Обновлено 31.05.2012 06:49 Автор: Administrator 30.05.2012 11:23\nОшаев Халидан а, Муталибов Зайндин а прозехь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман темин хьокъехь\nБинчу некъан исторически хьесап дайтина ца Іаш, хиндолчунна маьІна а доккхуьйту искусство. «Адам а, тІом а» проблема хила а хилла, хилла юьсуш а ю, дуьззина схьаэцча, кхузаманан дуьненахь а, кхузаманан литературин процессехь а уггаре а жоьпаллечух. Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман шерашкахь литературан а, искусствон а гІуллакххоша, журналисташа шайн меттиг дІалецира Даймохк ларбархойн бІаьхаллин могІарехь. Церан кхолларалло, цхьамзанца нисйинчу, бІаьхой а, тылан къинхьегамхой а ир-кара хІиттабора мостагІчунна дуьхьал дІахьочу сийлахьчу а, нийсонан а тІамна, чІагІбора Толам хирг хиларе болу тешам.\nСийлахь-боккха Толам баьккхинчул тІаьхьа а кхузткъа сов шо даьллехь а Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман исбаьхьаллин а, документальни а йозан тоьшаллаш тахана а вайн синан мах хадийна цаваллал хьал а ду, оьздангаллехь кхетош-кхиоран тешам боллу гІирс а бу. ДІадаханчу бІешеран 60–80-чуй шерашкахь оьрсийн литературехь паргІатдаккхаран тІеман оьмарехь юкъаралла тІеттІа кхиаран мехала мур санна исторически кІорггера гарца билгал яра М.Шолоховн, Ю.Бондаревн, Г.Марковн, К.Симоновн, А.Чаковскийн, М.Алексеевн, И.Стадюкан, Ф.Абрамовн, цхьамогІа кхечеран говзарш. Оьрсийн яздархоша а, СССР-н хиллачу кхечу республикийн литераторша а (В.Быков, О.Гончар, Й.Авижюс, И.Шамякин, А.Адамович, Ч.Айтматов, А.Кешоков, И.Чигринов, кхиберш), историна кІоргене хьоьжуш, диц ца дора таханлера денош а, и дарца кІаргдора оьмар (эпоха) йовзар. Цул сов, адам а, юкъаралла а йовзийтаран оцу агІоно гІодора шен заманан а, ткъа иштта тІеман генна дІадаханчу денойн а оптимистически идейш мелла а юьззина гайта.\n70–80-чу шерашкахь жигарделира турпалаллин хьокъехь дийцар. ТІеман хьокъехь йолчу литературехь истори таханлерчу денца цхьаьнуьйш санна хуьлура иза, цу заманан муьрехь а мехала долу гІуллакхаш яздархошна айъа хаар бахьана долуш: заманна а, юкъараллина а хьалха долу стеган жоьпалла, дахарехь цхьа агІо лацаран оьздангаллин-эхь-бехканан проблемаш, оьздангаллин агІор мела хиларца къийсам латтор. Уьш а, кхийолу а проблемаш турпалаллин тасадаларийн ханна леринчу романашкахь а, повесташкахь а, дийцаршкахь а йийцаре йина Іаш яцара. Мах хадийна цаваллал зеделларг дохьу шайца дІадаханчун а, карахьдолчун а, хиндолчун а цхьаалла шайгахь хаалучу киншкаша. ДІадаханчу бІешеран 50-чу шерашкахь дуьйна къаьсттина жигара кхолла йолийра исторически боккха мур юкъалоцуш хиларца билгал йолу говзарш. Царах ду М.Шолоховн «Судьба человека» дийцар, Ю.Бондаревн «Берег», «Выбор» романаш, А.Ивановн «Вечный зов», И.Шамякинан «Возьму твою боль» романаш, В.Быковн «Обелиск», «Волчья стая» повесташ, дуккха а кхийолу говзарш.\nСССР-н халкъийн дукха къаьмнийн литературан цхьа дакъа долчу нохчийн литературехь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман тема юкъаяьлла тІом болабеллачу хьалхарчу деношкахь дуьйна прозаикийн, поэтийн, драматургийн дукхахйолчу говзаршкахь, иза хІинца а гайта ма-еззара гайтина яцахь а. Тхуна хетарехь, цуьнан вайх дозуш долу а, доцу а дуккха а бахьанаш хилла. Яздархой документальни говзарш язъярна тІебирзина хилла, коьрта тидам очеркаш язъярна тІе а бохуьйтуш. Дера, документальни жанрийн шайн тоьлла агІонаш ма ю, амма вайн хьолехь оцо тІедалийна дукхахйолу говзарш масех стагах лаьцна язъярна – Нурадилов Ханпашех а, Мазаев Маташах а, шуьйра вевзашволчу кхин а шина-кхаа тІеман дакъалацархочух а ю уьш. Дера, уьш хьакъ ма бу шайх лаьцна язъян. Хетарехь, вайн яздархой цкъа дийцина Іийр бац царах лаьцна. Амма цара царах лаьцна дуьйцур ду кхоллаеллачу стереотипа тІера дІа а бевлла, исбаьхьаллин мелла а лакхарчу тІегІанехь. Вайн яздархой халкъана хьалха декхар бу – халкъан хьуьнар, бІаьхойн а, тылан къинхьегамхойн а йоккха турпалалла, цхьаццаболу юьхькІаме боцу хиламаш, хІеттахь хилла болу, ала дашна, тІеман хьокъехь долу дерриге а бакъдерг, иза оьшуш хилар даима хаалуш ду, къаьсттина къоначу чкъурана – хІинца а хьакъ ма-дду гайтина дац вайн тІаьххьарчу иттаннаш шерийн исбаьхьаллин литературехь.\nНохчийн литературехь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман хьокъехь йолу говзарш язйина тайп-тайпанчу чкъурах болчу яздархоша: Х.Ошаевс, М.Мусаевс, З.Муталибовс, М.Мамакаевс, М.Ахмадовс, М.Бексултановс, ткъа иштта журналисташа Б.Чалаевс, В.Матиевс, цхьамогІа кхечара. Кху статьяхь вай хьахо гІоьртина Х.Ошаевн а, З.Муталибовн а прозехь язйина коьрта говзарш (дийцарш, повесташ). Гайта гІоьртина церан башхалла, исбаьхьаллин шатайпаналла, тІеман хьокъехь йолчу литературехь цара дІалоцу меттиг а, лелошдолу маьІна а. Цу тІе билгалдаккха деза оцу яздархоша шайн говзарш тайп-тайпанчу баххашна, тоьшаллашна тІетийжаш кхоьллина хилар. Х.Ошаев, коьртачу декъана, талламхо хилла. Цо тІеман а, цуьнан дакъалацархойн а хьокъехь болу хаамаш жим-жима гулбеш къахьегна архивашкахь, ткъа иштта дІаязбина т1еман дакъалацархойн дагалецамаш. Ткъа З.Муталибов ша тІеман дакъалацархо хилла ву. Цундела шен дукхахйолчу говзаршкахь цо яздина дуьххьалдІа ша дакъа а лоцуш хиллачу хиламех лаьцна.\nХІаъ, тІаьхьарчу шерашкахь дуккха а хІума хийцаделла. Йоьхна Советийн Союз, дІаяьлла коммунистийн идеологи. Литературехь а, Іилманехь а санна, хІинца алсамбевлла тІаме болу кхин хьежамаш. Делахь а вай тІетийжа Х.Ошаев а, З.Муталибов а цу заманашкахь ваьхна а, кхоллараллехь къахьегна а хиларна, делахь-хІета, лаахь а ца лаахь а, оцу шерийн идеологин доктринийн Іаткъамна кІел хилла а хиларна. Цундела цара динчун нийса мах хадо гІиртина тхо. ХІунда аьлча иза истори ю, ткъа иза ша хилларг ю-кх.\nСийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман хьокъехь Х.Ошаевн исбаьхьаллин-документальни проза.\nСийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман тематико гІодина кхузаманан литературехь документальни дийцарийн тайп-тайпана кепаш юкъаялор сихдарна. «Документальни» билгалонца йолчу киншкаша, пьесаша, сценареша»... тІехьа теттича санна хета, шеко йоццуш бакъдерг хиларан хьокъехь тоьшалла деш йолу, повесть, дневник, очерк, мемуараш, биографи, пьеса санна йолу тайп-тайпана жанраш юкъалоцуш йолу литературан керлачу кепех йолу, чІогІа эпитет йоцу кхиерш» (Янская И, Кардин В. Бакъдолчун дозанаш. М. – 1981., агІо 407). «Документальни литературан, исбаьхьаллин кхоллараллин кхин цхьаьна а кепан йоцчу тайпана йоккха таро ю информаци яла, оцу я вукху хиламах кхето, маьІна даккха, оццу хенахь фантазина а, суртхІотторна а меттиг юьсуш. Царна меттиг йисина ца Іаш, уьш юкъаозайо мехала практически декхарш кхочушдарна. Царах тІаьххьарниг дац дахар-Іерехь оьздангаллин барам чІагІбар. Бакъдолчунна, дерриге а бакъдолчарна, хьалха майрра хилар – уггаре а кІезигниг ду-кх тахана, документальни олучу литературера лоьхург. Адаме болчу цІеначу безамо лоьху стеган хьокъехь дерриге а бакъдерг дийцар. Цундела реалистически искусство бен ма-дарра ца гойту гуманистически тешар», – билгалдоккху Л.Финка (Финк Л. Лазам хийра ца хуьлу… –«Дружба народов». 1980, №5, агІо 222).\nДокументальни прозин амалехь ду талламбар.\nДокументо яздархочуннна гІодо историн хиламашца а, дІадаханчун бакъдолчаьрца а дузуш кхузаманан проблемийн хьесапдан. Цу тІе кхузаманан документальни проза мелла а алсам тІегІерташ ю Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман эпизодаш еккъа гайтина ца Іаш, заманан философи, адман а, халкъан а кхолламаш ма-хуьллу шуьйра гайтарна, тІеман суьрташ юхакхолларехь психологически анализ ярна. Исбаьхьаллин гІирс хилла лаьттачу документаша яздархочун идейно-эстетически ойланах доккха тешар ло: цуьнах пайдаоьцу суртхІотторан-дийцаран гІирсах а, юха иза говзаран бухе диллина а хуьлу. Говзаран исбаьхьаллин агІонна юкъадалийна долу документ – иза автора лоцучу идейни агІонан гайтам а бу, иза дІакхоьхьу гІирс а бу. Юкъ-кара цара гІодо маьІнаш даха, эмоциональни тІеІаткъам бан. ТІаккха ешархочо документальни киншка тІеоьцу, исбаьхьаллин говзар санна.\nСийлахь-боккхачу Даймекхан тІеман темане даима а хьашто йолуш вара нохчийн яздархо Х.Ошаев. Дуккха а шерашкахь цо хаамаш гулбира кхелхинчу а, дийначу а тІеман дакъалацархойх – вайн махкахойх. Оцу белхан жамІаш хилира цуьнан «Даймехкан къонаха», «Комиссар Имадаев», «Болатал чІогІа», «Иччархочун къонахалла», «Ламанан лечанаш», кхийолу а очеркаш. Дуккха а шераш дІаделира цо Нохч-ГІалгІайчуьра эскаре кхайкхина болчу Брест-гІап ларъярхойн хьокъехь материалаш лахарна. 1985-чу шарахь араяьлла йолу «Стойкость» киншка, ерриге а тІамна лерина йолу, дуьххьарлера киншка ю авторан. Цунах лаьцна тІаьхьуо эр ду вай. Жанрийн агІонгахьара Х.Ошаевн говзарш коьртачу декъана цхьатайпана ю – уьш очеркаш ю. Очеркехь документальность а, бакъдерг а, шуьйрачу маьІнехь кхетийча, жанран ца хилча йиш йоцу агІо ю. Очеркехь хІоттийначу суьрто галдаккха ца деза гушдерг, авторо диллина сурт ешархочо, шен бухехь документ долу бакъдерг санна, тІеэцар гал ца даккхархьама.\n«Даймехкан къонах» очерк Советски Союзан Турпалхочунна, майрачу пулеметчикна, бІаьхаллин хьуьнаршца шен цІе ленйоцуш йинчу Нурадилов Ханпашина лерина ю. ТІеман шерашкахь цуьнан хьокъехь стихаш кхуллура, очеркаш язйора. Цунна лерина яра М.Сулаевн «Малх тоьлар бу», Н.Сергеевн «Солнце в крови» поэмаш. 60–80-чуй шерашкахь, лакхахь хьахийна йолчу Х.Ошаевн очеркал совнаха, цунах лаьцна «Ламанан леча» повесть язйина Б.Чалаевс, «Мокхазан дог» повесть язйина В.Матиевс, «Лийрбоцурш» турпалаллин драма язйина І-Хь.Хамидовс. Х.Ошаевн очерк 1967-чу шарахь араяьлла. Делахь-хІета, цул хьалха язйинарш а бу. Амма цуьнан очерк оцу говзарийн могІарехь къаьсттина меттиг дІалоцуш ю, тІеман темица авторан ша тайпа юкъаметтиг хиларна. Цуьнан говзарийн коьрта билггало ю бакъдолчунна тІаьхьа вазар. СуртхІотторах наггахь бен пайда ца оьцуш – къамел юкъадалош, турпалхойн ойланаш йовзуьйтуш, цхьайолу эпизодаш гойтуш. Х.Ошаевс шена хьалха проблема хІоттийра – дуьненчу ваьллачул тІаьхьа турпалаллийца кхалхаре кхаччалц болу Нурадиловн дахаран некъан хьокъехь говзар кхоллар. Цо пайдаоьцу Ханпаша вевзаш хиллачу адамийн тоьшаллех, кехатех, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман исторехула долчу хьостанех. Шен турпалхочун, билггалчу стеган васт кхуллуш яздархочо цуьнца шецца доьзначуьнгахь билгалдоккху кхечуьнца хуьлуш дерг. «Цкъа мацах Ширачу Желтойчоьнан масех гІала хилла сийлахь Гомер шайн-шайн ву ала бакъо къуьйсуш. Дагестан Нурадилов Ханпаша шен турпалхо лоруш ю: иза Дагестанерчу цхьана юьртахь вина ву. Нохч-ГІалгІайн халкъ дозалла деш ду шен кІантах. Нийса хир ду Ханпаша вайн советийн Даймехкан кІант лерича.\nДоца, Іаламат доца хилла жимчу стеган – Ханпашин дахар. ХІетте а цуьнан цІе бІешерашкахь лепар ю советски стеган хастаман а, бІаьхаллин лаккхарчу хьуьнаран а масал санна» (Ошаев Халид. Б1аьсте. Грозный, 1969, агІо 46).\nЯздархочо очерк дІайолайо нохчийн тайпанан – аьккхойн хьокъехь боцца хаам барца. Оцу тайпанан векал хилла Ханпаша. Цо дуьйцу Граждански тІеман хиламех лаьцна а. Оцу тІеман дакъалацархой хилла хинволчу турпалхочун да Нурадил а, нана ГІизаргІ а. 20-чу бІешерийн чаккхенехь иза шен баккхийчу вежаршца Хункарпашица а, Мухтарпашица а цхьаьна байлахь вуьйсу.\nЦеран де-ненан метта дІахІитта лууш адамаш хиллехь а, кІентий сиха баккхий хилира, шайн гІуллакх шаьш деш. Х.Ошаевс Ханпаша вовзуьйту «Харцахьара, хІайтъяьлла, хІума чІогІа марзлуш волу кІант» санна. Мина-Тогайрчу деа шеран ишколехь дешар, берийн ловзарш, Граждански тІеман хьокъехь фильмаш, халкъан турпалхойх лаьцна иллеш – и бар-кха цуьнгахь а, цуьнан нийсархошкахь а Даймахке безам кхоьллина а, чІагІйина а болу эхь-бехкенан бух. Дукха хан ялале и ойланаш зиэр тІе а дуьйжира цунна а, цуьнан нийсархошна а.\nГІулчана тІаьхьа гІулч йоккхуш яздархочо тергалбо шен турпалхочун некъ: къинхьегаман некъан юьхь, дуккха а къаьмнех йолчу белхан коллективера дахар, «дайн бенахь шена готта хетча» эскаре вахар.\n1940-чу шеран 10-гІа октябрь – 1942-чу шеран 1-ра сентябрь... Ерриге а ши шо гергга хан. Амма оцу хено шена чу хуьйдина цул хьалха дІадаханчу верхІийтта шаро хуьйдинчул алсам хиламаш... БІаьхаллин говзалла караерзор, эскарехь гІуллакхдарехь дуьххьара нисъелла халонаш эшор. Уьш эшоро гІодира цунна ша дийнна къоман цхьа дакъа хилар хаадалийта. Хьалхарчу кхиамех воккхавевер. Юха – тІом...\nХ.Ошаев шен турпалхо (идеализировать) массарал тоьлла ван, шеца цхьа а ант доцуш ван ца гІерта. Ханпаша кура а, сонта а вац. Кхиберш санна ву. Жимма тамашийна хеталуш ву. Шен халонаш ю цуьнан а. Делахь а эскарехь долчу накъосталлин хьолехь цо уьш кхиамца эшайо. Колесников Степана а, орамца ленинградхо волчу, шеца кхуьнан «дош ца олу доттагІалла» долчо, лейтенанта Девитта а, комиссара Брикела а – цара массара а гІодира Ханпаша ша верг хилла дІахІоттарна, хІорамма а шен-шен кепара. Ханпашина даима а хаало винчу махкаца йолу цІийн зІе. Цигара кехаташ кхочу цуьнга гергарчаьргара а, цхьаьна болх бинчу накъосташкара а, тІехьийзачу йоІера Яхера а. ДІаболабеллачу тІамехь, ша миччахь а тІом беш хиларх – Украинехь, Россехь – цунна даима а ша шен Даймохк, ша вина мохк ларбеш ву аьлла хетара. Оцу мехкан дакъа лорура цо даима ша а.\nХ.Ошаевс шуьйрра сурт хІоттадо тІеман юьххьехь хиллачу муьран, вуно халачу, буьрсачу тІемашца, юхадовла дезаро язйинчу ойланашца билгал хилла болчу. ЧІогІа хала ловра эшамаш Ханпашас а, кхечу бІаьхоша а санна, къизачу а, луьрачу а мостагІашка шайна луъург дайта зударийн, къаной, бераш дуьтуш, юха ца бевлча ца бовлуш болчу.\nОчеркехь гайтина Захаровка, Шатилово юьртана, Шигры гІали уллехь хилла тІемаш, майрачу пулеметчикан бІаьхаллин сийлаллин муьраш хилла дІахІиттина долу.\nФронтан дахаран цхьана шаро вахчийра иза. Яздархочо Ханпашин сурт кхуллу: «ДегІехь онда, къоналлин ницкъ бара. Іаьнан дарцаша, лайша, догІанаша, донан довхачу мехаша цуьнан юьхь якъийнера. Вуьшта а Іаьржачу аматехь хилла цуьнан юьхь йоьзан бос бетталуш къиэгаш яра. ДІадевллера бераллин аматаш. Еккъачу юьхьа тІехь ирбеллера беха мара, мочхалш а чІогІа тІедевллера. БІаьргаш чуэгнера. МостагІе болчу боккхачу цабезамца догура цу чохь йоІбІаьрган Іаьржа кІоранаш. Дукха хьолахь чуччадахийтина хуьлура дуькъа цкъоцкъамаш. Шина бІаьргана юккъехь муо лацабеллера бинчу некъан бозаллин а, гІайгІанан а лар» (Циггахь, агІо 88). Цо ешархочунна гергавалаво шен турпалхо, иза юххера гайтарца, хинболчу хиламашна иза кечвеш санна, оцу хиламашкахь цо, хазачу, ткъаесна шо къаьчна волчо, лен вацаре гІулч йоккхур ю...\nНагахь санна очеркан юьххьехь дийцар паргІатчу, официальни ала а мегар долуш, мукъамехь делахь, чаккхенехь басарш, Іаь цІеххьана хийцало. Хуьлуш долчун трагизм къаьсттина гойтучу лиризмаца юьзна ю Ханпашин тІаххаьрчу тІамах, цуьнан турпалаллица кхалхарх лаьцна дуьйцуш йолу агІонаш. «Несть любви выше той, аще кто живот свой положит за другие своя», – ширчу оьрсийн оцу дезчу дешнашца билгалдоккху яздархочо шен турпалхочун хьуьнар. И дарца цо билгалбоккху муьлххачу а оьмаран стеган хьуьнаран орам «кхечеран дуьхьа», адамийн ирсан а, маршонан а дуьхьа кхалхар уггаре а доккха хьуьнар хилар.\nЧаккхенехь Х.Ошаевс даладо Донан фронтан Политурхаллин шуьйра девзаш долу листовка. Цу тІехь чІогІа дог-ойла гІаттарца, дозалладарца дуьйцура Х.Нурадиловн тІаьххьарчу хьуьнарх лаьцна, кхойкхура фашизмана тІехь толам баккхаре. Листовка арахийцира Сталинградехь боккха тІом дІаболабалале хьалха.\nВай кхул хьалха а билгалдаьккхира оцу турпалхочун васт кхоьллинарг яздархошна юккъехь веккъа цхьа Х.Ошаев цахилар. Кхийолу говзарш, шайн жанрийн башхаллашка, исбаьхьаллин говзаллин тайп-тайпанчу тІегІанашка хьаьжна ца Іаш, кху очеркана герга ю. ХІунда аьлча церан бух цхьаъ бу – Х.Нурадиловн дахар а, хьуьнар а. Царах ю, масала, В.Матиевн «Мокхазан дог» повесть, 1986-чу шарахь араяьлла йолу. Коьртачу декъана цо пайдаоьцуш дерш а ду Х.Ошаевс пайдаэцна доллу бакъдерш. Оцу говзарийн башхалла гучуйолу турпалхочун бераллин шераш гойтуш. В.Матиевс мелла а ма-дарра яздо цунах, исбаьхьаллин сурт кхолларна йоккха паргІато а луш.\n«Даймехкан къонах» очерк ма-дарра аьлча документальни повесть ю. Дийцаран шоралла, хронологин гуранаш, ткъа иштта материалан маьІна даккхаран тІегІа и чІагІдан бакъо луш ду Х.Ошаевн документальни жанрийн кхийолу говзарш шайн барамца дикка кегий ю. Иштта ю, масала, Советийн Союзан турпалхочунна Идрисов Абухьаьжина лерина йолу «Майра иччархо» очерк. Цу тІехь дийцархочо дІалоцург, «Даймехкан къонах» очеркаца дуьстича, мелла а кхин меттиг ю. Очерк хІоттийна турпалхочун къамел санна, ткъа автор ладогІархо санна ву. И кеп цуьнан чІогІа дика а нисъелла. Дийцаран хатІ, яздархочо дика схьалаьцна а, тидам бина а долу, турпалхо оьзда, гІиллакхе, эхь-бехк долуш, хесторо галваккхаза хилар гойтуш ду, къамелана тІера цахилар гойтуш ду. ХІетте а Идрисовс йийцинчу бІаьхаллин биографин цхьайолчу меттигаша таро ло иччархочун талларан башхаллин хьокъехь, советийн тІемалойн доккхачу турпалаллин хьокъехь дуьззина суртхІотто. Иза ша а хилла тІехдика иччаран говзанча. Иштта, масала, муха гойту Идрисовс тІеман эпизодех цхьаъ: «Саьнгарш схьалаьцначу ши бІе бІаьхочух дийна висинарг кхойтта бен вацара. Тхо кІелхьарадаьхна эпсарш чІогІа цецбевлла бара саьнгаршкахь халла когаш тІехь лаьтташ, гІелвелла, мацвелла, хІоьттина волу кхойтта бен стаг ца гича. Царна моьттуш хиллера шайна хьалха немцошца тІом беш, мостагІаша гуолаьцна, ЦІечу Эскаран доккха тІеман дакъа ду. Уьш берриге а совгІаташца билгалбехира».\nЦунна герга ю «Болатал чІогІа» очерк. Цу тІехь яздархочо юкъавалаво дийцархо (ИбрахІим), ша гайтинчу хиламийн теш хилла волу. Очеркан турпалхо ву Сапаев Билал, Нохч-ГІалгІайн дошлойн 255-чу полкан партбюрон секретарь, Сталинградана тІекхочучехь шайл дуккха а алсам болчу мостагІашна дуьхьал луьра тІемаш бо цо. Очеркехь юьйцучу эпизодо кІезиг Іаткъам бина тІеман хиламашна. Иза кхиерг санна тІамца йина разведка яра йоккха йоцчу тобанан, тайп-тайпанчу къаьмнийн векалех вовшахтоьхна йолу: нохчочух Сапаевх, хІиричух Дзабаевх, оьрсичух Донцовх, кхечарах. Амма царах хІорамма а дуьззина кхочушдира шен декхар. Патармаш чекхдевлча, чевнаш хилла волчу Сапаевс тІаьххьарчу гранатица ша-шен эккхийтира. «Болат – чохь са доцу хІума ю. Ахь хедийча а, Іуьргаш даьхча а цунна ца хаало. Амма стаг лазаво, са цатоххадаллал чІогІа. Делахь а иза сатухуш, собаре хуьлу, болатах вина волуш санна», – бохура ИбрахІима Сапаев санна долчу адамийн хьокъехь.\nИштта ву «Комиссар Имадаев» очеркан турпалхо а, оццу полкан комиссар хилла волу. Цуьнан васт кхуллуш авторо пайдаоьцу тІом балале хьалха Имадаевн хьокъехь шен хиллачу битамех, ойланех, цуьнан кехатех, ткъа иштта иза вевзаш хиллачеран, и майра стаг къиза кхелхаш гиначеран тоьшаллех. Еза чевнаш хилла а волуш мостагІийн йийсаре а кхочий, фашисташа тоьпаш туху цунна.\n1985-чу шарахь араелира Х.Ошаевн «Доьналла» («Стойкость») киншка. Яздархочо еххачу хенахь болх бира Брестан гІап ларъяран дакъалацархойн – вайн махкахойн хьокъехь материалаш гулъеш. Церан буха тІехь «Брест-крепкий орешек» киншка язйира цо. Амма иза арахецар дукха дахделира. Гуларехь арадаьлла хилла «Дахчийна дегнаш» дийцар Брест ларъярхойн хьокъехь дара. Хуьлуш болу хиламаш «Бурескехь» хилла бохуш яздинехь а, кхеташ ду «Буреск» а, Брест а цхьаъ хилар. Хетарехь, иштта редакци яр тІедожийна хилла хир ду Іедалан структураша, яздархочун хІора дашна тІехь бохург санна еххачу хенахь терго латтош хиллачу...\nСийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман турпалаллин агІонах цхьаъ ю Брестан гІап ларъяр. ГІап ларъярхоша, шайна юккъехь вайн мехкан тайп-тайпанчу халкъийн векалш болуш, тІаьххьара патарма чекхбаллалц тІемаш бира немцойн фашисташца, шайн хьуьнарш историхь гуттаренна дуьссур хилар дагахь а доцуш. Цара мостагІашца тІемаш бира шаьш дийриг къобалдаре, шайна хастамаш баре, толаме кхочург хиларе дегайовхо а йоцуш. Юьхьанца уьш къар ца луш дуьхьалбовлар, хІуъа хилла латтахь а юхацабовлар, «Брестская крепость» повестан автора С.Смирновс цунах лаьцна яздеш ма-хиллара, доьзна дара гарнизон хІинц-хІинца, тахана-кхана гІо кхачаре хьоьжуш хилла хиларца. Шайчаьрца кестта цхьаьнакхетар ду бохучу ойлано керла ницкъаш лора царна шайл дуккха а алсамчу мостагІашна дуьхьал дІахьочу къийсамехь, чІагІбора церан ницкъ, лакхадоккхура хьуьнар. Яздархочо нийса билгалдаьккхина тІеман хьалхарчу деношкахь вайн адамашкахь хилла хьал. Дукхахберш тешна бара тІом ша болабеллачу хоршахь дІагІуриг цахиларх. Дуьххьарлера эшамаш ларамаза хилла лорура, массо а тешна вара герггарчу деношкахь тІамехь орамашкара дуьйна хийцамаш хирг хиларх. Иза моьттуш бара Брестан гІап ларъярхой а. Амма хан-зама яларца шайчаьрца кестта цхьаьнакхетарг хиларх болу сатийсам дІабала болабелира. ТІеман къаьхьа, гІайгІане, къиза бакъдерг дара иза.\nЧаккхе мухха хилахь а, делла дІадовллалц тІемаш бан бина сацам бацара, даррехь цу хьокъехь олуш дош дацара, цхьаьнца а бина барт а бацара, дагадевлла а дацара. Советийн бІаьхойн лаам бара иза, шайн дахар безачу мехах дІадала деган къайленехь йина чІагІонаш яра. Гуо баста гІортор кхиам боцуш дирзира. Фронт генна малхбалехьа дІахуьлуш яра. ХІун дара советийн бІаьхошна дан дисинарг, «борзморзахна» юккъе Іаьвдина йолчу гарнизонан хІун Іалашо яра? Іалашо яра мелла а еха дуьхьало яр, мостагІчун ницкъаш гІопан пенашна уллохь латтор.\nХ.Ошаевн « Дахчийна дегнаш» дийцарехь изза ойланаш кхечу агІор гойтуш ю, С.Смирновс гайтинчу хиламех уьш дикка къаьсташ елахь а. Х.Ошаев гІап турпалаллийца ларъяр гайтина ца Іаш, гІопера арабовла аьтто а хилла, ЦІечу Эскаран дакъошца цхьаьнакхета боьлхучу бІаьхойн тобанан гІуллакхаш а довзуьйту. Мел бакъду цо дуьйцург? Хетарехь, Х.Ошаевгахь цу тайпана хаамаш хилла хир бу. Дийцарехь хаало К.Симоновн «Живые и мертвые» романан кІеззиг Іаткъам. Цу тІехь а дуьйцу тІом болабеллачу хьалхарчу денойх а, беттанех а. Дийцар дІадоладо 1939-чу шеран буьрсачу хиламашна тІера. Дийцаран коьрта турпалхо ву Батаев Лом-Іела. Нохчийн Йоккха АтагІа юьртара жима стаг эскаре кхайкхина и хиламаш болабалале хьалха. Цо дакъалаьцна кІайчу финашца хиллачу тІамехь. Кестта эскарерчу некъаша Бресте кхачаво иза. Кхузахь дІадоьду Лом-Іелин амал чІагІъялар. Цунна гІодо капитана Артурьяна, политрука Смирновс, бІаьхочо Яценко Николайс, кхечу бІонакъосташа. Яздархочо ма-дарра яздо маьршачу дахаран тІаьххьарчу дийнах. «21-чу июнан йовха суьйре яра... Шоьтан суьйре хиларна, мукъа болу цІеэскархой гІап мел ю дІасабаьржинера. Цхьаберш футболах, волейболах ловзуш бара. Казармера схьахезара кехат-пондарийн аьзнаш». (циггахь, агІо 40). Гарнизонан бІаьхошна юккъехь Нохч-ГІалгІайчоьнан векалш а бара. Оцу суьйрана цхьаьнакхеттера уьш а, Магомадов Элабекан иллешка ладогІа. Вайнехан турпалаллин иллеш дика девзаш вара иза. Декара Адин Сурхон хьокъехь илли. Халкъан турпалхо вара иза. Хийрачу махкарчу элашца къовсаме а ваьлла, царна тІехь толам а баьккхина, халкъ тІехь йоцучу ясакхах паргІат а даьккхина, элаша дІалаьцна мохк халкъана юхаберзийна цо. Илланче ладугІуш бу бІаьхой. Царна цкъачунна ца хаьа кхин мехкаш дІалецархо, кхин а дуккха а нуьцкъала, къиза волу Даймахкана тІелата кечамбеш вуй, царна ца хаьа кхечу къаьмнех, амма кхоллам цхьаъ болчу шайн бІонакъосташца, цхьаьна тІаме хІитта дезар дуй. Цул тІаьхьа забаре байташ олу, шовкъе хелхарш а до...\nТІаьххьара маьрша де дара иза. Яздархочо оцу дийнан хиламаш ма-барра бовзуьйту гарнизонера бІаьхой муьлхачу синхаамашца, сатийсамашца Іаш бара гайтархьама. ТІамо массо хІума а хуьйцур ду. Хьалхарчу метте дІахІуттур бу хІара маьрша дахар дохийна волчу Даймехкан маршо а, ирс а кхерамна кІелтесна волчу, мостагІчуьнга болу цабезам. И цабезам кхуллур бу дахаре болчу безамо. Оцу безамо кхуллур ду доьналла, хьуьнар, турпалалла.\n«Дуьне иккхина моьттуш Лом-Іела хьалаиккхича, цунна тІеэгаш яра казармин аьчкачу тхевнан а, стигалан а геригаш. Луларчу казарми чохь артиллерийски снаряд иккхира. Дуьне дацара...\nКхузахь дуьне эчиган цІийзар а, адамийн маьхьарш а хилла дІадаханера» – иштта гойту яздархочо тІеман юьхь (циггахь, агІо 40). Шайн дукхаллийца а, герзашца а гІап ларъярхойл дуккха а алсам болчу мостагІаша цІеххьана динчу тохаро шен гІуллакх дира. Командираша къепе а, низам а меттахІоттадо. Амма, кхийолчу дуккха а меттигашкахь а санна, иза кхачаме дацара. Кхо сахьт даьлча гІопана гуолаьцнера. Делахь а, гуонна юккъехь бисина бІаьхой къонахаллийца летара мостагІех, дерриге а дуьненна шайн турпалалла а гойтуш.\nСалтий вовшах а тоьхна, ротина коьрте хІоьттинчу лейтенанта Ивановс Батаевна тІедиллира отделенина куьйгалладар. Цуьнца цхьаьна вара цуьнан доттагІа Яценко а, кхиболу бІаьхой а, МостагІчун буьрса тІелетарш дохадой дІадохуьйтура дуьхьалоечара. Амма ницкъаш эша дуьйладелира: «ЦІеэскархой тешна бара шайна хІинц-хІинца арахьара гІо кхочург хиларх, амма малхбалехьара схьахеза тІеман гІовгІа тІеттІа генайолуш яра. Малхбузерчу бастионехь бисина хилла цІенэскархой мостагІаша юхатуьйхира. Ленан кепехь йина редут йисира полкан карахь. ГІоперчу редутехь командни пункт яра. И редут а юьтуш, эскаран дакъош комсоставан цІеношка юхадевлира. Ерриге а казармаш йогуш яра» (циггахь, с.45). Вовшашца лартІехь зІе йоцуш, цхьааллин командовани йоцуш, цІенэскархой, хІора а шен-шен меттехь, тІемаш беш бара. Яздархочо эскаран дакъойн хилла йолу цІераш а, гІап ларъярхойн хилла йолу цІераш а йоху. Масала, майоран Гавриловн, тІаьхьа Советийн Союзан Турпалхочун цІе ло цунна. С.Смирновн «Брестская крепость» повестан коьрта турпалхо ву иза. Иштта кхечеран цІераш а йоху яздархочо.\nЛейтенанта Смирновс куьйгалла деш хиллачу бІаьхойн тоба Добрински гІопехь йисина хилла. Царна хьалха ши некъ хилла – шайн накъостий болчу комсоставан цІеношна тІекхача гІортор, я гуонна юккъера а бевлла хьуьнхахь къайлабовла а, тІаьхьа ЦІечу Эскаран дакъойх дІакхета а гІортор. Цара шолгІа некъ хоржу: дийна бисинарш кегийчу тобанашка дІаса а бекъалой фронтан зилехьа дІагІуртура, хІора сахьтаца генаболучу. Яценко Николай а, Батаев Лом-Iела а, сержант Иванов а, кхин масех бIаьхо а цхьаьна тобанехь хуьлу. Чов хилла Яценко барам тIехь хьош а волуш, карахь герзаш а долуш, ЦIечу Эскаран подразделенин билгалонашца долу барзакъ тIехь долуш и тоба шен декхарш кхочушдеш яра мелла а сиха ЦIечу Эскаран дакъошца цхьаьнакхета гIерташ. Масала, муха гойту иза оцу тобанера бIаьхой, юхайолуш йолчу кхечу тобанах цхьаьнакхетаран эпизодехь: «МаьI-маьIIехь хевшина а, бийшина а Iаш бара бIаьхой. Лом-Iелас бIаьрг кхарстийра кхузахь болчарна тIехула. Цхьаьнггахь а гуш герз дацара. Духарца хIора а ша-ша вара. Цхьаболчеран кочмаш тIехь петлицаш йисинера, ткъа кхечара, хетарехь, дIаяьхнера уьш…» (циггахь, агIо 71). Лакхарчу сержанта Васнецовс ша тIедуьллу: герзаш охьакхийсар, петлицаш дIаяхар, цIенэскархойн киншкаш хIаллакьяр. Иза валарна кхеравеллера, воьхнера, и дарца вуон тIеIаткъам бира цуьнан куьйга кIелахь болчарна. Амма массо а вац цуьнца хила лууш. Кхоъ Батаевн тобанах схьакхета, уьш Даймехкан салтий хилла буьсуш хилар а, кхидIа а тIом бан кийча хилар а, мостагIчун къинхетаме сатуьйсуш цахилар а, ямартлонца шайн дахар кIелхьардаккха гIерташ уьш цахилар а гуш.\nЦхьаьна даьккхина масех де бIаьхойх хIоранна а чIагIаллина зиэр хилла дIахIоьттира. Оьрсий, украинхой, белорус, нохчо – тайп-тайпанчу къаьмнех адамаш дара, амма уьш цхьаъ бинера боккхачу цхьана балано. Къонахаллин, Даймахкана тешаме хиларан, адамаллин зиэрех кхиамца чекхбевлира уьш. Баккъал а шайгахь доккха адамалла хиларо дIа ца тасийтира цаьрга чевнаш хилла накъост. Оцу адамалло таро ца ло царна чевнаш хилла мостагI герзаш тоьхна вен а…\nТIемаш беш фронтехьа дIагIерта тоба. ХIонсан герз а деара кара. Тобанан хьал мелла а тоделира чевнаш йина волчу Яценкона гІоли хила йоьлча. ХІинца иза, кхечо гІо ца дича а, ша вахало шен накъосташца цхьаьна. Юха а цхьаьнакхетар хуьлу гуонна юккъера йолучу кхечу тобанца. Цунна коьртехь ву лейтенант Громов. Батаев лейтенантана доклад йо: «Накъост лейтенант! Тхан тобанехь 8 бІаьхо ву. Царах пхиъ деа дийнахь кхечу полкашца тІемаш бина ву. Массаьргахь а тоьпаш а, немцойн автоматаш а ю. Соьгахь пулемет ю Тхох цхьаъ Бурескера арадовлуш хонах чов йина ву, иза Іасанашца ву. Чов йоьрзуш ю. Тхо фронтан зила тІе кхача Іалашо йолуш доьлхуш ду. Тхан тобанехь Уставан лехамашца хила доггІу низам ду. Кхуза схьакхачале шозза немцошца тІом бина, тхуна хилла эшам бац. Лейтенант шен даржаца лакхара хиларца доьзна ас сайн тоба хьан куьйга кІел дІало» (циггахь, агІо 82). Лейтенантана а, цуьнан накъосташна а боккха тІеІаткъам бо гинчо. Ерриге а шен отряд, сийлахь караул санна дІа а хІоттайой, Громовс салтийн и жима тоба новкъайоккху. Бехха, амма сийлахь некъ Іуьллура царна хьалха...\nБоцца бовзийтича, иштта бу дийцаран чулацам. Цу тІехь йоккха меттиг дІалоцу дечу гІуллакхаша, уьш вовшахкхета цхьанна тІаьххье юха хуьлучу эпизодех. Авторо шуьйра пайдаоьцу диалогах. Амма дукха хьолахь хуьлуш болу хиламаш гойту, ткъа церан вовшашца йолчу зІенех а, маьІнех а кхетадо дийцархочо. Еххачу ханна дагахь дуьсу Лом-Іелин, лейтенантийн Ивановн, Смирновн, ткъа иштта Яценкон, Матвейн, кхечеран васташ, царах цхьаберш йоццачу эпизодашкахь бен гуш бацахь а. Авторан аьтто болу церан амалшкахь долу уггаре а ладаме аматаш билгалдаха. Говзар тІеоьцу кхерамах, бохамех, къизаллех дуьзна Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман денойх лаьцна дийцар долуш санна. Иза дерриге а хилла ду. Оцу дерригенах а чекхбевлла советийн бІаьхой, шайн дегнаш дахчош, керлачу тІемашна кечлуш. ТІаьххьарчу чоьтехь цара уьш шаьш дукха сатийсинчу Толаме а кхачийра. Х.Ошаевн «Брест-орешек огненный» киншка эххар а ерриге а зорбатуьйхира 1990-чу шарахь, яздархо кхелхинчул тІаьхьа. Авторо ша оцу говзаран жанр исбаьхьаллин – документальни повесть аьлла билгаляьккхина. Шен киншкан дешхьалхенехь цо яздина: «Брестан гІап а, Брестан район а ларъеш дакъалаьцна хиллачу Нохч-ГІалгІайчуьра эскаре кхайкхина хиллачеран йицйина цІераш дагайохкуьйтуш, яздархочо С.Смирновс Брестан гІопан хьокъехь йолчу киншки тІехь болх беш бинна некъ бан дезаш нисло». И некъ – дийна бисинчу бІаьхошка, кхелхинчеран гергарчаьрга, бевза-безачаьрга леррина хаттарш дар, газетерчу хаамех пайдаэцар, тІом балаболале хьалха бІаьхоша цІа дахкийтина хилла кехаташ а, суьрташ а таллар бара. Вуьшта, адамийн иэс – дІора теша йиш йолуш хІума а ма дац, ткъе итт шо хьалха хилла хиламаш, адамаш, бакъдерш, хилларш-лелларш дагалаца дезча...» (Ошаев Халид. Брестан г1ап. Грозный, 1989, агІо 3).\n«Брестан гІап гитлеран Германи тІелатале хьалха», «ГІап яккхарехьа къийсам» кортошкахь яздархочо гІопан истори йовзуьйту, доккха сурт хІоттадо 1941-чу шеран июнехь-июлехь иза турпалаллийца ларъяран. Соцу цигахь йинчу дуьхьалонан маьІнин а, тІаьхьенийн а проблемина тІехь. Яздархочо дийцарехь, Брестехь дуьххьара фашистийн дог-ойла юьйхира. Царна гира, хааделира, блицкриг – иза туьйра хилар. Бресто гІодира Малхбален фронте хьажош волчу салтичуьнгахь бакъонца вала хьажош хиларан ойла кхоллаялийтарна.\nКиншкан коьрта чулацам бу Брест ларъяран дакъалацархойн дийцарш а, дагалецамаш а. Шайн барамашца тайп-тайпана ду и кортош, амма уьш цхьаьнатухург цхьаъ ду – царна тІехь бу дийна бисина фронтовикаш. Царах хІорамма шен-шен кепара йовзуьйту гІап ларъяран цхьаццайолу эпизодаш. Дешхьалхенехь а яздархочо билгалдоккхура Брестехь тІемаш бина дукхахболу нохчий йоза-дешар хууш хилла цахилар а, эскарехь гІуллакхдечу хенахь бен оьрсийн мотт бийца Іемина хилла цахилар а. Оцу бакъдолчу бакъо ло яздархочо дагалецамаш гулбина ца Іаш, уьш цхьана кепе берзийна хилар чІагІдан. Хетарехь, цара дийцинчу бакъдолчарна тІе а тийжаш, цо фрагменташ кхоьллина, царах кхолладелла дуьхьалояран юкъара сурт.\nДуьхьалояран дакъалацархойн дийцарша дагалецамаша таро ло уьш дуьйцучеран амалийн хьокъехь сурт хІотто. Цхьадолчу хьолехь иза ма-дарра охьадийцар ду, дукха цІераш, терахьаш, ткъа наггахь, ур-атталла лирически юкъахдийларш ду. Масала «В огненной купели» коьртехь санна. Кхузахь яздархочо ша кхуллу ша-тайпана сурт, дог-ойла. Цо гойту дуьйцучун амал а, лелар а: «Дешна газет охьа а диллина, со ойланашка а ваьлла хьоьжура халла хезаш шабарш дечу хине. ЦІеххьана суна хьалха сецира юккъерчу дегІера, буто, шовзткъе пхи шо хирдолу, коьртахь шляпа а, дика тегна мокха костюм йолу стаг» (циггахь, агІо 37). Цуьнан дийцаран амалехь ду хІума билггал хилийтар, ма-дарра охьадиллар, дукха цалер.\nЦунах къаьсташ ву Шабуев («Прорыв») Малаев («Двенадцать дней»), Юсаев («Побег из плена»), кхиболу могІарера нах. Цара дийцарехь, тІом чекхбаьллачул тІаьхьа а хала дуьне дууш бу уьш.\nЦара шайн хабар цхьа дегаза дуьйцу, цаьргахь дегабаам бу я бехк баккхар ду ца хаьа. Амма и дерриге а адамаш, фронтан кхоллам а, тІом чекхбаьллачул тІаьхьа дахар а тайп-тайпана нисделла долу, цхьана хІуманна тІехь вовшех тера догІуш ду – уьш берриге а эхь-бехк долуш ду. Гуш ду иза Бейтемировн дешнашкахь а («В огненной купели»): «Со ванне а турпалхо вац. Турпалхой Брестехь белла» (циггахь, агІо 37). ТІамехь, уггаре чІогІа аьтто баьллачеран, гуонна юккъера бовлар а, цул тІаьхьа мостагІчух летар а нисделла, кхиберш йийсар кхаьчна, цигахь жоьжагІатан дерриге а Іазапах чекхбовла а дезна церан.\nЯздархочо меттахІоттийна Брест ларъярехь дакъалаьцначу вайн 240 махкахочун цІе. Цо церан дагалецамаш а, церан хьокъехь дийцарш а вовшахтоьхна. Киншкан чаккхенехь ялош ю гІап ларъярехь дакъалаьцначу вайн махкахойн список а, ткъа иштта царах цхьаболчийн суьрташ а, уьш Іалашделла гергарчеран доьзалшкахь а, тайп-тайпанчу архивашкахь а.\nСийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман хьокъехь йолчу Х.Ошаевн говзарийн мехаллех а, маьІнех а кхеторхьама дош ала деза уьш кхуллучу хенахь хиллачу хьолах лаьцна. Дика хууш ду вайн халкъ махках даккха кхоьллинчу бахьанех цхьаъ тІеман шерашкахь «ямарт» хилар дуй. Ур-атталла, республика меттахІоттийначул тІаьхьа а даррехь доцуш чІагІдеш дара вайн халкъ бехке хилар, цунах бинарг къинхетам бен цахилар. Ошаев Халида шен документальни говзаршца 60–70-чуй шерашкахь чІагІдо халкъ бехкедар цхьа а бух боцуш хилар. И дан цуьнан ницкъ а кхечира. ХІунда аьлча, олуш ма-хиллара, бакъдолчо дерриге а кхачадо.\nЯздархочун т1амах йолу говзарш дукха хан йоццуш арахийцира Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман хьокъехь йолу Х.Ошаевн дукхахйолу говзарш ешархошка яздархо кхелхинчул тІаьхьа кхаьчна («Слово о полку Чечено-Ингушском», Грозный, 2004). Эххар а халкъан хазна хилла дІахІиттина йолу уьш яха йисина, кху деношкахь а шайн маьІна лах ца луш.\nОшаев Халидан Даймехкан Сийлахь-боккхачу т1амах киншкаш – иза башхачу Стеган а, Яздархочун а Х.Ошаевн граждански а, яздархочун а хьуьнар, тІаьхьа делахь а, хьакъ ма-дду къобалдар ду.\nМуталибов Зайндин прозехь стаг а, тІом а\nНохчийн литературан исторехь З.Муталибовн (1922–1978 шш) проза къаьсттина меттиг дІалоцуш ю. Цуьнан ерриге а кхоллараллехь коьрта а, цунна гергара а хилла тІеман тема. Яздархо оцу тІамах чекхваьлла. МогІарерчу салтичунна тІера майорана а, эскадронан штабан хьаькамна а тІекхаччалц бІаьхаллин некъ бина яздархочо.\nТІемашна юккъехь нислучу йоццачу садоІийлашкахь а, аьтто болуш хьал ма-хІоьтти а шен стихаш язйора З.Муталибовс. Царна тІехь го советийн стеган шен исторически декхар – фашизм хІаллакьяр хиларх кхеттачу бІаьхочун-интернационалистан, синмехалла, синбахам. ТІом чекхбаьллачул тІаьхьа цо дуккха а шерашкахь болх бо оцу турпалаллин шерийн хиламийн хьокъехь говзарш язъеш. Оцу белхан жамІ дара «БІаьхочун весет» (1961), «Чевнаш йоьрзуш ю» (1970), «Дарцана дуьхьал» (1972), «Ши некъ» (1982), кхийолу киншкаш. Оцу киншкаш тІехь коьрта меттиг дІалоцу Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІамах долчу дийцарша а, повесташа а.\nЗ.Муталибовн «Дарцана дуьхьал» киншкина язйинчу дешхьалхенехь Советийн Союзан Турпалхочо, инарлас П.П.Брикела яздора: «Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІамехь советски халкъо гитлеран мехкаш дІалецархошна дуьхьал дІабаьхьначу къийсамах лаьцна язйина дика, бакъ киншкаш кІезиг яц. Царах дукхахъерш, шайн авторш лаккхарчу комсоставана юккъернаш болуш ерш, мемуарно-исторически литературех ларалуш ю. Царна тІехь коьрта меттиг дІалоцу хІинцале истори хилла йолчу цІеяхханчу тІеман операцех лаьцна дийцаро. Советийн бІаьхойн дагардинаверавоцу хьуьнарш гойтуш йолу и киншкаш историкашна а, Іилманчашна а хилла ца Іаш, хІинцца дахаре гІулч йоккхачу къоначу тІаьхьенна а доккха маьІна долуш ю.\nАмма вайн хІинца а кІезиг ю фронтан могІарерчу бІаьхойн хьуьнарех, церан Даймехкан сий, бозуш цахилар, паргІато, маршо ларъян болчу инзаре боккхачу лаамах лаьцна, халкъан турпалаллех лаьцна доккха сурт хІоттош йолу киншкаш. Къаьсттина новкъа ду иштта киншкаш къаьмнийн республикашкахь вуно кІезиг хилар» (агІо 7).\nБилггал оцу нахах язйина ю З.Муталибовн киншкаш. И ерриге а киншкаш яздархочо лерина ю шеца цхьаьна тІом бинчу доттагІашна, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман шерашкахь Даймехкан дуьхьа бинчу тІемашкахь эгначарна.\nЖанрийн агІонгахьара аьлча, З.Муталибовн дукхахйолу говзарш дийцарш ду, амма уьш, дерриге а бохург санна, бакъдолчунна тІехь яздина ду, оцо уьш герга до очеркан говзаршна. Дийцаршкахь мехала меттиг дІалоцу дийцархочун васто. Цхьадолчарна тІехь дуьйцург ша автор ву, ткъа вукхарна тІехь автор ладогІархо санна ву, кхоалгІачарна тІехь иза шена кхин цІе тиллина ву (масала, «Чов йина анкета» дийцарехь – Абдурахманов Зелимха). Оцу дийцаршкахь вайна хьалха хІутту авторан З.Муталибовн шен васт, цуьнан дахаран некъ. Иштта, масех дийцарехь кхоллало полкан командиран Висаитовн а, разведчикан Эдельхановн а, яздархочун тІеман кхечу накъостийн а васташ.\nЗ.Муталибовн дерриге а бохург санна дийцарех дийцарш-эпизодаш ала мегар ду. Царах хІоранна тІехь а тІеман цхьана эпизодах лаьцна дуьйцу. Иза яздархочунна шена дагаеана, я цхьамма йийцина ю. Дукхахдолчу дийцаршкахь гойтург тІеман хьалхара мур бу, фронтехь эшамаш хиларца билгалбаьккхина болу. Цуьнан турпалхой могІарера бІаьхой, разведчикаш, водительш, санинструкторш, вуьшта аьлча, тІеман могІарера салтий бу. Царах массеран а ницкъ ца кхочу турпалалла гайта, амма уьш цхьаъ бо оьздангаллин цІеналло, хьаналло, хьуьнарна кийча хиларо, стогалло, шен Даймахкана, шен халкъана тешаме хиларо.\nИшттачарах ву, масала, Солтамурадов Желил, «Дуьхьалойоцу Желил» дийцаран турпалхо. Яздархочо дийцаран цІарца билгалдаьккхина шен турпалхочун коьрта амал – дуьхьалойоцуш хилар. Амма, Желил – иза бодане, дагахь хІума доцу ламанхо вац. Дуьхьалойоцуш хилар – иза цуьнан амалан цхь агІо бен яц, вуьшта, иза шен чІагІъелла яьлла амал йолуш, къинхьегам безаш, тІедиллинарг кхочушдеш, аьлларг аьлла а долуш, вуьззина стаг ву. Желила, оьрсийн мотт шена чІогІа ледара хуъушехь, ламанхошна юккъехь уггаре а хьалха ала мегар долуш караерзийра шоферан говзалла. ТІеетташ яккхий тоьпаш а, бомбанаш а йолуш цо дукхазза а фронтан хьалхарчу зиле схьакхачадора кхачанан сурсаташ, патармаш, тІеман гІирсаш. Оьшуш хьал хилча, бІаьхошца цхьаьна атаке а воьдура. Накъосташна чІогІа халахетта, мостагІийн кеманаш тІелеттачу хенахь Желил вер. Иза – говзаран дуккха а болчу турпалхойх цхьаъ ву. Цара шайгара даккхий хьуьнарш ца гайтина, царна лаккхара совгІаташ а ца дина. Амма уьш белла дІабовллалц тешаме хилла бисина бІаьхаллин декхарна. ТІамехь хІора стагана уггаре а мехала ду иза. З.Муталибовн дийцарийн турпалхой «са лоцуш кхеттачу Іожаллин дІаьндарго эгочу хенахь а, мостагІ волчу агІор юьхь ерзайой оьгура уьш» (Муталибов З. «Чевнаш йирзина йог1у», агІо 15).\nЗ.Муталибовн дийцарийн турпалхой бу разведчикаш Магомадов Ваха («Бенара Иван»), Эделханов Ширвани («Ша-тайпа хилам», «Тхо кхоъ вара»), кхиберш. Оцу говзаршна юккъехь коьртачу турпалхочун амал мелла а шуьйра гайтарца билгал ю «БІаьхочун весет» цІе йолу жима повесть. Цу тІехь яздархочо гайтина къоначу бІаьхочун Виситаев Сайд-Іелин тІаьххьара тІом. Цуьнан васт ду тІеман хьокъехь яздархочо язйинчу цхьамогІа кхечу говзаршкахь а. Повестан сюжет чолхе яц: къона бІаьхо Сайд-Іела тІом болабаларе хьоьжуш къамел деш ву шен командираца. Шен кехаташ а гойтуш, шен синхаамаш бовзуьйтуш. Оцу дерригено яздархочунна таро ло шен турпалхочун ойланаш йовзийта, дахаре болу цуьнан безам гайта, шен халкъ, шен мохк ларбан иза кийча хилар гайта. И дан аьтто болуш хьал хІутту кестта: сатоссуш тІом болало, жимчу стеган доцачу дахарехь тІаьххьара тІом хила яздина хиллера иза. Амма цо шен декхар дуьззина кхочушдира – чевнаш хилла воллушехь тІеман аре ца йитира цо, карара герз дІа ца хийцира, шена чохь са а долуш... Повесто ешархо инзарвоккху шен къизаллийца. Ма цхьаьна ца йогІу бІаьхочун сирла, цІена ойланаш а, тІеман къизалла а. Цигахь гучуйолу авторан турпалхочуьнца йолу кІорггера юкъаметтиг, хетарехь, и эпизод яздархочо ша лайна ю: «Нагахь санна сан, девзаш долчу бахьанашна, хІинццалц таро ца хиллехь а, амма сайн аьтто ма беллинехь ахь дина: «Хаийталахь, хаийталахь вайн халкъе... Диц... Диц ма делаш...», – весет кхочуш а деш яздина ас хьан дахаран хьокъехь а, хьо санна болчу вайн накъостийн хьокъехь а долу хІара могІанаш, шу дагахь латтор ду ас, сайгахь яздан ницкъ мел бу яздийр ду» (циггахь, агІо 133).\nЗ.Муталибовн говзарийн персонажийн амалшкахь шена тІе тидам бохуьйтург турпалалла хилла ца Іаш, хьуьнарна кийча хилар ду. ХІаъ, тІамо гучубаьхна иттаннаш, бІеннаш, эзарнаш турпалхой, амма тІом беш миллионаш адамаш ма-хилла. Царах хІора а шен меттехь оьшуш вара. Толамна юккъе шен хазна юьллуш вара. Царах вара хІинца вайна вевзина Солтамурадов Желил («Дуьхьалойоцу Желил»), Устинова Марина («КІилло»), Дахаев Ваци («ХІонсан (трофейни») худар»), яздархочун кхечу дийцарийн турпалхой.\nЗ.Муталибовн цхьайолу говзарш шайн чулацамца забаре ю. Уьш язйина цхьацца самукъане нисделлачу хІуманашна тІехь: «Фрицаша Юсупан маж муха ешира», «Бенара Иван», «ХІонсан («трофейни») худар». Иштта, масала, тІаьххьара дийцар лерина ду полкерчу поварна Дахаев Вацина. Накъостий буьйлу цунах цо «чаданца тІом» барна, иза кухни чохь валларна. Дахаевс ша разведке вахийтар доьху. Иза ша бакъболчу тІамехь кхечаьрца нийсса ларориг хиларх тешо лууш ву. Мел чІогІа цецбевллера цуьнан накъостий Ваци, кхечарал дуккха а тІаьхьа веанехь а, румынин повар йийсар а вина, цуьнца цхьаьна аренийн кухни а такхийна разведкера юхавеача.\nВай лакхахь хьахийна долу Муталибовн дерриге а бохург санна дийцарш а, повесташ а баккъалла а болуш болчу турпалхошна лерина ю. ТІеман арахь эгначарна хьалха дийна бисинчеран декхар кхочушдеш яздархочо дукха къахьийгира тІеман хьокъехь йолу материалаш гулъеш. И дарца цо дикка шорбира нохчаша а, гІалгІаша а мехкан тайп-тайпанчу халкъийн векалшца: оьрсашца, украинцашца, хІирашца, гІебартошца цхьаьна, белшех белшаш а тоьхна, юкъарчу мостагІчунна дуьхьал Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІамехь дакъалаьцна хиларан кхетам…\nДуккха а шерашкахь оцу говзаршна тІехь болх бечу хенахь яздархочо дуккха а материалаш гулйира тІеман хьокъехь, карлаехира цхьайолу эпизодаш. Иэсо лоьхура дерриге а цхьаьна а тоьхна, къаьсттинчу говзарехь, бакъдерг а, документ а, исбаьхьаллин сурткхоллар а цхьаьнадузуш говзар кхоллар. Иштта кхоллаелира «Дарцана дуьхьал» повесть – яздархочун уггаре а йоккха, ладаме говзар. И повесть тІеман прозин некъан психологически драматизман проза шех олучарах лара мегар ду. Цу тайпанчу прозин юьхь йолийнарг ю Ю.Бондаревн «Батальоны просят огня», Г.Баклановн «Южнее главного удара», В.Быковн «Журавлиный крик», «Третья ракета», дІадаханчу бІешеран 50-чу шерийн чаккхенехь а, 60-чу шерийн юьххьехь арайийлина кхин говзарш а. Церан турпалхо оцу яздархойн нийсархо а, тІеман корматаллин ваша а ву. Авторний, турпалхошний юккъерчу оцу йоццачу юкъо, исбаьхьаллин ира иэс бахьанехь, дуьйцург мемуараш санна цІена а, даррехь а дора. Оцу повесташкахь коьрта турпалхо, бакъо ма-хиллара, къона салти я лейтенант ву. И повесташ цхьаьнатуху царна тІехь тІеман хьокъехь бакъдерг дийца гІертаро. И бакъдерг шена зиэделлачуьнца дуьстина дара. Дуьненан хьалхара тІом хиллачул тІаьхьарчу «яйначу тІаьхьенийн» дозанал арахьарчу романех тІехулара хьаьжча тера хеталахь а, и повесташ цаьрца къовсаме йовлуш яра. ХІунда аьлча Баклановн, Бондаревн, Быковн турпалхой шайн дахарехь дуьххьара нисделлачу зиэрех чекхбевллера синошца чІагІбелла, цуьнан хьокъехь беза хилла ца Іаш, даккхийдеран дагалецамаш иэсехь буьсуш. «ТІеман кІеззиг долчу хІуманна тІехь соьцуш, шайна юххехь хилачеран хьуьнарш дагалоьцуш авторш дешнашца дуьненан хьалхарчу тІеман хенахьлерчу Э.Хемингуэйн «Прощай, оружие» романерчу нийсархошца къовсаме бовлуш санна хетало: «Сийлалла», «Стогалла», «Хастам» санна долу абстрактни дешнаш догІуш дац яртийн билггалчу цІерашца, некъийн номершца, хин цІерашца, полкийн номершца, деношца. Халкъо шена беш болу эшамаш эрна цахиларх билггал тешна хиларо таро елира вайн прозаикашна уггаре а халчу денойх, эпизодах, уггаре а къаьхьачу бохамех лаьцна цІенна бакъдерг яздан» (Муталибов Зайнди. «Дорцана дуьхьал», агІо 13).\n«Дорцана дуьхьал» повестал хьалха хуьлу кхин – «Ши некъ». З.Муталибовс цу тІехь дуьйцу 30-чу шерашкахь кхиъначу тІаьхьенех. ТІеман коьрта хало цара шайн белшаш тІехь дІакхийхьира. И повесть тІеоьцу «Дарцана дуьхьал» повестан цхьа дакъа санна. Делахь а, яздархочо дІасаекъна и шиъ. ТІаьххьарчу говзарехь цо шен тидам тІебахийтина тІеман шерийн хиламаш гайтарна. Амма турпалхой цхьаъ хиларо а, хиламийн рагІ ларъяро а, хиламаш дІабоьлху меттиг цхьаъ хиларо а бакъо ло и шиъ цхьаьнайогІу ала. Цул сов, билгалдаккха деза кхин цхьа бакъдерг а: шина а говзаран коьртачу турпалхочуьнгахь – Муртаев Зелимхехь – яздархочун Муталибов Зайндин кхолламан дуккха агІонаш а, амалш а хаало. Нохчийн Хоттане юьртара схьаваьлла волчу Муртаев Зелимхин кхоллам, цуьнан бераллин а, къоналлин а шераш, фронтан некъаш, повестехь дуьйцуш долу, чІогІа тера ду яздархочун дахаран муьрех а, некъех а. Амма повесть – иза цхьана Муталибовн автобиографи яц, иза автор шех волчу тІаьхьенан биографи ю. Билггал иштта маьІна даккхаро исбаьхьаллин мехалла йолуш йо и говзарш.\nЯздархочо бовзуьйту шен турпалхо кхиаран некъ. Вайна дуьххьара иза го оцу тІаьхьенна иэсехь дисинчу маьршачу дахаран тІаьххьарчу дийнахь. Иза хІетта ишкол чекхъяьккхина ваьлла, дахаран некъ харжарна юьххьехь лаьтташ ву. Мила хир вара? Амма харжам замано ша бира – шен дукхахболчу нийсархойх санна, салти хилира цунах. Яздархочо гойту тІеман хьалхарчу муьрехь хиллачу дахаран хьал, халкъан патриотически харжам, ша-шен ца кхоош къийсам дІабахьа безаш хиларх иза кхетар. Шен лаамехь эскаре воьду Зелимха. Военкомате лелачу муьрехь иза теш хуьлу, къонанаш хилла ца Іаш, фронте кхача гІерташ гІеметтахІиттина нах а хиларан. Ткъа тІом дІабоьдуш бара. Нохч-ГІалгІайн дошлойн 255-чу къаьсттинчу полкера Зелимха а, цуьнан бІаьхаллин накъостий а хІинца а цкъа кечамбеш бара луьрачу тІемашна: «Уьш (фашисташ) хІинца а тешаш бара шайн тІеман ирсан седанах. Царна дисинарг кІеззиг бен дацара, сатуьйсура цара, Донах дехьа а девлла, сийлахьчу тевтонски туьраца Волга а хадийна... ТІаккха сатуьйсу толам а, герга бу. Москвана уллехь 1941-чу шеран декабрь? Декъаза ларамазалла... Уьш хІинцале эгош бара. Амма совцалуш бацара. Дог а диллина фюреран куьйгаллин похІманех тешна Іаш бара... Уьш совцо безаш бара» (циггахь, агІо 169).\nУьш совцо безаш бара. ЦІечу Эскарна хьалха лаьтта инзаре хала декхар дара иза. Кхочуш ца дича ца долуш а дара. Даймехкан кхолламах хиндерг къастош хиларх кхетарна, тайп-тайпанчу халкъийн векалша, яздархочо повестехь гайтина ма-хиллара, кхочушдора шайн бІаьхаллин декхарш.\nТІамехь даима хуьлуш ма-хиллара, турпалалла а, къизалла а вовшашца йозаелла ю. Яздархочо цу хьокъехь дуьйцу цхьамогІа эпизодашкахь. Зелимхас Іаморашкахь тІеман говзаллин къайленаш караерзайо, билгалвала гІерта, даима хьалха хила Іемина ма ву иза. Полкан командира Висариговс (доггІучуьра аьлча, цуьнан прототип ву Советийн Союзан Турпалхо Висаитов Мовлид, тІеман шерашкахь дошлойн 255-чу полкана куьйгалла деш хилла волу. Оцу полкехь гІуллакхдеш хилла хинволу яздархо) шега баьккхина бехк даиманна а дагахь бисина цунна. Амма уьш ларамаза нисъелла ледарлонаш ю. Бакъболчу тІамехь Зелимхас цхьа а юьхьІаьржахІоттор вац...\nЯздархочо дуьйцу Зелимха а, цуьнан накъостий а дуьххьара тІаме хІиттарх. Иза коьртехь волу тоба Донан вукха агІорчу бердайисте разведке яхча хилира иза. Кхузахь дуьххьара бІаьхой фашисташна юьхь-дуьхьал нисбелира. Иза массаьрга а ца ладелира, кхеран тобанера Дахкаев Ахьмад йийсаре вахара: «Зелимха цкъа а тешар вацара шен къомах волу, лаьмнашкахь кхиъна волу, Ахьмад, кІилло пхьагал хилла дІахІуттур ву бохучух. Тешар вацара, нагахь санна шен лергашна ца хезнехь.\nШена гинчо а, хезначо а Іадийна волчу цунна цу мІаьргонехь дага а ца деара дан дезарг. ОьгІазлоно садукъдина, хорам бинера цунна, кхетамо схьалоцуш хІума а доцуш, шена катоха кечъелла боьха хІума гича акхарочо лоьху тІулг а, дечиг а санна, куьг ша-шах гранатана тІекхевдира» (циггахь, агІо 203).\nБІаьхойн аьтто белира фашистийн штаб хІаллакьян, ямартхо юха а шен накъостий хиллачарна юккъехь нисвелира. Ахьмад валош юхабогІуш бу уьш. Иза вада гІоьртира. Вада гІоьртича Сулаймас воь иза. Амма вийначул тІаьхьа а иза вохьуш схьабогІу уьш, хІунда аьлча, Зелимхас ма-аллара веллачунна а йо кхиэл. ТІаккха цунна кхиэл а йо-кх: дайша ямартло вуьтуш ма-хиллара, дІа ца вуллуш вуьту... Амма Ахьмадчунна нийсса бІостанехьа ю кхечу бІаьхойн амалш, уьш Іаламат дукха а бу-кх. Церан кхолламашна сагатдеш волчу яздархочо боху: «Седарчий доцу буьйса. Дон, хица йолу аре. Зелимханан а, цуьнан дикачу доттагІийн а, даьІахкаш шайн ярташна генарчу лаьттахь тасий ма йиталаш. БІе, цул а дукха шераш довларх уьш бинчу ярташкарчу кешнийн баьрзнаш деса хилийталаш. Бецаш нислой дІахІитталаш, меттах ма хьелаш, и сийлахь кІентий, ЦІечу Эскаран бІаьхой гучу ма бахалаш. Кху дуьненахь кхин мичахь карор бу шуна оццул дика, инзаре, майра салтий?!» (циггахь, агІо 207). Царах ву Мухортов Федор, Магомадов Дуду, Бурков Николай, Костоев Якъуб, Тарамов Ахьмад, Иванов Ефим, дуккха а кхиберш...\nПовестехь бовзуьйту Муртаев Зелимхин, Егоров Федоран, кхечу бІаьхойн чолхе некъ. МостагІийн тылехь а, шайчарна тІекхача гІерташ бечу новкъахь а шайн дахар кІелхьарадаккха таронаш лехна ца Іаш, бІаьрга ван ца везачу мостагІчунна зен дан а гІерта уьш. Амма коьртаниг – эскарийн могІаршка юхадІахІиттар ду, шайн накъосташца цхьаьна фашистийн экха дийна дІадаккхархьама. Шега дукха сатийсина толам а – тІекхочу. Повесть чекхйолу Сталинградехь хиллачу тІом гайтарца, фашисташ аьтта дІабахарца бирзина болчу. Цигахь эшарх кхин метта а ца баьхкинера уьш. Повестехь Зелимханан антипод волчу Ганс Мюллеран а, ткъа иштта и санна болчеран а буьззина эшам, шеко йоццуш, тІекхочуш бу...\nХ.Муталибовн дийцаршкахь а, повесташкахь а вайна бевзина турпалхой вайн иэсехь буьсу еххачу хенахь, царах боккхачу безамца дуьйцу яздархочо, хІунда аьлча церан амалш вайна герга, гергара а ю. Чекхбаьллачу тІеман йозалла шайн белшаш тІехь дІакхехьначу тІаьхьенан амалш ю уьш. Патриотизм а, ткъа иштта бакъонца йолу интернациональни цхьаалла а ю цаьргахь. Майралла а, къонахалла а, турпалалла а – советски бІаьхойн тоьлла дикаллаш – мелла а юьззинчу исбаьхьаллийца гайтина нохчийн литературехь, къаьсттина З.Муталибовн прозехь. Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман хьокъехь йолчу говзаршна юккъехь хьокъала йоллу меттиг дІалоцу цо.\nНохчийн а, кхечу халкъийн а литературехь тІаьххьарчу хенахь «авгІанхойн» а, вайн махкахь, цу юккъехь Нохчийн Республикехь а хиллачу тІеман къийсамийн дакъалацархойн а хьокъехь йолчу говзарша шолгІачу могІаре юхататта йолийна Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман а, цу тІамехь турпалхоша шайгара гайтинчу хьуьнарийн а хьокъехь йолу говзарш. Яржош ерш дІора тоьлла говзарш а яц. Мехаллин коьрта бустам коммерчески кхиам бу. Луур дара церан авторш дІадаханчу шерийн тІеман говзаршна тІебоьрзийла, цаьргахь ду тІеман буьрса бакъдерг.\nТІеман хьокъехь йолу тоьлла говзарш билгал ю тІеман дерриге халкъан амал, замано айбина синъоьздангаллин проблемаш исторически нийса а, кІорггера гайтаран исбаьхьаллин некъаш лехарца. Цу тайппанчу тІедахарехь уггаре а хьалха гучуйолу яздархойн историзман ойла, кхетам, шайн говзаршкахь амалийн, Іалашонийн, историн гІирсийн, цуьнан кхетош-кхиоран маьІнин диалектика, исторически а, психологически а прогнозан маьІна достуш йолу. Цу декъехь доккха маьІна леладо иэсан категорис. Цунах дика яздина Ч.Айтматовс «Буранный полустанок» романна яздинчу дешхьалхенехь: «ДІадаханчун иэс доцу стаг, дуьненахь шен меттиг юха билгалъяккха езарна хьалха хІоттийна стаг, шен халкъан исторически зиэделлачух ваьккхина волу стаг исторически перспективана юьстах нисло, таханлерчу денца ваха бен гуьнахь ца хуьлу» (Айтматов Чингиз. «Буранный полустанок» - Роман-газета», 1982, №3).\nТІеман прозано кІоргга а, цхьанаэшшара а кхочушйо «тІеман» а, «т1амна дуьхьал» а диалектика. Цуьрриг а ца лечкъадо: тІом – инзаре къиза, адамийн дахарна дуьхьал болу хилам хилар. ТІамо бохьуш болчу бохамийн ерриге а къизалла а гуш, цо чІагІйо бакъо толоран дуьхьа, дахаран ирсан дуьхьа дІахьочу къийсаман беркате Іалашонаш, кхета оцу Іалашонийн дуьхьа дала дезаш хиларх. И диалектика юкъаялор бахьана долуш вайн литературо схьагайтина вайн эскаро гайтинчу доккхачу хьуьнаран ницкъ а, фашисташ тІелатаро динчу зенийн дукхалла а. Цо дийцина къизачу тІеман хенахь хиллачу эхь-бехкенан яккхийчу мехаллех. Ерриге а тІамах лаьцна, Эскаран бІаьхаллин къинхьегам хестош хилла йолу иза антимилитаристски а хиллера, кхалхаран ерриге а къизалла гайтарна. Оццу хенахь цуьнгахь бу хІаллакьхуьлучу адамийн дахарх болу лазам.\nШеко йоццуш, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман темано хІинца а шена тІеийзабо тайп-тайпанчу чкъурах болу яздархой. Царах хІора а шен кепара гайта гІерта цу муьрехь хилла къийсам, шина дуьненна, шина идеологина юккъехь хилла къийсам. Бакъду, хІинца акценташ иэйина, ша и тІом а, цу хьокъехь йолу дуккха а литература а тахана истори хилла дІахІоьттина. Х.Ошаевс а, З.Муталибовс а заманна декхаран цхьа дакъа дІаделла, цхьадолчу хьелашкахь цу шерийн идеологин бехкамашна тІаьхьа а возуш. Амма церан говзаршкахь коьртаниг и дац, коьртаниг ду тІекхуьучу тІаьхьенашна цара Сийлахь Толам баьккхинчу уггаре а къизачу тІеман аренашкахь эгначу а, дийна бисинчу а турпалхойн цІераш йитар...


ГIалгIайн тутмакхаш дIехецар тIедожош пикет дIаяьхьна Санкт-Петербургехь\nГIалгIайн политикан тутмакхаш дIахецар тIедожош, пIераскандийнахь Санкт-Петербургехь цхьааллин пикет дIаяьхьна. ГIалгIайн тутмакхийн цIераш тIеязйина плакат а карахь Неван проспектехь лаьттира меттигера жигархо Кен Марина.\n"Питерехь тхо вест-кеста арадовлу бакъонашIалашъяран пикете, тIаьххьарчу хенахь коьрта тема хилла дIахIоьттина – политикан тутмакхаш. Кхин дIа а царех дуккха а дуьйцуш, даржон гIуртур ду тхо. Къаьсттина тидам тIебахийта луур дара ГIалгIайчоьнна. Хаамийн гIирсашкахь ледара дуьйцу царех лаьцна, цундела терго йоцуш бита йиш яц и нах", - аьлла "Кавказ.Реалиига" Кен Маринас.\nЖигархочо дийцарехь, нах соьцура, цуьнгарчу плакат тIера йозанаш дешархьама. 33 стеган цIе яра боху цо цу тIехь билгалъяьккхина. "Цхьаболчарна хезна хиллера гIалгIай лецарх, шаьш кIирандийнахь тхох схьакхетар ду олура цара, пикетехь дакъалаца. Негативе реакци янне а яцара. Дуккха а бара доглозурш а, кхеташ берш а", - дийцина жигархочо.\nЩолгIа плакат Саутиева Зарифана лерина хиллера. "Шийлачу Москварчу аьхкенал а хьалха Магасехь гуьйре а, бIаьсте а хилла. Маьршабаха гIалгIайн тутмакхаш! Маьрша яккха Саутиева Зарифа" хилла яздина шолгIачу плакат тIехь.


Кадыров Рамзанан декларацеш: доккху ахча шина шарахь дебна 50-зза\nНохчийчоьнан куьйгалхочун официалерчу порталехь гучуяьлла 2020-чу шарахь Кадыров Рамзанан долара хьал довзуьйту деклараци. Оцу документо бахарехь, цуьнан хьал лурчахчул шозза сов дебна.\nСтохка Кадыровс даьккхина 381 миллион сом – лурчах даьккхинчу 147 миллионна дуьхьал, ткъа 2018-чу шарахь цо гулдинера 7,5 миллион сом. Терахьаша гайтарца, тIаьххьарчу шина шера чохь Кадыров Рамзана шен хьал дебийна 50-зза сов.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун долахь гойтуш ду 32 эзар квадрат метр долу шиъ лаьттан дакъа, 2344 квадрат-метр цIа. Цул сов Кадыровн зудчунна тIеязйина ю 209 метр петар.\nОфициалехь Нохчийчоьнан куьйгалхочун яц цхьа а машен, цо кест-кеста шен гонна совгIаташ деш еза машенаш лахь а, шен гIагIадиллинчу машенийн кортежах дозалла дахь а.\n"Лакхара хьаькамаш миллионераш хилар къайле яц. Уьш "Пятерочка" туьканашка лела безаш бац, таксешца дIахехкабала безаш а бац", – аьлла ю Кадыров декларацина Кавказ.Реалиина политолога Косачев Константина йина комментари.\n"Информаци къевлина хиларе терра, официалехь чулуш йолу декларацеш мел бакъ ю хьожийла дац. Хеттарш-м хIуьтту дуккха а. Масала, еза машенаш езаш волчу, некъан инспекторо бакъо талхорна гIуда а тIехь тоьхна волчу Кадыровн официалехь машен янне а яц бохург хIун ду? ", – цецвуьйлу политикан аналитик Решетов Андрей.\nКадыровн хьал 2019-чу шарахь дуьйна сов ган доладалар доьзна хила тарло Малхбузено цунна кхайкхийначу санкцешца – хIинца Оьрсийчохь латто деза цо ахча, арахьа иза кхобийла дац., аьлла хета Решетовна.


Соип-Моллин вирд (Дала къайле цIинйойла цуьнан)\nМассо а ламазал тIаьхьа 1 фатихьат а, 11 къулхIа а, 5 салават а дешна мела лур бу: ас дешначу фатихьатан а, къулхIанийн а, салаватийн а мела\n1. Делан Элчанна Мухьаммадна бели, саллаллахIу IалайхIи ва саллама.\n2. Цуьнан мела Абубакар-Сиддикъана а бели, разийаллахIу IанхIу.\n3. Цуьнан мела шайх Хаваж-БахIауддина а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n4. Цуьнан мела шайх Абуна а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n5. Цуьнан мела шайх Хожа-Ахьмадана а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n6. цуьнан мела аш-шайх Элаха-моллийна а бели, Дала къайле тойойла цуьнан\n7. Цуьнан мела шайх Абтина а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n8. цуьнан мела аш-шайх ХIайбина а бели, Дала къайле тойойла цуьнан\n9. Цуьнан мела шайх устаз Iаббазана а бели (Дала къайле тойойла цуьнан)\nЙа Раббий, йа АллахI, сан гIалат даьллачунна гечдай, эшнарг меттахIоттадай, кхочушхилларг къобулдай, йолехь-мелехь совдаккхий, цуьнан мела цаьрга дIакхачабе Ахь (аьлла, Фатихьат а дешна чекхдоккхур ду).\nМассо а Iуьйрана малх схьакхетале вирд доккхур ду кхузза шахIадат а далийна шена-шена мела а луш 1 Фатихьат а, 5 къулхIа а, 3 салават а доьшуш: ас дешначу Фатихьатан а, къулхIанийн а, салаватийн а мела:\n1. Сан устаз шайх Iаббазана а бели (Дала къайле тайойла цуьнан)\n2. Шайх ХIайбина а бели (Дала къайле тойойла цуьнан)\n3. Шайх Аптина а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n4. Шайх Элаха-Моллина а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n5. Шайх Хожа-Ахьмадана а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n6. Шайх Абуна а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n7. Умалт-Шайхана а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n8. Шайх Мухьаммад аль-ЯрагIийна а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n9.Шайх Халид аль-БагIдадийна а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n10. Шайх Хас-Мухьаммад Ширванийна а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n11. Шайх 1алауддийн аль-IаттIарийна а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n12. Шайх Якъуб ал-Чирхийна а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n13. Шайх Хаваж БахIауддина а бели (Дала къайле тойойла цуьнан).\n14. Абубакар-Сиддикъана а бели (разийаллахIу IанхIу).\n15. Делан Элчанна Мухьаммадана бели (саллаллахIу IалайхIи ва саллама).\nЗударша, цул сов, хIокху кхаа зудчунна а лур бу мела – Хадижатний, Iайшатний, ПетIаматний. КъулхIанаш дешна ваьлча, суьлхьанаш хьовзор ду:\n500-зза астагIфируллахI эр ду,\n300-зза ла илахIа иллаллахIу эр ду (зударшна АллахI аьлча а мегар ду),\n100-зза салават дуьллур ду.\nУьш аьлла ваьлча: ас аьллачу астагIфируллахIан а, динчу зикруллахIан а, диллинчу салаватийн а мела Делан Элчанна а бели (саллаллахIу IалайхIи ва саллама), сайн устазана шайх Iаббазана а бели, Дала къайле тойойла цуьнан, Делан Элчанний, сайн устазанний юккъе богIучу массо шайхашна-авлияашна а бели.\nЯ Рабби, я АллахI, цуьнан мела цаьрга дIакхачабе Ахь (аьлла, Фатихьат а дешна чекхдоккхур ду).\nШелара СоIип-Моллин Iаббазан кIента кIант Гайсумов Iабдул-Къедир


Схьагулло сихонца тхан синкъераме!\nКхайкхамаш бинехь а, Керла шо даздан Нохчийчу дукха хьеший лестар бу аьлла ца хета нахана.\nМехкан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна хетарехь, шира шо яханчу хене а дерзош, Керла шо хьакъ ма-дду тIелаца а тамаше хаза, туьйранахь санна хьелаш деза.\nЦунна моттарехь Нохчийчоьне а кхочуш кхин куьце, исбаьхьа меттиг хуьлийла а дац керла шо лераме тIелаца.\nЦо билгалдаккхарца Оьрсийчуьра эзарниш хьеший кхочу республике садаIа, Iаламан хазаллех самукъадаккха. Цо чIагIдарца беккъа цхьана кху ГIуран беттан 18-чу дийнахь баьхкина Нохчийчу Сахалинера, Петарбухера биста кхаччалц, 500 сов туристаш.\n«Соьлжа-гIала а, Нохчийчоь а шу кховчаре хьоьжуш ю».\nИшта шатайпа кхайкхам бина мехкан гIантдас интернет машанехь. Бакъду, цо урхалла дечу махка мел дукха хьеший дIататталур бу ала хала ду.\nСтенна аьлча, кхечарна, хьал ца хуучарна хаздеш, марздеш синтемах, токхонах дуьзна дахар а долуш, кху чохь бехачара мукIарло дарца, царна тергаллуш дерг кхин дуьне-дахар ду – ладегIаме, хIуъу а, хьаьнцца а хила тарлуш.\nХIинцца - хIинца нисделла кхузахь герзаш детташ вер-ваккхарш. Цул тIаьхьа дIадехьна итаннашкахь могIарера бахархой сецор а, лецар а.\nСтенна лоьцу а ца хууш кху деношкахь ницкъаллин структураша ткъаннашкахь дIа а гулбина, барт-хаттам а бина, «кхета а бина» мукъабаьхна кегийрхой.\nИ дерриге а гуш а, хууш а болчу могIарерчу махкахошна моттане а ца моьтту кхечу кIошташкара адам садаIа а, самалха далийта а Iалашонца Керла шо даздан кхуза богIур бу аьлла.\nИшта хьажам болчех цу хьокъехь вист хилла Гуьмсан кIоштера Гилани а, Виса а.\nЛртIехь верг вогIур вац кхуза Керла шо даздан\nГилани: «Делдахь суна-м ца хета кхуза богIур бу аьлла. ЛартIахь берш –м богIур бац. Деза де ду аьлла, маларх хIумма а лело йиш яц аьлла.\nЭцца Пятигорскехь,Моздокехь,Ставропол махкахь миччахьа а гIолехь мА ду кхузахьчул. Кхуза хIун аьлла богIур бу… Тхо девзаргга-м вогIур вац».\nКхузара сурт девзаш берш-м богIур бац\nВиса: «Вер-ваккхарш а хуьлуш лаьтта. Керла шо даздеш делахь, ур-аттал ишколехь берийн духаршна а дозанаш детташ ду, ишта хила дезий, вуьшта хила дезий бохуш…\nЮккъехула тIаме бига кечбеш а бу. Кхузара сурт девзаш берш-м богIур бац».\nМукъа деношкахь, масала пIераска дийнахь делкъалтIаьхьа дуьйна чот йоцуш дукха адам машенашкахь Ставропол махкахула дIататтало сакъера боху дозанехь вехачу Новр кIоштерчу вахархочо Мусаев Хьусайна.\nМелхо а, кху чуьра адам ду-кх арадолуш\nХьусайн: «Соьга хаьттича дукха нах богIур бац кхуза сакъера.\nСо-м вогIур вацара, сайн цIахь Iийр вар-кх. Мелхо а кху чуьра дIаоьхуш а, уьдуш а бу-кх нах. КIиранна юьххьехь мел дукха адам арататтало хаьий хьуна! Нахана садоIийла ма еза! ТIаккха керла шо даздан кхуза муха муха богIу?»\nДукха бахархошна хетарехь, шайн лаамехь Керла шо билгалдаккха Нохчийчу богIу берш кIезиг бу. Лакхахь дагардина кхераме бахьанаш доцуш, туристаш кхуза бахка саготта хирг цахиларан коьртачех цхьа бахьана ду Нохчийчохь маларш маьрша цахилар, дихкина, къедина хилар.\n«Малар доцчохь оьрсийчуьнан я кхечеран хIун самукъа дер ду? Керла шо цара тIе муха оьцу шайн сих-цIийх доьлларг а доцуш куьйга кIел?»\nИшта ойла ю дукхачеран.\nЦхьаболчарна хетарехь Нохчийчу бахка тарло туристаш нагахь Iедало гIо а дина, царна путевкаш олу бакъонаш нисйинехь, кхузахь Iар а, юург-мерг а, бахкар а, дIабахар а маьхаза, Iедалан чоьтах а долуш.


Совба » Нийсо-Дагестан\n05.11.2020 123 0 niyso\n– Алло, Совба! Алло, алло!– Хьамид!– ХIинца хезий хьуна, Совба?\n– ХIаъ… хеза! – Муха ю хьо?\nЙишина, Совбина, пехашкахь вуон лазар гучудаьллера. И кхо элп дерг. Дуьненах догдуьллуьйтург. ТIаьхьарчу шерашкахь нохчашлахь доккха ун хилла даьржинарг.\nОцу дийнахь да валар а дицдинера Хьамидна. Шаьш новкъахь совцийна латтош, харцоно эргIадаьккхина цIий коьрте хьаьдира, барман гIаж иэккхийта санна, мIарашна цIий а хьодуьйтуш, чIоггIа буйнахь къевлира цо. Цхьана мIаьргонна, барам тIехь гIорийна Iуьллу ден дакъа меттаххьовш санна а хетаделира. ТIаккха, цхьа гIийла узам болуш санна а.\nСуьйренашца я буьйсана, дийнан гIар къаръелла, хьайн ойланашца цхьаь вуьсуш, хьо хьуо хьайца хьежаваьлча, айхьа лелорг а, хIара дуьне а, хIара адамаш а, зама а ма эрна


ХIун башхаллаш ю набахтешкарчу нахана юкъахь?\nМангал-бутт 25, 2013\nОьрсийчоь -- "СадоIу хан" ю набахтехь, Архангельск,11Заз2013\nХΙун башхалла ю набахтешкарчу тутмакхашна ечу гΙелонашний, хьакъ доллу таΙзар цунна тIехь латторний юкъахь? И хаттар лаьтта юридикан теоретикашний, мехкашкарчу политикашний юкъахь. Цхьоболчарна хетарехь, тутмакхна етташ ца хилчхьана, дика ду набахтера хьал, кхечарна хетарехь, царна дуьненара хьал довзуьтуш, набахтешкахь телевизорш ца латтор а ю гΙело.\nНаггахь йолчу набахтешкахь бен чохьбохкучарна телевизорш латтош цахилар йоккха проблема хета дуьнентΙерачу цхьацца мехкийн бакъоларъярхошна.\nГуьржийчоьнан чоьхьарчу гΙулакхийн министр Ιийначу Мерабишвили Иванэс – хΙинца иза набахтехь ву, Ιедалан ахчанаш а диина, шен заманахь нахана гΙелонаш а йина аьлла, бехке веш – мацалла кхайкхийна. Цо далхочу бахьанех цхьаъ ду – чохь телевизор яцар.\nМерабишвилис кхайкхийна акци йийцаре йора ша мехкан парламенто а тΙехь.\n«Телевизор тутмакхна, набахтийн низамашца а ларавеш, иза дика лелаш велахь бен кхачош яц, ишттачийн декъа воьдуш министр Ιийнарг нислахь, лойла ду цунна телевизор», - дара Гуьржийчоьнан юстицин министран Цулукиани Теан жоп.\nХΙоттийна Мерабишвилин Иванэна телевизор. Йихкина хилла мацалла а яьстина цо. ТΙехьожучу белхахоша чΙагΙдо, Мерабишвилис дийнан раж а ларйо, набахтин хьакамашца оьзда а ву, бохуш.\nМерабишвилин протестца доьзна Европерчу бакъоларъярхоша юха а ойланаш йо, къиза лара догΙий-те набахтехь валлочу стагна телевизор ца ялар бохучун.\nДуьненан практика иштта ю. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацино 1955-чу шарахь дуьххьара билгалдехира набахтешкахь хила деза хьелаш. Жайнеш, газеташ, хаамаш баржабе электронан гΙирсаш хила догΙу боху оцу документо. Ша а къастийна юьйцуш яц цу тΙехь телевизор.\nЮха а дагадоуьйту, 1955 шарера бу и хьехам. Европан кхелан а бара дукха хан йоццуш, набахтешкахь телевизорш хилча бакъахьа хир дара бохучу маьΙнехь сацам. Амма цхьаммо а декхаре ца йо набахти тутмакхашна, лаахь а, ца лаахь а, уьш латтон.\nИванишвили дуьххьара вац телевизор бахьанехь мацалла лаьцначех. Ши шо хьалха, 9 дийнахь мацалла а кхаьбна, шена телевизорца болх бен Плейстейшн-тайниг яьккхира алссам нах байъарна набахтехь кхобучу цхьана австралийхочо.\nТелевизор хьовха, кхидолу ниΙматаш бахьанехь а гΙовтту набахтешкахь тутмакхаш. Стохка, масала, 80 гергга бер дерца гоьваьллачу норвегхочо Брейвик Андерса набахти хьаькамаш декхаре бира шена дегΙан чкъор къона латтаде кремаш а, йовха кофе а латтон.\nБаварехь – немцойн мохк – тутмакхаша, низамехь шайна пайде зирх а карийна, бакъо яьккхира дела денна шийла йий латтон.\n...Эццахь хуьйцур вай вешан къамелан экъа. Адаман дахарехь, бен-башха а дац, иза муьлхачу хьелашкахь деха я кхобу, вайн заманахь оьшуш хΙума ю телевизор. Ю, нагахь санна кхидерг, цул хьалха догΙург ладаллал дика нисделлехь.\nТелевизор яцар далхочохь буй-те, масала, иттаннаш эзаршкахь ерриг а Оьрсийчоьнан шийла мехкашкара набахтеш а йоьттина беха, аьлча а, ца болуьйтуш кхобу нохчий– тΙеман тутмакхаш?\nАдамаш терра малх шена тΙе хΙуттуш а йоцчу, хΙоьттича а, иза гуш а боцчу Архангельск-махкарчу цхьана набахтехь шераш токхуш ву соьлжахо Садыков Рамзан. Цо далхочу хΙуманашна юккъехула цуьнга телевизорх дерг хетта кийрахь дог дерг хΙуттур а варий-те?\nСадыков Рамзан: жоьжахатIе кхузахь ю\nЯ ладугΙур вай кхечу набахтехь ехха хан текхна а, такха дезаш а волчу бумматхочуьнга Успанов Ιимране. Цуьнан хьелаш дуй-те телевизор хилча толуш?\nУспанов Iимран: Со дохко вийла ас цхьа а вон ца дина\nШен готтачу, декъазчу хΙусаме телевизор хΙоттор дехна деношкахь Москох «Лефортово»-набахтехь кхобучу Дагестанан коьрта шахьаран селхана да а хилла, тахана шен дегΙан дола дан а воцчу Амиров СаΙида. Цунна, гуьржийн министр Ιийначу Мерабишвилина санна, телевизор елла хила а тарло.\nИштачарна набахтехь а латтайо, тутмакхийн маттахь аьлча, шатайпа «лафа». Ткъа садыковгΙар, успановгΙар цкъа а ца хилла я хир бу ала а дац я гΙалийн дай а, я министраш а. Цундела царна-м тоьа, шайн синпΙилдиг а лаьцна, набахтерчу хьакамаш шаьш хьийза ца дича а...\nНабахтина тутмакх резаван оьшу...телевизор


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Рибах а, деши-дети вовшех хийцарах а дерг дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Рибах а, деши-дети вовшех хийцарах а дерг дуьйцу дакъа\n275. Iумар ибн ал-ХаттIаба (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дешех деши хийцар риба лору - нагахь (мах бечу меттера дIасакъастале) карара-кара луш дацахь. Детех дети хийцар а риба лору - нагахь (мах бечу меттера дIасакъастале) карара-кара луш дацахь. КIех кIа хийцар а риба лору - нагахь (мах бечу меттера дIасакъастале) карара-кара луш дацахь. Мекхах мукх хийцар а риба лору - нагахь (мах бечу меттера дIасакъастале) карара-кара луш бацахь» (ал-Бухари: 2134, Муслим: 1586).\n276. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дешех деши ма хийца - терзанахь цхьатерра нисдиний бен, кIеззигниг – дукхачух а. Детех дети а ма хийца - терзанахь цхьатерра нисдиний бен, кIеззигниг – дукхачух а. Иштта карахь йоцу хIума а ма хийца - карахь йолучух».\nКхечу хьадисехь аьлла: «…карара-кара дIалуш хилча бен».\nКхечу хьадисехь аьлла: «…цхьатерра оьзна а, барам цхьатерра нисбина а, цхьаъ вукхул сов а доцуш, хилча а бен» (ал-Бухари: 2177, Муслим: 1584).\n277. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Билал веара Пайхамарна тIе (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), (Меднара тоьлла) барни тайпана хурманаш а йохьуш. ХIетахь Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттира цуьнга: «ХIорш мичара евлла хьуна?». Билала жоп делира: «Тхоьгахь кхарал а вон (лахара сорт) хурманаш яра. Ткъа аса царех ши сахь йоьхкина (хийцина) (дикачу хурмийн) цхьана саьхьана дуьхьал, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) уьш юийла а лиъна». ХIетахь Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «ЭхI, эхI! Ма-ярра (хьарам йина) риба ю-кха, ма-ярра (хьарам йина) риба ю-кха. Оцу кепара хIума кхин ма делахь. Нагахь хьайна (вон хурманаш дикачех) хийца лиънехь - (ахчанах вонаш) йохка а йохкий, цул тIаьхьа (оцу ахчанах диканаш) эца» (ал-Бухари: 2312, Муслим: 1594).\n278. Абу ал-МинхIала (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Шен хенахь) ал-Бараъ ибн Iазибе а, Зайд ибн Аркъаме а (АллахI реза хуьлда цаьршинна) хаттар динера аса ахча-ачанах хийцаран хьокъехь. ХIетахь цаьршиннах хIораммо а элира: «Цунна суначул а дикаха (хаьа цуьнах дерг)». ТIаккха цаьршиннах хIораммо а жоп делира: «АллахIан элчано (АлахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дихкира – декхарна детех деши дохкар (хийцар)»» (ал-Бухари: 2180, Муслим: 87/1589).\n279. Абу Бакара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дихкира (тхуна) – детех дети эцар а, дешех деши эцар а, (шинненан а йозалла терзанахь) цхьатерра нисйиний бен. Ткъа детех деши а, дешех дети а (дохкар) магийра цо тхуна, тхаьшна ма-лаъара» (ХIара хьадис дийциначо) аьлла: «ХIетахь, цхьана стага хаттар дира цуьнга: «(Мах бечу меттера дIасакъастале) карара-кара луш хила дезий и?». Цо жоп делира: «Иштта хезна суна и» (ал-Бухари: 2182, Муслим: 1590).


ШафиIийн мазхIабан зIе\nШафиIийн мазхIабан да Имам Мухьаммад ибн Идрис Аш-ШафиIий ву – Дала къинхетам бойла цунах а, массо Iелам-нахах а –. Иза вина 150 шарахь, хIижратан (Бусалба) терахьца. Дуккха а баккхий Iелам-нах ган а гина, цаьрца Iилма а Iамийна, дехказчу иджтихIадан хьоле кхаьчча хилла Имам ву иза.\nХIинца кхузахь суна луург цуьнан дахар дийцар а, цуьнан Iилма дийцар а, иза Iийна хилла зама йийцар а дац, йа цуьнан мазхIаб чулацаме довзийтар а дац: цуьнан дахарх лаьцна яздина жайнаш дукха ду – хьалха а, хIинца а – иштта мазхIабах лаьцна а ду, хьалхалерчу Iелам-наха яздина а, тахана университеташкахь диссертациш язйина а. Цунах лаьцна шен хенахь дуьйцур ду вай. ХIинца ас кхузахь доьвзуьйтур дерг, хIара карара хенаш тIекхаччалц ШафиIийн мазхIабехь фикъхI юьйцу жайнийн, оцу мазхIабан дена Имам ШафиIийна – Дала къинхетам бойла цунах – тIекхаччалц хIоттаелла зIе хилар ду. Иштта и зIе хилар доккха маьIна долуш хIума ду, хIунда аьлча и зIе хиларо тIечIагIдеш ду, тIаьхьа хиллачу Iелам-нахана а Имам ШафиIийна а – Дала къинхетам бойла цунах – юкъахь хадаза зIе хилар. Хьадисан Iиламанехь «санад» олу зIе санна маьIна долуш ю хIара а, вайн деш долчу Iибадатан (фикъхI Iилманан) баххаш Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – заманна герга хилар гойтуш.\nХIара зIе хьахийна долу жайнаш – суна девзаш дерш, ас хIара схьаэццарш – ши жайна ду:\n1. «Алфаваидул-маккиййахI фима йахьтажухIу тIалабатуш-шафиIиййахI минал-масаили ваддовабитIи вал-къоваIидил-куллиййахI» - «Маккара пайданаш: ШафиIийн мазхIабан мутаIеламашна оьшуш болу бехкамаш а, коьрта бакъонаш а». Жайна яздинарг: Имам Iалавийй ибн Ахьмад Ассаккъоф, (кхелхина 1335 хI).\n2. «АлмазхIабу Iиндаш-шафиIиййати» - «ШафиIийн мазхIаб». Жайна яздинарг: Мухьаммад АттIаййиб Ал-Йусуф.\nКхин а ас пайда ийцира хIокху жайнах а: «Алмадхалу ила мазхIабил Имами Аш-ШафиIиййи» - «Имам ШафиIийн мазхIаб довзаран некъ». Жайна яздинарг: Доктор Акрам Юсуф Iумар Алкъавасимий. (Иорданин Университетехь, ШариIатан факультетехь доктор-даржана язйина диссертаци).\nИмам ШафиIийн (Дала къинхетам бойла цунах) фикъхI Iилманехь яздина диъ жайна ду: «Ал-Умм», «Ал-Имлаъ», «Ал-БувайтIий», «Мухтасарул-Музаний».\nТIаккха Имам Джувайнийс (кх. 478 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) и диъ жайна цхьана жайни чу а дерзийна, дац а дина, церан маьIна дина, «НихIайатул-матIлаб фú диройатил-мазхIаб» аьлла цIе йолчу жайни чохь. И жайна чIогIа доккха жайна ду, цо чу ца лоцуш фикъхI Iилманан цхьа а дакъа дитина дац. Ламазана цIано йарна тIера дIадолийна, ламаз дар а, марха кхабар а, кхин дIа дисина долу Iибадаташ а чу а лоцуш, йохка-эцар а, даьхнийца нахана юкъахь леларг а, зуда ялор-йитар а, веллачуьнан дисина «ирс» дIасадекъар а, кхин долу массо нахана юкъахь лела хьукманаш а чу а лоцуш, тохарца-лазорца зен даран хьукманаш а, тIеман хьукманаш а, юкъараллин а хIора стеган а хьукманаш а, пачхьалкхан массо агIонаш а – ахчанца ерш а, пачхьалкх лелорца ерш а, кхечу пачхьалкхашца юкъаметтиг лелор а – иштта кхин долу массо ШарIан хьукманаш чулоцуш, вуно чIогIа доккха а, пайдане а жайна хилла дIахIоьттина иза. ХIора ша хьахочу хьукмана тешалла (далил) билгал а доккхуш, тIаккха кхечу Iелам-наха аьлларг а хьахош, церан тешаллаш а дуьйцуш, тIаккха цхьаъ кхечунна дуьхьал а хIоттош, «Усулул ФикъхI» Iилманехь а, ФикъхI Iилманехь а хIоттийна ма-дарра церах нийса дерг схьа а къастош яздина цо и жайна. Дуккха а Iелам-нахана гергахь коьрта жайнех цхьаъ хилла дIахIоьттина иза, цара дуккхаммо а йа маьIна деш, йа дацдеш пайда а эцна цунах.\nТIаккха Имам ГIазалийс (кх. 505 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) и «НихIайатул матIлаб фú диройатил мазхIаб» жайна дацдина шен «Ал-БасúтI» олучу жайни чохь.\nЦул тIаьхьа юха а кхин цкъа и шен «Ал-БаситI» жайна дацдина Имам ГIазалийс (Дала къинхетам бойла цунах) «Ал-ВасúтI» цIе йолчу жайни чохь. ХIара жайна ШафиIийн мазхIабехь уггар коьрта долчу пхеа жайнех хилла дIахIоьттина цул тIаьхьа. Масийтта Iелам-стага маьIна дина хIокху жайнин, масала: Ибнур-РифIахI (кх. 710 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) цIе йолчу Iелам-стага маьIна дина цуьнан, «Ал-МатIлабул Iáлú фú шархьи васúтIил-гIазалий» жайни чохь, ткъе ялх жайна (дакъа) долуш доккха жайна ду иза; Къамýлийс (кх. 727 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) маьIна дина цуьнан, «Ал-Бахьрул-мухьúтI фи шархьил васитI» жайни чохь; Ал-АзруIийс (кх. 783 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) маьIна дина цуьнан, «Ат-ТавассутIу вал-фатхь байнар-ровдати вашшархь» цIе а йолуш, ткъа жайна (дакъа) хьаладузуш долчу жайни чохь.\nЦул тIаьхьа Имам ГIазалийс (Дала къинхетам бойла цунах) и шен «Ал-ВаситI» олу жайна кхин а дацдина, «Ал-Вджúз» цIе а тоьхна, керлачу жайница.\nХIара «Ал-Ваджиз» цIе йолу жайна Имам ГIазалийс (Дала къинхетам бойла цунах) юха а дацдина «Ал-ХулáсахI» жайнийца; Имам РофиIийс а (кх. 624 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) дацдина, «Ал-Мухьаррар» жайнийца.\nИ «Ал-Мухьаррар» дацдина Имам Нававийс (кх. 676 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) шен «МинхIажут-тIóлибúн» цIе йолчу жайница , иза а дацдина Шайхул-Ислам Закариййа Ал-Ансарийс (кх. 962 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) «Ал-МанхIаж» жайнийца, тIаьххьара иза а дацдина Имам ЖавхIарийс (Дала къинхетам бойла цунах) «Ан-НахIж» цIе йолчу жайнийца.\nИмам ГIазалийн «Ал-Ваджúз» цIе цолчу жайнин маьIна дина Имам РóфиIийс (Дала къинхетам бойла цунах – шозза, «Аш-ШархьуссогIийр» - «Жима маьIна» а, «Аш-Шархьул кабийр (Фатхьул-Iазúз, йа АлIазúз олу цунах)» - «Доккха маьIна» а цIе йолчу шина жайнийца.\n«Аш-Шархьул кабийр» цIе йолу, Имам РофиIийн (Дала къинхетам бойла цунах) жайна дацдина Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) шен «Ровдатут-тIóлибúн» цIе йолчу жайнийца а, Имам Къизвúнийс (кх. 665 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) «Ал-Хьáвис-согIийр» цIе йолчу жайнийца а. ХIокху шинне а жайнин масийттозза маьIна а дина, и шиъ ший а масийттозза дац а дина.\n«Ровдатут-тIóлибúн» дацдина кхозза: Имам Ибнул Мукърийс «РовдуттIолиб»  жайнийца а, Имам Ал-Музажжада «Ал-Iубáб»  жайнийца а, Имам СуйýтIийс «Ал-ГIунйахI» жайнийца а, Дала къинхетам бойла церах массерах.\nИмам Къизвúнийс яздина жайна «Алхьáвис-согIúр» дацдина Имам Ибнул-Мукърийс (Дала къинхетам бойла цунах) «Ал-Иршáд» жайнийца. ХIара «Ал-Иршáд» тIехь шозза маьIна дина Имам Ибн Хьажар Ал-ХIайтамийс (кх. 973 хI) (Дала къинхетам бойла цунах) хIокху шина жайнийца: «Ал-Имдáд», «Фатхьул Джавáд».\nХIокху шина кехат тIехь карор ю хьуна кепе ерзийна тойина зIе, цхьаъ Iаьрбийн маттахь а, важа нохчийн маттахь а.\nХIара лакхахь хьахийна долу жайнаш доцург а кхин а дуккха жайнаш ду ШафиIийн мазхIбехь яздина. Цхьадерш массо Iелам-нехан дешнаш а дуьйцуш, уьш вовший дуьхьал а хIиттош, хIоранне а тешалла а хьахош яздина ду, масала: Имам Мáвордийн «Алхьáвил кабийр» а, Имам Нававийн «АлмажмýI»а, Имам Iамрóнийн «Албайáн» а, Имам Ашшáший Алкъаффáлан «Хьилйатул Iуламáъ» а. Вуьйжаш деккъа ШафиIийн мазхIаб дуьйцуш ду, шен тешаллашца (далилашца) цхьане, масала: Имам Алхьиснийн «Кифáйатул ахйáр» а, Имам Ширбúнийн «Ал-ИкънáI» а. Цхьадерш тешаллаш кIеззиг а дуьйцуш, деккъа хьукманаш дуьйцуш ду, масала: Имам Бáжýрийн «Хьáшийат» а, Имам Ибн Ан-Накъúба яздина «Iумдатус-сáлик» а. Цхьадерш доьххьара деша буьйлалучарна дагахь Iамо атта хилийта доцца яздина жайнаш ду, коьрта-коьрта хIумнаш хьахош долу, масала: Имам Абу ШужáIа яздина «Ал-ГIойату ваттакърúб» а, Имам Малийбáрийн «Къурратул Iайн» а. Доьххьара деша буьйлалучарна дагахь Iамо атта хилийта и цхьадолу кегий жайнаш байташка дерзийна яздина ду, байташ дагахь Iамо атта хуьлу дела, масала: Имам IамрúтIийс яздина «Назму гIóйатит-такърúб» - хIокху жайни чохь Имам IамрúтIийс байташка дерзийна лакхахь хьахийна «Ал-ГIóйату ваттакърúб» цIе йолу жайна.\n ХIара жайна Iелам-нахана юкъахь чIогIа деза жайна лоруш ду. Дукха маьIнаш деш жайнаш ду цунна яздина. Нохчийчохь «Маьхьалш» олуш долу жайна Имам Махьаллийс – Дала къинхетам бойла цунах – оцу «МинхIажут-тIолибин» жайни дина маьIна ду. Кхин а цуьнан маьIна дина Имам Ахьмад ибн Хьажар АлхIайтамийс (кх. 973 хI) – Дала къинхетам бойла цунах – «Тухьфатул Мухьтáж» жайнийца, Имам Рамлийс (кх. 1004 хI) – Дала къинхетам бойла цунах – «НихIáйатул Мухьтáж» жайнийца, Имам Ширбúнийс (кх. 977 хI) – Дала къинхетам бойла цунах – «МугIнил Мухьтаж» жайнийца. ХIинца а керла зорбатухуш гучудуьлуш ду цуьнан маьIна деш яздина жайнаш, масала хIокху шара – 2004 – зорбатоьхна Имам Дамúрийс – Дала къинхетам бойла цунах – динчу маьIнана.\n «Арровд» жайнин маьIна дина Шайхул-Ислам Закариййа Ал-Ансарийс (кх. 962 хI) – Дала къинхетам бойла цунах – шен «Аснал матIáлиб» жайнийца. ТIаккха иза дацдина Имам Ибн Хьажар АлхIайтамийс (кх. 973 хI) – Дала къинхетам бойла цунах – «АннаIúм» цIе йолчу жайнийца, делахь а иза тахана карош дац, дайна лоруш ду.\n «АлIубáб» жайнин маьIна дина Имам Ахьмад ибн Хьажар АлхIайтамийс (кх. 973 хI) – Дала къинхетам бойла цунах – шен «Ал-ИйIáб» цIе йолчу жайница.


Москохара пачхьалкхан университетан студент йолчу Караулова Варварех, дуьххьара кху аьхка дийца долийнера. 19 шо долу и йоI, ейна, лохуш яра гергарчаьра, амма, тIаьхьо къаьстира- иза Шемахь тIом беш ву бохучу, шена цкъа а гина воцучу стаге, маре яха новкъа яьлла хилар. Туркойн мехкан а, Шемин а дозанехь схьалецира иза цига боьлхучеран тобанца. Цигара иза цIа ялийра тIаьхьа ваханчу дас.\nКхин гIараяла ца лууш Караулова Варварас шен цIе хийцинера. Иванова Александра ю иза керлачу документашца. Амма, официала болчу хаамашца, шай Iуналле лаьцначу леринчу сервисашна тусаделла, цо оцу тIемалошца йолу уьйранашца сацийна ца хилар. Оцу бахьаехь иза дIабаьллачу баттахь кхелан сацамца талламан изолятор чуйоьллина ю. Иштта, цуьнгахь карийна пачхьалкхан дозаналла аравала бакъо луш долу паспорт а.\nМаршо радионо Варварийн деца Караулов Павелца къамел дира, оцу йоIан дахарехь хиллачу хийцамех а, иза дIалацаран бахьанех а. Варвара, спортехь а, дешарехь кхиамаш а болуш хилла йолу, цIеххьана кхин меттанаш а дитина, Iаьрбойн мотт кIоргера Iамо хIоьттича, шеко ца кхоллаелира хьан, аьлла дуьххьара шега деллачу хаттарна иштта жоп делира цо.\nКараулов: «Ас айса а, сайн дахаран доккха дакъа доьшуш дайина. Иза дика хета суна. Цо мотт Iамор, ас мелхо а, къобал дора. Дуьненахь болу хийцамаш тидаме эцча, со дуьхьал вацара Iаьрбойн мотт Iамош цо хилча, цуьнгахула, дикка кхетара бу оцу мехкашкахь беха нах а, церан культура а, аьлла»\nШен йоI, деша арайолуш, цхьанна а тайпа, кхечу шен нийсархойх духарца къаьсташ билгалонаш яцара боху цуьнан дас Караулов Павела. Цундела,иза чIогIа цецваьлла хилла, чуьра цхьанахь йоьдуш, цо бусулба динехь ма боххура къовла а елла, бедарш лелош хиллийла гучудаьлча.\nКараулова Варвара, дукхачу эксперташа, бахарехь, чIогIа дикачу говзанчаша, корт хьовзийна, ша лелочуьнна кхоччуш мах хадабан ойла ян ца хIуттучу хьоле яьккхина хилла. Цуьнан дас Караулов Павела бахарехь, иштта ца хилча, цкъа а гина а, хезна а воцу стаг везавала йиша яц.\nКараулов: «МогIарера анализ йича а, къаьста цу юккъехь тайп-тайпана нах хиллийла. Говзанчашна иза гучудаккха а хала дац. Безамо яхийнера иза. Оцу хIумано, ша лелош дерриг хIун ду къаста ца дойтура цуьнга. Къеггина хIуманаш ду уьш. Дешна а, ойла ечу стагана, хала хира дацара цуьнах кхета».\nТуркойчохь схьа а лаьцна, цIаялийна йолу Караулова Варвара, цIахь, къайлахьчу сервисаца болх бан реза хиллера. ТIемалойн могIанашка керла декъашхой муха кхойкхуш бу а, и некъаш гучудаха а, даггара лууш хилла йоIана а, дена а.\nКараулов Павелна ца хета шен йоI, юха а Шема яха лууш хилла аьлла. Цига нах оьхуш болу некъаш цуьнгахула кхин къаста ца делча, къайлахь сервисехь берш, дарбелла хила мега, аьлла билгалдаьккхира цо.\nКараулов: «ТIаьхьарчу цхьана баттахь эха баттахь, Варвара цхьаннахь ара а ца йолуш, къайлахчу сервисан белхахошна оьшучу агIора цхьанца а зIене йолуш ца хиларо, оьгIазло кхоьллина а хила мега церан. Шозза дахна тхо Лефортоверачу изоляторе. Цхьанна тIе а ца кхачийтина. ГIадужу беттан 27 дийнахь дуьйна, адвокаташ цунна тIебохуьйтуш бац».\nШен йоIан хийцаелла йолу дог-ойла а, дуьнене хьежам а нисбан, дуккха а болх бан беза аьлла хета цуьнан дена Караулов Павелан. Оцу тIегIанехь шена накъосталла а доьху цо, амма, тахана санна, цо ша ма аллара «галваьллачу стаган коьртах жIов еттарх» хIума хийцалахь тамаш бу.\nКараулова Варварийн гIуллакх\nКараулова Варварин дов листа долийна