Карор буй-те Нохчийчохь ши йиша йийнарш?\nМатериалан автор Магомедов Закир\nАйдамировгIеран яйначу шина йишин гIуллакх юха а меттахдаьккхина Нохчийчохь. Бакъду, бакъонашларъярхойн дегайовхо яц талламчаша цунах цхьа йист йоккхур ю аьлла.\nАйдамирова Зарган а, Сацита а, царна евзаш хилла Селима цIе йолу зуда а яйра 2013-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 3-чохь. Гелдаганахь машенаш юьлучу салонехь буьйсанаш а йохуш, болх беш бара уьш.\nШина йишин нанас Магиева Заманис дийцира, шена вевзаш воцчу стага телефон туьйхира шега, меттигерчу территорин доладан векал вина полисхо ву ша аьлла.\nХьан ши йоI йийна хила тарло аьлла, цо хаамбинера нене. Кхин деха шеца къамел ца дира цо боху нанас, салон карахь йолчу долахочун телефонан лоьмар елира шега боху полисхочо. Цо дийцина хиллера Заманига, йижарша болх бечу салоне ша веача, неIарш йиллина карийра шена, чоьнашкахула дIасадиттина цIийш а дара аьлла.\nАйдамировгIеран гергарнаш Гелдагана бахара. Шайн шина йоIа болх бинчу гIишлон пенаш тIехь цIийн ларраш карийра царна, хетарехь, герз диттина.\nЦига кхаьчначу полисхошна ши гильза а, жимчу тоьпан кхо даьндарг а, ишта Калашниковн автоматан хIоьънаш а карийнера. Тахана а къаьстина дац, хьенан хилла и герз. Бехкзуламан гIуллакх а бутт баьллачул тIаьхьа бен ца диллира.\nОцу заманчохь АйдамировгIар тIекхиира, (кхоалгIачу яйначу зудчун гергарнаш Iедале ца бевлира) оцу декъазчу дийнахь Гелдаганахь дIахьош рейдаш хиллийла. Къайлах цхьаммо йийцинера гергарчарна, ши йоI ярна бехкехила тарлучу полисхойн цIераш. Цаьрга-м хеттарш а дира, амма цара цхьабоса дIахьедира, шайна хууш хIума дац аьлла, цIанлуш.\nГIуллакх таллар юкъахдоккхуш, юха карладоккхуш дIаяхара цхьа хан. Цхьана урхаллера вукхунхьа кехаташ дIаса а хьежош, эрна хан йойура.\nТIаьххьара 2015-чу шарахь сацийра айдина хилла бехкзуламан гIуллакх листар. "Къизаллашна дуьхьало латточу комитето" дийцарехь, масийттазза гергарчара латкъамаш бора, амма хийцам боцуш дуьсура дерриг а.\nНохчийчуьрчу Талламан комитетера дахначу кIиранах кхаьчна, Магиеван интересаш Iалашъечу "Комитетан" юристашка, кху шеран Лахьан-беттан 14-чу дийнахь куьйгъяздина сацам, талламбар карладаккха аьлла.\nОьрсийчохь бинчу талламо бехкенаш жоьпе озор бу аьлла, тешам бац "Комитетан", цундела арз ду цара кечдеш Европан кхеле дIакхачо.\n"Дегайовхо ю, амма цуьрриг. Оцу артиклца стаг жоьпе озо иттех шо хан оьшу. Ткъа Европан кхело, гуш ма-хиллара, сихо йо цу тIехь. Ас юьйцург Нохчийчоь а, ницкъ беш нах къайлабахар а ду. Кхелахоша цу кепара гIуллакхаш хьалха доху. Талламчашна Iаткъамбан тарло ЕСПЧН-о", - элира Къилбаседа-Кавказерчу "Къизаллашна дуьхьало латторан комитетан" офисан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс.\nОьрсийчоьнан Къилбехь болх бечу цхьана бакъонашларъяран организацин белхахочо дийцарехь, оцу гIуллакхан цхьа а перспектива яц, Страсбургерчу кхелахойн сацамца, АйдамировгIеран гергарчарна компенсаци кхачор доцург.\n"ХIокху гIуллакхан цхьана кIиранчохь йист йолийла дара, нагахь санна, и доллу сурт гинчу тешашка, ткъа уьш кIезиг бац, хеттарш а дина, уьш лебина хиллехь.\nЦарех цхьаболчара дийцира соьга а, сан коллегашка а, цу дийнахь герзаш кхийсарх. Парламентан спикеран Даудов Мохьмадан нах бара уьш бохуш а дуьйцура. Буьйсанна хан яьллачу хенахь, шайн машенаш йилар тIедожийна хилла царна. Наха дийцарехь, уьш йила дуьхьалбевлча, йийна хиллера хиллера ши йиша а, церан белхан накъост а.\nИштта дуьйцуш дара, уьш хьийзийна хиллера бохуш а. Тешаша бахарехь, герзаш дийлинчул тIаьхьа, дукха полисхой гулбелла хиллера цу меттехь.\nСий лардеш байина бохуш, дIадерзо а ма гIиртира хIетахь и гIуллакх. Маьттаза лелаш хиллера и зударий, цундела церан гергарчара шаьш байина уьш бохуш. Церан вешина къиза йиттина хиллера, айхьа байина йижарий алий, тIелаца бохуш. Церан гергарчийн жигара хьийзаро ма гойту, иза бакъ цахилар. Иштта дуккха а хеттаршна жоьпаш ло ницкъахойн тийна Iаро а", - элира къамел динчу бакъонашларъярхочо.\nИшта кхин а цхьана хиламна тIе тидам озийра цо: "2013-чу шеран Товбеца-беттан 17-чохь машенаш юьлучу салоне веанера тобанца Нохчийчуьрчу Талламан комитетан куьйгалхо Бобров Сергей. Талламан барамаш цо дIахьочу заманчохь Даудовн гонера Вахаев Iела цIе йолу, халкъалахь Рейнджер аьлла, цIе яхна стаг кхаьчна хиллера цига. Цхьаьнца телефонехь къамел деш хилла иза. Цул хьалха а гина хиллера иза нахана цу гонах хьийзаш.\nШа зIенехула къамел дечуьнга нохчийн маттахь аьлла хиллера цо: "Баккхийчу хьаькамашна хууш ду, и вайн болх буйла". Оцу инцидентан тешашка хоьттуш хIуммаъ ма дац. Уьш кхерийна бистхила а. Ткъа Бобров республикера а араваьккхира. Меттигера хьаькамаш-м хIунда дуьйцура, дуккха а Москвара Iедалхой а набахте хьовсо тарлуш, дуккхаъчу гIуллакхашна юкъагIоьртинера иза".


Зазадоккху-бутт 05, 2021\nСталин Иосиф, Зазадоккху-бутт, 6-гIа, 1953 шо\nНисса 68 шо хьалха, 1953-чу шарахь Зазадоккху-беттан 5-чу дийнахь, велира Советан Пачхьалкхана 30 шарахь куьйгалла деш хилла Сталин Иосиф. Цуьнан цIарца юзу Советан Пачхьалкхехь адамашна репрессеш яран истори: дIалецар, каторгехь бацор, доьзалех хадийна бахийтар, кхелан а, кхелан йоцу а органаша сацамаш беш байар. Тоьпаш тоха бинчу дуккха а сацамашна кIеллахь ду Сталинан куьг.\nРепрессеш лайначу адамашна юкъахь бара 9 шо хьалха махкахбаьхна Даймахке сатуьйсуш хан йоккхуш болу нохчий. Тахана Сталин велла 68 шо кхочуш кIеззиг нах бен ца бисна Сибрех баьхначу нохчашна юкъахь и де дагадогIуш. Царах ву Соьлжа-ГIалахь веха Сайдулхаджиев Iумар. Иттех шо долуш хилла иза, Сталин велла аьлла хаам кхаьчча. И де иштта дагалоьцу цо.\nСайдулхаджиев Iумар: "ХIетахь, 4-чу я 5-чу классехь вара со. Казахстанехь Нижняя Аларча олучу эвлахь школехь доьшуш вара со а, Янорс олуш волу кIант а. Сталин вала воллу бохуш школана уллохь болчу кедачухула дуьйцуш хезира тхуна. Школехь линейка а йина, вайн Сталин вочу хьолехь ву бохуш, дуьйцуш дара.\nЮха цу линейкера класс чу а дигина, хьалхара хьехархой а боьлхуш, тхо а доьлхуш иштта хIума лелийра-кх оха. Дуккха а хьалха хилла хIума ду иза. Вай дохор бахьана долуш холчахь вайнах а бара. Нах чIогIа кхоьруш бара. Сталинах лаьцна хIумма а ала а ца бахьара уьш. И тхан школа йоьлхуш яра-кх, догIанах йоьлхуш".\nСталин веллачул тIаьхьа вайнехан дахаре хийцамаш дукха сиха кхечира бохуш, дагалуьйцу, 1953-чу шарахь жима хиллехь а, Сталин велла де дагахь лаьттачу Сайдулхаджиев Iумара.\nСайдулхаджиев Iумар: «1954-чу шарахь, Сталин велла шо а кхачале, тхо цигара дIадахара. Цул тIаьхьа ши шо кхочуш хан яьккхира оха. 1956-чу шарахь Гезгмашан-беттан 20-чу дийнахь тхо цIадаьхкира. Хасав-юртахь цIерпоштана тIера охьадиссира тхо. Юхадерза деза шу а, элира тхоьга Хасав-юьртарчу милицино. Оцу Хасав-юртахь, баIар а даьккхина, оцу баIаран хьожа йохуш... вилхина-кх со... ХIинца а, иза дагадеача, велха дог догIу сан».\n77 шаре яьлла Магомадова Лайлаъ Шелахь ехаш ю. Сталин велла де иштта дагалоьцу цо.\nМагомадова Лайлаъ: "Сан 8 шо хир дара, Сталин веллачу шарахь. Иза велла де дика дагадогIу суна. Деца-ненаца Казахстанерчу Джамбулан областехь Кордайн кIоштахь цхьана рудиникан герга йолчу эвлахь дехаш дара тхо. Могуш йоцуш Iуьллуш яра со оцу дийнахь. Тхан де йиша яра Бажу цIе а йолуш. Со а тхан нана а йолчу чуиккхира «ва устаз, Сталин велла бах» аьлла. Юьртан юккъехь бIогIумна тIе тоьхначу радион кедачухула хаамаш бора хIора сахьт масоззу долу Сталин валарх лаьцна. Оцу хааме ладогIа йигира со тхан дейишас, шен ги а йоьллина.\nМагомедова Лайлаъ (аьтту агIорхьара шолгIа)\nДерриг а адам оцу радиога хьалахьоьжачех дисна дара-кх. Дукха хан ялале тхан нана а, ненанана а тIаьхьа еара тхойшинна. Сталин валарх кхаъ хиллачу тхан де йишас юх-юха а оцу хааме ладогIа йигара со, мало ца еш. Цундела делахь а, тахана а сайн лергахь декаш санна хета суна Сталин валарх лаьцна дина къамел. Сталин веллачул тIаьхьа шолагIчу-кхолагIчу дийнахь цхьацца бепиг булка елира нахана, къаьсттина нохчашна. Бепиг доькъучу стага сан мара йоьллира бепиган булка, цхьанна а ма лолахь, хьайна яъалахь, элира со соьга".\nШамаев Шисуди 5 шо долуш хилла Сталин веллачу шарахь. Шена дагахь лаьттинарг иштта дуьйцу цо.\nШамаев Шисуди: "Тхан кетIара дIахьажча гуш рудник яра. Iуьйранна белхалой кхойкхуш «гудок» екара цигахь. Тхо кегийра дара. КетIахь ловзуш дара тхо. Цхьа а раж а йоцуш и "гудок" екайолаелира. Иза хIун ду те аьлла, баккхийчерга хаьттича, Сталин велла бохуш, цунна кадам беш екаш ю иза элира тхоьга. Со жима вара. Сталин баш мила ву а ца хаара суна, амма баккхийчеран леларца кхеташ дара цхьа дагахь доццург хиллий".\n1944 шарахь Шелара махкахяьккхинчу Уманин 14 шо хилла Сталин велча. Казахстанерчу Верх-Березовский кIоштахь Рудник олучу эвлахь бехаш хилла церан доьзал.\nУмани: "Тхан да школехь болх беш вара. Вай Сибрех дахийтале а школехь хьехархо хилла вара иза. Х1инца санна дагадог1у суна дийнахь иза балхара ц1авеъна, пхьарсах дихкина 1аьржачу каденан цуьрг а долуш. Ас хаьттира, дада, иза х1ун ю ахь пхьарсах йихкинарг, аьлла. Сталин велла, цундела хIара кIаденан цуьргаш дехкар тIедожийна тхуна, массанхьа а байракхашна тIе а дехкийтина хорш, элира тхан дас.\nЖимма ойла а йина, тхан дас элира: "Да виса кху дуьненан, вайн Амма валале вала ца мегар-те и Сталин, ма чIогIа оцуьнга сатуьйсуш вехира иза". Амма тхан деден шича вара. Тхо махкадаьхна Сталин йовсар лорура цо. Сталин валале вала ма лойла ша, олуш хиллера Аммас. 1952 шарахь кхелхира иза Сибрех. Юьртарчу кешнашка д1авоьллинера иза.\n13 шо махкахбаьхна даккхийтинчул тIаьхьа цIа боьрзуш бу нохчий, 1959 шо. Гайтаман сурт\n1959-чу шарахь, нохчий цIаоьхуш а болуш, меттигерчу 1едалша сацам бинера нохчийн кешнаш долчехула керла некъ баккха. Меттигшерчу юьртан дас къайлаха хаам бинера нохчашка и кешнаш кестта дIахьокхур долуш хиларх лаьцна. Буьйсанна бахана цигара цуьнан дакъа схьа а даьккхина кхечанхаь даадоьллира тхан дас а, девежарша а.\nТхо цIадирзина дуккха а шераш девлча, ша валале хьалха, тхо Казахстанехь Iийначу эвла вахана шен дешичан Аммин а, тхан хеназа кхелхинчу вешин а, шина йишин а кешлаш лийхира тхан дас. Амма цунна уьш ца карийнера. И меттигаш а, кешнаш а девзар доцуш хийца делла, бохуш вара иза ша цIавеъча".\nПеревод статьи на русский язык можно найти здесь.\nНа второй день нам раздали по буханке хлеба». Чеченцы вспоминают день смерти Сталина


Халкъан поэтаца цхьаьнакхетар хилира - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nХалкъан поэтаца цхьаьнакхетар хилира\n05.11.2015 09:16 Четверг\nАвтор: АБДУРЗАКОВ Шертбек\nВайн махкахь а, цул арахьа а дика вевзаш волчу нохчийн халкъан поэтаца Рашидов Шаидаца, цуьнан кхузткъе пхийтта шо кхачар даздеш, цхьаьнакхетар д1адаьхьира Гуьмсан к1оштан Комсомольски юьртан юккъерчу ишколехь. Шаиде маршалла хатта а, цуьнга ладог1а а, Шаидах хастаме дош ала а баьхкинера: юьртда Межиев Абубакар, шен белхан накъосташца цхьаьна юьртан оьздангаллин кхерчан директор Эскиева Марха, к1оштан Оьздангаллин кхерчан белхахо Баригова Роза а.\nЦхьаьнакхетар д1ахьочо цуьнан декъашхошна бовзийтира гоьваьллачу поэтан дахаран а, кхоллараллин а некъ.\n«Ницкъ болуш ву поэт, нагахь цунна шен дагца цхьаьна кхечеран дегнашка йиш, илли алийталахь. Ницкъ бу поэтан дашехь, мукъамехь, нагахь ладуг1учаьрга узам, мукъам байталахь…», – аьлла дешан говзанчо, журналиста Сумбулатов Денис. И ницкъ кхаьчнарг, и ницкъ шен поэзехь болуш, схьавог1ург:\n- СССР-н, Россин яздархойн Бартан декъашхо,\n- Россин халкъан дешаран отличник,\n- Нохчийн Республикин халкъан яздархо,\n- кхерамазаллин а, низам лардаран а Академин академик,\n- кху заманан гуманитарни Академин сийлахь профессор,\n- Нохчийн Республикин Академин коьрта 1илманан белхахо,\nНохчийн Республикин яздархойн Бартан поэзехула хьехамча Рашидов Шаид ву.\n«Байташ язъян йолхалг1ачу классехь, сайн кхойтта шо долуш, волаваелла со, – дуьйцу шен дагалецамашкахь Шаида,– дуьххьара г1ирг1изойн маттахь. Сан дуьххьарлера байт зорбане яьлла Буденовски к1оштан газетан аг1он т1ехь. Суна поэзехь хьалхара г1улчаш яха Мамакаев Мохьмада хьехна… Нохчийн маттахь дуьххьарлера стихотворени зорбане елира 1958-чу шарахь. Хьалхара байтийн гулам арабелира «1уьйренан тхи» ц1е а йолуш. Цуьнан шен маь1на дара. Малх схьакхетча, 1аьнаре а доьрзий кхачалой, д1адолу тхи. Ц1ена а, экам а х1ума а ю иза. Иштта хетара суна сайн хьалхара гулар а…». Цул т1аьхьа мел ю уьш…. Ткъе цхьаалг1а книга ю х1окху деношкахь зорбанера арайолуш».\nДахарехь ирсе кхаж баьллачу Шаида шен хьалхара кхоллараллин г1улчаш яьхна вайн махкахь дика бевзачу прозаикашца, поэташца Сулейманов Ахьмадца, Окуев Шимица, Кибиев Мусбекаца, Сатуев Хьусайнаца, Гацаев Са1идаца, Дикаев Мохьмадца, Шайхиев 1алвадица.\nЖурналистана Сумбулатов Денина ша еллачу интервьюхь Рашидов Шаида элира: «Сан кхоллараллина т1е1аткъам бинарш бу Гадаев Мохьмад-Селахь, Мамакаев Мохьмад, Мамакаев 1аьрби, Есенин Сергей. Гадаев М-С. шен метта дош дилла 1амийна суна, М.Мамакаев къонахчун дош ала, ткъа 1.Мамакаев поэзин хазалла йовзийтина, С.Есенина дагахь дерг кхетош д1аала 1амийна со».\nДахарехь стагана кхин х1ун оьшу? Цо буьйцу къонахий шайн дахарехь а, кхоллараллин новкъахь а йоккха пох1маллин лар йитина, бакъдуьнене бахана нах бу. Халкъан поэт Рашидов Шаид бахам ца лоьхуш, доттаг1ий лехна къонаха ву. Цундела цуьнан, Шайхиев 1алвадис ма-аллара, д1авахханчохь ч1аг1о ю. Цунна нах беза, ша везийта а хаьа. Атта дац нахана юкъахь, дика ц1е йоккхуьйтуш, корта айъина, чекхвала. Шаидана карийна адамийн дегнашна т1ебоьду некъ. Къеначун самукъадаккха а, къоначун дог эца а корматалла ю цуьнгахь.\nХалкъан поэтаца Ш.Рашидов цхьаьнакхетар д1адаьхьира къамелан, диалоган кепахь: дешархоша а, хьехархоша а хаттарш а луш, Шаида царна жоьпаш а луш. Авторо масех байт йийшира, масех поэмин чулацам бовзийтира цхьаьнакхетараллин декъашхошна.\nИшколан дешархоша Абдуразакова Хедас, Шовхалова Ровдас, Музаев Сайхана, Арсабиев Денис, Мусалипов 1абдул-Керима, Масхадов Мохьмада, Болтукаев Рабадана, Исламханов Лечас, Сайдаев Ибрех1има Шаидан байташ йийшира. Пох1мечу дешархочо Висингириева Марета, к1оштан Оьздангаллин кхерчан белхахочо Баригова Розас пондар а локхуш, Рашидовн байташ т1ехь яьхна «Гечделахь, нана», «Зама, ма сихло нанна т1екховда» эшарш лекхира. Баригова Розас ша а лекхира «Баркалла, адамаш» ц1е йолу эшар.\nПоэтан Ш.Рашидовн гуларш, цуьнах лаьцна материалаш т1ехь йолу журналаш, газеташ дара гайтамна охьадехкина. Интерактивни уьн т1ехь гойтуш Шаидан кхоллараллах документальни фильмаш яра. Классийн векалша-дешархоша кечдина нохчийн прозаикех, поэтех пенагазеташ дара.\nЛаккхарчу т1ег1ан т1ехь дешархошца кечам бинарг, иштта цхьаьнакхетаралла д1ахьош жигара дакъалаьцнарг ишколан классал арахьара болх вовшахтохархо Вачаева 1айшат а, классал арахьара болх д1абахьарехула директоран г1оьнча Гайсуркаева Вайдат яра.\nШен чаккхе йоцуш хуьлуш дац х1умма а. Цхьаьнакхетар дерзош, халкъан поэтах Ш.Рашидовх хастаме дош олуш, цунна баркалла олуш, къамел дира юьртдас Межиев Абубакара. Ша нохчийн поэзи езаш хиларе терра, цо лаккхара мах хадийра Шаидан поэтически кхоллараллин. Комсомольски юьртан администрацин белхахойн ц1арах Шаидана кхузткъе пхийтта шо кхачарца декъал а веш, совг1ат делира Абубакара. Юьртан Оьздангаллин кхерчан белхалойн ц1арах къамел дира юьртан библиотекан доладархочо Масхадова Ровзана. Цо шаьш шайн балха т1ехь ешархошца бечу балхах а дийцина, лаккхара мах хадийра Рашидов Шаидан поэзин. Шен белхан накъостийн ц1арах и декъал а веш, совг1ат дира Шаидана.\nШен хиллачу хьехархочуьнца, халкъан поэтаца д1адаьхьначу цхьаьнакхетараллехь бинчу белхан лаккхара мах хадош, хьешашна а, Ш.Рашидовна ишколан дешархошца а, хьехархошца а цхьаьнакхетаралле варна баркалла а олуш, къамел дира ишколан директора Исаходжиев Ризвана. Дешархойн а, шен белхан накъостийн а ц1арах Шаидана мехала совг1ат дира Ризвана. Ш.Рашидовн кхоллараллина лерина тхан ишколехь хилла цхьаьнакхетар дехха иэсехь лаьттар ду хьехархойн, дешархойн, хьешийн а, диканиг, хазаниг, ц1енаниг деба а, даржо а 1алашо йолуш иза вовшахтоьхна хилла дела.


2004-чу шарахь Бесланера школа дIалаьцначу тIемалоша дитина йозанаш интернетера дIадахар тIедожийна Оьрсийчоьнан Iедалша.\nБесланера лоьмар 1 йолу школа дIалаьцначу тIемалоша дIасакхехьийтинчу кехатийн копеш "Правда Беслана" сайт тIера дIаяхар тIедожийна "Роскомнадзоро" юха а. Сайт кхоьллинчу Литвинович Маринас хаамбина кхунах лаьцна. Бехкзуламан гIуллакхан материалашкахь латтош а ду и кехаташ, кхелехь дIа а дешна, хIетте а Iедалхоша сацамбина, интернетехь уьш даржо мегаш дац аьлла.\n"Дуьххьара стохка аьхка коча баьхкира Iедалхой суна, хIинца шолгIа а тIебирзина, Москварчу Никулинан кхело 2011-чу шарахь бинчу сацамна тIе а туьйжуш, и кехатийн агIо сайтера дIаяккха бохуш. Бале ма бовьлла суна уьш! Со къар ца ло – информаци юкъараллана маьIне ю, иза къайлаяккха мегар дац, бохуш", - яздина Литвиновича шен Фейсбукерчу аккаунтехь.\n"Бесланан аз" ("Голос Беслана" ) юкъараллан комитетан куьйгалхочунна Кесаева Эллина хетарехь, Бесланехь трагеди хилла 15 шо кхачар билгалдаккха кечлуш хила тарло Iедалхой. "Кхи муха кхетор ду и", - боху цо.\nКъилба ХIирийчуьра лоьмар 1 йолчу школана 2004-чу шеран Гезгамашин-беттан 1-чу дийнахь тIелатар динчул тIаьхьа, шаьш деанарг а, шаьш тIедуьллург а Iедалхошка дIахоуьйтуш, яздина кехат дIаделлера тIемалоша.\nЮьхьанца цхьана а кепара тIедахкарш дацара тIемалойн бохуш, чIагIдора Iедалхоша, амма тIаьхьо йозанаш Iорадехира.\nМасала, 2004-чу шарахь Марсхьокху-беттан 30-чохь тIемалойн хьалханчас Басаев Шемала Путин Владимире дахьийтинчу кехат тIехь яздо, ша машар бан реза хиларх, нагахь Нохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх хилар къобалдахь.\nИшта Басаевс хьахийнера, 1999-чу шарахь Москвахь а, Волгодонскехь а лелхийтинчу цIенойн жоьпалла а нохчаша шайна тIеоьцу, "тIелаца тарлучу кепехь", шаьш цу зуламна "юкъара доцушшехь" а аьлла.\nГIалгIайчоьнан хиллачу президенте Аушев Русланехула дIакхачийнера кехат тIемалоша, Бесланера школа дIалаьцна шолгIачу дийнахь. Республикан хилла президент юкъалелаш вара хIетахь. Ницкъаллийн структурийн штабе дIакхачийнера цо шега тIемалоша делла кехат, амма дуьххьара оцу кехатан чулацам бовзийтира прокуроро 2006-чу шарахь, школана тIелатар динчу цхьахволчу декъашхочун Кулаев Нурпашин дов хоттучу кхелехь.\nНагахь оьрсийн эскарш ара а даьхна, Ичкери йозуш йоцу республика санна дIакхайкхаяхь, Оьрсийчоьнна дуьхьал цхьаьнца а политикан, тIеман, экономикан бертан дийцарш дIахьур дац шаьш аьлла, дош деллера шен кехат тIехь Басаев Шемала.\nИштта чIагIо йинера цо, Ичкерин территори тIехь кхечу пачхьалкхийн тIеман базашка куп ца тохийта а, Оьрсийчоьнна дуьхаьл герзаца лаьттачу цхьана тобанна, цхьана организацина ахчанца, йа кхечу кепарчу гIоьнца тIе ца хIитта а.\nЦул совнах, нохчийн буьйранчас яздинера, Оьрсийчоьнца а юьсуш, сом лела мохк хир бу Ичкери аьлла.\nИчкерин йозуш цахилар къобалдинчул тIаьхьа, Басаевс дош деллера, Оьрсийчуьрчу массо а бусулбанашка Москванна герзаца дуьхьал латтар сацадойтур ду ша, мел лаххара а 10-15 шарахь, нагахь шайн динан маьршо хьоьшуш ца хилахь аьлла.\nКехат тIехь билгалдаьккхинера, нохчийн къомо латто къийсам шайн маршонехьа а, шайн мохк бозуш боцуш хила лаарца а беш бу, Оьрсийчоь йохо, йа иза сийсазъярхьама беш бац аьлла.\nХууш ма-хиллара, Бесланера школа тIемалоша дIалацарца а, цул тIаьхьа спецназан ницкъашца йина штурм бахьана долуш а вийра 300 стаг, шайлахь дукхахдерш-бераш а долуш. Оьрсийчоьнан ницкъахоша гIишло схьайоккхуш динчу тIелатарехь байира дукхахболу закъалтхой.\n2006-чу шарахь Товбеца-баттахь оьрсийн къайлахчу сервисаша вийра Басаев, цо яздина хилла кехаташ кхелехь официалехь дIадешна ах шо даьллачу заманчохь.\nМатериалан автор "Кавказ.Реалии" порталан корреспондент Дзуцати Валерий


(Католикаш тӀера хьажжина кхуза)\nХӀокху версин 3 хийцам хьажа дезаш бу. ЧӀагӀъелла верси хьажжина (2019, 11 октябрь).\nДуккха хен дуьйна Католицизмо йоккха Iаткъар йина Малхбузера Европан цивилизацин. Цо гIолацарца исбаьхьаллехь кхоьллина романски, готикан, ренессансан, маньеристски , барокко хатIаш, иштта кхиамаш баьхна музыкехь а, архитектурехь а. Европехь Ӏилманаш, исбаьхьаллаш кхиаро заза хецна заманан гӀуллакххошан (масала: Рафаэль Санти а, Микеланджело а, Леонардо да Винчи а, Сандро Боттичелли а, Фра Беато Анджелико а, Тинторетто а, Тициан а) гIо дина Католикан килсас.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Католицизм&oldid=5218956»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 22 октябрь 13:54\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 22 октябрь, 13:54.


Иона Глава 1\nАматин кІанте Юнусе Везачу Элера хаам хилира:\n«Хьала а гІаттий, йоккхачу Нунав-гІала гІо! Цигахь лелачу зуламечу гІуллакхех лаьцна хаам кхаьчна сан лерге. Нунав-гІалара бахархошна дуьхьал болу хьехамаш бе».\nЮнус ваха новкъавелира. Амма иза Таршаш-гІалахьа дІаволавелира, Везачу Элах дІавадархьама. ХІордан йистехь йолчу Яппи-гІала а кхаьчна, Таршаш-гІала доьду хинкема карийра цунна. Мах а белла, оцу хинкеманна тІе велира иза, Везачу Элан юьхь-дуьхьлара дІавадархьама.\nАмма Дала, хІорда тІехь чІогІа мох а балийтина, хІорд ловзабаьккхира. Хинкема дохха доллуш дара.\nКхерабелла, массо кемалелорхой маьхьарий хьоькхуш бара, хІораммо а шен-шен деланашка а кхойкхуш. Хинкеманан чуьра кира хІорда чу кхоьссира цара, кема дайдалийтархьама. Ткъа Юнус, кеманан лаха чу а воьссина, чІогІа наб кхетта вижина Іаш вара.\nТІаккха цунна тІевеара хинкеманан коьрта хьаькам. «Вижина хІунда Іа хьо? ХьалагІатта, хьайн Деле кхайкха! Хьан Далла дага а даьхкина, вай хІаллак ца хуьлуш дуьсур дац-те?» – элира цо.\nЮххехь болчара барт бира: «Дуьйло, вай кхаж тосур бу, вайна тІе хІара бала балийнарг мила ву хаархьама», – аьлла. Цара кхаж тесира. Юнусана белира и кхаж.\nТІаккха хаьттира хІордахоша Юнусе: «Дийцахь, хьенан бехк болуш беана вайна тІе хІара беза бала? Хьо хІун лелош ву? Стенгара вогІу хьо? Мичахь бу хьан мохк? Муьлхачу къомах ву хьо?» – бохуш.\n«Со Іебархо ву. Со латта а, хІорд а кхоьллина волу Веза Эла, стигалара Дела, лоруш ву», – аьлла, жоп делира цаьрга Юнуса.\nІаламат чІогІа кхерабелира нах, хІунда аьлча Юнуса ша Далла дуьхьалара къайлаваларан бахьана ма-дарра дийцинера цаьрга. Наха бохура цуьнга: «ХІунда дина-те ахьа иза?»\nЮха а хаьттира цара Юнусе: «ХІун дан деза оха хІорд дІатейтархьама?» – хІунда аьлча хІорд карзахбаьллачуьра соцуш бацара.\nЮнуса элира цаьрга: «Со, схьа а лаций, хІорда чу кхосса, тІаккха хІорд дІатуьйр бу шуна. Суна хаьа, со бахьана долуш тІебеаний шуна хІара беза бала».\nТкъа хІара нах, шайгахь ницкъ мел бу гІоьртина, пийсакаш хьекха буьйлабелира, лаьтта тІе кхачархьама. Амма цунах гІуллакх ца хилира, хІунда аьлча хІорд, карзахбаьллачуьра ца соцуш, кхин а чІогІа адамашна дуьхьалбаьллера.\nТІаккха кхайкхира уьш Везачу Эле: «Доьху Хьоьга, Веза Эла, ма дехьа тхо хІаллак хІокху стеган са бахьана долуш. Нагахь санна хІара стаг бехке вацахь, цуьнан цІий тхох ма хьарчадехьа, хІунда аьлча Ахьа, Веза Эла, Хьайна лиънарг дина дела», – бохуш.\nТІаккха цара Юнус, схьа а лаьцна, хІорда чу кхоьссира. ХІорд карзахбаьллачуьра дІатийра.\nІаламат чІогІа кхерабелира нах Везачу Элах. Цара сагІа а даьккхира, нигаташ а дира.


Савченко Надеждин кхане: хуьйцур юй иза шпионех?\nЗазадоккху-бутт 29, 2016\nОьрсийчоьно хийца тарло Савченко\nИнтерфаксо бахарехь, Кремло чуелла шаьш хьанах Савченко хуьйцу хоуьйту цIерш. Ткъа оцу нахалахь берраш а бац Оьрсийчоьно шен халкъана бовзийта торучех – хуьлуш ма-хиллара, иччархой-шпионаш бу иштачу хьолехь хуьйцурш.\nСавченко Надеждин адвокатех волчу Фейгин Марка шена цунах хууш хIума дац, амма хийцича дика-м дара, аьлла. Нийсонца иза хIета а, вета а дIахоьцуш яцахь, шена бен а дац хьанах украинахо хуьйцур ю, бохура цо журналисташка.\nМила хила тарло, Савченкох базар а йина, Кремлна цIехьаверзо луург?\nХаттарна дала жоп дац цкъачунна. Амма Украинерчу Iамеркан Штатийн векало Пайет Джефрис хоуьйту цхьаболучийн цIерш. Ша ца теша, шена дош доцург а хета Савченко Надежда Бут Викторххий, Ярошенко Константинаххий хийца тарло бохург, аьлла ду цуьнан дIахьедар.\n«Ша и хуьйцу цхьаннах бохург а ду беламе. Иза харцонца лаьцна а яра, харцонца а кхобу шегахь Оьрсийчоьно, Минскехь бина барт а бохош – оцу тIехь тIадам билла а догIу» - аьлла Iамеркан Киеверчу векало.\nКхин цхьа нах а бу, хууш а долуш, Савченкох хийца мегаш. Украинан президенто магийна шаьш Донбассехь лецна оьрсийн иччархой (ГРУ) Александров Александр а, Ерофеев Евгений а зудчунна дуьхьал Кремле дIавала.\nТкъа оршоьтадийнахь Путинан пресс-секретара Песковс журналисташна жоп луш элира, цкъачунна Савченко хийца тарлуш ду я дац боху сацам бина бац.\nОцу юкъанна аьлча, нах дехьа-сехьа хуьйцуш, доккха зеделларг ду Советан Iедал а, цуьнан бакъонаш иза доьхча шен караэцначу Оьрсийчоьнан а.\nУггаре а гIарадаьлла хиллачех ду Советийн исторехь оьрсийн шпион Абель Рудольф Iамеркан кемалелорхочух Пауэр Гэрих Берлинерчу цхьана тIайтIехь хийцар. 1979 шарахь баптистийн мозгIар Винс Георгий а, диссидент Гинзбург Александр а Iаьмерке дIавелира Оьрсийчоьно Вашингтоно «кеманийн къайленаш» лечкъош лаьцначу Кузнецов Эдуардна а, Дымшиц Маркна а дуьхьал.\nЦул кхо шо хьалха Чилерчу компартин лидер Карвалан шега схьаийцира Кремло, цуьнна дуьхьал дIавахийтира Iаьмерка набахтехь ша валлавен диссидент Буковский Владимир.\n1986-чу шарахь набахтера ара а хецна, шина шпионах хийцира Оьрсийчоьно Щаранский Натан. Оццу шарахь хийцира Москох ХIелсинкин Тоба кхоьллина волу Орлов Юрий Iамерко лаьцначу шпионах Захаров Геннадех.\nДукха хьолехь нислора, Iамеркара оьрсийн шпионаш цIа а богIуш, ткъа Iамерко Оьрсийчоьно Iедал емалдарна набахтехь кхобу нах Штаташа шега дIа а оьций, маьрша бохуш. И тайпа масалш дуккха а ду.\nХIинца Савченко Надеждица доьзна йийца яьккхина ши цIе. Бут Виктор Колумберчу гIаттамхошна герз а духкуш, Iамеркан бахархой байа гIортарна 25 шарна шен набахте хьажийна Штаташа. Ярошенко Константинна 20 шо хан тоьхна Iамеркахь, иза цига кокаин кхачон гIортарна.\nСавченко Надеждин адвокате Файгин Марке хаьттара Маршо Радионо, мегий иза шен шпионех Кремло хийца, аьлла. Файгинна иштаниг хила тарло аьлла хета.\nФайгин: « Хазийнарг ду – хийца мега, аьлла. Иза президента Порошенкос дIакховдийна вариант ю. Жоп карор хир ду. Амма низаме диллича, хилам юридикан бухца тарбан беза, цунах лаьцна Песковс а элира, кхечара а дуьйцу. Иза нийса хIоттийна хаттар ду, хIунда аьлча, иштта дIа хийца тарлуш дац, цхьаннех вуьйш, хIан-хIа.\nЯ нах дIабаларх йолчу 1983-чу шеран дуьненаюкъарчу конвенцин буха тIехь дан деза иза, я президенто ша къинхетамбарх сацам а бина. И некъ карор бу. Муьлханиг? Собар дер вай».\nКхеташ ду, Савченко цхьаннах, я дукханнех Оьрсийчоьно хийцар бала тарлуш некъ бу. Иза президенташа къастор ду. Амма шега Савченкога цхьаммо а хоттур дац, хьанах лаь цунна ша хуьйцийла.\nИштта бу Маршо Радион оьрсийн сервисан корреспондента Поляковская Еленас арахецначу артиклан чулацам.


Оьрсийчоьнан омбудсмен Киеве яхана\nОьрсийчоьнан президентан цIарах адамийн бакъонаш ларъян векал йина Москалькова Татьяна Киеве кхаьчна. "Укринформ" агенталлан хаамашца, шинаридийнахь иза цхьанакхета езаш яра Киевехь дезертир ву аьлла, кхел йинчу украинхойн хиллачу эскархочуьнца Одинцов Максимца.\nУкраинан Iедалхоша пачхьалкхана ямарт ваьлла аьлла, бехкевинчу "Керланаш Украина" агенталлан коьртачу редакторна Вышинский Кириллна тIехIотта дагахь яц Москалькова.\nОцу юкъанна омбудсмен цхьанакхета Iалашо йолуш ю оьрсийн "Норд" траулеран экипажца цхьанакхета, яздо "Украинан правда" хьостано. ТАСС агенталло хаамбарца, Украинан дозанхоша чу ца витина бакъонашларъярхо Киеве яр Iорадаккха лерина оьрсийн журналист Примаков Евгений.\nДезертир хилла а, пачхьалкхана ямартбевлла украинхойн хилла эскархой Баранов Александр а, Одинцов Максим а хийца тарло режиссерца Сенцов Олегца а, журналистца Сущенко Романца а аьлла, информаци яьржира кху Iай.\nДахначу кIиранах Iораделира, Москальковас а, Украинан омбудсмено Денисова Людмилас а дийцаредарх, шина пачхьалкхан территори тIехь лаьцна латточу 34 тутмакхах лаьттачу тептарх.\nМарсхьокху-бутт тIекхачале цаьрца цхьанакхета дагахь а яра и шиъ. ТIаьхьо шина а агIоно бехкаш дехкира вовшашна тIе, барт кхочуш бан ца лаарна.


Нохчийн мотт денбан кхоьллинчу тобанехь\nНохчийчоь -- Ненан меттан дийнахь, Соьлж-ГIала, 25Оха2014.\nНохчийн мотт денбан комисси ю кхоьллина Нохчийчохь. Кестта цо бовзуьйтур бу ша бина болх.\nКъам мел доккха хиларх, цуьнан мохк мел доза доцуш паргIат хиларх, кхачаме дац, нагахь и къам эс доцуш, дайн ларх хаьдда делахь, массарна а юкъарчу зеделлачунна буха тIехь кхиина дацахь,\nВуно лазаме ду нохчийн мотт Нохчийчохь нохчашна тахана коьрта цахилар. Цунах тоьшаллаш ког баькх-баьккхинчохь го.\nМахкахь наггахь а ца йисина бахархошна шайн яртийн цIерш ма-ярра, ворхIе а дас ма-тиллара йоккху меттигаш.\nСоьлж-гIалахь хьовха, ярташкахь а буьйцу я оьрсийн а, я нохчийн а боцу эбина мотт, нохчочуьнгара нохчочунна наггахь а хезаш дац терахьаш шайн маттахь олуш, масала.\nЯ цкъа а ца хеза вайн адамаша вовшашка нохчийн дайша лелийна беттанийн цIераш хьахош а.\nТкъа лела ма-лелла вайн нахалахь шайн рузма!\nМотт, шена тIейоьжначу дакъазаллах мукъабаккха гIерта Iилманча, филолог дуьхьалакхетча, даима а хуьлу нохчийн мотт леш лаьтта бохучу леткъамехь.\nОцу хеназчу Iожаллах ненан мотт хьалхабаккха гIертачех ву журналист, Нохчийчохь нохчийн маттахь арадолучу ша цхьаъ бен доцчу «Даймохк» газетан редакторан хьалхара гIовс Дадаев Сайд-Хьасан.\nДуккха а шераш ду Сайд-Хьасан нохчийн мотт денбарехь, кхиорехь, къахьоьгуш схьавогIу, цундела цеце дац тахана вевзаш волу журналист нохчийн мотт цхьана йозане бало йолчу Iалашонца кхоьллинчу экспертийн кхеташонан куьйгалхо къастор.\nМаршо Радиоца хиллачу къамелехь Дадаев Сайд-Хьасана элира, хьалха дайша лелийна шира яртийн цIераш юхаерзон еза, хIунда аьлча, и ярташ дайша ехкина хиларе терра, нохчийн маттахь яха еза церан цIераш а.\nДадаев: Мотт эшахь, бехар бу...\nЯртийн цIераш юхаерзорал совнаха, кхоьллинчу комиссин гIайгIанехь ду нохчашна юкъахь хьалха лелла беттанийн, терахьийн, денойн нохчийн маттахь йолу цIераш тахана юкъараллехь лелаш цахилар а.\nДадаев: вай-м беттанийн цIераш а ца йоху нохчийн маттахь...\nНохчийн яздархочо Бексултанов Мусас чулацамечу дешнашца яздо маттах лаьцна. «Матто кхуллу Даймохк» - цунах муха кхета веза: Даймохк – иза хьо тIехь вехаш волу латта хила ца Iа, Даймохк – иза уггар хьалха мотт бу, цу маттахь йолу яртийн, хийн, акхаройн, диттийн цIераш. Латта цхьанхьа дIадахьа йиш яц, мотт – хьо дIаваханчохь хьоьца бу, оцу маттахь ахь ойланаш йо, дагалецамашка волу, тIаккха хьо гуттар хьайн Даймахкахь вуьсу. Вай къам хилла дIадаха лаахь, хIораммо а дайн весеташ кхочушдан деза, царах уггар сийлахьниг шен ненан метан сийдар, иза Iалашбар».\nОцу дешнийн къаргалла йовзар а, кхетор а, кегийчу чкъоран тIамарх доло а гIертачийн аьллар ца хилахь, хенан йохалла наггахь а нислур вац Нохчийчохь нохчийн мотт буьйцу нохчо. Ткъа иштачух нохчо бохучуьра а хада тарло цул тIаьхьа.\nНохчийн мотт денбарехьа


Францин Реймс гIалахь 2018-чу шарахь вийначу 17 шо долчу Умаров Мохьмадан гIуллакх таллар дерзийна. Талламан палато сацийна гIуллакх "массо а фигуранташ бехкехиларх тоъал тоьшаллаш цахиларна", яздо Кавказ.Реалиино. Кху муьрехь кхиазхочун гIуллакхан хьокхехь кхел хир яц.\nРеймс гIаларчу ЦIечу жIаран гIишлона хьалха герз тоьхнера Умаровна 2018-чу шеран Марсхьокху-беттан 18-чохь . ТIаьхьо талламо сацамбира, вовшашца къийсалучу меттигерчу шина бандин юкъаметигаш къасточу заманчохь ларамза цигахь нисвелла хиллера иза аьлла.\nУмаровца цхьана хиллачу цуьнан доттагIашна гина хиллера капюшон тиллина стаг а, машенчохь хилла кхо стаг а. Амма церан яххьаш дагахь ца лаьттинера царна. Шеконашца виъ стаг лаьцнера, амма 20 баттахь чохь латтийначул тIаьхьа дIахийцира уьш.\n23 шо долу Нохчийчуьра Лабазанов Хьамзат вийра герз тоьхна Францин Ренне гIалахь.\n2020-чу шеран аьхка Францерчу Дижонехь наркотикаш лелочу наха тIелатар динера 16 шо долчу нохчийн кхиазхочунна. Цул тIаьхьа летарш хилира, диаспоран бIе декъашхо веара Францин кеп-кеапрчу гIаланашкара оцу кIантана тIехIотта Iалашонца. Цхьайолчу зорбанаша а, политикаша а хилларг дуьйзира "наркобизнесна тIехула къийсамашца", оцу тIехула Нохчийчуьрчу дуккхаъчу мухIажарша аьрзнаш дира, доцург шайна кхолларна.


Нохчийчуьрчу ницкъаллин структурийн белхахоша республикехь лар йоцуш байначу нехан метта Оьрсийчуьрчу омбудсменана гайтина хилла церан вежарий. Цунах лаьцна дIахьедар дина «Мемориал» бакъонашларъярхойн центро.\nМаршо Радионо дийцина ма хиллара, шен Соьлжа-ГIалахь Нохчийчуьрчу низамхошца хиллачу кхеташонан жамIах йоккхаеш, «ерриг а санна, сайна низамхошкара а, талламчашкара а оьшу информаци хили суна», аьллера президентан цIарах Оьрсийчохь адамийн бакъонийн тергоечу Москалькова Татьянас РИА «Новости» агенталле.\nЦо ша хIинццалц саготта яра бохура «Новая Газето» Нохчийчуьрчу низамхоша вийна аьлла массех бутт хьалха цIерш яьхначу 27 стагах талламчаша кхаччош бакъдерг ца олуш. Ткъа хIинца тешна ша, бохуш яра иза, «байна бохуш буьйцучех цхьаберш дийна хиларх а, уьш лебеш хиларх а».\nВуьйцучу 27-ннах дийна волчу шинца пачхьалкхан коьртачу бакъоларъярхочунна ган йиш юйла а хаийтинера Нохчийчуьрчу низамхоша. И аьтто шена луш хилча, Москальковас дехнера полисхошка шаьш «бохург мел бакъ ду гайтар».\nМоскалькова Татьянас я Федотов Михаила бечу хаамашна официалехь дуьхьалхIуттур вац тахана Нохчийчуьра цхьа а вахархо.


Chechnya -- Grozny, Kadyrov says victory in elections,2016\nНохчийчуьра схьа официалан хьостийн терахьаш мухха делахь а, юкъараллехь дийцарца, вайн махкахь дукха бу къеста доьзалаш.\nМаре яхна аьлла гIара а далале, хьенехан йоI цIа еана олий хазадо.\nБаккхийчара ма-оллура, "ловзар ду иза-м, нагахь санна цу шинна юкъахь доьзалхо вацахь", амма дукха хьолахь, балица доьрзу селхана тасаделла захало.\nКъастаран бахьанаш кеп-кепара хуьлу вайнахалахь: нус Iуьйранна ца гIаьттинера, марда чувеача, цунна хьала ца айъеллера, цIийндена дуьхьал дош деанера… Уггар алсам хеза цу кепара бехкаш.\n"И дерриге а цунна латто аьтто боцучу стеган мах а охьаболу зудчун бIаьргашчохь"\nКIезиг ца хуьлу социалан бахьанашца къестарш. Белхазалла, циггара юучуьнца-молучуьнца ца хуьлу темаш-товраш.\nСоветан заманахь массо а адам цхьабоса социалан хьелашкахь дехара, тахана санна хьолахой, къехой аьлла къестамаш боцуш.\nТкъа тахана доьзало юкъийначу зудчунна а лаьа, садаIа яха а, езаниг коч-мача юха а, шен доьзалхо тоьллачу доьшийла вахийта а…\nИ дерриге а цунна латто аьтто боцучу стеган мах а охьаболу зудчун бIаьргашчохь.\nКху саьхьарчу заманахь, наггахь доьзалехь бен ца хуьлу вовшах кхетарш: сатохалахь, зуда, цхьажимма, дIанислур ду хьуна дерриг а кхана-лама, цхьа дагахь доццу аьтто а хилла, бохуш.\nЗудчун пусар ца даран бахьанашца а хуьлу дуккха а къестарш. Iедало шаьш къобал а деш, тIаьххьарчу шерашкахь шишша-кхоккха зударий тIебалош меттигаш нисъелла…\nЗударшна бехкамаш а беш, шайна дукха хIуманаш могуьйту кху заманан а-ля Исламан векалша.\nКху деношкахь Iедалан тIегIанехь дийца даькхина махкахь къестачу доьзалийн терахь стамлуш хиларх, Iадатийн бухтIехь еххачу заманара дуьйна кхииначу, оьздачу хотIехь схьадогIучу нохчийн къоман юкъараллехь и боккха лазам хиларх а.\n"Къаьстинчу доьзалшна юкъахь маслаIат де боху Iедало"\nМехкан куьйгалхочо рогIерачу кхеташонехь тIедиллина кIоштийн имамашна а, префекташна а, полицин декъийн куьйгалхошна а шайн-шайн эвлашкахь къаьстинчу доьзалийн тептар вовшахтохий, муьлхачу бахьанашца къаьстина а таллий, тарлучийн барт а беш, маслаIате болх болабе аьлла.\nНагахь санна, барт хуьлийла доцучу доьзалехь, нанас шеца дIабигина и доьзал кхиош белахь, оцу зудчун верасашкара кехатца чIагIо яйта боху Кадыровс, шаьш дош ло, шайн йоIа берийн дех а къаьстина кхобучу доьзалх кхана-лама цуьнгара даьллачух, шаьш жоп лург хилар тIелоцуш.\nДукха хьалхе цIийндех къаьстина шен 4 доьзалхо ша хьалакхииначу нохчийн нанойх ю тIаьххьарчу I0 шарахь Германехь еха Зараъ.\nТIехь цIийнда а воцуш, уггар тIеман шерашкахь, бан болх а боцуш, гIийла лол биттинчу цунна дика девза йитина я йиссина Iачу зудчуьнгара хьал.\nХIетте а боху цо, рицкъаш хаьдда, доьзал бухучу далахь, бераш ненаца хила деза.\n"Атта буху тахана доьзалаш"\nЗараъ: "Атта дахар лаха да а дIавоьду доьзална тIера, ша дIавахначул тIаьхьа, шен доьзална хьалха ша кхи жоьпе хила а ца веза, цаьрга юха хьажа а ца веза олий. Цхьайолу зуда а, оцу деца доьзал а буьтий, кхул а паргIат дахар лохур ас сайна олий, дIайоьду.\nРицкъанаш, кхолламаш тайп-тайпана хуьлу. Оцу доьзало къастархьама боккха болх дIахьо, гIовгIанаш, девнаш. Ткъа и доьзал ца бохо а, ца къаста а бахьанаш ца лоьху.\nАтта буху тахана доьзал. Шен доьзал дIа а ца тосуш, кхерч боьхнехь а, и зуда Iен лууш елахь, нийса хета суна. Бераш охьа ма дахкалаш олу ас, хIуъа хуьлуш делахь а. Вита стаг, шен ма-ттов, кIордийча юхавоьрзур ву, нана нана хила еза доьзална".\nМехкан куьйгалхочо телевизионан эфирехь боху, вайн махкахь мел ден зуламаш нанас ша цхьамма кхиочу доьзалшкара хуьлуш ду.\nИштачу 100 доьзалшна юкъахь 5 бен лартIехь ца хуьлу боху цо.\nХуьлийла дуй-те иштта? Муьлхачу нанна луур ду шен доьзалхо нехачул а оьшуш хуьлийла? Махкана, нахана хьалха юьхьIаьржа хIотта?\nНохчийн наноша тIехь дай а боцуш кхииначу къонахийн цIераш исторехь яха йисина.\nДадин Айбика, Жерочун кIант, Адин Сурхо…\nХийла дикачу ден вон кIант а кхуьуш, хийла вочу ненан дика кIант а хуьлуш дуьне ду-кх хIара, боху Маршо Радиоца къамел динчу Зараа.\nТкъа хууш ма-хиллара, нохчийн юкъараллехь долуш ду, берера диканиг далахь, ден хуьлуш и доьзалхо, вониг далахь нана бехкеозош.\n"Нанас Iуналла ледара дина олий, бехк нанна тIе тотту вай"\nЗараъ ю кхи дIа дуьйцуш.\nЗараъ: "Хийла нанас ша кхииначу доьзалх дика кIентий бевлла, хийла оьзда йоьIарий бу. Хийла "ас", "со" бохучу , даккхий догIмаш долчу къонахийн йоI галъялла, кIант галваьлла меттигаш бу-кх.\nНанас Iуналла ледара дина олий, бехк нанна тIе тотту вай. Цхьаммо а ца хотту оцу зудчуьнга, хьуна хала дуй, хьуна гIо оьший, олий. Ша шен берашца, йиина, яанза, бала токхучу оцу ненан доьзалера цхьаъ далахь, и нана дуьнен тIе а йоккхий, сийсазйо. Хила язделларг деца а хир ду, ненаца а хир ду".\nНохчийн хьалха, 50-70 шо хьалха доьзалан институт хила хIора хIусамехь, шайн кIант а, йоI а, доьзал кхолларна а, лело дезачу гIиллакхашна, гIуллакхашна Iамош. И ламаст доьхна, юкъара дIадаьлла. Ткъа тахана Iедал юхаметтахIотто хьийза и доьзалан институт.\nДоьзал дуьнечу боккхург зуда ю, берана аганан илли олург а зуда ю, кхерчан цIе латториг а зуда ю…\nТIаккха, уггар а хьалха, и зуда лара а, цуьнан пусар дан а Iемича, лаьттар бацара доьзал?


Дукузов хIинца а Украинехь ву – Интерфакс\nСтохка Дукузов а, кхин а 22 стаг Оьрсийчоьне дIавала реза хилла Украина аьлла хаам бина инарлин прокуроро Чайка Юрийс, ша Оьрсийчоьнан Федерацин Кхеташоне хьажийначу докладехь.\nОьрсийчоьнан а, Украинин а юкъаметтигаш чолхе хиллехь а, ша куьйгалла дечу прокуратура къахьер бахьана долуш аьтто баьлла и нах украинахошка схьабалийта, боху Чайкас. Амма тIаьхьо Интерфаксан хьастано хаам бина, Дукузов хIинца а Украинехь ву, иза кхечу бехктакхаман гIуллакхан фигурнт хиларна аьлла.\nДукузов лецира Киевехь 2017-чу шарахь Лахьанан-беттан 17-хь. Оьрсийчоьнан ницкъаллин структурийн векалша чIагIдарехь, Хлебников вуьйш дакъалаьцна ца Iаш, Дукузовс юкъаозийна хилла Нохчийчоьнан Iедалан аппаратан куьйгалхо хилла Сергунин Яков верна.\nХлебниковна герз тоьхнарг лоруш ву Дукузов Мохьмадан ваша Дукузов Казбек. Цунна а, Вахаев Муса цIе йолчу кхин цхьана нохчочунна а кхел йира 2006-чу шарахь. Амма бехккъасторхоша бехказа лерира и шиъ. Оццу шарахь юхаталла долийра цу шинан гIуллакх. Амма Дукузов а, Вахаев а къайлавелира, рогIерчу кхеле хьоьжуш ца Iаш.\n2011-чу шарахь Дукузов Казбекан лар гучуелира Цхьанатоьхначу Iаьрбийн Эмираташкахь. Цу махкахь, 10 шо хан а тоьхна, чувоьллинера иза талоран тIелатар дарна. Ткъа 2015-чу шеран аьхка иза аравелира набахьтера амнистехула.


ДИЦЛУН ДОЦУ ШИ ДЕ\nАхьмад-Хьаьжа (Дала декъалвойла иза) Нохчийн Республикехь муфти волу шераш дара д1адоьлхурш. Ша, леррина де нисдой, ваг1ахь а, я нахана иштта хетахь а, 1едалан г1уллакхна Хьалха-Мартант1е вар, дукхахьолахь, п1ераскан дийнахь нислора цуьнан, олура наха. Ша вог1ушшехь (рузбане ша кхиъчахьана тоьаш), ша деана г1уллакх чекх а доккхий, цул т1аьхьа, шен рузба дан вог1уш 1едал дара цуьнан. Ахьмад-Хьаьжин цкъа а 1едал дацара, я хьалхе яккха г1ерташ а, я хьалхарчу мог1аре хаа г1ерташ а. Ахьмад-Хьаьжа рузбанахь даима а шолг1ачу мог1аре хуура. Хьалхе дуьйна, имама беш болу хьехамаш кхачам боллуш схьалацаран 1алашонца, имамана дуьхьал, оцу шолг1ачу мог1ара хууш хуьлура со а. Ахьмад-Хьаьжа ша, лакхарчу даржехь берш, деза духарш дерш лакхара хетта, я цхьана даржехь боцу мог1арера нах лахара хетта, дехье-сехье къестош воцуш, шен дахарехь озабезамаш боцуш, нахана юкъара къонах вара. Цундела, шена улло нисбелчарна, цхьа а къеставар доцуш, массарна а цхьабосса мара а кхетий, могаш-парг1ат а хоттий, хуура охьа. Цундела хила тарлора, даима бохург санна, сан охьахаар Ахьмад-Хьаьжина уллохь нисвалар а.\nХ1етахь Хьалха-Мартант1ехь Ахьмад-Хьаьжас ша х1оттийна, шена хьалхе дуьйна хьенан-мила ву хууш, вевзаш волчу 1абдалг1анин к1ант 1абдал-Керим вара юьртан къеда.\n1абдал-Кериман да 1абдалг1ани генна ваьлла, дешна 1еламстаг хилар, кху Мартант1ехь хиъна-вевзина ца 1аш, Атаг1ара дуьйна схьа шайнна Къуръан хьехийта нах а бог1уш, 1еламстаг вара. Оцу Атаг1ара вог1учарех цхьаъ Муди Абубакар вара. Абубакар ша 1абдалг1анига хьехийта Мартант1е вог1уш, йоьду-йог1у машен сацайой, шофер х1ара д1авига дагахь сецча, т1е ца хууш, «Къуръан 1амо воьдуш-вог1уш, г1аш д1асавахча, мел алсам бу» олуш шена хезна дела, даима а г1аш д1асавоьдуш 1едал дара цуьнан.\nКъуръанан 1илманехь шен дега 1абдалг1анига д1а ца кхачахь а, дукха т1аьхьа висина вацара цуьнан к1ант, 1абдал-Керим а. Цундела цуьнан рузбанахь беш болу хьехамаш а шеггара вовшахтесна боцуш, даима а Къуръанна, жайнаш т1ера хуьлура. Цундела нехан кхетаме дика д1а а кхочура.\n2002-чу шеран апрель бутт юккъе боьдучу цхьана п1ераскан дийнахь шен белхан г1уллакхна Ахьмад-Хьаьжа веара Мартант1е. Цу дийнахь, шен белхан г1уллакх чекх а даьккхина, рузбана веана волу Ахьмад-Хьаьжа, рузба чекхдаьлча, (1абдал-Кериман дехарца) т1аьхьа а сецна, Ахьмад-Хьаьжин, 1абдал-Кериман цхьаьнакхеттар хилира. (1абдал-Кериман доьзал генна хьалха дуьйна а суна бевзаш бара. Ша суна т1е моссаза кхечи, дукхахьолахь, цо хьахош дерг вайн адам махкахдаккхар хуьлура). Х1инца веъча а, 1абдал-Керима шен дагахь цхьа 1алашо йолуш, соьга а шаьшшинна т1екхайкхира. 1абдал-Керима, шена дагахьбаллам латтош, Ахьмад-Хьаьжига хатта кечдина ши хаттар хиллера.\n«Ахьмад-Хьаьжа, тхан ден цхьана жайни т1ехь дешна ас. Дала, цхьана меттера бусалба адам 1есадалахь, ша царна т1е керстанан ж1алеш хоьцур ду. И адам шайна юккъера 1осалла д1а а яьккхина, иймане даллалц, и керстанан ж1алеш царна т1ера д1а а дохур дац Ша, аьлла яздина. 1944-чу шарахь адам махкахдаккхар а, х1инца х1ара вайна гина т1емаш а адаман 1осалла совъяларца ду-те? Со ч1ог1а шекволуш, ца кхета-кха кху балхах», – аьлла, хаьттира 1абдал-Керима.\nАхьмад-Хьаьжас, шега диначу хаттарна дуьхьал жоп луш, элира: «1абдал-Керим, кху дуьненан 1аламехь адамана дикачу аг1ор а, халачу аг1ор а т1ех1уьтту бахьанаш, дийцина цаваллал, инзаре дукха ду. Вайна ма-хаъара, лакхарчу даржехь болчеран лахарчу мог1арерчу белхалошка хьажар-ладог1ар ч1ог1а лахделла ца 1аш, д1адаьллера. «Хьо хьалавоьдуш, «даржан» дечиган генаш а кегдеш, хьалаводахь, юха чувог1уш, т1е ког баккха га а доцуш, вуьсур ву хьо», олуш кица ду. Мел лакхара а, лахара а даржехь волчо, шен цхьа сингаттам бохьуш т1евеанчуьнга, кхачам боллуш, ладог1а дезара. Цо шена т1едеана г1уллакх, шен ницкъ кхочучу барамехь дан а дезара. Т1евеанчо бохург дан шен ницкъ ца кхачахь, и т1евеанарг д1а ца човхош, и кхачам боллуш кхетийна, цунна синтем а бина, вахийта везара. И д1адаьллера вайн лакхарчу даржехь болчаьргара. Шен рог1ана иза а 1осалла яра».\nКхид1а а шен къамел д1адаьхьира Ахьмад-Хьажас. «Кху харц дуьненан бахамо адам 1ехадо. Бахамах 1ехаделлачу адамо эхартан ойла ца йо, шен вала дезар дицдо. Цунна бен а дац, и бахам шена карабеъчахьана, хьарам-хьанал некъаш ца къестош, мухха и шен хилча а. Цо ойла ца йо, х1ара суна карабеъна дуьненан бахам, ас бинчу балхаца, ас хьегначу къица бог1уш буй-те сан, аьлла. Кху дуьненахь мел дукха бахам шен кара кхачарх, цунах кхачам а бина, тоам ца беш, шен ойланца х1ара дерриге а дуьне маралаца лууш, мор баржийна лелаш берш дукха бу. Иза а 1осалла ю, Делах цатешар ду. И 1осалла берриге а махкахула д1асаяьржа. Кху дерриге а дуьненахь Ша кхоьллинчу, садолчу массо а х1уманна рицкъа латтош ма ву вайн Дела. Муьлхха хьайба а, экха а ша тховса дуьзнехь, кхана хиндолчуьнга ца хьоьжуш д1а ма тоь. Ткъа хьайбанах хьекъалца къастош кхоьллина долу адам, тховса цкъа ша дузар-м дуьйцийла а яцара, шен дахарехь шена а, шен доьзална а тоьар болуш бахам шена гуш лаьтташ белахь а, цунах кхачо ца йо. Шена гонахара, уллора адам шен б1аьргашна хьалхахь гуш, леш д1адолуш долушшехь, х1етте а шен вала дезаран, эхартан ойла ца йо. Кху дерриге а дуьненан бахам шен долахь хилча а, адаман б1аьрг буьзна, 1ебаш бац. Цундела аьлла ду, адаман б1аьрг лаьтто бен 1абор бац. Адам лаьттах схьадаьлла а ду, юха латта хила дезаш а ду. Адамана шен 1ожалла мичахь ю, маца ю хууш дац. Адам, сингаттамна хьере хир долу дела, Дала адаман шен садалар маца хир ду хаа яздина дац. Дуккха а 1еламнаха Къуръана т1ера, жайнаш т1ера, мел дукха бахам хьан долахь белахь а, мел лакхара даржехь велахь а, муьлхха а, вала везар дуьйцуш, хьехамаш бахь а, дуккха а адамашна шайна хьалхара аре а, шаьш лела некъ а шуьйра а, шера а хилча, 1еламнаха шайга д1аюьйцуш йолу, шен дег1ах хьерчаш, шайца цхьаьна лелаш йолу 1ожалла дага а ца йог1у. Адамана шена хьалха гушболу некъ шуьйра а, шера а гахь а, цунна ган а ца гуш, и адам доьду некъ, пондаран мерз санна, буьйлина лаьттачу 1ожаллин сера т1ехула доьдуш ма ду. Цу адамана шена гуш а боцуш, ган йиш а йоцуш тесначу 1ожаллин сера т1ехула доьду адам муьлххачу а секундехь гал а даьлла, 1ожаллин карадаха тарлуш ма ду. Цу 1ожаллин кхо киртиг ю дуьхь-дуьхьал х1отта езаш. Царех уггаре а коьртаниг цуьнан кху дуьненара рицкъа кхачийна хилар ду. Шолг1аниг: и адам шен са эца дезачу меттехь хилар ду. (Адам цхьацца бахьанашца, ша а г1урту цу шен са оьцур долчу метте д1акхача). Кхозлаг1ниг – бахьана ду. Цу адаман хьалхара ши киртиг цхьаьнакхеттехь, бахьана х1отта башха ч1ог1а х1ума а ца оьшу. Нагахь хьан дуьненан рицкъа кхачийна, чекхдаьллехь, хьо мел могаш велахь а, хьо мел ларлахь а, хьо-хьуо ваха а г1ерташ, хьайн са оьцу долчу метте д1акхача хьожур ву, кхочур а ву. Вай х1инца хьахийна болу 1ожалло, хьуна ца гуш, буьйлийначу сера т1ера галвала бахьана мичча хенахь а, шерачу меттехь ког шершина, охьакхетта а, бахьана карадо», – бохуш, дукха пайдехь х1умнаш дийцира Ахьмад-Хьаьжас.\n1абдал-Кериман шолг1а хаттар, 1944-чу шарахь вайн къам махкахдаккхарх лаьцна дара.\n«Ахьмад-Хьаьжа, советан 1едало, вайнахана юккъера шайна бехке хетарш къастийна, д1алийцина а ца 1аш, цхьанна а буьйцуш, гойтуш бехк а боцуш, вайн ши халкъ дерриге а Даймахках а даьккхина, цу Сибрехахь шелонний, мацаллий, шайн боцу хийра мохк ца ловш, ах сов халкъ х1аллак а хилла д1адаьлла вай. Х1инца, оццул бехк а боцуш, х1аллакьхилла адам, я газеташ т1ехь хьахийна а, я книгаш язйина а, истории йина а, цхьанхьа хьахош а доцуш, дуьсуш ду-кха вайн. Ас леррина сацийна волчу х1окху Шамсуддин а, сан а цу т1ехь дуккха а къамелаш хилла. Вай махках дахарехь шена гонаха хилларш-гинарш дукха дика шера дагадог1уш а, яздийр долуш а вара х1ара. И истори язйъеш хилча, дуккха а къахьега деза. Оццул къахьоьгуш язйина истори чекх ца йолуш йисахь, боккха дагахьбаллам хир бу шена бохуш, саготта ву х1ара. Суна-м, миччахь язйина а, муьлххачо язйина а, и вайн дайша цу Сибрехахь хьегначу балийн, 1азапийн истори д1атесна ца юьтуш, вайн т1аьхьенна хаийта, язйина хуьлийла ма лаьара», – элира 1абдал-Керима.\nАхьмад-Хьаьжас, со хьовзош, элира: «И ерриге къайле д1а а лачкъийна 1аш хилла-кха хьо. Язъе-те, ч1ог1а язъе. Москвахь чекхъяккха езахь а, ас чекхйоккхур ю. Х1инца цкъа х1ара адам б1арздина лаьтта т1ом сацийна, д1а а балийтина, и вай ц1ерадахаран г1уллакх караоьцур долуш со суо а вара. Суна дага ца даг1ахь а, вайн дайша ма-дарра дийцина суна Сибрехь шаьш хьегна бала, 1азап», – элира Ахьмад-Хьаьжас. Х1етахь Ахьмад-Хьаьжас аларца язйина чекхъелира сан хьалхара «Сибреха некъ» книга.\nХ1етахь хиира суний, 1абдал-Кериманий, Ахьмад-Хьаьжас ша Исламан дешар доьшуш, цунна ледарло ца еш, кхачам боллуш дешна хилар. Цу к1еззигчу миноташкахь Ахьмад-Хьаьжас динчу къамелан чулацам дийнна цхьа книжка язъялла хийтира тхойшинна.\nЦул хьалха дуккхазза а Ахьмад-Хьаьжица могаш-парг1ат хоттуш, вистхуьлуш 1ийна хиллехь а, 2002-чу шеран апрель баттахь 1абдал-Кериманий, суний цо хьехамаш бина де дицлур дац суна.


ДАIИШ-ан коьрта идеолог вийна\nШа шех «Исламан пачхьалкх» олучу ДаIиш тобанан куьйгаллехь пресс-секретаран болх беш вара Абу Муххьамад ал-Iаднани. Цу тобан официалан идеологи кхуллуш мехала рол ловзийна волу и стаг кху деношкахь вийна аьлла дIахьедина ДаIишан векалша.\nДАIИШ-ан пресс секретар вийна\nДаIиш тобано шинари сарахь шен официала медиум лоручу Амакъ агенталлехула баржийначу хаамца, цу тобанехь уггаре а мехалохчу куьйгалхойх цхьаъ волу ал-Iаднани Абу Мухьамад вийна кху деношкахь Шемарчу Алеппо гIалин гена доцучехь.\nИ хаам цкъа хьалха террорхоша шуьйра пайда оьцучу Телеграмм цIе йолчу социалана машанехула, цул тIаьхьа Твиттерехула зорбане баьккхира цара.\nЦкъачунна Iаднанин кхалхар билгал муха хилла хууш дац. Цхьаццадолчу хьостанаша, иза а, цуьнца цхьаьна кхин а пхи стаг а Iарбойн пачхьалкхаша ДаIишна дуьхьал кхоьллинчу коалицин декъа йолчу Мисрин хIаваан эскарша тоьхначу ракетин даьндарганах велла бохуш чIагIдо.\nШаьш террорхойн векалша, ал-Iаднанин кхалхарх лаьцна дуьйцучохь яздинера, иза Алеппо провинцехь боьлхучу тIемийн видео йоккхучехь вийна аьлла. «Делан лом санна дIакхелхина шейх. Шен кхалхарца иза шел хьалха байъинчу бусалбачийн куьйгалхойн ковранах дIакхетта.\nЦунна валар дахарал дукхаха дезар. Шейхан цIийно джихадан чкъор шайн къийсамехь кхин а чIагIдийр ду» -аьлла.\nТкъа мила вара-те ДаIиш толлучара массара а цу тобан коьрта идеолог лоруш хилла волу, цуьнан багара долу хIора а дош лардечу ДаIишан агIончаша ларамца шех шейх олуш хилла волу, ткъа ша шех Халипатан пресс-секретар олуш хилла волу Абу Мухьаммад ал-Iаднани?\nЦуьнан бакъйолу цIе Фалахьа Таха Субхи яра, ткъа Абу Мухьаммад ал-Iаднани цо шена хаьржина цIе яра. 1977 шарахь вина волу иза шайх ванне а вацара, я бусалба дешар дешна а вацара. Шемарчу Бинниш гIалахь вина волу иза 2005-чу шарахь дуьйна Иракъерчу тIемалойх дIакхеттера.\n2008-чу шарахь Iамеркахоша лаца а лаьцна, набахте воьллича, цу чохь вевзинера цунна тIаьхьо ша шех Халип олун долу Абубакар ал-БагIдади, аьлча а, бакъйолчу цIарца аьлча, Аввад ИбрахIим. Ткъа иштта карарчу хенахь байъина болу а, дийна болу ДаIишан цхьамогIа куьйгалхой.\nДаIиш кхоллаелча дуьйна схьа цу тобан официалан аз а, цуьнан идеологи еш волчех цхьаъ хилла схьавогIуш вара иза. Масала, ал-Iаднанис юккъе даьккхина ларалуш ду ДаIишехь тутмакхашна туьркийн басахь обанаш а йоьхна, царна камершна хьалха арсаш хьекхар а, хIораза а керла-керла къизачу кепехь йийчархошна таIзарш дар а, уьш кино йоккхуш санна шоу а еш, байъар а.\nИштта ал-Iаднанис юккъебаьккхина ларалуш бу цIарна цIеяхана болу даIишхойн «давлатул исламиййа бакъия» боху мохь а, ингалс маттера «форевер» бохучу даштIера схьаэцна ду и «бакъия» бохуш дош, нохчийн матте даьккхича «даимна а» бохург ду. Исламан пачхьалкхе даиманна а» бохучу маьIнехь. Кху шен гIарйаьллачу аудиокхайкхамна тIехь Iаднанис ша и мохь ма беттара.\nАл-Iаднани: «Массо а ямартхошна, сектхошна хаа деза, массо а жуьгташна а, керистанашна а, массо а сякуляристашна а, коммунисташна а, атеисташна а, боьхачу мушрикашна а, кхин дIа мел болчу динах хаьддачарна а, Исламан пачхьалкхе даиманна а юьсур йолуш ю. Даиманна а! Даиманна а!»\nТкъа бакъдолчохь хIун рол яра -те Iаднанис ДаIишан урхаллин хIиерархехь ловзийнарг? Мел эшам бу-те цу тобанна Iаднани санна волу гIарваьлла стаг вер?\nВенерчу университетехь джихадхойн тобанаш толлучу Шмидингер Томаса, шена хетарехь, Iаднани вер ДаIишна мел эшам белахь а, амма цунна метта хIоттон стаг царна сиха карор ву бохуш дийцира Маршо радионе.\nШмидингер Томас: «Iаднани уггаре а хьалха арахьарчу дуьненца йолчу контактах жоп луш, пропагандина вуно мехала вара шаьш шайх Исламан пачхьалкхе олучарна. Иза церан официале аз санна вара. Ша шех Халип олуш волу Абубакар ал-БагIдади, ша Халипат дIакхайкхича дуьйна схьа шех Халип ИбрахIим олуш волу, юкъараллехь хIетахь дуьйна гучуволуш ца хиларна, Iаднани ДаIишан юхь-сибат санна вара.\nШа шех Исламан пачхьалкхе олучу тобан чоьхьарчу къайлахчу Iедалан структурашкахь и стаг мел мехала вар бохург — цунна тIаькхиа вуно хала ду, хIунда аьлча, бакъдолчехь, вайна шайхаллаш дар бен, билгал хууш кIеззиг ду цу тобанехь сацамаш тIеэцаран коьрта бакъо йолу персона муьлхарниг ю бохучух лаьцна.\nСуна хетарца, цунна метта хIоттон стаг царна сиха карор ву. ХIунда аьлча, ДаIиш кхоьллинчу структурехь цхьа-цхьаъ функционер велла дIаваларх цуьнан меттиг дIалаца сиха кхинарг карво. Цундела, дера иза валар царна эшам бу, амма еххачу ханна уьш гIелбийр болуш хIума дац иза».\nЦу юкъана, Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу Пентагонан цIе ца яьккхичну векало Шпигел журнале хаам бина, шаьш Алеппо гIалин уллохь ракеташ тоьхна, лакхарчу даржера даIишхо вийна..


Шемара уьдучу кавказхошна тхов-къело яла ца туьгу Оьрсийчоьнан Ιедалш\nШема --ТIамо лецначу ХIомс а, ХIула а гIаланашкара бовдуш бу бахархой, 19Ман2012\nШолгΙа шо ду Шемахь тΙемаш лаьтта а, бохама кΙел нисбеллачу цигарчу кавказхоша шайн-шайн даймехкашка орца доьху а. Амма сиха дац Кавказера Ιедалш царна гΙо дан. Бахьана цхьаъ ду – шен къомаца къиза хиларна, дуьнено а емалвеш волчу Шемин президентца Асад Башарца гергарлонехь ю Кремль, цундела цо Шемин чоьхьара гΙуллакх лору нах бΙеннашкахь леш хилар а. Ткъа шайнна некъ а карош, Кавказе схьакхелхинчу нахана а дац Путин Владимиран гонера хуьлуш гΙо.\nАсадан Башаран эскарой, герз карахь летачу гΙаттамхоший вовшашца бен тΙемаш кест-кеста марсабуьйлучу меттигех нисъелла Шемахь алссам чергазий а, суьйлий а, нохчий а беха меттигаш – ХΙомс, ХΙалеб, коьрта шахьар Демаьшк. Иштта а пачхьалкхахь бахамца, дахаран хьелашца билгалбовлуш хилла а боцчу царна алссам кхочу таханлерчу кегарин къаьхьа дакъа.\nХиллачу зенийн статистика ю Шемарчу кавказхоша шайлахь хьош. Ах сов йохийначу ХΙомсарчу ши миллион бахархошлахь велла ларалуш ву бΙе сов чергази, дагестанхо, нохчо. Цигахь дукха хан йоццуш эккхийтира гΙаттамхоша, масала, чергазех волу эпсар-полковник а.\nБакъду, Шемарчу кавказхоша диц ца до шаьш тΙедаьхкина нах хилар, диц ца до иза бухарчу Ιаьрбаша а. Оцу бахьанийца кавказхошна шайн ма-хуьллу юьстаха латта дуьсу бухара къам вовшахлетачохь. Ткъа оцу позицино шеконашка йоху вовшахлета агΙонаш а. Доцца аьлча, кавказхой Шема баьхкича ши бΙе шо гергга хьалха шайн дай санна хьешийн хьолехь бу махкахь.\nДемаьшкахь тΙемаш буьйлабеллачу муьрехь дуьйна а бу кавказхой Кавказе дΙакхалха дог-ойла гΙаьттина. Цхьаъ делахь, тΙамах къелхьарабовлархьама, шолгΙа делахь, дайша сатийсамца юьйцуш марзйинчу Декъаста кхачархьама.\nОцу тΙехь комаьршалла гайтарца, я къоман само меттахъяларца къастабелла бац децΙера я нохчий а, я дагестанхой а. Тер-мера хΙума лелочех бу Майкопера адыгаш, Сухумера абхазой, Нальчикера гΙебартой. Мелла а Шемара шайн цΙийнахой тΙеэцна цара.\nШемарчу гΙебартойх, я шуьйрра аьлча, чергазех Нальчике мухΙажир ваьлла веъна Сижаже Шемал. Цо цхьа зама хьалха, Шеманний, Оьрсийчоьнанний юкъаметтигаш дика хилла хиларх пайда а оьцуш, дешна Москохахь, цундела цунна дика хаьа оьрсий мотт. Нальчикехь шайна бинчу аьттонех лаьцна цо иштта дийцира Маршо Радионе.\nСижаже Шемал: «300 стаг хиллал стаг ву цкъачунна веънарг. Нах схьакхаьчча, документашца, аьр вай, ханна кхузахь Ιан бакъо, я вехха Ιан бакъо йоккхуш гΙо до тхуна, я могашаллин анализаш дΙалуш – дерриг а маьхаза ду. Доцца аьлча, мелла а гΙо до.\nХΙусамех дерг. Массо а «Эльбрус» а, «Дружба» а цΙе йолчу санаторешкахь кхобуш бу. Цигахь Ιар а, дийнахь кхузза юург ялар а маьхаза ду. Ткъа болх бан цкъачунна цамагадо – тоъал документаш дац мухIажиршкахь. Цундела и кехаташ хиллалц, болх баларе са а туьйсуш, мукъа Ιаш ду-кх. ХIинца кхин а 1000 стагна кхуза ван магош кехаташ дахьийтина Шема. Иштта, кхин а алсам нах богΙур хир бу-кх».\nСижаже Шемална ша цкъачунна хьаша хета Кавказехь. Цундела цо кIеда дуьйцу шен а, шеца дайн латта тΙехь баха юхабаьхкинчу а нехан Нальчикерчу хьолах лаьцна. Ткъа цо юьйцучу «Эльбрус» а, «Дружба» а санаторешкахь дац доьзалшна тоъал комфортехь баха хьелаш.\nСтага хьешацΙа чохь, я санаторехь де-буьйса даккхар цхьаъ ду, ткъа доьзална бахабоьлча гуш хуьлу кхачам бацарш, юург кечъян, я бедар йитта юьстахарчу чоьнаш чу а лелаш, иза юкъарчу меттигаш дан дезаш нисделча. Иштта хьелаш бен дац оцу шина а санаторехь.\nТкъа уггаре декъазниг – Ιедалера бац цΙабаьхкинчу Шемарчу гΙебартошна кхузахь кхочу и гΙийла аьттонаш а. Ιедало, Кремлерчу Ιедало, йоцуш лору Шемара проблемаш, официалехь тΙе ца оьцу цигара мухΙажирш а.\nΙедало дан догΙург цундела бухарчу бахархоша – хуьлда уьш совдегарш, я президентан Каноков Арсенан гонера хьаькамаш – шайн лаамца, шайн генарчу махкахошка болчу безамца деш ду. Оцу тΙехь Ιедало долччохь дитина кхузарчу а, Шемарчу а кавказхоша цхьаьна баха лууш эзарнашкахь дина а, ден а дехарш.\nШаьш шайггара мухΙажирийн дуьхьа бечу балхах лаьцна махкахой тΙеоьцучу юкъарлонехь жигархо волчу Нальчикерчу Хагажей Беслана иштта дуьйцу.\nХагажей Беслан: «Уьш арахьарчу мехкийн бахархой ларало. Советан Ιедал доьхначу мехкашкара баьхкинчу нахе – хуьлда уьш эрмалой, узбекаш, таджикаш, казахаш – алсам бакъонаш йолуш бу, цаьрга ларам бу Ιедалан Малхбалерчу кавказхошкачул.\nФедералан программа ю махкахой тΙеэцарх лаьцна. Амма изза иштта тIоьхула дΙа тΙеэцна ю, лелаш яц. Лелахь а кхечу пачхьалкхашкара Оьрсийчу боьрзучу оьрсашна лерина ю, вайн нахана яц. Я демографи телхина, бахархой ледара тΙекхуьучу, я белхалой ца тоьучу меттигашна лерина ю.\nЦундела вайн мухΙажирш бац оцу программин декъахь. Иштта нисло хΙара нах цхьана агΙор махкахой а болуш, вукху агΙор хийра нах а болуш. Пачхьалкхан бала бац вайн лазамийн. Ден гΙо а совдегарша а, къоман бала болчу юкъархоша а шайггара деш ду».\nМухха а делахь а, чергазийн а, гΙебартойн а балакхаьчна шайн Шемахь гΙело хьоьгучу вежарийн, йижарийн. Ткъа хьенан бала бу иштта тΙема буха а нисбелла, гIелонехь тахана бехачу цигарчу дагестанхойн я нохчийн?\nКху деношкахь Нохчийчу еъна хьийза Шемара цхьа жима делегаци, шайца цигара Ιилманча-нохчо Вайнах Ахьмад а волуш. Уьш шайн, аьлча а, вайн нахана гΙо деха баьхкина. Цара дийцарехь, Шемарчу нохчаша а сатуьйсу ДегΙаста кхача а, цигахь баха а.\nДийцарш хΙинцца бен дуьйлалуш а дац Кадыровн администрацица. Ткъа Шемахь тΙом боьду а, нах леш болу а-м ю шо сов зама. ТΙеман къахь муьлхачу чомахь хуьлу хууш болчу нохчаша-х кховдо дезарий Шемарчу вайнахана сихха гΙо-накъосталла...


Чиллан-бутт 23, 2017\nНохчийчоь -- Хьайбах лаьттина меттиг.\n1990-гIа шераш тIекхачале Хьайбах баккхийчу нехан къамелашкахь бен юьйцуш а яцара. Оцу юьртахь хилларг, Iедалан тIегIане а даьккхина талла хIуттуш цхьа а ца хилла.\nХьайбахан йилбаз-мохь чогIа хеза шо-шаре мел долу\nКашурко Степана-тIема тIехь байинчу эскархойн лараш лоьхучо дуьххьара айдинера и хаттар. Цул тIаьхь майра дийца долийнера. 1990-чу шарахь Нохчийчурчу Iедалан омарца кхоьллина хиллера лерина комисси, шайна юкъахь медикан эксперташ а, талламхой а болуш.\nЦаьрца, оцу тобанна юккъахь хилла ву махкахь вевзаш волу журналист Ицлаев Iабдул. Цо дийцира, шайна Хьабахехь гинчунах а, хааделлачунах а.\nИцлаев: «И даIаьхкаш ахка йола ма йиннехь гуш дара и нах багинийла. Суна Хьалха-Мартан дарбан хIусаман кертара адамийн даьIахкаш схьайогIуш а гина. Уьш тIе чим а тесина дIабоьхкинера.\nТкъа, Хьайбахехь берш багийна буйла гуш дара. Тхуна оцу божал чохь хIун ду хьажа лууш дара. ХIунда динера ца хаа, амма и нах багийначу меттехь жа латтош хиллера оцу хенахь. ТIаккха, шерашкахь жа лаьттинчу меттехь гIий бара.\nЧIогIа хуьлу иза бакъабелчу ша тIулг санна. Цу бухахь хIун ду хьажа, оха аьхкича, даьIахкаш гучуевлира».\nКорр. «Цхьана меттера даIахкаш яра уьш. Уллера ломан тIера нахана гина хиллера и божал чура адамаш дагош. Ганургаев Ахьмад бохург а ву цунна теш хилла. Гвишиани а ша вериг дIавахча, цига тIевахна иза а, кхиберш а. Гаев Тута бохург вевзина царна, хIунда аьлча, цуьнан мах а корт а баьгна ца хилла дела. Ткъа, вуьйш, чIогIа баьгна чим хилла хилла».\nАдамийн догIмех йисина даьIахкаш гул а йина, Хьайбахера юхадирзина схьабогIучу хенахь, оцу комиссин декъашхой шай-шайн ойланашца бисна. Шайца хиллачу Муртазалиев Хьамзатан, иза кхин Iа а ца велла, бIаьрхиш дуьйладеллера, бохуш шен дагалецамаш кхин дIа а буьйцу Ицлаев Iабдула.\nИцлаев: «И сурт дуьхьала лаьтта суна, оццула дукха шераш дIадаьлча а. Кест-кесста хуьлу иза. Мартан тIехь, суна гина сурт диц ц ало. Латта охкуш куьг гучуделира. ТIаккха, кхин дIааьхкича гира, бера шен накхан куьйгашца тIе а таIина зудчунна даIахка.\nИштта шиъ дара мар-мара а кхетта Iуьллуш. Нанас бера дегIаца тIекъевлича санна сурт дара иза».\nИцлаев Iабдулан а, дукхачу нохчашна санна ца хета къам дIадохадаран тIаьхьалонаш дIаяхна ю аьлла. Оцу бохамах доьзна дукха хIума хилла цул тIаьхь, элира цо.\nИцлаев: «Ирча а, хаза а денош даькхина вай. Амма 1944 шаран чиллан беттан 23 де, ша-тайпа лаьтташ ду. Цул тIьахьа мел деана долу де цуна тIера схьадеана ду. Иза вайн къома йисехь дисина».\nХьабахехь комиссино бинчу белхан документаш Ростов-ГIала дIаделлера 1990-чу шерашкахь, Оьрсийчоьнан дехарца. Копиш йисна Нохчийчохь. Тахана уьш хьангахь а, мичахь ду а ца хаа.\nДагадоуьйту, Оьрсийчоьнан Iедалша тIедуьтуш дац Хьайбахехь 700 стаг вагор. Масех шо хьалха Нохчийчохь яьккхинера адамаллан дуьхьал лара мегачу оцу зуламах исбаьхьаллин фильм.\n«Дицдан омар ду» аьлла цIе ю цуьнан. Оьрсийчохь гайта бакъо ца елира федералан культуран министралло, чулацамехь буьйцу хилам бакъ хилар тоьшаллаш дац аьлла.\nГайта бакъо яц «Дицдан омар ду»


www.islamannur.org - 91-гIа дакъа\nХьехамашкахь барам ларбанбезаш хилар дуьйцу дакъа\n«Хьайн Делан новкъа кхайкха хьикматца а, хазачу хьехамца а» («ан-Нахьл», 125).\n699. Абу Ваил Шакъикъ бин Салама аьлла: Ибн МасIудан, АллахI реза хуьлда цунна, гуттар а еарин деношкахь тхуна хьехамаш деш Iадат дара, (мухха а цкъа) цхьана стага элира цуьнга: «ХIай, Абу Iабд ар-Рахьман, ма чIогIа лаар-кха суна, ахь тхайна хьехам хIор денна бойла!», - (оцу хьокъехь Ибн МасIуда, АллахI реза хуьлда цунна) элира цуьнга: «Боккъала а, шун кIордадайта ца лаьа суна, (хIан, цундела) ца бо аса шун хьехамаш (хIора денна), хIунда аьлча АллахIан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, тхуна а цу кепара бора хьехамаш, тхуна кIордорах ларлуш» (Бухари: 70, Муслим: 2821).\n700. Абу ал-Йакъзан Iаммар бин Йасира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Боккъала а, стеган ламаз дехох хилар а, хьехам боца хилар а - цуьнгахь кхетам (фикъхI) хиларан тоьшалла ду. Цундела ламаз дахде, хьехам бацбе» (Муслим: 869).\n701. МуIави ибн ал-Хьакам ас-Сулмис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа со АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна ламаз деш а волуш, ламаз дечарех цхьаьннан хьоршам тохар нисделча. Аса элира цуьнга: «АллахIа къинхетам бойла хьоьх!». Ткъа нах соьгахьа схьахьежа буьйлира! ХIетахь аса мохь туьйхира: «ХIара хIун ду?! Стенна хьоьжу шу соьга?!» аьлла. ТIаккха шайн варешна тIе куьйгаш детта буьйлабелира и нах! Царна лууш хилларг - сайга къамел ма де бохург дуйла со кхетча, вист а ца хуьлуш, дIасецира со. Цул тIаьхьа АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ламаз дерзийна велира. Суна, сан нана а, сан да а санна, хьоме вара иза! Цул хьалха а, я цул тIаьхьа а цул дика хьехархо гина ма вацара суна. АллахIах дуй ма буу аса: цо халахетар ма ца дира суна, я тоха а ма ца туьйхира цо суна, я бага а ма ца лейира цо соьга. Цо элира: «Ламаз дечу хенахь адамашца къамел дан мегаш дац: хIунда аьлча ламазехь хила дезарг – АллахIна тасбихь дар а, АллахI воккхавар а, Къуръан дешар а ду». Я кхин цхьа цуьнах теро хIума элира цо. ТIаккха аса хаьттира цуьнга: «ХIай, АллахIан элча! Дукха хан йоццуш жехIала стаг ма варий со. АллахIа Ислам-дин даийтина вайна. Тхуна юккъехь цхьацца нах бу-кха - хиндерг дуьйцучарна тIеоьхуш». Цо жоп делира: «Хьо ма эхалахь царна тIе». ТIаккха аса хаьттира цуьнга:«Тхуна юккъехь цхьацца нах бу-кха - шайн лелориг вон билгалонех дазош». Цо жоп делира: «Иза – синхьехам бу, церан дегнашкахь чIагбелла болу. Амма цо царна дан цхьа а гIо дац (шайн дегнаш цуьнах дIацIандан деза цара)»» (хIара хьадис далийнарг Муслим ву: 537).\n702. Iирбад ибн ас-Сарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийицна: (Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) сел доглазаме хьехам бира тхуна, цунах тхан дегнаш кхералуш, б1ерхиш а доьлхуш…\nКхи дIа а дуьззина и хьадис дийцира цо, оха далийна и хьадис «Хаддаз суннат ларде аьлла дина омра дуьйцучу декъехь», цигахь вай хьахийра ат-Тирмизис хIара «Дика, бакъ хьадис ду» аьлла хилар.


Венехь шахматийн къовсам дIабаьхьна вайнаха\nГезгмашин-бутт 13, 2014\nКху деношкахь Австрин коьртачу шахьарехь Венехь дIабаьхьира меттигерчу вайнехан диаспорин жигархоша вовшахтоьхна болу шахматийн къовсам.\nНохчийн Ичкери пачхьалкх дуьненан карти тIехь яцахь а, амма шаьш цу пачхьалкхан бахархой лоруш а, иза шайн дегнашкахь кхобуш а нах бу хIинца а дуьне мел ду баьржина бехаш. Ткъа и пачхьалкхе юхаметтахIоттийна де, аьлча а, Нохчийн къоман дозушцахиларан де санна цкъа мацах, 1991 шарахь билгалдаьккхина хилла де – герзгмашин беттан ялхалгIа шайн таронашка а, аьттонашка а хьаьжжина, даздан а, билгал ца доккхуш ца дити а гIерта и нах.\nИштта дара кху деношкахь Австрин коьртачу гIалахь цигахь бехачу нохчийн диаспорин векалша а, Ичкерин тайп-тайпанчу хьукматашкахь хиллачара а вовшахтоьхна хилла Дуьненаюкъара шахматийн турнир, нохчийн къоман дозушцахиларан денна лерина а йолуш.\nЦу турнирехь дакъалоцуш бара Австрехь а, кхечу Евробертан пачхьалкхашкахь а бехаш болу вайнах. Турнир йолалуш цуьнан декъашхошца телеконференцехула зIене ваьллера Ичкерин дозанал арахьарчу урхаллин куьйгалхо Закаев Ахьмад. Шахматийн къовсам вовшахтухуш хиллачех цхьаъ ву Венехь вехаш волу Ичкерин парламентан депутат хилла волу Исханов Хьусейн. Цуо дуьйцу.\nИсханов Хьусейн: „23 шо кхаьчна вайн мохк боцуш хилар дIакхайкхина. Цу хьокъехь вовшахкхетта дара тхо. Нахана вайна гинарг а, вайца хилларг диц ца далийта а, аьлла, шахматийн турнир йира оха. Цига дакъалоцуш дуккхаъ нах бара, меттигера а, тIебаьхкина а. Масех гуо бара цигахь баккха безаш. Кегийнарш шаьш ловзура, баккхийнарш шаьш. Ткъа мелла а кхиина богIуш болу кегирхой баккхийчеран категорехь болчарна дуьхьал а ловзийтира оха, церан зеделларг хилийтархьама“.\nДаима а спортан латаран тайпаш лоруш а, лелош а болчу вайнахалахь шахматийн турнир дIаяхьар мелла а тамашийна хетало. Нагахь санна, бакъонаш йоцучу латаршкахь я дзюдохь, я штанга яйъарехь нохчийн кегирхоша дуьне мел ду дIахьочу чемпионаташкахь хьалхара меттигаш яхар цхьа а цец ца воккху Iадат хилла дIахIоьттинехь, шахматех ловзар ишттачу тIегIане хIинца а кхаьчна дац нохчашна юккъехь.\nХIетте, бохуш дуьйцу Исханов Хьусейна, и ловзар вайнахана дезаш а, лоруш а ду. Цуо карладоккху, ур-аттала уггаре а халчу муьрехь, хьалхара тIом дIа а баьлла, Нохчийчоь шен тIеман чевнех ерза гIертачу хенахь а Соьлжа-гIалахь шахматийн турнир дIаяхьана хилар.\nИсханов Хьусейн: „Вайна дагадагIахь, хьалхара тIом дIабаьллачул тIаьхьа, Соьлжа-гIалахь дIаяьхьира шахматийн турнир, дуьненаюкъарчу шахматийн федерацин президент волу Илюмжинов Кирсан а волуш дакъалоцуш. Шахматаш нохчашна дезаш спортан тайп ду. Иза, хууш ма-хиллара, алсам собар дезаш спорт ю, дегIо са а доIуш, коьрте болх а бойтуш ловза везаш.\nЦундела а лаьара тхуна, юккъера шахматийн ловзарх кховсам дIабахьа, кегирхой цу юккъе а озош. ХIунда аьлча, даима а латарийн спорташкахь дакъалаьцна девр ма даций вай, интеллектуалан спортехь а кхиамаш бан беза“.\nТурнирехь дакъалоцуш Венера а, йоллучу Австрера хилла ца Iаш, Германера а, Иорданера а, Нохчийчуьра а, ткъа иштта цхьа могIа кхечу пачхьалкхашкара а декъашхой а, хьеший а бара. Хьалхара меттигаш яьхначарна совгIаташ а, иэсан сувернираш а елира. Ткъа хьалхара кхо меттиг яьккхинарш Австрин бахархой Бахаршаев Амруддий, Усманов Мохьмадий, Жанхотов Асланний вара.\nВенехь шахматийн къовсам дIабаьхьира вайнаха


Сура Хlонс — Википедийа\n8 Сурат АЛЬ-АНФАЛ ХIонс (Мадинатехь доьссина‚ дерриге 75 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Цара хьоьга хоьтту хIонсах лаьцна‚ ахьа ала: "ХIонс Делан /долахь/ ю‚ элчанан а /долахь/ ю". Шу Делах кхера‚ вовшийн юккъехь маслахьат а де‚ муьтIахь хила Далла а‚ Цуьнан элчанна а‚ шаьш хиллехь тешаш (муъма нах). 2. Баккъалла а, тешаш берш /муъма нах/ бу Дела хьехийча шайн дегнаш кIадлуш берш‚ шайна тIехь Цуьнан аяташ дешча, иманца совбуьйлуш берш‚ шайн Кхиош-кхобучунна тIетевжаш берш. 3. Ишттанаш бу уьш шаьш ламаз а хIоттош‚ Оха шайна деллачу рицкъанх сагIа а луш. 4. Уьш бу хьакъ-бакъ болу тешаш берш (муъма нах)‚ царна шайн Кхиош-кхобучун гергахь даржаш ду‚ гечдар ду‚ шортта рицкъа ду. 5. Хьан Кхиош-кхобучо хьо бакъонца хьан цIа чуьра араваккхаре терра‚ тешаш болчех (муъманахах) цхьа тоба чIогIа ца лууш ма ю /гIазот дан/. 6. Хьоьца къуьйсуш бу уьш бакъдолчуьнгахь и билгалдаьллачул тIаьхьа‚ шаьш Iожална тIе лоьхкуш санна, шаьш хьоьжуш лаьтташ. 7. Дала шуьца ваIда йо шина тобанах цхьаъ шун ю, олий‚ шуна дезаш ду герз доцург шайна хуьлийла‚ Далла лууш ду бакъдерг чIагIдан а Шен дешнашца‚ цатешачеран тIаьхье хадон а. 8. Бакъдерг чIагIдархьама а‚ харцдерг дIатилархьама а, къинош дечарна ца дезахь а. 9. Аша шайн Кхиош-кхобучуьнга гIо доьхура. Цо шуна жоп делира: "Аса шу чIагIдийр ду тIеттIа эзар маликашца"‚ аьлла. 10. И ца дира Дала кхаъ хилла а бен‚ шеца шун дегнаш паргIатдахархьама а бен‚ гIо дац Далла гергара а бен. Баккъалла а, Дела везза верг‚ хьукма дика деш верг ву.\nДакъа 2 11. Цо шуна тIе ма хьажайора наб озор, шуна Шегара сапаргIато луш‚ доссадора шуна тIе стиглара хи, Шеца шу цIандархьама‚ шайтIанан вас-васал шух дIаяккхархьама‚ шун дегнаш сацорхьама (собарца а‚ бакъдолчуьнца а)‚ шун когаш цуьнца чIагIбархьама. 12. Хьан Кхиош-кхобучо хаийтира маликашка Ша шуьца ву, аьлла‚ чIагIбе иман диллинарш‚ Аса тIаьхьа ца тешна хиллачерийн дегнашка кхерам кхуссур бу – тоха логах‚ хадайе церан массо пIелган юьхьиг . 13. Иза ду уьш Далла а‚ Цуьнан элчанна а дуьхьал хилла хиларна. Далла‚ цуьнан элчанна дуьхьал хиллачунна Дела бекхам эца чIогIа ву. 14. Иза (Iазап) ду шуна: "Iовша и шайна – цатешачарна цIеран Iазап ду". 15. ХIай иман диллинарш! Шаьш цатешачаьрца дуьхьалкхетча (тIам тIехь эскарш вовшех кхетча), могIаршца (шайн) баккъаш ма тоха царна /царех кхералой ма довда/. 16. Оцу дийнахь (гIазотехь кхеравелла вухаваьлларг)‚ царна шен букъ тоьхнарг‚ ша тIамна хьаьвзаш вацахь я кхечу тобанах дIауьйш вацахь, Делера оьгIазаллина юкъаваьлла и‚ цуьнан чугIойла жоьжахати ю‚ вон ю дIаваьрзу меттиг! 17. Аша ца байина уьш‚ делахь а Дала байина уьш. Ахьа ца кхоьссина (герз) айхьа кхуссуш делахь а – Дала кхоьссина (Дела вара и шун гIазот дIахьош верг) муъманахана шегара хаза ял (толам‚ хIонс) ялархьама. Баккъалла а, Дела хезаш а, хууш а ву. 18. Иза Дела хилар ду цатешачеран мекарло эшор йолуш. 19. Аша толам бехча – толам беъна шуьга. Шу совцахь – и дика ду шуна‚ шу духа тIамна юкъа дагIахь – Тхо а догIур ду, шун тобано шун хIумма тIаьхьара доккхур дац, и йоккха хилахь а. Дела муъма нахаца ву.\nДакъа 3 20. ХIай иман диллинарш! МуьтIахь хила Далла а‚ цуьнан элчанна а‚ и (пайхамар) витий дIа ма гIо, шу хезаш долуш (цо дуьйцург). 21. Шу тар ма ло аьллачаьрга: "ЛадоьгIна оха"‚ шаьш ладугIуш а боцуш. 22. Баккъалла а, Далла гергахь уггар боьха бежана ду къораниг а, мотт ца хуург а. Уьш бу кхеташ боцурш. 23. Далла цаьргахь диканиг лиъна хиллехьара, Цо ладугIуьйтур дара цаьрга. Цо шайга ладогIийтича а, тIаккха а дIагIур бара (гIазотера бовдур бара) уьш, дуьхьал а бевлла. 24. ХIай иман диллинарш! Жоп ло Далла а‚ элчанна а Цо шайга кхайкхича Ша шу дендеш долчуьнга‚ шуна хаалаш, и Дела хьийзаш хилар стагана а‚ цуьнан дагана а юкъа‚ шу а Цунна тIе гулдийриг хилар. 25. Питанах кхералаш: къаьсттина шух зулам диначаьрна зен дина Iанне а ца Iа иза (массарна зен до цо). Шуна хаалаш, и Дела бекхам барца (таIазар дарца) чIогIа вуйла. 26. Аша дагадаийтал шаьш, кIезиг а хилла, лаьттахь заьIап хилар‚ шаьш наха схьалецарна кхоьруш. ТIаккха Цо тIелецира шу‚ Шен гIоьнца чIагIдира шу‚ цIенчух рицкъа делира шуна, – шу хила мегара баркалла олуш. 27. ХIай иман диллинарш! Аша тешнабехк ма белаш Далла а‚ элчанна а‚ аша тешнабехк ма белаш шайга хиллачу тешамна (декхар делахь а‚ я кхин хIума далахь а), шаьш хууш долуш. 28. Шуна хаалаш, шун даьхний а (бахам)‚ шун доьзалш а питана дуй‚ баккъалла а, Дела Шегахь йоккха ял йолуш вуйла.\nДакъа 4 29. ХIай иман диллинарш! Шу Делах кхерахь‚ Цо кхетам бийр бу шуна (довзуьйтур ду бакъдерг‚ харцдерг)‚ шун къинойх цIандийр ду шу‚ шуна гечдийр ду Цо, – и Дела йокха комаьршалла йолуш ву. 30. Хьуна мекарло ма йора цатешачара хьо лаца ‚ я вен‚ я хьо араваккха (Макка чуьра). Мекарло йо цара, – Дала а йо мекарло /церан мекарло йохош/. И Дела /мекарлонна дуьхьал/ мекарло ечарех диканиг ву. 31. Шайна тIехь Тхан аяташ дешча, цара олу: "Хезна тхуна‚ тхайна лиъча цунах тераниг оха а эр дара‚ уьш-м хьалхалерачийн туьйранаш дара". 32. Цара ма элира (дагадаийтал, хIай элча): "Везан Дела‚ хIара хиллехь Хьан гергара бакъдерг‚ догIанца кхерий (тIулгаш) делхийта тхуна стиглара‚ я лазош долу Iазап даийта тхуна". 33. Дела ца хилира царна Iазап деш хьо царна юккъехь волуш. Ца хилира Дела царна Iазап деш верг, уьш шайна гечдар доьхуш болуш. 34. Дала Iазап хIунда ца до царна, уьш Хьарам-маьждиге (нах) ца буьтуш хилча. Уьш ца хилла цунна доьналла деш берш. Цуьнан доьналлина хьакъ берш беккъа (Делах) кхоьрурш бу‚ делахь а царех дукхачарна а ца хаьа-кх. 35. Церан ламаз (КаIбан) цIийнан хьалхахь ма ца хилира, шок еттар а‚ тIараш деттар а бен. /Царна жоп дац/ "Iовша шайна Iазап , шаьш цахиларна тешаш" /алар бен/. 36. Баккъалла а, цатешачара шайн даьхний дойу Делан новкъах (нах дIатилабан). ТIаьхьа дойур ду цара уьш‚ тIаккха и царна тIехь бала хир бу‚ тIаккха уьш эшор бу. Цатешаш берш жоьжахате гулбийр бу 37. Дала къасторхьама боьханиг цIеначух‚ боьханиг боьхачунна тIедиллархьама‚ тIаккха царех массарех барз бархьама‚ тIаккха и жоьжахатехь хилийтархьама. Уьш бу-кх эшнарш.\nДакъа 5 38. Ахьа ала цатешачаьрга: "Уьш совцахь, царна гечдийр ду хьалха дахнарг‚ уьш юха а буьйлалахь (бусулбанашца тIом бан) – хьалхалерачарна хилларг хир ду (хIаллакбийр бу). 39. ТIом бе цаьрца питана ца хилийта‚ дерриге дин Далла хилийта. ТIаккха уьш совцахь (маслаIате беана – совца шу а), – баккъалла а, Дела цара дийриг гуш ву. 40. Уьш дIаберзахь (маслаIате ца богIуш)‚ шуна хаалаш, Дела вуйла шуна гIоьнча (тIаккха тIом бе аша) – дика гIоьнча ву‚ дика толам луш верг ву Иза. 41. Шуна хаалаш, аша хIонсах хIума яьккхича, Далла а‚ элчанна а‚ цуьнан гергарчарна а‚ буоберашна (бедашна) а‚ мискачарна а‚ некъан накъостана а оцунах пхоьалгIа дакъа ду‚ шу хиллехь тешаш Делах а‚ Оха Тхан лайга къастаман дийнахь ши тоба вовшийн дуьхьал нисъеллачу дийнахь доссийначух а (маликашка а, кхин Делан билгалонашка а). Дела массо хIуманна тIехь ницкъ болуш ву. 42. Шу гергарчу берда тIехь а долуш‚ уьш генарчу берда тIехь а болуш, и къепал шуна лохахула а йолуш ма дарий. Аша вовшашца ваIда йина хиллехьара‚ галдевр дара шу тоьхначу хенаца‚ делахь а Дала кхочуш хилийтархьама дара и хилла даьлла гIуллакх‚ хIаллакван ша хIаллакьхилларг билгалонца‚ денван ша вехаш хилларг билгалонца. Баккъалла а, Дела хезаш а‚ хууш а ву. 43. Хьоьга гайтира Дала уьш гIенах кIеззиг‚ Цо хьоьга уьш дукха гайтинехьара – духур дара шу‚ гIуллакхехь къуьйсур дара аша‚ делахь а Дала лардина (шу эшарх). Баккъалла а, Иза хууш ву дегнашкахь дерг. 44. Шуна гайтира Цо уьш‚ шу цхьаьнакхетча‚ шун бIаьргашкахула кIеззиг‚ шу кIеззиг гайтира церан бIаьргашкахула, Дала кхочушдархьама хилла даьлла долу гIуллакх. Деле дIадоьрзу гIуллакхаш.\nДакъа 6 45. ХIай иман диллинарш! Шайца тоба цхьаьнакхетча чIагIлолаш‚ Дела хьехавелаш дуккха‚ шу даккхийдедан тарло. 46. МуьтIахь хилалаш Далла а‚ цуьнан элчанна а‚ вовшашца ма къийсалаш – тIаккха озалур ду шу /мостагIчух/‚ шун ницкъ дIабер бу. Собаре хилалаш. Баккъалла а, Дела собаре болчаьрца ву (царна гIодарца). 47. Шу ма хилалаш шайн цIеношкара арабевллачарех тера кураллица‚ нахана гайтархьама Делан новкъах (нах) дIатилабеш. И Дела аша дечунна гуо беш ма ву. 48. ШайтIано хазйира царна шайн Iамалаш‚ элира: "Тахана нахах цхьа а вац шу эшо‚ со шуна лулахо ду". ТIаккха, шена ши тоба гича, дIадедира иза‚ элира: "Баккъалла а, со цIена ду шух‚ баккъалла а, со гуш ду (цунна маликаш гуш дара бусулбанашна гIо деш) шуна ца гург‚ со кхоьру Делах – и Дела таIзар дарца чIогIа ву".\nДакъа 7 49. Мунепикъаша а‚ шайн дегнашкахь цамгар йолчара а олура: "ХIорш шайн дино Iехийна". Далла тIетевжинарг, – баккъалла а, и Дела веза верг а‚ хьукаме верг а ву. 50. Хьуна гинехьара и цатешаш берш маликаша шайн синош схьадохуш шайн яххьийх а‚ тIехьа а етташ: "Iовша шайна жоьжахатийн Iазап"‚ олуш. 51. Иза ду шун куьйгаша хьалха даькхинарг бахьанехь‚ Дела лешна зуламе вац. 52. ФирIавнан доьзалан а‚ царел хьалха хиллачерийн а Iадатах тера‚ ца тийшира уьш Делан аятех – тIаккха Дала шайн къиношца схьалийцира уьш. Баккъалла а, и Дела нуьцкъала ву‚ чIогIа ву таIзар дарца. 53. Иза ду – Дела цахиларна ша цхьана къомана делла хилла долу ниIмат хийцориг, цу (къомо) шашена и хийццолац‚ и ду Дела хиларна хезаш а‚ хууш а. 54. ФирIавнан доьзалан а‚ царел хьалха хиллачерийн а Iадатах тера‚ харц дира цара шайн Делан аяташ – тIаккха Оха уьш, шайн къинош бахьанехь, хIаллакбира. ФирIавнан доьзал Оха хIордан бухабахийтира‚ массо а хилира уьш зуламхой. 55. Уггар боьха бежана Далла гергахь – цатешарш бу‚ (уьш ца теша) цара иман ца дуьллу. 56. Ахьа шайца барт бина (тIом бира бац, аьлла) хилларш бу уьш‚ тIаккха массо хенахь и шайн барт бохабо цара‚ уьш ца кхоьру (Делах и барт бохо/. 57. Хьайна царна тIехь тIам тIехь ка далахь – лелхабе цаьрца царел тIаьхьа берш‚ цара ойла ян мегара. 58. Хьо кхерахь цхьана къоман /хьан шеца барт болчу/ тешнабехках‚ бохабе ахьа /барт/ цаьрца нийсса‚ баккъалла а, Далла ца беза тешнабехк бийраш.\nДакъа 8 59. Цатешачарна маттанне а ма моьттийла шаьш хьалхадовлур ду (Iазапах)‚ баккъалла а, царна ницкъ кхочур бац (Iазапах кIелхьарабовла). 60. Кечбе царна дуьхьал шайн тар малло ницкъ‚ дIайихкина (кийча) говраш /хилийта/‚ шеца аша кхераван Делан мостагI а‚ шайн мостагI а‚ уьш боцурш кхиберш а‚ шуна шаьш ца бевзаш болу‚ Далла бевза уьш‚ аша Делан новкъахь яьккхинарг юхайоьрзур ю шуна‚ шуна зулам дийр дац. 61. Нагахь санна уьш машаре кховдахь‚– тIаккха хьо а кховда цуьнга (машаре)‚ Далла тIетовжа‚ баккъалла а, Иза хезаш а‚ хууш а ву. 62. Царна лаахь хьо Iехо (тешнабехк бан) – хьуна кхачойийриг Дела ву. И ву Ша Шен гIоьнца а, муъма нахаца а хьо чIагIвина хилларг. 63. Цо кIаддира церан дегнаш (безам тесира вовшашна юккъехь)‚ ахьа лаьттахь мел дерг доьхкича а, ахьа кIаддийр дацара церан дегнаш‚ делахь а Дала (дегнаш) кIаддира церан вовшашна юккъехь‚ баккъалла а, Иза веза верг а‚ хьукаме верг а ву. 64. ХIай пайхамар! Хьуна кхачоен ерг Дела ву‚ муъманахах хьуна тIаьхьахIоьттинарг а ву.\nДакъа 9 65. ХIай пайхамар! ТIамна тIеберзабе муъманах! Шух собаре ткъа хилча – эшор ву цара ши бIе‚ шух бIе хилча – эшор ву цара цатешачарех эзар‚ хIунда аьлча, уьш цакхеташ къам ду. 66. ХIинца Дала дайдира шуна‚ Цунна хиира шух ледарло юй (кIеззиг хилар‚ тIамна кийча цахилар)‚ шух собаре бIе хилча – ши бIе эшор ву цара‚ шух эзар хилча – ши эзар эшор ву цара Делан пурбанца‚ Дела собаре болчаьрца (собар диначаьрца) ву. 67. Йиш яц пайхамаран шен йийсарой хила лаьттахь кхоччуш ша чIагIваллалц ‚ шу дезаш ду дуьненан хIума‚ Далла дезаш ду эхарт‚ Дела веза верг а‚ хьукаме верг а ву. 68. Делера жайна хьалха ца даьллехьара аша эцначунна доккхачу Iазапо схьалоьцур дара шу. 69. Яа шаьш яьккхинчу хIонсах хьанал ерг‚ цIена ерг‚ Делах кхера (хьарам дерг ца дан). Баккъалла а, Дела гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а ву.\nДакъа 10 70. ХIай пайхамар! Ала шайн куьйгийн кIел болчу йийсархошка: "Далла хаахь шун дегнашкахь диканиг‚ шуьгара даьккхинчул сов диканиг лур ду Цо шуна‚ гечдийр ду Цо шуна‚ и Дела гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а ву". 71. Царна лаахь хьуна тешнабехк бан‚ хьалха Далла а тешнабехк бина цара‚ Цо царна тIехь ницкъ белла /хьуна таIзар дан)‚ и Дела хууш верг а‚ хьукаме верг а ву. 72. Баккъалла а, иман диллинарш а‚ дIакхелхинарш а (динан дуьхьа пайхамарца Маккара Мединате дIабаханарш)‚ шайн дохнаца а‚ синошца а Делан новкъахь къахьегнарш а‚ шаьш тIелаьцнарш а‚ гIо динарш а – уьш вовшийн верасаш (доттагIий‚ гIоьнчий) бу. Иман а диллина дIа ца кхелхинарш – цхьанне хIуманца цаьрца гергарло дац шуна, уьш дIакхалххалц. Динан хьокъехь цара шуьга гIо дехахь‚ – шуна тIехь (царна) гIо дар ду, шуна а, шайна а юккъехь барт болчу къомана дуьхьал дацахь‚ и Дела аша дийриг гуш ма ву. 73. Цатешарш вовшийн гергарнаш бу. Аша и (гIо) ца дахь‚ лаьттахь питана хир ду‚ доккха боьханиг даьржар ду. 74. Иман диллинарш а‚ (Мадинате) дIакхелхинарш а‚ Делан новкъахь къахьегнарш а‚ тIелаьцнарш а‚ гIо динарш а – уьш бу хьакъ-бакъ муъманах‚ царна гечдар а‚ шортта рицкъа а хир ду. 75. ТIаьхьа иман диллинарш‚ (Мадинате) дIакхелхинарш‚ шуьца цхьаьна къахьегнарш – уьш шух бу. Гергарлонаш дерш – царех цхьаберш вукхарел герга бу Делан жайни чохь. Баккъалла а, Дела массо хIума хууш верг ву.\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Хlонс&oldid=88588»\tКатегореш: КъуръанЖайнашМассо динИсламБусалба динах лаьцна\tНавигация\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 08:45, 9 май 2013.


"Даим лаьттар дац хIара Iедал". Бакъонашларъярхо - Кавказехь байъинчу "тIемалойх "\nНохчийчоь, кадыровхой ду шаьш, олий мохь туху герзхой (архивера сурт)\nТалламан комитете аьрзнаш чуделла ГIебарта-Балкхаройчохь вийначу пхеа стагах шиннан гергарчара. Цара доьху шайн нах стенна, муха байъина къастор.\nХупсергенов Хьасанби а, Баразов Анзор а, кхин кхоъ а вийра ГIебарта-Балкхаройчохь Товбецан-беттан 3-чу буса. Халкъан антитерроран комитетан версица, уьш "дагахь хилла терроран зуламаш дан". Шайга дIаволла дIавеллачу Хьасанбин дегIа тIехь гергарчарна карийна аьрташ лазийна, каггийна йоIзар, ток йиттина ларш, герзо даьхна Iуьргаш. Веле иза хьийзийна, чIагIдо цуьнан цIерачара.\nШаьш Талламан комитете дахьийтинчу аьрзнийн копеш хьийсийна чергарчара бакъоларъечу "Мемориал" центре (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн могIара язйина "Мемориал", амма иза реза яц и цIе шена тIеэца – ред.).\nИ санначу гIуллакхийн башхаллех, ГIебарта-Балкхаройчохь пхиъ вер муха толлур ду аьлла шена хета Кавказ.Реалиига дийцира "Мемориалан" куьйгалхойх волчу Орлов Олега.\n–Хупсергенов Хьасанби и Баразов Анзор а муьлхачу хьелашкахь вийна къастор доьхуш Талламан комитете аьрзнаш яздале, гергарнаш рез хилла байъинчарна дуьхьал гIоттийна хилла гIуллакхаш дIакъовлийта. Ишта бен дIа ца делла цаьрга декъий. И нах байъинчарна таIзар дайта хIинца хала хир ду бохург дуй иза?\n– Бакъ ду, Лигидова Эльмирас (Баразовх йисинчо – ред.) ша реза ю, шен цIийнда велла хилча, оцу хьокъехь гIаттийна хилла гIуллакх дIакъовлийта, аьлла, кехат яздина. Изза кехат чуделла Хупсергеновн гергарчара а.\nВайн пачхьалкхехь лелаш долчу хьоло а хоуьйту пачхьалкхо ма-хуьллу духьало йийр юйла\nБехктакхаман гIуллакх дIакъовлийта нах лаамза резабеш хьийзина ницкъхой: и ца дича, декъий коше ца дерзадайтина. Делахь а, низамо некъ буьту тхуна а, гергарчарна а бакъо къовса, нах байъинчарна таIзар дайта. Амма вайн пачхьалкхехь лелаш долчу хьоло а хоуьйту пачхьалкхо ма-хуьллу духьало йийр юйла.\nБайъинарш полицин белхахошна тIелетта аьлла айдина бехктакхаман дов дIакъовлуш нисло, амма керла сурт гучудолу декъий гергарчара лаьтте дерзо дIадаьхьча. ГIело йина хилар го декъешна тIехь. Цундела бакъо ю, хьалха айдина бехктакхамаш гIуллакхаш Iедалхошна дIакъовла гергарчара магийнехь а, вийна волчу пхеанна, уьш байъале гIело йина хилар гучудаларе терра, хьал талламе даккха. Цул тIаьхьа, нагахь санна ницкъхой бехктакхаме ийзо бух карабахь, айдан деза царна дуьхьал гIуллакх. Низамо иштта хьоьху талламчийн урхаллина.\nАмма лелачу хьелашцка диллича, вайна хаьа хилларг ца листа талламо дерриг а лелор дуйла. Цара бохур ду, бух бац гергарчара дуьйцу зулам дина хилар тIечIагIдеш. И таллам байта бакъо вайна карийча а йийр ю талламо дуьхьало. Амма вайн а бу аьтто Европерчу адамийн бакъонашкахула нийсо лаха. Делахь а, цига кхачале, дов листийта деза пачхьалкхерчу кхелийн массо а тIегIанашкахь – иза вуно хала некъ бу. Вай кхето деза уггаре коьртаниг – низамашца еха пачхьалкх яц Оьрсийчоь.\n– Оьрсийчохь низамаш, цхьана декъанна аьлча, ницкъхошна дуьхьал болх беш дац бохург дуй иза?\n– Пачхьалкхан урхаллаш ницкъхоша ден зуламаш хьулдеш хьийзачу хьелашкахь лелаш дац низамаш. Мел хала делахь а, бехктакхаман гIуллакх айдайта аьтто болу, нагахь санна ницкъхоша дина зулам массо а системехь лелаш долчех дацахь, масала, полицехь лаьцначунна еттар. Иштачу меттехь, юкъ-кара, полисхочунна баккъал а набахтехь йоккху хан тохийталуш а нисло. Иштаниг далора тхоьга а, тхан коллегашка а.\nАмма лерина операци дIахьо аьлла, ницкъхойн йоккхачу тобано дина зулам, Iедална ца безанах, еш кхел а йоцуш, байъар – иза таллийта хала ду, саботаж гIаттайо иштаниг цаталлийта. ХIунда аьлча, веккъа цхьа ницкъхо вац иштачохь бехке, лаккхара охьайогIу хьаькамийн система ю, мел лакхарчу хьаькамо зуламаш дан магийна кхеташ ца хилахь а – масала, зулам дарца дIахьош хуьлу леррина операци. Таханлерчу Оьрсийчохь иштачу зуламашна таIзар дайта хала карош хуьлу некъаш, я банне а бац уьш.\n– "Мемориалан" балханна мел новкъа ю арахьарчу агентан статус?\n– Ю дера новкъа, вуно чIогIа новкъа ю. Цхьадолчу хьолехь болх банне а ца балуш дуьту. Масала, тхуна дихкина тхайн векалш юкъараллерчу тергаман комиссешка хьийсор, церан могIаршкахь набахтеш, изоляторш тергонехь кхаба. Хьалха санна дац, оцу комиссешца цхьаьна полицин дакъошка, набахтешка кхочийла дихкина.\nБакъо яц тхан хIинца харжамашна тIехьежа. Дуккха ду дуьхьалдаьхна дехкарш. Кхушара арахецна кхин а цхьа дуьхьало 0 юстицин минитсраллин дIакъовла бакъо ю тхан муьлхха а программа. Муьлхачу буха тIехь иза деш ду а дац кхеташ. Цхьа бахьана цо дийца деза боху, амма муха – иза низамехь хьахийна а дац. Оха юстицин министралло аьлларг ца динчул тIаьхьа тхо кхелехула дIакъовла бакъо а елла. Цкъачунна иштаниг хилла меттиг яц, амма диг кхозуш-м ду тхан коьрта тIехула.\nЦхьа хан йогIур ю тхоьга, тхешан шира документашна тIе а тевжаш, зуламхошна дуьхьал бакъо чекхъяккхалуш\nЦул совнах, оцу харц низамаша къастийначу некъан зеделларг а IаьIна кху ханна. Оха экспеташца кечъеш ойла, хьолан мах хадор, ден жамIаш халкъан мостагIаша деш долуш санна тIоьцу. Тхуна тIе ирча мухIар тоьхна. Цундела мостагIалла леладо тхоьца массо а Iедалан урхаллаша. Иштта доллушехь, низамо тхаьшна магош болу некъ дIа ца лелийча ца довлу тхо, масала, кхел а йоцуш нах байъича дуьхьал ца хIиттича ца довлу.\nЦкъачунна иза оха лела а до, низамаша тхаьшна мел могуьйту. Амма мухIар тIетоьхна даьлла тхуна, массо а Iедалан хьукматашна хIинца шаьш дуьхьало ян еза тхан дехаршна, оха мел хазош долчунна аьлла хета. Низамашца иза тIечIагIдина дац, амма лелаш долу хьал иштта ду. Таханлера Путинан Оьрсийчоь – низам лелаш доцу пачхьалкх ю.\n– ГIебарта-Балкхаройчохь хиллачух тера гIуллакх тергаме эцар нисделлий шун цкъа а шайн балха тIехь? Муха нисделла жамI?\n– Цунах терачу цхьана гIуллакхца болх беш тхо долу ду масех шо. Нохчийчохь низамехь йоцчу набахтера 27 стаг вийна герз детташ, легаш дукъдеш Кадыров Ахьмадан цIарх йочу №2 полкан гIишлош чохь, Соьлжа-ГIалина юккъехь. Оьшу тоьшаллаш дерраш а санна гулдина девлла тхо. Масала, стенга вахана хууш дац, бохуш, къайлаваьхьначу цхьаьннан банкан карти тIера полкан территори тIехь ахча схьаэцнийла ду хууш.\nДокументашца тIечIагIделла цига лецначу нехан машенаш а дIакхачийна хилар, уьш полкан белхахоша шайна йитина хилар. Низамехь йоцчу набахтешкахь кхобу нах полкан кертахь гойту суьрташ ду тхоьгахь. Тоьшаллийн массо а кочар долуш ду.\nИ тоьшаллаш талламан урхаллашка дIа а кхачийна. Амма цхьа а бахьана а доцуш, тхан тоьшаллаш юьстахтоьтту, ца лаьа бехктакхаман гIуллакх гIатто. Аьлча а, толлу, дуккха а гулдина дов гIатто оьшу кехаташ, амма дац ш адов айдеш. Хьал кхеле чуделча, кхело талламчаша кечдинна кхеташа юьхьаръоьцу, нийсо ца хоржу, маьIна доццург до, пусар ца деш дуьту низам а, тхан тоьшаллаш а.\nИштта ду хьал таханлерчу Оьрсийчохь, халахеташ делахь а. Изза луьра дуьхьалонаш хIуьттур ю тхуна хьалха ГIебарта-Балкхаройчохь байъинчаьрца дерг къастош а. Амма иза дац оха болх сацо беза бохург. Цхьана йистте кхаччалц дIадаха деза тхо, тIаккха – Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле кхочур хир ду. Делахь а, ша хIара режим а яц даим яха еза аьлла. Цхьа хан йогIур ю тхоьга, тхешан шира документашна тIе а тевжаш, зуламхошна дуьхьал бакъо чекхъяккхалуш.\nГIебарта-Балкхаройчоьнан муфтиято дIахьедар дина мехкан куьйгалхочуьнга пхеа вахархочун валар таллар шен тергоне эцар доьхуш. Оццу юкъанна байъинчу нахах цхьаьннан вашас, Хупсергенов Ахьмада, дехна "Мемориале" шена кхерамзалла хьулуьйту некъ лахар – кхерамаш бу туьйсуш цунна а.


ГIадужу-бутт 08, 2014\nГермани -- Целлехь вовшахлетта курдаш а, нохчий а. Видео тIера даьккхина сурт.\nГерманин къилбаседехь йолчу шина гIалахь ХIамбургехь а, Целлехь а тасадаларш хилла курдаш-езидаша а, бусулба кегийрахоша а дакъа а лоцуш. Царна юкъахь хилла нохчийн мухIажирш а. Цуьнах лаьцна дуьйца малхбузерчу хаамийн гIирсаша. Цу нахехь хилла цхьацца гIожмаш а, арсаш а. Вийна стаг воцуш и нах дIасабаха аьтто баьлла бохуш, хаам бо Spiegel-о. Амма иттаннаш лазийна нах бу. Церан терахь билггал хууш дац.\nГерманера Нохчийн диаспоран хьалханчаша кхайкхам бина вайнахе, собаре а хила аьлла.\nМухIажирш тасабелла Германехь\n„ Ассаламу алайкум, вежарий! Курдхоша 5 нохчочунна йиттина, схьахетарехь, Шемахь болу нохчи бахьвнехь. Вай тахана гIело лайна, IадIахь, вай къам охьатаIийна дIадокхур ду шуна хIокхара. Вежарий, Iовдал ца хуьлш, мичахь хIун ду хьовсуш, схьагулло! Шаьш лацарна а, верна а ларлуш. АллахIа аьтто бойла вайн!“- иштта хаам бу селхана дуьйна нохчи гуллучу массо а интернет агIонашкахь а, ватсапашкахула а кар-кара а кхийдош, цхьана ца бевзачара баржош.\nЦу хаамо ир-кара хIиттийна кегирхой шинари дийнахь Берлинера а, МайнтIерачу Франкфуртера а, ур-аттала ХIанноверна эзар герга чакхарма гена Iуьллучу Венера а вовшабетталуш бара, орцане кхойкхучу, шаьшна муьлш бу а ца хуучу нахана гIодан баха.\nГерманехь а, Австрехь а хIинцалца схьа а нисделлера курдойн язидашний, нохчийн кегирхошний юккъехь тийсадарш а, кхин долу Iотт-баккхамаш а. Дукхахьолехь Шемара а, Иракъера а тIемаш бахьана долуш а, цигахь тIом беш болу вайнах бахьана долуш а нислуш ду и ша-тайпа девнаш. Цундела а тешначух тера ду Европера кегирхой, хIинцалера орцане кхайхкар а боккъал а шен цхьана бух тIера ду бохучух, цундела гIерта уьш цига орцах кхача а, цигахь дерг питана ду я хIун ду а ца хьожуш.\nАмма Маршо радионо бинчу талламца, цхьа а стаг орцах ваха везаш хIума дац цигахь. Хьекъал доцучу я укхечу агIор аьлча, шайн леламийн тIаьхьалонаш муха хир ю хаалла кхетам боцучу шинна а къомарчу кегирхошна юккъехь даьлла долу дов дIадирзина, баккхий нах юккъе а гIоьртина. Германерчу нохчийн диаспорин жигархо волчу Берлинан вахархочуо Iумара дийцарехь, курдойн векалш шаьш ХIанноверерчу нохчийн баккхийха болчарна тIе а баьхкина, дов дIадерзоре дехна.\nIумар: „И хIума сайна хезча, со цу ХIанноверерчу баккхийчаьрца зIене ваьлла, цара цигара хьал соьга дийцина. Курдойн кегирхой нохчех летта хилла. Амма цу курдойн язидийн баккхийха берш вайнехан баккхийчарна тIе а баьхкина, шаьшна хууш я шаьш къобалдеш дина хIума дац иза, питана ду, къинтIера а довлий, дIадерзадайтахьара вайга хIара хIума, аьлла, цигахь церан барт хилла. Кхин дIа а цигахь долчунна само еш ду тхо“.\nТкъа цу юкъана интернетехула кхин дIа а кхерсташ бу цхьана ца вевзачуо бина орцане болу кхайкхам. И дов дIадирзанийла ца хууш болу кегирхой а бу, вовшийн социалана машанашкахула ира-кара хIиттош, цига даха деза вай, бохуш. ХIанноверехь хилларг теллинчу нохчийн Германерчу диаспорин жигархочуо Iумара билгалдоккху цундела, цхьа а стаг цхьанна а орцах ваха оьшуш хIума а дац цигахь бохуш.\nIумар: „И питана иштта даржа ца даржийтархьама ас цига баха новкъабевлла хиллачу кегирхошка аьлла, шу цига дахар оьшуш дац. Амма дахнехь, хаза цигарчу баккхийчарна тIе а гIой, цара бохург де. Кхузахь иштта лелош ца хуьлу девнаш, аьлла. Эшахь кхана а тхо тхаьш ду Берлинерчу вайн баккхийхачаьрца цига тIе гIур долуш, дов ца хилийта а, барт бан а“.\nХилларг хIун ду а ца къастош, я шайн кхайкхамийн тIаьхьалонийн ойла а ца еш, цхьацца аудиохабарш дIа а яздой, уьш даржор марзделла тIаьхьарчу хенахь цхьаццаболчу махкахошна. Наг-нагахь и тайпа хаамаш гаррехь питане хуьлуш, наг-нагахь – цIена бакъонца сагатдала дагабахкийтина аьшпаш.\nИштта, масала, масех бутт хьалха Венерчу вайнахана юккъехь даьржира цхьана пхи-ялх шо долчу жимчу йоIан сурт, иза яйна, боккъал а лохуш гIодахьара, хIара сурт даржадахьара, аьлла.\nЖимма хан яьлча гучуделира, и хIума цу йоIан нанас ша сагатдала долийна хилар. Ванах, иштта хIума муха до, ахь хIун леладо аьлла, шега хаьттича, цуо жоп даьллера, наха муха реакци йо хьажа йоллура со, цхьаммо а боккъал дIасадаржор дарий техьа ша иштта яздича аьлла.\nОлуш ма-хиллара, комментареш кхузахь сов ю. Цундела а цу тайпанчу орца доьхучу аудиошкахь дуьйцург шеконашца талла дезара аьлла хета, я данне а тергал а ца деш дита дезара, девнаш къастор баккхийчаьрга а, Iедалхошка а дитина.


"Магнитскийн тептар" шордина Iамерко\nГIуран-бутт 22, 2017\n"Магнитскийн глобалан низаман" гурашкахь Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа шорйина шаьш тоьхна санкцеш. Iамеркан финансийн министраллан сайтехь болчу хаамца, тептарехь Оьрсийчоьнан Инарла прокуроран Чайка Юрийн кIант Чайка Артем а, Узбекистанан хиллачу президентан Каримов Исламан йоI Каримова Гульнара а, Киеверчу "Беркутан" хилла лидер Кусюк Сергей а ву. Зорбане даьккхинчу тептарехь ерриг а 37 организаци а, 15 стаг а ву.\nПресс-релиз тIехь яздарехь, активаш, контракташ схьаэцархьама а, бизнес-конкуренташна тIеIаткъам бархьама а, шен дех пайдаоьцуш хилла кIанта.\n2013-чу шеран гурахь маьрша протестхошна тIелатар дина хилла, хIетахь "Беркутан" 290 офицерна тIехь куьйгалла дечу Кусюк Сергейс аьлла финансийн министралло. Протестхошна йиттинера арабовларна.\nКусюк дIавоьхуш ву Украинано Оьрсийчоьне, 2014-чу шарахь Киевехь демонстранташна тIе герзаш деттарна, шеконашкахь волу, яздо финансийн министралло. Бутт хьалха Украинан прокуратурано дIахаийтира, Оьрсийчоьно дуьхьало йина хиларх иза дIавала.\nКъоланаш дечу тобанца юкъарлонехь хиларна а, пачхьалкхан ахчанаш дайарна а, ял дIа ца яларна а, нуьцкъала ахчанаш дахарна а бехкеечу Каримова Гульнарина Узбекистанехь набахтехь даккха ши шо хан кхайкхийнера 2015-чу шарахь.\nКху деношкахь Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзана а ваьккхина "Магнитскийн тептаре".\nIамеркан финансийн министраллана хетарехь, Кадыров а, кхи а Оьрсийчоьнан 4 вахархо а бехке ву мехкашкахь лелийначу Iазапашна а, адамийн бакъоанш ларъеш цахиларна а.


Батукаевн хьокъехь дIахьедар дина гIиргIизойн хиллачу президенто\nГIиргIизойчоьнан хиллачу президента Атамбаев Алмазбека дIахьедар дина, криминалан авторитет Батукаев Iазиз бакъо йоцуш маьршаваьккхина аьлла, кхело бинчу сацаман хьокъехь. Экс-президентан адвокато Жоошев Замира даржийна цуьнан дIахьедар.\nБатукаев маьршаваккхаран Iалашо яра Бакиев Жанышан ГIиргIизойчу экстрадици яйта лаам хилар, йа бехкзуламан гIуллакхан материалашкахь а, йа тешийн дийцаршкахь а лаца хIума дац, коррупцица доьзна, йа цхьа кхин зуламан Iалашонца дина ду, аьлла Атамбаевс.\n"Суна 11 шо хан тоьхна, иза ГIиргIизойчу валош, пачхьалкхан къоман кхерамзаллин комитетан операцина тIетарна а, цIий Iанийна зуламхо билггал жоьпе озорна а. Ткъа Батукаевн хьокъехь айдинчу бехкзуламан гIуллакхца Жээнбеков Сооронбайн режимо Бакиев Жанышна а, цуьнца цхьаьна хиллачарна а тIе ца кховдуьутуш статус елла", - хета Атамбаевна.\nБишкекерчу Первомайскан кIоштан кхело Мангал-баттахь набахтехь даккха 11 шо а, ши бутт а хан кхайкхийра Атамбаев Алмазбекана, цуьнан бахам схьа а боккхуш. Цул сов, экс-президентера дIаяьхна цунна елла хилла пачхьалкхан мидалш а, орденаш а, сийлахь цIераш а.\nБатукаев Iазиз, низамца а доцуш, маьршаваккхар коррупцица доьзна ду аьлла, гIиргIизойн 19 хьаькамна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш долийна. Царах 14 стаг резахиллера шайн лаамехь тоьшаллаш дан, таллам дIабахьа аьтто бан.\nГIиргIизойн исторехь уггар дукха дуьйцучех ду ала тарлуш ду "Батукаевн дов". Полицин релизо бахарехь, 451 тептарх лаьтташ ду бехктакхаман гIуллакх. Жоьпе ийзочу нахалахь ву президент хилла Атамбаев Алмазбек а, хилла могашаллин министр а, шераш хьалха даккхий гIуллакхаш карахь лелла кхин а массех стаг а. Ткъа дов айдайтинарг ю Жогорку Кенеш – парламент.\nТоьшаллаш дала талламчашна тIе цаварна, президент хилла Атамбаев Алмазбек лаца Iедало ерриг а полици а тIехь гIаттийра. Масех дийне елира иза лоцуш Кой-Ташехь ницкъаллин структураша дIаяьхьна леррина операци.


450 гергга мухIажир кIелхьарваьккхина Италин хIордан дозанхоша\nИталин дозанхошна экипажо тесна дитина киралелон хинкема карийна шайн бердан йистехь. Цу тIехь хилла 450 гергга стаг, шайна юкъахь зударий а, бераш а долуш. И нах мичара бу толлуш ду Iедалш. Ловзабаьлла хIор а болуш, Италин бердан дозанхой беркеманца тIехевшина цу кеманна. Цара дIатакхийна дуьгуш ду иза порте.\nIедалан векалша дийцарехь, Сьерра-Леонеy байракханна къеллахь догIуш долу кема Итале новкъа даьлла хилла Туркойчура. Ткъа шайн ягориг чекхяьлча кеманан экипаж едда цу тIера.\nИ тайпаниг шолагIа хуьлуш ду цу меттехь кху тIаьхьарчу 3 дийнахь. ГIуран-беттан 30-чу дийнахь Грецин Корфу гIаренна уллехь карийнера Молдовера киралело хинкема. Цу тIехь хиллера 850 гергга Шемара а, Иракъера а бевдда нах. Италхоша уьш дIабигина шайн Сицилерчу цхьана порте.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин мухIажирашкахула йолчу урхалло далочу терахьашца, цхьана Лахьан-баттахь хIордан кеманашца Итале кхаьчна 160 эзар бакъо йоцуш болу мигранташ, Греце кхаьчна 40 эзар стаг.