуьйцуш хезна, Далла духхьара а ма хоьтийла, Iасачийн цхьа Iеса анекдот карладаьккхира суна оцу балхо. Мухха а, цхьа стаг велла, боху. Эхарта кхаьчча, къинош кIезиг хиларна, Делан малийкаша цунна шенна пурба делла, боху, ша воьдучу меттиган харжам бан. Аьтту агIор – ялсамане яйна мисканна, дукхе дукха исбаьхьа шурин хиш, киселан бердаш, туьйране стоьмаш болуш. Аьрру агIар – жоьжахате. Керта волу чохь, хаза четар а тоьхна, дууш, молуш, эшарш лоькхуш, чучча хелхарш деш, сакъоьруш кегийчу нехан, цIармат дуьйхинчу мехкарийн тоба а йолуш. «ХIара ю-кх сан меттиг, – аьлла, цо рагIу кIел ког боккхушехь, Iаьржачу ницкъаша схьа а эцна, йогу цIе йолчухьа вадийна. – Суна дIогахь болчаьрца лаьа!» – мохь баьлла, боху, цуьнга тIаккха. «И тхан «агитпункт» ю», – жоп луш, ласттийна, цIерга вахийтина, бах, и стаг Iаьржачу ницкъаша.\nЦунна дайна, Делах яьллачу тобано, цхьанхьа дIа а язйина, вайн кегийрхой талхо, царна Шема боьду некъ марзбан кечбина иблисан болх я Азега схьаеллийтина иблисан «агитпункт» ю иза а.\nДерг, доцург ма-дарра хаа я Интернет чохь оьхьучу хьолан дуьхе кхиа, Батаева Аза йинчу, яьхначу юьртарчу нахах дагаволу. Цуьнан некъан мах хадоле, цкъа хьалха схьаяьллачу цIийнан бух, орам таллар ма ду вайн декхар. Баккъалла йолу цIе ХIазан хилла йоьIан. Дера, кхин оццул гена яьлча а, цунна бехк билла меттиг а ма ца хилла вайн. Кхоэ бацара евзачу наха шен хадош болу мах а…\nДика ца юьйцу Батаева Аза-ХIазан, цуьнан цIарах дош ала Интернет чу бевллачу иза юххера евзачара а. Москохан буьйсенан клубашкахь долу шен «хьал» галдала доьлча, цигахь Iен меттиг а, ша лело вуон некъ бахьанехь, цIа ян юьхь а ца хилла, «ИГИЛ» рекламировать ян арабевллачу Делан мостагIех дIакхетта. Сом карадеъчахьана, я цIена а, я боьха а некъаш къесточех яц а боху цара Аза, «Азия»...\nЦунах шеко кхоллаяла меттиг бу аьлла, ца хета вайн а. ХIунда аьлча, нохчийн цIийх схьаяьллачу, нохчийн йоIа лело тамехь некъ бац, наха далхорехь, цо Москва шахьарахь битинарг.\nИштта аларна, Дала вайна къина ма лорийла, цул башха, сеца а ца елла, шайн йолчара йийна бохура юьртахоша Азин нана а...\n«Къуръан схьа а диллина, суо цу тIехьаьжча, кхетта, айса хьалха лелийнарг иблисан некъ хиларх, – бохуш, ша дуьйцучух вай тешо гIерта Батаева Аза шайн рекламни роликехь, – АллахIан некъ тIеэцалаш аша а…»\nКъуръанора ца кхетта. Ша кхетта хилча, Шема кхойкхуш, нахе муха кхийдор бу, шех бисина иблисан некъ. Мелхо, шайтIанера ша схьаэцначу Iесачу новкъара, иблисо мерзбинчу Делах даьллачу иблисан новкъа хIоьттина-кх иза.\n«Къуръан схьа а диллина, цу тIехьаьжча…», – маца, мича хенахь ларийна хIара Къуръан Iамо а, цунах кхета а. Дуй баа ваьхьар ма вара, цунна делан Калам муьлхачу агIор схьадоьллу а, муьлхачу агIор дIадоьшу а ма ца хаьа аьлла…\nЛараме вежарий, хьомсара йижарий, ма тешалаш иблисо, шоу йина, шайна марздан хьийзочух. Мел воккхачу хьекъалчина а иттаннаш шераш хан оьшу шуна, Къуръан хаа а, довза а, цо хьоьхург нахана кхето а. Гучуьра яьлла масех бутт а балале, ма йоккха Iеламстаг хилла кхунах?!\nКхин цхьа хIума билгалдаккха а лаьа кхузахь. Нохчийн нахах Шема баханчу божарех а, зударех а цул хьалха цхьа да ваьлла вац шуна, цига дIакхаьчначул тIаьхьа вайна Батаева Азегахь го маршо евзина. Ала дашна, Шемахь хиллачех мел лаххара а иттех адаман дийцарш хезна суна. Шаьш дIа ма кхеччи, шайгара кехаташ а, ахча а дIаийци, бохура, бухарчу динан «вежарша». Оцу минотехь дуьйна «муджаид» йоцург, цIе а яцара шайн, къам а дацара, мохк а бацара. Летта я эккхар дина, вала бен, маршо а яцара. Дера герз а, техника а уггаре ледарниг, уггаре декъазниг я Iаьрбойх диснарг бен, ма ца кхаьчнера шайга. ДуьххьалдIа тIеман лай вора хьох…\nТкъа вайна ролика чохь го Батаева Аза, миллиардера маре яханчу нанна тIаьхьа кхаьчнарг санна, паргIат ю. Кечбина бIаьргаш, совсийна балдаш лур дац, дукха мах баларх… Дера ю, юххехь суьрта тIехь гойтучу жуьгтичун (кхуьнан майра ву боху иза) хьашташка хахка хьаьвзина машен а йолуш. Багажник юьззина герзийн тайпанаш а ду схьаоьхьуш… И санна туьйране хIумнаш вайн анекдотехь эхарта вахан чунна, жоьжахатахь яйначу «агитпунктехь» бен хуьлуш дац.\nАзас арабаьккхинчу Делах баьллачу некъал эзарзза гIолехь хир ма дара Даймахках, ненах, халкъах, безамах бохур дац вай, шансон сеттош, йир лекхар а. Цуьнан тахана долчу хотIал меле а.\nБатаева ХIазанах хиллачу Азас я «Азияс» нисдан оьшуш дац вай. Я цуьнан некъах хьоьгуш а дац. Нохчийчохь чул дукха Iеламнах хир бац тахана цхьана а махкахь. Къуръано бохучух кхето хьуьжарш а ю вайн, дин лелош бусулбанаш а. ХIора кIотарахь, юьртахь схьадиллина цхьацца, шишша маьждиг а. ГIалахь-м уьш итт хилла а ца Iа. Хьо чуваххан чохь, деша Къуръан а, хьуна дезза жайна а ду.\nБакъду, ХIазанна я Москох а, я Шемахь а лело, цо сил дезаш хаьржина Азин, «Азиян» гал некъаш-м дац кхузахь къобалдеш.\nЗа последние сутки: 824\nЗа последний месяц: 28547


Товбеца-бутт 30, 2016\nЭлидитанах дахар дича...\nЦхьа хан яра нохчашлахь адаме я доьзале бохам беъча, массо а халкъ цу стагана я доьзална кхаьчначуьнца дакъа лоцуш, царна белшашгIортош, уьш тебан гIуртуш.\nНахана, масала, тезет яьлча, цигахь кхо буьйса я ворхI буьйса лерина, тезетахь лаьттина адам шен-шен цIадахана, дIасадирзинчул тIаьхьа шозлагIчу, я кхозлагIчу дийнахь, я масех де даьлча кхин цкъа ваха веза къонах а тезетан дай болчу, лерина цаьрца паргIатехь охьахаа, церан дог эца, цаьрца кхелхинчуьнах лаьцна дагалецамаш бекъа, хаза дош ала, хIунда аьлча тезет дIайоьдучу деношкахь-м тхьузвелча санна, шега деанчун ойла ян а, сингаттамах дог Iабон а ца кхуьуш, дIалела во деънарш. Ткъа бакъболу бала цаьрга тезетар нах дIасабаханчул тIаьхьа хIутту – иштта дара хIинцачул а цхьа ткъо шо хьалха оьздачу нохчийн Iадат.\nВайн деношкахь нахана тезет ялахь, я муьлха а цхьа во дагIахь, цунах къомана а дийцарш а, эладитташ а, ватсапехула дIасакхехьийта аудиохаамаш а хуьлу. ХьастагIа Нохчийчохь къона зудий, майрий марел динчул тIаьхьа масех де даьлча делла карорна гонахьа вайнаха даржийна элар-бахарш санна. Уггаре а хьалхарниш цу эладиттанийн хIордалахь чопа эккхийтинарш ватсапплелорхой бара.\nЦхьана, кхеташ ма-хиллара, шен цIе ца йийциначу зудчо, шена хиина, ша кхечаьрга дуьйцучу керлачийн мехаллало бакъонца иза кхохкийна хилар цуьнан озехь хезаш хиллачу, дуьйцура, хьенехагIера кIантий, минехгIеран йоIий, шаьшшина тоьхна делла, марел дина ши-кхо даьлча.\nМассо а хIуманна бехке церан нана ю, цу марелна реза йоцуш, уьш хьийзина йолу, бохуш. Юх-юха а дуьйцуш, цкъа аьлларг массийтаза а олуш – хетарехь, шена уьш мел дика бевза а, ша мел мехалчу хиламан теш а хилла а бохург массарна а кхеташ хилийтархьама, дуьйцура цо, и кIант а, и йоI а мичахь доьшуш хилла, церан безам мел цIена а, хаза а хилла, царна новкъарло йинарг мел боьха стаг хилла, бохучух лаьцна\n. Аудиоэладиттанца цхьаьна доьзна дIасакхоьхьуйтуш дара цхьана куц хазачу къоначу йоI-кIентан сурт, вовшашна чучча пхьаьрсаш а даьхна лаьттачу. Масех дийнахь, бала мел боцучара, шайна ца хуург мел дуьйцучара комментареш а еш, ватсапехула дIасалийлира и хаам, хетарехь, дуьненна кхо го баккъал некъ а бира цо. Эххар а кхин цхьакха хабар даьржира, цу зудчо дуьйцург бакъ хила йиш яц, цу суьрта тIера йоI, кIант йиший-ваший а ду, и шиъ тхан лулахь дехаш а ду, ший а дийна а ду, я царех цхьа а цкъачунна марел дина а ма дац, бохуш цхьаммо дуьйцуш. Амма цу тIехь чекх ца делира элар-бахарш.\nХье ца луш, даьржира кхин цхьа сурт – цхьана петарахь делла Iуьллу ши адам ма-дарра гойтуш, я церан яххьаш къайлаяьхна а ур-атталла валарца а, я беллачаьрца а, я цу беллачийн цIерачаьрца ларам боцучу наха дIасакхоьхьуйтуш долу, хIара ду и шиъ, хьовсийша, вааа, ма къа ду церан, вааа Дала кхел йойла и шиъ дийначаьрна, вааа Дала бекхам бойла церан безам човхийначарна бохуш, кхин цкъа а керлачу гонехь дар дайначу наха шайна хийрачу, шайна ца девзачу адамийн бохам юх-юха а Iуьйшуш, цIуббеш, бижа ца буьтуш.\nХIун ду-те вайн заманахь нахана сел чIогIа и тайпа бохамаш, и тайпа ирча кхаьънаш дезар? Муха дийцало-те, беллачийн сарташ дIасатийсар мукъане а ца диталуш, бала мел боцучаьрга и тайпа эладиттанаш, шайна ца хуург шайн бIаьргашна гича санна чIагIдеш? Болх-некъ, чохь дан гIуллакх, шайн долара дахар а – цхьа а дан хIума ца дисна -те нехан дахарца бехачу цхьаццаболчу сенсаци езархойн? Дала сел чIогIа Сийлахьчу КъурIана ца магош дийцина долу эладиттанаш дийцар стенна даьржина -те вайнахалахь, цхьа а дарба доцу у санна? Муха буьйцу жайнашкахь нах буьйцу нах, шайн меттанашна дола ца далуш болу нах? Венерчу маьждигехь имам волчу Iелимо Абу Iабдуллас лерина шайн меттанашна доладарна а, шайн меттанаш тодарна а лерина 26 лекци йийшира ша имамалла дечу мабждигехь тIаьхьарчу кIиранашкахь.\nХарцдерг дийцар муххале, амма бакъ делахь а, нахана тIера сакхташ я нехан дахарш дийцар – иза мел ца магийна ду бусулба динехь бохучух яра уьш. Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь Iелимо бакъо елира, шен къамелан кийсак эфирехь хазон. Маттах долучу зуламах лаьцна иштта дийцира цо.\nАбу IабдаллахI: „Оцу матто хийла адам вовшахтуху, хийла адам вовшахдоккху, хийла пачхьалкхеш вовшах лотуьйту цо. И мотт цхьа жима меже бен яц вайн дегIатIехь, амма цуьнца болу ницкъ боккха бу, цунах схьадолу къа инзаре доккха долуш меже ю иза.\nДала КъурIанчохь боху ан-Нур сурат чохь: „Бусулба а болуш оьздачу зударшна цIераш тоьхкуш болу нах, дуьнчохь Делан Шен неIалт аьлла нах бу уьш, эхартехь а Делан Шен неIалт аьлла нах бу уьш, царна хиндолу Iазап доккха ду шуна“. Бакъдац шуна, стаг цо Iибаташ дарций, иза молла хиларций дикане кхочуш ву бохург. Стаг дикане кхачош дерг ши хIума ду – цуьнан мотт, дог“.\nЭладиттанаш дийцар, харц дерг кхоллар, нехан бохамах кхардар – Iелим наха цу хIуманашца долу зулам, церан къилахь хилар, Дала уьш дихкина хилар мел дийцарх а, вайнахах, хетарехь, кхетта даьлла и лазар. Къаьстина социалан машанаш яьржича дуьйна схьа шайн цIераш, сибаташ а лечкъочу нахана, олуш ма-хиллара, марш баьттIа, осала мел дерг дийца, кхечарех лаьцна эладиттанаш дийца а, нахана доцург кхолла а, цIераш техка а.\nЦкъачунна цу боьхачу лазарна гуш дарба а дац. Сийлахьчу КъурIанчохь, хетарехь, уггаре а нуьцкъале, ойла ечунна дегIе зуздоуьйтуш йолу метафора ю нах буьйцучу нахах ялийна, нахах лаьцна эладиттанаш дуьйцучарах лаьцна ялийна. Шен веллачу вешин жижиг дуучу стагца вустуш ву Дала нах буьйцуш волу стаг Хьуджурат цIе йолчу суратехь. „Вовшашна баккъашна тIехьа вовшех водерг ма дийца аш. Шух цхьанна а луур дарий шайн веллачу вешин дилха даа? Маьттаза хетар ма дара шуна иза...“ - иштта ду цу суратехь аьлла.\nАмма, хетарехь, шайн беллачу вежарийн дилхах ца Iебаш берш а, иза маьттаза ца хеташ берш а совтIеха дукха баьржина нохчашлахь а.


Къонах стаг Маркелов\nОьрсийчоь -- Дукха а гIаланашкахь дагалаьцна 5 шо хьалха дийна Маркелов Станислав а, Бабурова Анастасия а. Хабаровск. Дечк19, 2014\nКху беттан 19-чу дийнахь 5 шо кхаьчча адвокат Маркелов Станислав а, журналист Бабурова Анастасия а дийна. Уьш дагалоцуш Москох а, кхин йолчу гIаланашкахь а антифашистийн акциш дIаяхьира нийсо а, маршо а мехала хетачу юкъараллин жигархоша. Маркелов Станислав вара тIеман зуламхошна Буданов Юрийна а, Лапин Саргейна а таIзар дойтуш жигара дакъалаьцнарг.\nМаркелов Станислав а, «Новая газетан» корреспондент Бабурова Анастасия а дийра 2009-чу шарахь Дечкен-беттан 19-чу дийнахь Москох зорбан конференцера арадаьлла урамехула доьдуш. И шиъ дагалоцуш акцеш хилира дуккха а гIаланашкахь. Цу акцийн цIе яра фашизмана дуьхьал аьлла. Оьрсийчохь корта ойучу фашисташна а, нацисташна а дуьхьал вара Маркелов Станислав.\nМоскох хиллачу маршехь дакъалоцуш волчу Оьрсийчура вевзаш волчу бакъонашларъярхочо Черкасов Александр иштта элира цу стагах лаьцна ша Маршо Радион Оьрсийн сервисан корреспондентана еллачу интервьюхь.\nЧеркасов Александр: «Иза хазанеха санна дика стаг вара. Иза вайн исторехь вуьсур ву, Нохчийчохь тIеман зуламаш дина ши стаг чуволлийтина, догIушг долу таIзар дайта хьуьнар хилла стаг санна.\nЦарах цхьаъ полковник Буданов вара, вайна шен хIуьнаршца дика везаш волу, ткъа важа вара Нохчийчохь стаг тIепаза вайарна чувоьллина волу Нижневартовскера милцо Оьрсийчоьнан эпсар Лапин Сергей.\nIедало кхиаме система кхоьллинера шен векалшна, шен Iожаллин эскадронашна бекхам ца байта аьтто беш. Амма Маркелов Стаса таIзар дайтира тIеман зуламхошна".\nМоскох хиллачу антифашистийн маршехь дакъалоцуш яра Наталья цIе йолу къона йоI. Маркелов Станислав санна болу нах турпалхой бу. Церан гIуллакхаш дицдан мегар дац элира цо Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь.\nНаталья: «Сан цIе Наталья ю. ХIара сан махкахочуьнан саннна декъар ду аса къийсам латтон идейш къуьйсуш хилла турпалхой биц ца бар. ХIунда аьлча тхох муьлхха а вен там бу мичча хенахь а, тхох муьлхха а чуваолла а там бу миччахенахь. Тхо цхьана хила деза кху дахарехь".\nКсния цIе йолу къона йоI а яра Москох хиллачу акцехь дакъхалоцуш. Цо ша ураме араяларан бахьа иштта дийцира.\nКсения: "Со кхуза еана, нацистийн карах беллачу нехан кхоллам сайн дагах кхетарна. Сайн декхар ду аьлла хетара суна кхуза яр".\nМаркелов Станислав нийсонехьа вара. Цо шена хетарг хьул а ца деш дIаалара журналисташка а, суьдхошка а, Iедалан векалшка а. Цхьана кхелера араваьлча ша юьхьарлаьцначу некъах иштта элира цо.\nМаркелов Станислав: «Массерела а чIогIа лууш вара со вердикт, ткъа цул тIаьхьа кхелан сацам нийсонца хилийта. Ткъа со, теша сох, лууш вацара бехк боцу нах зуламхойн гIаьнта ховшо. Нагахь и нах бехке бац аьлла со тешаш хиллехь, аса сайга далург дерриг а дийр дара, уьш бехказа бохуш вердикт хилийта».\nБуданов Юрий набахтера дIахецча суьдхошна хууш ца хиллера, иза шаьш бинчу сацамца аравалийтина хилар. Цунна иштта комментарий йира Маркелов Станислава, ша суьдера араваьлча.\nМаркелов Станислав: «Гой шуна, цхьана стага дийнахь шена хетарг мосуьйттоза хуьйцуш хилча, хаттар кхоллало лортIехь вуй те хIара стаг олий. Кхузахь дийнахь мосийттоза шена хетарг хуьйцурш судхой бу. Сан аьтто бац уьш лортIехь бац аьлла хаттар хIотто. Амма хаттар кхоллало: цу суьдо ша беш буй-те шен сацам, я цо дIакхайкхош бу кхечера сацамаш? Цара журналисташка дийцина ма хиллара, царна шайна а ца хаара шайн сацамца Буданов маьрша ваьккхина хилар".\nЮрист Маркелов Станислав вуьш цуьнан дара 34 шо. Шен дахарехь даиман а фашисташна а, нацисташна а дуьхьал лаьтташ вара иза.\n2011-чу шарахь Стигалкъекъа-баттахь, кхело хан а тоьхна, велла дIаваллалц чувоьллира и Маркелов Станислав, Бабурова Анастасия а дийна волу Тихонов Никита. Цуьнан зудчунна Хасис Евгенияна туьйхира 18 шо.


Amnesty: пилот воцчу Iамеркан кеманаша маьрша пакистанхой бойъу\nПакистанан латтанаш тIе пилот воцчу кеманашна тIера ракеташ еттарна Iамеркан Коьртачу талламан Урхалла бехке йина дуьненаюкъарчу адамийн бакъонийн Amnesty International организацино. Документо бахарехь, Къилбаседа Вазиристанехь тоьхна исс дронашна талламаш бина Аьмнестин говзанчаша. Цуьнан жамIаша бахарехь, хIаваэра герзаш а кхетта, белла нах, дукха хьолахь, карахь герз доцуш хилла.\nHuman Rights Watch организацино шен рапорт кечдина оцу хьокъезь. Йеменна тIе хIаваэра ялхозза динчу тохарна талламаш а бина, шайн жамIаш гIарадаьхна организацино. Рапортан авторийн хьесапехь, шозза динчу тохарехь ларамаза нисбелла маьрша нах бу байъинарш. Ткъа иза, дуьненаюкъара бакъо йохор ду.\nПилот воцу кеманаш сих-сиха леладо Iамерко «Ал-Кхайдин» а, «Талибанан» а тобанашна дуьхьала. Оццу хенахь билггал хууш ду, оцу тохарша масех исламистийн тобанийн лидерш байъина хиларх лаьцна.\nХIаваэра деттачу герзаша эргIадбохуьйту пакистанхой. Дукхах берш тешна бу, харц, нийсий ца къестош, цу тохарша бехк боцу маьрша нах бойъуш хиларх.\nДаханчу кIирнахь Цхьаьанкхеттачу Къаьмнийн Организацино далийначу терахьашца, Iамеркан пилот воцчу кеманийн тохарша Пакистанехь вийна, мел лаххара а, 400 стаг. Iамеркан тIеман куьйгалло мукIарло дечул а дуккха а алсам бу байъинарш.\nАрхангельскерчу ФСБ-хь дина эккхийтар бакъ дина цо аьлла, меттигера йоI бехкейо\nПенсхой "малончаш" а, "къаьркъанчаш" а бу аьлла депутат вохийна\n23 шо долу жимстаг вийна ГIалгIайчохь\nАстана гIалин цIе хийца дуьхьал берш дIалецна полицино\nНазарбаевн цIарах урамийн цIераш хуьйцуш ю кеп-кепарчу оьрсийн гIаланашкахь\nОьрсийчоьнан 800 вахархочунна а, 300 хьукматна а дуьхьал санкцеш яьхна Украинас\nХенал а хьалха ша араяккхар дехна Карауловас\nПолисхочунна кхаъ бала гIортарна хан кхайкхийна Нохчийчуьрчу вахархочунна\n"Кадыровцаш къам доьхкина кIиллой бу"


РогIерчу Нохчийчуьрчу вахархочун таIзар дина кхело, нохчийн вевзаш волчу бардан Муцураев Тимуран эшарийн тексташ социалан машанашкахь арахецарна. ХIинца иза ву Шелковской кIоштан кхело 1500 сом гIуда такха декхарелахь вина меттигера вахархо (цIе йоккхуш яц).\nИ стаг къера хилла федералан тIегIантIехь йихкина йолу экстремистийн материалаш яржорна ша бехке хиларна.\nАмма Муцураевн кхолларалла бахьана долуш гIуданаш текхна нах цхьана Нохчийчохь а, ерриг а Къилбаседа Кавказехь а хилла ца Iан. И гIуллакх даьржина ду берриг а махкахь. Кхелаша таIзарш дина нах бу ГIирмехь а, Рязанехь а, Томскехь а, Новгородехь а, Сичехь а, иштта дIа кхин а иттех регионехь, Владивостокера дуьйна Калининграде кхаччалц.\nБилггал Оьрсийчохь йихкина эшарш муьлхарниш ю ца хааро зен дина аудиофайлаш латточу сайташна а. Масала, Роскомнадзоро тIекхачар дихкина нохчийн бардан эшарийн файлаш латточу Last.fm сайтан серверна. Амма даима а ца болу иза дан аьтто, масала, Балабанов Алексейн "Война" филмехь Iедалша йихкина Муцураевн "Иерусалим" йиш ека ду 17 шо.\nМуцураев Тимур гIаравелира Нохчийчохь хьалхара тIом болабелча. Цуьнан дуккха а эшарш хьажийна ю даймахкахь Оьрсийчоьнца хиллачу тIемашна а, ислам динна а.\n2008-чу шарахь аьхка Муцураевс, дукхачу нахана дагахь доцуш, кхайкхам бира, дуьхьалонан болам сацийна цхьаьна Нохчийчохь машар хIотто беза аьлла.\nКарате латархо а, бард а Муцураев вина Нохчийчохь 1976-чу шарахь. 1994-чу шарахь дуьйна иза нохчийн дуьхьалонан боламехь дакъалоцуш хилла. ТIемаш боьлхуш дуккха а эшарш а, иллеш а яздира цо, ерриг а Къилбаседа Кавказерчу ладогIархошна вуно тайна долу.\n2000-чу шерашкахь Муцураев Нохчийчуьра дIавахара Азербайджане, ткъа 2008-чу шарахь цIавирзира. Карарчу хенахь иза бизнесхо ву. Эшарш лакхара дитина цо.\nМуцураевн эшаршка тIемаш боьлхуш нохчий тIемалоша санна ладогIара оьрсийн салташа а. Оьрсийчохь йихкинчу материалийн федералан тептарна тIехь таханлерчу денна иттаннаш цуьнан эшарш ю 12 эзар муджахедна" тIера "Нохчий, хазийша, хазийша сан кхайкхар" цIе йолчун тIекхаччалц.\nХIорш ю уьш:\n12 000 муджахедов.\nИншаАллаh, сады нас ждут.\nЭшарийн цIераш цкъацца цхьаьна ца йогIу авторо еллачаьрца. Цундела Оьрсийчоьнан юстицин министраллан тептарна тIехь юьйцург муьлхарниг ю хаа хала ду цу цIарца.


Нохчийчоь -- Шемахь машар боьхуш а, цигарчу конфликтехь нохчаша дакъалацарна а дуьхьал митинг, Соьлж-ГIала, 20Манг2013.\nИзза сингаттам хIинца Европехь бехачу вайнехан наношка а кхаьчна. Церан а деза, шаьш сел хала тIамех бовдийна, хийрачу махка схьабахкийна, когаира хIиттийна болу шайн кIентий тIамо хIаллакбарх кхера. ХIан-хIа, Нохчийчуьра тIом бац уьш кхоьруш берг, цунах-м хала а, атта шайн бераш кIелхьара девлла лорура цара. Генарчу Шемехь болу тIом бу.\nХьастагIа Венехь масех нохчийн зуда вовшахкхеттачехь коьрта дийцарш Шемах лаьцна, цигарчу тIамех шаьш кхерарх лаьцна дара церан. ХIора а кIант кхиинчу Европерчу нохчийн ненан сингаттам хилла дIахIоьттина иза - шен доьзалхо къайлаха Шеме гIовттамхойн могIаршлахь гIазот даккха вахарх кхера езар.\nЦарех цхьаммо, елха а йоьлхуш, дуьйцура, ша масех кIира хьалха цхьана Iуьйрана шен кIентан ишколе хьош болу тIоьрмиг чохь гича, ткъа иза ша воцуш карийча, кхераелла дIасаидарх лаьцна.\nНагахь санна иза ишколе вахнехь, тIоьрмиг муха ца баьхьна цуо, там бара иза Шема вахана хилла, аьлла ойла хьаьдира шен коьрте бохуш дуьйцура цуо. ТIаккха йоллу чоь тIекIел тессира ша бохура, цуо шеца хIун яьхьна теша, тIеюхург хIун схьаэцна теша, ахча даьхьний теша, документаш мичахь ду теша, бохуш.\nЭххар а ишколе телефон тоьхча, иза цигахь вуйла хиина, сапаргIат даьллера цуьнан. Цу дийнахь дуьйна шен кIентан паспорт шегахь лачкъийна лелош ду ша бохура дела денна аьлча санна Шеме Европера нохчийн кегирхой оьху боху костанаш хаза Iемина йолчу зудчуо.\nИза цхьаъ хилла ца Iа цу кепарчу гIайгIано лаьцнарг. Уьш дуккха а бу Европа мел ю. Ткъа и бераш цига ца эхийта, уьш шаьш цига кхойкхучу нехан тIеIаткъамо лаццане а ца лацийта, нохчийн диаспорашкахь беш болх бац, я и болх дIабахьа хьалха вала хIуттуш цхьа да а вац. Нохчийчохь дуьйна схьа къам динна тIехь декъадалар, - „нийса“, „цIена“ бусулбанаш шаьш лоручанний, „джIахIилаш“ я „бакъдолу дин ца девзаш я ца дезаш“ цара лоручарний къам декъадалар цу хIуман бахьанех цхьаъ.\nКхин цхьа бахьана а ду. Бусулба умматан бевзаш болчу баккхийчу Iелимаша даханчу шеран аьхка Мисарахь вовшахкхеттачехь сацам бинера, Шемахь дерг гIазот ду, дуьненчохь миччахь а бехачу бусулбанашна тIехь декхар ду шайн ницкъ кхочучу кепара цу гIазотехь дакъалаца, аьлла.\nХIетахь дуьйна гуттар а коьртамукъа бевлла нохчийн кегирхошна юккъехь Шема гIазоте бахар даржош а, царна и хIума марздеш а болу нах. Ткъа юккъера нохчийн къам, хIинца а тIамах дирзина доцу, хIунда хила дезаш ду цу гIазотан хьалхарчу могIаршлахь боху хаттар луш цхьа а вац.\nДац и хаттар Европехь уггаре а йоккха нохчийн диаспора йолчу, гергарчу хьесапехь шовзткъа эзар нохчо волчу Австрехь а декаш. Венехь вехачу Ибрагимов Виситас, меттигерачу баккхийчеран чкъуран векал волчу, дийцарехь, дуккхаъ нах, иза ша санна, вайнехан кегийрхой Шема тIаме эхарна реза бацахь а, амма динна тIехь нах бекъабалар бахьана долуш цу хиламна богIуш ма-хиллара мах хадо ца хIутту цхьа а.\nИбрагимов Висита: „Масала, ас вайна оьшуш хIума дац боху иза. ХIунда аьлча, вай дуккхаъ шамаш а хилла, дуккха а кегий а, баккхий а нах, вайн къоман доккха дакъа шина тIамехь дIа а даьлла, арадевлла лелаш ма ду вай. Вайн къомана пайдехьа хIума дац иза. Вовшашкхеттачехь ас даима а олуш ду иза: Шемахь вайн хьашт долуш хIуммаъ дац.\nВай цига даха оьшуш дац. Нохчийн къоман цхьа а интерес яц цигахь. Ас къобал деш дац иза. Иштта хеташ дуккхаъ нах бу. Делахь а цхьаццаболчара стеган нигате хьаьжжина, цуьнан гIазот къобал хир ду олу. Суна иза ца хаа. Со Iелим стаг вац. Амма вайна цига дахар пайденна доцийла-м хаа суна“.\nТкъа мила ву те нохчийн кегирхошна юккъехь и Шемахь тIеман джихIад дар марздеш верг? Хьан ира-кара хIиттабо и кхиазхой? Цу хаттарна а дац Ибрагимов Виситина хууш билгала жоп, цхьанна а иза ма ца хаара, ша къайлахчу сервисашна ца хаахь.\nИбрагимов Висита: „Цхьа билгал нах ма баций уьш кечбеш берш. Тайп-тайпана идеологеш ю кхузахь лелаш. Иза а Далла дика хуур ду. Дукхахболчара, бусулба дин ду бохуш, шайн-шайн кхетам болчу агIор и дин дIасхьаийзош, нахана юккъехь барт бохийна. Цхьацца тобанашкахь и белхаш беш нах хуьлу.\nТкъа кегийнарш и бусулба дин ду бохуш, лела. Царех теша а теший, иштта цига дIабоьлху-кх и кегий нах. Амма билгал „ХIара ву“, „Важа ву“ аьлла билгал ала а йиш яц“.\nМеттигерачу официала хьостанаша чIагIдеш ма-хиллара, хIинцале а иттех Австрера нохчийн жимстаг кхелхина Шемахь. Ткъа цига ваха кечбелла я сатуьйсуш берш мел бу цхьанна а ца хаьа. Австрехь а, йоллучу Европехь а бехачу нохчийн цхьа юкъара хьукмат яц, я цхьа а Кхеташо а яц, я ур-аттала цхьажимма а гуьнахь йолу цхьа а юкъараллийн цхьанакхетаралла а яц, нах дагабовла я шайн сингаттам эцна тIебаха йиш йолуш. Яц кегийнарш а, баккхийнарш а вовшашкхета, цара вовшашка ладугIу, цара вовшаша де аьлларг до меттиг.\nТкъа цу юкъана хIинц-хIинца хьалакхиинчу нохчийн кIентийн наной шайн берийн паспорташ лечкъош, цара бокх-боккху ког тергонехь латто гIерташ беха, уьш цу генарчу, шаьш ца кхетачу, шайна хийрачу тIаме бахар кхоьруш.


Берзалошна яха доьхку юха а\nХьан, стенна йойу берзалой Къилбаседа Кавказехь?\nКавказерчу массех махкахь таллархошка дехна берзалой а, цхьацца кхийолу а акхарой хIаллакъян арабовлар. Берзалой а, чагIалкхаш а хила торучул маситтаза сов ю, боху.\nНохчийчохь церан барам иттаза совбаьлла – 1,5 эзар, аьлла бу цигарчу таллархойн урхалло баржийна хаам.\nГовзанчаша бахарехь, берзалой юкъ-кара хIаллакьеш ца хилча, цара кхийолу акхарой йоу, аьтто бац лунаш, хьехаш, сеш Iалашдан.\n"Акхаройн хIора а тайпанна хIоттийна барам бу, хIокху я кхечу махкахь мел-мел, муьлха акхаро яха тарло, аьлла, хIоттийна. Берзалой схьаэцча, масала, 220 эзар гектар тIехь уьш 12-13 бен хуьлийла дац. Ткъа ян уьш дуккхаза а дукха ю", - дуьйцу ГIебарта-Балкхаройчуьрчу биологин Iилманан кандидато Наумов Алексейс.\nДагестанехь юьртбахамхоша шаьш дехна Iедале берзалошна, чагIалкхашна дуьхьал къовсам гIаттор. ТIаьххьарчу хенахь даьхни дайа юьйлаелла уьш, чIагIдо мехкан маьIданийн а, экологин а министраллан векалша.\nТера хьал ду Къилбаседа ХIирийчохь а. Ардонан кIоштарчу Рассвет юьртарчу бахархойн 140 уьстагI бийна берзалоша.\n"Сатоссуш карийра суна лаг хадийна уьстагI, сан вагонна юххехь "хар" деш бара иза, - дуьйцу оцу юьртарчу Бедоев Артура, - дIахьажча, дац-кх кертахь уьстагIий. Араваьлла, юьртанна го таса вуьйли со. Фиагдонца хьалаваьлча – серлайолуш ю хIетахь – дийна, Iуьллуш карий суна жа. 140 уьстагI дIабели".\nЦул тIахьа марзъелла берзалой ярташка. Массех де даьлча Дзуарикау юьртахь бийна 15 уьстагI. ГIуран-баттахь бийна берзалоша ши етт. Ткъа кху кIиранах, БуьрийтIе кхаччале, йистерчу цIеношна гергахь борз гина нахана яьлла лелаш.\n"Дукха хан йоццуш тхо акхарой мел ю хьовсуш болх беш дара. Массанхьа а гуш ю берзалойн ларш", - хаамбо Къилбаседа ХIирийчоьнан акхарошна Iалашдечу латтанаш тIехь болх бечу Вейнсберг Павела.\nБерзалой яйар деккъа дIа цара даьхни хIаллакдо аьлла а дац. Цамгарш а яьржа, боху, цаьргахула. И саннарг дукха хааделла дацахь а.\nДукха хьолехь таллархоша шаьш шайлахь вовшахтуху берзалой йойу тобанаш. Тоьпаш тухуш хуьлу царех цхьа дакъа, важа дакъа – шайн накъосташа йинчу къелоне берзалой лоьхкуш Iа. Делахь а, атта дац борз ен. Бахначу беттан цхьана дийнахь талла араваьллачу массех бIе стаге ен ца елира цхьа борз бен.\n"Наха социалан машанашкахь берзалой ма яйа олу, амма цара дицдо вайн хьаннашкахь кхин а лунаш, сеш, масарш дуйла. Берзалойх уьш ца лардича довлий вай? Ерраш-х ца йойий берзалой! Цу тIе, ши кIира даьлча чекхболуш бу талла магийна мур", - дуьйцу Къилбаседа ХIирийчоьнан Iаламан а, экологин а министраллехь таллархойн балханна тIехьожучу декъан куьйгалхочо Битаров Артура.\nДелахь а, берзалой яйарна дуьхьал а буьйлу цхьаболу зоологаш.\nОьрсийчоьнан Iилманийн академин экологин, эволюцин проблемийн институтерчу говзанчашна хетарехь, берзалой яйаро ца бо дикачу агIор хийцам. Цара бахарехь, берзалой сиха деба юьйлало, шайн тоба жимлуш шайна хаадаларца. Цул совнах, боху цара, даьхнашна тIелетарш гила, цхьалха лела берзалой ю, ткъа таллархоша йойурш, адамах а къехкаш, юьстах, жуларахь лела берзалой ю.\nIилманчаша мухха а дийцахь а, хIора шарахь а арабоху таллархой берзалой яйа. ГIебарта-Балкхаройчохь йийначу берзанна дуьхьал ахча ло. Цигарчу Iаламан, экологин министраллан таллархойн департаменто бечу хаамца, шера чохь махкахь яйинчу акхаройн терахьаш иштта ду: 197 борз, 1095 чагIалкх, 523 цхьогал, 37 акха жIаьла. Ах эзар гергга дайина дай боцуш девлла лела жIаьлеш а.\nБилгалдаккха деза, Къилбаседа Кавказан цхьаболу мехкаш меттахIитто гIерта хьалха дуьйна а шайн лаьтта тIехь яьхна акхарой. Масала, Къилбаседа ХIирийчохь денъеш ю була – хIинца церан барам 80 бу . Иштта, далийна хIирийн хьаннашка цхьа хан хьалха махкахь лелла, амма адамаша хIаллакдина долу кавказан сеш.


"Синтеме хьал ду". Терроризмца къуьйсучу Кадыровн кепашца хIун ца тов\nКарарчу беттан 15-чу дийнахь шен телеграм-каналехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дийцира, ТIехьа-Мартанан кIоштахь дIаяьхьначу лерринчу операцехь гIаттамхойн могIаршкахь хилла Байдулаев Казбек вийна аьлла. Кхузахь тамашен хIун дара аьлча, ши бутт хьалха а вийна аьлла, изза Байдулаев дIакхайкхийна хилар. Байдулаевн сурт а цхьана шен постехь зорбане даьккхинера Кадыровс. Оцу тIехь бечу хаамца, 2012-чу шарера схьа дуьйна лехамашкахь хиллера иза.\n"Регионера хьал кIорггера тхайн тергонехь латтош ду оха, тхуна хаьа маса стаг ву лехамашкахь, бух боллуш база ю оха кечйина гIаттамхойх а, церан агIончех а лаьтташ. Нохчийчохь хьал маьрша а, паргIате а ду", - дIакхайкхийра Кадыровс.\nМеттигерчу Талламан комитетан хаамца, Байдулаевс граната ластийна хилла ша лаца гIоьртинчу полисхошна тIе. Дийцарехь, бехктакхаман гIуллакх а долийна , ницкъаллин структурийн белхахошна тIелатарна.\nНах лечкъор а, Iазапаш а\nНохчийчуьрчу Серноводскан кIоштахь йолийначу лерринчу операцехь вийна Байдулаев Казбек аьлла, дIакхайкхийра ГIадужу-баттахь. Иштта цуьнца цхьаьна вийна шаьш бохура, 2013-чу шарахь а вийна аьлла, долийна Борчашвили Рустам а. Къайлахчу сервисийн версица, ший а тIемало вара, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойн декъан могIаршкахь тIемаш беш хилла.\n"Внимание розыск" телеграм-каналан хаамца, 2016-чу шарера схьа дуьйна Шемахь лелла ву Байдулаев, ткъа карара шо юккъе даьллачу заманчохь Оьрсийчу юхавеанера иза.\nБакъоларъяран "Мемориал" центран информацица, 2012-чу шарахь, Байдулаев гIаттамхойх дIа а кхетале дуьйна, цунна тIаьхьабевллера нохчийн полисхой.\nМасийттазза лачкъийна вигинера иза, цунна тIехь Iазап латтийнера, цунна кхел а йинера.\nБакъоларъярхоша дийцарехь, дуьххьара лаьцча Байдулаевна тIехь къизаллаш а лелийна, бехк тIелацийтинера цуьнга 2008-чу шарахь герзашца болчу нахаца зуламаш лелийна ву ша аьлла. Оцу бехкаца иза набахте хьажийра ялх баттана. Ша маьршаваьккхина ах шо даьллачу хенахь, 2009-чу шеран Зазадоккху-баттахь, юха а лачкъийра Байдулаев. ТIехь ницкъбина, иза юха а декхаревира герз лаьттах доьллина меттиг "гайта". "Мемориална" хетарехь, иза гунахь волуш гIуллакх а ца хиллера иза а. Эххар а, ши шо хан туьйхира Байдулаевна. Хан текхна ваьллачул тIаьхьа, цIа веара иза. Амма, юха а полисхой шена тIаьхьабовла дагахь буйла хиинчул тIаьхьа, къайлавелира хилла тутмакх.\n2014-чу шарахь, шайна тIемалой бара аьлла хеттачу нехан гергарчийн хIусамашца цхьаьна, дагийра Iедалхоша Байдулаевн ден-ненан цIа а.\nБайдулаевн кхолламо гойту, Нохчийчохь гIаттамхошца болийначу къийсаман кепаша - Iазапаш, нах лечкъор, хIусамаш ягор - оцу доллучо а мелхо а шоръеш хилар террорхойн база аьлла, тешна ву "Мемориал" центран "Горячие точки" программан куьйгалхо Орлов Олег.\nЦо бахарехь, ГIалгIайчоьнан масало гойту, тIехь ницкъ а ца беш, къайлах лела тобанаш эшон гIортаро мел а эвсара ерзош хилар проблема.\n2008-2009-чу а шерашкахь тIемалойн карах къаьсттина дукха полисхой бойъура ГIалгIайчохь, кхечу республикашца дуьстича.\nАмма, меттигерчу Iедалхоша юкъараллица диалог а йолийча, тIемалошна адаптаци еш комисси а кхоьллича, салафиташ лехар а сацийча, ГIалгIайчоь уггар а маьрша, паргIат мохк хилира Къилбаседа Кавказехь, боху Орловс.\n"Мемориалан" кхеташонан куьйгалхочунна Черкасов Александрна хетарехь, ГIалгIайчоьнан экс-куьйгалохочо Евкуров Юнус-Бека чолхе, собар оьшуш бора гIаттамхошца.\n"Оццу шерашкахь, ГIалгIайчохь маьрша дара, ткъа Нохчийчохь, стенгара юьйлу а ца хууш, тобанаш гучуюьйлура, ширачу къайлах леллачу тобанашца йоьзна а йоцуш, хетарехь, кхечу тобанашца къийсам латточу юкъанна, тIехь ницкъбаро яржийна. Масала, 2018-чу шарахь аьхка Шелахь тIелатар хилира. Оцунна юкъахь дакъалаьцначу цхьанна тIехь хьалхо Iазап лелийна ма хиллера. Хетарехь, оцу бахьанца ша тоьлар волуш йоцу дуьхьало йина хилла хир яра цо. Схьаоьцур вай изза Евкуров, 2009-чу шарахь хиллачу эккхийтарехь лазийра иза. Хетара, цул тIаьхьа цо шога къийсам латтор бу. ХIан-хIа, цо хьекъалца, йиллинчу къепехь политика йолийра, тIаьхьо политикан хьал шен карара далийтинехь а", - боху Черкасовс.\nОцу юкъанна Кадыровн политика, Черкасовна хетарехь, кечйина ю динан диссиденташца а, Iедалца ойла цхьаьна ца йогIучу нахаца а толеранталла янне а йоцучу буха тIехь. Оцо адам дуьхьалдоккху.\nЦхьа тIемало масийттазза вийна аьлла, дIакхайкхош хьелаш хан хене мел йолу кест-кеста нислуш ду, боху анализан, конфликташ эшоран центран директора Сокирянская Екатеринас. Цуьнан дешнашца а догIуш, хила тарло и доьзна тоъал информаци цахиларца я полисхойн белхан логикица догIуш. Шайн белхан жамIаш дан дезаш хиларна уьш.\n"Церан шайн дийцаре дуьллург ду. Наггахь белхан жамIаш оьшу. Къаьсттина кест-кеста нисло оцу тайпаниг тIемалойн лидершца, я йоккхачу хенахь лехамашкахь хиллачу нахаца, церан маттахь аьлча, "дIаваккха" веза аьлла, юьхьарлаьцначуьнца а", - дуьйцу Сокирянскаяс.\nЦо дагадаийтира, "Кавказан Имарат" вовшахтохараллан лидер Умаров Докка 2000-чу шарера схьа дуьйна лерича, 6-7-зза вийна хилар. Ткъа билггал велира иза 2013-чу шеран чакхенехь, я 2014-гIа шо долалуш.


ХIун бакъо ю нахера бежаниш дIадаха? - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » ХIун бакъо ю нахера бежаниш дIадаха?\nХIун бакъо ю нахера бежаниш дIадаха?\nДуьненан гΙайгΙанаш мухха а белахь а, шайн баккхийчу гΙайгΙанашца, дахарца ларабала атта дацарца беха Нохчийчоьнан бахархой. Теркйистерчу юьртахойн дуккха а бежаний дΙа а лецна, Гуьмсе жижиган хаспаш дече дΙадигина меттигерчу латта леладечу фирмано. Оцо йиш йохийна кертахь бежана хиларца, цо лучух шуьрех хенера буьйлучу Ιелиюьртахой, масала.\nХьалха урхаллехь Советан Iедал долуш нислуш хIума дара, Iедало эрна лела бежний чу а духкуш, уьш долахь долчу бахархошна гIуданаш тохар а, токхамаш бичий бен даьхний мукъа цадахар а.\nЦу кепара бежний «леца а лоьцуш», чудохкаран бахьана дара ялташ хIаллакдар. ХIетахь юьртахошка кхеталуш хIума дара иза. Стенна аьлча, ярташкахь шиъ-кхоъ бажа хуьлура, тIехь Iуй а болуш. Цу беже а ца лохкуш, эрна лела бежний дара чудухкуш дерш.\nТкъа тахана бахархоша кхеторехь, цаьрга Iедалехь болучара кхийдош ерг цIена харцо ю. Бежнийн дац, и бахьнехь бежIуй а ца боьлху, Iедалдайн пурбанца дажа арадаьхна даьхний чудухкуш ду.\nОцу хиламо хаза нехан санна холча а хIиттийна, балехь кхобуш бу, масала, Теркйистера Iелин-Юьртара нах. Цкъачунна цу юьртара буьйлабелла Iедалехь берш, цIоьмалгаш юкъахь аьлча, шайн нийсо а, бакъо а толийта.\nИ шатайпа низам хIоттош ерг, эзарнаш гектараш латтанаш дола а даьхна, уьш дуьйш-дерзош йолу «Холдинг» цIе йолу кампании ю. Цара низамхой юкъа а озийна, арабала буьтуш бац етт а я старгIа а.\nПолицин белхахой жигара хьийзар бахьана ду, бахархоша дийцарехь, кху Теркйистан а, Невран а кIошташкахь а, кхечанхьа а юьртабахамашкара латтанаш схьа а дохуш, и «холдингаш» ехкинарш министрийн биста кхаччалц, урхаллехь берш хилар.\nЮьртахоша даре а деш, церан омрица хьийзош бу хала лол бетташ болу мисканаш. «Хьийзабар хIун ду?- хеттаре вуьйлу, кхехка а кхехкаш, шен цIе йоккхийла ца лиина Iелинюьртахо. -Етт арабаккха йиш яц. БежIу ца хилча, оха хIун дан деза? Холдинг елахь, хадархой а леций, шайн ялташ Iалашде, боху-кх оха, бIеннашкахь нах а ца хьийзош. Iа дола биснарг ма бац ши бутт бен. Оха кхин хIун боху?»\nБегашена а доцуш, юьртахой дера хилар а, карзахбийлар а бахьана ду, бежнийн дола ца дина бохуш, даккхий гIуданаш деттар а, цхьболчийн даьхний, «Камаз» машенаш тIе а дуттуш, Гуьмсе дIадигар а.\nЦхьана эзарна тIера кхаа эзарне кхаччалц гIуданаш тоьхначарех а, хьелий Гуьмсе дIадигинчех а бу Iелин-Юьртара хIара бахархой: МежидовгIар а, БехоевгIар а, ШахабовгIар а, и кх. дIа а. Цу «Холдингах» а, бежний дIадигарх а дийцира оццу юьртарчу вахархочо Iабаза а.\nБахархоша дечу мукIарлонца, цхьа кIира хьалха Iедало чудоьхкина и бежний бахьнехь, шен етт схьабало вахханчохь, и схьа цабалар новкъа а деъна, дог лаза а даьлла, велла Iелин-Юьртара Эльмурзаев Хизар. Схьагучу суьртехь, «Холдинган» куьйгалхоша герга буьтучух тера дац нехан къа-баланаш, шайн аьллар тIедаьлчахьана.\nКак одолеть российских «зеленых человечков»?\nОБСЕ запускает «Московский механизм» расследования преступлений в Чечне\nЧЕЧЕНЕЦ УБИТ В БЕРЛИНЕ | НАША РЕАКЦИЯ. (ВИДЕО)\nПрезидентские выборы и «тулузский стрелок»


"Новая газето" коронавирусах лаьцна язйина материалаш фейкаш ю аьлла, гIуданаш диттина\n"Новая газетана" а, цуьнан коьртачу редакторна Муратов Дмитрийна а административан шишша протокол хIоттийна, цара фейкаш яржийна аьлла, бехке а озийна, яздо «МБХ медиано», Муратовн хаамна тIетевжина. Цо дийцарехь, цхьадолчу эскархойн декъехь эпидеми яржарх Ширяев Валерийс язйинчу "Свистать всех наверх" материална тIехула а, иштта Милашина Еленас зорбане яьккхина Нохчийчуьрчу цхьана кIоштахь COVID-19 вирус бахьанехь лаьттачу хьолах артикл хьокъехь а.\nКоьртачу редакторо билгалдаьккхина, хьалхара метериал Роскомнадзоран тIедилларца шаьш сайтера дIаяьккхина а, ткъа шолгIаниг кхело шен сацам бовзийтталц къайлаяьккхина латтош а хилар.\nМангал-беттан юьххьехь оццу бехкашца 60 эзар соьмана гIуда тоьхнера ProUfu порталан коьртачу редакторна Алмаев Тимурна. Уфахь гIаларчу кешнашкахь эзар леррина меттиг кечйина коронавирусах беллачу нахана аьлла, портало зорбане баьккхина хаам фейк лерира талламчаша.\nТкъа Охан-баттахь "Коммерсант-Уфа" газетано бира цунах хаам - коьртачу редакторна Павлова Натальина а цхьаьна хIоттийра протокол, харц информаци яржийна аьлла. Оцу юкъанна, мэрин пресс-секретаро бакъдира, кешнашкахь меттигаш кечбеш хилар.


Нохчех маца хир ду цхьа къам?\nТIемаша дакъошка декъна шайн къам юхавовшахтуху зама кхочур ю аьлла хетара нохчашна. Амма дац и де цкъачунна маца догIур ду ала а. Махках урхалла дечу хьаькамийн а, церан гонийн а къамелашкахь, хаамийн гIирсашкахь, ур-атталла театран сцени тIехь а гург цхьа сурт ду – къоман гарадалар къаргдар.\nЦхьа дакъа вукхунах а кхаьрдаш...\nНохчийчохь шашах кхоллалуш дац Малхбалехь я Малхбузехь вехачу махкахочун васт. Муха го дозанал арахьа веха нохчо мехкан куьйгалхочунна? Муха вист хуьлу иза цуьнга? Масалш.\nКадыров: «-Ахь цIадуьйла ца бохура тхоьга? – ВаллахIи, биллахIи, таллахIи ца бохура! Ас шаьш доллучохь деша а боху, яхь йолуш, юьхь йолуш, дин а долуш, нохчалла йиц а ца еш, тоьлла дахийша, министраш гIойша цигахь, депутаташ гIойша цигахь!....\n...Европера шу лаьхкинчу хенахь, шуна даха меттиг хир бац. ТIаккха оха аш аьллачу хIора дашна жоп доьхур ду шуьга. Массо сайт хаьа шуна суна, хIора дош дIаяздеш ду шуна, шайна кханоненна вон болх ма бе!»\nМахкахбевлла нохчий беламе гойтуш, аьшнаш беш хаало прессехь, иштта театрехь, масала. Гойту васт-стереотип мухIажиран цхьаъ ду – мотт дIатесна, гIиллакхах воьхна, дай ламастех хаьдда.\n«Европера нохчий йоI ирахь Iаш», «Париж», «Вовшахкхетар» - оцу могIара ю хIитточу спектаклийн цIерш.\nГерманехь йоI маре яхийта кечъеш нана, я Нохчийчуьра шен веше Франце телефон етта йиша, я массех Малхбузерчу пачхьалкхера хьажахIитта цIабахкинчу воIаршца къамелде да гойтуш хIотточу суьртехь беламе, нохчаллах хаьдда гойту васт.\nТеатрера аьзнаш: «Эльза хьан маре йоьду хан хилла, эцца немцочуьнга а яхана йовр ма ю хьо! Ферштейн? – Ферштейн, ферштейн!... Алё, Эдик! - Мадам, мадамуазель, силь ву пле, тужур! – ХIун тужурка ю ахь юьйцург?! …Ас зуда кхузара яло ца мега?..»\nМуха лов Европерчу нохчаша шаьш иштта гуш даймахкарчу хьаькамашна а, прессина а, шайх лаьцна театр йоьлуш?\nИ хаттар Маршо Радионо дира уггаре дукха Европехь нохчий бехачу Австрерчу вахархочуьнга Казбеке. Ца тов цунна.\nКазбек: «ЦIерачара и КВН-ш йохуш, кху Европерчу нохчех лаьцна и хIуманаш хIунда дуьйцу, леладо ца кхета со. Цигахь верг, кхузахь верг нохчо вац? Оццул галдаьлла хьал ду-те олйи хета суна. Мотт ца буьйцучо ца буьйцу.\nЕвропе схьадаьхкинера бохуш, тхох лелош долу и хIуманаш ца тов суна, сан накъосташна а ца тов. Бу, мотт дика ца хуурш а бу. Цигахь а ма буй уьш-м. Тхан Австрехь, масала, мотт Iамош бу, маьждигаш ду, дуккха а нохчийн юкъараллаш ю нохчаллах тIаьхье ца ходуьйтуш, кхиош».\nДелахь а, шалхадолу цIераваьллачу, махканна юьстах вехачу нохчочун васт ша Нохчийчохь а. МогIарчу бахархоша кхин мах хадабо, кхечу бIаьргашца хьожу даймахканна юьстах бехачу нохчийн.\nЛианас, Соьлж-ГIаларчу яхархочо, дийцира шена хетачух. Цунна хийра ца хета цкъачунна махкал арахьа беха нохчий.\nЛиана: «Театрехь хIитточу васташна Европерчу нохчаша дегабаам бан ца беза – уьш забарш ю. Массаьрга цIа дуьйла бахар а нийса дац. Дешна а хилча, дIатарбелла а хилча нах. Дешна нах оьшу цIахь. Амма болх хуьлда иза, кхиболу аьттонаш хуьлда – дерриг а ду церан, цундела цIадуьйла соьга алалур дацара.\nТахана а дукха адам ду дIадоьдуш. Массеран а бу аьттоне сатийсам, могашалла тоян дIаоьху. Масала, сан йишин кIантана дарбадан 3 миллион сом оьшура, тхоьга цунна операци яйталур яцара, ткъа Германехь йира. Цундела билла бехк бац дIабоьлхучарна, баханчарна, я иза билла беза аьлла а ца хета.\nВай цхьа нохчий ду, аренгахь болучара а лардо шайн дин а, яхь а. Шайн кегий доьзалш а эцна, тIом болуш дIабахана уьш. Кхузахь паргIато елахьара, дIаоьхур а бацара нах, цIа а богIур бара. Iедало аьтто бахь, уьш цIа а богIур бу. Кхузахь белхаш бац. Гергарлонаш дацахь, цхьа а хIума дIа а ца доьду. Хетарг ала вошех ваьхьаш а воцу хьал ду кхузахь».\nДаймахке са ца туьйсуш цхьа а нохчо ву олийла дац дозанал арахьа. Амма децIахь цуьнан васт шалхадаьлла мел лела - Iедалан бIаьргаш чохь цхьаъ, бахархошна гарехь кхин – воьдийла дац Малхбалера я Малхбузера цIа, олу хIораммо а санна.\nТкъа массара а ларбо хийцамаш – Оьрсийчохь политикан хьал кIаддаларе, Нохчийчоь демократехьа йирзина, маьршаяларе, адамна даха паргIато йоссаре...


Франци -- Нормандера даздарш гойтучу телевизионан экранан тIера сурт, Ман 6, 2014\nФранцерчу Норманди лаьттахь шозлагIа Дуьненан тIом дIабаларна леринчу даздаршкахь шийло тIеэцна Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир.\nБерхIитта пачхьалкхан куьйгалхо ву Франце даздаршка веана. Европера хилла ца Iаш, Цхьанатоьхначу Штаташкара а, Канадера а, Австралера а, Керлачу Зеландера а баьхкина бу уьш. Цу массо а пачхьалкхера салтий бара I944 шарахь Нормандихь ХIитлерна дуьхьал Малхбузера Фронт схьайоьллуш цу лаьттахь охьадисинчу эскаршна юккъехь.\nШозлагIчу дуьненан тIеман уггаре а къизачех а, халачех а тIемаш лаьттина йолчу цу Малхбузенан фронтехь коалицино толам баккхаро, доккхачу декъехь, фашистийн Германи эшар а, тIамех толар а билгалдаьккхира. ХIетахьлерачу Советийн эскарш цу коалицин декъа ца хиллехь а, - уьш кхечу фронташкахь тIемаш беш хиларна а, - амма цу кепарчу даздаршкахь Оьрсийчоьнан президенто дакъалацар Iадат ду, шозлагIчу Дуьненан тIамехь толам баьккхинчу пачхьалкхех цхьаннан куьйгалхочуо санна.\nАмма хIинцалерчу даздарийн коьрта хилам я къиза тIеман тийсаларш а, я кIеззиг бен ца бисинчу ветеранийн царех болу дагалецамаш а бац. Я юьйцу ца хезначу кеппара еари сарахь Францехь стигалйахийтина хилла фейерверкаш а яц. Коьрта интрига – иза Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир Норманди вар а, цунна кхечу пачхьалкхийн куьйгалхоша дина хьошалла а ду.\nКху тIаьхьарчу масех дийнахь Малхбузера хаамийн гIирсаш пал туьйсуш бара, Путин Владимир муха тIеоьцур те Европин а, Цхьанатоьхначу Штатийн а президенташа? Джи - 7 тобан саммите юккъе ца витина волу Оьрсийчоьнан президент Норманди а ца вуьтуш Iойла ца гинера цхьаболчу Малхбузенан куьйгалхошна, уггаре а хьалха хьешадена Олланд Франсуан.\nЦуо ша Кремлан гIентан да кхайкхар бакъдеш элира, цкъа делахь, и хьошалгIа кхайкхар Украинина гуонахьара кризис йолаялле дахьийтина дара. Ткъа, шозлагIа делахь, ша диц ца до, шозлагIчу Дуьненан тIамехь миллионаш Оьрсийчоьнан салтий эгна хилар, аьлла.\nБакъду, цхьа могIа тергамхошна а, журналисташна а дукха гIийла кийтарло хета Францин президенто йинарг. Стешхалла санна лерина дукхахболчу Европерчу хаамийн гIирсаша Олланда цхьана сарахь Цхьанатоьхначу Штатийн а, Оьрсийчоьнан а президенташца пхьор даар, и шиъ вовшашна ца гайта цкъа хьалха гIулчаш а яьхна.\n„Массарна а товш хила луу нускал“, „Шина ловзаргехь хелхавала гIертарг“, „Принципаш хIун ю ца хуу стаг“, „Юьйцу а ца хезна аппетит йерг“ - иштта ю пIераскан дийнахь дуьненан прессехь арайийлинчу артиклашкахь Олланд Франсуан тихкина цIераш.\nАмма Францин президент ша цхьаъ вац Путинца Нормандихь цхьаьнакхеттарг. Британин премьер-министран Кэмерон Дэвидан а хилира Оьрсийчоьнан президентаца цхьаьнакхеттар. Бакъду, Олланд санна чу ваьржина, шен тIекарло гайта ца гIиртира иза. Мелхо а, Украинин хьокъехь къамел дархьама Путинца гина волчу Кэмерона цуьнга ур-аттала куьг а ца делира.\nМа -дарра аьлча, еари дийнахь Брюсселехь Джи - 7 саммитехь бина болу сацамаш Оьрсийчоьнан президенте дIабовзийтар яра цу цхьаьнакхеттаран Iалашо. Иза Кэмерона дан а дира, шен Кремлан гIентан деца йолу херо хьул ян а ца гIерташ.\nВенерчу Малхбалера Европин институтан Iилман белхахо волчу политологна Чапханов Русланна хетарехь, и цхьаьнакхетар, - хIинцалца схьа шина пачхьалкхан куьйгалхойн цхьаьнакхетар самукъадаьлла саламаш даларца а, марветтавалрца а долалуш хилла долу, сел шийла хилар цхьа а шалхалла йоцу сигнал ю, Малхбузено Кремлан куьйгалхочунна луш.\nЧапханов Руслан: „Олланд Путин цхьаьнакхетар цхьа а мехалла йолуш хIума дац. Джи-7 тобан саммитехь церан хилла болу барт муха бу? Оьрсийчоьнна бутт хан елла цара, Украинехь керла хаьржина волу президент Порошенко Петр къобалван а, шайн кхайлаха а, гучуха а Донбассера эскарш арадаха а. Иза ца дахь, бакхйолу санкцеш йийр ю шаьш Оьрсийчоьнна дуьхьал боху цара.\nПутинца цхьаьнакхетале Олланд Обамица вовшахкхеттера. Обамас цуьнга дIаала аьлла йолу месседж а, Кэмерона цуьнга дIакхачийна долу хабар а цхьаъ ду – аш лелочунна тхо реза дац, и шуьга лелайойтур а яц бохург.“\nФранцехь Оьрсийчоьнан президентан иштта Германин канцлерца Меркел Ангелица а цхьаьнакхетар хилира. Цу шиннан къамел гочдархой, пресс-секретараш бен декъа а боцуш, къайлаха дIадаьхьнехь а, амма кхеташ ду, башха да воккха вен хIума Путин Владимирна цигахь а хезна хир доцийла. Иза кхеташ ду, хьалхарчу дийнахь Меркелс Оьрсийчоьнна дуьхьал экономикан санкцеш йохург хиларх шеко яц, цу пачхьалкхо Украинера питанаш совца ца дахь аьлла дIахьедар дар тидаме эцча. „Тхаш куьйгаш деха ду, Европа-континента тIехь маршонаш а, бакъонаш а ларйарх гIуллакх хьакхалуш делахь“, - элира цуо.\nХьалхехьуо „Маршо“ радионо хьахийна ма-хиллара, Цхьанатоьхначу Штатийн президента Обама Барака Путин Владимир Нормандихь тергалвийр вац.\nФранце вахана Путин\nФранцехь Порошенкоца цхьаьнакхета реза ву Путин\nФранцерчу Нормандехь къамел дина Обамас а, Путина а


Къоначу художникийн гайтам\n12 февраля в 17:40 (2010 г.)\nНохчийн Республикан искусствон исторехь хилам лара догІу хІокху деношкахь Соьлжа-ГІалин коьртачу библиотекехь схьабиллина къоначу художникийн суьртийн гайтам. Цигахь хьовсархойн тидаме дехкинера 11 художникан суьрташ. Гайтам схьабоьллучохь хилира Нохчийн Республикан Правительствон Председателан заместитель Магомадов Лоьма. Гайта хьалхахІиттийначу суьртийн лаккхара мах а хадош, цо хаийтира иштта гайтамаш вовшахтохарехь къоначу художникийн шаьш гІо лоцург хилар а, Соьлжа-ГІалахь гайтамийн леррина зал елларан гІуллакх дуьйцуш хилар а. Хьовсархойн къаьсттина тидам тІехь соцуш дара Бугаев Асланан «Зуькар». «Деган мукъам», Цуцаев Аюбан «Пейзаж», Татхаджиева Мареман «Сирень», Хасанова Заретин «Ненан сурт», Чамаева Асетан» Ламанан чІож», Чадаева Ларисин «Новкъа ваккхар», и.дІ. кхин а.\nЦхьаццаболчу къоначу художникашна хІара дуьххьарлера гайтам белахь а, Яхиханов Рустаман кхул хьалха шен шиъ гайтам хилла. Делахь а, иза воккхавевора цІахь шен суьрташ довзийта. Йиш хиларх а, къоначийн иштта терго ярх а. Карарчу хенахь и похІме художник Санкт-Петербургера И.Е.Репинан цІарахчу живописан, скульптурин, архитектурин институтехь доьшуш ву.\nКъоначу художникаша шайн белхашкахь коьрта тидам тІебохуьйту Даймехкан Іалам, къоман Іер-дахар, цуьнан ламасташ гайтарна. Гайтамо шеко ца юьтура вайн тІекхуьуш похІме къона суьрташдахкархой хиларх.


Мултимедиа, Марсхьокху-бутт 20, 2019\nГIиргIазойчохь дика вевзаш ву нохчийн къона дантист Юсупов Ислам. Цергийн дика лор ву аьлла, цIеяккхарал совнах, Ислам гоьваьлла гIиргIазойшлахь нохчийн синбахамалла йовзуьйтуш, яржош хиларца а. Маршо Радион корреспондент хилира ЮсуповгIеран хIусамехь.\nУггар ларам болчу бусалбанашна юкъара къилбаседакавказхой\nМехашна урхалла дахь сурсаташ тоьар дац, боху махбархоша\nДу. Кхин а луьра гIулчаш яха езара ун ца даржийта 16 %\nДу. Амма адамийн оццул ларам ца беш ца лелча а мегар дара 5 %\nДац. Коронавирусах бахьана а дина, вуьшта а хьере хилла адам хьийзош ду Iедалша 74 %\nЦа хаьа 5 %\nБац керла дархой Нохчийчохь, коронавирус: Къилбаседа Кавказ, Кхо зуда елла Дагестанехь\n3D-анимаци: Муха го коронавирус кхетта пехаш\nНохчийчоь а, коронавирус а, Лулахошкара хьал, Хангошвили политикаша вейтина\nТийна-таьIIина чекхдалийтина СемаьIашкан тезетан де


Ши кIира хьалха хиллачу бохамехь зе хиллачарна хьалха хIиттира маслаIат дан арабевлла нах. КIоршаме къамел дира байинчу полисхойн гергарчара. Шайна тIебеана некъ тIелаца уьш реза боцуш санна сурт хIоьттира. Амма иштта гIуллакхаш девзачу нахана дика хаьа кхана-лама уьш кIад бала а мегаш хилар.\nДоьхуш дерг ду куьйган бехке боцурш маьрша битар а, царна кхайкхина чIир дIаяьккхар а. Оцу гуламе баьхкина дуккха а нах бара. Царах цхьаммо Ирбайханов Мовсара иштта элира шена хетарг.\nИрбайханов: «Барт хила герга ду. Шаьш дойур ду бохуш бара дарбелларш. Дала мукъалахь барт хир бу».\nМаслаIатан тобанна хьалхаваьлларг ву мехкан куьйгалхочуьнан хьехамча Шахидов Адам. Цо дуьххьара дийцира бехке бечара динчу зуламан кIоршмаллех, иштта билгалдаьккхира Делан дуьхьа маслаIатан кховдина куьг схьаэцар иза мел ял хира йолуш ду Къематан дийнахь. Сацам ца бира.\nКуьйге ца бахара, амма сатийсам бу цара иза дийриг хиларна аьлла, дийцира Соьлж-ГIалара вахархочо Товсултанов Лечас. Шена санна дукха нахана хазахетта оцу доьзалшна юкъахь маслаIатан болх болийна, элира цо.\nТовсултанов: «Цхьанна а дас-нанас могуьйтур дацара, я дойтур дацара иштта зуламаш. Суна хезнера маслаIатан нах гулбелла аьлла. Дела реза хуьлда, дуьххьара цу юккъахь лелачарна. Хьераваьллачу стагана дан хIума дац. Берийн а, зударийн а, къанойн а къа ду. Сатийсам бу бехке боцу нах буьтур бу аьлла».\nНохчийн гIиллакхийн хазна дика евзачу Хасиев Сайд-Мохьмаде дийхира Маршо Радионо цу гIуллакхах шена хетарг дийцар.\nХасиев: «Уьш вовшахкхетар а, дуьхь-духьала хIиттар а билгало ю, иза дIадоьрзург хиларан».\nТахана Соьлж-ГIалахь хиллачу гуламан жамI республикан куьйгалле дIа а кхачийна, тIаккха кхин цкъа а цхьаьнакхетар дийр ду аьлла дIасакъаьстина маслаIатана гулбелларш.\nНохчийчура арабевлла Бахарчиев Зелимхин гергара нах\nКавказский узел: Соьлж-Галахь lедалша лаьцна хилла кхо тIемало дийна вац


Ялх нохчийн тутмакх мацалла хьоьгуш ву Оьрсийчуьрчу колонехь\nГIадужу-бутт 07, 2017\nОьрсийчуьрча набахтан кертахь.\nНах хьийза ца бича ца мегаш нах бу Оьрсийчоьнан набахташкахь а, колонешкахь а тутмакхашна тIехьожуш.\nВологдан кIоштарчу набахтехь нохчийн тутмакхашна тIехь къизалла латтош ю аьлла, хаам кхаьчна шотдийнахь. Иза гIардаьккхина Оьрсийчуьрчу цхьаболчу зорбанан гIирсаша. Цаьрга арз дина чохь воллучу нохчочун Магомерзаев Адаман нанас. Цигара тутмакхаша шайна тIехь латточу Iазапна терго яйта гIерташ мацалла хьегар дIакхайкхийна бохуш, дийцина цо журналисташка.\nМордовехь боцу бехк тIе а тоьттуш, хьийзинера нохчийн а, кхечу къомах болу а тутмакхаш.\nОцу зудчунца зIене довлар ца нисделира, амма и хаам Нохчийчуьрчу бакъонашларъярхошка а кхаьчна. Чубоьхкинчу нехан гIуллакх лелочу бакъонашларъярхочо Мальсагова Асета цу хьокъехь элира, шаьш оцу набахтехь хилларг тергоне а эцна, иза толлур ду аьлла.\n«Тахана хиина тхуна и хьал. Цигахь нохчийн тутмакхаш бу боху, мацалла кхайкхина. Дала мукъалахь и хIума оха тидаме оьцур ду. Кху деношкахь, Москох а яхана, и гIуллакх дуьйцур ду оха. Мордовехь а иштта хьийзош ду вайн бераш, ламаз ца дойтуш, ламазан тосу кузаш схьадогIуш, шийлачу чоьнаш чукхуьссуш», - бохуш яра Мальсагова.\nТIедогIучу кIиранахь Вологда кIошта яха мега меттигерчу бакъонашларъярхойн тоба.\nДукха хан яц Нохчийн бакъонашларъярхо, иштта арз а кхаьчна, Мордовин махка яханчура цIайирзина. Цигахь а, боцу бехк тIе а тоьттуш, хьийзинера нохчийн а, кхечу къомах болу а тутмакхаш.\n"Нах хьийза ца бича ца мегаш синкхетам болуш нах бу царна тIехьожуш. Уьш ма хьийзабе, уьш цу гIуллакхана чубоьхкина ма бац аьлча, уьш кхета а ца кхета дуьйцучух. Оццул галбевлла бу-кх и нах», - бохуш дуьйцу Мальсаговас.\nБолчу хаамца, тIедогIучу кIиранахь, Вологдан кIоштахь хиллачун леррина терго а йина, цига яха мега меттигерчу бакъонашларъярхойн тоба.


"Кхаа кемана ховшшал бу Оьрсийчу дIабаха луурш". Оьрсийчоьно шаьш чу дитаре хьоьжуш бу таджикаш\nОхан-беттан 1-чу дийнахь дуьйна Узбекистане а, Таджикистане а кеманаш лела дуьйлалур ду аьлла, дIахьедира Оьрсийчоьно. Кху деношкахь тIеийицра оцу кепара сацам, премьер-министрца Мишустин Михаилца дагабевллачул тIаьхьа. Цкъачунна кIиранчохь цхьа рейс хир ю Москвара Душанбе гIала.\nХIора шарахь белхаш бан Оьрсийчу бIеннашкахь эазарнаш таджикаш дIаоьхуш хиларе хьаьжча, кIиранах цхьа кема дахийтар - кIезиг ду. Ткъа хIун аьлла хета шайна къинхьегаман мухIажаршна цунах лаьцна, Оьрсийчоьнан сацамах лаьцна муха ойла ю авиакомпанийн?\nТаджикистанан Iедалша Емал Дина Онищенкос А, Жириновскис А Дина Дхьахьедарш\nКоронавирус яржале хьалха кест-кеста Оьрсийчу болх бан оьхура Душанбен вахархо Диловар. Амма, хIинца цхьа шо гергга хан ю, цо дийцарехь, бан болх боцуш иза висина, хене вала аьтто а боцуш.\nТоха са а доцуш, хьоьжуш ву Диловар Оьрсийчу кеманаш леларе, хIоразза а рейсаш йоло тарло аьлла, хезча, кассе хьоду иза, билет эца дагахь. Тахана а веанера иза, билггал лелар долуш дуй-те кеманаш хьажа а, мехаш хаа а.\n"Кеманаш дуьйлалуш дуй хьажа веана со. Билеташ духкучу кассехь цкъачунна цунах билггал ала хIума дац шайн боху", - дуьйцу таджика.\nОхан-беттан 1-чохь кеманаш дуьйлалур ду аьлла, хаам хезна дуккха а бу, Диловар воцург а, Душанбен аэропорте баьхкина.\nРейсаш юьйлаялале ладоьгIуш бу къинхьегаман мигранташ. Къомах 70 процент бахархой къинхьегаман мухIажарша кхоьхьуьйтучу ахчанах хене буьйлуш бу.\nИттаннашкахь хилла ца Iаш, бIеннашкахь эзарнаш бу Оьрсийчу балха баха хьаьгна, оцу юкъанна, царех дукхахберш Москва баха дагахь бац, кхечу регионашка а цхьана дог дохуш бу.\n"Iаламат дукха бу дIабаха луурш. Цхьа кема тоаме хир дац", - боху, Диловар а санна, билет эца веанчу кхечу стага.\n"КIезиг ю цхьа рейс, кIезиг ю. Оцу кемана ховша лууш дукха бу", - тIетов цунна кхин а цхьа Душанбен вахархо.\n"Дукха нах бу кхузахь бисина, дIабаха аьтто боцуш. ХIокху кемана билеташ дохка доладахь, кассашна хьалха нах вовшех летар бу. Чакхармашкахь еха хир ю раьгIнаш", - бохуш, дуьйцу кхин а цхьана таджика.\n"Оьрсийчу балха баха лууш суна бевзачаралахь кхаа кемана ховшшал хир бу", - дуьйцу аэропортерчу цхьана таджика.\nСтохка аьхка нах дIасалелочу Таджикистанерчу авиацин Агенталло дIахьедира, шаьш кийча ду Оьрсийчоьнца кеманан дозанаш даста аьлла. Амма, Оьрсийчоьно жоп делира, Таджикистанехь пандемин хьал зен деза шаьш аьлла. Иштта дIадахделлера церан цхьа сацам бар.\nТкъа хIинца, ун ца даржийта Iалашонца вовшахтоьхначу Оьрсийчуьрчу оперативан штаба Таджикистане кеманаш лела дуьйлалуш хиларх дIахьединашшехь, официалан Душанбена цунах лаьцна хууш хIума дац.\n"Оперативан штабан омра селхана бен Iора ца даьккхина, уггар а хьалха Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсийн кара кхаьчна иза. Таджикашна билггал дозанаш доьллуш хиларх официалехь кехат даре хьоьжуш ду тхо, - кхетадо хьолах Оьрсийчуьрчу Таджикистанан векало Саттори Имомуддина.\nКхозлагIчу махкахула Оьрсийчу баха йиш хир юй-те церан, билггал кIиранах Москва-Душанбе цхьа кема бен хир дац-те, ишта кхин дIа долчу а хеттаршна жоьпаш хилийтархьама кехат даре хьоьжу тхо. Хеттарш дукха ду тхан оцу сацамца доьзна".\nОцу юкъанна, Таджикистанна а, Оьрсийчоьнна юкъахь саццанза дIасалелаш чартеран рейсаш ю.Душанбен аэропортехь оцу кепара чартеран кеманаш дIасалелар долуш ду Охан-бутт баллалц.\nОцу рейсашца Оьрсийчу баха бакъо ю, цу пачхьалкхехь баха бакъо йолчийн а, церан гергарчийн а, иштта дарбанна баха а.


Товбеца-бутт 11, 2016\nТобанехь цхьа гIараваьлла ловзархо а волуш, цу ловзархочо йоллучу матчан динамика билгалйоккхуш а йолуш, боллу сатийсамаш а цуьнан говзаллех а, масаллех а боьзна а болуш болчу ловзаршкахь ма-хиллара, Португалин тобан букъатIум лара мегар долчу Роналдоца йоьзна дара цу тобан толаме сатессинчеран массо а догйовхонаш а.\nТкъа ловзар доладелла дукха хан ялале цуьнан голах францхочо Пайес мийр тоьхна, иза лазийна, велха ца велха гIерташ садетташ, лаьттахь Iен висича, и дегайовхо шелйала йолаелира.\nШа мел чIогIа лазийнехь а, оцу шена а, ша капитан волчу шен тобанна сел мехалчу матчах юкъара ца валархьама, кхин дIа а ловза гIоьртира иза. Амма масех минот яьлча кхин гIуллакх ца хуьлуш, шен пхьаьрсахара капитан бехчалг кхечу ловзархочунна дIа а елла, лоьрашка ша уппагIнаш тIехь дIавахьийтира, бIаьрхиш ца сецалучу Роналдос.\nИ сурт, футболан майданара дIахьош волчу вайн заманан тоьллачу ловзахочуьн сурт, футболъезархошна 2006-гIа шо карладоккхуш дара. Германехь футболан дуьненан чемпионатан финал ловзочу хенахь Италин, Францин ши тоба вовшахтассаеллера, дуьненчохь цу муьрехь уггаре а воккханиг футболхочуьн Зидан Зинединан тIаьххьара ловзар а дара иза.\nМатч йолаелча дуьйна схьа Зидан ловзарах вохо гIерташ, цунна муьшкаш еш, цунна ког туьйсуш хиллачу италхочо Матераци шега эххар а цхьаъ аьлча, саца а сецна, юхавирзина, цунна некхан унна тIе корта туьйхира Зидана.\nОцу сохьта кхелахочо цунна цIе карта гайтина, ловзар юккъера ара а ваьккхира иза. ХIинца Роналдон голах мийр тоьхна, иза йистах ваккхар а дара спортан гIиллакхашца кIеззиг догIуш хIума, социалан машанашкахь эзарнаша нехан яккхий шеконаш кхоллаеллера, Пайес и мийра лерина тоьхна болчух тера ду, аьлла. Ловзаран низам лардечу кхелахочо и хIума тергал ца деш дитина хиларна.\nЦул хьалха, ах финалехь францхой немцошца ловзучу хенахь, кхечу кхелахочо францхойн цхьа могIа гIалаташ а, цара спортан низамаш хьешар а я можа а, я цIен а карта ца гойтуш дитина хилар тидаме эцча-м муххале а.\nАмма нийсо спортехь даима а ца толахь а, тулуш хилар гайтира Европин чемпионатан финалан чакхено. Ловзаран хан чекх а яьлла, кхин а ах сахь тIетоьхначу муьрехь португалхочуьн Эдеран каделира, францхошна гол тоха. Цу цхьаъ бен йоцучу голо ловзаран жамIа а билгалдаьккхира, дуьххьара шен пачхьалкхан исторехь Португалех Европин чемпион а еш.\nМаршо радион дехарха чемпионатан тIаьхьара матч тергалъеш хиллачу экс-футболхочо Сатуев Адама дийцарехь, вуно исбаьхьа ловзар а, хьовсархойн тидам хьалхарчу минотера тIаьхьарчу мIаьргоне кхаччалца шена тIера дIа ца болуьйтуш интенсиве футбол а яра финалехь францхоша а, португалхоша а гайтинарг.\nСатуев: „Сийсарлера довзар вуно йоккха драматургия шеца йолуш дара, чIогIа лакхарчу тIегIанна тIехь а дара. Суна -м финалехь Германий, Португалий ловзхур ю моьттура а, амма немцой жимма хьалхехь арабовла дийзира.\nТкъа сийсара португалхоша шайн ницкъаш нийса дIасабекъар бахьана долуш а, церан тактика дика хиларна а цаьрга толам баккхабелира. Цул совнаха, оцу францхоша Роналдон йина чов цхьа лерина йича санна хийтира суна, иза юккъера ваккха, цундела а уьш толар суна чIогIа тайра“.\nОршот дийнахь шайн Даймахка Европин бокал йохьуш цIабирзина болу Португалин буьркахловзархой Лиссабонан урамашкахь къоман турпалхой санна базбеш бу.\nЦу юкъана телевизионехула и ловзар тергалдеш хиллачу миллионаш футболъезархойн дог дашош сцена хилира ловзар дирзинчул тIаьхьа. Шаьш эшарна холчу хIоьттина, юхь тIе куьйгаш а дехкина, „ахIинехь“ воьлхуш лаьттачу францхойн тобан фанатана тIе а вахана, цхьана португалхойн жимчу кIанто куьг схьа а лаьцна, шега хьасталучу агIор цуьнан догхьаста а, иза теван а гIоьртира.\nЦецваьллачу францхочо цу кIантана кортах барт баьккхира, воьлхучура саца а сецна, велакIежира иза. Олуш ма-хиллара, чакхенгахь доттагIалла тулуш хилар гайтира цу догцIенчу беро хIоттийначу гIиллакхо.


Росехь тоьллачу иттаннах цхьаъ\n18 ноября, 03:43\n17 февраля в 11:56 (2010 г.)\nНохчийн Республикан Правительствон Председатела Байсултанов Одеса куьйгалла а деш кху деношкахь Правительствехь рогIера кхеташо дIаяьхьира. Цигахь дийцаре дира республикан кхочушдаран Iедалан органаша а, Нохчийчоьнан махкахь йолчу федеральни органаша а 2009-чу шарахь бинчу белхан жамIаш. Республикан Правительствон Председателан заместитела, финансийн министра Исаев Iелас дийцира шех тешийначу ведомствос бинчу балхах лаьцна. Цо дийцарехь дIадаханчу шарахь министерстве 9330 кехат, дехар, документ кхаьчна министерствошкара, ведомствошкара, организацешкара, учрежденешкара, бахархошкара. Цу юккъехь ду Нохчийн Республикан Президентан 739 Указ а, Распоряжени а, республикан Правительствон сацам а, распоряжени а. Нохчийчоьнан Парламентера 75 закон а. 2009-чу шарахь, министерствос дIаяздинарг а, цуьнга даийтинарг а дерриг а лерича 15466 кехат, документ ду. Цуьнца цхьаьна министерствос кхачо йира 2008-чу шеран отчеташ шен хеннахь Россин Федерацин Федеральни Казначействе дIаяларна а, цигахь чекхъяхарна а. Царна бинчу талламашца Нохчийн Республикан финансийн органаш Россин Федерацин субъектийн финансийн тоьллачу итт органна юккъехь лерина, – билгалдаьккхира I.Исаевс.\nЦо дийцарехь, 2009-чу шарахь Нохчийчоьнан бюджетан системе хьажийнарг 67, 3 миллиард сом ду. Цунах 6, 3 миллиард сом налогийн а, налогийн боцу а пайданаш бу, 59, 3 миллиард сом федеральни бюджетера Нохчийн Республикан бюджете хьажийна ахча ду, юхадала а дезар доцуш. Ткъа 1, 9 миллиард сом федеральни бюджетера даийтина кредитан ахча дара.\n2009-чу шеран пайданашкахула йолчу консолидорованни бюджетан планан барам 65, 5 миллиард сом барам. Иза кхочушйина 65, 3 эзар миллиард соьмана, я 99, 6 процентана. Цу юккъехь вайн пайданийн чоьтах иза кхочушйина 95, 7 процентана. Юхадала ца дезачу ахчанах 100 процентана пайдаэцна. Консолидированни бюджете налогийн а, налогийн боцчу а пайданийн чоьтах юккъерчу хьесапехь хIора баттахь кхочура 508, 9 миллион сом ахча.\nКонсолидированни бюджетан 2009-чу шарна чIагIйинчу планаца билгалйинарг 75, 8 миллиард сом а болуш, иза кассови кхочушъяр 74, 1 миллиард соьме кхечира, я 98 проценте. Нохчийн Республикан Правительствон сацамца чIагIйина 2009-чу шарахь контрольно-ревизионни болх дIабахьаран план кхочушъяран гурашкахь финансийн министерствос дIаяьхьна 350 документальни ревизи, Нохчийн Республикан учрежденешкахь а, организацешкахь а финансово-бахамаллин балхана талламаш бина. Талламаш дIабахьар бахьанехь гучудаьхна 639 миллион соьмана талхораш. Ревизеш яран хьокъехь йолу материалаш хьокъала йоллучу органашка дIаяхьийтина, дан догIу гIуллакхаш дайта. Цу юккъехь бакъонашларъяран органашка яхьийтина 157 миллион соьмана йолу 47 учрежденин а, организацин а материалаш.\n– 2010-чу шарна бюджетан план хIотторан гIуллакхаш доьзна дара дуьненан финансийн кризисах хьалхадовларца. Россин Федерацин финансийн Министерствоца бинчу боккхачу белхан жамI ду республикан бюджетан барам 2009-чу шарахь хиллачу тIегIанехь бисар, – бохура Исаев Iелас.\nКхеташонехь цул тIаьхьа къамел дира Россин Федерацин налогийн Федеральни службин (хьукматан) Нохчийн Республикехь йолчу урхаллин куьйгалхочо Вазарханов Ислама.\nЦо дийцарехь, Нохчийчохь финансово-экономически болх беш болчу налогашъялархоша Россин бюджетан системе 2009-чу шарахь 3144, 4 миллион сом налогаш а, кхидолу такхарш а хьовсийна. Иза деккъа мехкадаьтта даккхарх йолу налог ю.\n– Цул хьалха дIадаханчу шарца дуьстича кхиаран боларан тIегIа 108, 5 процент дара. Мехкадаьтта даккхарх дерг а, кхидолу финансово-экономически гIуллакхдарх дерг а цхьаьний лерича 2009-чу шарахь Россин бюджете хьажийнарг 14490, 8 миллион сом ду. КхитIе а динчу такхарийн барам 886, 1 миллион сом бу, – бохура И.Вазархановс.\nИштта, кхеташонехь дийцира кху шеран хьалхарчу январна Россин бюджетера пайданаш мел хир бу а, Нохчийчоьнан консолидированни бюджете мел ахча хьажийна а. Нохчийчоьнан бюджете Россин Федерацин бюджетера даийта дезаш долу ахча шен хеннахь схьадаийтарна тIехь а, министерствошка а, ведомствошка а шен хеннахь отчеташ хIиттаяйтарна кхачоярна тIехь а терго латтор I.Исаевна тIедиллира Правительствон Председатела. Билгал декхарш хIиттийра И.Вазархановна хьалха а.