ДIайоьдуш - ДАIИШ, дIакхаьчча - IаIиш\nКараулова бехкейина Оьрсийчоьно зуламе лоручу «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобан могIаршка хIотта лууш хьийзарна. Адвокаташ реза бац. Уьш Лакхарчу кхеле бевлла. Ткъа Карауловас Туркойчу а кхаьчна, цигара Шема йоьдуш, ша дозанехь лацар дузу депрессица а, шена чохь иккхинна хиллачу «бераллин гIаттамца» а.\nЕарийдийнахь, кхело шен сацам дIабешначул тIаьхьа, Варварин дас Караулов Павела аьлла журналисташка, реза вац ша таIзарна, «талламчаша тешнабехкаца йоI ша-шена тIелейтина».\nКхел кхана ю аьлча, Маршо Радион а хилира Караулов Павелца къамел. Цо дийцира шен йоI муха кхуьуш яра, хIун дара иза бусалба дине кховдар, Шема яха араяьккхинарг. Уггаре хьалха, йоI лехамашкахь яра, бусалба дин тIеэцна йолчу цо, оцу динехь ирс лоьхура, жима стаг а везавелла, иза волчу яха араяьллера, цуьнца кхело юьйцу и радикализм янне а яцара, боху дас. Иза хIинца зеделларг долу да ву, цундела, хьалха ша а санна, бер бохамна кIелхьара даккха гIерташ хьийзачара телефонаш етта цуьнга. Цо шена хуучул бо хьехамаш.\nКараулов: «Суна хетарехь, хIинца коьрта ду нахана, бохамна кIел бисинчарна. гIодар. Варяс а, кху хьоле кхаьчначу ас а ца дина, хьан дийр ду и гIо?\nСоьга телефонаш етта наха, цара хIун дан деза иштачу ситуацехь, уьш боьхна хьийза, мича баха беза, со суо а ма вахара ФСБ а, полице а, Петровке а. ХIун дан деза, Iедал хьо чуволла кечлуш хилча? Цхьаверг кечлуш ву, цхьаверг дIавахана, важа новкъахь ву, кхиверг юхаван лууш ву…\nПрессехь ма-яздарра, цхьана дийнахь 12-за бевлира соьца нах хьехам боьхуш зIене. ХIинца а буьйлу. ХьастагIа, масала, Ростовра нах бара телефон етташ, шайгахь а ю изза ситуаци, цигахь жима йоI ю жихIадхочуьнга безам бахана, шаьш кхеташ дац, боху. Дега-нене йовхо яц, ур-атталла юуучух а кIезиг кхета, боху… МогIара хеттарш ду-кх…\nСо говзанча вац, амма ас далург дийр-м ду, со чекхваьлла иштачух, мелла а гIодан таро ю».\nДас а, кхечу Варвара евзинчара а дийцарехь, йоьIаца хилларг кхечу, и санна, Шема баха новкъа а бевлла, амма цига дIа а кхаьчна, дуьненна а хезера бевллачу, байначу мехкарех хилларг ду безамах, бовхачу, цIеначу, кIоргачу безамах хьагар.\nУьн-шерашкахь дуьйна Шема ялсаманенна луларчу меттигех бусулбанаша ларар а, цигахь лета къонахий, малар-озар доцуш, сакхтех цIена, куьцехь борша нах хилар – царна улле хIиттича шаьш массо а маьIнехь ирсе хир ду боху тешам… Кавказера хьовха, дуккха а кхечу меттигишакара, бусалба дин тIе а оьцуш, дIаихина мехкарий, зударий и ниIмат лоьхуш.\nКхо шо хьалха ДАIИШе дIаяхара Нохчийчуьрчу миграцин урхаллан буьйранчин Дудуркаев Асун йоI Седа. Яцара иза, дийцарехь, жихIад даккха хьаьгна - безамо йигира. Да а, гергарнаш а бевлла лийлира иза юхаяло гIерташ. Амма ДАIИШ яц атта ваханарг юхавоьрзу меттиг – ца белира йоI цIаерзо аьтто. Кадыровс балхах а вохийра да.\nКараулова Варварас кхеле дийцира иштта: «Со цигахь маре яха дагахь яра, тешамечу майрачун куьйга кIел хIотта, цуьнан гIайгIанца яха. Ислам цIенна лелачу махкахь ехар ю аьлла тешна яра».\nБакъду, юьхьанца шеца зIе а латтош, ша социалан машанехула ир-кара хIоттийна кIант цкъа Васечкин Петр аьлла вара зIенехь, тIаккха шех цо Клаус-Клаус, юха Соколов Влад олура, тIаьххара а хаийтира шен бакъ цIе Саматов Айрат юйла, цо бусалба дин тIеоьцуче а кхачийра ша, дийцира кхелехь йоIа.\nВарвара новкъа йолучу юкъанна. вайна, карош а ца хилла цунна Айрат, амма карийна кхин, скайпехула никъах а деш, цуьнан дола а яьлла иза – цуьнан цIе Надир хилла. ЦIеххьана зIеневаьлла хьалхо вайна хилла Саматов Айрат, дерриг а дитина, цуьнга мареяха йоллура ша, дийцира Варварас.\nМехкарийн, зударийн хьогамаш, лаамаш бу юкъара. Безамах, тешамах, иманах хьаьгий арабовлу ДАIИШ-е боьлхурш, аьлла хета Маршо Радиоца къамел динчу зударшна, журналистна а, экспертна а.\nХирг хIун ду, стенца дозу махкара мехкарий, зударий идар? Дагестан я Нохчийчоь, ГIебарта-Балкхаройчоь я ГIалгIайчоь тIахьакхиина ялале, дукха бу ДАIИШе дIа а кхаьчна, гергарчарна кхин буьйцу хезна а боцуш, байна зударий, зудабераш.\nТIаьххьарчу беттанашкахь Нохчийчуьра 300 стаг вахана дIакхетта тIемашкахь йоллучу ДАIИШ-ах, дуьйцу меттигерчу бакъоларъярхоша. Иштта нохчийн ши йоI яхана, боху, Москох университетера дешар а дитина. Нохчийн мехкарех дерг Маршо Радионо дийцаредира Нохчийчуьрчу журналистца. Оха цIе ца йоккхуш юьту иза.\nИман ца карадо суна церан некъаца\nМуха го, муха туьду мехкарий, зударий тIамна юкъагIертар гоьбевллачу бакъоларъярхошна? Иза кхеторхьама Маршо Радионо къамелдира Нохчийчохь адамийн бакъонийн терго еш а, шина шарахь Соьлж-ГIалахь университетехь хьоьхуш а хиллачу историн докторе, Оьрсийчохь «Дуьненаюкъарчу кризисан группан» декъан коьртехь йолчу Сокирянская Екатериница. Цо дуьйцу, стенна лоцу мехкарша ДАIИШе боьду некъ юьхьара.\nСокирянская: «Баккъал а проблема ю, зудабераш дIадоьлху, зударий дIабоьлху. 2 шо хьалха иза долалучу хенахь, ДАIИШ радикалхойн, жихIадхойн толаме проект ю аьлла хетачу муьрехь, цигахь баккъал а керла дахар долон аьтто бу аьлла хеташ, дукха нах цига боьлхура.\nХIинца кхетадоьлла, цигахь мел хала ду а, зуда цигахь мел боккхачу балехь ю а, цига кхаьчнарг юха ца валой а.\nЦига зударий, йозанашкахула божарий а бевзий, безам лоьхуш боьлху. Юьхьанца реза а хуьлу, гарехь. Амма майранаша тIемаш бо – ДАIИШ-ехь тIом беш вацахь, я цхьана ницкъашца вацахь, алапа а, я кхидолу рицкъ а, я хIусам а ца ло. Ткъа экономика цигахь ян а ма яций.\nМайранаш цхьа хан яьлча бойу. Зударий «нускалан цIеношка» дIагулбо. Уьш цигахь алссам IаьIа. Ткъа цигара ур-атталла памперсаш эца а леррина тIевиллинчу тергамчас буьгу. Хала ду-кх зударшкара хьал. Паспорташ дIаоьцу. Бераш халифатан ларало. Цигара дIабаха таро а яц.\nЦIера, дай-нанойх уьду романтика лохуш, дахарехь шаьш-шайна аьтто лоьхуш.\nКхин а цхьа категори а ю зударийн – шаьш цIахь битича, дуьххьарлера ирча маре кхачийча, цига дIабоьлхурш. Уьш балехь, сахьийзамехь Iаччу юкъанна нисло царна тIе ДАIИШе уьш дIакхойкхурш. Цара болх оцу зударшца говза бо. Тешабо уьш шаьш оьшуш меттиг а ю, цигахь Далла Iамал а еш, тIедехкина фарзаш кхочуш а далур ду, цигахь безам а, ларам а карор бу, олий».\nБуьйцучу мехкарийн, зударийн масал ду кху деношкахь набахте хьажийна Караулова Варвара. Амма иза кхета а йина, гIеххьачул човха а йина, йита догIучохь, цунна пачхьалкхо ондда тIаIзар дина, иза нийса дац, Караулова санна, дохкобовла луучаьргахьа яц пачхьалкх, цо шех къахкаво кхета лууш верг а, боху Сокирянская Екатеринас.\nСокирянская: «Кхел деккъа дIа бехк тIебожабе меттиг ю вайн. Талламан урхаллина хIоттийна Iалашо ю, материалаш а гулйина, стаг бехкехилар тIечIагIдан. Талламчига иза ца далахь, кхелехь иза эшахь, цунна минус ду. Цундела иза ма-хуьллу тоьшаллаш гулдеш, дерг а, доцург а вовшахдетташ, факташ лахьош лела, бехк тIера ца балийта араволу.\nКхузахь а хилла, хетарехь, политикан сацам. Наха тидаме эцна ма дарий и дов. Дина таIзар ,иза нахана гайта дина ду, пачхьалкхо хоуьйту, иштаниг цаьргара даьлча, ша цаьрца мел луьра хир ю.\nСуна хетарехь, вуно вон масал ду иза. Оцу йоIаца къиза хиларал совнаха, зуламе а ду. ХIунда аьлча, сацам нийса беш хилча, кхеташ ду, иза террорхой болчу йоьдуш хилла, тIом – ловзар дац, иза дозанехь сацийна – амма иза ша юха ма яьлла, хилла цуьнан ша юкъаозийначуьнца зIе, цуьнга цхьа информаци дIакхачо а гIиртина иза.\nКхеташ ду, вайн низаман системо бехкейийр яра иза. Амма сацам кхин балур ма бара. Иза чохь яккхина хан дIалоруш хила тарлора, я арахь токху хан хилалора, суна 2 шо тухур ду моьттура, амма 4 шо ах шо – иза тIех дукха хан\nИза массарна хаийта дина ду, терроризмца, мухха а, доьзнадерг таIзаре доккхур дуйла гойтуш. Хилларг-лелларг бен-башха а дац, доьзна дуй - лаккхара таIзар дийр ду бохург ду иза.\nСацамо кхин цхьа хIума а гойту, дохко а ваьлла, ДАIИШ-ера Оьрсийчу юхавагIертар эрна ду боху цо».\nДоьзалехь жихIадхойх дIакхета лууш стаг ваьлча, и проблема иккхича, хIун ду хьеха говзанчийн, дуй-те гIайгIане даьллачу дена-нанна, йиша вешина Оьрсийчохь кхача гIо? Ишта гIо хуьлийла ду, боху Оьрсийчохь «Дуьненаюкъарчу кризисан группан» декъан коьртехь йолчу Сокирянская Екатеринас.\nСокирянская: «ХIун дан деза шен доьзалхо сацон, оцу новкъа ца валийта? Оха а йойу оцу ойланна тIехь дукха хан. Со, масала, профилактиках, баха дог дерш юхаберзорах лаьцна болх кечбеш ю. Иза дерриг а дуьненан проблема ю. Тахана Iилманчаш а, пачхьалкхаш а ю цуьнан ойла еш. Мехкашкахь леррина программаш ю доьзалшна цу тIехь гIодеш.\nЧуьра доьзалхо радикалан ойланашка веъча, бузий хьаьвза доьзал, царна ца хаьа хIун дан деза. Ца теша нах шайн пачхьалкхах а, цуьнан низамхойх а, Караулова Варина хан тоьхначул тIаьхьа муххале а баьхьар бац пачхьалкхана тешо шайгара бала.\nНахана ца хаьа, хьанга орца деха деза, царна ца хаьа муха кхочу доьзалхо радикализаце, ца хаа дай-наношна шайн бераца муха къамел дан деза. Амма бу нах и хаарш долуш, цаьрга далур ду гIо.\nИ тайпа информаци массарна а тIекхочехь хила еза, иштта ситуаци тIейоьжначу доьзална ца деза ша бехке хета. Иза муьлххачу а доьзална тIехIотта тарлуш ситуаци ю. Жима стаг, къона йоI –церан уггаре а дахаран некъ лоху хан ю. Цара аьттонаш лоьху, я доьзалехь халонаш го, царна сагатдо.\nЦарна дан ду гIо. Тхуна хаьа иза муха дан деза, ткъа дай-наношна лаа а деза шен берана накъосталла дан, царна санна чIогIа цхьанне а хлуур ма дац шен бер балехдаккха. Цундела дай-наной хила беза пахьалкхана оцу профилактикехь накъостий».\nКараулова Варварина, цуьнга ма-хуьллу, Iехош-тилош, дерриг ахьа а диллийтина, набахте хьажийна, иза Шема яха лаам болуш хьийзинехь а, дIакхаьчна цахилар а ца лоьруш. Караулов Павла а, Сокирянская Екатеринас а ма-баххара, пачхьалкх яц галбевллачарна тIетовжа.\nОьрсаша ма-аллара, хе хьош волчунна кхача цхьа гIо ду – шеггара, хе хьош волчуьнгара. ТIебоьжна бала шун доьзалехь белахь а, дац дерриг а дакъаза даьлла – лаха Караулов Павел санна, къаьхьа зеделларг долу нах, я баккъал а къинхетаме волу бакъоларъярхо. Цара бийр бу хьехам, дуьйцур ду шайн бер кхетамчу далош, хIаллакьхуьлучу новъкара цIадерзош шаьш хьегнарг...


Нохчийн музыка стенна яц ноташкахь?\nКху деношкахь Венехь бехачу вайн махкахошка ша-тайпа дехар дина хиллера Австрехь цIе яхана йолчу цхьана вовшахтохараллан декъашхоша, нохчийн иллех а, эшарех а лаьтта леррина программа кечъян дагахь яра шайн хор, аьтто балахь ноташца дIаязбина мукъамаш баийтахьара шайна аьлла.\nЦу дикачу гIуллакхехь дакъалаца а лиина муьлхха а нохчочун дог дашош долчу масийтта иллин а, эшаран а ноташ вовшахтоха а лиина, уьш лаха дуьйладелира тхо.\nГучудаьлларг дара иза дан ма-моьтту атта цахилар. Гарехь, тахана кхин баш дIоггара нотанаш лелош дукха нах болчух тера дац Нохчийчохь. Цунах лаьцна халахетарца дийцира композиторо, илланчо Димаев Iелас. Кхечу мехкашкахь а нохчийн мукъамаш бовзийта ноташка бехкина хила беза уьш, бохуш вара иза.\nМасаллина 1988-чу шарахь ша яздинчу «Обарган иллин» ноташ а даийтира Димаевс. ЛадогIархошна и илли девза «Нохчийн гимн» санна. Ша иза язъяр муха нисделира а дийцира Димаев Iелас.\nКху деношкахь Димаев Iела кечам беш ву цу иллин керла верси дIаязъян. Иза дIаолуш 100 гергга стагах лаьтта хор а хир ю бохуш вара иза.\n1980-чу шерашкахь летира нохчийн вевзаш волчу композиторан, илланчан Усманов Iимранан кхоллараллан седа.\nСоьлж-ГIаларчу музыкан училищехь доьшуш студент волуш, илли яздаран кеп шена йовзарца язйина хиллера цо, тахана наха хазахета «Дагмара» цIе йолу йиш. Иза муха нисделира иштта дуьйцу Усманов Iимрана.\nУсманов: «Со училищехь доьшуш волуш язйира ас «Дагмара». ХIетахь яцара вайн цIахь дIаолуш кхаа декъах лаьтта эшарш. Со радио иза дIаязъян вахча, хIара хIун ю, кхо эшар ма ю ахь еанарг аьлла, дIа а ца язйира сан иза».\nДукха ширачу заманахь дуьйна вайнехан дахарехь доккха дакъа дIалоцуш хилла музыка. Цуьнан ницкъах кхеташ хилла уьш. Иштта къизачу эланах лаьцначу нохчийн туьйранехь дуьйцуш ду, цо бага лалийна даш дуттур аьлла хиларх лаьцна, шен къант кхелхина аьлла вон кхаъ беанчу муьлххачу а стагана. И бахьана долуш говзанчо кхо мерза болу дечиг пондур кхуллу. Оцу пондаран мукъамо дуьйцу элана цуьнан кIант муха кхелхира.\nНохчийн музыка ю йиъ кеп йолуш - «ладугIа йиш», «дошлойн йиш», «хелхар йиш», ша йиш, «илли».\nЦарах лаххара а кхо кеп лелош хилла нохчаша синкъерамашкахь а, ловзаршкахь а.\nБожарийн тобано локху иллеш даима дукха дезачех ду нохчийн музыкан културехь.\nТкъа дошлойн эшаран масал санна балор вай, Димаев Iелас кечбина хIара мукъам.\nЦхьаболчу хаамашца, кху кепара маршан мукъам ноташца дуьххьара дIаязбина хилла 1847-чу шарахь Нохчийчохь тIом беш хиллачу оьрсийн эпсаро И. Клингера.\nНохчийн историкаш дийцарехь, 20-гIа бIе шо далалуш дуьйна ноташца дIаязйина дуккха а нохчийн эшарш а, иллеш а ду Европерчу пачхьалкхашкрчу а, Iамеркан а архивашкахь. Уьш тIекхача аьтто болуш а ду боху цара.


Нохчийн мухΙажирш Финлянде бигарна кхел йина Стурше Микаэлна\nМангал-бутт 15, 2012\nФинлянди --Бизнесмен, 1999-2003 шерашкахь нохчийн мухIажирашна шайн пачхьалкха дIакхалха гIодина Стурше Микаэл, 03Чил2009.\nФинлянди Оьрсийчоьнца доза долуш хиларна а, ткъа иштта Европехь Нохчийчуьра бевддачарна уггаре а атта тховкIело лучу пачхьалкхех цхьаъ иза хиларна а, тIаьхьарчу шерашкахь дуккха а вайнах гулбелла Финляндехь. Царех цхьаболчарна Европе кхача г1одарна бехке вина совдегар а, адамийн бакъонаш ларъхярхо а волу меттигера вахархо Стурше Микаэль.\nМасех эзар нохчийн мухIажир ву карарчу хенахь Финляндехь вехаш. ТIаьхьарчу шерашкахь Европехь тховкIело лоьхуш болу Нохчийчуьра бевдда нах дукхахьолехь цу шийлачу махкахь совцаран бахьанех цхьаъ цигара Iедалш Нохчийчуьрчу мухIажиршца кIеда хилар ду.\nЦул совнаха, нагахь санна Iедалша политикан я гуманитаран тховкело ца луш цхьаъ витахь, тIаккха а Финляндехь виса аьттонаш дуккха бу - цигахь белхан меттигашца шорто хиларна, масала, белхан виза а яькхина, легала болх а беш, саца йиш ю луучеран.\nЦу мухIажирех цхьаболчарна Финлянде дехьа бовла гIодарна кхеле озийна кху деношкахь цу махкахь вехаш волу совдегар а, адамийн бакъонашларъярхо а Стурше Микаэл.\nСтурше бехке вина, ткъе пхеа нохчочунна Туркойн махкара Финлянде ваха схьаван гIо дарна. Цкъа хьалха Iедалхоша чIагIдора, цо бIе сов стаг Европе валийна, бохуш, амма цу хIуманна бало бух ца карийна прокуратурана.\nБехкталламан гIуллакхехь бийцаре бинчу совдегаран бехкех уггаре а беза ларалуш берг цо Финлянде дехьабовла гIодинчу мухIажирашна юкъахь Басаев Шемалан гергара лоруш волу Мациев цIе йолу стаг хилар ду. Iедалхоша чIагIдарехь, и стаг цхьана хенахь Бесланера школа дIалаьцна хиллачу террорхойн тобанера ву.\nБакъду, цу хIуманна а тIечIагIдар ца карийна кхелахошна. Тергамхошна хетарехь, цу Мациевна гонахьа долу чIагIдарш деккъа цIена Оьрсийчуьрчу къайлахчу сервисерчу хьостанашна тIе а тевжина, вовшахтоьхна хиллачух тера ду. ХIунда аьлча, таллам бинчу кхелана деккъа цхьа анониман мотт тохаран арз бен, я Мациев Бесланехь хиларан а, я иза Басаев Шемалан гергара хиларан а тоьшаллаш ца карийнера.\nИштта тоьшалла доцуш дисина Стуршес Финлянде балийначу нохчийн мухIажиршца террорхой я террорхойн гIоьнчаш хилла боху арз а. И дерриге а тидаме а эцна, Стурше бехке вина деккъа цхьаъ бен доцучу къепедацарна – цо иллегалехь мухIажаршна гIо дина хиларна. Цу бехканна Стуршена биъ бутт хан тоьхна, маьрша арахь баккха.\nАла догIу, Стурше Микаэль, цо нохчийн мухахIаршна гIо дар бахьана долуш, хьалха а Финляндерачу кхелехь бехке озон гIоьртина хилар. Амма хIетахь Вантаа олучу гIалин кхело Стурше бакъвира, цо гIелонехь болчу нахана гIо дина гуманитаран бахьанашца, аьлла. „Кхерамехь болчу нахана гIо дар бехке дац, мелхо а, дика амат ду“ , - аьлла сацам бинера хIетахь хьалхарчу инстанцин кхело.\nАмма Оьрсийчоьнца гергара уьйраш хиларца а, Малхбузенна дуьхьал пропаганда ярца а вевзаш волчу меттигерчу жигархочо Бекман Йохана а, ткъа иштта шен скандале репутацица гIараваьлллачу мозгIара Юха Моларис а пачхьалкан лакхарчу кхеле аппеляци яр бахьана долуш, и гIуллакх юха а листа дийзира кхелахойн.\nХьахон догIу, и оьрсийн хаамийн гIирсашкахь „Финляндера антифашистийн комитетан куьйгалхо“ санна вуьйцуш волу Бекман Йохан, ма-дарра аьлча, Финляндехь шен гаррехь Оьрсийчоьнца озамбезаме йолчу юкъаметтигашца бен вевзаш вац. Цо куьйгалла деш ю бохуш йолу „Антифашистийн комитет“ ур-атталла официалан декъехь Финляндехь регистраци йина а яц, деккъа цхьа цуьнан шен дешнаш доцург, цу комитетан болх а, цуьнан Iалашонаш а, я иза янне а йолуш хилар а тIечIагдина дац.\nДелахь а, оьрсийн хаамийн гIирсашкахь Финляндера нохчийн мухIажирийн хьал дийцаре дечохь, даима а оцу стеган дешнашна тIе а тевжаш, дуьйцу оьрсийн журналисташа. Цу хIуман бахьана бозуш боцчу аналисташна Бекман Йоханан оьрсийн къайлахчу сервисашца йолчу уьйрашкахь го.\nМухха делахь а, кху деношкахь нохчийн мухIажиршна гIо дарна бехке леринчу Стурше Микаэлан гIуллакх дийцаре мел дечохь коьрта хьоста санна хьехош верг а изза Бекман вара.\nБакъду, цо хьаха ца деш дуьту шен комментарешкахь, тIаьхьарчу масех шарахь Финляндехь Iедалша тIеэцна волчу виъ эзар сов нохчийн мухIажирех доккхачу декъана Оьрсийчохь къиза таIзарш дина хилар цу пачхалкхан кхелашкахь официалехь тIечIагIдина хилар а, дела денна аьлча санна, цу таIзарех бевдда Финлянде оьхучу мухIажарийн терахь алсам долуш хилар а. Амма уггаре а коьртаниг, цо ца хьахадо, кху лаьттахь муьлхачу а меттигера гIелонех веддачу мухIажиран, Стурше Микаэлан гIо ца хилча а, Финляндин низамашца цигахь тховкIело лаха бакъо хилар.


Дешара шерга кийчлуш — Сердало\nДешара шу хьатIакхача дукха ха йисаяц. СалоIача хана а дицде йиш яц, кастта юха школе даха дезилга, Iилмаш Iомадеш, дуккха хIамаш эшаргдолга. Цхьадола бер деша доагIаш хул цхьаккха тайпара цу гIулакха эшаш бола кхоачам боацаш. Укхаза цу берах цецвоалилга дац, цун даьх-наьнах вала веза цец. Массадолча Iилмаех мел эшаш дола хIамаш дувцаш хилча, укхох доккха йоазув хургда, цудухьа айса хьехача наьна меттаца дувзаденна эшаш дола хIамаш, дувлийташ дола гIалаташ, нийслуш дола кхоачамбоацараш мара дувцаргдац аз укх наькъа.\nГIалгIай меттацеи литературацеи дувзаденна берашта эггара хьалха эшараш да, уж Iилмаш Iомадеш дола книжкаш. Уж берашта, мах боацаш, хьателаш да Iаьдало, бакъда ший ханнахьа библиотеке дIа а ваха хьаэца деза уж, дешара шу доладенна, хьехархочо ше эккхаварга хьежаш ца а вагIаш. Сона ховчох, наьна меттах дола дешара а йоазон а книжкаш, кепа теха, кердадараш арадаьха дукха ха яц, цудухьа массарна таа дезаш да. Цхьаволча дешархочо, школан коа йоаллача библиотеке дIачуваха уж хьаэца хьинар доацаш, хьехархочо хьа а дена хьадаларга сатувс.\nДешар доладелча а:\n— Книжка дац сога, — яхаш, дагIаш хул цу тайпара бер.\nКлассера дIахьежача бIаргагуш, йийлла латташ библиотека йоллаше, хьувз из дешархо иштта во. Цо леладер кхетаде хала дац, дешарца безам цахилар мара хIама дац из.\n— Волле, дIа а вахе, хьаэца хьайна эша книжкаш, — аьнна, урока тIара гIоттаваь, араваккха везаш хул из. Да-нана хьажа мегаций шоай дезалхочо книжкаш хьаийцадий, малагIаш да долаш дараш, малагIаш да эшараш, хIана дац уж, малав цу гIулакха бехке? Хьажац дуккхабараш.\n— Учитал веций шун? – аьлча баьннаб цхьабараш. Вешта аьлча, бера во дешарах цхьаккха тайпара шоай бехктокхам ба аьнна хеташ хилац цу тайпара боккхагIбараш. Цар да а, нана а, тетрадаш-книжкаш эца дезар а, Iилмаш дIахьеха дезар а хьехархо ва аьнна хет царна. Са а дар царга дала цхьа хаттар:\n— Уж бераш хьанна даьд оаш, шоашта даьд е «учитала» даьд? Нагахьа санна шоашта дезаш даьдале, царга лерттIа хьажа а деза-кх, миччахьа из бер доде а: школе доде а, спортклубе доде а, юрта ловза доде а.\nГIалгIай меттах хувцаш ши тетрадь леладе деза. Царех цаI гIалаташ тоаде дIадихьача, шоллагIдар дешархочунга дус. Цхьа тетрадь леладе деза литературанна лаьрхIа, теореца а йоазонхой кхолламашца а дувзаденна хIамаш дIаяздеш, цхьаццадолча йоазон балхашка кийчо еш (сочиненешка, изложенешка, анкеташка). ДиълагIдола тетрадь хила деза духхьал диктанташта, изложенешта, сочиненешта лаьрхIа, уж балхаш цу тIа кхоачашду бераша. ТIеххьара тетрадь даим хьехархочунга хул, йоазон болх беча хана мара классе чу ца дахьаш. Уж диъ тетрадь вIаштIехьадаккха ца могаш бутт, ши бутт боаккх цхьаволча дешархочо. Кхы уж цо хьа ца деча, хьехархочо ше ийце, цунна дIалуш а нийслу.\nБакъда цу тайпарча дешархочоа денна тетрадь кIира далалехь сигала даьлар, лаьтта дессар ца ховш дайя дIадоал.\n— Мичад хьона ийца тетрадаш? – аьлча, пайда хилац. Ткъаь итт бахьан корадоагIа цунна бехках кIалхарвала.\n— Са зIамагIйолча йишас доаттIадаьдар из.\n— ЦIагIа дицденнад са из, тахан литература я мотташ вар со.\n— Ручка беха, шаькъа IотIадахадар цу тIа, аз дIакхессар из.\nТIаккха цIенадар дIадоладе мегаш дац? А, из дIадоладе дагадохац тхона. Иштта тетрадашта тIагIолла бола тIом беш дIадода бIарчча дешара шу. ЦIагIара да-нана бер чудеча цун йоазонга хьожаре, тахан школе къахьегаш хиннад из бер е хиннадац дика гуш хургдар. ШозлагIа-дале, цо мишта деша ховргдар, малагIа оценкаш йоах, дукхагIа дераш малагIа гIалаташ да, теркам сенна тIабахийта беза ховргдар. Хьежац цар тетрадашка саг. Цу тайпарча берашка хоатте:\n— ЦIагIарбарех саг хьожий Iа мишта язду?\n— Наггахьа хьож.\n— Хьажац, мукъа бац уж.\n— Хьож, таIазар ду сона, — оал.\n— Малав дукхагIа хьожар? — цу хаттара жоп цаI мара хилац.\n— Нана хьож-кх, да сона бIарга-м гуц. Со хьалгIаттале, балха вода; со Iовижача мара чувагIац.\nБоккъал бакъдар аьлча, нанас беттача бартах бер озалуц, кхералуц. Цудухьа во дешархо хувца ца луш вус. Вай къаман бераш (дукхагIдараш) даьгара хургдолча диканга догдоахаш, е цох кхераш деце, деша тугаш хилац. Вешта аьлча, вай берий а шоай тайпара минталитет я. Арахьа кхаь-диъ шера дешаш хинна цIадена бер, Iобилла кхера санна шорта дагIаш, ладувгIаш, хIама Iомаде гIерташ хул. Бакъда кIалхарчар, цхьа-ши бутт балалехь, шоай оамал тIа хьатIадоаладу из.\nДаьга-наьнага тетрадь хIана дац укханга аьлча:\n— Тхона юхерча тика тIа дацар тетрадаш, иштта висав ер, — оал. –Наьсарера эцаргда кхоана, Дала аьннадале.\nИз кхоане а вIалла хьакхоачаш хилац. Цхьадола бер доагIа, юххьанцарча классашка леладу, зула мугIараш уха тетрадь дахьаш. Из а пайдана дац 5-11 классашка дешарашта. Шера мугI бода тетрадаш да царна дезараш. Геттара сома тетрадаш а леладе хала да царна. Шийтта е, эггара дукхагIа яле а, барайтта лист йола тетрадь хила деза царна эцар. Урок йолаелча, тетрадаш доацаш венача дешархочо дуккхача наха новкъарло ю.\n— Кхыча классе дешача йишийгара дехаргда аз, ара ваха мегаргвий со? – яхача хаттар тIа соц цхьачар къамаьл.\nФу дергда цо ара вахача? Кхыча классан наIарга гIоргва. Цу чу болх беш йола хьехархо балха тIера йоаккхаргья. Кхы а ховш дац, йишийга хургда цунна дала тетрадь е хургдац. Цхьан цIагIара хьаухаш хилча, цунга а ца хила тарлу из. Во гIулакх да, лоацца аьлча, цу тайпарча беро леладер. Иштта я-кх вай «минталитет». Харцахьа лелача бера да Iовийхача:\n— Денорга тIа (дневника тIа) дIаязде Iа укхо леладер, — оал.\nМишта язду из, денорг цунга ца хилча? Дешара шу доладенна дикка ха яьлча (бутт, ши бутт) из доацаш ух цхьадола бераш.\n— Мичад хьа денорг? – аьлча, юхахозар цаI хул.\n— ХIанз а ийцадац аз.\n— Маца эцаргдолаш да из, бутт ма баьннабий дешара шу доладенна?\nЦхьан йиIига, цу тайпара хаттар аз шийга дича:\n— ЦIенош деш доахк тхо, — аьлар сога. Цунга юха дIатIа фу аргда ца ховш висар со-м. Да ма хьакха цун даьлаI, цига лургдолча тумах, пхе тумах фу кIалдусаргда цIенош деш воаллача сага, аьнна, хеталу. Берий къа деций. ЦIенош-м хьалдергда. Кхувш боагIача дезала баха ма безий, деша, болх бе, сискал яа ма езий. Из дага хIана дохац-те?\nБоацаш болча цхьан къоаламо а дикка халонаш кхолла тарлу классе. Масала, бераш да хандешах диктант яздеш. Йоазув даь даьлча, кIал такаш хьакха деза цар цу къамаьла даькъа чудоагIача дешашта. Бий такаш хьакха къоалам? Массанега бац. Кхаьннега-виънега ба, вокхарга бац. Катехе наьха къоалам хьу, вож хьехархочунга латкъ. Уж массехк къоалам, дIа-юха телаш, чакхбоал бIарчча классе. Хоза доацаш хIама да. Геттара дарегIа да уж Iаьржа къоаламаш, биъ-пхиъ хьаийца Iобилла мегаций цIагIа, цаI кхоачабелча дIалургболаш. Цхьа къоалам, лерттIа лелабойя, цунна шин шера а тоъаргба. Линейках лаьца оале, цун гIулакх а къоаламчох тара да. Массарга йолаш хилац из а, цудухьа гоама-чIоама такаш хьийкхе хьалу цхьачар шоай йоазон балхаш. Линейка а, итт парта тIа цаI хургйоацаш, хIаране ший хила еза. Цхьачарна царех кIезига хIама хете а, бакъда из иштта дац. Болх хьабеш бола гIирс ба из. ГIишлонхочоа жIов, херх, маркхал хьаийбу аьшкал, шув боаккхаш йола ахшедолг эшаш санна, бера ручка, къоалам, линейка эшаш хул.\nШедолча хIамах бизза тIормиг гибелла школе Iоъахар а кхоачам болаш дац, нагахьа санна дешара тIаверзаш ца хуле.\n— Во деш Iа, шиаш ма яха, четвертах шиъ хургья хьона, — аьлча, юхаоалар хьехархочун сатедеш хилац.\nЦхьаболча кIаьнкаша а йиIигаша а оалаш хаза йиш я:\n— Цхьан четвертах шиъ яьккхаяр аьнна, чудусарг мичад тхо. ШоллагIча четвертах дика дешаргда оаха.\nДаьсса хабар мара хIама хилац цох а. Иштта хул шоллагIа, кхоалагIа, йиълагIа четверташ.\nНийслу укх тайпара бераш а.\n— Во ма деша, шиаш ма яха, — аьнна лийча, царгара хозаш хулар хьалхардар а дицдаь хул.\n— Ер четверть дIаяьлча со кхыча школе дIаводаш ва, — оал царех сага.\n— Мича вода хьо? — хатта ма дезий.\n— Магасе, — оал цхьанне.\n— Наьсаре, — оал вокхо.\n— Москве, — оалараш а нийслу. Бокъонца дIаболхаш а нийслу. Бакъда дукха ха ялале, «хьажцIа бихьа хох санна», жанкI, аьле, баьхке цIаовтт. Хьабала цу шув йистера яьхад йоах виро цхьан истарга, юххера са качбоагIаргба хьо. Из мо, юххера, хьалха шоай хиннача хьехархочоа качбоагIа цу тайпара «туристаш». Миччахьа воде а: Москве, Магасе, Наьсаре, ГIушмоаке — дика деша деза. ТIаккха цхьаннахьара, Iул кегаду етт санна, юхалелхавергвац, хье хьавенача юхагIо, яхаш.\nЦхьаболча дешархой дог-уйла гучадоалаш хул, дешарцара чам миштаб хайташ хул, анкета хаттарашта цар луш дола жопаш. ДIадаха дешара шу чакхдоалаш, 9-ча классан выпускникашка анкета хаттарашта жоп далийтар аз. Со-се цецвоаккхаш дар, царех цхьачар даь йоазош. Цхьанне (М. И.) яздаьдар: «ЦIи теха, йоагае езар уж книжкаш хьадеш йола моттигаш». Мел гоама хила деза цунна дешар, уж дешаш хьаала мега хилча. Юмористаш а нийслу царна юкъе. Дешархочо (Б. И.):\n— Сенца дора оаш дукхагIа гIалаташ? – яхача хаттара жоп цхьанне ца деннача тайпара деннад.\n— Ручкаца дора, — яздаьд цо.\nЦкъаза боккхагIчар а новкъарло еш нийслу деша даьхкача берашта. Урок йолаенна классе чувахача, цаI-шиъ дешархо воацаш хул, тIормеш-м дадаш да тха.\n— Мича бахаб ер новкъостий? – аьлча, дарий де тугаш хилац классе багIараш.\n— ГIулакха бахийтаб уж, — оал. Бахийтар е хьехархо е техничка хул. Ах урок яьлча, баьхке хьакхоач. Уж мукъагIа тика тIа маькх эца бахийта хиннаб. Харцахьа да ца аьлча, кхы цох ала хIама дац са.\nЦхьайолча хана цхьан классера бераш кхыча классе чудига дезаш нийслу, из дувзаденна хул хIара классе интерактивни улгаш цахиларца. Цу чу дагIа бераш, урок яьнна, шоай классе юха чудаьхкача хетта долалу:\n— Мала вар укхаза ваьгIар?\n— ХIана ях Iа, фуд цига?\n— Истола тIа яздаьд, сурташ дийхкад, — оал цар.\nИз лазар хIанз а доаллаш да вай берех. Дошо санна цIенача истола тIа ше Iохоавича, цу тIа къоалам ца хьокхаш дIавохалуц цхьавола дешархо. Наьха моттиг я цо толхаер. Эггара хьалха из дувзаденна да, эздел доацаш из бер хиларца. Ший новкъоста, школан сий ца делга, уж ца лоархIилга мара хIама дац из. Эзделах дувца доладенна долаш, укхаза цхьа хIама дар са белгалдаккха безам болаш. Дешара чуболхаш, хьунагIа гIолла ахац дешархой, юрта юкъегIолла ух. Царех цхьадолча бераша хьекхаш дола цIогIарч хьахезача, цар говра корта лаьцаб аргда. Во мотт бувцараш а нийслу. Из дIахезача сага оал:\n— Фу Iомаду- хьогI шоана цу школе?\nЦу хаттара майрра жоп дала йиш йолаш ва со:\n— Из мотт царна Iомабер школа яц шоана. Из хIилла йоацаш а да шоана.\nЮххера, цхьаькха цхьа дош да са укхаза хьоахаде безам болаш. Бер да-нана доаладе чудахийтача, IовоагIар хул цхьа-ши шу хьалха цига деша ваьгIа воша. Из ше а селхан хьехархоша чулелхаваь саг ва, харцахьа лелар бахьан долаш. ТIаккха сенна вайт из даьна-нанна хьалхара хьехархошца къамаьл де. Царех цхьабараш «тормозаш» дика йоацаш а хул.\nДIадувце а хьадувце а шедар вай бераш дика хилийтара, дийша хилийтара тIадерзадаь хила деза. Массане цхьатарра дог лаза дезаш гIулакх да из, хьехархой а, даьй-ноаной а, берий шоай а. Керда дешара шу, массане барта долаш, дика чакхдаккха деза вай.\n← Безамца дуне кхолларгдар цо\nЧестный труд и чистая вода →


"ГIазакхийн Кавказехь бехаш болу гIазакхий, цигахь бехаш болчу кавказхошна тIехь хила беза"\nГезгмашин-бутт 01, 2013\nОьрсийчоь -- президент Путин Владимир ву Москох гIалина йистехь керла биллинчу некъе бIаьрг тухуш, 12Мар2013\nОьрсийчохь юкъ-кара «хьекъалчаш» бовлу мохь-орца доккхуш, Къилбаседа Кавказ Оьрсийчоьнах херлуш ю, дIайоккхуш ю, цигахь «гIазакхийн» урхалла маллуш ду, бохуш. Коьртачу декъана, муьлхха а цу кепара дIахьедар дечеран коьрта лазам – Къилбаседа Кавказан латта Оьрсийчоьнах дIа ца къастийцарца боьзна бу. Амма кавказхойх бац цхьа а лазам. Уьш цу латта тIехь хьашт бац «ГIазакхийн Оьрсийчоь» юьйцучарна.\n«ГIазакхийн Кавказ. Йоккха проблема ерзоран йоккха план» боху йоккха цIе йолуш артикл юкъа итт шо дулуьйтуш арахецна Ломоносовн цIарахчу Москохара Пачхьалкхан Университетехь телевизионан Лаккхарчу Школин декана Третьяков Виталийс.\n"Къилбаседа Кавказ карара ца ялийта Оьрсийчоьно цигахь «гIазакхийн» центр-гIала ян еза. Цигахь баха охьаховшон беза гIазакхий. Цигахь белхаш гIазакхашна бен бала ца беза," боху цо. Бакъду, цуьнан планаца а догIуш, цу кепарчу гIалахь динчу дезачу хьешан цIеношкахь, сакъоьручу меттигашкахь, казиношкахь а хи санна ахчанаш дайъа кавказхошна бахар магадо цо.\nГIазакхийн Кавказера гIазакхийн гIала\nТретьяков: «2003-чу шарахь, таханлерчу хенахь долу хьал (Кавказехь) доцчу хенахь кховдийнера аса и план. Хлопонин куьйгаллехь волуш кхоьллинчу Кавказан гоно мел пайда бохьу, мел цунна муьтIахь бу Къилбаседа Кавказера республикийн куьйгалхой, цуьнга шайн маьIне гIулчаш юьйцу-ца юьйцу - масала Кадыровс - ца хаьа. Суна хетарехь, нийсса Путинца къамел дар гIоли хета Кадыровна. Со гIалат хила а тарло.\nИ план, буьззинчу барамехь, кхочушъйина яц. Ца ялуш хила а тарло иза. Аса дийцинарг жимма кхечу кепара а дара. (Къилбаседа Кавказехь динарг) дукхах дерг, Сочера Олимпиадина кечам беш дина ду. Экономикан маьIна долу центр, цуьнан сакъеран меттигаш а, кхин дерг а Сочехь дина. Вуно дика мела хиш долчу Пятигорскехь ца йина.\nЭкономикан полисхо, тIехьажархо федералан центрера хила везаш ву. Иза нийса ду. Кхиаме дуй иза? Карарчу хенахь башха кхиаме дац. Цигахь йолчу билгалчу структурех лаьцна аьлча, уьш вай массанхьа а хуьлу. Цхьана декъехь дика болх бо ала мегар ду цара. Проблемаш шортта ю, амма хаттар ца го суна.»\nТретьяковс лечкъа ца до, Къилбаседа Кавказера элита, аьлча а, республикийн даржой Москохана бохкабелла хиларх.\nТретьяков: «Кавказехь центран урхалла хилийта, Iедал карахь латторан ши некъ бу. Кхин цхьаъ некъ бу - ялсмане а хIоьттина, массо а массо хIуманна реза берг. Я элита йохкалуш ю - Iедалера дикачу меттигех, даржех, ахчанех а йохкалуш йолу элита центран муьтIахь хуьлу, аьлча а, Москохана. Шайн караеллачу республикашкахь метиггера бахархошна юкъахь а, дахарехь а къепе латтайо.\nНагахь санна, цхьана бахьанца элитано шен амал хийцахь, Кавказехь шайн ловзар доладахь, иштта дIа кхин а - тIаккха оккупацин Iедало (аса массо хIуманан шен-шен цIе йоккху)... Масала, Къилба ХIирийчоь а, Абхази а йозуш йоцуш ши республика ю олу. ХIаъ, ю. Ма-дарра аьлча, тIеман ницкъашца гIо а деш, политикехь а, экономикехь а Оьрсийчоьно коьрта дакъа лоцуш меттигаш ю. Ма дарра долу бакъдерг ду иза. Хаза а хета, хала а хета. Соьга хаьттича, иза ишта ду. ... меттигерчу элитано лелочух жоп ло тIеман а, полицин а, федералан ницкъийн а арбитро.»\nКъилбаседа Кавказах лаьцна дуьйцуш, иза Оьрсийчоьнан ахчанах ехаш, ежаш ю бохуш чIагIдечу кхечу шовнисташа санна, Третьяковс шен артиклшкахь билгалдоккху, Къилбаседа Кавказ Оьрсийчоьнан бюджетах дIахада ца лууш хиларх. Цул сов, бюджетера ахчанаш лечкъочу кавказхойн менталитет муха ю аьлча, «царна эхь ца хета» боху цо. Ткъа Москохарчу хьаькамаша «эхь хеташ» лечкъадо, боху.\nТретьяков: «Коррупци а, хIума лачкъор а Москох а, Къилбаседа Кавказехь а долуш ду. Кхеташ ма-хиллара, Москохо Къилбаседа Кавказе ахчанаш хьовсочу хенахь иза доькъуш дакъа лоцу Москохо ша а. Оьрсаша а, тхан финансийн хьукхаматашкахь белхаш бечу кхечу къаьмнийн векалша а. Дуккхаза а дийцина, яздина цунах лаьцна. Цхьанхьа дукха лечкъадо, вукхузхьа кIезга лечкъадо - суна хаац. Говзанчаша эр ду иза.\nАмма бюджетан ахчанаш лечкъочу хенахь Кавказехь а, Москох а болчеран низаме долу хьажар къаьсташ хилар билгал ду. Кхузахь болчарна, шаьш лачкъочу хенахь, шаьш низам дохадой хаьа, кхераме гIekx йоккхий хаьа шаьш. Ткъа цигахь, (Кавказехь) Европерчу метинталитетана генахь болчу нахана, ишта хила а деза моьтту. Лачкъорна хьашт ду Iедал, боху кхетам бу церан. Эхь дац церан сагатдеш. Оцу агIора шаьш низам дохош ца хета царна. Бюджетера ахча лачкъорца доьзна эхьан доза дац церан. Иза гуш ду. Тайпанаш долу меттиг ю иза. Стаг Iедале веъча, шен гергара мел волчу стагана Iедалера даржаш а, меттигаш а, алапаш а дала деза аьлла хеташ бу. Москох Iедале веанчу стага а дIанисбо шен гергарнаш балха. Амма кавказхоша санна, вархIа дайшна тIекхаччалц ца до иза.»\nТретьяковн къамеле ладоьгIча дагадеара суна Ильфа а, Петровс а даханчу бIешерахь яздина «Дашо эса» жайна. Цу тIехь вара цхьа мискачу нехан интернетан хьаькам. Авторша ма-язддара, "чIогIа эхь хеташ" стаг вара иза. «Иэхь а хеташ, къола дора цо интернатана. Шен доьзал а, шен зудчуьн доьзал а кхабара.»\nОццул ехачу заманахь Москохо Къилбаседа Кавказехь дIакхоьхьу политика чекхйолуш ца хилча, чIагIлуш ца хилча, иза харцонан политика ю. Цкъана цкъа а, меттигерчу бахархойн хьелаш а тодина, шена и мохк тIекIабан ца хьаьжна. Даржех куьйгалхой а оьций, уьш баха а ховшабой, цаьрга къизалла, харцо латтайойту цу кога ирахIитта ца туьгчу республикашкахь. БIешарашкахь Къилбаседа Кавказехь хIумма а хийцалуш дац бохучунна реза ца хилира Третьяков.\nКавказ шех дIа ца хадийта боккха тIом бан кийча ю Оьрсийчоь\nТретьяков: «ХIумма хийцалуш дац а, иэшам хуьлуш бу бохург а - тайп-тайпана хIума ду. Оьрсийчоьнан арахьарчу политикана реза вац со. Ишта, чоьхьарчу политикан а, цу юкъахь, Кавказерчу политикан а вац.\nКавказана тIехь ойла йича, аса ишта эр дара. Иэшам хилла алалур дара, Оьрсийчоь Кавказера аратеттича. Оьрсийн Федерацина юкъайогIуш йолу Къилбаседа Кавказ ша дIакъаьстича а. И саннарг а хила тарло. Амма, и саннарг хила деза бохург дац. Хьалха а хила тарлора иза, хуьлуш хилча. Амма ца хилла. Елцино Путинна мел баланаш битина аьлча, кхин волчу муьлхха а политик цу юкъара еххачу хенахь ара вер вара. Массо а къаста ца бина Путинас. Амма, дукхах дерг дина Къилбаседа Кавказехь а, арахьарчу политикехь а.\nЦундела, иэшам хилла олийла дац. Карахь мел болчу аьттонех пайда ца эцна, ала мегар ду. Мел болу кхерам дIабаьлла бац. Оьрсийчоь екъаяларца боьзна кхерам а цхьана.\nКхузахь кхин цхьа хIума а ду. Аса сайн кхин цхьана артиклех дийцина цунах лаьцна. Оьрсийчоьнна буьззинчу барамехь иэшам хилла алалур ду, нагахь санна Кавказехь кхолагIа ницкъ бАлахь.\nИ кхоалгIа ницкъ - Оьрсийчоь йоцуш, Кавказера йозуш йоцу кхо пачхьалкх а йоцуш - Азербайджан, Гуьржийчоь, Эрмалойчоь. Уьш я Iамерка, НАТО, Европан Барт - тIаккха Кавказ дIакъаста тарло Оьрсийчоьнах. Амма, боккха Кавказан тIом хир бу, хи санна цIийш Iенаш. Оьрсийчоь цунна дуьхьала хIунда лаьтта? ХIунда аьлча, цигахь боккха Кавказан тIом хир бу. Со мел Москохан Кавказерчу политикана реза вацахь а, тIаьхьарчу иттех шарахь цунна Къилбаседа Кавказехь иэшам хилла ала хIуттур вацара. Елцин веъча хIиттина йолу проблемаш, иза валале хьалха хилларш а, мелла а къастийна.»\nВеккъа Третьяковн ойла яцара вайна хIинцца хезнарг. Массо а бохург санна Оьрсийчура хаамийн гIирсашкахь, телевизионехь, радиохь юх-юха дуьйцург ду. Ма-дарра аьлча, телевизионехь цу тайпа ойла хазарх цецволийла дац. Москохарчу коьрта телевизионан белхахой кечбечу Пачхьалкхан Университетехь йолчу факультетан хьаькам ву Третьяков Виталий.\nАмма бакъдерг ишта дац. Бакъдерг кхечу тайпана ду. Иза генна хьулдан, цкъа а цхьанна ца хазийта лаам бу Кремлан а, «ГIазакхийн Кавказ» бохучу политикийн а, Третьяковн тIегIенрчу нехан а.\nГIазакхийн Кавказ - Советан заманан сирла гIан\nФранцехь вехачу историн Iилманча, аналист волчу Вачагаев Майрбеке хаьттира Маршо радионо Оьрсийчоьнан Къилбаседа Кавказехь йолчу политиках лаьцна.\nКъилбаседа Кавказехь «ГIазакхийн Центр» ян гIерташ Советан Iедал а дара аьлла долийра цо, тхан телефонехула хилла къамел.\nВачагаев: «И гIазакхийн центр Советан Iедало юкъаяьккхина яра. Третьяков Виталий Тагиевичо юкъаяьккхина яц.\nРостов-гIала къастийнера Советан Iедало гIазакхийн центр санна. Къилбаседа Кавказера мел йолу республика, кIошт, ша ерриг а оцу Ростовна юкъаяха езаш яра. "Москох дIагIерта шун гIуллакх дац. Тбилисин агIора шу дIа а ма хьежа. ХIокху Ростовхь хир йолуш ю шун центр. ХIокху центро боххург чекхдер ду вайн аьлла, Къилбаседа Кавказан центр санна кхоьллина яра иза. Церан Iалашо цхьаъ бен яцара. Ростов, Аштаркхне, цкъа а лам гина боцуш болу ГIалмакхойн мохк а тIаьхьа, уьш ерриш а цхьанатоьхна, Къилбаседа Кавказехь бехаш болу нохчий, гIалгIай, суьйлий, чергазой, гIебартой, балкхарой - церан процент жимъян деш дара иза. ХIунда аьлча, уьш миллионашкахь вовшахкхетара, Къилбаседа Кавказехь ворхIе дайшкахь даьхна къаьмнаш 4 проценте ца кхачара.»\nОьрсийчоьнан вуно хаза а, нийса а Конституци ю. Амма боккъал долчу дахарца цхьа а уьйр яц цуьнан. Куьцана кхоьллина яцахь, цунах эца пайда бац. Цкъачунна-м хIете-вете а.\nКъилбаседа Кавказ Оьрсийн Федераци бохучу пачхьалкхана юкъайогIуш елахь а, цуьнан аьттехьа догдохийла яц кхечу субъекташца цхьаьна шен бакъонаш хир бохучух.\nВачагаев: «Уггар хьалха вай къасто деза - "оьрсий", "гIазакхий" цхьа дош ца хилар. Оьрсийн Федераци хиларх гIазакхийн федераци ма яц иза. ГIазакхийн пачхьалкх яц.\nЦара (гIазакхаша) боху, "тхо 50% а, кхин сов а ду, цундела и тхан пачхьалкх ю, керста динца а ду тхо" олу.\nХIан-хIа, цунах гIуллакх ца хуьлу. Къилбаседа Кавказехь бехаш алсам бусулба нах бу. ГIазакхий Краснодаррий, Ставрополлий ю. Иза а цхьана хенахь цара цигахь бехаш хилла нах лаьмнашка дIа а лаьхкина (дисина ду царна). ХIинца и латтанаш ворхIе дайшкахь дуьйна шайн хилла баха буьйлабелла уьш. Цара и баьхча а цаьрга бохуш хIума дацара. Амма тIаьхьарчу хенахь цара хIун боху? "И латта тхан ду, амма цу латта тIехь тхуна шу оьшуш дац," боху цара. "Шу тхоьца дехар долуш дац. Шуна тхоьца даха ца лаьа. Хаа а ца хаьа" боху цара. Ткъа иза ямартло ю. ХIунда ю иза ямартло? Оьрсийн Федераци ца олу цара. Изза Третьяковс бохург хIун ду? Галваьлла ма яздой цо иза. Хьекъал долуш стаг ву иза. Виталий Тагиевичана "оьрсийн", "гIазакхийн" бохучу дешнашна юкъахь йолчу билгалонаш хаьа цунна. Амма шен йозанашкахь цо хIун яздо?\nОьрсийн Кавказ ца олу цо. "ГIазакхийн Кавказехь гIазакхийн гIала хила еза. Цу гIазакхийн гIалахь гIазакхий хила беза. Цу гIазакхийн гIалахь бехаш болу гIазакхий, Кавказехь бехаш болчу нахана тIехь хила беза." Цо нах карзахбоху. Цо юкъа питана тосу. Цо буьйцуш болу некъ Советан Iедалан хенахь дуьйна хилла бу.\nСоветан Iедал долуш муха дара вайн цIахь? Цкъаллиг цкъа нохчийн къомаха волу стаг коьртехь хила йиш яцара. ГIазакхийн зуда хила езаш яра. Хьан паспорт дара иза. ГIазакхийн ялийна велахь хьо интернационалист алара. Амма хьан гIазакхийн зуда яцахь, хьо националист вара. Цундела нохчочуьн урхаллехь хила йиш яцара.»\nСоветан пачхьалкх 20 шарахь кхаьбна йолу Къилбаседа Кавказ\nМоскохара мел ахча кхочу Къилбаседа Кавказана? Мел йозуш ю иза цу ахчанах?\nВачагаев: «Кавказехь йолчул а дукха дотацех ехаш ю оьрсийн яккхий, кегий кIошташ.\nКъилбаседа Кавказера республикаш дотацехь хиларан бахьана хIун ду аьлча, Нохчийн республикехь маьхкадаьтта карийнера. Цу маьхкадаьттана тIехь шайга далург ша-дерриг дира Советан пачхьалкхо. 70-чу шерашкахь 2I миллион тонна маьхкадаьтта чекхдаккхара Соьлж-гIаларчу шина заводо. Вайн экономико хаза нехан санна боккха пайда бина Советан Iедална. Вайгара цара схьадаьккхина маьхкадаьтта вайна хьовх, вайн тIаьхьенан тIаьхьенна а тоьар долуш дара. Уьш вайна баркалла баха дезаш бара. Амма цара иза эр дац, хIунда аьлча иза царна хаза нехан санна овкъа ду. ХIунда ду?\n"Хьажахь, цаьргара схьаэцнарг бен ян а йоцуш, тIом бина-кх вай," боху цара. "Хьажахь, цаьргара схьаэцнарг бен ян а йоцуш, 2-гIа Дуьненан ТIом чекхбаьлча I945-чу шарахь дуьйна 20 шарахь вай уьш баца а беш, цара вайна ахча латтийна-кх ала", царна доккха эхь хета. Цаьрга ца лало иза.\n"Ваааа, тхо миллионашкахь ма ду. Тхо хIетахь 100 миллион ма вара. 120 вара, 140 вара, 200 миллион ма вара! I миллион ца хиллачу Нохчийчоьно вай муха кхаьбна?" боху цара. Иза ду цаьрга ца лалург. Ткъа тахана шаьш схьалуш йолу кепек... "хIан-хIа, оха хIара кепек шуна луш ю. Шу деш хIума доцуш Iаш ду" боху цара.\nВай, и бомбанаш-м ахьий, асий кхийсина ма яц. Ах миллион адам чохь дехаш хилла гIала йохийнарг нохчийн кеманаш ма дацара. Йохийна гIала дIаьяккхинчо меттахIоттон езаш ма ю иза.\nЦкъа а Iамеркахочо олуш хезний цхьаннена а: "Оха Япони меттахIоттош ахчанаш дайъина."\nХIоттийна дера, шаьш иза йохийнан дера.\nШаьш цунна тIехь динарг дина бевлча, иза меттахIоттон езий ма хаара царна. И цара луш йолу кепек хIумма а йоцург ма ю, цара яла езачуьнга хьаьжча.\nЦIенош ирахдахийтарх, цигахь дехаш адам ма ду. Оцу адаманна хаза нехан санна ницкъ бина. Тахана дукхах верг леш верш "цIийнан Iаткъам хьалабаьлла веллий,", "вуон цамгар йолуш дIавелирий" олу. Ша дерриг тIом ма бу иза. ТIом болабале хIунда яцара вайн и цамгарш? Тахана санна къаьхьа де хIунда дацара вайн?\nТIамо дина ду иза. Цундела оцу нахана гIо дан дезаш берш (гIазакхий) уьш бу.\nИза ца гархьамма (яздеш ду иза0 Третьяковс, и санначара а. ТIаккха могIарерчу нахана ца го СердюковгIар, Олимпикан комитето лечкъош долу ахчанаш ца го царна. Цара ца гойту кхузара Ниццехь, Каннашкахь, хIурдан йистехула маситта эзар (хьоладайша) гIазакхаша схьаэцна долу деза латтанаш. Францехь вехачу цхьаннега ца эцало уьш (деза хиларна). ГIайренаш цхьаьна схьа а эцна, бехаш нах бу уьш. ГIазакхий бу уьш.\nВистхила ца хаьа оцу гIазакхийчунна. Ши элп вовша тоха ца хууш, шайн гIазакхийн мотт бийца ца хууш болу нах бу уьш. Уьш гучубевр бу, цара уьш вайна коча ца тийсахь.»\nГIазакхаша эцна Европера уггар деза латтанаш, петарш\nМоскох а, Къилбаседа Кавказехь а кхаьънаш эцаран башхалла йийцахь аьлла делира Маршо радионо Вачагаевга рогIера хаттар.\nВачагаев: «Кхузахь цхаьъ садаIа воьдучу хенахь коьрта хаттар хIун ду аьлча "гIазакхий боцу курорт юй шун?" олий хотту. Цу хьола тIе даьлла ду дуьнентIехь долу адам. Дуьне мел ду дIасабаьржина бу уьш.\nКъилбаседа Кавказера, Нохчийчура уьш дIабахаран бахьана цхьа бен дацара. Иза а церан Iедалан (советан) бехк бара. ХIунда аьлча, Дуьнена ШолгIа ТIом дIаьллачу шараххьий, цул тIаьхьий ша йолу экономика муха йора аьлча, цхьана регионехь... схьаоьцур вай, Кавказ. Маьхкадаьттанца йоьзна яра иза. Бакох, Соьлж-гIалий схьаоьцур вай. Цунна уллехь химин завод йора, биологин завод йора. Маьхкадаьттанчца мел доьзна хIума оцу кIажа доьллинера. 70-гIа шарахь дуьйна 77-гIа шераш кхаччалц Уренгойхь, ГIезалойчохь царна (гIазакхашна) керла маькхадаьтта даккха меттиг карийра. Оцу хенахь Соьлж-гIара Уренгой лелаш хIора дийна кема дара. Вайн гIалахь бехаш хиллачу говзанчийн оццу Уренгой, ГIезалойчу а, Сибреха а дIабаха дийзира. Цу хенахь дуьйна доладелла дара иза.\nИчкери йолу хан яцара иза. И гIуллакх шайна ца хууш санна IадIа уьш.\nШолгIа дерг хIун дара?\nДукхах берш, вайн республике богIуш хилларш "ханна бохкуьйтуш болу говзанчаш" бара. Уьш хаа а хууш богIура, вайн республикехь уггар дукха Iийча а, шаьш итт шарахь, шийтта шарахь бен Iийр доцийла. Цул тIаьхьа дика меттиг Москох я цунна улле шаьш дIадохуьйтур дуй хаара царна.\nКоммунистийн партин гIуллакх галдала доладелча и нах дукха сиха дабахара. "Коммунизм" доцург кхин хIумма а хууш боцу нах бара уьш. 40 эзар ца кхоччуш адам ма дара иза.\nВай долчехь масех тIеман дакъой дара туп тоьхна. 90% (уьш дIабахаран) бахьана экономикица доьзна дара.\nВай, уьш боцурш-м, вайн нохчий а ма бахана дIа. ЦIе яьлча санна, нохчий а ма ихна дIа.\nВайн махкахь мел дерг оцу маьхкадаьттанца доьзна хилча, и гIуллакх галдаьлча, махкал ара а бевлла, шайна керла меттиг лаха безаш ма бара.\nЦундела нохчий Казахстане болхара, Сибреха, Москоха, кхеченхьа болхара. Цара (советан Iедало) гIазакхий Нохч-ГIалгIайчу схьабахкийтара хьаькамийн даржашка.\nТкъа нохчий, и Делан мисканаш, шайн доьзалш кхаба гIерташ, ара а бовлий, Казахстане божалш дан болхара. И кепек цо яьккхича, цунна тIехъеттар тоьар дара. ХIора школехь хуьлуш дара иза.\n"Хьан да стенгахь ву?" "Балха вахана ву." "Стенга вахана ву иза балха?" "Казахстане вахана". "Ууууу, боьха хIума ю хьан да. Деха сом даккха вахана ву иза" алара. Ца алара кхузахь даккха меттиг ца хилча, стенга ваха везара?\n"Советан Iедал доьхначул тIаьхьа Нохчийчура "хIоккхул" гIазакхий дIавахана" олу цара. ГIазакхий ца бахана дIа. ГIазакхел дукха нохчий а дIабахара. Тахана а и гIазакхий хIунда бовдуш бу? - боху цара.\nВай, цара хIун дан деза цигахь, тахана цигахь бан болх ца хилча? Университетехь уьш оьшуш хьал дац. Дагестанехь хIун аьлла Iийр бу уьш? Нохчийчохь хIун аьлла Iийр бу уьш? ГалгIайн махкахь хIун аьлла Iийр бу уьш? Церан хелхарш хазахета аьлла Iан безаш бу уьш цигахь?\nШайн бераш Москох хилча, Воронежехь хилча, Омскехь хилча, шен берашна тIеваха ца мега иза? Стаг цига дIавахча, иза вадар санна хIунда лору? Цхьаъ Париже вахана ву. Важа Iамерке воьду. Важа Японе воьду... Шайна луъуче дIабаха йиш йолуш ма бу уьш.\nЦундела и нах чуьра арабовларх, шайна дика лоьхуш бевлла бу. Шайна аьтто лоьхуш бахана бу. Бухахь болчеран цхьана кепара иза бехк ца хета суна.\nТахана уьш цхьаммо лохкуш бац. Тахана цхьа да цаьрга вуон вистхуьлуш бац. ГIазакхий вай долчехь бехачу хенахь, цIан ца дина долу кешнаш тахана нохчашка цIандойтуш ду. Царах пIелг ца Iоттуьйтуш латто ду уьш (Москохана муьтIахь долчу Соьлж-гIалара Iедалша). Шарахь шозза цIандойтуш ма ду уьш-м. Харцо ма ю уьш вай лаьхкиний, лохкуш буй бохург. Бац уьш лаькхина. ГIазакхаша яссош ерг Кавказ яц. ГIазакхаша бассош берг оьсрийн мохк бу. Суна хIокху Францехь схьагучу суьртаца Ниццехь, Каннашкахь, Марселехь ша верриг гIазакхий ву. Уьш Кавказера бевдда баьхкина бац. Москохара, Питерерий бу. Изза Испани гIазакхех йоьттина ю. ХIурдаца йолу дукхах йолу меттигаш цара дIаэцна. Уьш Кавказера бевдда бахана бу цига? Дера бац. Шайн Россиера бахана бу.\nЦара шаьш боху, хIора шарахь Оьрсийчуоа 100,000 стаг водуш ву. Царна тIаьхьа бовла безак-х уьш, вайн цIера водуш волу ши-кхо стаг Iад а витина.»\nКхузахь дагадаийта деза аьлла хета, ПрахIа-гIалахь цхьа иттех шо хьалха даьлла хилла дов. Чехехь оьрсийн маттахь арадолуш дара «ГIазакхийн Чехи» цIе йолу, кхузахь бехачу гIазакхийн мотт буьйцучарна хаамаш а, керланаш а, йохка-эцарх лаьцна информаци а тIехь йолу газета. Реза боцчу бухара чехаша «аша хIунда хоьцу "гIазакхийн чехи" цIе йолу газета? Цуьнан маьIнех тхо нийса ца кхета» аьлла, юьхь-дуьххьала хаттар хIоттийра. Г1азакхийн долахойн дан хIума ца хилира, цIе хийцар бен. Кхузахь кхин ара ца долу и тайпа цIе йолу газета.\n"ГIазакхийн Кавказехь бехаш болу гIазакхий Кавказехь бехаш болчу нахана тIехь хила беза"


Магас | ГIалгIай Мехка-даь Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бека мархий Iийдан кхайкарал - БезФормата - Новости\nХьамсара мехкахой, бусалба вежарий йижарий! Чакхбаьннаб сийдола параз мархий бутт, цунца цхьана вай параза мархий Iибадат а.\nВайна хьатIакхаьчар бусалба наьха кертера цIей да, «Iийдул-фитIр» (мархий Iийда). Ер сийрда цIей къахетам а камоаршал а яхьаш доагIа. Ер Даьла хьехаве везаш Далла хам бе безаш цIей да. Укх дIабахача бетта вай хьийга къа, вай я Iамал Дала къоабала еш хьалъэцаш ха я ер. Цунга хьажжа хила деза вай а, хIана аьлча Дала гештдеш а шийгара къахетам гучабоаккхаш а вай кIезигадар дукхадеш къоабала деш а ший камоаршал йоаржаю ха я ер. ХIаьта вай, чIоагIагIа хьашт да гештдарга къинтIера даларга вас-эгIазло дIаяккхарга.\nДерригаш гIаддаха долаш тIаэца деза вай ер Iийда. Вайна Дала енна ер хоза ха, доаккхал деш, цучухь вай баьнна аьттув биц ца беш хила деза вай.\nХьмсара вежарий йижарий! Доккха баркал оал аз шаона, шун дин лерхIама, шун нахацара юкъ-меттиг хилара, къаьстта хьашт долча наха оаш даьча новкъоастала.\nСийдолча Дала оаш даь Iибадат, шун тоба къобаладеш шо даькъала долда! Дегачура лов сона вай къам машарца, иразаца аьттонца алсамдалар. Вай дIамелхьовзадаьча дикача хIаман тIехьа аьттув хилба вай. Укх Iийдан деношка вIашагIкхетар товр долаш а дегагIозле йолаш а хилда вай!\nВезача Дала къоабала долда вай марха, мел я дика Iамал. Дала догдоахача дикага кхедолда вай, дуIашта дизза жоп лулда!\n№ 91 (11827), суббота, 24 июня 2017 года\nГIалгIай Мехка-даь Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бека мархий Iийдан кхайкарал - Магас\n09:40 28.06.2017 Сердало\nЛерх1аме бола бусалба нах, хьамсара вежарий, йижарий! Тахан вай дездеш да миллионаш болча Ислама ах1лошта лоарх1аме а деза а дола Параз-Марха дастара 1ийд-аль Фитр ц1ай.\n25.06.2017 Народное собрание\njunusbek_evkurov Хьамсара мехкахой, бусалба вежарий, йижарий! Чакхбаьннаб сийдола параз мархий бутт, цунца цхьана вай параза мархий 1ибадат а. Сийдолча Дала оаш даь 1ибадат, шун тоба къобаладеш шо даькъала долда!


23-10-2015 Просмотров: 4 934Комментариев: 0\nУциев Абу, яздархо, НР-н культуран Министерствон халкъан кхоллараллин ЦIийнан белхахо\nАдамо адаме шен хьежам, шен лаам, шен лазам я шена хилла халахетар, хазахетар довзийтаран гIирс хилла ца Iа мотт. Иза адаман ша схьадаьллачу орамашца йолу зIе а, дахарехь цо шен дуьне схьадоьллу догIа а ду. Я Дала муьлхха а цхьа адамийн тоба, къам хиларан билгало еш, иза кхечу къаьмнех къастош, цунна даха а, кхиа а, шена Iамал ян а делла деза, сийлахь совгIат ду мотт.\nНохчийн нехан даима чIогIа хилла ю ненан маттаца а, дайн кхерчаца а, шаьш бинчу махкаца а, дайн кешнашца а йолу зIе. Сибарехахь йоккхучу хенахь мел нохчий белла, шайн гIийлачу доIанашкахь Деле, гIена-кхоьлах мукъа а, цкъа бIаьрг тоха Нохчийчоь юхагайтар доьхуш.\nМеттан мехаллашца цхьаьна, дайша битина гIиллакх-оьздангаллин некъ нийса кхетор, цуьнга заза даккхийтар, къона чкъор шен нохчаллехь кхиор ду эра дара республикин культурин кхерчийн коьрта декхар. ХIунда аьлча, цу башхачу жовхIарех хадахь, делла лара мегар ду къам.\nЦхьанна а къайле ма яц, муьлххачу а зиэрийн балех хьалхадоккхуш, эзарнаш шерашкахь вайн халкъ дохарх лардинарг цуьнгара нохчалла хилар. Ткъа ненан мотт – нохчаллин корта я халкъан са ду, ша цахуург вуьйцур вац вай, ледара хуург а, нохчи лара амал а доцуш. Цундела мотт лоруш, цуьнан сий-пусар деш, халкъан иэсехь шена йогIу меттиг нохчийн маттана дIаялар Iалашо йолуш ду, Мехкан Куьйгалхочо Россин Турпалхочо Кадыров Рамзана хIора тIедогIу 25-гIа апрель нохчийн меттан Де лорийла аьлла, шен Указаца мехкан нахана тIедожор а. Дела реза хуьлда цунна! Ша шен ненан меттан санна, Дала сий а дойла!\nМехкан Куьйгалхочо культуран белхахошна хьалха хIитийна декхарш кхочушдеш, карара шо доладелчахьана (хьалхара кхо бутт) жима а, йоккха а 25 мероприяти йина тхан коллективо. Царех ю: «Бекалахь, Ненан мотт», «Дахаран масалш», «ГIиллакхийн суьйре», «Деган мерзаш». ХIинца а чекхъялаза дIахьош ю «Нохчийн хелхар», кхиерш.\nРеспубликин пачхьалкхан а, муниципальни а культуран кхерчашкахь ламаст хилла дIахIоьттина ду вайна юкъахь баьхна, шайл тIаьхьа даха иллеш, эшарш, я кхийолу материальни йоцу мехаллаш юьтуш дIабаханчу нехан сийнна, кхоллараллин суьйренаш яр а. Царех яра, Нохчийн Республикин халкъан артисташ Димаев Iумар, Шаипов СаIид дагалоцуш, оха вовшахтоьхнарш а. Нохчийн гIиллакхан сийлахь деза жовхIарш дара цига баьхкинчу нахера кегийрхоша схьаэцнарш. Хаийта билгалдоккху, республикин культура кхиарна юкъа хазна йиллинчу наха бина болх схьагулбеш, дIаязбеш, халкъан кхоллараллин ЦIийнехь тхаьш церан архив вовшахтухуш хилар а…Алийша, къоман амал дуй Эсамбаев Махьмуд, Димаев Iумар, Джамалханов Зайнди, Эдисултанов ШитIа, Магомедов Султан, кхийолу лараме цIерш йицъян. Нохчийн маттахь, нохчийн дашца, нохчийн халхарца, нохчийн мукъамца бен, Iалашдалур дарий цара кхоьллина халкъан башхачу жовхIарийн хьал? Тахана культуран белхахоша нохчийн маттахь дIахьош ю еригге шайн белхан кхеташонаш (оьрсий а, кхидолу къаьмнаш а деха ши район юкъараяьккхича), семинараш, дискуссеш, исбаьхьаллин выставкаш а. Кхоллараллин тобанашца вовшахтоьхна болх а бу нохчийн маттахь кхетош. Тахана санна дагадогIу, кегий долуш дедас Юсупа сих-сиха тхайна хазийна дешнаш: «Оьрсийн а, муьлхха кхиболу а мотт Iамабе, даха атта хир ду шуна. Амма шай мотт, цхьана а маттал эша ма бе, нахана осал хетар ду шу».\n«Шен ненан меттан пусар ца дечо, лорур а бац, сий а дийр дац кхечу къоман меттан», – олура нохчийн меттан Iилманчас, фольклорталлархочо Джамалханов Зайндис.\nТIаккха ледара дIахIоттийна хила амал дарий республикин пачхьалкхан а, муниципальни а культуран кхерчашкахь нохчийн маттаца йолу уьйр, марзо? Цу маттахь схьаоьцуш, цу маттахь дIаязъеш, цу маттахь кхетош бен вовшахтухийла ма дац къоман синмехаллаш: иллеш, эшарш, мукъамаш, туьйранаш, шира дийцарш, кицанаш, аларш, забарш, хIетал-металш…Шайн маьIница, вовшахтохаран башхаллица оьрсаша а, кхечу къаьмнаша а дIаязйинчех къаьсташ ю нохчийн халкъан легендаш, мифаш, новеллаш, преданиш (халкъан хьекъал), кхийолу жанраш а. Цундела, шайца йолу мехаллаш ларъян, нохчийн мотт оьшу уьш дIаязъян а, йийца а, йовзийта а. Шайн чулацаман а, маьIнин а кIоргаллех ца талхош, кхечу матте даха хьовсал нохчийн яхь, юьхь, эхь-бекх, оьздангалла, цхьамогIа кхидолу дешнаш. Дахалур ма дац. Я герггарчу маьIнехь лелаш долчара цаьргахь йолу йовхо а, токхо а, марзо а лур яц. Стохка ду-кх, рогIера киншка зорбане йоккхуш, «Къонахчун дош» – оьрсийн маттахь кхин бегIийла яздан аьтто а ца хилла, «Слово Мужчины» дита сан дезча. Цунах «Мужское слово» ала бохурш а дера бара. Амма, мухха аьлча а, суна оьшу я ас лоьху кхачо хир яцара. И хууш, цунах кхеташ, мотт лоруш, цуьнан сий деш къахьоьгуш бу республикин культуран сферин белхахой.\nЙоллучу а республикехь схьаэцча, кхо бIе хилла а ца Iа вайн культуран сферина юкъабогIу пачхьалкхан а, муниципальни а кхерчаш. ХIора тIедогIучу шарахь нохчийн маттахь, мел кIеззиг а, 20 мероприяти йо царех хIорамма. Ялх эзар нисло цу мероприятийн юкъара барам. Цхьана мероприятехь цкъа дакъалоцуш 200 стаг бен ца хилча а, шарахь цхьа миллион ши бIе эзар нохчийн адам ненан меттан марзонах кхетийта ницкъ кхочу тхан культуран кхерчийн. Доккха беркат хилла а Iай и?!\nЮкъараллин цхьаьнакхетаршкахь хьовха, богIуш-боьлхуш некъаца автобуса тIехь а, трамвай тIехь а ненан мотт бийца таро йоцуш зама гинарш а ма бу вайна юкъахь.\nДIадаханчу шарахь жима-йоккха 85 мероприяти йина республикин культурин Министерствона юкъадогIучу тхан халкъан кхоллараллин ЦIийнан коллективо. Шайна юкъахь Дуьненаюкъара а, Ерригроссин а, республикин а йолуш. Царех масех ю 10–20 эзар адам вовшахтоьхнарш. Масала, «Хьалхара гота яккхар», «Беркате гуьйре», «Бекалахь, ненан мотт», «Нохчийн оьзда йоI».\nЯ вай герггара чотт тоьхча, лакхахь билгалбинчу барамал алсам хир дара республикин культурин министерствон учрежденеша нохчийн синмехаллаш кхиорна лерина дIаяьхьначу мероприятешкахь дакъалаьцна адам. Цхьанна а къайле яц, карара шо долуш Мехкан Куьйгалхочо Россин Турпалхочо Кадыров Рамзана культуран сферин белхахошна хьалха керла, кхин а доккхачу жоьпаллин декхарш хIиттийна хилар. Уьш кхочушдаран Iалашонца юкъаяьхна цхьамогIа проекташ а ю тхан. Царех ю – «Къонахийн масалш тIехь кегийрхой кхетош-кхиоре», «Къанойх дагадовлар», «Дахаран масалш», «Юрт, юьртан сурт» цIерш ерш. И проекташ кхочушъеш хIинцале республикин 4 кIоштахь а, 6 юьртахь а дIадаьхьна лоруш болчу къанойн меттигерчу кегийрхошца мехала цхьаьнакхетарш. И болх муха вовшахтоха беза кхетош, культурин белхахошца цу теманашкахула йиъ семинар йина.\n...Нохчийн Республикин халкъан яздархочо Хатуев Iабдулхьамида дIаяздина бакъдерг а довзуьйту шуна. Даймехкан тIом болчу хенахь, доь доцуш вайна хилла вайн къомах йолчу йоккхачу стеган кIант. Америке ваханчуьра цунах хаам бохьуш веъна цхьа къонах. Шаьш цунна хьошалла а лелийна, иза новкъа воккхуш, хаьттина, бах, схьакарийначу кIентан нанас: «Муьлхачу маттахь хилира шун къамел?» «Нохчийн мотт бицбинера цо, ингалсан маттахь, талмажехула», – жоп делла Махьмуда. «ХIан-хIа, – аьлла йоккхачу стага, – сан кIант ца хилла иза. Сан кIанта цкъа а бицбийр бац шен ненан мотт»... Цо кхетадо нохчашлахь ненан меттан сий-лерам мел боккха, мел беза, мел сийлахь хилла. Хазачу, аьхначу, мазал мерзачу нохчийн маттахь и хьал, масалш а далош, кхетор я цуьнца вайн махкахь дIахьош болчу хийцамийн дай хилла дIахIуьтту йолу тIаьхьенаш кхиор ду культурин кхерчийн декхар. Цунна оьшу кечам а, меттан хаарш а ду аьлла а хета культурин кхерчийн белхахошкахь. Мел лаххара а царех 60 процент НПУ-н а, НПИ-н а нохчийн меттан а, литературин а факультетехь дешна бу, йисина 40 процент – культуран коледжехь.\nДайшкара, наношкара хиъна ма ду вайна, дIаяханчу хенахь нохчийн наха шайн кегийрхой кхетош-кхиор мел доккхачу жоьпаллин гIуллакх лийрина. Жимчух стаг хуьлу зама хилар хиъна царна дейтта шарера иза пхийтта шаре воьрзу хан. Я диканиг, оьзданиг вуочух къастош, нахана а, шена а пайдениг схьаоьцуш, стаг хьекъалехь, кхетамехь кхиа вулу хан. Къаьсттина цу заман чохь бохарх а, галбовларх а, талхарх а чIогIа лар бина шайн доьзал.\n– Пхийттара ваьлча дас, девашас я ден доттагIчо жимчу стеган юкъ ехкар, иза кхиа воьлла бохург хилла нохчийн, – олура тхан дедас Юсупа (ваьхна 103 шарахь). – Хьал ца хуъчара воккха хиларан билгало лору и: зуда яло а, шена ваьлла ваха охьахаа а, дахарехь цхьа аьтто лаха а, лела аравала а. И нийса дац. Цхьана декхаро сихвина воцчохь (къеначу ден-нанна доьзалийн доьзалш ган лиъна), зуда, гIеметта хIоьттича бен, ца ялийна хьекъал долчу нохчийчо. Лела а, рицкъ лаха а дена, вешина, шайн цIийх болчу нахана я махко лоручу къонахашна тIаьхьахIоьттина вахана, ша воккха а хилла, кхиъна, ког метта хIотталц йолчу хенахь. Жима стаг шен бераллех къаьста хан ю вай юьйцург. Я иза, нах болчу нахах Iемаш, къонахийн гIиллакхаш схьаэцна, къонахийн новкъа хIутту зама. И «юкъ ехкаран гIиллакх» вайна юкъара дIадалар бахьана долуш, мелла алсамбаьлла культурин кхерчийн болх. ХIунда аьлча, Мехкан Куьйгалхочо царна тIедуьллуш ду, шайна гIо оьшучу хенахь дайн-нанойн тергамза бисинчу кегийрхойн доладар а.\nНохчийн мотт, цуьнгахула нохчийн гIиллакхаш, шира Iадаташ, нохчийн башха ламасташ ца девзича, ницкъ кхочур бацара, кхиаран новкъа хIуьттуш болчу кегийрхошца, дайн Iедалехь лийрина белхеш, синкъерамаш, ловзарш кечдан а, дIадахьа а. Мел атта хуьлу цхьаболчу кIенташца, мехкаршца бийца мотт каро. Ахь кIеззиг кхетам белча тоьу царна, вайна юкъара дIадовла я ширдала доьлла олучу гIиллакхийн мехаллаш гулъеш, хьуна дика накъостий хилла дIахIитта.\nИ дика гайтира стохка Аргун-ГIалахь оха вовшахтоьхначу «Нохчийн хелхар» цIе йолчу фестиваль-къовсамо. Мел дукха дара кегийрхоша, шаьш лехна, баккхийчаьргара схьаэцна, цигахь гайтина къоман хелхаран башха гIиллакхаш. Жюрихь Iийначу зеделларг долчу хореографаша Ахмадова Аминас, Ганаева Марема, Джабраилов Султана, кхечара а ша-тайпа хаарийн школа ю бохура и мероприяти. Я дуккха а ду цигахь шайна Iемина диканиг. Шарахь, мел лаххара а, цхьа ши бIе и тайпа мероприяти яр нисло вайн пачхьалкхан а, муниципальни а кхерчийн. Дийцаре деш, кхето оьшу аьлла ца хета: нохчийн мотт болчохь нохчийн гIиллакх хилар. Нохчийн гIиллакх долчохь хир ю нохчийн синмехаллаш а.\nКъайле яц, мотт вайга ненера кхочуш хиларх. Нана ма ю вайца, кхечу верасел хьалха, мотт буьйцуш ерг: аганан иллешца, дайн хьуьнарех долчу дийцаршца, бераллин мерзачу туьйранашца цуьнга марзо, ларам кхуллуш. Цундела олу вай цунах ненан мотт.\n...Аганан гIожца, ненан шурица, литтинчу маттаца кхочуш ю бере шен дайн орамашца йолу зIе. Ткъа ненан дай, иза ша йолччу къомах бен хуьлийла дац. Ишта ца хилча, азаллехь Дала Шен къаьмнаш кхуллур ма дацара маттаца а, гIиллакхашца а, Iадаташца а вовшех къаьсташ. Тхо тIедиссинчу хIусамдена а дайна, «интернациональни» кхоьллина хир дара вай дерриш а. Хала хеташ делахь а, цунах нийса ца кхеташ нах хIинца а болуш бу вайна юкъахь. Шаьш диканиг до моьттуш, нохчийн маттана эшам а беш, берийн бешахь дуьйна оьрсийн мотт буьллуьйту цара шайн берийн дегнаш чу. Аша хIун леладо хаьттича: «Баха атта хир ду царна дуьненахь», – олий, кхетайо и сонталла. Бахарна цара хIун дийр ду ала ца хаьа. Амма, нохчийн маттах хербеллачу дийнахь дуьйна гIиллакх, оьздангалла бохучу кхетамех хаьдда, уьш шайгахь нохчи кхиаран некъана гена баьхний-м хаьа.\nЦхьа лулахо вара сан, махкахь а наха лоруш, шен дика цIе йоккхуьйтуш ваьхна. Шиъ кIант кхиина цуьнан оьрсийн мотт дика хууш. Вайн маттахь халла вогIу-воьду ала я могуш-паргIат хатта бен ца хаьа. Цундела довззане а ца девза нохчийн гIиллакхаш, дайн оьзда ламасташ. Воккханиг чувеъча, хьала а ца гIоттура и шиъ тIаьххьалц. Лелар, Iер-дахар оьрсийнчух тера дара. Ас а, бевза-безарша а Iиттарш еш, бехкаш дохуш, ца витарна делахь а, я шаьшшиъ шайх хуьлучух, лаьттачух кхеттехь а, тахана ламаз-мархина тIе а вирзина, вайн хIумнаш Iамо а воьлла.\nАхь хаьттича, боккха бала бу, жимчохь нохчийн маттах хервина, дас-нанас цаьршинна бинарг. Мотт цахууш хуьлуьйтур вара ша олу жимахволчо, нохчийн мотт биц а бина, муьлхха кхечу къоман мотт цул дика хууш ца хилийта...\nМотт – иза шен хин долчу дахарехь бер дуьне довзаре дуьгучу хьекъалан неI йоьллу догIа ду. Мотт ца хилча культура яц. Ткъа культура, уггаре хьалха, вайн могашалла а, хьекъал а, кхетам а, дахаре болчу хьежам а кхиар т1ехь лаьтта. Культура ца хилча, адамана эшам хуьлу литературехь, экономикехь, шен дахар вовшахтохарца доьзначу массо хIуманна тIехь а кхиа. Я адам хилла даха. Цундела баьхна вайн дайша: «Мотт ца хилча, къам а дац», «Шен къомах хаьддарг буо ду, иза цхьана а кхечу къомана хьашт хилла вац».\nВайна хийла зеделла ма ду, муьлххачу а кхечу къоман гIиллакхах, гIуллакхах, оьздангаллех, дахаран Iадатех тIехула кхетам хила а, кIорггера цу къоман мотт хаар оьшуш хилар. ТIаккха нохчийн мотт кIорггера хууш, даггара безаш, лоруш, цуьнан сий-пусар деш воцчо дайн орамашца йолу зIе ларйийр ю бохург аьттехьа а дац. Иштта бакъ ца хета шен меттан пусар доцчо, шена мел кIорггера хаахь а, нехан мотт лорур бу бохург а.\nНуьцкъах махках баьхна, Iедало шайн хийрачу нехан шийлачу неIсагIе хийша дезийтарх, цхьана а дега сагIане тIекъамаш ца беш, мацаллех, балех, лоллех доьналлица чекхбевллачу нохчийн нахе денна дийцийта дезара кегийрхошна, мел беза, мел лараме, мел сийлахь бу нохчочунна шен хьомсарчу ненан мотт. Бусулба нахана ненан меттан сийлаллех кхетам бала тоьур дара аьлла хета, деккъа хIара цхьа делил. Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) шен умматах болчу нахана, Делан парзаш кхочушдар санна, деза лаьрра шайн Мотт а, шайн Мохк а, шайн Къам а дезар.\nКъуона тIаьхье сийлахь дезачу нохчийн дашца, нохчийн амалехь кхиош, кхетош, чIагIдеш, боллучу а мехкан белхи бина, кIадо, мало йоцуш къахьоьгуш ву тахана вайн Мехкан Куьйгалхо Кадыров Рамзан. Баккъалла а оцу кегийрхойх нах болу нах я нохчийн къонахий кхиорехь го цунна Нохчийчоьнан кхане. Цундела, культуран ду аьлла, йоллучу Россех схьакхайкхийна хилла 2014 шо чекхдаьллехь а, оха дIатесна дац керлачу толамашка керла некъаш дахкар. Я нохчийн меттан довхачу, мерзачу, бартечу, кIорггера маьIна долчу сийлахь-дезачу даше заза доккхуьйтуш, кхин а сов баьхначу ницкъаца къахьоьгуш бу эра дара тахана республикин пачхьалкъан а, муниципальни а культуран кхерчийн белхахой.\nКху деношкахь 80 шо кхаьчна Нохчийчохь дика вевзаш волчу журналистан, яздархочуьн Магомаев Салавдин


Маньяках бахархой ларбийр бу нохчаша Москох\nГIадужу-бутт 13, 2017\nОьрсийчоь - Битцеван паркехь адамаш дойуш хилла маньяк Пичушкин Александр, Москох кхелехь, 13Марс.2007\nЛарло, маньяк, нохчий богIу!\nДерриге а дуьненна, нах бойуш маньяк цигахь хиларца гIараяьлла Москох Битцеван парк юха а йийцаре яьлла. Цигахь кху деношкахь карийна дайъинчу адамийн дегIан меженаш. Паркан уллорчу кIошташкара бахархой чIогIа кхерабелла бу. Полицино дукха гIарадоккхуш а дац и гIуллакх, амма болчу хаамца, цига садаIа нах баха хIуьттуш бац.\nХилларг хIун ду, байъинарш муьлш бу къастадале, Москохахь бехачу нохчийн кегийчу наха шаьш гIо-накъосталла дан кийча ду аьлла Iедале. И дIахьедар дина Москохарчу нохчийн кегийрхойн кхеташоно. Цуьнан куьйгалхочо Сангариев Зелимхана дийцира оцу гIулчан бахьанех лаьцна.\nСангариев: "Вайн векалшца журналисташ бевллера зIене, эшахь аша гIо дийр дуй аьлла. Дера дийр ду, аьлла жоп деллера кхара. Ара а девр ду, гIарол а дийр ду аьллера. Вайгахь болу ницкъ ма-хуьллу тIехьажор ду-кх вай».\nМоскохарчу нохчийн кегийрхойн кхеташонан коьртехь еххачу хенахь лаьттина Тапаев Рустам. Иза Iедалан балха ваханчул тIаьхьа, и юкъараллан дарж дIаделла Сангариев Зеламхе. Цо шен агIор билгалдоккху, Даймахкал арахь бехачу нохчийн кегийрхойн лелар тодалар - цIерачу Iедало леррина терго яр ду аьлла. Нохчийчуьра векалш кест-кеста шайца цхьаьнакхета, элира цо.\nСангариев: «Хьалха шерашка хьаьжча, хIинца чIогIа хийцаделла хьал. ХIора шарахь шозза вайн цIерачу Iедалца цхьаьнакхета тхо. Хьалха цхьаболу кегий нах наркоманаш а хилла, вон лелаш а бара. Ткъа хIинца доьшуш бу, Iедалан белхашка: полици а, кхечанхьа а дIахIуьттуш бу вайн кегий нах».\nХIора заманан шен-шен билгалонашка хьаьжжина, нохчийн цIарах пайда оьцура Оьрсийчоьнан Iедало. Йоккхачу пачхьалкхан юкъараллина йоккху и вон цIе яражайора хаамийн гIирсаша. Цхьана хенахь нохчий Москохахь кисанаш дIа а тегна лелла зама дагайогIу вайна.\nИза дара Хасбулатов Руслан пачхьалкхехь шолгIа дарж долу стаг волчу хенахь. Ткъа хIинца буй и кхерамаш нохчашна? Оьрсийчоьнан бакъболу бахархой бу аьлла къобалбеш тIеоьций вай, масала Москохахь, аьлла рогIера деллачу хаттарна иштта жоп делира Сангариев Зеламхас.\nСангариев: «Хьалха чIогIа кхераме дара. ХIинца а Дала делла гIуллакх дацахь а, хьалха вайн кегийчу наха цхьацца банкашкахь кредиташца харцо лелайора, ханна лело машен схьаэцча цу тIера цхьацца хIума хуьйцура. ХIинца иштта дац. Вайх хетарг хийцалуш ду. Банкашкахь кредиташ а ло, машенаш а ло».\nIедалца юкъаметтиг нисйина хилча а, могIарерчу нахаца атта дац иштта иза дан. Лула-кулахь хьо нисвелча, ехха хан дIаер ю бухахь болчарна нохчех кхерам боцийла а, уьш тешаме накъостий хир буйла а хаийта, аьлла кхин дIа а дийцира Москохара нохчийн кегирхойн кхеташонан куьйгалхочо Сангариев Зеламхас.\nСангариев: «Нохчий ца бевзачарна хала ма дай и хIума. Хьо оцу стагаца ваха ма-воьллехь, цунна хьан гIиллакх ма-гиннехь, тIаккха хийцало хетарг. Доьшучу хенахь, кест-кеста тхоьца доьшуш берш чу а богIий, хоьттура вайн гIиллакхех а, культурех а. Иштта хаа луу оьрсий кIезиг бац. Вайн кегийрхойн кхеташоно а цу тIехь болх дIахьош бу».\nМоскохахь а, Оьрсийчоьнан кхечу регионашкахь а шортта кегий нах бу тахана доьшуш а, юкъараллин белхаш дIахьош а. Церан къар ца луш йолчу амалх а, хIуманна дукха сиха дуьхе кхиарх а, даима хьалханчаш уьш хиларх а пайда оьцу меттигерчу Iедало. Цундела, шеко яц оцу Битцеван паркехь маньяк юха а ваьллехь, иза нохчийн карара вер цахиларх. Ткъа, баркалла хир долуш дуй цара хьоьгу къа? Царна шайна хир ду аьлла хета.\nМоскох суьдо нийса лаьрра нохчий хьокъехь Щербинка кIоштан кхелан сацам\n"Велла стаг дIаволла йиш цахилар - боккха бала ма бу"\nМоскох маньяк лаца арабевлла нохчий


Францера Тбилисе кхачийна инарлан Квинитадзе Георгийн дакъа\nСтигалкъекъа-бутт 22, 2021\nГуьржийн Демократин Республикан армин коьрта буьйранчин инарлин Квинитадзе Георгийн дакъа Тбилисе кхачийна Францера, хаам бо "Эхо Кавказа" зорбан гIирсо. Гуьржийчоьнан Iедало бинчу сацамца, 50 шо хьалха эмиграцехь велла гоьваьлла буьйранча юхадIавуллур ву Гуьржийчохь.\nШотдийнахь Iуьйранна Тбилисерчу аэропортехь Францера схьадеана кема тIеийцира эскаран сий дарца. Оцу церемонехь хилира Гуьржийчоьнан президент Зурабишвили Саломе а, Iедалан декъашхой а, ТIеман ницкъийн лаккхара буьйранчалла а, ткъа иштта Квинитадзен тIаьхьенех болу нах а.\nГонаха эскорт а йолуш, барам дIакхачийра, 4 дийнахь панихида лаьттар йолчу сийлахь Кхаанна Кафедран соборе (собор святой Троицы). Стигалкъекъа-беттан 26 Гуьржийчоь йозуш йоцу пачхьалкх хиллачу Дийнахь, Квинитадзе дIавуллур ву Мтацминда ламанан рагI тIехь йолчу яздархойн а, юкъараллин гIуллакххойн а пантеонехь, хаам бо "Новости-Грузия" агенталло.\nКвинитадзе Георгий вина 1874 шарахь полковникан Квинитадзе Иванэн доьзалехь. Цо карьера йира оьрсийн императоран армехь. 1917-чу шарахь Гуьржийн Демократин Республика кхоллалц Квинитадзес жигара дакъалецира йозуш йоцучу пачхьалкхан арми кхуллуш.\n1921 шарахь Чиллан-баттахь цо дуьхьало яр вовшахтуьйхира тIедогIучу ЦIен армин тIеман дакъошна. Оццу шарахь, Гуьржийн Демократин Республика йоьжначул тIаьхьа, инарла даймахкх ваьлла Квинитадзе кхечира Константинополе, ткъа цигара дIа, 1922-чу шарахь - Франце. 1970 шарахь Товбеца-беттан 7-хь Квинитадзе велира Шатухь. Иза дIавоьллира меттигерчу кешнашкахь.\n2013-чу шарахь цунна веллачул тӀаьхьа елира Гуьржийчоьнан къоман турпахочун орден. 2006-чу шарахь Квинитадзен цIе тиллира Тбилисерчу урамна. Инарле безамна юкъаяьккхина ю "Георгий Квинитадзе" дато тIеман мидал.


ГӀордалой — Википеди\nГIордалой – Нохчмахкахой тукхуман юкъара шира нохчийн тайпа. Тайпа J1, J2, Q1а гаплотобан юкъахь ду. Амма алссама болу ГӀордалой Q1а гаплотобанехь бу.\n1.1 Тайпанах топонимаш\n1.2 ГӀордалоша йехкина ярташ\n4 ГӀарабаьлла гIордалой\n5 Беха эвланаш\nТайпа схьадаьлла ГӀоьрдалара. ГӀоьрдала лаьтта Нажи-Юьртан кӀоштахь, ЦӀоьнтаран 3 километр къилбаседехьа, 6 километр Энганан малхбузехьа, Яьссин аьрру бердаца.\nЭна-Кхаьллан малхбален йисттехь меттиг ю ГӀоьрдала чоь.\nЖугӀуртан къилба йисттехула чекхдолу ГӀоьрдалан хи.\nКурчалой эвлахь куп ю ГӀоьрдалойн юкъ олуш.\nXӀX бӀешарахь Мичиг-Хин бердашца ГӀордал-Юрт а, ГӀордал а эвланаш ю.\nГӀоьрдала боьду никъ – Курчалара малхбалехьа ГӀоьрдала боьду.\nXӀX бӀешарахь Орган тӀехь ГӀурдали эвла хилла, цуьнан бахархой 1850 шарахь кхалхийна Джалкхе.\nЯьсси хин аьрру бердаца 1845 шарахь юха а йиллина ГӀордалой эвла.\nГӀардан хи – Зандакъан малхбален йисттехь.\nГӀоьрдила, Ваьрдила – Гучан-кхеллин къилбаседа-малхбалера кӀотар. ЦӀеран этимологин тӀаьхьа ца кхуьу, амма, А. Сулеймановн хетарехь, шолгӀачу цӀеран хьалхара дакъа «ваьр» хила тарло этносан цӀе дайначу тайпанан.\nГӀордалоша йехкина ярташ\nМелчхе юьрт йиллинарш бу ГӀордалой а, Сесаной а.\nГӀоьрдалоша лору шеш Энганойн гергара тайпа. Цара дийцарехь Айткхаьллой, Сесаной, Энганой тайпанаш кхаа вешийн тӀаьхье ю, уьш дерриш гергара ду Чеччалхойн а, Даттахойн а. Амма ДНК тестийн жамӀаша гойту цунах цхьадерг нийса ца хилар. ГӀоьрдалой, Энганой, ЭгӀашбатой, Шоной, ХӀиндой, Чеччалхой уллера гергара гойту цара. Тайпа схьадаьлла ГӀорд-Ӏалих, иза хилла Шемарчу эмиран Сайд-Ӏалин кӀентан Ӏабдул-Ханан (Ахьмад-ханан) кӀентан Шамханан (770-828 шераш) кӀант.\nЦӀечой тайпанара ГӀардан тӀаьхьенийн цхьан а уьйр ца хили ГӀордалошца.\nКхин а версию халкъехь, ГӀоьрдала герз деш юьрт хилла бохуш, ткъа гӀурда цигахь деш хилла долу халкъехь гӀарадаьлла тур хилла. Вагаповс А.Д. а, Ахмадовс Р.П. а топониман бух хилла гӀуордалан орам гӀердила (багвал.), гӀердилъа (тиндин.) уьйр йолуш хила тардолуьйту, иза нохчийн маттахь «тӀаргӀа хьовзор» хуьлу. Нагахь иштта этимологи нийса елахь, субэтноним ГӀордалой кхаьчна царна шеш юьртахь лелош болчу балхах, ткъа иза хуьлу тӀаргӀа буцар а, кӀадеш дар а.\nК.З. Чокаевс дийцарехь, Нажи-Юьртан кӀоштахь ши юьрт ю ЦӀа-ГӀордала а, Бас-ГӀордала а, ткъа ГӀордалойн цӀе оцу яртийн цӀарех схьаевлла. Дешан этимологи ца евза.\nГӀордалой бекъало некъешка:\nБасхой - гаплотоба J2, Q1а\nБучӀи (ВахӀаб-некъе)- гаплотоба Q1а\nИрбаьхьи - гаплотоба Q1а\nЛаӀжги - гаплотоба J1, J2\nОйбул - гаплотоба Q1а\nОккхи - гаплотоба Q1а\nПеси - гаплотоба Q1а\nХӀуци - гаплотоба Q1а\nӀаьжи - гаплотоба Q1а\nАсхьадар (Уди шейх, Уди молла) – Накшбандин тӀарикъатера авлияъ. Схьавалар Ханти махкара ду. Зийарат Нажи-Юьртан кӀоштара ГӀоьрдала эвлахь.\nБахьауддин (Хада) Ибаев – къадарийн тӀарикъатера авлийаъ, ИбрахӀим-Шайхан кӀант. 1937 шарахь лаьцна Советийн Ӏедало, цуо Советийн Ӏедал кестта духур ду баьхна аьлла мотт тоьхна. 1944 шарахь мукъаваьккхина, доьзалан тӀе цӀа вогӀуш новкъахь ког каггийна Семипалатинскан дарбан цӀенна чувиллина. Цигара товелла араваьккхина. Кхин цунах хилларг хууш дац.\nГеха — ГӀордалин вахархо. Къона Ӏилманча. Имам Шемалан наиб хилла.\nДухигов Мутуш Махдоевич ЧӀулга-Юртан вахархо – Брестан гӀопан турсло, кхелхина гӀап чохь.\nИбрахӀим-Шайх, Устрада-ГӀалара Аьлтийн кӀант (Аба) – къадарийн тӀарикъатера авлийаъ. Зийарат Устрада-ГӀаларчу, юьртан къилбаседехьарчу кешнашкахь. Кишиев Кунта-Хьаьжин мутӀелам а, мурид а хилла. Бамат-Гири-Хьаьжин доттагӀа а хилла. Шен вирд ду. Кунта-Хьаьжас векал вина хьаьжийн вирд хьеха бакъо а хилла. Шена тӀаьхьа витина Назиров Мохьмад (Мани-Шайх), цуо шел тӀаьхьа Абин кӀант - Бахьауддина (Хада) витина.\nМударов Мохьмад ЧӀулг-Юртан вахархо – Брестан гӀопан турсло, тӀепаз вайна.\nРадуев, Салман Бетырович (13 февраль 1967, Гуьмсе — 14 декабрь 2002, Соликамск) — уггар бевзаш болучу нохчийн тӀемалойх цхьаъ, дуьххьара а, шолгӀа а нохчийн тӀемийн декъашхо. Российн махкахь масийтта терракташ йина цо. Салманан зуда яра Дудаев Жовхаран маьхчан йоӀ. Террорист ву аьлла Соликамскера «Белый лебедь» цӀе йолу набахте чу воьллина вара, цигахь кхелхина.\n1877 шарахь Российн пачхьалкхан Нохчийн полкан декъа шайн лаамца язбина бу ГӀордалин бахархой.\nГӀоьрдалой беха эвланаш: БердакӀел, Боти-Юрт, Галне, Гуьмсе, Доьлаке, Лаха Невре, Мелчхе, Нойбоьра, УстаргӀардой-Эвла, Чечана, ЧӀулга-Юрт.\n↑ Вагапов А.Д., Ахмадов Р.П. Названия тэйпов восточной Чечни Лингвофилософия, 2010\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀордалой&oldid=8155838»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 15 май, 18:28.


Керла iPhone-аш гайтина Apple компанино\nГезгмашин-бутт 13, 2018\nIамерка -- iPhone XS а, iPhone XS Max а.\nApple компанино йовзийтина iPhone-ан а, "хьекъале сахьтийн" Apple Watchан а керла моделаш а, кхин а масийтта керла юкъаддакхар а.\nКалифорнерчу Купертинохь уьш йовзийтира цу компанин куьйгалхочо Тим Кука, хаам бо "Iамеркан аз" портало.\nГайтам дIаболош цо йовзийтира "хьекъале сахьтийн" Apple Watch-ан керла верси. Цу сахьтан ю керла вуно онда процессор а, йоккха экран а (40х44 мм хьалха хиллачуьнан метта). Амма керлачу сахьтан коьрта башхалла ю цунна тIе хIоттийна йолу сахьтан долахо охьавоьжна хилар хоуьйту гироскоп.\nНагахь гироскопана адам меттахдолуш ца хаалахь, ткъа сахьтана цуьнан дог деттадаларан пулс хийцаялар хаалахь, Apple Watch-о ша кхойкхур бу сихонца гIо дан аьтто болу лоьраш. Хьалха арахецначу Apple Watch-о хаам бора долахочуьнга даго болх бар галдаьлча лоьрашна тIеваха оьшуш хиларх лаьцна.\nАмма хIинца хьекъале сахьт таро йолуш ду, адаманна электрокардиографи (ЭКГ) а йина, цуьнан даго болх муха бон бохучуьнан мах хадо. Дарбанан хIусамашкахь, йоккха меттиг дӀалоцу машенаш а лелош, дIахьош йолу и процедура хIинца йийр ю сахьтаца, цIера ара а ца волуш.\nApple компанин керлачу сахьтана хIинцале а лело бакъо елла медицинан молханашна а, механизмашна а Iуналла дечу Iамеркан урхалло. Apple Watch-ан керлачу версин мах бу уггар дорахчуьнан $399.\nДовзийтарехь Кука дийцира шаьш юкъадаьккхинчу кхин цхьа керлачу хIуманах лаьцна. Компанино ша пайда оьцуш хилар официалан кепара дIахьедар дина малхо а, мохо а лучу энергех. Ур-аттал iMessage серверш а ю цIена электросерло лелош.\nApple компанино йовзийтина смартфонийн кхо модел: iPhone Xs а, Xs Plus а, Xr а. Экранан барам бу – 5,8, 6,5 и 6,1 дюйм (2,54 см). Xs ($999), Xs Max ($1099) а смартфонашна тIе хIоттийна ю керла A12 процессор.\nЦуьнан ондалла ю 5 триллион операци цхьана секундехь. iPhone X тIехь ерг ю цхьана секундехь 600 миллиард операци еш. Цу кепара iPhone Xs официалан кепара уггаре а онда телефон ю кху дуьнентIехь.\nХьалха хилла A11 процессор хIоттийна «бюджетан» олучу iPhone Xr-на тIе. Цуьнан мах бу $749, ткъа экран ю LCD. Xs а, Xs Max а ю OLED олу экран йолуш. Цуьнан башхалла ю хIора пиксел ша серло луш хилар. Ткъа цо Iаткъам бо сурт цIена а, бесара а хуьлуьйтуш.\nВидеокамерина а бина цхьацца хийцамаш. Керлачу процессоро сурт доккхучу бӀаьрган негӀар туху юкъана триллион гергга лараран операци дIахьо. Цул сов ерриг а керла смартфонаш ларйина ю тIуналлах, хи доцург шена юкъахь кхин йолу тIуналлаш а йолуш.\nКхечу керла юкъадаьхначу хIуманашна юкъахь ду лерга йухку хIуманаш дIаяьхча стерео аз хилар а, ши SIM-карта дилла аьтто хилар а, мелла а онда тоькан батарей а, керла чоьхьарчу иэсан барам хилар а -- 512 гигабайт.\nКомпанино бинчу хаамца, керла iOS 12 операцин система iPhone-шна тIе хIотто аьтто хир бу Гезгмашин-беттан (Сентябрь) 17-чу дийнахь.\nЮха а iPhone 10 юкъа а юьллуш, конкурс кхайкхийна Кадыровс\nБийцал cоьца, iphone, нохчийн мотт!\nПутинах лаьцна тоьлла байт язйинчунна iPhone X лур ю Кадыровс\nБена-Юьртарчу дешархочо яьккхина iPhone X\nКадыровна къола дина Москох\nСмартфонаш а, керла iPhone X а йосту гIирсаш эцна Оьрсийчоьно\nДагестанерчу берашна совгIатна iPhone X телефонаш елла Кадыровс\nДуьнентIехь уггаре еза компани ю Apple\nЛачкъийначу Тепсуркаев Салманан хIусамнана хилар тIе ца дуьту кхелахоша


Къилбаседа-ХIирийчоьнца долчу дозанехь герзашца динчу зуламна тIехула лаьцна ГIалгIайчоьнан ши вахархо, хааме даьккхина "Кавказский узел" интернет-ресурсо. Хаамийн гIрсашкахь хьалхо яздира, Охан-беттан 28-чохь Несаран йистехь, ГIалгIайчоьнан а, Къилбаседа ХIирийчоьнан а дозанехь полисхоша кехаташ хоттуш Toyota Camry машен сацийча, ницкъахоша дийцарехь, машенан долахочо герзаца дуьхьало ярх. Дуьхьала герз тоьхна вийнера машен чохь хилларг. Яьржинчу информацица, Кантышево эвлара, хьалхо лехамашка велла хилла Кодзоев вара иза. Вийначун шина гергарчу стеган цIийнах хьоьвсинера ницкъахой тахана.\n"Полисхошна тIелатарх гIуллакх толлучу гурашкхаь Маглгобекерчу шина вахархочун Дзауровн а, Картоевн а хIусамах хьоьвсина ницкъахой", - аьлла, дийцина хаамийн гIирсе церан хьостано. Цо бахарехь, таллам бинчу хIусамехь карийна, хетарехь, вийначун хилла герз, яздина "Интерфаксо".\nМалгобекерчу Восточная урамехь шина цIийнах хьоьвсина тахана аьлла, хаама бина "ФортангаORG" телеграм-канале язбеллачара а.\n"Фортанга" портало дечу тоьшаллица, вийна волу ГIалгIайчуьра Кодзоев хилла вац тIемало. Иза лаца кхайкхийнера Iедалан белхахочунна цо гIелоярна, амма цкъа а аьлла дацара иза низамехь йоцчу тIеман тобанашкахь хилла. Журналисташа дийцарехь, машен чохь Кадзоевца хилла кхин а ши стаг а.


Iуьргара лаьхьа баккха деха дийца а ца оьшу Нохчийчохь\n10 шарна набахте йолла мега Шелан кIоштара яхархо. Цунна бехке дуьллуш ду цо цхьа хан хьалха махлелочу стагера йохка хIума схьа а эцна, цуьнах ахча дIаделла цахилар.\nШена динчу зенан барам оцу стага лерина цхьа миллион 300 эзар сом, цуьнах хаам бина республикин прокуратуро. Нагахь санна хинйолчу кхиэло иза бехке ларахь, лакхахь юьйцучу ханна чуйолла мега и зуда.\nНохчийчохь тIом сецначул тIаьхьа дуьйна жигарабевлера цхьацца бозбуунчаллаш Iедало республике чутоьхна ахча дукха долу дела, царна атта дара кехаташ нисдеш а, компенсацеш а схьаоьцучу нахана юкъахь лела.\nЦарах цхьаберш, уггаре а хьекъал дерш даржашка а бахана, амма дуккха а нах царах тахана а шайн каяьлча, нехан кисанна куьг дохуьйтур долуш бу. Бозбуунчаллаш дукха хилар, оцу хенахь кхиам санна а лорура меттигерчу цхьана журналистийн могIанашкахь. Иза, цунна хетарехь маьрша дахаран ца хила йиш йоцу билгало ю.\nМах лелочу стагана гонах даима хилла ахир а бу, цуьнгара хIума ца южу теша, я гал ца волу теша бохуш, ша чагIалкхаш санна лела нах, бохуш оцу хьолах иштта элира совдегархочо Омаев Салмана.\nОмаев: «Йохка-эцар лелочу нахана нислуш хIума ду иза. Хьоьгахь сурсат далахь, иза дIа а духкур дара, хьоьгара бен иза оьцур а дацара олий, хийла стаг тIе а веъна. Иттанах бархI стаг шаьш деллачу даш тIехь чекх а ца волу. Суна мел нисвелларг шаьш аьллачу хенахь ахча схьалуш а ца хилла, я сурсат а схьа ца делла».\nБозбуунчийн кепаш тайп-тайпана хуьлу. Амма коьрта низам – Iехочу адаман тидам бижор,хийца ца делла. Iадатехь ма-доггIу, шайн вежаршкара а, дегара а жоп дехарна а ца кхоьруш лела. Масала, Соьлжа-ГIалара яхархочо Мустаева Зинаидас юьйцу зуда санна.\nМустаева: «Цхьаьннан неIарга вахана стаг, шегахь долчу кехатца. Ахь соьгара даьккхина декхар ма дара аьлла. Аш хIун дуьйцу аьлла оцу зудчо. Хьо нийса ца веъна. Хьажал сан паспорте аьлла. Иза гайтича, цу тIехь и фамили а ца хилла.\nВанах, зуда, хьо а ма ю ас ахча делларг, ткъа паспорт иза ма дац аьлча, хIан-хIа, аьлла цо. Иза талла волавелча, и зуда маре а яхана, фамили а, цIе а хийцина къайлаяла гIоьртина и. Иштта «хьекъале» нах а бу-кх вайн».\nБозбунчалла лелочу нехан коьртаниг ду хаза къамел а, иманехь духар а. Коча суьлхьанаш а оьхкина, бусалба духар лелочу стага шаьш муха Iехийра дуьйцу Соьлж-ГIалара яхархочо Минкаилова Залинас.\nМинкаилова: «Бусалба духар дуьйхинчу стагах теша ма теша хьо. Цо Iехор вац аьлла хета-кх. Амма дукха бу вайн бозбуунчаллаш. Тахана йишин петар яра оха мехах нах чубуьтуш. Иштта стаг витнера цу чу. Iан а Iийна, шина баттана ахча дIа а ца луш, телефонаш дIа а яйъина къайлаваьлла иза. Хьанах теша деза вай хIокху дуьненчохь?».\nХьалха санна, Нохчийчохь даккхий ахчанаш лелаш доцу дела, курхаллаш дечу нехан таро а лахъелла. ТIаккха а, цхьацца агIо йой, стаг Iехош а, харцдуйнаш дууш, ца хуьлчу даьлча, лачкъадой а хIума хуьлуш ду тахана а. Ас къамел динчу полисхочо даре дира, и санна зуламаш гIеххьа жимделла хиларх, амма шайна шортта бан болх бу бохуш вара иза.\nБозбунчалла лелийна эрмало лаьцна Нохчийчохь\nБозбунчаллаш лелийна Iедалхой лецна ГIалгIайчохь\nБакохахь 8,5 шо хан тоьхна бакъонашлараъярхочунна Юнус Лейлаъана\nКхеле балха дIаоьцург - 4 миллион сом кхаъ\nБухгалтерна кхел йина ГIалгIайчохь\nБозбунчалла лело гIортарна чувоьллина Нохчийчуьра Талламан комитетан хьаьким


World News in Chechen — новости за 14 января 2020 года от 123ru.net\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (14.01.2020)\n"Верас оьшу – таксист елахь а, зуда ма юй иза, цунах жоп дала деза»\nАцаев Бека Муха беш ю шен болх Нохчийчуьра зударийн такси Нохчийчуьрчу зударшна лерина «Мехкарий» такси юкъаелира стохка бIаьста. Совдегаралла а, инновацеш а шоръян коьллина йолу Заед Шайхан фонд яра оцу проектана ахчанца бух биллинарг. Пхи машен яра юьхьанца таксопаркехь. Ткъа тахана яц йиъ бен – хала ду зеделларг долу зударий-машенлелорхой каро. Дов а до, баркалла а олу Интернетехула зударшца тасаделлачу къамело яьккхира ша керлачу новкъа, боху таксопаркан директора Цакаева Мадинас. Цуьнан... Читать дальше...\nАлхан-Юьртахь дина тIай доладерзорна Кадыровн фонд бехкейина блогеро Тумсос\nОппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос арахецна Алхан-Юьртахь Мартан хи тIехула тесна тIай схьаделларх лаьцна дуьйцуш шен видео. Цо дийцарехь, тIай дина цу юьртахь бехачу МагомадогIеран доьзало. Амма Нохчийчьурчу официлан зорбан гIирсаша хаам бина, тIай деш харж йинарг Кадыров Ахьмадан цIарх фонд ю аьлла. Алхан-Юьртара тIай динарш меттигера бахархой хиларан тоьшаллаш даладо Кавказ.Реалиино а.\nГерманехь дIалуьйцуш бу "нохчийн исламисташ"\nБерлинан инарлин прокуратуро бинчу хаамца, Германерчу маситта гIалахь "нохчийн исламистийн" цIийнех хьажар дIахьош ду полицино уьш теракт ян кечлуш хилла аьлла шеко йолуш. И дIахьедар арахецна прокуратуро твиттерехь йолчу шен официалан агIонехь. Цу тIехь аьлла ду, "пачхьалкхана дуьхьал вуно луьра акт ярна" шеконехь бу "исламистийн гонашкара" Нохчийчуьра схьабевлла нах, аьлла. Инарлин прокуратуро иштта хаам бина, талламаш дIахьош хиларх лаьцна Берлинехь а, Бранденбургехь а, Тюринги а, Къилбаседа Рейн-Вестфали а регионашкахь а. Читать дальше...\nТамаше делахь а, Францехь латархой кхиош йолу клубаш кхоьллинарш а, цигахь толамаш боху атлеташ а доккхачу декъанна, нохчий бу. Кест-кеста нисло мехкан спортан лаккхрчу тIегIанашкахь а тIехь хьалхара меттиг къовсучу нохчочун партнер а изза нохчо хуьлуш! Цундела олу Францехь охьатохарх латархойн спортах «нохчийн спорт». Маршо Радионо йовзуьйту Ницца гIалахь джиу-джитсу Iамош йолу «Легион» клуб а, цигара спортхой а.\nДумо амнисти ян мега Нохчийчохь тIом бинчу тутмакхашна, амма нохчийн тIемалой царна юкъахь бац\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутато Иванов Сергейс низаман проект кечйина Германица хиллачу тIамехь толам баьккхина 75 шо кхочуш амнисти кхайкхорах лаьцна. И документ арахецна Пачхьалкхан Думан сайта тIехь. Цунах лаьцна хаам бо РБК-но. Цу низаман проектца а догIуш, набахташкара а, колонешкара а дIахеца богIуш бу дуьххьара хан тоьхна болу тайп-тайпана зуламаш дина тутмакхаш. Царна юкъахь бу Нохчийчохь тIом бина нах а. Нохчий тIемалой царна юкъахь бац.\nНохчийчохь дIоггара ца хьовсу Оьрсийчохь хазахеташ тIеоьцучу киношка\nНохчийчуьрчу культуран министраллан кинематографин урхаллан куьйгалхочо Зурбеков Зелимхана дийцарехь, Оьрсийчохь дуккха хьовсархой боьлху киношка дIоггара ца хьовса республкера бахархой. Цо бинчу хаамца, нохчашна хазахета кхераме хӀуманаш (гӀуллакхаш) лелорах лаьцна йолу фильмаш а, ткъа иштта комедеш а. Цу кепара Шипенко Клима яьккхина "Холоп" комеди юкъахь ю Нохчийчохь уггар дукха ахча гулдинчу киношна. Цуьнца цхьана "Т-34" цIе йолу тIамах лаьцна кинога дIоггара ца хьаьжна нохчий, Оьрсийчохь цо... Читать дальше...\nНохчийчохь шолгIа тIом боьдуш Улус-Кертана гергахь Псковерчу десантхошна тIелатар дарна бехке вечу Дудиев Нажмуддинан а, Донашев ИбраьхIиман а адвокаташа гучубахна теш ву аьлла бехктакхаман гIуллакхна юкъаозийначу Малофев Александран аьшпаш. Цунах лаьцна яздо "Кавказский узело". Дечкен-беттан 13-хь Къилбан гонан тIеман кхело дIадаьхьира Донашевн а, Дудиевн а гIуллакх къастор. Цу шина стагана бехке дуьллуш ду бандитизм лелор а, тIеман гIаттамехь дакъалацар а, Оьрсийчоьнан тIемангIуллаккхой байа гIортар а. Читать дальше...


"Ал Къайдо" ультиматум кхайкхийна Шишани Муслимна\nНохчийн буьйранча волчу Шишани Муслимна Шемарчу Идлибехь Iаткъаме йолчу "Хайат Тахрир аш-Шам" герзхойн тобанан декъашхоша тIедиллина, шайн могIарех схьакхета аьлла. Шаьш бохург ца дахь, регионера дIагIо аьлла, кхайкхам бина цара.\n"Хайат Тахрир аш-Шам" тобанан урхалло дIахьедина лараме волчу муджахIедийн командире Шишани Муслиме Идлиб провинцера аравала аьлла. Гуш ду, оцу тобано Шишанина ультиматум хIоттийна хилар: я шайн организацех схьакхета, я дIагIо аьлла. Шишани Муслим дуьхьал ву царах дIакхета", - хааммбина меттигерчу OGN гIирсо дахначу кIиран дийнахь.\nОьрсийчохь йихкина "Хайат Тахрир аш-Шам" тоба, доцца аьлча, ХТШ ("Шама маьршайоккху организаци) - Шемарчу герзашца вовшахкхеттачу оппозицин иттаннашкахь тобанийн альянс ю.\nОцу вовшахкхетарехь коьрта дакъа лоцу "Джабхат Фатх аш-Шам, ишта "Джабхат ан-Нусра аьлча, дика евзаш йолчу, юьхьанца дуьйна Шемахь террорхойн "Аль-Къайда" организацин декхарш кхочушдеш хиллачу тобано.\nШеман президентан Асад Башаран дуьхьалончаш юхатоьхначул тIаьхьа пачхьалкхан дукхахйолчу провинцешлахь Туркойчоьнан дозанна уллорчу Идлибехь чIагIъелира ХТШ.\nШишани Муслим (Маргошвили Мурад) - Гуьржийчуьрчу ПIаьнказара схьаваьлла нохчо ву. Нохчийчуьрчу шолгIачу тIамехь дакъа лаьцна а ву иза. "Джунд аш-Шам" тобанца йоьзна йоцучу, 1990-чу шарахь Урдунехь вовшахтоьхначу "Джунуд аш-Шам" тобанхойн эмир ву иза. Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто террорхойн тептаре язвина ву Шишани.\n2018-чу шарахь Шишани Муслима кхайкхам бира Шеман оппозицига цхьанакхетар доьхуш, Туркойчоьнехьа Шемарчу курдошна дуьхьал ша тIом бина ву бохуш, яьржина информаци харц а еш. Нохчий боцурш а, кIезиг бац Шишанин тобанехь курдойн тIемлой а.\n"Нохчий Шемахь" проектан автор йолчу Паращук Джоаннас шуьйрра дийцира Кавказ.Реалиига, Идлиберчу тIемалойх а, кхечу оппозицин тобанхошца церан йолчу юкъаметтигех а, Шемахь биса царна хIуьттучу бахьанех а.\n2011-чу шарахь Шемахь тIом болабелчхьана хIинцале а велла, кеп-кепарчу лараршца ах миллион гергга стаг. 11 миллион сов нах мухIажарш бевлла.\nКхаа коьртачу декъе екъна ю Шема, царех уггар а доккхахдолчу декъо шен контролехь латтош Асада Башаран Iедал а, цуьнан агIончаш а бу, уггар хьалха, Оьрсийчоь а, ГIажарийчоь а коьртехь а йолуш.\nШишани Муслимна хIоттийначу ультиматумах дийцина OGN-н корреспондент Iабдул-Карим Билал ХТШ-н тIемалоша лаьцна латтийра масийтта баттахь. Дукха хан йоццуш шен интервьюхь цо дийцира, Идлибехь тутмакхашна тIехь къизаллаш лелорах.


«Къена Мансур» («Мансур Старый») веро кхин цкъа а гойту нохчашна арахьа елла политикан тховкIело чорда юйла\nФранцин къилбаседанерчу Лилль гIаларчу цхьана отелехь байначу беттан 31-чу дийнахь вийна карийна нохчо Алиев Iимран – «Мансур Старый» цIарца вевзаш хилла Белгера политикан мухIажир.\nЦуьнан зудчо тоьшалла дина вийнарг иза хилар. Таллам бу дIабоьдуш.\nАлиевн накъосташа дийцарехь, хьалха дуьйна а цунна вевзаш волу Нохчийчуьра хьаша воьссина хилла цунна тIе. И шиъ цхьаьна Белгера Франце вахана «гIуллакхаш листа», де даьлча юхадогIу шаьш аьлла.\nХьешацIа тергалдечу персонална, чоьнаш цIанъеш карийна нохчочун дакъа. ДегIа тIехь гина дуккха а чевнаш, улле охьадиллина карийна урс.\nТалламчашна хетарехь, Алиев ша вийначул тIаьхьа Шенгенан зона дIатесна зуламхочо – хIинца иза Нохчийчу юхакхаьчна хила а тарло. Кхоччуш кхеташ дац стенна вийна «Мансур Старый».\nКеп-кепара гора Алиев Iимранан мах нахана. Дукха бара цо интернетехула дечу ирачу къамелаша цунна гонахбаьхна мостагIий. Тайп-тайпанара хуьлура цо ийен теманаш. Магадора шена силадолу къам я къаьмнаш сийсаздан, цатовш волчу стаге маьттаза мотт лебан. Оцу хьоло нехан терго дикка тIе а ерзайора цунна.\n«Мансур Старый» веро юха а сингаттам баьккхина Европерчу нохчашна. Хиллачо кхин цкъа а гойту царна, мел ледара ю демократи лелачу мехкаша шайна латтош йолу тховкIело, мел атта ду мостагIашна шаьш хIаллакдан.\nЕвропехь нохчий байа болийра 2009-чу шеран Iай Вена-шахьарна юккъехь 26 шо долу Исраилов Iумар верца. Нохчийчоьнан администраторан Кадыров Рамзанан ханера ведда веана вара иза Австре.\nИсраилов шаьш вийна бевлча, машенахь бевддера киллерш. Полици сиха тIаьхьакхиира зуламна, амма ца лацавелира цIий Iанийнарг – лийцира стаг вуьйш цунна гIодинарш. Оьмар кхачаяллалц набахтехь валло кхачийна Кальтенбруннер Отто (Эдилов Рамзан), 19-ий, 16-ий шераш кхайкхийна Дадаев Сулиманна, Ешеркаев Турпал-Iелина.\n2017 шеран гурахь Киевехь, Бесарабкерчу базарна уллехь, ша чохь воьду Toyota машен эккхийтарца вийра Гуьржийчоьнан вахархо-нохчо, Донбассехь Оьрсийчоьнна дуьхьал тIом бина Махаури Тимур.\nЦул тIаьхьа бутт баьлча бевзаш боцучара герзаш диттина йийра шен цIийндеца, Дудаев ЖовхIаран батальонан буьйранчица Осмаев Адамца машенахь йоьду Украинан бIаьхо Окуева Амина.\nСтохка гурахь Берлинан центрехь, Маобит кIоштарчу майданахь, киллеро-профессионало вийра Гуьржийчоьнан вахархо, Ичкерин бIаьхо Хангошвили Зеламха.\nОьрсийчоьнал арахьа бехачу нохчашна зуламаш дан долочу муьрехь, 2004-чу шарахь, Малхбалерчу Къатарехь вийра Ичкерин президентан даржехь Iийна Яндарбиев Зеламха.\nКъаьсттина дукха байина нохчий Туркойчохь. 2008-чу шарахь цигахь вийра Эдильсултанов Хьаьжи а, Джанибеков Ислам а. РогIерчу шарахь вийра Асаев Iела. Махаев Берг-Хьаьжа, Альтемиров Рустам, Амриев Зоврбек вуьйжира киллерийн карах 2011-чу шарахь. 2013-чу шеран бIаьста вийра Ичкерин Туркойчуьра консул, цигахь дай баьхна а, ша вина а волу нохчо Унлю Медет. Эдельгириев IабдулвахIид вийра 2015-чу шарахь, Исраилов Руслан – 2016-чохь.


ГIажарийчоь бахьана долуш Иракъера шен векалт арайоккхуш ю Iамерко\nБагдадерчу шайн векалтера белхахойн доккхахдолчу дакъана эвакуаци йина Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа, хаамбо Reuters агенталло. ГIажарийчоьно лелориг бахьана долуш, белхахойн кхерамзалла Iалашъярхьама бина ишта сацам, чIагIдо Iамеркан пачхьалкхан департаменто. Дипломатин миссин белхахой боцурш а, Iамерко ишта юхакхайкхина Иракъан къилберчу курдойн автономин провинцин Эрбил гIалахь йолчу консулаллан персоналан цхьа дакъа а. Даймахка дIахьовсийначу Iамеркахойх кхи совбаьккхина хаам бац.\nОцу юкъанна, Германино а, Нидерландаша а Iамораш юкъахдаха сацамбина, регионехь хIоьттина чолхе хьал бахьана долуш. Бундесверан векалийн а, Нидерландашкарчу тIеман ницкъийн а дIахьедаршкахь бу цунах хаам. Германин 160 салти ву Иракъехь. Эрбилна гена доццучехь Багдадан регионехь куп тоьхна цара. Нидерландхойн 50 гергга эскархо ву цигахь. Эрбилехь ницкъахой Iамош, шайн декхарш кхочушдо цара.\nIамерко бина сацам "психологин тIеман" тактика ю аьлла Тегеранан векалша. Ишта цара дIахьедина, шайн пачхьалкхера цхьана а кепара тIеман кхерам бац аьлла.\nВашингтонан а, Тегеранан а риторика мухха елахь а, дерриг а диканца доьрзур ду аьлла Иракъан премьер-министро шинаридийнахь. Де хьалха Iамеркан президенто Трамп Доналда дIахьедира, 100 сов салти Гергарчу Малхбале хьажо таро ю пачхьалкхан аьлла. Ишта хаамашкахь дуьйцура, ГIажарийн айме йоьдуш ю Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн ТIеман-хIордан тохарш дечу кеманийн тоба аьлла.\nХьал ира лаьтта Тегеранна дуьхьал Iамерко санкцеш карлаяхарца. ГIажарийчоьнан экономикан хьал эшамехь ду оцу бахьанашца. Цунна дуьхьал 2015-чу шарахь ша тIелаьцна зарратан бертах цхьадолу декхарш кхочушдан дуьхьал хилира Тегеран. Берта юкъара елира стохка Iамерка а. Евроберто кхайкхамбира шина а аогIоне, барт ларбар доьхуш.