Абдурахманов Тумсон лачкъийна бигинчу гергарчех ялх маьрша ву\nГIуран-бутт 24, 2021\nНохчийн оппозицин блогеран Абдурахманов Тумсон де хьалха Нохчийчохь лачкъийна вигинчу исс гергарчу стагах ялх дIахецна, хууш дац бисинчех хилларг, хаамбина блогеро шен телеграм-каналехь. Цо бахарехь, лаьцна витина Хасаров Саламбек (ненаваш), Абдурахманова Тахмина (шича), Абдурахманов Дени (шичин кIант).\nКху беттан 22-чохь Нохчийчохь шен ялх гергара стаг лачкъийна вигина аьлла, хаамбинера телеграм-каналехь нохчийн оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос. Абдурахмановс дийцарехь, хьалхо лачкъийна вигинчу цуьнан массо а гергарчунна "ультиматум хIоттийнера", иза сацаве аьлла. Ца хуьлчу далахь, Абдурахмановс бахарехь, чIир хьейийр ю аьлла хиллера цаьрга.\nТIаьхьо блогера хаабира, анониман смс шега кхачарх, цуьнан шича хьийзор ю шаьш, нагахь санана, Абдурахмановс Кадыровга гечдар а дехна, тIейогIучу заманчохь критика ечуьра иза ца сацахь аьлла. Талламхочун Грозев Христон аьтто хилира хаа, блогере хаам баийтина телефон 28 шо долчу, Кадыров Рамзанна муьтIахь долчу СОБР спецназан эпсаран цIартIехь хиларх.\nАбдурахманов Тумсо нохчийн оппозицин блогер ву. Шен видеошкахь цо дуьйцу Нохчийчохь адамийн бакъонаш ларъеш цахиларх а, кхинйолчу меттигерчу Iедалхойн харцонех а.\nГерманехь вехачу нохчийн оппозицин блогеро Мализаев Минкаила а видео дIаязйира, Нохчийчохь бисина шен гергара нах лачкъийна бигина, царна тIехь гIело латтайо, уьш хьийзош бу аьлла.\nНохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" ассоциацино дIахьедира, шайн куьйгалхочун Садулаев Мансуран гергарнаш Нохчийчохь лечкъийна хиларх. "Вайфондан" информацица, Нохчийчохь лецна Садулаевн уллора гергарнаш: Хасанов Хьасан, Хасанов Хьусейн, Хасиев ИбрахIим.\nКадыровн тIедилларца шена тIелата кечлуш бара аьлла, дIахьедина гуьржийн оппозиционеро


50 гуламхо хир ву Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочуьнца юкъарло лелош\nБуьритIерчу гуламхошка дIасабовлар дехна церан лидерша. Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочуьнца Битаров Вячеславца къамел а дина, цуьнан кабинетера арабевллачу нахах массех стаг вара и дехар мегафонашкахула дIакхайкхош. Цара бахарехь, пандемин хьелашкахь шеца цхьаьна махкара гIуллакхаш листа гуламхойх 50 стаг кхайкхина Битаровс.\nПротестхойх дукхахберш реза бацара оцу некъанна: шакарш етташ, юкъахбохура цара гуламан жигархой.\nМаршо Радионо хаийтина ма-хиллара, санкци йоцу гулам хилла БуьрийтIехь оршоьтадийнахь. Протестан декъашхоша даржех мукъабовлар бохура мехкан куьйгалхошка. «Битаров, аравала!» бохуш, маьхьарий деттара гулбеллачара, декхаревора иза парламент дIасахеца а, шегара дарж дита а.\nМассех де хьалха республикера бахархой «маьршачу гуламе» кхайкхира хIирийн операн артиста, юкъараллин протестан жигархочо Чельдиев Вадима. Экстремизмна дуьхьалоечу центран белхахоша лецира иза. Цунна бехкедо коронавирусах лаьцна харцдерг даржор а, полисхочунна тIелатар а.\nКъилбаседа ХIирийчохь карантин ю кхайкхийна. Официало бахарехь, 145 стаг ву махкахь коронавирус кхетта, 2 велла.


Къилбаседа Кавказ-- Дагестан, 01ГIад2012\nДуьненаюкъарчу кризисийн тобано Къилбаседа Кавказехь лаьцна Iора дьаккхина шен рогIера рапорт. Иза кхолагIа дакъа ду цу тобано бинчу талламан. Цуьнан цIе ю «Къилбаседа Кавказ: Интеграцин халона: пачхьалкхан урхалла, харжамаш, бакъо коьрта хилар». Кху беттан 7-чу дийнахь Москох хилира и рапорт довзийтар.\nАдамашна тIехь ницкъ бар уггара лакхара ду Дагестанехь. ШолагIчу меттехь. Нохчийчоь, тIаккха – ГIалгIайчоь. Бакъонашларъярхоша шайн рапортехь билгалдоккху 2012-чу шарахь ГIалгIайчохь хьал алсам телхина хилар.\nЦо билгалдоккху 20 шарахь ницкъаллийн структураш лелийначу харцонаша бакъо тоьлур ю бохучух нехан тешам байина хилар. Бакъонашларъярхоша дуккха а меттигаш гучуяьхна нуьцкъала адамаш дIадигина а, уьш хьийзийна а, дайина а. Амма цу нахана а, байинчеран гергарчерна а бакъо ца карайо махкахь, аьлла ду рапорт тIехь.\nМоскох рапорт довзутьйтуш хиллачу цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш вара вевзаш волу бакъонашларъярхо «Мемориал» цIе йолчу бакъонашларйон центран куьйгалхо Черкасов Александр. Черкасов Нохчийчохь тIемаш дуьйладелч хьана масийтта шо Нохчийчохь а, луларчу ГIалгIайчохь а даьккхина ву. Тахана а ву иза и регион къаьсттина шен тидламехь латтош.\nЧеркасов Александрца къаьмел дира Маршо Радионо Дуьненаюкъарчу кризисийн тобано кечдинчу рапортах лаьцна. Цу вовшахтохаралло толлург Къилбаседа Кавказ ялахь а, дуьйцург Оьрсийчохь массанхьа а хуьлуш ду бохуш дуьйцу Черкасовс.\nЧеркасов Александр: «Рапортан цу декъехь дуьйцург ду, ма дарра аьлча массанхьа а хуьлуш дерг. Харжамаш? ХIун харжамаш буьйцу аша? Меттигехь шаьш Iедал лелор... Меттигашкахь хIун Iедал лелор ду?.. Бюджет цхьанаметте гулъяр иштта ду. Дукхах долу регионашкара рицкъ цкъа дуьххьара федералан центро дIаоьцу. Цул тIаьхьа трансфертаийн кепехь цхьана декъана юхало.\nТкъа Кавказера хьал жима-тIама кхечу тайпана хила а мега, иза мелла а алсам дотацеш луш йолу меттиг ю, кхечарца юьстича, амма тIех сов хийцаделла хьал дац.\nХаржамаш а, уьш дIахьош бозбунчаллаш лелор а. Амма кхузхь а бехк ма билла суна ... ТIаьхьарчу шина шарахь адам харжамаш шен Iуналлехь латто гIерташ долун дела цунна гIоле хаа вайн харжамаш харжамаш боций а, цуьнан жамIаш цхьана меттехь яздеш хилар а.\nКъилбаседа Кавказ кхузахь а алсам гуш хила а мега. Аса бохург ду, цхьана харжаман куьпа кхажтаса баьхкинчу нехан терахь 0 процентана улле гIерташ хуьлу, ткъа дIаязйина 100 процент хуьлу. Иза мелла а гуш хуьлу Оьрсийчура ваханчу тергамхочунна. Иза хуьлу кхечу стеган бIаьргахь хIума ган атта долун дела шен бIаьргахь йолчул а. Маьлхха а Москохана а гонахарчу метте гIо шу, цигахь а и проценташ ехкина хила мега».\nБакъо тIеяккхар аьлча, нийсо каро аьтто ца хилар ерриг а Оьрсийчохь ду боху Черкасов Александрс\nЧеркасов Александр: «Бакъо коьрта хилар?! Суьдашкахь нийсо каро аьтто ца хилар схьаэцча, иза ерриг а Оьрсийчохь долу сурт ду. Цу рапортан кху декъехь дуьйцург ерриг а Оьрсийчоьнан территори тIехь хилар ду гуш дерг. Юккъехула аьлча, цо мохк боьхна дIабаларна тIе буьгуш бу. Цхьа Къилбаседа Кавказ дIаяла мегар аьлла кхерам беана ца Iа цу кхачамбацарша.\nАйша ойла яйша! Цхьана Томскехь, я Къилба Сахалинскехь ала тарло «тоьар ду Москох кхаба» аьлла. Дийца а дуьйцу цигахь иза, цхьаболчу вайн толур боцучу наха «тоьар ду Кавказ кхаба бохуш ма-хиллара».\nРегионерчу Iедалша тIамца доьзна доцу некъаш лаха деза, тIемалошна дуьхьал лаьтташ аьлла, хьехар дина «Дуьненаюкъарчу кризисийн тобано». Бакъонашларъярхо Гисаев Ахьмад Мемориалан цIарах болх бина ву Нохчийчохь. Цуьнга хаьттира Маршо Радионо, хIун дан деза аьлла хета хьуна, баккъалла а Къилбаседа Кавказера тIеман дов сацо а, цигахь машар дIахIотто а аьлла.\nГисаев Ахьмад -- Президентан хIусамах йисина мармаран экъа а карахь.\nТахана Оьрсийчоь цу новкъа ера ю аьлла сатуьйсийла ца хиларх кхета Гисаев Ахьмад а, кхин болу а Къилбаседа Кавказера хьал шайн тидамехь латтош болу бакъонашларъярхой.\nАмма Черкасов Александрна хетарехь, Оьрсийчохь тахана хIумма а далур дац бохург цхьана агIор нийса дац.\nЧеркасов Александр: «Оцу хаттарна дацаре жоп лур ду аьлла ойла кхоллаяла еза аьлла хетало. Амма, таьхьарчу шераша гайтина ма-хиллара, дерриг а оццул гIаддайна а дац. Цу рапорт тIехь далийна ду хьалха хиллачу шина рапортаца доьзна долу хьехарш а, дов лаьттачу хьолан этникан а, динан а аспектех лаьцна долу.\nАмма, масала, террорана дуьхьал ю олуш йолу операцеш дIахьош лелочуьнца доьзнарг схьаэцча, цигахь Iедалшна хьехар дина кIоршаме ницкъах пайда эцар а дитий, кIедачу ницкъах пайда эцарна тIе довла аьлла. Цу гIуллакхо аьтто бан мегара динан тобанашна, терроризмаца къийсам дIахьош ду бохуш, репрессеш яр сацон. Цо аьтто бан мегара хьаннашкара а, лаьмнашкара а, лечкъина бехачура а арабовла луьра зуламаш дина боцучу нахана.\nЦо аьтто бан мегара машаран дахаре юхаберза лууш болу нах цу меттигашка ца лехка. И хьехамаш бича дика хир дара аьлла сатийса бина бу аьлла хета а там бу. Делахь а, тIаьхьарчу хенахь вайна гира мел лаххара а Дагестанехь а, ГIалгIайчохь а цу тайпа кепаш юкъаяьхна хилар. ТIемалой машаран дахарехь дIанисбар Iалашонца кхоьллина комисси яра Дагестанехь болх беш.\nКарарчу хенахь иза дIасахецна ю. ГIалгIайчохъь а яра болх беш цу тайпа комисси. Иза цхьа ша тайпа Iехадалар ду, Оьрсийчохь хIумма а далур дац бохург.\nБакъду. Сочехь Олимпиада тIекхочуш ницкъаллийн структурашкара жамIаш доьхуш ду. ТIемалошца къийсам латтош буьрса кепаш лелор доьху цаьрга пачхьалкхан куьйгалхоша. Цу хьелашкахь дерриг а во хир ду ала атта ду.\nАмма тхуна а ма ца моттара тхо Дагестанера а, ГIалгIайчура а Iедалшца болх бан дуьйлалуш, цигахь нах карор бу аьлла тхайна гIо дан лууш а, къедачу ницкъан кепаша, генна ойла йича, эвсара хиларх кхеташ болу а. ХIунда аьлча цу тайпа къедачу кепаша бух боха бо тIемалойн тобанийн, аьтто дIабоккху цу тобанашка керла нах бахаран».\nБакъонашларъярхо Гисаев Ахьмад ца теша, Дуьненаюкъарчу кризисийн тобано ма-хьеххара, Европан Кхеташонан Оьрсийчоьнан Iедалшна Iаткъам бан аьтто бу бохучух.\nГисаев Ахьмад 2\nЧеркасов Александра дагадоуьйту Европан Кхеташо Оьрсийчоьнан Iедалша лара езаш йолу мехала институт хилар. Масал а даладо цо, цу институто Iаткъам а бина, Оьрсийчоьнан Iедал меттахдаьлла.\nЧеркасов Александр: «Европан Кхеташо, аьлча а, цуьнан вуно мехала йолу орган Европан Адамийн Бакъонакахула йолу Кхел цхьаъ бен яц Оьрсийчоьнна, кхечу Европан кхеташонна юкъайолгIучу пачхьалкхашна санна, илла-билла кхочуш бан безаш болу сацамаш беш йолчу дуьненаюкъара низамца йолу институт.\nНагахь цхьана пачхьалкхо и сацам тергал а ца беш буьтуш меттиг ягIахь, тIаккха гIуллакх шен караэца дезаш ю Европан Кхеташонан кхочушдаран орган йолу министрийн комитет. Цо шена хетарг ала дезаш ду. Ала деза, Европан Кхеташонан арахьарчу гIуллакхийн министрийн комитет, ша дипломатин орган хиларе терра, дипломатийн кепашца лелаш хилар.\nЦундела Оьрсийчоьно, 2000-чу шарахь Iай Котар-юьрта бомбанаш а йиттина, нах байар талла аьлла шега дина дехар терго а ца еш дитича, комитето и бахьана долуш шен кхеташо дIаяьхьира. Цо сацам тIеийцира Оьрсийчоьно эххаре а дан деза и гIуллакх талла оьшуш дерг аьлла.\nТкъа хIун хилара?! Хинца Оьрсийчоь, гарехь, эвсара гIулчаш йохуш ю кехат тIехь хIумма а ца хиллера аьлла сурт хIотто. Соьлж-ГIалахь суьдашкахь, тIеман прокуратура ю Оьрсийчоьнан эскархоша динарг низаман бух тIехь дара аьлла толам баккха гIерташ.\nАмма, ма дарра аьлча, Страсбургехь бинчу сацамаша Iаткъам бо цхьацца адамийн кхолламашна. Иштта лачкъийна болчу нехан кхоллам толлуш сихха Страсбурго сацам бар бахьана долуш цхьаболу нах маьрша баха аьтто баьлла.\nКхелаша сацамаш беш а хIинца пайдехьа даьлла Европерчу Адамийн Бакъонашкахула йолчу Кхело бина сацамаш. ХIинца махкарчу кхелаша а сацамаш бо эшам хиллачу нахана компенсаци яларан хьокъехь. Церан барамаш а бу Страсбургерчу кхело хIитточу барамашца буста таро йолуш.\nДера, лаа ма лаара кхин а эвсара гIирсаш хуьлийла хIоьттинчу хьолана Iаткъам бан. Амма Страсбургерчу кхелал а эвсаралла йолуш кхин орган яц вайн. Яц Оьрсийчоьно лоруш йолчу Европан Кхеташонал а лоруш йолу институт. Олуш ма-хиллара, герб тIехь йолу кехат ца хиларна, могIарерчу кехат тIехь яздо оха.\nЦундела, суна хетарехь, оццул гIаддайна а дац дерриг а. Наггахь нийса долу хIуманаш юх-юха а дийца а, хьехо а деза. ТIаккха федералан тIегIантIехь кара ца бахь а, меттигерчу Iедалехь нах карор бу и хьехарш кхочуш дан кийча болу.\nЭххаре а тIаьхьа, цигахь, Кавказехь, оьшш бу машар. Цигара нах ма бу цу соцуш боцучу тIамехь бехаш. Уьш гIоле кхеташ бу. Уьш цигахь командировкехь бац. Уьш цигахь даиман а хир бу".


Воккхачу стеган кхо газа хилла: Цхьа гай дерг, Ши гай дерг, Кхо гай дерг. Шовданан коьрте уьш яжа яхча, царна кIелхуьйшуш хилла цхьа гила борз.\nКхо гай долу месала газа хьалха а яьлла, ши гай дерг цунна тIаьхьа а хIоьттина, йхьа гай дерг цунна тIаьхьа а йолуш, некъан бохалла, илли а олуш, шовданан коьрте яжа яхна гезарий.\nСийн-сийнчуьра буц кхоллуш, шийл-шийлачуьра шовда молуш, сарралц яьжна гезарий. ЦIа яха дагадеъначу жимах йолчо ши гай долчуьнга аьлла:\n- Сан цхьа гай дуьзна, со яха йоллу. Хьо цIа йогIий газа-гуьзалг? - Ца йогIу, дера, со-м. Хьан цхьа гай дузарх, сан ши гай ца дуьзна. ГIуо хьайна, илли а олуш. Амма барзах ларлолахь, некъана юьстах ма ялалахь. Цхьа гай дерг цIехьа йолаелла, илли а олуш:\n«Ва вайна садайна, там хилла сан гайна, берзан ши бIаьрг балийта, некъ маьрша хилийта».\nМаьрс-маьрсал цергаш а йолуш, кед-кедал бIаьргаш а долуш, тебаш, еъна борз дуьхьалъяьлла газанна. Цо хаьттина:\n- Хьо стенгара йогIу, газа-гуьзалг?\n- Яжа-кхажа яхана йогIу.\n- Хьан гай чохь йохкурш хIун ю?\n- Бецан хаьлгаш ду-кх.\n- Хьан коьртах йохкурш хIун ю?\n- МаIа-цуьргаш ю-кх.\n- Хьан логан пхенаш хIунда деттало?\n- Хьох кхоьруш деттало-кх.\n- Хьо яра суна езарг, -\nБарзо газа «хьап» аьлла, дIакхаьллина.\nСийн-сийнчуьра буц кхоллуш, шийл-шийлачуьра шовда молуш, сарралц, яьжна, ши гай дерг а юьзна. Цунна цIа яха дагадеъна. Кхо гай долчуьнга цо аьлла:\n- Сан ши гай дуьзна, со яха йоллу. Хьо йогIий цIа, газа-гуьзалг?\n- Ца йогIу, дера со-м. Хьан ши гай дузарх, сан кхо гай ца дуьзна. ГIуо хьайна, илли а олуш. Амма барзах ларлолахь, некъана юьстах ма ялалахь. Ши гай дерг цIехьа йолаелла, илли а олуш:\n«Ва вайна садайна, там хилла сан гайна,\nБерзан ши бIаьрг балийта,\nНекъ маьрша хилийта».\nМаьрс-маьрсал цергаш а йолуш, кед-кедал бIаьргаш а долуш, тебаш, еъна, борз дуьхьал яьлла газанна. Цо цуьнга хаьттина:\nСийн-сийнчуьра буц кхоллуш, шийл-шийлачуьра шовда молуш, сарралц яьжна, кхо гай дерг а юьзна. Цунна цIа яха дагадеъна. Цо ша-шега аьлла: - Сан кхо гай дуьзна, малх чубузуш, са а дайна, хIинца со цIа яха еза.\nКхо гай дерг цIехьа йолаелла, илли а олуш:\n«Ва-а вайна садайна,\nТам хилла са гайна,\nГена яла борз суна,\nМаьрс-маьрсал цергаш а йолуш,\nКед-кеддал бIаьргаш а долуш,\nТебаш, еъна, борз дуьхьалъяьлла газанна. Цо цуьнга хаьттина:\n- Яжа-кхажа яхана йогIу!\n- Хьуна бетта лелош тIулгаш бу.\n- Хьуна Iитта кечйина маIаш ю.\n- Хьох лата догхилла деттало!\n«Харт» аьлла, маIаш тесна, берзан чуо-куо араяийтина кхо гай долчу газано. Къеначу барзо дийна йоллушехь кхаьллина ши газа гай чуьра араиккхина.\nМеъ-ме-э-э-эъ! - Меэ-ме-э-э-эъ! - Iаьхаш, цIехьа хаам а беш, некъан бохалла, нох а дохуш, кхо гай дерг хьалха а яьлла, ши гай дерг, цхьа гай дерг цунна тIаьхьа а хIоьттина, воккхачу стеган гезарий сарахь цIа яьхкина.\nЙовха, хьена шура яош боьхьигаш а якхийна, воккхачу стага биллинчу кIедачу чан метта, нахарш а дохуш, охьайийшина гезарий.


Юсуп Яралиев - Grommus\nGrommus > Чеченская Республика > Чеченцы > Язык > Юсуп Яралиев\n06.09.2015, 23:02 #1\nМатематика Iамор дIадоло деза эцаран таблица дагахь Iаморна тIера. Оьрсийн маттахь ма-Iамаярра, нохчийн маттахь а дагахь Iамо еза и нохчаша!\nАмма цкъа хьалха дагардан Iамо деза, «цхьаъ, шиъ, кхоъ…» бохуш, бIена тIе кхаччалц.\nЦхьаверг цец-м волу, дагардан-м хьанна ца хаьара олий. Дагардан волавелча, кхета: ца хаьа.\nПифагоран таблице хьаьвсиний шу кесталгIа? Тидам тIебахийттина, ойла йиний аш цуьнан, шаьш школера дешна девллачул тIаьхьа? Деладуьхьа, ма говза хIоттийна хьесап ду-кх и!!!\nЕзткъе цхьаъ улх ю таблицин. Оцу алхаш чохь дIанисдина ткъе ялхитта терахь: цхьаъ, шиъ, кхоъ, диъ, пхиъ, ялх, ворхI, бархI, исс, итт, шийтта, дейтта, пхийтта, ялхитта, берхIитта, ткъа, ткъе цхьаъ, ткъе диъ, ткъе пхиъ, ткъе ворхI, ткъе бархI, ткъе итт, ткъе шийтта, ткъе пхийтта, ткъе ялхитта, шовзткъа, шовзткъе шиъ, шовзткъе пхиъ, шовзткъе бархI, шовзткъе исс, шовзткъе дейтта, шовзткъе ялхитта, кхузткъе кхоъ, кхузткъе диъ, кхузткъе шийтта, дезткъе цхьаъ.\nХIара ткъе ялхитта терахьдош багах ала Iамо деза уггар хьалха: багара мотт а ма бу буолийта безаш, атта карчийта безаш. Терахьдешнаш юха-юха доьшуш, шардеш, багара мотт хьовха, бIаьрг а, хье а булуьйтуш, Iамаяхь, дика Iемар ю таблица.\nЦарах хIара пхи терахьдош: цхьаъ, ткъе пхиъ, шовзткъе исс, кхузткъе диъ, дезткъе цхьаъ – цхьаццазза деана Пифагоран таблицехь.\nШиъ, кхоъ, пхиъ, ворхI, итт, дейтта, пхийтта, ткъа, ткъе цхьаъ, ткъе ворхI, ткъе бархI, ткъе итт, ткъе шийтта, ткъе пхийтта, шовзткъа, шовзткъе шиъ, шовзткъе пхиъ, шовзткъе бархI, шовзткъе дейтта, шовзткъе ялхитта, кхузткъе кхоъ, кхузткъе шийтта – хIара ткъе шиъ терахьдош шо-шозза далийна.\nДиъ, исс, ялхитта, ткъе ялхитта – хIара диъ терахьдош кхоккхазза далийна.\nЯлх, бархI, шийтта, берхIитта, ткъе диъ – хIара пхи терахьдош доьа-доьазза далийна.\n(Вайн дошамаш тIехь, муха яздан деза аьлла, гайтина дацахь а, хIокху терахьдешнийн кепаш юьззина яло хьаьвсина вай, дуьйцург бух болуш хилийтархьама. Цхьаццазза, шо-шозза, кхоккхазза, доьа-доьазза – хIара хIуманан мосазалла гойтуш долу терахьдешнаш тхайна ма-хеттара яздина, хуучо нисдахь, вас а хир яц).\nИнзаре доккха маьIна чулоцуш а, кхета атта а ю Пифагоран таблица. Цу чохь дIанисдинчу терахьашца нохчийн маттахь болх бан Iамахь, кIорггера карадоьрзур ду-кх нохчийн берашна дерриг математикин Iилма! Муьлхха мотт а, Iама а Iемаш, бийца хуучу, хьекъал долчу нохчийн берана и хала хир дац.\nЦхьаболчу вайн къомах бу бохучу хьекъалан дайшка хаьттича, оьрсийн мотт хууш ца хиллехь, хIотталур яцара Пифагоре шен таблица.\n«Таблица умножения» олуш долу «эцаран хьесап» нохчийн маттахь ца лелийча ца долучу хьоле бовла беза вайн хьехархой (къаьсттина – юьхьанцарчу классийн хьехархой!), ткъа цул тIаьхьа – дешархой а! Массо а классехь нохчийн маттахь дагахь хаа еза и таблица! ТIаккха математикех хIинца кхетачул а дуккха а дика кхетар бу; математика, ша бакъдолу Iилма санна, кхачам боллуш Iамор ю. Нохчийн маттахь лара а, хьесап дан а, эца а, декъа а, тIетоха а, дIадаккха а хуур ду берашна атта, эвххьаза, таханалера вайн интеллигенци санна, холча а ца хIуьттуш. Кхечу къаьмнех долчу адамашна (дукха ма ду дуьненахь къаьмнаш!), оьрсийн маттахь и таблица дагахь а Iамийна, хууш яц математика. Пифагор а хиллачух тера дац оьрсийн мотт хууш. Iаьрбаша юкъадаьккхина долу математикан хьесапдаран Iилма дуьненарчу къаьмнаша шайн-шайн маттахь Iамийна, шаьш къаьмнаш долу дела!\nДагахь Iамаде эцаран хьесап! Жимачо а, воккхачо а!\nДеша а деший, хIара-м суна хаьара, алий, Iадда ма дита. Дагахь Iамаде!!! Тахханехь! ХIинццехь!\nЦкъачунна х1ара кхо кеп тоьар ю, схьахетарехь. Эцаран хьесапан важа кепаш т1аккхахула йовзуьйтур ю вай. Дала мукъа лахь!\n1 х 1= 1 Цхьаазза цхьаъ – цхьаъ\n1 х 2= 2 Цхьаазза шиъ – шиъ\n1 х 3= 3 Цхьаазза кхоъ – кхоъ\n1 х 4= 4 Цхьаазза диъ – диъ\n1 х 5= 5 Цхьаазза пхиъ – пхиъ\n1 х 6= 6 Цхьаазза ялх – ялх\n1 х 7= 7 Цхьаазза ворхI – ворхI\n1 х 8= 8 Цхьаазза бархI – бархI\n1 х 9= 9 Цхьаазза исс – исс\n1 х 10= 10 Цхьаазза итт – итт\n2 х 1= 2 Шозза цхьаъ – шиъ\n2 х 2= 4 Шозза шиъ – диъ\n2 х 3= 6 Шозза кхоъ – ялх\n2 х 4= 8 Шозза диъ – бархI\n2 х 5= 10 Шозза пхиъ – итт\n2 х 6= 12 Шозза ялх – шийтта\n2 х 7= 14 Шозза ворхI – дейтта\n2 х 8= 16 Шозза бархI – ялхитта\n2 х 9= 18 Шозза исс – берхIитта\n2 х 10= 20 Шозза итт – ткъа\n3 х 1= 3 Кхузза цхьаъ – кхоъ\n3 х 2= 6 Кхузза шиъ – ялх\n3 х 3= 9 Кхузза кхоъ – исс\n3 х 4= 12 Кхузза диъ – шийтта\n3 х 5= 15 Кхузза пхиъ – пхийтта\n3 х 6= 18 Кхузза ялх – берхIитта\n3 х 7= 21 Кхузза ворхI – ткъе цхьаъ\n3 х 8= 24 Кхузза бархI – ткъе диъ\n3 х 9= 27 Кхузза исс – ткъе ворхI\n3 х10= 30 Кхузза итт – ткъе итт\n06.09.2015, 23:37 #2\n06.09.2015, 23:44 #3\n4 х 1= 4 Доьазза цхьаъ – диъ\n4 х 2= 8 Доьазза шиъ – бархI\n4 х 3= 10 Доьазза кхоъ – шийтта\n4 х 4= 16 Доьазза диъ – ялхитта\n4 х 5= 20 Доьазза пхиъ – ткъа\n4 х 6= 24 Доьазза ялх – ткъе диъ\n4 х 7= 28 Доьазза ворхI – ткъе бархI\n4 х 8= 32 Доьазза бархI – ткъе шийтта\n4 х 9= 36 Доьазза исс – ткъе ялхитта\n4 х10= 40 Доьазза итт – шовзткъа\n5 х 1= 5 Пхоьазза цхьаъ – пхиъ\n5 х 2= 10 Пхоьазза шиъ – итт\n5 х 3= 15 Пхоьазза кхоъ – пхийтта\n5 х 4= 20 Пхоьазза диъ – ткъа\n5 х 5= 25 Пхоьазза пхиъ – ткъе пхиъ\n5 х 6= 30 Пхоьазза ялх – ткъе итт\n5 х 7= 35 Пхоьазза ворхI – ткъе пхийтта\n5 х 8= 40 Пхоьазза бархI – шовзткъа\n5 х 9= 45 Пхоьазза исс – шовзткъе пхиъ\n5 х10= 50 Пхоьазза итт – шовзткъе итт\n6 х 1= 6 Йолхазза цхьаъ – ялх\n6 х 2= 12 Йолхазза шиъ – шийтта\n6 х 3= 18 Йолхазза кхоъ – берхIитта\n6 х 4= 24 Йолхазза диъ – ткъе диъ\n6 х 5= 30 Йолхазза пхиъ – ткъе итт\n6 х 6= 36 Йолхазза ялх – ткъе ялхитта\n6 х 7= 42 Йолхазза ворхI – шовзткъе шиъ\n6 х 8= 48 Йолхазза бархI – шовзткъе бархI\n6 х 9= 54 Йолхазза исс – шовзткъе дейтта\n6 х10= 60 Йолхазза итт – кхузткъа\n7 х 1= 7 ВорхIазза цхьаъ – ворхI\n7 х 2= 14 ВорхIазза шиъ – дейтта\n7 х 3= 21 ВорхIазза кхоъ – ткъе цхьаъ\n7 х 4= 28 ВорхIазза диъ – ткъе бархI\n7 х 5= 35 ВорхIазза пхиъ – ткъе пхийтта\n7 х 6= 42 ВорхIазза ялх – шовзткъе шиъ\n7 х 7= 49 ВорхIазза ворхI – шовзткъе исс\n7 х 8= 56 ВорхIазза бархI – шовзткъе ялхитта\n7 х 9= 63 ВорхIазза исс – кхузткъе кхоъ\n7 х10= 70 ВорхIазза итт – кхузткъе итт\n8 х 1= 8 БорхIазза цхьаъ – бархI\n8 х 2= 16 БорхIазза шиъ – ялхитта\n8 х 3= 24 БорхIазза кхоъ – ткъе диъ\n8 х 4= 32 БорхIазза диъ – ткъе шийтта\n8 х 5= 40 БорхIазза пхиъ – шовзткъа\n8 х 6= 48 БорхIазза ялх – шовзткъе бархI\n8 х 7= 56 БорхIазза ворхI – шовзткъе ялхитта\n8 х 8= 64 БорхIазза бархI – кхузткъе диъ\n8 х 9= 72 БорхIазза исс – кхузткъе шийтта\n8 х10= 80 БорхIазза итт – дезткъа\n9 х 1= 9 Уьссазза цхьаъ – исс\n9 х 2= 18 Уьссазза шиъ – берхIитта\n9 х 3= 27 Уьссазза кхоъ – ткъе ворхI\n9 х 4= 36 Уьссазза диъ – ткъе ялхитта\n9 х 5= 45 Уьссазза пхиъ – шовзткъе пхиъ\n9 х 6= 54 Уьссазза ялх – шовзткъе дейтта\n9 х 7= 63 Уьссазза ворхI – кхузткъе кхоъ\n9 х 8= 72 Уьссазза бархI – кхузткъе шийтта\n9 х 9= 81 Уьссазза исс – дезткъе цхьаъ\n9 х 10= 90 Уьссазза итт – дезткъе итт\n10 х 1= 10 Уьттазза цхьаъ – итт\n10 х 2= 20 Уьттазза шиъ – ткъа\n10 х 3= 30 Уьттазза кхоъ – ткъе итт\n10 х 4= 40 Уьттазза диъ – шовзткъа\n10 х 5= 50 Уьттазза пхиъ – шовзткъе итт\n10 х 6= 60 Уьттазза ялх – кхузткъа\n10 х 7= 70 Уьттазза ворхI – кхузткъе итт\n10 х 8= 80 Уьттазза бархI – дезткъа\n10 х 9= 90 Уьттазза исс – дезткъе итт\n10 х 10=100 Уьттазза итт – бIе\n06.09.2015, 23:48 #4\nДАГАХЬ IАМОРАХ ЛАЬЦНА\nЯлх шо кхочуш, берана дагахь хууш хилла Къуръан хьалха заманахь ДегIастанахь. Вайн адам Iилма Iаморехь маьршачу лехамехь, ийманца сов долчу хенахь. «ДегIаста» боху дош а хIинца долчу маьIнехь ца хилла хIетахь. Цунах нохчаша даймохк олуш хилла, иза даймохк лоруш хилла. Нохчийн берашна а Iамош хилла сийлахь Къуръан. Массарна цхьатерра, цхьабосса Iамо ницкъ кхочуш-м ца хиллачух тера ду, амма таро йолчо, тIаьхьалонан ойлаеш волчо, некъ лохий, шен бер Iамадойтуш хилла.\nОйлаейша, таханлера нохчий! Ялх шо кхаьчна и ЖИМА АДАМ, Къуръан дагахь хууш долу и ЖИМА АДАМ, доккха хила дезаш долу и ЖИМА АДАМ – мел хьал долуш хилла и! Ша воккха мел хуьлу, гонахарчу дуьненан дуьхе мел кхуьу, хIуманан хьесап дан хаъал ша мел хуьлу, деладенна шен хьекъал мел кхуьу, оцу Iилманах, хаарийн жовхIарех – дIадиллича санна долчу – маьIна а деш, тIаьхьакхуьуш ма хилла и! «ХIокху суратан хIокху аят чохь Дала боху вайга», – олий, хьехам беш, дан къамел долуш хилла и Iилма долу стаг. Дешна стаг. Iеламстаг. Тахана а вайна юкъахь болуш бу кIорггера Iилма долу нах, дукха бацахь а. КIезиг бу, халахетахь а, Iилма долчу нахера беркат схьаэца лууш берш.\nИ лаам мичара хир бу, ийман ца хилча? Iилма доцу стаг, жехIил стаг шен волчарна а ца оьшу. Ийман хьаьшна къам ду вай тахана. Вайн бехк бу ала хала ду оцу декъехь, вайн бехк бац алар санна. Цхьана къацахетарша, иблисан дайша, тIаьхьалонан ойла а йина, адаман ялх шо кхачале дуьйна гIайгIа бина, ийман доцу чкъор кхиоран. И иймандацар вайн кийрара дIадаллалц, и иймандацар вайн коьртера дIадаллалц, вай лелош ерг моттаргIа хир ю. Тахана школехь а, вузашкахь а вайн кегийрхоша лелош ерш а ю дукхахьолахь моттаргIанаш. Шаьш дешар, Iилма Iамор хьехархойн дуьхьа ду моьттурш бу, я дайн-нанойн дуьхьа шаьш доьшу моьттурш. И кегий моттаргIанаш лело Iамийна ма ду вай еххачу хенахь. МоттаргIанаш ца лелийча ца довлучу хьолехь даьхна ма ду вай бIе шарахь гергга. Везчу Дала оцу уьнах цIандала хьекъал а, ийман а лойла осала хила амал доцчу вайн къомана!\nДагахь Iамор бохург Iаламат доккха маьIна долуш гIуллакх ду. Цу хьокъехь цхьа шира дийцар дуьйцур ду вай.\nСуна хIара дийцар Мисарахь вехаш волчу Iеламстагехула Адама Султана Олхазарехула девзина. Сан ирс хилла ткъе итт шо хьалха цхьана кIеззигчу ханна цуьнан хьехархо хила. Цо Iаьрбийн маттера нохчийн матте даьккхинчу Имам ГIазалис яздинчу жайни тIера схьаэцна ду хIара дийцар.\nИсс-итт бIе шо хьалха ваьхначу, ийманца доцург харц Iилма леринчу Имам ГIазалис дукха тептарш дитина шел тIаьхьа. Цо шен яздаршкахь тидамбарца дийцина, ша накъосташца Журжан гIалара шен гIала ТIусе вуха цIа вогIучу хенахь, новкъахь шеца хилларг. ГIазалин хIетахь берхIитта шо хилла.\nНовкъахь хIокхарна дуьхьалбевлла некъаца талораш деш болу зуламхой. ХIокхаьргахь мел долу хIума дIа а даьккхина, дIабаха бевлла уьш. Амма ГIазали тIаьхьавахана царна.\nЦхьа хан яьлча, хIара гина церан хьалхаваьллачунна. Цо аьлла:\n– Ахь хIун леладо, кIант? ХIаллакьхила лаьа хьуна? Юхаверза!\n– Ахь хьайна маршо хилар доьхуш волчу Делаца доьху ас хьоьга, и сан яздарш «ТаIлийкъахI» схьалохьа, шуна цунах хила пайда а бацара, – аьлла ГIазалис.\nТIаккха зуламхочо хаьттина:\n– ХIун ю и хьан «ТаIлийкъахI»?\n– ДIора тIоьрмиг чохь долу сан жайнаш ду. Цаьрга ладогIархьама, уьш дIаяздархьама, довзархьама, хийра махка деша вахана, Iилма Iамийна вогIуш ву со.\nНекъазуламхочо, вела а велла, аьлла:\n– Ахь муха олу хьайна цу тIехь дерг хаа а хаьа, айхьа иза Iама а дина? Ас хьоьгара схьадаьккхича, дIадолуш дерг – и хIун Iилма ду?\nТIаккха шен накъосташка кхуьнан тIоьрмиг бухабалийтина. «Со сайн гIуллакхехь нисвалийта, Дала цуьнга алийтина хIума дара иза», – маьIна дина ийман долчу къоначу ГIазалис.\nЦIа кхаьчча, и ша дIаяздина мел хилларг дагахь Iамош, къахьегна ГIазалис кхаа шарахь. «ТIаккха со хилира, зуламхоша сан некъ хадийча а, сайн Iилма довр доцуш», – яздина цо.\nХIокху дийцаран маьIна хала лаха оьшуш дац. ТIулга тIе яздина йоза санна, хьан даг чохь чIагIделла доцург бакъ Iилма дац. Дагахь Iамор бохург онда хIума ду. Дагахь Iамийна доцург, даг чохь чIагIделла доцург Iилма дац. И доций, воккхахила воьлча бен, ца хаьа.\n06.09.2015, 23:52 #5\nВАЙНА ГОНАХАРА IАЛАМ\nХIунда аьлла-те нохчаша шеран йовхачу хенах аьхке?\nВайн маттахь «аьхке» боху дош «ахк» дашах схьадаьлла долу куц ду. Лаьмнашкара, лаьмнийн боьранашкахула, бердашкахула, варшашкахула, чIожашкахула, Iаннашкахула охьадогIучу хих олу ахк. Аьхкенан тов хIоьттича, цу аьхка чохь луьйчу бераш а, баккхийнаш а.\n«Аьхке» бохучу дешан маьIна туьдуш, хица йоьзна карайо кхечу къаьмнийн меттанашкахь а шеран уггаре а йовха хан. Аьхка хи тIе гIерта массо а адам, чохь са мел долу дийнат, хьайба, экха.\nАьхке – Iалам довха лаьтта хан – шеран еа хенах цхьаъ ю, бIаьстенний, гуьйренний юьккъехь хуьлуш йолу.\nКхо бутт бу аьхкенан: июнь, июль, август. Ткъа астрономин Iилманна тIедоьгIна аьлча, шеран уггаре дехачу денна тIера (ткъе цхьаалгIачу июнера) дей, буьйсий цхьатерра ши-шийтта сохьте дIанислучу дийне (ткъе кхоалгIачу сентябре) кхаччалц йолу юкъ ю иза.\nШеран уггаре деха денош – «малх цIа кхаьчна хан» лору. Нагахь санна оцу деношкахь догIа дагIахь, «малх цIахь йочана» олу, стигал гIайгIане хуьлу, лаьттахь мел долу са долу хIума, адамаш а тIехь, гIайгIане, кхоьлина, беса хуьлу, олу.\nЙокъа хIоьттича а, йочанаш яхъелча а, ярташкахь сагIа доккхуш Iедал ду вайн.\nДезткъе кхойтта дийнахь-буса лаьтта аьхке, бакъду, географин тайп-тайпанчу асанашкахь малх схьакхетар цхьатерра ца хиларца доьзна долчу климатан хьелашка хьаьжжина, цхьайолчу меттигашкахь йоца а хила тарло.\nНохчийчоьнан аренца йолчу ярташкахь еха лаьтта аьхке, лаьмнийн ярташкахь чул.\nАьхкенан чилла йолало июль беттан кхоалгIачу пIераскандийнахь, чекхйолу август беттан тIаьххьарчу пIераскандийнахь. Ялх кIиранах лаьтта. (Кху карарчу 2015-чу шарахь вуьрхIитталгIачу июлехь йолаеллера иза, ткъе бархIачу августехь чекхйолу.) Аьхкенан чилланан шовзткъе кхаа дийнахь хадо магийна хьуьнхара дечиг, хIунда аьлча оцу муьрехь дитташ чуьра хи соцу. Иштта Iаьнан чиллахь а магийна гIишло еш гIуллакхана дечиг хадо.\nНохчийн маттахь аьхкенах лаьцна долчу кицанаший, фразеологизмаший гойту бIешерийн шираллера дуьйна схьаболу вайн халкъан тидамаш.\nАьхка хье ца кхихкинчун Iай яй ца кхехка. Аьхкенан цхьа де Iаьнан кIиранал ду. Аьхкено литта хIоттийна, Iаьно дIакхаьллина. Аьхка – мало, Iай – хало. Аьхкенан заман чохь мукъа леллачуьнга Iаьно ша гихь леладойту. Аьхка догIанах иддарг Iай лай кIел вахана. Аьхка Iиллинарг Iай идда. Аьхка тIаргIа ца Iалашбинчун Iай когаш бахьийна.\nНагахь санна аьхкенан чилла йоьллачул тIаьхьа кхоалгIачу дийнахь догIа дагIахь, гуьйре, ткъарш болуш, йочане хир ю, олу.\nАьхка коьртахь а, дегIа тIехь а кIайчу кIадийнан яйн хIума лелаяр могашаллина пайдехь лерина вайн дайша. Дукха хи мелар а, хьена хIума яар а дика дац.\nКху шарахь мархин бутт а нисбеллера аьхкенан чилла йолчу хенахь.\nАьхкенан чилла (й) – уггаре а йовха хан.\nБерд (б), бердаш (д) – чукхозаелла окъанаш йолу чхернийн лам (скала).\nБоьра (б), боьранаш (д) – гонах тIулгийн ира бердаш долу деха кIорга Iин (лощина).\nВарш (д), варшаш (д) – яраш евлла хьуьнан кIорге (дебри).\nГеографин аса (й) асанаш (й) – дуьненан есаллин го (географический пояс).\nТкъарш (б), ткъаршаш (б) – лаьттахь, новкъахь хIутту тIуьна хатт (слякоть).\nЧIаж (й) чIежаш (й) – шина лома юккъера чоь, шуьйра Iин, аьхкан чоь (ущелье).\nIин (д), Iаннаш (д) – шина берда юккъера чутаьIина меттиг (овраг).\n12.09.2015, 20:26 #6\nЦкъа доггах цхьа хаза\nХIара дуьне дааза,\nДала ма лайла вай, кIентий,\nДала ма лайла вай, кIентий.\nЦхьа илли алаза,\nДайх ала дош доцуш,\nДаймахкахь каш доцуш,\nДала ма лайла вай, кIентий!\nДицлур ду вовшашна,\nКъаьстича вовшах вай.\nЯ махках къаьсттинчохь,\nЦа кхуьуш совгIат дан\n12.09.2015, 20:36 #7\nЯралиев Юсупан дешнашт1аьхь Келоев 1исас даьккхинаина х1ара илли.


Хьехам: "Эздел - бусулба сага куц"\nИнфоурок / Другое / Рабочие программы / Хьехам: "Эздел - бусулба сага куц"\nЭздел – бусалба сага куц\nКавказе дахача дуккхача къамашта юкъера гIалгIай къам къаьстта эздела-гIулакха, денала-камоаршонна белгала хиннад. Нагахьа кIеззига нах мара эздий хиннабецаре из иштта хургдацар. МоллагIча тайпана хIара саго ший дегIаца шоайла а нахаца а гIулакх-эздел леладеш хиларо вай къамах “гIалгIай къам-эздий къам”, оалийташ хиннад.\nХазадий шоана вайнаха оалаш “эздий саг вар хьанаьхкдаьр”, “гIулакхаца саг вар фунаьхкдаьр”? Камаьрша, хьаькъале, гIулакх эздий долаш, хьаьша лерхIам болаш, цунна кечдаь шу-кад лорадеш, дезалца шиш болаш, лоалахой эшамга хьожаш, царца машаре волаш, тайпанца а юртаца а дакъа волаш, ший даь-наьна бехк лорабеш, денале саг ва, яхалга да из.\nЛоацца вайнаха цу сагах “эздий бусалба саг ва”, оал.\nХьажал тIаккха бусалба дыно цох фу йоах?\nДаьла Элча eДала мел кхеллача адамал хозагIа гIулакх долаш хиннав.\nАллахIоU сийдолча Къуръана чухьа Пайхамарага e йоах:\nوَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظيمٍ\n«Сийдолча гIулакх тIехьа ( дын тIехьа ) ва Хьо!»\nДала дерригача халкъанна байтача моаршон наькъ тIехьа – сийдолча бусалба дын тIехьа а Хьо ва, дерригача адаманна юкъера Хье харжа сийдолашагIа, эздегIа долча оамал-гIулакх тIехьа а Хьо ва, яхалга да из.\nПайхамара e асхьаб хиннача Малик воIАнасо аьннад:\nكانَ رَسُولُ اللّهِ صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ أَحْسَنَ النّاسِ خُلُقًا\n“Даьла Элча e нахах гIулакхагахьа эггара толашагIа вар”.\nДерригача адама хьокхам ба Пайхамар e. Къамаьл кIаьда долаш, юхь елаенна волаш, нахаца а дезалца а охца воацаш, хабара юкъе ийрча хIамаш ца кхухьаш, даима адама бусалба дыни хоза оамал-гIулакхи довзаргахьа хьехам лоаттабеш хиннав Из e.\nВайна массарашта тIехьа да сийдола хIама СийдолашагIволчунгара e хьаийдар.\nТахан тха хьамсара вежарий-йижарий!\nВай шеволчун юхь йовра кхерам болаш, вай даьша шоаш эздий хиларца вай къамах яккхийта сийдола цIи йоаяр кхерам болаш хьал да вайна тIаэттар.\nСенца дувзаденна да из?\nЗIамагIчо воккхагIчун юхь яр, цунца гIулакхаца хилар, цун бехк лорабар дIадоалаш латт вайна юкъера. Дайнадий шоана воккхавар, аьнна, саг Iо ца хайташ зIамагIвар вагIаш; е боккхийча нахах хьула а ца луш улица тIа гIолла гIаьле а увзаш дале а, е къаракъ менна дале а, е наркотик теха дале а хьайба хьисапа тIа ваха саг воагIаш; е воккхагIавар воллашехьа цун терко а ца еш зIамагIчо эздий доаца къамаьл деш? Из деррига а бусалба саго леладе йиш йолаш хIама дац, “гIалгIа”, аьнна, цIи йолча къонахчун оамал яц. Из санна вола саг, бакъахьадар хьалха а доахаш, нийсвар вай шеволчунна тIехьа да.\nВай орамашка, юрташка, шахьарашка, раьгIенашка арадаьлча гу вайна бIеха Iокхийса хIамаш, йохаяь шушаш, бIехдаь эггара цIенагIа дола лаьтташ.\nВай цхьаболча кагийча наьхеи мехкарийи гIирса бIарахьежадий шо? Мишта аргда эхь дайна ийрча дувхараш тIадувхаш лелача вайнаьха мехкарех “гIалгIай эздий йоI я из”, аьнна?\nЕ геттара ший гIов а куст а даькъаза а даьккха, вайнаха юкъе ше ца лелаш санна, кечвеннача маIача сагах “гIалгIай эздий зIамига саг ва из” оалалургдий?\nХьалха вай дай чIоагIа нах болга ха мегаргда укх цхьан суртах.\nВайнаьха дувхар – Россе паччахьа цIенна эггара дукхагIа безаш лелабаь гIирс хиннаб. ХIаьта тахан вай мехкараши кагийча нахи эггара ийрчагIа бола гIирс тIабийхаб.\n“Бусалба саг”, “эздий саг”, “гIалгIай йоI”, “гIалгIай зIамсаг” – яха куц цу тайпара кечбеннача нахах де бокъо яц.\nЦхьаболча воча наха эхь а юхь а дайна карташ ара а тетташ, наькъаш готтадеш орамаш хьалувц. Тхьовра денз цIена а долаш чу чкъаьрий а лийнна хиш бIехду, цар атагIенаши аьлеши кхалажех хьалюз.\nХарцлувш вола ший гаргара-кхоачара саг цу харцонах юха а ца тохаш, цунна тIехьа а ваьле дIавода хийла саг.\nИз деррига а бусалба наьха куц дац. Вайнаха юкъе лийнна хIамаш дац.\nТха хьамсара вежарий-йижарий!\nВай цIенадар-хозадар бIаргадайтача, воайла леладича беркатегIа хургдецарий вайна а, ГIалгIай къаманна а,берригача ГIалгIай Мехка а ?!\nЦу хаттара оашош жоп а денна хIанзчулла тIехьагIа, Даьла низаца, хила деззача бесса эздий къонгаши мехкарии хинна дIаовтта деза шо Сийдолча Беркатерча вай Даькъастенна – ГIалгIай мехка!\nВоай мохк цIена хоза лоаттабе а, из лорабе а, дерригача дуненна хоза хьокхам баь из дIаоттабе а Къахетамеча Дала низ лулба вайна!\nНомер материала: 450932


Стигалкъекъа-бутт 09, 2021\nКабулехь динчу эккхийтарехь лазийнарг дарбанан цIийне юьгуш ю. Стигалкъекъа-беттан 8-гIа де\nКабулан малхбузерчу школана уллохь динчу эккхийтарехь мел лахара а 30 стаг вийна, чевнаш йина 50-нна, яздо Свобода Радионо. Дукхахболу белларш а, лазийнарш а 11 шарера 15 шаре кхаччалц болу кхиазхой бу.\nОвхIанистанан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан векало хаам бира, эккхийтар шоьтан сарахь дина, меттигерчу хенаца пхоьалгIачух ах даьлча аьлла. Цо дийцарехь, белларш а, лазийнарш а кхин а алсам хила тарло, юьхьанца дIакхайкхийначул а.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто динчу дIахьедарехь боху овхIанхойн къоман гIо лоцу Цхьаьнатоьхначу Штаташа, Кабулерчу школана гергахь дина шога тIелатар емал до шаьш аьлла.\nОвхIанистанан дешаран министраллан векало дIахьедина Reuters агенталле, дешархой кхаа рожехь доьшуш бара, шолгIа раж зудаберашна лерина яра аьлла. Дукхахболу байъинарш шолгIачу рожера кхиазхой бу.\nСоциалан машанашкахь яржийначу видеош тIехь гуш ю эккхийтаро йитина тIаьхье: школан гIишлона хьалха дIасалестийна цIийш тIехь берийн рюкзак-тIоьрмигаш а, жайнаш а. Оцу юкъанна гергахь долчу цIеношна тIехула лаьтта эккхийтаро битина кIур.\nШоьтан де довш динчу тIелатарх жоьпала цхьаммо а тIелаьцна дац. Талибан боламан векало шайх хилла шеконаш дIа а тоттуш, емал бина теракт динарш.\nОвхIанистанан президенто ГIани Ашрафа тIалибашна бехкаш дехкина, уьш тIелатарна бехкехиларх цхьа а тоьшалла а ца далош.\nКабулерчу шиIтойн кварталашна тIелетарш дора кест-кеста террорхойн "Исламан пачхьалкх" олучу тобанхоша. Стохка, масала, бераш дуьненчу дохучу хIусамна динчу тIелатарх жоьпалла Iедалхоша тIедожийра экстремистийн герзашца лелачу тобанна. ХIетахь байъира доьзалх болу зударий а, хIинцца дуьненчу девлла бераш а.\nЕвропан юкъаралло емал дина Кабулехь хилла тIелатар, "терроризман боьха акт" ду иза аьлла.\nКабулехь цIий Iанор нисделла, ОвхIанистанан дозанаш тIера тIаьххьара бисина Американ Цхьанатоьхначу Штатийн эскархой арабохучу деношкахь.


Уггаре а йоккха бомба тоьхна Iамеркахоша ОвхIанистанехь (видео)\nIамерка -- GBU-43/B MOAB бомба.\nИза ду Iамеркан уггаре а чIогIа зарратан доцу герз.\nУггаре а йоккха бомба тоьхна Iамеркахоша ОвхIанистанехь\nIамеркан тIеман министралло бинчу хаамца, Цхьаьнатоьхначу Штатийн авиацино уггаре а чIогIа йолу GBU-43/B MOAB (Massive Ordnance Air Blast Bomb) «Массо а бомбанийн нана» олу бомба тоьхна ОвхIанистанехь.\n«Оха дозалла дон вайн эскархойх, иза кхин а цхьа хилам бара (тоьшаллаш деш болу) вайн кхиам хиларан», аьлла президенто Трампа, уггаре а чIогIа йолу зарратан йоцу бомбанах пайда эцар хьокъехь вистхуьлуш, яздо «Iамеркан аз» зорбанан гIирсо.\nПентагонан векалша бинчу хаамца, бомба кхоьссина ОвхIанистанехь Нангархар провинцехь Пакистанан дозанна гергахь йолчу Ачин олучу меттигехь. Цуьнан Iалашо хилла «Исламан пачхьалкх» шех олчу тобанан тIемалойн объекташ.\nХIора дийнахь хуьлчу брифингехь КIайн ЦIанан зорбанан секретаро Спайсар Шона тIечIагIдира Iамеркан тIеман ницкъаша уггаре а чIогIа долчу зарратан доцучу герзах пайда эцна хилар. «Доккха а, вуно нийса кхеташ а» герз ду элира цо и бомба.\n"Исламан пачхьалкх" олучу тобанан позицешна бомба тохар\n270p | 947,7kB\nХIун бахьана дара билггала и бомба тохар аьлла шега хаьттича, цу хаттарна жоп а ца луш, Iамерко забар а йоцуш тIе тидам бахийтина «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобанца дIахьочу къийсамна элира цо.\nКомментарий а ца еш дитира цо и бомба кхосса аьлла омра динарг президент варий аьлла шега делла хаттар, иза Пентагонан векалшка хатта аьлла.\nIамеркан ОвхIанистанехь болчу тIеман ницкъийн буьйранчо инарло Николсон Джона дийцарехь, «Исламан пачхьалкх» олучу тобанна юкъахь дараш хилар алсамдолуш ду аьлла. И бахьана долуш цара пайда оьцу бункерех а, тоннелехь а, хьехех а, бохуш вара инарла.\nНиколсана дийцарехь, GBU-43 бомба тохар догIуш дара тIеман хьашташца.\nGBU-43/B олу бомба йина 2003-чу шарахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман-хIаваан лабораторехь. Оццу шарахь бIаьста а, гурахь а зийр и герз Флорида штатехь.\n10 тонн еза йолу и бомба уггаре а чIогIа зарратан доцу герз лоруш ду Iамеркан тIеман ницкъийн карахь долу. Цуьнан оьккхуьйту молха дуста мегара ду 11 тонн тротилаца.\nMcAlester Army Ammunition Plant заводо тахханалц ерриг а йинарг ю цу тайпа 15 бомба. Пентагоно билгалдаккхарехь, царах цхьа а эккхийтина яцара тIеман хьелашкахь.\nДукхаха болчу Iамеркахоша къобалдина Асадна тохарш дар\nОьрсийчохь ницкъхой байарна жоьпалла тIеэцна ДаIишо\n“ДаIиш-о” жоьпалла тIеэцна Мисрерчу килсашна йинчу теракташна


Евробертан кхеташоно санкцеш кхайкхийна Оьрсийчуьрчу 4 стагана кибертIелатаршкахь дакъалацарна\nЕвробарто еарин дийнахь визийн а, финансийн а санкцеш кхайкхийна Оьрсийчоьнан тIеман талламан сервисан структурина дуьненерчу тайп-тайпанчу меттигашкахь шуьйра кибертIелатарш дарехь дакъалацна хиларна. Цунах лаьцна хаам бо "Американ аз" портало.\nИсторехь дуьххьара киберзуламаш дарна Евробартан санкцеш хьакхаелла Оьрсийчоьнан ТIеман ницкъийн Коьртачу Талламан урхаллан (ГРУ) лерринчу технологин Коьртачу центрах.\nЕвропан Барто бехке йо и леррина сервис 2017-чу шарахь Европерчу компанешна дуьхьал, финансашца доьзна зе а деш, ши кибертIелатар дарна. Сервис иштта бехке еш ю 2015-чу а, 2016-чу а шерашкахь Украинин энергетикан системина ши кибертIелатар дарна а.\nСанкцийн тептарна юкъавахана Оьрсийчоьнан тIеман талламан сервисан 4 белхахо, дIаьвшен герз лелор дехкарехула йолчу вовшахтохарна Нидерландашкахь 2018-чу шарахь Оханан-баттахь кибертIелатар дарна.\nСанкцешна юкъахь ду Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхашка уьш ца бахкийтар а, активашна блок хIоттор а. Евробартерчу компанешна а, шайна болх бечу нахана а, кхечу вовшахтохараллашна а доьхкуш ду оцу тептарна тIехь болчу нахана ахча хьажор.\nIамеркерчу суьдехь ша кибертIелатар дарна къера хилла Оьрсийчоьнан вахархо\nНохчийн кегийрхон юкъаралла акци дIаяхьа лерина ю Iамеркана дуьхьал


Пятигорскерчу кхелехь болх бан лууш ву Нохчийчохь суьдхо хилла Мурдалов\n2016-чу шеран гурахь «Кавказ.Реалии» портало яздира, Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада (аьтту aгӀop) Нохчийчоьнан Лаккхарчу суьдан куьйгалхочуьнан декхарш кхочуш дечу Мурдаловна йиттина аьлла.\nНохчийчохь тIом боьдуш а, цул тIаьхьа а республикехь суьдхо болх бина Мурдалов ТIахIир дагахь ву Пятигорскехь аьрзнаш луьстучу кхелахочуьнан меттиг къовса. Цунах лаьцна яздо "Реальное время" зорбанан гIирсо.\nБолчу хаамца, юкъарчу юрисдикцин аьрзнаш луьстучу кхелийн суьдхой харжа йолаелла оршотан дийнахь Оьрсийчоьнан кхелахойн Лаккхара говзаллан коллеги. Кху кIиранах цара луьстур ду Пятигорскехь суьдхочуьнан болх бан луучу наха чуделла кехаташ. Цу курортан гIалахь болх бан лууш ву Мурдалов а.\n2016-чу шеран гурахь «Кавказ.Реалии» портало яздира, Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада Нохчийчоьнан Лаккхарчу суьдан куьйгалхочуьнан декхарш кхочуш дечу Мурдаловна йиттина аьлла.\nНохчийчоьнан Лаккхарчу суьдан куьйгалхочуьнан гIант дассаделира 2016-чу шарахь Гезгмашин-баттахь, Кадыров Рамзана шена критика йинчулла тIаьхьа Каратаев Мохьмада шен лаамехь и дарж дитинчул тIаьхьа.


Литературни оагIув — Сердало\n24.08.2018 27.08.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nЕра, 2 июль, 1959 ш.\nХьамсара «Сердало» дешархой! Укх литературни оаг1он хьалхарча дакъа т1ара байташ 1959 шера арадаьнна хиннача газета 53 номера т1а хинна я. Шоаш ма ярра уж байташ оаха хьаовттаяьй шоана. Г1оза дешалда оаш!\nОктябраца сийгаш тувсаш.\nОктябрагар баьнна ала,\nСага дег чу йIовхал йотташ.\nХьо кхы тIа а сийрда бала!\nТолам боахаргбола Парти!\nХьоаме хьежаш болча маьлхе\nМассе къамех болча наха\nЧIоагIъеш, хозъеш латт вай Даьхе,\nКоммунизман цIaгIa даха.\nСоветски саг воалл къахьегаш,\nКарадерзош сигле, лаьтта.\nДов хьаштдоацаш, машар лехаш,\nКийча ва из даим латта.\nСегаь тIоа санна,\nХьехам ба сийрда,\nIa наха бенна.\nХьанна гуш хиннай\nХьона мо кхоане?\nIа новкъа даьккхад\nЮвцал Ia сона\nТурпала вай зама,\nЯккхал заман назма.\nIa дувца сона\nУж эри аренаш\nВай ехка городаш,\nДу фордаш, каналаш.\nДувцал Iа сона\nСемилетка балхаш –\nВай ка ювлараш.\nЦIарца, зуламца моастагIчо\nЦа хадийташ, бохам,\nХьо хьаенилга сона хов.\nНагахь эшаш моттиг хилча\nШоашка йоацащ, зовзал,\nХьа къонгаш кийча хиннаб бов.\nРеволюцен кхайкам хилча\nTIем тIa хьалха латташ.\nЕ хьа къонгаш хиннаб.\n— Бокъо бахьан къувса! —\nПартех шеко йоацаш,\nЦунна тIехьа лаьттаб.\nНаьна лоамашка кхийнача\nIа низ тийннача\nХьа сий лорош\nДуккхаза цIий мехкадаьд.\nХьох есар де паччахь велча,\nЦIаккха ка ца агаш,\nМассаз духьал лоатабаьб.\nТахан иpаз долча мехка\nДоаггIа дакъа кхаьча,\nТоалуш, хозлуш хьо латт.\nХьо паргIате йоаккхаш\nХьох бекхача къонгий\nЦа хиларах со кхет.\nКхоанено хьа ираз. Беркат,\nШеко йолаш со вац.\nНагахь эше укх вай мехка,\nШоай вахар, низ кходаь,\nВахар бахьан къовсам\nХарцо юстар тетташ,\nХьай сийрда сий\nХьо кхувш хулга сона лов.\nГIалгIайче, о ГIалгIайче,\nЦхьа тIадам, цхьа тIадам,\nСай цIий эше,\nХьона дала буъ аз був.\nСо яь са мохк, хьеж со хьога,\nХьоца дел са къона дог.\nЯц са моттиг нийсъе хьоца,\nХьо хилча – со сенах хьог?\nЗиза теха беш мо ба хьо,\nХьоца са паргIата дувл.\nДенгар-денга хьоцар безам\nВа са Даьхе, сов са бувл.\nЙоIар доагIар Iа дIадеха,\nВа са нана – ва са мохк.\nСа хIама дац хьол тIех деза,\nАз са хьоца доах, са мохк.\nШкола, школа — са деза цIа,\nДуне сона довзийтад Iа.\nСо яха еза никъ хьийха,\nНийсча наькъ тIа со яьккхай Iа.\nХьогар ийца сийрда кхетам,\nСий деш массаз дIахьоргба аз.\nВузе дийша цIа а ена,\nБолх хьоца белга лаьрхIад аз.\nБаркал оал аз хьона, школа,\nIa мел деннача дикачох,\nЦIаккха а йицлургьяц хьо сона,\nIa мел хьийхача дезачох.\nМарша Iайла хьо, са школа,\nIилман сердал духъювла цIай.\nМарша Iалда шо, хьехархой,\nДика дар сона хьийха даьй.\nДоархо санна дорха долаш,\nДы мо хаьхка чоапах доха,\nХьалха кхувсаш талгIеш\nДаим бирса эгIаздаха,\nДа бIасийна лоама шовда,\nХьийдда доагIаш карардаьнна.\nТеIаь даьлла даьд хьо кIорда,\nЛоама кер чухь есар хинна.\nГотта я цу лоама кер чухь,\nЯц дехийла, яц ловзийла,\nМасса пхо мо иккха меттахь.\nБIаргаш лекхаш хьалха фийла,\nДа хьо доагIаш ловзадаьнна\nЕррига ареш кхайкаеш.\nДоккха дуне довза аьнна,\nХьай мукъаленна хоастам\nЛатт ший берах доаккхал\nХет цо яхаш санна «Шортта»\nНанас санна хьехам беш.\nХьинар денал вай совдоахаш\nДенош бийсаш ца къовсаш,\nТурпал балхаш да вай кхехкаш\nBopxI шера план кхоачашьеш.\nДаьхен сий ду къахьегарца\nХьинар долаш кхийначар\nКомпарти я массаз а вайца\nКоммунизме вай дугар\nСийленца цIе байракх\nМаьлха зIанарашц лепаеш\nКура гIа боахаш вай долх,\nТурпалхоша толамаш доах.\nАдмашта доккха ираз кхоллаш\nБеча балхах кIаьд ца луш.\nДа вай уж лакха лоамаш\nКоммунизман ганз лохаш.\nТоаенна листа хьунаш санна\nМехкадаьтта вишкаш латт.\nЛаьтта кIал из ца дита, аьнна\nВай говзанчаш бурош детт.\nИз я коммунизман белгло\nЦун сийрда лир вайна гу\nКъахьегарца яьккха эргло\nДерригча дуненна шаьра гу.\nДов ца дезаш, кхоане\nМехка рузкъа дебадеш\nВай да замаца хьалха долхаш\nЖовхьарашца гIалаш еш\nСай езар лийннача хIанз а со лест\nБерал денз мерза бар\nКхехкашбоа тха безам\nКъонача безамо тхо\nДай духьал ма баьлар\nГуш бацар из кхерам\nТха шинне дегашта цар\nМерза дар тха берал\nМаржа-яI кхы хургдац\nтхо гIоза дар,\nТейжа дар цун борол\nКхы со цо хьестаргвац\nСона лов, дай-ноаной из\nХьалкхийра тха безам\nВIаши денна гуш\nЗоахалол де аьнна аз,\nДас-нанас беш хoaдам\nСа дега бала беш,\nТха воI хургвац аьнна\nжоп ма делар.\nМассагI дар цар дувцаш\nЛежкъаяь цар говраш,\nЭсалча тайпан цох\nйиший йоI йир,\nКхычунца из хувца\nДийцар цар кхы товраш\nКъонача са дега цар\nСона кхы йоалайир,\nКхычахь цо маьрел деш,\nДог делхаш вIашагI тхо\nМалагI цар тIехьле йир,\nБера дог делхадеш\nЙийкхаь сигле сона цар\nХанаш дIa ма ихай,\nДезалех со кхийнав,\nЦунцарча безамо хIанз а\nУкх атагI из лийннай,\nДIа хьаста со хьийжав,\nСай езар лийннача хIанз\nа со лест.\nЦу хана хъийжаь малх\nХIанз а тIехь хьежаш\nТха безам кхихкаь хьаст\nхIанз а духбувл,\nЦунах со хIанз а велх\nУйла са цунца я,\nИз дага ехча со, хьаст\nДай-ноаной ма ел оаш\nЦар къона дегаш оаш\nБезам цар Iалашбеш\nЦар новкъостий хиле\nКхехкашбоа цар безам\nоаш къоабал бел.\nЦхьаккха дог хургдац.\nДи тIехь тоалуш доаца\nВIалла вахар дац.\nБарг ма кхоачча доккха\nАдмий пхьоале я,\nЦу пхьоален чу со а\nСай жIов етташ ва.\nЦIена уйлаш дег чу\nНийса дош аз лох.\nЦар сай дIайхха дог\nЛоама хиш Iоуха\nКIоарг еле хул –\nАдмий дег чу дош\nХьу аз боккха мул.\nДаккха уйла яц:\nАдмий безам лохаш\nСох поэт хургвац.\nТхона безац тIом\nСигал Iаьржа морхаш\nДог кхералий кIалтIа\nМалхо хозъяь сигле ейча,\nГIоздаьле из, сийрда\nДунен сердал вайна\nПарти я, хьалха яьнна.\nНийсча новкъа адам\nВай бе боал-машар,\nСигла къега седкъий\nВай спутникаш я къегаш,\nВай ракеташ я лелаш.\nВахар тоадеш, вошал\nОарцагIдаьнна вай а\nМашар беза наха юкъе,\nИз беций ираза гом!\nНаха дезар да доттагIал,\nЭшац цхьаккха тайпа\nТIема доттагI! хаций\nИраз долга — наьха оаз.\nДунен наха яххар йолга\nАдма эша дега гIоз.\nОалхазаро кхерадаь оалхазарсага карадоагIа\nСага бIаргаш деладеш, дега хоза тоам беш, ший дошо зIанараш йоаржаяь цхьа йист къайла а яьнна, чубузаш лаьтта малх делкаъа хана хинначул боккхагI бар. ГIийло лела боамби санна кIай ши-кхо морх мара кхы сигала хIама доацаш, дIадаха ди санна сийрда йийкха ахкан сайре яр тIайоагIаш. Шоай, форд санна михо лестош, кхачашдоагIача беркатерча кIи кхашца, босенаш къоарзъяь дажаш доахкача доаханца, жан Iулашца, хIанзза со Iоъараваьннача хьунаца, чубузаш латтача малхо дошо зIанараш къегоча хозача Беш-Лоама кертаца, дог гIоздоаккхаш бIаргаш деладеш хоза яр хьа бIapгa мел гу шера аренаш.\nКхы а дукхах безам бодар са се ваъча лаьтта, наькъа йисте даьннача кондара кIотаргех гIийлача миха фево кер чу чам бола хьаж чулестош, бер долча хана денз аз ладийгIача, наькъа йистерча баьцала, лергашта тоам беш баскилгаша Iехаш, хьувзаш, кхесташ ypaгIa яха, иллеш доахаш чкъордаш лелаш. Цу хозаненца бей ког лувзаш, наггахьа сеце зизаш а доахаш, дикка хьуна со гаьна ваьлча, сона дайра тамаше хIама.\nЦу хана со латтар, боккхача бартаца, йиззача цхьоагIонца шоай бIена кхача гулбеш доахкача зунгаташка хьежаш. Цхьа зунгат дацар къа ца хьегаш. Цхьадараш шоаш баьцах даьха кагий ги фийгаш бIена чу кхухьаш дар, вожаш шоаш чудихьараш дIа а дехке юха ухаш дар. Масса зунгат сиха лелар, дIайи-юхеи шо-шоай новкъа ухар, цар мел кхихьа хIама царел шоайла йоаккхагI яр.\nМа тамашийна хIама да-кха сел зIамига садоахка хIамаш иштта барт-цхьоагIо йолаш, шоайла доккхах дола хIама дIадахьа низ болаш хилар, яхаш аз уйла еча хана, хьамча бургац кхийтача санна тата а деш, зIамига хьуна, оалхазар кхийтар са наькха тIа. Ше тIакхетташехь а са дийллача коча качматагIа дегIала дера из сова. Из фуд ха са кхеле, лергашта юххе – «шув-в» аьнна тата а деш, топа маркъилг санна чехка тIех иккхар, зIамигача оалхазара тIакхувш доагIa кер. Ший фос мича яхар ца ховш, тувла денна кер, лакхо, сона гонахьа тайжа ши-кхо го а баьккха, хьунагахьа юха лестар.\n25. 08. 2018 ш.\nДlахо латташ йола байташ карарча хана къахьегаш болча къонача йоазонхоша кхелла я. Цудухьа шун аьттув ба, хьамсара «Сердало» дешархой, хьалха хинна дlабахача йоазонхоша а таханарча йоазонхоша а даьча балхашта юкъе къоастам бе. Маьрша дахалда шо!\nДоттагIа ва, кхайканза воагIар,\nБала беча, хилча гIайгIане…\nХала ца хеташ, хьона хьалхар воагIар,\nСийрдадоаккхаш шийца ер дуне.\nДоттагIа ва, ховр хьа къайленаш,\nХьоца декъар моллагIа хьа къа.\nКIаьд ца луш, лорадеш хьа гIанаш,\nКхо ца хеташ хьона йоаю ха.\nДоттагIа ва, дог ший ахдоахар,\nДог а деха, хьувзаш хилча хьо.\nУллув волаш, хьоца цхьана садоахар,\nХувца ца луш деча дика-во.\nДоттагIа вац, массаза кхайка везар,\nГучавувлар эшача хана гIо.\nИз-м ва, даиман хьох тешар,\nМассане виц а вича хьо!\nХьо елаелча, хийтта дале уне,\nЕр дуне хIанз сона маьрша гу.\nХьо елаелча, тешаме я кхоане,\nХургдоацачох теша волалу.\nХьо елаелча, беза бале а бала,\nБаппа санна тамашне байлу.\nХьо елаелча, дег чура байна ала,\nКхы бовргбоацаш санна лоталу.\nХьо елаелча, харцонашца аьча,\nЗиза техе, дог са детталу.\nХьо елаелча, гIайгIа согар яьккха,\nМихо шийца ловзаеш сона гу.\nХьо елаелча, бIаргаш дайча санна\nДунен тIа мел дола ийрчдар хоза гу.\nХьо елаелча, маьлха зIанараш санна\nСа вахар Iа хьайца къегаду.\nМассаза Даьлагара шо дехаш,\nХарцонна духьал къургаш деш.\nЛел со цIена наькъаш лехаш,\nДала денначох хам а беш.\nДIаухаш да деза денош.\nАтта деце а бакъчунца вахаш,\nПаргIата да сийдола синош.\nДунен хозал сенна еза,\nЯхь хьа цIийца ца хуле?\nМехка вахар сена эша,\nБарт тайна из ца хуле?\nХилийта уйла, нигат цIена\nХьай курал дIаяккха дог.\nБартаца, безамца хьо денна,\nХила хьай къаман сийдеш саг.\nДахаргда вай массахана,\nКъамаш хьогаш, машаре.\nДIагIоргья барт болаш зама,\nТIехьаяр хургья иразе.\nВайна юкъе барт Iа бе,\nВахар хургдолаш машаре.\nКъона ха хьо мекъ ма ле ,\nВахар сона мерза ма де,\nВезар, Iа со йиц мае .\nКъонал Iа со Iеха ма е ,\nГаьнара зурам хоза ма е,\nСа хIара Iуйре маьрша е …\nОагlув кийчъяьр Матенаькъан Илез\n← Порядок проведения диспансеризации определенных групп взрослого населения\nОт мотиватора до личного рекорда →


Дукха лер - дети, цалер - деши\nТелестуде кхайкхинчу кхечу пачхьалкхарчу хьешашца вуно дера хуьлуш Iедал ду Шейнин Артеман.\nОьрсийчоьнан пачхьалкхан телевизионехь Кремлан коьртачех пропагандхо волу Шейнин Артем човхийна ларамаза Италехь цунна тIенисвеллачу украинхочо. Цу цхьаьнакхетарх йолу видео шуьйра дIасаяьржина интернетехь. Иза зорбане яьлла масех де даьлча а йийцаре еш ю интернетлелорхоша. 14 эзарз хьажна цуьнга еккъа цхьана Ютюб сайта тIехь.\nЦу тIехь гуш ду, Малхбузенна а, Европина а дуьхьал Оьрсийчоьнан бахархой ира-кара хIиттош волу Шейнин Италерчу Верона гIалахь туьканахь хIумнаш а эцна араволуш. Цунна юххехь оьрсийн къомах зуда а ю.\nШа Ананьевс шен сайта тIехь иштта комментарий йира шаьшшиъ Европехь вовшахкхетарх лаьцна: „И хIума цхьа минот ца яьллехь юьйш яра ас Веронина юккъехь. Сан шеко яц, цунна со вицлур ца хиларх. Ас чIогIа сатуьйсу кхолламо тхойша цхьа а теш воцучу меттехь кхин цкъа а вовшахтухур хилархь“.\nЖимма тIаьхьа Украинин тIеман министраллин десантхойн тобанехь болх беш волчу Ананьев видеофилмехь дийцира шен оьрсийн коьртачу пропагандхочуьнца хиллачу къамелах лаьцна.\nШейнин чIогIа кхеравелла гуш ву видеогайтамехь. Туькан чуьра иза араваьлча, бехк ма биллахь, хьо оьрсийн журналист вуй аьлла цхьа жимстаг шена тIе волавелча, вела а лой, хетарехь, шен цхьа фанат хир ву ша вевзина, аьлла, соцу Шейнин. ТIаккха жима дIасаалар динчул тIаьхьа украинхочо цуьнга олу, хьайн ирс хилла хьан вайша кхузахь вовшахкхетта, олий. Цхьанхьа кхечанхьа шена иза гинехь, ша иза вуьйр вара а олуш. ТIаккха цо Шейнинна юьхь тIе туйнаш туху.\nЦул тIаьхьа гуш хуьлу вуно чIогIа кхеравелла оьрсийн пропагандхо дехьа а еккхий, шен юьхь тIера туйнаш дIасахьоькхуш лаьтташ. Телевизионехь шен программе баьхкинчу хьешашка, цара Малхбухехьа а Украинехьа гIодоккхуш дош алахь, царах летарца а, царна кхерамаш тийсарца а вевзаш волу Шейнин Оьрчийчоьнал арахь ша цхьаъ украинхочуьнца юхь-дуьхьал ша нисвелча кхеравелла аз эгош хаало. Иза гIорта а ца гIурту шена туйнаш тоьхначунна дуьхьало ян. Машаречу Европехь тIаме воьдуш санна тIейоьхна хаки басахь тIемлойн хеча а, шарф а хиллехь а шегахь.\nДозанал арахь нисбелча оьрсийн телевизионехь санна майра ца хуьлу кхинболу Кремлан пропагандхой а. Цара мел дера къамелаш шайн даймахкахь дахь а, шайн турпалалла гайтархьама шайна тIе мел дукха мидалш охкахь а.\nИштта ши шо хьалха ШозлагIчу Дуьненан тIамехь толам баккхаран де даздан Берлине кхаччалца мотоциклашкахь турне ян арабевллера Хирург шех олучу Залдостанов Александро куьйгалла до байкерш.\nПолшин дозанна тIе уьш ма бевлла царна шаьш хIума тухур ю, кхин дIа а бохуьйтур бац аьлла полшхойн байкерш а, цу махкахь беха нохчийн кегирхой а гулбеллера уьш тIехбовла безачу новкъахь. Иза хиинчул тIаьхьа шайн маршрут хийца а хийцина, бIе чакхарма гена го боккхуш кхечу новкъахула къайлаха дехьа бевллера шогачу байкерех ловзуш болу Залдостановн накъостий.\nОьрсийчоьнан пропагандан телеканало болх бийр бац Румынехь\n"Фейкашна" дуьхьал низам даккха дагахь ву Францин президент\n"Путинан Оьрсийчоь": политикан тутмакхаш


Хьехархочух дош - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n13.04.2017 17:31 Четверг\nГуьмсера №3 йолчу юккъерчу школехь дика хьехархой дуккха а бу, дешархой кхетош а, говза хьеха хууш а. Школехь хьехархой болу уьш, ц1ахь наной а, бевза-безачийн, гергарчийн дика-вонехь дакъалоцуш а, ц1ийнан а, доьзалан а хьашташ кхочушдеш а бу. Школехь а, ц1ахь а дика лара бо уьш шайн декхаршца. Цундела бу уьш тхуна хьоме а, оха сий-ларам беш а. Хазачу дашна комаьрша болчу тхан хьехархоша оха дина дика г1уллакх хастамечу дешнашца билгалдоккху, тхан кхин а диканиг дан дог-ойла а хуьлуьйтуш. Айса лоручу, сайна безачу хьехархошлахь а къастийна ас нохчийн мотт а, литература а тхайна хьоьхуш йолу Мая Жалаудиновна. Х1ора а дешархочун сине, кхетаме шен дош, шен хаарш д1акховдо а, д1адала а хууш, дика, говза хьехархо ю иза. Шен урокашкахь нохчийн матте, халкъе, махке безам кхуллуш, литературах, меттан бакъонех хаарш ло хьехархочо.\nЦуьнгара хезна, девзина тхуна вайн къоман г1иллакхаш, 1адаташ, ламасташ. Уьш девзича, уьш маца муха леладо хиъча, мелла а евзина тхуна нохчийн амал, 1ер-дахар, адамийн юкъаметтигаш. Нохчийн г1иллакхаш девзича хиъна тхуна адамашца (кегийчаьрца а, баккхичаьрца) маца, муха юкъаметтигаш лело еза а.\nТхан хьехархочо ша дуьйцург нохчийн яздархойн исбаьхьаллин произведенешкара а, дахарера а масалш далош, говза хьоьху тхуна. Цундела оха лерина, самукъадолуш, ладуг1у цо дуьйцучуьнга, цуьнан хьехамашка, уьш дахарехь тхайна оьшур болу дела. Тхоьх хьекъале дика адамаш хила лууш къахьоьгучу Мая Жалаудиновне ала лаьа, иза Нохчийн меттан денца декъал а еш: Хьайн доьзалан вон ца гуш, хьайн даго ма-бохху ирсе денош хуьлийла хьан! Аллах1-Дала ирс-аьтто болуш дахар хуьлийтийла хьан!


Юучух дIавш даьлла Соьлжа-ГIаларчу дарбан хIусаме кхачийнарг 17 стаг\nСоьлжа-ГIаларчу кафечохь кхачанах дIавш даьллачийн терахь кхуьш ду. Керлачу хаамца дахначу кхааридийнахь дуьйнна 17 стаг ву дарбан хIусаме валийнарг, хаамбо ТАСС агенталло, могушаллин министраллан информацех пайда а эцна.\n"Соьлжа-ГIаларчу инфекцийн лазарийн центре кхачийна 17 стаг. Шахьаран кафечохь котам йиинчул тIаьхьа, чуьйрашкахь лазарш хааделла хилла царна. ПIераскандийнахь 12 сахьт даьллачу хенахь валийна дарбан цIийне 17-гIа лазархо", - аьлла, билгалдаьккхина министралло.\nИшта цара даредарца, 15 стаг лоьрийн тергонехь вьуссуш ву, царлахь ши бер а ду. Хьалхо балийначех 6 цIахь дарба лело араваьккхина, шиъ гIоле хилла дIавахна. Нохчийчоьнан прокуратурнао талламаш бу дIахьош оцу гIуллакхна гонах. Шеконашкахь хилла кафе дIакъевлина.


РогIера нохчийн доьзал цIахьажош бу Австрин Iедалша - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » РогIера нохчийн доьзал цIахьажош бу Австрин Iедалша\nТIаьхьарчу хенахь алсам долуш ду Европерчу пачхаьлкхашкара цIеа хьежочу нохчийн мухIажирийн терахь. Кху деношкахь Австрехь рогIера нохчийн доьзал депортацин набахте боьллина цу махкарчу полисхоша.\nЕвропехь уггаре алсам нохчийн мухIажираш беха пачхьалкх ларалуш ю Австри. Амма хьал иштта дIа додахь, цу махках уггаре а кIезиг вайнах беха мохк хила мегаш бу. ХIунда аьлча, хIора денна аьлча санна, баьржа рогIера нохчийн доьзал Оьрсийчу дIахьажийна, я дIахьажо дагахь полицино набахе боьллина олий хаамаш.\nДукха хан йоццуш и кхоллам кхаьчна Австерачу Кернтен кIоштахь бехачу АхмадовгIеран доьзале а. Дех а, ненах, деа берах а лаьтташ болу и доьзал таханий-таханий нуьцкъала кеман тIе а хаийна, Москох дIахьажоре ладоьгIуш бу. Карарчу хенахь Iедалхоша хадеш латтош бу и нах, вовшах дIаса а къастийна.\nДиъ бер а, нана а Венерчу Абшибунгсцентрум олучу нах махкара арабахаран гIишлонехь латтош ду. Ткъа да ву нервийн лазарш жолчу нехан клиникехь. Дукха хан йоцуш иза, ша шена тоьхна, вала гIортар бахьана долуш нуьцкхаха дарба дар тIе а дожийна, лоьрийн кара велла ву.\nЦул сов, цу доьзалера пхи шо кхаьчна йолу йоI, шайна тIехIоьттина йолу халонаш ца лайна, халахетар хилар бахьана долуш, нервийн лоьраша шайн тергонехь латтош ю.\nЦуьнан хьал толлуш хиллачу Кернтенерачу берийн лоьраша иза махкал араяккха мегар дац, иза Австрерачу лоьрийн гIо тIекхача йиш йолчехь йита езаш ю аьлла, сацам бинехь а, меттигерчу депортацин полицино иза, тергал а ца деш, дитина.\nIедалхоша бинчу сацамца, пхи шо сов хенахь Альпашкарчу махкахь баьхна болу, АхмадовгIара Австрехь бита тоъал бахьана дац. Доьзалан дас, нагахь санна ша Оьрсийчоьне дIалахь, шена цигахь верна я къиза таIзарш дарна, я лар йоцуш вайъарна кхерам бу аьлла, дIахьедар дина.\nАмма Iедалхоша и дIахьедар бух боцуш лерина. Цундела муьлххачу а хенахь Оьсрийчу доьдучу кеман тIе баккха сахьт дац АхмадовгIеран доьзал.\nИ хьал цхьана цу доьзалх хьакхалуш хилла ца Iа. Даханчу 2011-чу шарахь, Нохчийчура бевддачу нехан терахь хIора денна алсам долуш дара Австрехь. Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн мухIажирийн хьокъехь долчу декъехь хаам бина ма-хиллара, тховкIело йоьхуш керла баьхкинчу мухIажирийн терахь дара 2300 сов стаг.\nХаамийн гIирсашкахь а, кеста-кеста Австре эха марзбеллачу Нохчийчурчу официалан векалша гуттар а Къилбаседа Кавказера хьал даладелла ду, Нохчийчохь тIом -м тешна а бацара, мелхо а машаре ирсе дахар денна марсадуьйлуш ду боху, хаамаш баржош хиларна, Австрера Iедалхой шек хуьлу тIебаьхкинчу мухIажарша шайна шайн даймахкахь кхерам бу, шайна Iедалхоша таIзарш дина, я шайна кхерамаш тийсина боху мукIарлонаш дича. Цундела цара керла тIебаьхкинчу мухIажаршна тховкIело яла бахьана дац олий сацам бо.\nЦуьнца цхьаьна даьржина тIаьхьарчу хенахь дуккха а шерашкахь Австрехь бехаш болу вайнехан мухIажарш а цIеххьана шаьш бехачу, шаш дIаийначу а, орамаш хецначу а меттигашкара боха а беш, Оьрсийчу дIахьежор.\nЦуьнан масех бахьана ду. «Азюл ин Нот» цIе йолчу мухIажаршца болх бечу юкъараллин куьйгалхочо Вернер Михаэла дийцарехь, меттигерчу Iедалхошна къайле яц нохчийн мухIажарш, шайна Австрехь баха бакъо луш долу кехаташ схьалушшехь, кхоазлагIчу пачхьалкхашкахула Оьрсийчу а, Нохчийчу а оьхуш хилар.\nТкъа меттигерчу Iедало царна деллачу паспорташна тIехь ма-дарра дIаяздина ду „муьлххачу а пачхаьлкхе ваха бакъо ю, Оьрсийчоь дIаяккхичахьанна“, аьлла. ХIунда аьлча, и нах, шаьш Австрехь политикан, я гуманитаран тховкIело йоьхучу хенахь, шаьш Оьрсийчурчу репрессех а, я политикан хьежамаш бахьана долуш шайна таIзарш дарх а бевдда баьхкина бу боху, дIахьедарш дина бу.\nХIетте а, мухIажарийн паспорташ схьаэцначулла тIаьхьа, дукхах берш оцу сохьта хьажа-хIотта цIа боьлху, ткъа цхьаъ цIаваха хилар жимачу Австрерчу вайнехан диаспорехула а, ткъа цул тIаьхьа меттигерчу Iедалхошкахула а сиха даьржа.\nЦхьаццаберш цIерачарех бIаьрг тоха бахана а ца Iаш, ларабо Нохчийчурчу Iедалша дIахучу официалан хиламашкахь а, телевизионашкахь а бистхила, Австрерчу вайнехан диспорин цIарах луьш ду шаьш а бохуш. Интернетан заманахь и санна долу хIума гучу ца долуш ца lemce, ткъа и ша-тайпа „шуна а, тхуна а“ бохучу хьесапца лелаш болу нах, мел чIогIа сагатделча а, мел чIогIа цIа ваха лиича а политикан, я кхечу бахьанашца цIа баха аьтто боцучу мухIажаршна бале бовлу.\nИштта, масала, Австрин Iедалша, лаца а лаьцна, депортацин набахте воьллинера цу махкахь, официалан тховкIело а йолуш, вехаш волу цхьа стаг. Даханчу шарахь Соьлж-гIалахь хиллачу дуьненаюкъарчу диаспорийн конгрессехь къамел деш хиллера иза, Австрерчу мухIажарийн цIарахь ву ша бохуш. Ткъа и къамел цхьамма интернете даьккхинчул тIаьхьа меттигерчу Iедалхошка дIакхаьчнера.\nИ санна долчу хIуманаша а тIеIаткъам бо Австрехь мухIажарийн кхолламех сацамаш тIе оьцучу Iедалхошна. Адамийн бакъонаш ларйочу „SOS адамаш“ цIе йолчу юкъараллин куьйгалхочо Лоренц Надяс дуьйцу цу хьокъехь, меттигера кхелахой тIаьхьарчу хенахь Нохчийчурчу мухIажаршкара мел долу тховкIело ехар харцонна тIехь вовшахтоьхна долуш санна, цатешаме бирзина бохуш.\nИ гIайгIане хIума хIора денна алсам долуш ду боху цо. Цуьнца цхьана цо билгалдоккху, Австрехь, цхьа дика, хьалха санна, шайн кху махкахь биса бакъо къовсуш лаккхарчу инстанцин кхелашка мухIажирийн бовла йиш хилар а, цу кхелашкахь дукхачу хьолахь царна и бакъо луш хилар а.\nБакъду, Оьрсийчу шаьш дIахьажоре кхерамца ладоьгIуш Iаш болчу АхмадовгIеран доьзална цхьана а кхелан цкъачунна гIо дан ка ца даьлла.\nПутин — конец сРаны


Бунт айинчу цицкийн мукъамаш бац, адамийн бакъонаш ю Германерчу спектаклехь юьйцурш\nГермани -- Pussy Rioт тобанна хьажийна спектакл гойтуш ю Берлинехь , 09Гезг2012\nPussy Rioт тобанна гонаха кхолладелла хьал Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьешар керлачу тIегIан тIе даьлла хиларан тоьшалла лору Малхбузехь. Москохарчу килсанахь Путин дIаэцаре Деле доьхуш йиш лекхна, аьлла, набахте йоьллинчу кхаа йоIан кхолламах лаьцна спектакл хIоттийна Берлинерчу театрехь.\n„Максим Горький“ театр немцойн коьртачу шахьарахь уггаре а тоьллачех ларалуш ю. Цу театрехь хуьлуш йолу хIора премьера а, ког билла меттиг боцуш, дукха адам гулдеш а, исбаьхьалла езачарна юккъехь вуно лоруш а хуьлу.\nТкъа кху деношкахь цара хIоттийна йолу спектакл-м, юкъаралехь тIаьхьарчу муьрехь шуьйра бийцаре бинчу хиламца йоьзна иза хиларна, хIетте а аншлагца гайтира. И спектакл лерина яра Москохарчу килснахь Путин емал веш йиш лакхар бахьана долуш набахте йоьллинчу Пусси Райот тобанна гуонахьа кхолладеллачу хьолана.\nБёлль Генрихан цIарахчу фондехь гайтина хилла йолчу спектаклан цIе Пусси Райт аьлла, тиллинера цуьнан авторша, цу кепара, ингалс маттера "riot", аьлча а, „гIаттам“, „къепе дацар“ боху дош "right" бохучу, нохчийн маттахь аьлча, „бакъо“ бохучу маьIне а доккхуш.\nЦу спектаклан коьрта продюсер волчу Маас Девида дуьйцу, ша а, шен белхан накъостий а и проект ян дуьйлачу хенахь, шайн цу тобанна юккъера кхаа зудчунна тIехь Москохахь еш йолу кхел – иза ша а еккъа цхьа спектакл, цхьа фарс йолуш санна синхьаамаш бара, бохуш.\nЦундела шайна кхин дукха хан а ца ийшира и спектакл кеч а йина, хьовсархошна дIагайта, боху цо, хIунда аьлча, „оха цигахь дан дезнарг цхьа хIумий бен дацара: ширачу Грецерачу драматурга Софокла масех эзар шо хьалха язйина йолу „Антигона“ Оьрсийчоьнан таханлерачу денца цхьаьна йозар бен, ткъа кхин дIа дерг Москохарчу кхелахоша иштта а динера“, - бохуш дийцира цо спектакл хьовсархошна йовзуьйтуш.\nБёлль Генрихан цIарахчу фонде спектакле хьовса баьхкинчарна юккъехь немцойн бевзаш болу политикаш а, адмийн бакъонашларъярхой а бара. Царна юккъехь яра баьццарчу партин цIарах Европарламентан депутат а, Малхбалерачу Европехула тергамча а йолу Бек Марие-Луиза а.\nПолитик ша а хиллера массийтаза Москохарчу Хамовникерачу кхелехь Пусси Райот тобанна тIехь дIахьочу процессана тергам бан яхана. Цо иштта дийцира шена и кхел дIайоьдучу хенахь цу тобанера кхаа йоIа бинчу тIеIаткъамах лаьцна.\nБек Марие-Луизе: „Оцу кхааннах хIинца цхьа ша тайпа симболш хилла, масала, аьр вай, маршонашкахь къуьйсучу боламан седарчий тайпа хIума хилла царах. Ма-дарра аьлча, доккха доьналла долуш зударий бу уьш, шайна хетарг дIаала майралла а йолуш, шаьш болийначу некъа тIехь чекхбовлуш а болуш.\nТкъа Путинна хьалха хIинца цхьа керла проблема хIоьттина - хIинца дуьйна дIа оппозицин керлачу агIонца къийса дезар. ХIунда аьлча, юкъараллин жигархоша интернет маша а, исбаьхьаллин ницкъ а караберзон болийна, шайна хетарг нахалахь даржадархьама“.\nИзза ойла йолуш вара спектакл хIотторехь а, гайтарехь а жигара дакъа лаьцна волу Бёлль фондан белхахо Рёмер Кристиан а. „Театранний, политиканий юккъера я исбаьхьаллиний, адамийн дахарний юккъера доза тахана, цкъа а ца хиллачу кепара, дуткъаделла.\nИсбаьхьаллехь къахьоьгуш долу нах тхаьш хиларх терра, тхо тешна дара, таханлерачу хьолехь, цхьанна а кепара вистхилар а доцуш, Iер – иза уггаре а эшна болу некъа хиларх. Цундела цу кхаа йоIе дош а луш, хьовсархошна гайта лаьара тхуна, маццахехь дIадаьлларг а, таханлера де а мел вовшех тера догIуш ду“, - элира цо.\nБакъдолш, спектаклан авторша ширачу Софоклан „Антигона“ цIе йолчу пьесерачу диалогашна тIе таханлерачу дийнера кийсакаш яхкаро хьовсархошна дицдо, хуьлуш дерг хIинца, вайн заманахь ду теша я ширачу Грецехь лаьттинарг ду теша, бохург.\nАвторша шех „Москохарчу панк-тобанна тIехь ечу кхелах лаьцна йолу текстан коллаж“ алла цIе тиллина йолу спектакл доллучу дуьненехула яьржинчу видеокийсакца йолаелира - Хамовникерачу кхелехь цу тобанна декъашхошна кхел дIакхайкхор гойтучу кийсакца.\nЦул тIаьхьа сцени тIехь Iачу ролашловзархоша юхаметтахIоттийра кхелехь лаьттина хилла долу хьал - тешашка бина хилла хеттамаш а, кхелахочуо бина сацам, кхеле озийначу кхаа зудчуьн тIаьххьара дош а. Баккъал а кхело бинчу сацамна юккъера схьаэцна йолу кийсакаш спектаклехь Софоклан дешнашца говза эйинера авторша.\nЦу авторехь цхьаъ волчу Маас Девида ма-аллара, Путина Пусси Райот тобанна беш болу бекхам дукха чIогIа тера бу эзар шераш хьалха Грецехь Креонта Антигонина бинчу бекхамах. ХIетахь Фивийн эла хилла волу и Креонт а ма вара, пачхьалкхан къепе адамийн бакъонел еза ю, аьлла, тешна.\nЦундела хила мега спектаклехь декна долу „Паччахьа бохучунна массо а хIуманна тIехь къера хила веза массо а, иза нийса велахь а, вацахь а“, боху дешнаш Оьрсийчохь а, цо олалла дечу цхьацаболчу кхечу мехкашкахь а яржош йолчу къепенашкара схьаэцча санна.


ЙОАЗОНХОЙ ГIОНЧА ХИННА САГ — Сердало\nЙОАЗОНХОЙ ГIОНЧА ХИННА САГ\nСурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа) хьалхарча мугIарца: Ужахов Мухьмад, Мальсагов Ахьмад, Костоев Iалихан, Точиев Тухан; шоллагIча мугIарца: Мальсагов Або, Зязиков Азамат, Чахкиев Башир, Мальсагов Руслан.\nВай мехка арадувлаш хиннача книжкаш тIа 60-гIа шераш юкъекхаьчача хана денз, даим го йиш яр Зязиков Iалаудина Азамата цIи. Из вар Нохч-ГIалгIай книжни издательствон редактор. Сона дагадоагIачох, массехк редакци яр издательствон: дешара книжкаш кийчдеш, массово-политически литературан дешашца ювзаенна, исбахьален литературан йоазош арадоахаш. Азамат болх беш вар тIеххьарча редакце, цун кулгашка гIолла чакхйоалар гIалгIай меттала язъяь байташ, поэмаш, повесташ, романаш, пьесаш. 80-ча шерашка книжни издательство хилар Шолжа-ГIалий тIарча «Нохчий гастроном» оала тика чухиннача цIен шоллагIча гIата тIа. ЙIаьхха уйче йолаш, аьрдехьа а аьттехьа а дIачувоалаш наIараш йолаш, уйче яр издательствон. Царех цхьан йоккха йоацача кабинета чу вIаший духьалъоттадаь латтар къаьнарча хьисапах дола ши истол. Дехьарчун тIа вагIаш хулар массаза Зязиков Азамат.\nСехьагIа – Эдилов Хасмухьмад, из вар нохчий говзамеча йоазошка хьожаш хиннар. Геттара сатийна хулача цIагIа, арадаха оттадаьча книжкашка хьожаш, тоаде дезар тоадеш, дIадаккха дезар дIадоаккхаш, тIатоха дезар белгалдеш, вагIаш хулар уж ши саг. Цхьайолча хана дукхача наьха оазаш а хаза йиш яр цу чура, хIана аьлча Iалаудина Азамат хьаьший дукха болаш саг вар. Масала, из волча го йиш яр гIорбаьнна йоазонхой Боков Ахьмад, Ведзижев Ахьмад, Чахкиев СаIид, Яндиев Жамалда, Дахкильгов ИбрахIим, Вышегуров Мухьмад, Мальсагов Ахьмад а Або а, царех тарра кхыбараш. Сона из геттара гарга вайзар 1979 шера. Цу хана университета 5-ча курса студент вар со. Арадаккха кийчдеш дар «Iуйре дика хийла» яха са эггара хьалхара книжка. «Къонача поэта библиотека» яхача серена юкъедахадар из. Эггара хьалха, дагадаьнна, нийслуш дола хаттараш дIадаьхар оаха шинне. Цул тIехьагIа, цун беттагаргаш, художнико дийхка сурташ хьахьокха дIавийхар со. Кастта, Зязиков редактор волаш, арадаьлар из книжкилг. ТIехьа тIайоагIача хана ара мел дийнна гIалгIай меттала яздаь са книжкаш дийшар а из вар: «Вахара бос», «Безаман цIогIа», «Лаьттан воI». Геттара лира хила гIертача редакторех вацар из, нагахьа санна латтача Iаьдала духьала хIама деце, законаша яхачун тIара дIабоалаш чулоацам беце, тоадараш юкъекхухьаш, йоазош телхадеш оамал яцар Азамата. Кхыча дешашца аьлча, ма хулла машарца чакхдаккха хьожар из йоазонхочунцара ший вIашагIкхетар.\nЮххе латтача аьшка сейфа чу леладора цо автораша хьатийнна йоазош. Хьахулаш долча шера план оттаеш, цунна юкъедахьа гIортар гIалгIай къонача а къаьнача йоазонхой книжкаш. Кхоъ-диъ гIалгIай меттала яздаь книжка юкъе доацаш, хилацар аргIанара план. Ма хулла товр де гIертар из ше волча чуухаш болча авторашта, цар книжкаш арадаргдола оагIув лахарца. Къаьстта дикахетар хулар цунна дикка деша говзал йола къона зIамсаг, йоI вай литературанна юкъе гучадаьлча. Сона дагадоагIа, Вышегуров Мухьмада хьалхара книжка арадаьнна. Из книжка («Эздел») Шолжа-ГIалий тIа Iо а дихьа, Зязиковга дIаденнар со вар. Цун байташта чIоагIа раьза волаш вар редактор, кхыметтел цунна Ленински комсомола преми ялийта гIерташ, кулгаш яздайташ, каьхаташ кийчдеш, лийлар из. ХIаьта Вышегурова стихотворенеш я а яр массарна езалуш а, говзача меттаца язъяь а. Иштта езаеннаяр цунна Барханоева Мовлатхана (художника Барханоев Iийсай фусам-нана) язъяь байташ, Ахильгов Микаила йоазош. ХIаранена къаьстта книжка дала вIаштIехьа ца доалаш вусар цкъаза. Из мо моттиг нийсъелча, юкъара книжка арадаьккхе а, къоначарна товр де хьожар. Наха дезалора иштта вIашагIтеха книжкаш. Масала, дуккхача наха безабеннарех бар кхо поэт: Арчаков Тухан, Муталиев Мухьмад, Торшхоев ИбрахIим — вовзийташ хинна «Дагалаттар» яха юкъара болх. Доккхий книжкаш а дувлар ара, Зязиков Азамата кулго тоадеш. Царех яр Боков Ахьмада гIоръяьнна романаш «Беке къонгаш», «ЦIийенна сайре», «Седкъашта юкъе седкъа санна». Чахкиев СаIида романий редактор а вар Зязиков, царех яр «Иштта мара», Бертий бийсаш». Плиев Махьмад-СаIида «Хала урхе», «Син цIенал» яха романаш тIа болх баьр а из вар. Майрра ала мегаргда, укх тIеххьарча ах бIаь шера арадаьнна дикагIдола вай йоазош кепа тоха кийчдаьр Зязиков вар, аьнна.\nЗязиков Iалаудина Азамат ваь хиннав 1937 шера 9 октябре Наьсарен района Буро кIалха. Хоза ха хиннай из ваьр. Мохк тоалуш, хозлуш латташ хиннаб. Даржаш латташ хиннад дешар. ДегIаухаш хиннад кепайоазув, литература. Хозача моттиге улла юрт, цун Iалам, бе-беча тайпаех хьабаьнна юртахой бовзале, мехках воаккх из, къаман моастагIа ва, аьнна. Азамат 5-6 шу даьнна мара хиннавац из Iаьржа, вай мохк бохабаь, ди довзача хана. Юха вай мехкадаьлча, Нохч-ГIалгIай хьехархой институт яьккхачул тIехьагIа, цо болх бо моттиг книжни издательство я.\n1984-ча шера, вIалла бехк боацаш, парте обкомо даьча гIалатах, «Сердало» газетера дIаваьккхар со. Цул тIехьагIа, со нийслу книжни издательстве. Эггара лохагIа бола корректора болх белар сона. Нохчий а гIалгIай а корректораш цхьан йоккхача кабинете багIар. МагIарча цIагIа хьалчуваьлча, цхьа саг вагIаш йола зIамига кабинет яр. Нохчий кхалнаха (Джабраилова Зурас, Виситаева Аьсета, Асхабова Лизас) чIоагIа эздел лаьцар соца. Из зIамига кабинет мукъаяьккха, сона хьаелар цар, болх бе хьакхаштагIа хургйолаш. Цхьан юкъа тхоца балха хилар:\n«Наьна шурийца цIийх чубеннна\nБоча хеташ, со хьа сийна\nяха дешаш яздаь Ужахова Хадижат, дикка ха яха йоккха саг яр из цу хана. Кхы а бар укхаза гIалгIай. Масала, издательствон директор Дзейтов Хьажбикар вар, массово-политически литературан редакце Гайсанова Радимхан яр. Школашта лаьрхIа книжкаш кийчдеш йолча отдела керте Шадиев Султан латтар. ХIаьта говзаме литература Зязиков Азаматага дар. Дуккхача хана денз укхаза къахьегаш хьавоагIача цо; сабарца, нахаца Iимерза хиларца; везавалийтавар шийца болх беча тайп-тайпарча къамех болча наха. Цун доттагIий бар ала мегаргда йоккхагIйола редактор Яблокова Галина Ивановна, технически редактор Липатова Светлана, художественни редактор хинна Магомаев Мансур, массово-политически литературан йоккхагIйола редактор хинна Куприянова Евгения. ТIеххьарчох Азамата цIаккха йизза цIи яккхацар, ший цIагIарча сагах санна, Женя оалар. ХIаьта Шадиев Султан, новкъост хинна ца Iеш, цун бажа а вар. Цар шинне а истий Пхьилекъонгий тайпан бар.\nХIанз каст-каста со вагIача оагIорахьа хьааха везаш хулар редактор. Корректорске чувоагIаш хилча, йийллача йIаьхача балкона тIагIолла чакхвала везар. Когий татах ховра, уй тIагIолла воагIар малав, корага кIадаш даде а. Цул совгIа, цаI мара доацаш хиннача са корага решётка латтар. Цкъа са кабинете нийсвеннача Питерерча поэта-таржамхочо Вольске Сергея аьннача беса, со «цаI мара поэт вацар решеткаш техача цIагIа чувоаллаш». Цхьаболчар, со волча чубаьхкача, А. Пушкина «Тутмакх» яха стихотворени а ешар сона. Цхьа гIулакх ца хилча, тхо долча оагIорахьа хьавоагIаш оамал яцар Iалаудина Азамата. Бедоахкаш каьхаташ долаш, моллагIа цхьа декхар тIадилла дагахьа воагIар из. ДукхагIйолча хана, деша дезаш, гIалаташ тоаде дезаш дола, кепа тоха кийчдеш дола книжкаш хулар уж. Цар тIара гIалаташ а тайп-тайпара хулар: орфографе, стилистически, грамматически, латтача Iаьдала политически наькъаца дувзаденна. Цу хана цензура а яр, болх беш. МоллагIа арадоала книжка цензораша кулг яздаь, мухьар тоIадаь хила дезар. Аз даьча тоадарашта цIаккха раьза воацаш хилацар редактор. Цкъаза согара цхьацца гIо-новкъостал цо дехаш моттигаш а хулар. ДагайоагIа цу тайпара цхьа моттиг. Яндиев Хамарзий Жамалдий дикка сома книжка дар арадаккха кийчдеш. Цунна дешхьалхе гIалгIай меттала яккха езаш яр, хIана аьлча книжка ше а\nнаьна меттала хиларах. Сога дийхар редактора из таржам дар. Дикка къахьега дийзар са из болх беш, бакъда Азамат раьза хургволча тайпара чакхбаьккхар аз сайна тIабилла болх.\nВоагIаш-водаш, городерча кхыча нахах къоасталуш вацар Зязиков. Аьхки моллагIча мугIарерча сага санна пхьошаш кIеззига хьалтIадерзадаь йиткъа коч лелайора цо. ДукхагIболча цу ханарча редактораша санна, каст-каста гIаьле увзар. Iай Iаьржа маьша полтув, морача андатрах яь кий туллайора. ДукхагIйолча хана, бедоаллаш хьоарчадаь газет хулар. Духхьал редактора болх баь ца Iеш, керда эрсий литература дешаш а, цунца сакъердалуш а вар Азамат. Издательстве чуваьлча, аьрда оагIорахьа зIамига уйчелг яр гIаьле увза нах сувцаш. Цига латташ йола ха зехьа ца йоаеш, «Дружба народов» яхача журнала тIара А. Рыбакова «Дети арбата» яха роман ешаш хулар из. Иштта латташ массехказа вайра сона воккхагIвола новкъост.\nБолх баьнначул тIехьагIа, сарахьа дIа-юха хьоашалгIа ухаш е цхьана багIа гуллуш Iаьдал дар цу хана Шолжа-ГIалий тIа баьхача йоазонхой, журналистий. Цхьан шера Москве вахаш хинна Торшхоев ИбрахIим вера Шолжа-ГIалий тIа, ший фусам-наьнаца Галинайца. ИбрахIимца хинна ца Iеш, цун цIен-наьнаца а чIоагIа хьоашал долаш вар Зязиков, столице ваха волаш царцига хиннав ше, оалар цо. ИбрахIим дика вовзар сона а. Цудухьа мар-сесаг а царна дукхагIа безаш бола нах а се волча фусаме вIашагIтехар аз. Дикка бийса яххалца дог-безам дуаш даьгIар тхо: Мальсагов Оарцхой Ахьмад, Вышегуров Мухьмад, Торшхоев ИбрахIим, цун сесаг Галина, Зязиков Азамат. Шун тIа вагIаш, чIоагIа сабар долаш, совлен дош ца оалаш, шийх бехк боаккхаргбола хIама бIарга ца дайташ, дIаваха ховра Азамата. ДегIаца кхедаь эздел дар из. Оалаш ма хиллара, долчунгара эздел доаккхалургдац. Цудухьа дукха везар из наха. Цун цIи берех техкаш моттигаш а хулар, из лоархIаш, цун сий деш шоаш хилар хьагойтар духьа. Тхоца балха яр, книжкаш ханнахьа арадахара тIахьожам лоаттабеш йола Гиреева (Муцольгова) Лейла. Цо ший воIах Азамат аьнна цIи тиллаяр, Зязиков санна оамалца, гIулакхаца из хьалкхер ловш. Къона волаш каст-каста из волча воагIаш вар Зязиков Мурад а.\n90-гIа шераш долалуш, издательствос ше Iеш йола моттиг хийцар. В. Ленина урам тIа хинна из Субботников оалача улица тIа хиннача И. Заболотне цIерагIча типографена юхерча цIагIа дIачуяхар. Со хIанз массово-политически литературан редактор вар, цул тIехьагIа дешара книжкай редактор а вир сох. ХIаьта Азаматаца цхьан кабинете ваьгIа Х. Эдилов дIаваьннавар. Цун когаметта нохчий йоазонхо Саракаев Хьамзат вагIар Азаматаца. Цар кабинет эггара магIахьа, аьрда оагIорахьа дIачувоалаш, яр. Сона дагадоагIачох, хIанз укхаза дукхагIа хулача нахах вар Хашагульгов Iаьла, Ахильгов Микаил, Вышегуров Мухьмад, Боков Ахьмад, Плиев Махьмад-СаIид. Го йиш яр укхаза нохчий цIихеза йоазонхой Сулейманов Ахьмад, Ахматова Раиса, кхыбараш.\nЗама хувцалуш латтар. Издательствон гIулакхаш хьалха санна дика дацар. Алапи болхлошта ца луш дикка ха йоаккхар. ЦIаккха дIа ца хадаш, латташ митингаш яр Шолжа-ГIалий тIа. Тикашка, базар тIа хьаэца дулх, маькх, шекар дацар. ХIаьта книжни издательствон болхлошта даьтта талонаш Ленински райисполкомера хьаийяра гIулакх сона тIадилладар. Зязиков Азамат каст-каста могаш воацаш хулар.\nЦун декхараш кхоачашдора кхыча редактораша: С. Шадиевс, Р. Галаевас, кхычар. ХIаьта Плиев Махьмад-СаIида «Син цIенал», Боков Ахьмада «ДогIанха даша делхаш» яхача романаш тIа дукхагIча даькъе къахьийгар со вар. 1993-ча шера Зязиков Iалаудина Азамат кхалх. Бакъда цун цIи даим латта юс итташ шерашка арадийннача гIалгIай говзамеча литературан книжкаш тIа. Царех яр Зязиков Бахьаудина хержарий ши том, Осмиев Хьамзата ши том, Муталиев Хьажбийкара ши том… Царел совгIа, эггара хьалха гIалгIашта Картоев Мурада, Кодзоев Тимура хоза йоазош довзийтар а Iалаудина Азамат вар.\nТаржамхочун болх а бора Зязиковс. Цо наьна меттала яьхаяр дуккхача Къилбаседа Кавказа поэтий, дуненна цIихезача илланчий байташ. Царех яр Омар Хайяма, Ахматова Раисай, Кешоков Алима, кхычар стихотворенеш. ГIаьбартой халкъа поэт вар тIеххьарвар. Цун стихотворенена Зязиковс даь таржам оаш дийшача бакъахьа хет сона:\nАз цхьа совгIат хьона денад,\nДарегIа совгIат из дац —\nБIухо-гIаьбарто ва венар…\nТоп е шалта сайга йоацаш,\nIурра новкъа воал со.\nГIагI а дац аз дегIа дувхаш,\nЛорабе цунца дегIа го.\nБолар деш со, волавенна,\nЛоаман буххье воал цкъа;\nЦхьаь се волаш, саготденна,\nНах бIаргагор тувсаш са.\nБийса я са, кхерам боацаш,\nМоастагIий хилар кхераш вац,\nВужаш сай дына баргал тохаш,\nКхерам дагахьа лоаттабац.\nСо дIакхоач Кавказе,\nГIадвахав со, дув буъ аз;\nКхаьчав мотташ йолча нана,\nЙоккха паргIато хинна.\nЛоаман буххье морхаш йолча,\nДекаш шовда легача,\nЛоаманхо-йоI хьеж паргIата,\nВайча кхераш хилац сох.\nЮрта цхьаккха сихвеннавац,\nОарц доаккхаш, вайча со,\nСо моастагIа ва а аьнна,\nСона тоха даша пхо…\nОза пандар! ДоттагIал\nХестош илли аргда вай,\nДог дIаденна из вошал\nХестош, сийдеш хургда вай.\nЗязиков Азамат дагвоагIа дуккхача йоазонхошта. Вицвеннавац из Iаьдала болхлошта а. 2002 шера январь бетта 16-ча дийнахьа ГIалгIай Республикан президента амарах цунна еннай «КарагIдаьннарех» яха орден. Из цунна ялара бахьан да, литератураца дуккхача шерашка къа а хьегаш, доккхий толамаш дахар; цо редактора, публициста, таржамхочо санна балхаш даь хилар. Укх шера 82 шу даргдар Зязикова, таханалцца ваха висаваларе. ХIаьта а из вах цунца къахьегаш хиннача а из вовзаш хиннача а наьха дегашка.\n← И снова о сохранности родного языка\nВай бераша гIалгIай мотт бувцар догдоахаш →\nУшла из жизни Лейла Абашидзе\n24.11.2019 serdalo@yandex.ru 0


ТIехьаленна хетадаь вахар — Сердало\nКепайоазонга гIолла дукха вувцаш веце а, республикерча наха дика вовзаш ва аьнна хет сона Дударов БатIала Урусхан. Укх шера 80 шу дизад, ше мел яьккха ха къона тIехье хьаькъал долаш кхее гIерташ хьавенача сага. Ширача тайпах, денал долча нахах ше хьаваьннилга хайташ да цо даь «Денал долча Дударахи цун тIехьенахи дола дувцар» яха йоазув. Цун дай 1470 шера Кий яхача юртара баьнна, лоаман ГIалгIайче баьхкаб. Iарамхин лакхенашка Биср яха юрт а йилла, цига баха сайцаб. Тумгоева тайпан цIи язъяйташ йола хоза йоI йоалаяь, цунгара хьадоладенна фу да шоайдар, йоах автора. Цул тIехьагIа Салге а ваьха, юххера Хьуле соц Дудар а цун къонгаш Ита, Аьрда, Инал, Саг, Аьрзи, Сурхо, Овлур. Из дIаяздаьр Урусхан вале а, шин сага гIо даьд цунна: из хьадийцача Цуров Султанеи тоадаьча Мальсагов Дошлакъаси. Цу овлан тIара ше хьавалар диц ца деш, чакхваьннав вай мехкахо: карарча хана ТIой-Юрта вахаш вола Дударов.\nУрусхан ваь хиннав 1939 шера ТIой-Юрта Дударов БатIала, Плиева Гошмоахий дезале. Диъ-пхи шу даьнна кIаьнк волаш, кхыбола гIалгIай санна мехках ваьккха лийннав из. Ла йийзай шелал а моцал а. Из ха дагалувцаш, цо яздаьд. ТIой-Юртара Берса-Юрта кхаччалца бода никъ гIадамашца биллабар, из болх баьраш гIалгIай шоаш бар. Царга аьннадар, вай эскара машенаш ялсаргйоацаш деш да из хIама. Герз мел дарашка дувнаш а дуийташ, герз дIадаьккхадар. Цу гIулакха юкъе дакъа лоацаш, партизан хинна Урусхана да а хиннавар. Цул совгIа из герз акхар цIен подвала чу лоаттадеш хиннадар, тIема машен хьа а ена, дIадаххьалца. Никъ-м, тIехьагIа гуча ма даллара, гIалгIай арабаха биллийта хиннабар.\nХIара дийнахьа хIама массаза дуъ, ший нанас дуIа дора аьннад Дударовс. Из дуIа, цу хана наьнагара Iомадаь, хIанз а ду цо, ше шун тIара хьалгIаттале: «Дала эша ма йойла хьо (юа хIама), дикаца маьрша юийла хьо. Хьо хьаеннача Далла хоастам ба».\nЦIадаьхкачул тIехьагIа, Нохч-ГIалгIай хьехархой институте эггара хьалха деша бахача кагийча нахаи мехкараштеи юкъе хиннав из а. Цунца цхьана дешаш хиннарех вар профессор, филологически Iилмай доктор Дахкильгов ИбрахIим, журналист, йоазонхо вола Шадиев Султан, дуккхача шерашка журналиста болх баь Костоев Башир, кхыбараш. Цар хержар историко-филологически факультет яр. Из толамца чакх а йоаккх цар 1962-ча шера. ГIалгIай меттаца, литератураца дувзаденна Iилмаш Iомаде царна сел атта а хиннад оалалургдац, хIана аьлча, кхойтта шу арахьа доаккхаш, царна уж хьехаш саг хиннавацар. ХIаьта а институте дешача юкъа цар меттаоттадир шоай дайнар, цу даькъе царна гIо деш бар хьехархой, къаьстта а вай лакхе хьоахаваь Д. Мальсагов. Студенташца районашка гIолла дIа-юха ухаш, халкъа багахбувцам дIаязбеш лийннав из. Дийша баьлча цар хержа наькъаш бе-бе хиннад, бакъда БатIала Урусхан ше хержача балха говзала, вахара гIулакха тешаме волаш, хьехархочун новкъара ца воалаш, дIахо а дIаваха лаьрхIа хиннав. Цкъа Даьхен декхар дар дIадала дезаш, эскарера ше цIавеча, дагалаьтта уйла йизза кхоачашъю цо. Дударов соц ший хьамсарча юрта, укхазарча юкъерча школе къахьега волалу. Касташха цох директора дешарах вола заместитель хул (завуч). Цкъарчоа из атта болх ба аьнна хеталой а, школе хьехархоша мел болча балхаца бувзабенна бехктокхам IотIабуж цунна. Завуч хьажа веза хьехархоша беча балхага, дешархоша гойтача хьаькъала боарамга, из лакхагIарча лагIа тIа баккхарга, дикагIболча хьехархой поалхам дIайоаржаярга, кхы а массагIа да уж цо жоп дала деза хIамаш. Хетаргахьа, Урусхан цу балхах дика лоархIавеш хиннав. ЛоархIаваьвецаре, шийтта шера цу балха тIа вутаргвацар из. Завуч волаш цо болх баьб 1964 шера волавенна 1976-ча шерга кхаччалца. Шийна караденна гIулакх дика кхоачашду, цох лоархIаву саг балха тIа лохвеш хилац. Лакхвеш-м хул. Из гу вайна Дударова вахара никъ зийча а. БIарччача юрта доал де хьаькъал дIакхоачаргдолаш из ва аьнна хеташ хул, дуккхача шерашка цунца цхьан юрта баьха нах. Цудухьа из хорж ТIой-Юртарча юрта Совета председатела гIулакха тIа. БархI шера цар хьашташ ма хулла дизагIа кхоачашде гIерташ хьавоагIа из. 1977 – 1985 шерашка хилар Дударов юртдаь декхараш кхоачашдеш. Цун бIарг дIакхача безаш дукха хIама хинна хургда къаьстта цу хана. Кагий нах малара-озара тIехьбаьнна хинна, кино-ресторане бахар мерзденна хинна ха яр из. Сона дагадоагIачох, юрта клуб яр, чуваха хIама мала кафе яр, бакъда маьждиг а цох тара йола наха хьехам лу моттигаш яцар. Кхыметтел шоай юртарча клубах а цIи техаяр цигарча наха. Цу шеддолчох корта лаза безар эггара хьалха юрта доал ду саг вар. Цхьаннахьа хий дац, вокхазахьа газ яц, цхьаькханахьа наькъаш дехад. Цу мугIарера дешаш цу заман чухь массаболча кулгалхошта хьалхашка латташ а къестаде дезаш а дар. ХIаьта а Урусхана уллув болх беш бар цун дика гIончий бола нах. Царех бар республике цIихезача «Октябра 40 шу» яхача совхоза кулгалхой а ахархой а. Юртахошта шийна мога гIо деш хьавоагIар, тIема хана майра лётчик хинна, совхоза парторг Арчаков Керама Хасолта, тIехьагIо Социалистически Къахьегама Турпал яха цIи енна Кодзоев Гоаспой Бахьаудин, кхыбараш.\n1986 шера Дударов Урусхан хьожаву ТIой-Юртарча ийс шера дешача школан директоралла. Юрта юкъера аьрда оагIорахьа дIалестача, рузбан маьждига гаьна йоацаш яр из. Дукха йоккха йоацаш, цхьа гIат долаш яр ООШ (керттера юкъара дешар деша школа). Цкъа а шозза а яхар санна цу школе хила вийзар са, тайп-тайпарча газетий редакцешка балха волча хана. Цигарча хьехархоша эггара хьалха белгалдоаккхаш хиннар дар шоай директор дика саг, эздий къонах хилар. Цхьаькха цхьа хIама а дар цар чIоагIа теркам тIабохийташ, из дикача дезала да хилар. Дударов Урусхана кулгал деча хана, «Шера школа» («Школа года») яхача яхье дакъа лоацаш хулар хьехархой коллектив. 1998 шера цу яхье кот а баьннабар уж. Цу масало дика гойтар, цу школера хьехархой болх бе ховш болга, бераш дика дешаш долга, школа хоза а цIена а лелаяьлга. Нагахьа санна Дударовс иштта болх беш хиннабецаре, цунна 1985-ча шера лург а яцар Россе халкъа дешара отличник яха цIи.\nДуххьал школе болх баь ца Iеш, цо дора цхьацца йоазош а. Карарча хана из ва ГIалгIай Республикан йоазонхой цхьанкхетара (союза) доакъашхо. Цо даьча йоазошта кепа йийттай моттигерча газеташ тIа, «Литературни ГIалгIайче», «СелаIад» яхача журналаш тIа, цул совгIа дукха книжкаш арадаха а низ кхаьчаб цун. Царна юкъе да «Уйлай жовхьараш», «Са дог, са вахар хьона, ГIалгIайче», «Са дега мерзаш», «Баркал хьона, бIаьсти», «КIедж йоаха вахар», «Сатувса уйлаш», кхыдараш. Тайп-тайпарча жанрашка болх баьб йоазонхочо. Цо кхеллад дувцараш, анекдоташ, ховли-довзалеш, кицаши оаларгаши, дагалоацама очеркаш. Цу хьакъехьа «СелаIад» яхача берий журнала воккхагIволча редактора, цун ший юртхочо Мерешков Султана яздаьд: «Хьалха арадийнача книжкаш тIа цо язъяьй хоза байташ, повесташ, пьесаш, сакъердаме дувцараш. Ала деза автора гIалгIай а эрсий а метташ цхьатарра дика ховш хилар».\nДударов Урусхана байташ ешаш, дукха хIама Iомаде, вахара маIан фуд ха йиш я. Кхувш йоагIача тIехьенна хьехам луш язъяьй царех цхьаяраш. Цун бокъо я аьнна хет сона къоначарна цу тайпара кхетам луш дола дешаш ала, хIана аьлча тIакхувш дола ноахалаш ма хулла дикагIа хилийта гIерташ, чакхваьнна саг ва из. Укхаза сона дагайох «Къонача тIехьенга» яха цун стихотворени, хьехама кеп йолаш я из:\n«Хьанад ала йиш йолаш\nшоаш цо кхолларах,\nДалла хоастам белаш.\nКурра бувца йиш йолаш,\nдаь-наьна сий делаш.\nМалашд ала йиш йолаш,\nцар хам беш хилалаш.\nМел хала хиларах,\nВай мехка сий лорадеш,\nКъовсаме а къахьегаме а\nТахан каст-каста дувцача дешаех цаI да, наьна меттаца дувзаденнар. Цхьачар цу хьакъехьа йоккхий статьяш язъю, вокхар докладаш еш, гулламашка къамаьлаш ду. Да а да из дош тахан ира латташ. Наьна мотт дукха безача наьха чIоагIа саготдеш да, из леш латтача метташта юкъе хилар. Меттацара ший уйла тайп-тайпара хьахьокха йиш я. ХIаьта Урусхана геттара лоаца аьннад «Наьна меттах», бакъда чIоагIа аьннад:\n«Эздийча къаманна дала бенна,\nСийдола гIалгIай мотт!\nБоагIа хьо дегIа хIара денна,\nБоадонца къувсаш, бувлаш кот.\nШий наьна шура хьарама хиннар,\nНаьна мотт бицбаь тахан лел,\nВезача Дала даькъала мел ваьр\nЦу гIаддайнача баьрех вел».\nКицаш халкъа багахбувцама жанр я. Эггара хьаькъал долашагIа йола жанр лоархI цох. Уж цхьан сага кхоллаш хиннадац, къаман юкъара жовхьараш да уж. Дударовс ше кхеллад цхьаццадола кицаш. Цо а тешал ду, Урусхан вахар а мотт а бовзаш саг хилара. Массехк кица доаладергда аз цун книжка тIара: «ГIод текхар – мискавар, цох вахар – вIаьхийвар», «Цадезар леладер диках кхийнавац», «Кепига мах цабер – кепига маьха воацар», «Можо саг магIавоаккх, воча метто эгIавоаккх», «Цкъа дахача гIолла додац хий, цкъа дайча хьакорадац сий».\n2001 шера денз Дударовс, хьехархочун балха нийса, Iилманхочун болх а бир. Из къахьегаш хилар Ч. Ахриева цIерагIча гIалгIай Iилма-тохкама институте. Цу заман чухь кийчдеш дар керда орфографически, дешай маIанаш доашхаш дола дошлоргаш. Царех цаI, «ГIалгIай-эрсий дошлорг», кийчдеча дакъа лаьцад Дударовс, цудухьа цун авторашта юкъейихьай цун тайпан цIи. Из ха дагалувцаш, института болхлочо Накостхоев Хаважа йоах: « ЧIоагIа сабаре саг вар из, Iимерза, нахаца та ховш вар. ЦIаккха из эгIазваха вовнзар сона, цо институте болх беча юкъа. Мотт дика ховш вар из, цо дакъа лаьцар гIалгIай-эрсий меттай дошлорг оттадеча балха юкъе. Бегаш бе ховш а, уж кхетабе ховш а вар Дударов».\nКарарча хана Урусхан пенсе вахав. ХIаьта а сатувсаргда вай, цун керда арадувлача книжкашка. Цунца цхьана из могаш-маьрша вахар а ловргда.\nОтветственно подойти к исполнению своих обязанностей →\nХалкъа йоазонхочох йола уйлаш\nОаша фу пайда бу цох


Iеламнах шен гурашка лоьцу Нохчийчоьнан муфтиято\nТовбеца-бутт 10, 2015\nЮкъараллера жигархой а санна, Iеламнах а бу Нохчийчуьрчу Iедалан тергонехь. Церан доладархьама, рогIера кхеташо дIаяьхьина мехкан куьйгалхоший, муфтиятой. ХIинцачул тIаьхьа хьаькамашна а ца хууш, ша-шеггара Малхбале дин Iамо вахалур вац цхьа а нохчо.\nДеношкахь Нохчийчоьнан Динан урхаллехь мехкан куьйгалхочун омрица молланаша а, имамаша а, республикан муфтиятан векалша а кхеташо дIаяьхьна коьртехь муфтий Межиев Салахь а волуш. Бараман Iалашо яра дин махкал арахьа довза а, Iамо а луучийн бахар-бахкар, церан некъаш а, хатI а Iедале дола далучу юкъарчу хорша, цхьана кепе даккхар.\nШен къамелехь муфтис ялхийра республикехь хIоьттина коьрта пробелема. Денна бохург санна, меттигерчу Iедалца дага а ца буьйлуш, кегийнах дIаоьху Малхбалерчу мехкашка динан Iилма лаха, бохура Межиевс.\nБинчу талламашца, 200 ца кхоччуш жимастаг араваьлла махкара бусалба дин Iамо деша воьду аьлла, амма царех 20 процент бен доьшуш вац, вукхара хIун леладо, мичахь лела муфтиятна ца хаьа, цуьнан тергонехь дац, элира муфтис.\nЦунна гарехь, мехкан дайн тIехь Iуналла а доцуш дIаоьху кегийрхой, тарло Шемахь тIемаш бечу ДАIИШ-ан тобанех дIакхета, аьлла дара кхеташонан декъашхошкара даьржа арз.\nДукха хан йоццуш Нохчийчоьнан Динан урхалло Мисарарчу динан университетца бартбина, Нохчийчуьрчу Динан урхаллера кехат-бакъо шегахь йоцу жимстаг деша дIа ца эцийта. И болх кхин а чIагIбеш, тIетуьйхира Межиев Салахьа, кхачаме хир ду хIора кIоштан полисхочо махках араволучо паспорт доьхуш чуделла кехаташ шайн тергоне эцча.\nДукха хан йоццуш бина сацам бу Ночийчохь Iедало оцу хьокъехь. 30 шарера валаза волчу жимчу стагера паспортна кехаташ чуоьцуш дац, нагахь санна цуьнца шен да-нана дацахь, цаьргара бакъо яцахь.\nСтенна йоху нахера Оьрсийчоьнан конституцино цкъачунна дIаяккхаза лаьтта бакъо? Стенна мегаш дац пачхьалкхера араволуш маьршша паспорт схьаэца?\nБахьана гуш а, довзуьйтуш а ду. Иза муфтис иштта кхетадо: кегийрхой экстремистийн боламех ларбеш.\nТIаьххьарчу ткъа шерачохь Нохчийчуьрчу кегийрхойх бIеннаша бусалба Iилма, Къуръан Iамийна Шемахь, Иорданехь, Мисарахь, цигарчу университеташкахь, институташкахь. Царех цхьа дакъа Нохчийчуьрчу хьуьжаршкахь, Исламан универститетехь хьоьхуш бу, вуьйш шайгара Iилма даймахкахь политике йирзинчу муфтиятна оьшуш а дацарна юхабахана беха Туркойчохь, Урдунехь, Мисарахь, кхечу Малхбаленан мехкашкахь.\nИсторин говзанчас Вачагаев Майрбека шераш ду хьекъалдолчу нохчийн кегийрхойх, церан кхолламех дог а лозуш, и категори шен тидамехь латтае. Цунна хаьл ишта го.\nВачагаев: «Цара арадаьккхинарг, цара лелошдерг иза хьалха дуьйнна девзаш хилла некъаш ду. Советан Iедалан хенахь а Iилма Iамо ваха везаш, кхечу пачхьалкхе воьдуш велахь а, ур-атталла Ташкенте я Бухара хьо воьдуш хилча а, оцу муфтиято вахийта везаш вара. Царна хаа дезаш дара, шаьш вахийтина стаг юха шайна схьавогIур ву аьлла. Церан куьйгакIелахь лелош дар-кх иза.\nХIинца юха хIоттош дерг, суна схьахетарехь, изза бакъонаш ю, хьалха шайн хилла. Амма иза хIинца царна лело хала хир ду, хIунда аьлча, кегийчу нахана цаьргара кехат ца хилча а масийта бIе некъ карор бу, баха а, бахка а. ДIакхаьчча цо ша нохчо вац, я гIалгIай ву, суьйли ву эра ду, тIаккха хIун дан деза цара».\nВачагаев Майрбека цхьана декъанна харц ца до цхьаболу кегийрхой, цIерачу нахе шаьш деша боьлху а олий, Шемарчу а, Иракъерчу а тIемашка хIуьттуш масалш дуккха а хилар. Амма массо а деша лууш волу къона стаг цхьана гура виллар, массарна а цхьабосса луьра тIеIаткъамбар – иза харцо ю, оцу юкъаметтигаша а тоьтту нохчийн къонахий махкал ара, оццу «Исламан Пачхьалкх» олучу тобане, аьлла хета Iилманчана.\nВачагаев : «Дукхахверг ша деша воьду а олий, я болх беш ву олий, Сиреххьий, Иракъеххьий соцуш ву. Цундела иза а долуш ду. Муха сацалур дара? Сацалур а дац-кх, кхета ца вича, жимчу стага ша интернетчохь дешар, ладогIар, цо доьшуш дерггий, иза кхин ду. Кхето везаш ву иза, кхерон везаш вац.\nДолуш дерг цхьана кепара ала ца аьлча, оцу интернетчохь дерг бакъ хета царна. ДIавоьду, юха дохковолий цIа ван меттиг боцуш вуьсу иза. Муфтис «хIан-хIа» аларх, Iедало «хIан-хIан» аларх а дIанислур долуш ца хета суна хьал. ПаргIат болх бу цу тIехь бан безаш, и бераш кхера а ца деш, кхетам а луш».\nШайца шога долчу Iедале протест кхайкхайойла нохчийн къоман дацахь а, хенан йохалла цо мехкан дайшна бехк буьллур болуш хьал ду лурчаха а, стохка а Нохчийчохь иккхина хилларг.\nБIеннашкахь къона Iеламнах лоьцуш, етташ хьийзийра, оцу бахьанийца дукхахберш, бевдда, махкал арабевлира, Малхбале дIабахара. Иштта Туркойчохь а, кхечу Iаьрба мехкашкахь а севццачу кегийрхоша дукхазза а телефонаш а йиттира Маршо Радионе шайна хилла вас елхош. Амма гIодоцуш бисина, баьржира ерриг а Малхбалехула.\nБIе некъ карор бу кегийрхошна дIабаха


Делан лаамца Дала леррина къобалвинчу Іийсан векал хила тІекхайкхийнчу ПахІала а, вайн динан вашас Состанама а яздо хІара кехат.\nХІара кехат оха яздо Коринт-гІаларчу Делан динан тобане. Дала леррина къобалвинчу Іийсаца уьйр хиларна, Дала даздинарш ду шу. Иштта, Делан долахь хила къастийнарш а ду шу, ткъа шуьца цхьаьна массанхьа а тхан Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсага кхойкхурш а иштта тІекхайкхина бу. Тхан Веза Эла хилла а ца Іаш, Іийса церан а Веза Эла ву.\nВайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсагара а Делан дика а, синпаргІато а хуьлийла шуна.\nШа леррина къобалвинчу Іийсагахула Дала шуна делла дика бахьана долуш, шуна тІера ас даим а баркаллаш боху сайн Далла.\nХІунда аьлча Цуьнгахула хилла шу массо а агІор хьал долуш – аша мел олучу дашца а, шун мел болчу кхетамца а.\nДала леррина Къобалвинчух лаьцна шуна дина тоьшалла шун дахарехь чІагІдаларе терра,\nДелан Синера долчу совгІаташкахь кхин цхьана а тайпана тоам боцуш дац шу, вайн Веза Эла волу, Дала леррина къобалвина Іийса гучувоккхучу дийне ладоьгІуш шу хиларна.\nТІаьххьара де тІекхаччалц Цо шу тешарехь чІагІдийр ду, вайн Веза Эла волу, Дала леррина къобалвина Іийса вогІун волчу дийнахь шу ала хІума доцуш цІена хилийтархьама.\nШен КІантаца, вайн Веза Эла волчу, Ша леррина къобалвинчу Іийсаца, уьйр хила шу тІекхайкхина волу Дела тешаме ву.\nВайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсан дуьхьа ас чІогІа доьху шуьга, динан вежарий, аша массара а цхьаъ дийцар, шайна юкъахь декъадаларш ца хилийтархьама. Шайн хьекъалшкахь а, ойланашкахь а кхоччуш цхьаъ хуьлда шу.\nХІунда аьлча Халайн цІерачаьргахула суна хааделла, сан динан вежарий, шуна юкъахь къийсамаш хилар.\nСо ала гІертарг хІара ду: шуна юкъахь олу: «Со – ПахІалехьа ву», «Со – Апа-Лесехьа ву», «Со – Кипехьа ву», «Со – Іийсагахьа ву».\nТкъа Дала леррина Къобалвинарг векъавелирий те? ПахІал дІатоьхнерий те шун дуьхьа жІарах? Я ПахІалан дола довлархьама чекхдахийтира те аша шаьш хих?\nАса Далла хастамаш бо, Крисп а, Гаяс а воцург, шух цхьа а айса хих чекх ца ваккхарна.\nЦу тайпана, шух цхьаннан а дац ша сан дола валархьама хих чекхваккхийтина олийла.\n(Иштта Сетипанан цІеранаш а хих чекхбаьхна ас. Ткъа айса кхин цхьа а хих чекхваккхар суна дага ца догІу.)\nДала леррина Къобалвинчо нах хих чекхбаха вахийтина вацара со, ткъа хаза кхаъ кхайкхо вахийтинера. Ткъа адамашна хьалха хьекъалечу дешнашца кхайкхо ца беза аса иза, Дала леррина Къобалвинчун жІарах дІатохар эрна ца хилийтархьама.\nХІаллакьхуьлуш болчарна Іийса жІарах дІатохарх лаьцна болу хаам сонта бу. Ткъа кІелхьардохуш долчу тхуна – иза Делан ницкъ бу.\nДелан Йозанашкахь аьлла ду: «Аса хІаллакдийр ду хьекъалчийн хьекъалалла, кхетам болчийн кхетам а талхор бу аса».\nТкъа мичахь ву кху заманара хьекъал дерг, Іилманча, хьекъале къийсамаш бийриг? Ткъа кху дуьненахь бехачийн хьекъалаллах ца йина Дала сонталла?\nШен хьекъалаллица Дала билгалдаьккхира дуьнен чуьра нахана церан хьекъалца Ша цавовзийтар. Мелхо а, Далла тамехь дара, оцу наха «сонта» бу бохучу, оха бечу хьехамашца Іийсах тешнарш кІелхьарбахар.\nЖуьгташа а доьху тамашийна билгалонаш гайтар, грекахоша а лоьху хьекъалалла,\nткъа оха дІакхайкхабо кхаъ хІара бу: Дала леррина Къобалвинарг жІарах дІатоьхна хилла. И кхаъ жуьгташна Іесалла ю аьлла хета, кхечу къаьмнех болчарна иза «сонталла» ю аьлла хета,\nткъа Дала тІекхайкхинчарна, уьш шаьш жуьгтех я грекахойх белахь а, цу кхоан маьІна ду, Дала леррина Къобалвинарг Делан ницкъ а, Делан хьекъалалла а хилар.\nХІунда аьлча Делан «сонталла» адамийн хьекъалаллал а тоьлуш ю. Ткъа Делан «эгІазалла» адамийн нуьцкъалаллал а ницкъ болуш ю.\nДинан вежарий, дагаяийтийша Дала шу Шена тІекхайкхина хан. Адамийн хьесапехь дукха бацара шуна юкъахь хьекъалалла долуш берш. Дукха бацара шуна юкъахь нуьцкъалнаш а, дукха бацара хьалдолчийн тайпанех берш а.\nАмма Дала кху дуьненахь сонта хеташ долу хІуманаш къастийна хьекъалалла долчийн сий дайа, ткъа кху дуьненахь эгІаза хеташ долу хІуманаш къастийна ницкъболчеран сий дайа.\nКху дуьненахь кІезиг хета хІуманаш а, сийсаза хета хІуманаш а къастийна Дала. Дуьненна уьш хІумма а доцу хІума хетташехь, Дала уьш къастийна, цаьргахула дуьненна ладам болу хІуманаш хІумма а доцург хилийтархьама.\nЦундела Далла хьалха цхьаьнгге а дозалла ца дало.\nИза бахьана долуш ду шу Дала леррина къобалвинчу Іийсаца хилар! Цуьнгара хилла вайна Делера долу хьекъалалла. Цуьнгахула вай Далла хьалха бакъ а до, Дала вай даз а до, паргІат а доху.\nЦундела ма яздина Делан Йозанаш тІехь: «Ша дозалла дечо – Везачу Элах дозалла де».