Исраилова Я. «Кацаев Сайд-Хьасан: «Мотт – халкъан хазна»\n13 июнь 2014 года\nХІун хир ду ненан маттал хьоме дуьненчохь дехачу адамашна?\nНанас шен мерза Іаьнарца йовхо луш, аьхначу куьйгаца хьостуш болчу ненан маттал? Нанас Іамабо берана шен оьзда мотт, оьзда гІиллакхаш. Дуьххьара дош ала Іамош ерг а, цІенкъахь хьалхара гІулч яккха дуьххьара шен ховхачу куьйгаца вайн куьг схьалаьцнарг а нана ю. Ненах доьзна дІадолало дерриге а адаман дахар. Буьйсана наб йоцуш, дийнахь тем боцуш, вай даларна а, цамгаро лацарна а кхоьруш, шен гІийлачу узамца, аганан иллица дІадижадо нанас бер. Ненан а, беран а марзо йоккха ю массо а исбаьхьаллел.\nНохчийн мотт къен бу, гІийла бу, олу вайх цхьаболчара. Иза бакъ дац. Цунна гІело йинарш вай ваьш ду, цуьнан хама ца беш.\nВайн республикан Конституцин итталгІачу статья тІехь билгалдаьккхина ду нохчийн а, оьрсийн а меттанаш пачхьалкхан меттанаш хилар. И ду цу шина а меттан цхьабосса бакъо хила еза бохург.\nАмма кхин цкъа а хьахо лаьа суна, вайн ненан маттана мелла а гІело еш хилар. Ша вехачу меттехь хьалхара рагІ шен къоман меттан хила еза, нагахь ша шен да, нана а ларахь, цара буьйцучу меттана сий а дахь.\nАмма, Делан къинхетам бахьанехь, кІеззиг балахь а болуш бу ненан мотт кІорггера хууш, безаш, буьйцуш, шайна хуург халкъана юккъе дІакхачош болу нах. Царех бу меттан говзанчаш: Джамалханов Зайнди, Сумбулатов Дени, Гайтукаев Асламбек, Умхаев Хьамзат, Абдулаев Леча а, Кацаев Сайд-Хьасан, Медигов Іалмирза а иштта дІа дуккха а кхиберш.\nТахана вайн хаттаршна жоп луш ву Куршлойн к1оштан «Машар» цІе йолчу газетан коьрта редактор, яздархо – Кацаев Сайд-Хьасан.\n– Ненан маттах долу къамел вай деш хилча, уггар хьалха оцу меттан хазалла, цуьнан цІаналла, цуьнан исбаьхьалла, цуьнан куц-кеп дуьйцуш, цуьнан сурт хІоттош къамел деш хилча бегІийла хир дара. ХІинца рагІ, Сайд-Хьасан, хьоьга ю.\n– Ненан мотт бохург доккха хІума ду. Нохчийн халкъан кица ду:\n«Мотт бу – халкъ ду, мотт бац – халкъ дац», – аьлла.\nОцу дешнаша кхачош ду дерриге а. Цхьаболу нах бу, шайн берана оьрсийн я ингалс мотт хиъчахьана, церан хІокху дахарехь цхьана тІегІана тІехь кхиам хилчахьана шайн декхар кхочуш хуьлу, шаьш шайн доьзал ирсе бо моьттуш. И бакъ дац, уьш Іехабелла, цхьана ханна тиларчу бахана нах бу. ХІунда аьлча...\nКхин цхьа масал дало лаьа суна.\nВайн махкахь гІараваьлла вевзаш волу поэт Цуруев Шарипа олуш дар-кха тохара, пачхьалкх кхуллу, аьлла, вай арадевллачу хенахь (бусалба пачхьалкх яра юьйцуш ерг, ткъа лелош дерг кхин дара) «Бусалба муьлххачу пачхьалкхехь а хила йиш ю, Россехь, Францехь, Америкехь а, гІадал гІаддайча, Іаьрбийн пачхьалкхаш ю бусалба».\nДуьнентІехь пачхьалкх стенна оьшуш ю аьлла хаттар кхолладелча, уггар хьалха, шен мотт, шен культура кхио оьшуш ю иза, бохура цо.\nАмма вай дІа а къаьстича а я юкъахь долуш а, нохчийн мотт я нохчийн культура кхиош дацахь оцу пачхьалкхах а, кху республиках а дан хІумма а дац.\nИ чІогІа нийса мах хадор ду. Нохчий ца хилча, шен долчу къомах хаьдда, хІун до кху дуьненах а, лелочу хІумнах а? ХІун вахар ду и?\nВайн поэташа чІогІа говза олу нохчийн маттах лаьцна.\nВайн гІарабевллачу поэтийн – Арсанукаев Шайхин, Саидов Билалан, Дикаев Мохьмадан, Апти Бисултановн, Леча Абдуллаевн а – дуккха а стихаш ю ненан маттах лаьцна.\nЦуруев Шарипан «Нохчийн мотт» боху стихотворени тхо студенташ долуш язйина ю. Цу хенахь университетан учахь, арахь а цхьаъ нохчийн маттахь вистхилча эхь ду моьттуш хан яр-кха, оьрсийн мотт бийцича дозалла ду моьттуш. Къаьсттина зудаберашца йолчу юкъаметтигехь нохчийн мотт бийцича заманна тІаьхьа висина ву аьлла хеташ, атталгІа, дуьнен тІехь цхьаъ бен йоцу нохчийн кафедрехь болу хьехархоша цхьаьна вовшашка оьрсийн мотт буьйцуш, чІогІа тамашийна хьал дар-кха кхолладелла.\nОцу заманахь язйина ю хІара стихотворени:\nАкха яр санна и\nЦа баьлла бацалахь,\nБоьжна бац стиглара,\nЭцна бац базарахь.\nКхоьллина хилла и\nВайн дайша азаллехь.\nАс лору дуьненчохь\nМел долу меттанаш.\nНохчийн мотт гуттар а\nСан оьзда дозалла,\nДІалаьцна меттахь Іаш,\nЦу маттахь дийр ду ас\nВесет а доьзале.\nЦу маттахь нанас со\nЦу маттахь некъан дош\nДадас а кхайкхина,\nЦу матто – уггар а\nГергарчу сан синна,\nСо генахь цхьаъ висча,\nДог ойла айина.\nКасумов Сайд-Мохьмадан, доций а долуш, дуккха а довха дешнаш ду нохчийн маттах лаьцна. Таханлерчу дийнахь чІогІа мехала маьІна долуш хета суна хІорш.\nСан гІаддайнехь – со\nВайн мотт байнехь –\nКегийрхошна лерина ду ала мегар ду уьш. Баккхийниш шайнчул дуьне гина а бевлла, кхана хиндерг цаьргахь дац, кегийрхошкахь ду. ТІаккха оцу кегийрхоша шайн ненан мотт дІалелош, цунах дозалла деш ца хилча, и мотт кхуьуш бац, баьржаш бац.\nСайд-Мохьмадан кхайкхам бу:\nАс хьоьга сайна цІе\nТилла вола ца бах,\nАс хьоьга сайна той\nХІоттаде а ца бах,\nАс хьоьга Даймохк\nХьайн безахьа бах,\nАс хьоьга ненан мотт\nБиц ма бе бах.\nКхузахь Даймохк а, Ненан мотт бохург цхьаьнатохар, дешнаш куьцана вовшах тасархьама далийна дац, амма Даймохк, Ненан мотт – и ши хІума цхьаьна бен хила йиш яц.\nВайна хууш ду, хьалха Имам Шемалан тІом дІабаьллачу заманахь Хонкар махка а, цигара дІа Іаьрбийн мехкашка а дІабахана болу нах, шаьш бусалба пачхьалкхе кхачар бахьанехь, цхьана-шина чкъуро нохчийн мотт ларбина, амма таханлера церан тІаьхьенаш, дукха хьолахь, наггахь верг воцург, я дешна воцург, я баккхийчех воцург, нохчийн мотт хууш стаг вац царна юкъахь.\nТІаккха вай тахана Европехула, Америкехула дІабахана болу нехан ойла йича, церан цхьаъ-шиъ чкъор хийцаделлачул тІаьхьа, керста пачхьалкхашкахь-м муххале а, церан гІиллакхашка а бирзина, церан культуре а бирзина, уьш барна кхерам боккха бу.\nНохчий биса цхьа агІо ю церан, хьалха дІабаханчеран ца хилла аьтто. И хІун ю? Тахана хІара дуьне мелла чехка далар бахьанехь, вовшашна тІекхача машен, кема, цІерпошта, телефон тоха аьтто хиларца, Интернет хиларца шен нохчийн мотт ларбан йиш ю оцу дІаваханчу стеган.\nЭмигранташна юкъахь вай хьалхара дац, тІаьххьара дац. ТІаьххьарчу шерашкахь Европехь мелла а дика хьелаш кхоьллина тІебаьхкинчарна шайн мотт, культура а ларъян. Берашна школашкахь Іамо а йиш ю, ден-ненан хьекъал а кхаьчна, бала хилчахьана.\nЦхьаболчу вайнехан Іедал ду, ша юкъахь вехаш волчу къоман мотт хиъчахьана, берана атта хир ду, бохуш, чохь а нохчийн мотт ца буьйцуш. Оьрсийн, немцойн, ингалс кхиболу а меттанаш мел шера хаарх, багахь со нохчи ву бахарх, нохчи хуьлуш вац, нагахь санна нохчийн мотт хууш вацахь, нохчийн гІиллакх лелош вацахь. Хьо муьлха къоман векал ву къасточохь, уггар коьртаниг цхьаъ, – мотт бу. Хьуна я хьан берана нохчийн мотт ца хаахь, хьо француз, испанхо, милла кхиверг а ву, нохчи вац...\nАдам, дуьненан аьтто бахьанехь, я аьтто боьхча, шена валарна болу кхерам дІабаллац цІера валар а, цкъачунна аьлла, материальни агІор лахар, дуьненан аьтто лахар а ша ду, амма стаг гуттаренна аьлла, шен махках ваьлла, дІахада ца веза, хІунда аьлча и стаг шен ненан маттах, шен дайн гІиллакхех, шен бух тІера дІаволуш ву. Бух тІера дІаваьлча, хІун хуьлу адамна? ЦІенойн тхов а лаьттар бац, бухахь ондда бух боцуш. Цкъа мацца а тІебужур бу и, махо ласта ма биннехь.\nДала тІаьхье беркате йойла-кха вайн.\n– Сайд-Хьасан, кегийчу наха олу нохчийн мотт хала бу, чолхе бу, бийца атта дац. Дуккха шераш ду хьо кхолларалин балхахь волу. Нохчийн маттахь язъеш болчу могІанца, олучу дашца хало хуьлуш, ницкъ хуьлуш хІумма туса а лой хьуна?\n– Сайна ала луучунна дош ца карош ца висина со къамелехь, йозанехь а. Сайна цхьанна нохчийн мотт дика хаьа бохург дац сан и. Нохчашна юкъахь къамелан говзанчаш дукха хаабелла суна, яздархой, Іилманчаш а шайх Іама мегар долуш. Къа ца хьегча хІумма хуьлуш дац кху дуьненчохь.\nАс школехь хьехархо волуш дуьйна зийна хІума ду иза. Сан дешархой оьрсийн, гІалгІазкхийн, эрмалойн бераш дара, кхечу къаьмнех а. Кхетамна жимма тІаьхьа дисина, цомгашчу берашна лерина школа-интернат яра иза. Оцу берашца (дІадаханчу бІешеран дезткъолгІа шераш ду уьш, нохчийн мотт ГІалахь я Гуьмсехь а школашкахь Іамош бацара цу хенахь), ас хІетахь директорх, завучах дага а ваьлла, сайн лаамца йолийна эксперимент яра и, оьрсийн меттан, литературан а урокийн параграфаш хьалха йохий, царна дийца дезарг сихха дуьйций а волий, мукъадевллачу сахьташкахь царна нохчийн мотт Іамош.\nКуршлойн-эвлара хьалхарчу школера тишъелла, юьстахъяьхна йолу абат книгаш еана, нохчийн маттахь оцу берашна еша Іамийра ас. Мел хаза хетара царна, мел доккха хІума хетара царна шайна нохчийн маттахь еша, хабар дийца Іаьмча.\nОьрсичунна а, гІалгІазкхичунна а, гІезалочунна а я кхечу къомах волчу стагана а Іемаш болу нохчийн мотт, нанас дена вина волчу нохчийн стагана, нохчийн берана Іемар бац бохург, и бакъ дац.\nРоссехь дуккха а къаьмнаш ду, Советийн заманахь дуьйна, шайн маттахь юьхьанцара школаш йолуш. ЦІера дахале вайн а хилла... Луларчу ДегІастанахь дуккха а къаьмнаш ду цхьана республикехь дехаш, шайн меттанашкхь школаш йолуш.\nАхдуьне схьалаьцна Іаш йолу Росси а, шайн маттана эшам хеташ, къийсам латтош ю Украинехь, Прибалтикехь, кхечанхьа а оьрсийн маттахь школаш хила еза, бохуш.\nЮНЕСКОН талламашца дуьненчуьра бан кхерам болчу меттанех дІатоьхна бу нохчийн мотт. ХІетте а, нохчийн маттахь йолу юьхьанцара школа, Нохчийн Республикехь дехаш долу вай, тахана а и оьший, ца оьший, бохуш, книгаш юй вайн, яций, бохуш, ян а йоцу дуьхьалонаш хІиттош, къуьйсуш Іаш ду.\nВайх къам маца хир ду?\nДерригенан а коьрте нохчийн мотт хІоттийча.\nЦхьаболчу пачхьалкхан белхашкахь нохчийн мотт хиъча бен кху махкахь сом даккха йиш йоцуш хьелаш хІиттийча. ТІаккха хир ду-кх вайх къам.\nЦу дерригенах а кхеташ болчаьрга ладогІа ца лаьа вайна. Чиновникашна и оьшуш дац (ца лозу корта бехкар ду и царна), халкъана ша хІун дан деза, шена хІун оьшу а ца хаьа. Хьекъал долчу нахе вай ладугІуш а дац.\nМацах Айдамиров Абузар а (Дала гечдойла цунна) хьийзаво бахар-кха партин райкоман, обкоман а пленумашкахь: шена оьрсийн маттахь язъян ца хаьа дела, нохчийн мотт дІабаьлча, шен книгаш цхьанне ца эшарна кхоьруш ву иза, бохуш. Абузарна-м хаьара оьрсийн маттахь язъян, шайна и мотт хаьа моьттуш болчарал а дика. Амма иза нохчийн яздархо вара, и нохчийн халкъан яздархо вара. Цундела цунна халкъо нохчийн мотт бийца лаара, доьзалш а нохчийн маттахь кхетош-кхио лаара, дешар, Іилма а, вахар а, хьалхара безам бийцар а, тІаьххьара весет а... шен книгаш ешар а – оцу маттахь.\nИза хІора стагана шен доьзалехь лаа дезаш дерг, диса дезаш дерг ду.\nДеле-м дерриг а цхьана къомах, цхьана тайпанах а кхоллалора вай.\nДала боху Къуръана тІехь:\n«ХІай, нах! Баккъалла а, оха шу кхоьллина стагах а, зудчух а; шу халкъашка а, тайпанашка а декъна, вовшашна довзийтархьама».\nВовшашна довзийтархьама бохург хІун ду?\nВовшех марзо, пайда эцийтархьама, гергарло леладайтархьама.\nАмма и гергарло тахана Россехь дехаш долчу массо а къомах цхьа къам хилча хуьлуш дац. Росси – Америка яц.\nАмерика европейцаша оцу мехкан бухболу къаьмнаш, тайпанаш а хІаллакдеш кхоьллина ю.\nОцу харцонна Дала беш бекхам хета суна цигара бохамаш а. Сирникийн беттанаш санна цІенош дохош, отуш, тхевнаш тІекІел кхуьйсуш, машенаш, дитташ тІома дохуш дарц-мехаш, хьаннаш йогуш, хиш тІедуьйлуш...\nЛаттано геч ца до харцонца, ницкъаца а схьадаккхар, аьлла Американ сийлахьчех цхьаъ волчу яздархочо Фолкнер Уильяма.\nАмерикан аборигенаш тахана а изгойш-обаргаш бу шайн махкахь.\nШайн чохь а нийсо еш йоцу Америка дуьненахь а демократи чІагІъян гІерта.\nРоссехь долу къаьмнаш манкурташ дац. Уьш шайн дай баьхначу латта тІехь дехаш ду. Россехь бух боцуш (кхечанхьа шайн пачхьалкх йолуш, и шайн Даймохк а лорурш) бу тахана Россехь бух болу къаьмнаш кхиа ца дуьтуш, царна, оьрсашна а юкъа питанаш туьйсуш, вовшашка цабезам кхуллуш.\nРоссино Американ эшаме политика схьаэца ца еза. Россин вахархочун шен цІахь бакъонаш хьаьшна хилча, шен ненан мотт бийца, Іамо а таро ца хилча, дехьа-сехьарчу регионашкахь а ша сов вуй хоуьйтуш хилча, – иза цу пачхьалкхан гражданин ларар дац.\nРоссин ницкъ – къаьмнийн дукхаллехь, церан цхьатера бакъонаш хиларехь, массо а къоман мотт ларбарехь, къаьмнийн гергарлонехь бу.\nАдамийн, къаьмнийн гергарло ницкъаца а, герзаца а хуьлуш дац, доккхачу къомо жиманиг охьа а таІийна. Адамийн а, къаьмнийн а гергарло – церан маршо, машар а ларбаран политикца кхуллуш ю. ХІора стаг ша-ша вуьсуш, ша муьлха къомах ву, ша хьанах схьаваьлла, ша мила ву хууш, тІаккха кхечу къомаца долу гергарло лелош. Уггар хьалха шен мотт хаа беза адамна, цул тІаьхьа меттанаш дукха мел хии а дика ду. Шен махкахь да воцчух, Даймехкан муьлхха маьІІехь а цІахь санна воцчух, цу махкана тешаме стаг хир вац, оьшучохь шен са дІадала а кийча.\nКхин цхьа масал далор ду ас.\nИндера цхьа студент вевзинера суна Махачкалахь, хІинцачул а ткъех шо хьалха. Цунна Индера къаьмнийн кхоъ-биъ мотт хаьара: хинди, урду кхиберш а. Школехь дуьйна ингалс мотт хаьара цунна, Росси схьавеанчул тІаьхьа оьрсийн мотт Іамийнера цо, Махачкалахь университетехь доьшуш хиларе терра, жІайхойн мотт а... Нохчийн мотт а Іамош ву ша, элира цо. ДІадуьйцучух кхетара иза, дуьхьал къамел дан ши-кхо кІира хан бен ца оьшу бохура цо. Хьекъал долу стаг иштта хуьлуш ву, шен бух тІера дуьйна.\nСтаг шайн къоман мотт хууш, буьйцуш а хилча гергара хета хьанна а. Россин цхьана а регионехь дац школашкахь я лаккхарчу дешаран заведенешкахь а РФ-н къаьмнийн меттанаш Іамош.\nСтаг мел воккха Іилманча я говзанча хиларх, муьлххачу даржехь хиларх а пайда бац (боций вайна хаа хиъна хІинцалц схьа!), иза Нохчийчохь кхиъна вацахь, нохчийн мотт хууш, безаш вацахь, Нохчийчохь цо, хьацар дІа а хьоькхуш, тІекІел биллина тІулг бацахь. Мел воккха турпалхо хиларх а, стагах дан хІума дац, цуьнан цІийца нохчийн мотт бацахь, цунна шен истори ца хаахь, шен къомах дог ца лазахь – иза шен халкъана, махкана пайде-м муххале вац, мелхо а ишттачарах пайда оьцу вайн махка зулам дохьучара.\nТахана, Дала мукълахь, цхьа нисделла, тоделла дІахІуттуш ду вайн дахар. Беркате новкъа девлла вай. Дала аьтто бойла вайн.\n– Амин. Сайд-Хьасан, хьуна баркалла, Дела реза хуьлда передачехь дакъа лацарна. Нохчийн матте безам болчуьнга бен и тайпа къамел далур дац...\n– Дела реза хуьлда хьуна а.\n– Ненан мотт хаар, Іалашбар а вайн массеран а декхар ду. Цуьнан дозалла оза хир дац дуьнен чохь цхьа а терза. Терзан барамца нисбича а хир бу иза моссо хІумнал беза. Литтина деши санна цІена, мазал мерза, и ховха, аьхна вайн мотт бийца Дала хьекъал а, кхетам а лойла вайна. Дала шен шорта болчу къинхетамца даржехь сов дохийла вай.\nКоличество подписчиков: 17639


Психологна тIебаха ийзало кавказхой…\nЛор-психотерапевт, психиатр-нарколог Бесаев Эдуард\nМуьлха психикан лазарш ду Къилбаседа Кавказерчу регионашкарчу бахархошкахь? Дукха хьолахь говзанчашна тIе хIун бахьанашца оьху божарий, мича проблемашца тIелела зударий? Дукха хьолахь, хIунда ца боьлху психологашна тIе? Лаккхарчу говзаллин лор-психотерапевт, психиатр-нарколог ву Къилба ХIирийчуьра схьаваьлла Бесаев Эдуард. Санкт-Петербургерчу Павловн цIарахчу неврозийн Клиникехь итт шарахь болх бинчу цо жоьпаш делира "Кавказ.Реалии" порталан корреспондентна оцу лакхахь хIиттийначу хеттаршна а, ишта кхечарна а.\n- Къилбаседа Кавказехь говзанчаш ца хиларал совнах, психиатрна йа психотерапевтна тIеваха ийзало сташ, ша нахалаваларна кхоьруш. Эхь ду аьлла хета и лазарш шеца хилча а. Минводехь а цхьана хала хуьлу-кх психотерапи ян нах вовшахтоха. И регион жима ю, цундела "ша наха вийцарна кхоьру" массо а. Цул совнах, Къилбаседа Кавказехь мича барамехь ду а ца хаьа психикан цамгарш. Психиатрих пайдаоьцуш Iедал а дац. Нагахь санна, ша лелориг хIун ду а ца хууш, урамехь цхьалха а ваьлла, марсианаша тIелатар дина вайна бохуш, стаг дIасауьдуш велахь, йа ша шена тIе куьйгаш дахьарх иза дийца волавеллехь, тIаккха гергарчара дарба лоху шайн стагна.\n- Хьуна тIеоьхучу зударша хIун далхадо хьоьга?\n- Шайн эмоцеш гайта а ца еза, шайна хетачух а, шайн хьежамех а лаьцна дийца а ца деза аьлла хета царна. Уьш кхоьру шайх цакхетарна, наха шайна бехкаш дахкарна, шаьш емалдадарна. Доллу тайпа-тукхумо хьийзор ма буй уьш тIаккха, бехкаш дохуш. Цундела, шалхаллаш лелон дезаш хуьлу церан, шаьш ма-дарра хила йиш йоцуш. Iаламат хала ду царна. ГIуллакх гена даьлча, кхин шайн дан амал ца хилча, тIаккха орца доьху зударша.\nДукха хьолахь, хIусамехь дас-нанас, вежарша йа хIусамдайша ницкъбо царна. Жимчохь дуьйна божаберна чу дуьллу, стаг даим а бакъ ву, ткъа зуда гуттар а цунна муьтIахь хила еза бохуш. Масала, нагахь санна йоI цхьа корматалла караерзон лаам болуш елахь, да-нана реза доций цуьнан харжамна, цара могуьйтур дац цунна луург. ТIаккха доьзалехь ницкъбар а цхьа юкъара хIума санна хета царна. Ас хоьтту цаьрга: "Ишта муха деха шу?" Цара боху, доьхна хIуммаъ дац. "Шена еза дела ма туху цо!"\n- Ткъа божарийн хIун проблемаш хуьлу?\n- Кегийчу хенахь дуьйна хьо гIийла хила мегар дац, хьо борша стаг ма ву, хьайна тоьхначунна дуьхьало ян еза ахь бохуш, Iамаво иза. Боьршачу стагна атта хуьлу, цунна мега ренегат хила а, шен доьзална дуьхьал вала а. Ткъа зударийн шанс янне а яц.\n- Ткъа кхетий и нах, шайн Iер-дахар а, шайна марзделларг а цкъацкъа царна шайна а, шайн берашна а дуьхьал долуш хиларх?\n- Иштаниг а нисло. Дайша-наноша бехкаш дохуш меттигаш нисло: даим а тхан бага хьоьжуш хилла доьзал хIинца шен лааме баьлла, ахь царна дан хIун дина олий. Масала, нагахь санна кавказхойн доьзал Санкт-Петербургехь бехаш белахь, оцу доьзалерчу берана цхьа кеп го, тIаккха цо дусту и хьал школехь гучуьнца. ТIаккха дуьхьал волу иза дена-нанна а, йоллу доьзалан системана а. ХIунда аьлча, тайпа-тукхумах доьзна ма хуьлий да а, нана а. Нагахь доьзалхо шаьш хIиттийначу гурашкара даьлла хаалахь, цара ницкъбо цунна, тIеIаткъамбан гIерта: оха хьо Iамийна, хьо кхиийна бохуш, контрол латтайо цунна тIехь. Оцу ницкъбаро кхиазхойн психикана чов йо, сингаттаме воккху иза.\n- Оцу ситуацешкахь ахь хIун до?\n- Массо а дайшна, наношна шайн берана дика болх хила лаьа. Вай вовшашца бертахь хила деза олу ас, оцу беран дахар аттачу даккха лууш делахь. Нагахь аш дуьхьалдохучу некъашца ницкъ ца тоахь, цхьаний ойла яй вай олу ас. Цу методикано а гIо до.\n- Исламан медицинан клиникашкахь, масала, Нохчийчохь, жинаш дIадоху бохуш, цу кепарчу психикан цамгаршца къийсам латтабо. Цо гIо дой?\n- Цхьацца болчу меттигашкхаь гIо хила тарло. Масала, физиотерапи оьшу нагахь санна, кIозйохург озийнехь. Ткъа меже кагйина елахь, физиотерапех дарба хир дац. Жинаш лахкар цхьа гипноз яр санна хIума ду. Массо а лазарна дарба ца хуьлу цунах. Дарба ден цхьа гIирс-м бу иза а, хIаъ. Оцу клиникашкахь и цхьаъ бен цахилар, и ду доьхнарг. Цамгарш кеп-кепара ма хуьлу.\nКъамел динарг "Кавказ.Реалии" порталан корреспондент Михальченко Лидия


ГIезалойчоьнан муфти: "Конституцехула «пачхьалкх кхоьллина къам» лакхадаккхар харцо ю"\nСамигуллин Камила, ГIезалойчоьнан муфтис, ша реза вац, боху, президентан Путин Владимиран лаамца Конституцин текстехула «пачхьалкх кхоьллина къам» хьалаайдарна. Бан кечбинчу хийцамо хьехориг оьрсийн къам ду, шеко а йоцуш, аьлла Iеламчас.\n"Деккъа цхьа къам юьхьар а эцна, цунах «пачхьалкх кхоьллина къам» Конституцехула аларо дика ца гойту хиндерг», - дIахьедина Самигуллина ГIезалойчоьнан бусалбанийн урхаллин пресс-гIоьнчаллехула. «Оьрсашца цхьаьна таханлерчу Оьрсийчохь, шайн латтанашна тIехь, деха дуккха а къаьмнаш», цара массара а «биллина пачхьалкханна бух, цхьаьна чIагIйина иза», аьлла хета Самигуллина.\nПутина дIа а кховдийна, Конституцин хийцамашкахь халкъан кхеле йилла кечйина кхин цхьа агIо а: пачхьалкх Делан лаамна кIел хилар. Муфтина тов и меттиг. «Пачхьалкхаша шайн коьртачу низамехь хьахадеш хуьлу иза, Iедал суьпа цахиларх, халкъ суьпа хила бакъо йолуш ду», - боху гIезалойн муфтис.\nСамигуллина къамел дина сахьташ бен ца девлира, «Пачхьалкх кхоьллина къам» конституцина чуяздар Оьрсийчоьнан Лакхарчу муфтис Таджуддин Талгата къобалдича. «Оцу дешнаша деккъа цхьа оьрсийн къам дац хьалаайдийриг, бенболчу хийцамо хоуьйту оьрсийн мотт пачхьалкхан мотт буйла. Со реза ву», - билгалдаьккхина Таджуддина.\n«Пачхьалкх кхоьллина къам» ду хьахош хьалхо Пачхьалкхан Думин кхеле Путин Владимира дIакховдийначу хийцамехь. Оьрсийн мотт Оьрсийчоьнан пачхьалкхан мотт бу, оьрсий «пачхьалкх кхоьллина къам» хиларе терра, боху тексто.\nКонституцин оцу хийцамца цхьана Путина хьоьху къаьмнийн меттанаш, шаьш къаьмнаш дехачу мехкашкахь, оьрсийн мотт а санна, пачхьалкхан меттанийн тIегIане бахар.\nИза доцуш, кхин массех хийцам а чубелла Думе Путина. «Дайшкара схьадогIу» Делах тешар хьахадойла лаьа цунна Конституцехь. Иштта лаьа конституцино ялор-яхар зудчой, майрачой бина барт буйла билгалдоккхийла а, Оьрсийчоьно Советан пачхьалкхан бакъонаш шега дIаэцнийла гойтийла, пачхьалкхъан дозанаш хуьйцу боламаш, кхайкхамаш баржо бахархошна боьхкийла а, «Даймохк ларбеш халкъо гайтина доьналла лахдан» цхьанненан а бакъо яцар хоуьйтийла а.\nОьрсийчоьнан Килсан цхьана лакхарчу мозгIаро, Щипков Александра, критика йо Путина чубеллачу цхьана хийцамна. «Бераш Оьрсийчоьнан Федерацин бахам бу», боху цу тIехь. И хийцам Констици юкъа ма-язбинна, пачхьалкхо берийншен долахь ду эр ду, йолалур ю уьш дай-наношкара дIадаха, аьлла хета цунна. И санначу хийцамашкахула «цхьа къайлах политтехнологеш чекхъяха гIерта» Путин, боху Щипковс. Ткъа кхеташ дац, мел реза ю цо дуьйцучунна Оьрсийчоьнан Ортодоксан Килс.\nПутина Конституци карлаяккхийта чубелла хийцамаш низаме боьрзур бу Оьрсийчоьнан халкъо кхаьжнаш тесначул тIаьхьа.\nДечкен-беттан 15-чу дийнахь Путин Владимира Федералан Гуламе дIахьедар дахьийтира, шена Оьрсийчоьнан Конституцехь хийцамаш бойла лаьа, аьлла. Хийцамашца тIечIагIдан деза, элира цо, Оьрсийчоьнан Конституци дуьненаюкъарчу низамел коьрта хилар а, Оьрсийчохь урхалла дечу хьукматашлахь Пачхьалкхан Кхеташо хилар а. Шена, президентан даржехь Iан мега хан чекхъяьлча (2024 шо), Оьрсийчоьнан коьртехь виса керла гIант кечдеш ву Путин, чIагIдо опппозицино. Ткъа ша Путина харцдо иза.\nКху беттан 10-чу дийнахь шолгIа ладогIар дIахьор ду Думехь, ткъа 11-чохь, рогIерчу ладогIарехь, тIечIагIбан тарло хийцамаш.\nКонституцин хийцамаш халкъан харжаме бохкур бу Охан-беттан беттан 22-чу дийнахь – и деболх бечу бахархошна, мах а луш,  мукъадита дагахь ду Iедал.


Суьдхочун стенна ю дин литта бакъо?..\nХила езий Оьрсийчохь Iедалан хьукматийн карахь шайна ма-хетта бусалба дин литта боху хаттар даржийна Къилба-сахалинерчу кхело Къуръанан аяташ а т1ехь экстремизм лоруш сацамбаро.\nКхин тIетоха а,тIекхолла а хьашто а йоцуш, Къилба-Сахалинан гIалин суьдо къурIан тIера шина сурин юкъара аяташ бахьнехь,уьш зуламе,экстремистан маьIна-чулацам болуш лоруш бина сонта сацам бахьнехь, синтемах бохийна эзарниш бусалба нах. Ма-дарра аьлчи, ницкъала герзаш а диттина, самонах йохийначу цхьана юрт-гIалахь санна гIовгIа яьккхина Малхбалерчу низамхочо йинчу цу кхело.\nЦо,цу сацамо, жима а,воккха а,могIарера вахархо а,Iилманча а- массо цхьабосса карзахваьккхина. Нохчийн юкъараллехь а,Оьрсийчохь а дика вевзаш ву юрист,Iилманан кандитат, ООН-ехь адамийн бакъонаш ларьярна жоьпе йолчу говзанчийн тобанан декъашхо,еххачу хенахь федералан а,конституцин а суьдхо лаьттина Гериханов Ихван.\nИттаннаш,бIеннех цхьаъ ву иза Къилба-Сахалинехь бинчу сацамо инзарваьккхинчех. « Ша а.ОЬрсийчоьнан кхин а миллионаш бусалбан динехь болчу бахархойх хьакхалуш хIара кхел йина Сахалинехь,- боху Ихвана.-…текст юкъахь хьуламе кхайкхам бу къепедацарш, экстремизман чулацам болу, дуьхьалонан хамтала хIумнаш леладарна тIехьажийна. Иза суьдана хетарехь юкъараллина кхераме ду,экстремизм къобальян а сахьт доцуш….».\nИшта яздина Гериханов Ихвана интернет машанехь. « Нагахь санна и йоза, массо кхеташ волчу адамийн матте даьккхича,къурIан мел доьшуш верг: масала «Аль-Фатихьа», «Аль-Джин», «Аль-Хадж», «Аш-Шура» иш. кхин дIа а сураш юкъара аяташ, уьш доьшуш берш низам талхораш бу,вуьшта аьлча пачхьалкхан дIахIоттам боха гIерта экстермисташ».\nЦу кепара,доьшуш волчунна хаза неха санна карзахе тIеIаткъам а беш, Къилба-Сахалинан суьдо динарг кхин хилча ца маггал челакха а,Iовдала а сацам хиларан хьокъехь тоаме тоьшаллаш далийна Гериханов Ихвана. Цо махкахой а, дуьненан массо маьIIехь нийсоне а,бакъоне а са а туьйсуш мел беха могIарера нах и сацам юхаэццалц самоне бехха.\nШа юрист-говзанча хиларе терра Гериханов Ихванан дIахьедар, кIорге а йолуш, кхачаме хетарна далийна цуьнан дешнаш. Ткъаннашкахь,цIарца охьабагарбан йиш а йолуш,махкахь бевзаш болу дукха бахархбой бу,маьлхан дийнахь догIанца тоьхначу къорано санна цу сацамо цецбаьхна.\nИштачех бу байтанча, Iилманча Яралиев Юсуп а, яздархо Атсаламов Идрис а, Хаджимурадов Iаьйнди, Цуцаев Iалавди а,Хатаев Хьусайн, Ахматов Iалавди а ишта кхин а.кхин а.\nКъилба-САхалинан гIалин бина сацам шатайпа кхеториш а бу кхузахь. Царна хетарехь пачхьалкхера чолхечу хьолах бахархой ца кхиийта делахь а,я кIелдиллина кхин хIума делахь а, къайлахчу сервисан урхалло,бусалбаниш ир-кара хIитто а, карзахбаха а , царна а,кхечарна а юкъа зайлаш а тоьхна дотIанаш лелхийта , леррина дайтина хIума ду. Къастам боллуш алалур дац цхьа мур дIа ца баьлча.\nКъилба-Сахалинскерчу кхелан мах


Гезгмашин-бутт 08, 2018\nАсадан а, Оьрсийчоьнан а тIеман ницкъаш тIелата кечлучу Идлиб гIалахь арадаьлла ду адам. Гезг. 7, 2018\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралло ша саготта хилар хаийтина Шемарчу Iедалан а, Оьрсийчоьнан а ницкъаша гергарчу хенахь Идлиб провинцехь шуьйра тIеман операци йоло мегаш хилар бахьана долуш, хаам бо "Iамеркан аз" портало. Туркойчоьно гIортор ечу гIаттамхошца тIом марсабаккхаро гуманитаран бохам бан мега аьлла хета дуьненаюкъараллана.\nПIераскан дийнахь ТIехIранехь хиллачу саммитехь туркойн президенто ЭрдохIан Реджепа, герз деттар саца а дина, маслаIат дар некъ кховдийна Асад Башаран режиман Iуналлехь йоцучу тIаьххьарчу Шемарчу регионехь.\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир цу саммитехь тIера ца валара Шемарчу Iедалан бакъо ю пачхьалкхан ерриг а территори шен Iуналле эца бохучунна, ткъа ГIажарийчоьнан президенто РоухIани Хьасана дош делира, гIажаройн эскарш Шемара дIагIур дац аьлла, хаам бо ББС-но.


Нохчийчоь - Оьрсийчоьн Де даздечу Соьлж-ГIаларчу гуламехь 100 эзар стаг хилла, гарехь дерриг а дика ду оцу нехан, 12Ман2012\nНохчийчоьнан Ιедалша, къам тΙеман кΙуьрлара а дадале, дозаллаш деш дуьйцу мохк дарех ден а белла, дахарца а, нехан таронашца а тоьллачу регионийн могΙара а баьлла, бохуш. Иза бакъдоцийла гойту статистика, тоьшаллаш дацахьара дара вуно дика...\nIедалан лаккхарчу хIусамашкахь кхайкхош лаьтташ ду, юккъерчу тIегIан бизнес махкахь когаяхийта, шорьян гIо дан а деза, цхьа гIуллакх доло гIертачу йохка-эцархошна некъ маьрша бита а беза, бохуш. Официало дечу дIахьедаршца цу декъехь, Iедалан структураша гIо дахь бен, цхьана а кепара дуьхьало еш яц Нохчийчохь. Базарахь цхьа хIума йохкарх болх-некъ биначара а, туьканийн долахоша а, хила ма-деззара шайн кехат-бакъонаш лартIа ялийчхьана, боху ял йоккхучу урхаллин говзанчаша, йохка-эцархошка цхьана дас бохуш хIума дац. Масала, ишта хьажам болчех ву цу урхаллин юккъерчу тIегIан хьаькам волу Муса. Кехаташ лартIа дац,аьлла, кху сохьта а къевлина лаьттачу туьканех цо элира.\nМуса: «Цкъа кехаташ кечдичхьана, цаьрга цхьаммо а бохуш хIумма а дац тхан урхаллехь. ПаргIат шайн болх бийр бу-кх цара. Оха цаьрга низамо ма-хьоьхху кехаташ лартIадаладе боху, кхин хIумма а ца боху».\nIедалан векало дечу къамелаца нийсса бIоста ца нислахь а, морзах долуш ду, Iер-дахарехь оьшу, бахаман гIирс-коьчалла юхкучу туьканан долахочо Новр-кIоштарчу Мусайпа дуьйцург. Iедална ял дIаялар ша ду, бохура цо,амма и елча а вуьтуш вац кхузахь гIоза-декъала болх бан а, чу са дан а. СагIадоьхургаш санна, схьахIуьттуш болу зерахой кIорда а бина, дIакъевлина ша шен туька бохуш дуьйцу Мусайпа.\nМусайп: «Бахамехь оьшу коьчал йолуш туька яра сайниг, ас и дIакъевлина ши бутт кхочуш боллу. Iедална ял ялар-м новкъа а дацара, и елча вуьтуш велахьара. Хьенехан ваийтина, олий, цхьаъ вогIу - 3 эзар дIало, тIаккха кхин вогIу - 5 эзар дIало. Стенна бо а ца хууш, токхамаш бойту. И кIорда а дина, дIакъевлина-кх ас».\nБахка а баьхкина, хьоьга ахча деха а дехха, ахь ца лахь, бохура Мусайпа, кхин дIа а бахьанаш а хIиттош, цара садаккха а, садола а ца вуьтуш, хьйизаво. Цо дийцарехь, и лан а ловш, массо тайпа дуьхьалонаш эша а еш, болх беш бу цхьаберш, ткъа кхинарш, и гIуллакх кIорда а дина, мукъабевлла, туьканаш дIа а къевлина.\nБIеннашкахь туьканаш дIакъийлар бахьана долуш, мелла а алсамбевлла Нохчийчохь болх-некъ боцчийн могIарш. Ткъа кху тIаьхьарчу шерашкахь и могIарш хаъал букъбинарш, цара шаьш дийцарехь, кхин бакъдерг а ду - махкахь, массо гIаланашкахь, ярташкахь Iаьржа белхалой - азиаташ баржар. Цу декъехь хьалханчех ю Вьетнам,тIаккха - Китай. Карарчу хенахь нохчийн юкъараллехь шуьйра дийцаре дечех цхьаъ ду, цIоз санна, тIелеттачу цара белхан меттигаш дIалецар а, Iедалехь берш, вон-диканна и хаттар хьаха а ца деш, хIумма а ца хуурш а, я бала ца кхочурш а хилла IадIар а.\nЦхьа ханна, йохъелча ницкъала белхаш беш, катухуш болчу эзарнаш вайнахана чIогIа эшам бина Азера баьхкинчу "хьешаша". Церан кхин некъ лаха дезна шайн доьзалшна напха латто. ХIуучара дийцарехь, вьетнамхой а, кхиберш а, кхуза баржар бахьана ду, Iедалехь болучара, дозанаш а ца детташ, царна маршо ялар а, Оьрсийчохь даьккхина сом-доллар церан цIахь, Вьетнамехь, лелачу ахчанца дуьстича 50-60 сов хилар а. Бахархоша кхеторехь, цундела тIелоцу цара лахара мехаш а хIиттош, муьлхха а болх.


Кавказ трендехь яц?\nМатериалан автор "Кавказ.Реалиин" корреспондент Волкова Алиса\nКъилбаседа Кавказан регионаш аутсайдерш евлла Къаьмнийн туристийн рейтингехь. Билггал туристаш леста цу мехкашка?\nТIаьххьарчу заманчохь Кавказехь туризм кхуьуш ю бохуш, меттигерчу каналаша дийцина а ца Iаш, федералан тIегIанехь а дийца даьккхина. Делахь а, "Отдых в России" журналан а, "Рейтинг" цIе йолчу информацин коммуникацийн Центран эксперташа а 2019-чу шарахь юкъахь хIоттийначу рейтингехь, массо а регионаш а бохург санна, тIаьххьарчу могIаршкахь нисъелла.\nСтаврополан кIошт а, Дагестан а жимма лакхахь нисъелла. Кавминвод рейтинган 12-чу могIарехь ю, ткъа Дагестано - 47- гIа меттиг дIалаьцна.\nАвторша билгалдаккхарехь, рейтинг хIотточу хенахь чоьте эцна субъектерчу хьешан хIусамех, церан таронех, туристийн фирмех, цигахь болх бечу нехан терахьех, тIебогIу пайда, туристашлахь меттиг гоьяьлла хилар, културин хIолламаш, шира меттигаш а. Ишта зийна регионехь зуламаш латтаран хьал а.\nЛидершлахь ю Москва а, Санкт-Петербург а, Москван кIошт а. Кавказ йоцург а аутсайдершлахь билгалъяьккхина Ненецкан автономин республика а, Еврейн автономин кIошт а, Чукотка а.\n"Къилбаседа Кавказе Iаьнан заманахь вахана дан хIума дац. Цундела Стигалкъекъа-баттера ГIадужу-батте кхаччалц дукха туристаш лаьтта цигахь", - аьлла оьрсийн "Туртрансвояж" фирман куьйгалхочо Гончар Татьянас.\nЕвропе а санна, туристаша аьхкенна меттигаш дIалоцу Кавказе бахка, Гончара бахарехь. ХIинцале а тIейогIучу аьхкенан Марсхьокху-баттахь Кавказе бахка луучу 27-ммо меттигаш дIалецна боху цо.\n"Схьайиллина керла агIо ю иза, - билгалдоккху Гончара. – Олийла дац, и меттиг Iаламат гоьялла ю. Инзаре хета. Масала, Калининград а, ГIирма а гуттар хоьтту, интересе а лору".\nКавказе садаIа бахийтар вовшахтухучу хенахь цхьа могIа проблемаш Iиттаелира шайн туроператоран бохуш, дуьйцу Гончара: "Цкъа делахь, и проблема йоьзна ю санитаран зонашца. Тхайн ма-хуьллу хьаштагIашца доьзна кхачамбацарш нисдан гIерта тхо. ШолгIа проблема ю - кавказхойн отелашкахь къаьстина маьнганаш чохь долу чоьнаш дукха цахилар. Дукхахболу туристаш шаьш хуьлу, цхьана накъост а воцуш. Хала хуьлу тхуна иштачу хьелашкахь, цундела ул-уллохь йолчу отелашкахь меттигаш нисбо оха царна, уьш дIанисбан гIерташ".\nДелахь а, туристаш реза хуьлу боху "Туртрансвояж" фирман куьйгалхочо: "Шаьш юхабирзинчул тIаьхьа баркаллица кехаташ яздо цара тхоьга. Iаламан хазаллех баккхийбоь уьш".\nКавказе кхечу пачхьалкхашкарчу бахархошна тураш вовшахтухург ю Caucasus Explorer компани ю. Кху шарахь 35 тур вовшахтуьйхира цара, царех цхьа дакъа тобанашца баьхкинера, вуьйш шаьш бара.\nКомпанин директора Лемешев Сергейс бахарехь, дукха хьолахь Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкара а, Великобританера а, Германера а, Францера а туристаш бу Кавказе кхерсташ, тIаьххьарчу хенахь ишта Гонконгера а, Тайванера а цхьана.\nЛемешев тешна ву, дозанал а арахьара туристаш чуэхар дозанхоша шо шаре шайн болх дика беш хиларца доьзна ду аьлла. "Нагахь санна, визанаш яха электронан кепехь таро хилча, туристаш кхин а алсамбевр бара. Цул совнах, юх-юха Оьрсийчу ван магош а ца хуьлу туристийн виза. Оцо а новкъарло йо", - боху Лемешевс.\nДелахь а, компанин урхалхочо дийцарехь, церан фирма къахьоьгуш ю, туристашна меттигаш хазъян гIерташ. Шайн ма-хуьллу трекинган туризм яржон хьийза уьш, Iаьржачу хIордайистера Каспийскан хIордане кхаччалц гIаш маршрут юьллуш.\nХIоттийначу рейтинге шеконашца хьуьйсу хьаькамаш. Къилба-ХIирийчоьнан туризман комитетан куьйгалхочо Кодзоев Заура чIагIдо, субъекташлахь къоман шира синбахамаллин мехаллаш дукха хиларна Къилба-ХIирийчоь Оьрсийчоьнан кхаа субъекташлахь хила йиш йолуш яра бохуш.\n"Официалехь дIаязйина а йолуш, 66 отел ю тхан. Дукха дика аьтто хуьлу тхан чуоьху туристаш дIанисбан. Нагахь санна, туристаш совбовлий, хьешан хIусамаш кхин а схьайоьллур ю оха. Тхо 76-чу меттигехь хилар къовсур дара ас. Вуьшта, Москваца а, Питерца а къийсадала таро яц тхан. Провинци коьртачу шахьарца юстар суна башха нийса а ца хета", - боху Кодзоевс.


Эльдерханова З. «Чурт доцу каш»\n27 окт 2015 года\nШелахь, эвла йистехь, тIехоьттина юьрт санна, схьагуш ю кешнийн керт. Вайх хIора а кхача веза кхуза, кхузахь хада беза юьрт езаш юьтуш, тIаьххьара арабоккху некъ.\nКешнаш – диканаш, вуонаш, кегийнаш, баккхийнаш, дуьне дитича, дуьне дисича юьсуш йолу пхьоьгIа ю. Оьзда хуьлу бусалба нехан кешнаш, вай царна дугIу чурташ.\nВина де, велла де. Цхьа де я бIе шо, Дала елларг ю хан.\nШеларчу цIонтройн юккъерчу кешнашкахь ду иза, шена уьлле доьгIна чурт доцуш, Iалашдеш долу цхьана зудчун каш. Чурт доцу каш... Иштта муха нисделира? Маца, хIунда?\nОцу зудчун верасаш ледарло йина алий ма мотталаш. Чурт ца догIар – иза еллачун весет кхочуш дар ду... Дуккха а хьалха ду иза. Доьзалан пхьор, сискал цкъа хьалха йиллал бен сов ца йолучу шерашкахь, да-нана доцуш бисина боккха доьзал бара Казахстанехь. Иштта бисина эзарнаш нохчийн доьзалш. Йиша-вешех воккхах волчо зуда ялийра. Цул тIаьхьа берийн Iер-дахар мелла а сапаргIат делира. Воккхах волчу вешин зуда оьзда стаг яра, шен жимчу марвежарийн бедарш юьттий, чохь долчу рицкъанах гIетакхдой, шен ницкъ кхочучу барамехь несалла а, наналла а дан гIерташ йоллура иза. Кегий бара марвежарий, йижарий. Цхьана могIарехь, аннийн керт санна, цхьабосса. Царех жима я воккханиг муьлхарниг ву а кеста ца къастаделира вешин зудчуьнна.\nВешех доьзна а дара дукхах дерг. Цо ша воккхах верг вуй а хууш, тIекуьг диллина Iуналла дора шен цIийнан. Мацалла, гIело тIаьхьа йисина аьлла, гIеххьа паргIато йохьуш даьхкира кхидIа долу шераш.\nХIинца-м девлира оцу халчу муьрах хьалха аьлла хеттачу хенахь, даг чу синтем босса гIертачу хенахь хилира уггар а ца моьттург. Йолу цамгар хьакха елла, лазаро лаьцнарг леш, масех ваша, йиша кхелхира шайн къоначу, хазчу хенахь. Бусалба динехь ма-доггIура, церан гIуллакх дан ницкъ ца кхочура. Марчо хьарчо а халла аьтто хуьлура, чурташ хIиттор хьеха дойла а дацара. Хала ловра несо ша даггара, дог-ойла тIеерзийна, хьала кхиийна вежарий цхьана шарахь белла кхача балар.\nВайнахана цIадахка бакъо елира. Деха, къиза 13 шо бохамах, къастамах дуьзира. 1959-чу шарахь шайн юьрта, Шела, цIа бирзира доьзал.\nСатийсинчу Даймахках, лаьттах марзо эца доьгIна ца хиллера. ХIинца и нус ша а лецира цамгаро. «ЦIецайоккхург...». ЦIеххьана а, сиха а войу оцу цамгароша лаьцнарг.\nДукха ца ехаш, оццу шарахь дIаелира нус. Амма ша гIелоно кIелйитча, цо весет дира шен берашка: « Сибрех беллачу сайн марвежаршна чарташ хIитто таро ца хилира шуна сан. Варийлаш, со елча суна а ма хIотта делаш чурт. Нах боьлур бу шуна сох. Церан дена-нанна дуьхьал хIотта юьхь хир яц сан Къемат дийнахь...».\nЧурт догIар а, ца догIар а кхин даккхийчех хьесап дацара. Хьесап – иза дуьненахь гIиллакхо буьту дагалецамийн хIоллам бу.\nВаларани эшам вахаро бен ца гойту. Оьзда нус, оьзда марзой. Зама мел гена яларх, юьхь кIоман лар цкъа а ца йов.\nКоличество подписчиков: 19406


Къахьегамо мара кхолларгдац мерза денош!\nЮхахьажал селханарча вахарга....\nТушоли бетта 13 ди 2022 шу\nВахара талгIенаша, массе миIинге кхоачийташ, дIа-хьа кхувс сага уйлаш. Ма дукха, дега тоам беш дола, хIамаш дагадох тIехьашкахьа юхахьажача. ХIанз хийла оалаш хоз-кх вайна — «Ма беркате ханаш яр-кх уж цу хана лаьттараш»! Кхы хургдеций хьоагIа иштта?! Юхахьежача хIара сага, цхьацца, дега морзал тосса ханаш дагайохийташ дешаш да уж! Уйла яьйий оаша, къаьстта тахан, геттара чIоагIа хIана даьржад вайна юкъе уж къамаьлаш аьнна??? Беркате ханаш яр дIаяхараш оал боккхийча наха. Я а яр уж ханаш беркатах хьалйизза!\nБIаьстан хоза ха латт вайна. Дийна а волаш укх ханага кхачар а цхьа Даьла къахетам ма бий. Мел дукха хIама хул бIаьстан деношца дувзаденна. Ахкан вай кхоабаш, гуйран деношца чуэцаш дIаьхача Iан Iалошо ер, бIаьстено ший керахь чуэцаш деций. Хьалха-м бIаьсти хьаяьнналга массанахьа хоалуш хулар. Сомадала, адам яхаш, кхайкарал деш, адам къахьегама тIахьехаш гора бIаьстено.\nЦхьатарра арабоалар нах, йIовхала зIанарг аракъадарца, шоай бешамаш цIенъе. ХIара бешара йоага, йоккхий цIераш гора гаьннара хьежача. Йолхьинг хьакхий, шедола мергIилг гулдий, коа тIе санна, цIенъйий Iооттайора наха, цIи мел йоаккхаргйола хаьсаш дIадувргдола бешамаш. Цхьанне коара яьлча эгIа вахачун коа йоалаш, цигара йаьлча цхьаькхане беша йоалаш, ерригача урама цIен тIехьенашка мел яда бешамаш оахаш хулар трактор. Цун тато арабаьхий берригаш шоайла дIай-хьай кхайкаш, цигара ваьлча тхацига вола яхаш, аргIа оттайий дIахьора Дала хьателача берката хам беш, хьаьнала къахьегамца яьккхача сискалца дезал кхебе Iемача наха.\nФу хургдар цул хозагIа, алал? Согара ябакха генаргаш геттара дика да хьона, са нарсий ги сиха тIадоаларех да, хьанаьхко кIай хьажкIаш лургья аьннад вайна, яхаш, цхьа барт тайнача, безамеча къамаьлашца бахар нах. Царна юкъерча бувзамо хьахьокхар вIаши барт хилар, шоаш дIадийна хьадаьккхачо, уж дувцалга доацаш, дог гIозадоаккхаш болга. Кхыметтале, хIара хIама малагIча дийнахьа дIае арабовргба тIехьа хоадам бий хулар цу хана. Шоаш кулгашца кхедаь морх бизза дола беркат, хIара шера чукхухьаш хьабоагIарашта дика ховра нарсаш малагIча кIира йийча дика хул, ябакха дезараш малагIа денош да, иштта дIахо а. Шоайла дагабувлаш, доацар дIай-хьай луш дIахьора цу ханарча кхалнаха из беркате ха. Цудухьа воккха вар а зIамига вар а духхьала денош дагардеш бIаьстенга сатувсаш, цунца сакъердлуш хулар. Ма безаме а хулар-кх массанахьа.\nСомадаьннача адамийи, ший беркатаца уж хьоабаьча, бIаьстана оаз латташ хулар-кх хIара урам тIа. Тахана-м дац иштта! Цхьа гаьнна тIехьашка йисача санна, хийраяьнний-кх дуккхабарашта уж ханаш. Наггахьа саг мара висавац, цу гIулакхашца дог ловзаш. Деррига, кхо мах телаш, базар тIара чукхухьаш дикагIа хет таханарча дукхагIа болча кхалнаха. Вайна массанена ховш да-кх нIана ца латийта, ханал хьалха кхачийта гIерташ, йоккхийча аренашка хаьсаш кхедераша царна укх дунен тIа мел йола молха етталга.\nЛораша кхайкарал деш хоз-кх нахага, ах сахьата дирача хила йоадайий мара арара ийца чубена сомаши, хаьсаши ма даа яхаш. Хьай бешара чуена нарс Iа хоадаешшехьа, деррига цIа цун хозача нарсий хьажах хьалдуз, коа тIа Iайха кулг тохаш кхеяьча помидуро боккъонца дола берал дагадохийт.\nСо зIамига йолча хана, тха нанес дIаювш хиннача помдора чам ма бий ер йоахар цхьане. Хийла цхьайолча кхалсага беш хьоайича оалаш хоз-кх, бера санна доал деш, ма дукха даараш кхедир цо ший беша. Бера санна доал деш, из тайпара къахьегам безарца кулг тохаш, кхедаьчун чам ший тапара хул! Малав из иштта дац аргдар?! Дерригнех кхоачам хулаш бахацарий нах цу хана Iан кийчо йаь латта ларма тIенг аьлий дизий а ма хулар кхы фу эш хьогI укх чу аьнна, хеталуш. Дуккхача урамашка гIолла Iодоладелча, тахан, вайна гу сагал лакхагIа йоархI этта латта бешамаш. Дала саг кхаба хьаденна уж беркате, хьаьна дуккха гаьнарча пхьешкара адамаш кхо метр хиллал мукъагIа далар са доалахьа яхаш, хьегаш дола бIарг ма кхоачча шера лаьтташ, шерагара шерага доалаш куц хувцацалуш баIаехи ниттехи диза, акха жIалеша, шоай кIаьзий йоаржаю доазонаш хинна дада.\nЦхьа ха яр иштта йоархI яьнна латтийта хоза дац аьле, вIалла дIацаюй а чIегIех цIенъйий беш Iооттаеш. ХIанза-м дукхагIачар из а лорадац. Тахан дуккхача моттигашка иштта тайсса ядача бешамаша дукхача хIамай уйла яйт. Хеталу, укх лаьттах хьогаш бахарий къа ма гIолда вайх аьле. Арахьа, йоккхача пхьешка бахача наха, шоай ах вахар дIахьу пхьен арахьа цхьа йоккха лаьттан чIегилг эца ахча Iоадеш. Балхара кIира цкъа доагIача салоIа дийнахьа, массехк сахьата никъ беш цига дIаухаш цхьацца кхача кхебу. Дукха хаи низи Iобул цар шоай кулгашца кхедаьр даа гIерташ. Цу мугIарера, нах хетаргахьа, тахан вай цIен тIехьенашка дадача лаьтташкара, хьал дайча мухь теха белха мегар. Шийна Дала деннача дика хам бе ца харо, дуккхача дикай наIараш дIакъовл! Хьалхарча наьха могашал геттара хала лийна боллашехьа, дуккха дикагIа хинний оал вай. Цар дегIаца хинна могашал тахан къонабарашка яц аьнна а оал. ЦIена бакъдолаш да из иштта хилар! Уйла яьйий вай из сенца дувзаденна хиннад?! Юаш мел яр хьалхарча наха шоай коашкара хьайоаккхаш ханний. Хаьсаш а, сомаш а, шурийцара даараш а, Iайха кхедаь дуаш хилча дика хул-кх могашал а.\nДегI дизза низ болаш баьхаб нах! Шоай даьна, нанна улув къахьегаш баьхкаб дезал. ВIалла хало а ца хеташ сакъердлуш даьд шоаша дер. Иштта кхебу, цар кхоаненах дог лазача даьша, шоай дезал, мерза вахар къахьегарца мара хила йиш йоацалга хьалхадоахаш. Да, нана болх беш боахкача хана, телефон бе елла бийша бадача дезалах, шоаша дуачун хам бовза тIехье хургья ала хала да. Даьла къахетам ба вайца! Цу хIаман лерхIами хами боабе мегаргбац вай! Хозача вахаро мара кхоллац мерза денош! АллахIа гIо долда вайна!


Юьртан хотIо шеца латтадора нохчалла а...\nМел бух болуш ду ярташкарчу вайнехан дахар кху тIаьхьарчу хенахь вуно чIогIа хийцаделла догIу бохург? Нохчаша заманан кIоргера схьадеъначу гIиллакх-Iадаташца, ламасташца, хьуьнаршца, бIоста нислуш-м бац те и хийцамаш?\nХIун де вай къоман ламасташ Iалашдеш?\nОцу а, кхечу а хеттаршна жоьпаш каро тхо дагадийлина масех кIоштерчу гIеметта хIиттинчу бахархошца. Царех цхьаъ ву Новр кIоштера Абуев Iиса.\n«Дукха гена кхийда а ца оьшу, - элира цо , - пхьийтта-ткъа шо хьалхалерниг дац тахана данне а. Адам малоне дирзина. Массо хIума а атта деза. Хьалхо хIора а кертахь кхобуш хьелий дара, ткъа хIинца ах сов юьртара нах оза етт болуш а бац. Дама а эцна, хьайн цIахь бепиг дича, ах сов ахча чохь дуьссушехь, цхьа наггахь воцург, массо а юьртахо туьканара бепиг оьцуш ву. Хьалха санна дIалоллуш жа дац я бажа бац».\nТеркйистерчу Лаха Неврера ю 40 шарахь хьехархо болх бина Эльмурзаева Ваидат. Цунна хетарехь, вайнехан гIиллакх-Iадаташ диц а деш, къинхьегамах туьлуш, херлуш бу нохчий. Шайн керташкахь юьйш-ерзош хIума а йоцуш, къух даьлла лаьтташ дакъош а долуш, атта кхиалуш йолу, мел кIадбоццу хIума а, хорсам, хох, саьмарсекх, масала, туьканара оьцу дукхахболчу юьртахоша боху Ваидата. Цо бахарехь, цIе яьлча санна сиха, дицлуш ду кегийчарна вайнехан Iадаташ. Ваидата иза тIекхуьучу чкъурана нохчийн мотт тIаьхь-тIаьхьа ледара хаарца дузу.\nАренцарчу кIошташкахь бен дац ишта сурт, аьлла хета тарло хьал ца хуучунна. Баккъал а хIун ду техьа ломан кIошташкахь?\nЖимма хьалхо даьхний кхабарехь, махкана жижиг, шура-кIалд, стоьмаш, кхидолу сурсаташ латторехь хьалханчех цхьаъ хилла ю Нажи-Юртан кIошт. Цигахь наггахь стаг вацара шен долахь керт йина, гоне дерзийна докъар хьоькху латтанаш доцуш. Мел хийцаделла лаьмнашкара Iер-дахар а, гIиллакхаш а?\nЦунах шена хIуучух дуьйцуш ю МехкаштIара яхархо Магамадова Зулпат.\nЗулпат: «Замане терра хийцаделла аьлла хета массо хIума а. И башхалла ю-кх хьалхалерчу дахарца дуьстича. ХIетахь дуккха а кхобуш даьхний хилла, лелош томканаш, хIаьжкIаш, буракъаш хилла. Даьхний доцуш наггахь бен вацара.\nХьалха санна хастоьмаш лелабо бохург а аьттехьа а дац. ХIинца массо хIума а кийчча ю. Мел оьшург туьканахь ду. Бежнашца дерг чIогIа ледара ду. Кхаш, пайда бац бохуш, дIадохуш ду наха. Бежанна яориг еза. Хьалха санна, тIебирззина къахьега ца лаьа.\nЭцца лулахь, Дагестанехь, даьхнийлелор дуккха а гIолехьа ду. Цара дика латтош ду тхо а. Церан хьалхалера Iадаташ дика даьржина ду хIинца а, хьалхалерра белхаш а ду. УстагI а, даьхний а чIогIа дика леладо цара. Кхузахь хIинца мангал а хьокхуш, докъар дIаIалашдийраш кIезиг бу, вуно кIезиг бу. Кхабар пайда бац бохуш, дIадаьхна даьхний. И мангал цахьакхар бахьанехь жима делла-кх даьхний а».\nКъамел дечара билгалдаккхарца, латтанаш дуьйш-дерзош берш а, даьхнийлелорхой а , ялташ кхиорхой а дебар бу, Iедало леррина цхьа программа тIе а лаьцна, ца дича а хIумма а доцу синкъераме ловзарш дита а дитина, хьаннал къахьега луучарна ахчанца-бохчанца гIо дахь.\nЛаам хилча, боху кхечара, нохчийн матте болх байта а, иза хьашт-дезаре берзо а яккхий таронаш ю урхаллехь болучеран, тIаккха цуьнца, маттаца цхьаьна, диц ца далийта а, карладаха а тарлуш ду гIиллакх-Iадаташ…


Къилбаседа-ХIирийчоьнан хиллачу куьйгалхочун кIанта кхерамаш тийсар толлур ду\nМазаев Тимур а, Ossetia News ресурсан журналисташ а\nOssetia News хаамийн гIирсан журналисташна мехкан куьйгалхочун Битаров Вячеславан кIанта тийсинчу кхерамашна тIехула талламаш болийна Къилбаседа ХIирийчуьрчу Талламан комитетан урхалло. "Кавказский узел" интернет-ресурсо бина цунах лаьцна хаам, коьртачу редакторна Мазаев Тимурна тIетевжина.\n"Полицига хаам ца бина ас, амма хIинцале а и гIуллакх листа йолаелла Талламан комитет. Суна ма хеттара, кхерамаш тийсарх информаци зорбане яьккхича, терго йина хиллера цара, баркалла царна. Цкъачунна беш талламаш бу, цул тIаьхьа хьесап дийр ду цара бехкзуламан гIуллакх доло эшахь а, ца эшахь а", - аьлла Мазаевс.\nКъилбаседа-ХIирийчоьнан Талламан комитетан урхаллан сайтехь цкъачунна хаам бац бина, шаьш гIуллакх толлуш хиларх. Информаци яц цунах лаьцна йа Талламан комитетан коьртачу урхаллан сайтехь а.\nКху кIиранах зорбанашкахь яржийра, ша Битаров Зеламхо ву бохучу стага телефонехула Ossetia News гIирсан журналисташна кхерамаш туьйсуш, телефонехула динчу къамелан аудио. Шен сурт а дуьллуш пост хIотторна журналисташна бекхам бийр бу ша боху цо. Къилбаседа-ХIирийчоьнан хиллачу куьйгалхочун кIант а, ЛДПР-партин лидеран Жириновский Владимиран воI а Москварчу аэропортехь латарх лаьцна яра и пост.\nШа коьртеш а дохур ду, церан хIусамаш а ягор ю доьзалшца цхьана бохуш, Ossetia News ресурсан журналисташ аьшнаш а беш, царна кхерамаш туьйсуш ву дIаязйинчу аудио тIера стаг. Цкъачунна билггал къастийна дац къамел дийриг мила ву. Йа Зеламхана а, йа цуьнан дас а луш комментарий яц журналисташна тийсинчу кхерамех.\nМазаев Тимур Москва дIавахна кхерамаш хезначул тIаьхьа.\nМоскварчу "Внуково" аэропортехь летта вовшех Битаров Зелимханний, Эйдельштейн Олеггий – Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхо хиллачу Битаров Вячеславан а, Оьрсийчоьнан либерал-демократин партин лидеран Жириновский Владимиран а кIентий. Кеп-кепара болчу хаамашца, дов доладелла Эйдельштейна Битаровх лаьцна маьттаза къамел дарца. Амма Жириновскийн воIа полицехь, ХIирийчоьнан куьйгалхочун даржах мукъаваьлла Битаров кхидIа хIун лелон дагахь ву бен ца хаьттинера ша, аьлла. Охан-беттан 9-чохь даржах мукъаваьккхира Битаров Вячеслав.


Европерчу нохчийн цIе цIинъярхьама\nЕвроперчу кхечу пачхьалкхашкахьчул а ледара цIе яьржина вайнехан Австрехь. Цигахь нохчий сих-сиха бийцаре бо радикалхой а, зуламаш лелорхой а санна. И кхачамбацар дIадаккха дагахь бу хIинца Австрера вайнах.\nШайн кегийрхойн цхьаьнакхетар вовшахтухуш бу Австрера нохчийн\n„Австрин нохчийн проблема“. „Юй Австрехь нохчийн проблема“. „Мел шога ю Австрехь нохчийн проблема“ - иштта ю тIаьхьарчу беттанашкахь Австрехь арадуьйлучу газетийн артиклийн цIераш. Цу юхькIам боцучу могIарехь тIаьххьарлераниг, мелла а нохчийн цIе цIанйан гIортар шеца дерг ю хьастагIа меттигерчу Ньюс журналехь араяьлларг – нохчийн репутаци сел ирча хIунда ю бохург къастон лаарца язйина йолу.\nАмма ур-атталла и артикал йолалуш ю багарбина го „нохчи“ бохучу дашца Австрехь боьзна болу синхьаамаш - „Бандийн криминалитет, летарш, герз лелор - цхьа а кхин\nкъам дац Австрехь нохчийн санна ирча имидж йолуш. ХIун ду цуьнан\nбахьана?“ аьлла дIайолалуш ю и артикл.\nАлпийн республикехь бехачу нохчашна шаьшна а хаа вуно дика, шайн цIе цу махкахь мел эвхьаза яьлла а, шаьш мел во дуьйцу а. Нагахь санна\nцхьаццаболчара массо а хIуманна нохчех лаьцна во хIумнаш яздеш болу\nжурналисташ бехке а беш, и хIума шайна атта долчу агIор тудахь, бу\nиштта кхинарш а – шайн масаллашца, дела дийнахь шайна мел хала делахь а къахьегарца нохчийн васт тодан гIерташ а, нохчех лаьцна Европехь, уггаре а хьалха Австрехь кхоллаелла йолу ирча клишеш йохон гIерташ а болу.\nВуно дукха бу царна юккъехь зударий а, юкъараллехь жигара а болуш, цхьацца пачхьалкхан институцешкахь а, хьукматашкахь а белхаш беш а болуш. Зударий бара хьастагIа Европехь нохчийн кегирхой сел вочу агIор бийцарюкъахдаккхарехь керла мехала гIулч яккха дагадеанарш а.\nЦеран идея – Австрерчу университеташкахь а, институташкахь а доьшуш болу нохчийн студенташ вовшахтоха, цаьрца цхьаьнакхетаран суьйре дIаяхьа. Цигга, цу суьйрене, цкъачунна ишколашкахь доьшуш болу кхиазхой а кхайкха, царна шайл баккхийха болчарех, лакхарчу дешаршка дIатасбеллачарех масалаэцийта.\nЦигга, цу суьйрене, иштта меттигера журналисташ а кхайкха, царна гайта, кху махкахь талорш лелош болу нохчийн кегирхой хилла ца Iайла, мелхо а, алсамох кхузахь доьшуш а, болх беш а, юкъараллина пайда бохьуша болу нохчийн кегирхой буйла.\nВенерчу интеграцех йолчу магистратан гIоьнца Нохчийн Зударийн Кафе\nолучу тобанан цIарах дIахьон долу и студентийн цхьаьнакхетар вовшахтоха дагдеанчех а, иза кечдечех а цхьаъ ю социалан белхахо Мержоева Эльза. Маршо радионе цо иштта дийцира шаьш долийначух лаьцна.\nМержоева: „Зударша вовшахкхеттачохь аьллера и вайн нохчийн\nстуденташ вовшахтоха безара вай. Царна вовший бовзар а хир дара. Деша баха кечбала хан тIекхочучарна цаьргара информаци а кхочура яра. Деша ца луучарна цу вайн студентийн кхиамех цхьа мотиваци а хир яра аьлла. Вайн берашна юккъехь во лелаш дерш кIезгох дуйла, хаза шайн гIуллакх деш дерш дукхох дуйла дIа а гойтуш иштта и Iалашо яра-кх уьш вовшахтоха дагдаран“.\nАвстрерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан тховкIелахь кхоьллинчу зударийн кхеташонан куьйгалхо ю Мержоева Эльза. Ша кегирхошца белхаш беш хиларх терра дуккха а къона зудбераш а, кегий нах а бевза цунна, университеташкахь а, кхечу дешарийлашкахь а доьшуш. Шена ца бевзаш берш кхин а дукхах бу боху Эльзас.\nМержоева: „Нохчийн студенташ кхузахь вуно дукха бу, церан шайн\nцхьа тоба а ю ватсапехь кхоьллина. Суна вевзаш ву 40 сов студент, ткъа\nцу тобанна юккъехь боцуш а, суна ца бевзаш а кхин дуккхаъ бу. Вайчара\nдоьшуш дерш тайп-тайпана дешарш ду. Дуккхаъ бу царна юккъехь медицина Iамош а, юристийн дешар Iамош а, информатика Iамош а“.\nЕвропехь нохчаша хIинцале а яьккхинчу йоцачу хенахь хазнесанна баккхий кхиамаш бохуш схьабогIуш дуккха а вайн къоман векалш бу Малхбузехь. Изза студенташ схьаэцар а ду цхьа доккха дика масала, нохчийн къоман потенциал гойтуш долу. Амма хIетте а сел вочу агIор Австрехь нохчийн цIе дIасаяьржар стенца доьзна хета хьуна бохучу хаттарна иштта жоп ло Мержоева Эльзас.\nМержоева: „Суна хетарехь и вайн имидж иштта ледара хилар вай\nхIинца-хIинца бен кхузахь дIатасделла, интеграци ян дуьйладелла ца\nхиларца доьзна хила мега. Мотт Iамо а, дIатарвала а цхьа хан ма оьши.\nВайн берашна а га ма гора, шайн дай-наной шаьш лайначу тIамо синошна чевнаш йина дуйла, царна а ницкъ хуьлура цунах.\nТIехула тIе цхьаццаболчу ницкъашна вайн кегирхошца долу дика хIумнаш ца гуш, цаьргара долуш долу ледар хIумнаш гуш хуьлу. И цхьа дIогара сийдоцу зуламаш вайн къомахчу кегирхоша лелош а дац. Царна бале долуш дерг и цIахь дуьйна вайна юккъехь даьржина долу латарш ду, шаьш цхьа онда гайта лаар. Ткъа иза кхечу къаьмнийн кегирхошца а хуьлу“.\nАвстрерчу нохчийн студентийн цхьанакхетар зазадоккху беттан 3I-чохь\nВенехь дIахьур долуш ду. Цига бахка кхойкху и цхьаьнакхетар вовшахтухуш болчара цу махкахь бехаш болу вайнехан массо а студенташ – гуламан оргкомитетерачарна ца бевзаш бисинарш а.


ХIинжа-гIалахь йийна 56 шо долу палтуьйсург. Хьалха цунна кхерам тесна хилла гранатица\nMAKHACHKALA / Махачкала\nХIинжа-гIалахь йийна 56 шо долу палтуьйсург Джалаева Шовкат. 12-зза урс тоьхна цунна. Зудчуьнан дакъа карийна цуьнан хIусамдена цIахь Загородная урамехь. Йийна хилла иза ГIура-беттан 11-хь шен хIусамехь, амма хIицца бен ца хиъна цунах лаьцна.\nВидеотидаман камерша дIаяздина, Iуьйранна Джалаева туькана яха араялар. Оцу маьIаргонна цунна тIевоьду юккъерчу дегIехь волу башлакх йолу Iаьржа куртка йоьхна стаг. Туьканара цIайогIу зуда, цул тIаьхьа кхо минот яьлча, оцу хIусамера араволу, къайлаваьлла изза стаг, яздо Кавказ.Реалиино, РИА "Дагестанна" тIе а тевжаш.\nДагестане "хIума хуучу" зудчунна тIевахана вогIу ши стаг лаьцна Нохчийчохь\n"И веънарг билггал цхьа псих хилла. ЛортIехь волчу стага иза дийр дацара. Иза евзаш хилча.. мел дукха нахана цо гIо динера, мел дукха дика динера!.. Цхьанна а цхьа а вониг ца динера цо", – даладо РЕН ТВ канала йийначуьнан кIентан дешнаш.\nКIира: Кадыровга орца доьху, зудчух летта нохчо набахте хьажийна, "хIума хуу" зудчунна тIе баханарш лийцина Нохчийчохь\nМуьлш бу цахуучу наха масех шо хьалха аьллера Джалаевага палтасар дита аьлла. 2013-чу шарахь, цуьнан цIанна тIе и кхерам тосуш йоза тIехь долу кехат латийнера гранатица цхьаьна. Джалаеван кIанта дийцарехь, оццу шарахь цуьнагара ахча даккха гIерташ нах бевллера, кхерамаш а туьйсуш.\nПал тасийта лелачу зударийн тоба Iораяьккхина жинаш лелхочу Iеламчас Эльжуркаев Адама\nТалламан версица, Джалаев йийнарг хила мега цуьнан дуккха а болчу клиентех цхьаъ. Зудчуьнан цIахь карийна цо "болх беш" хиллачу нехан суьрташ.


Iамеркана къаьстина Нохчийчу хьаьнга кхачош хилла шайн пачхьалкхера герз\nГIиргIазойчуьра а, Казахстанера а схьаваьллачу шина вахархочо Iамеркера Нохчийчу герзан экспорт еш хилла. Маршо Радионо хьалхо бинера цунах хаам.\nВирджиния штатан Малхбалерчу кIоштан кхелан кехаташ тIехь вуьйцург ву Казахстанера Резванов Эльдар (Eldar Rezvanov),ГIиргIазойчуьра ши ваша Сыдыков Тенгиз а, Чингиз а (Tengiz, Chingiz Sydykov).\nБехкебечаьрга масийттазза 5000 эзар долларшкахь ахчанаш кхаьчнера Нохчийчуьра. Цул тIаьхьа Глок тапчан меженаш оьцуш хилла цара, тIаьхьо вовшахтасархьама. ХIусамашкахь оьшу йийбар санна почтехула Нохчийчу дIатаса кечдина хилла цара герз.\nИштта кхелан документашкахь ялош ю Нохчийчуьра ахча тийсинчийн а, герз дIакхачо яьшканашна тIе язйина цIераш а. Нохчийчохь ехачу Алиева Мадинин цIарах тийсина ахчанаш.\nТкъа герз чуьрчу яьшканашна тIе язйина ю Межиев Бисланан а, Межиева Хадижатан а, Адантуев Анваран а цIераш.\nИштта Iораяьхна кхелахоша кхи а оцу легалехь йоцчу бизнеса юкъахь хиллачинй цIераш а.\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн низамаша могуьйту пачхьалкхера жимачу тапчан хьесапехь кхо герз арадаккха, ткъа кхузахь Нохчийчу дIакхачо леринчу герзо барамаш тIехсовбаьхна. Цул совнах, Iедалхойх хьулдина дIатаса кечдина а хилла и.\nДуккхаъчу информацин гIирсаша шинаридийнахь яздора, Iамеркехь Нохчийчуьра ши вахархо лаьцна герз пачхьалкхера арадаккха гIерташ, аьлла. Полисхоша бахарехь, Александриин шина вахархочо 100 герз эцна хилла, Нохчийчу дIакхачорхьама.\nТкъа еаридийнахь Iамеркан финансийн министралло керла хаамбира, лецнарш ГIиргIазойчуьра схьабевлла бахархой хилла аьлла.\nЦул совнах, "Оьрсийчоьнан газетан" информацица, цушиннах цхьаъ – гIиргIазойн Iамеркехь хиллачу векалан Садыков Замиран кIант ву.


ПIераскан Iуьйранна леринчу пресс-конференцехь Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Соботка Вольфганга динчу дIахьедарца, 9 нохчо лаьцна меттигерчу полицино, „мафин тоба“ а кхоьллина, зуламаш лелош гучу а ваьлла. И нах, Маршо Радионера информацица, кхаарий Iуьйранна лецна бара, амма пIераскане кхаччалца Iедалхоша лачкъийна латтош дара цаьрца доьзнарг.\nЛецарш дIадаьхьна Венехь а, Санкт-Поьлтенехь а, Кремзехь а. Юкъарчу хьесапехь 16 петарахь лехарш дира 150 Iедалхочух лаьттачу полицин леринчу ницкъаша. ШозлагIчу дийнахь кхин а масех Венерий, Залцбургерий петарш теллира Iедалхоша.\nАвстрин чоьхьарчу гIуллакхийн министро динчу дIахьедарца, лаьцначаьргахь гучудаьлла дуккхаъ герз а, ткъа иштта корта бахон молхнаш а. Уьш бехке беш бу криминале тоба а кхоьллина, талорш дарна, масала, рэкет а еш, нахера ахчанаш дахарна, низамца доцуш герз лелорна, шантаж ярна, шаьш де аьлларг ца динчу бизнесхойн бахамашна я белхан меттигашна цIераш тийсарна.\nЦул совнаха, корта бахон молхнаш дохкарна а бехке беш бу лийцинарш. Министро чIагIдарехь, лийцинчарна юккъехь цхьаъ тунизхо ву, кхинберш массо а нохчий бу. Амма Маршо Радиона лецначеран гонера хиина ма-хиллара, царна юкъахь мел кIезга а цхьа суьйли а, цхьа гIалгIа а ву.


Москвахь банкашкарчу гӀутакхашна чуьра 250 млн сом лачкъийна кхаа дийнахь\nМосквахь банкашкарчу гӀутакхашна чуьра кхаа дийнахь лачкъийна ахча а, ювелиран х1уманаш а - дерриг а 250 миллион сом мах хир болуш. Цунах лаьцна хаам бо ТАСС агенталло низам лардочу органашна тIе а тевжаш, яздо Радио Свобода портало.\nАгенталле хаам бинчу стага дийцарехь, ахчанан дукхахадолу дакъа лачкъийна Климашкина урамехь номер 21 йолчу гIишлонерчу банкера. Оцу адресца ю РМП Банкан коьрта офис. 56 гергга миллион сом дайна банкан гӀутакхашна чуьра Пришвинан урам 8, 2-гIа корпус адресца йолчу "Агора" банкера.\nЗуламхошкара зен хилла оцу банкашкахь шайн ахча латточу бахархошна а, ткъа иштта цхьаболчу банкан сейфашкахь шайн мехаллаш латто белхахошна а. Къола динчу наха банкера гӀутакхаш ца дохина ахча а, ювелиран хIуманаш а дIахьуш.\nLife зорбан гIирсо дийцарехь, талор динаш Украинера схьабевлла нах бу. Цара къола дан хаьржинарш хилла кегийра нехан долахь йолу чохь ахча латтош йолу банкаш. Зуламхоша банкашкара гӀутакхаш схьадостуш хилла, догIанаш а хоржуш.


Нохчийн меттан хьал чолхе ду Нохчийчохь а\nОхан-бутт 16, 2017\nНенан мотт дика хаар мехалла ца хетар кегийрхошна аьлла хета цхьаболчу говзанчашна\nНенан меттан мехалла кхето генахь бу дукха кегийрхой аьлла хета цхьаболчу говзанчашна.\nХIора шарахь, иза а кху карахь болчу оханан баттахь нохчийн меттан де аьлла кхайкхийна 25-гIа де герга кхача доьлча хьасартне хьехо боккху Iедалхоша ненан мотт. Жигара бийца боккху иза тIаккха доьшийлашкахь а, хьаькамийн аьллар-лаарца Iедалан хьукхмат-урхаллашкахь а.Ткъа вуьшта шеран II баттахь сов иза оьрсийн матто бечу тIеIаткъамо гIелонехь латтош бу. И мел бух болуш делахь а, дацахь а къеггина гуш ду телерадиохь а, зорбанехь а, Iедалдайша дечу чулацамечу къамелашкахь а. ЛадогIархойн лерса хьоьстуш, хIара мохк,хьал ца хуучунна оьрсийн беха цхьа кIошт ю а мотталур долуш, шовкъе бекош берг оьрсийн мотт бу. Хаарш шордан а,дуьненах кхиа а, ур-аттал юургаш ян а, безам балхо а вайнахана оьрсийн маттахь Iамош ду. Цу декъехь, хIара дешнаш Гайтукаева Банас яздина 30 шо гергга зама яьллехь а, ненан маттах пайдаэцар, иза дезар а дина, дахаре берзор кхин а галдолуш схьадеънехь бен дикачу агIор хийцаме даьлла хIумма а дац аьлла ойла-хьажам берш дукха бу. “Вайн заманан нохчийн мотт” цIе йолчу байтехь Гайтукаева Банас ирахь Iачу йоIа а, кIанта а дина къамел ду далийнарг:\nИ,кстати,сегодня вайн праздник ду. Ой чуть не забыла, хьо декъал хуьлда. Тахна вайн девзина шо дузуш ду.\n-Баркалла. Я тоже..Хьо а декъал хуьлда. ХIара вечер а шатайпа прекрасный ю.\nТы знаеш, сан дагчохь цхьа радость ловзу. Понятно, хьомениг, хьо соьца ю.\n-Мне тоже порою кажется ишта, Ты рядом-а значит со ирсе ю,… иш. кх. дIа а.\nЦунах, гIелонехь болчу ненан маттах лаьцна,сан къамел хилла Оьрсийчоьнан суртдиллархойн кхеташонан декъашхочуьнца,нохчийн меттан а,японхойн поэзин а говзанчица, гочдархочуьнца,институтан хьехархочуьнца Пашаев Абуца. Кегийрхойн, лакхарчу доьшийлийн студентийн дахарехь нохчийн матто дIалоцучу меттигах,билггал шена хуъчух а, зеделлачух а дуьйцург ву Пашаев Абу.\nАбу: “Ас гайтам бира институтехь японхой поэзех тIетевжийла а,гIортор а йина. Сан Iалашо хIуна яра? Дера яра нохчийн меттан шорто, кIоргалла гайтар, ненан мотт хьалдолуш, дахаран ах хилар. Оцу дахарехь долу гIиллакх,эхь-бехк,оьздангалла –дерриге а вайн маттаца хилар. Кегийрхошна и гучудаккхар яр-кх сан Iалашо, и тIеIаткъам дIагайтар. Ас цхьайттта шарахь сов бина болх а бара иза, проект яра шатайпа. Цхьана Iилманчо аьлла-кх: “Некъ бинчунна хуур ду некъан хьал, нагахь цо жамI динехь”.. Нохчийн мотт а, нохчий а безар дар-кх доцца аьлча.”\nМаршо радио: Хьайн лехамна жоп карийн хьуна кегийрхошлахь. Цара муха тIеийци ахь кхолла гIортийна сурт?\nАбу: " Деллахь, бакъдерг аьлча цара ас хIун дуьйцу ца хиира. Дукха бацара кхета гIоьртинарш. Сан белхан накъосто элира соьга, ша схьабалабай студенташ. Ас схьа ца балабайтира. Уьш ницкъала балабар суна дазлур дара, со баттара вала гIертар вара. Дериге а маттах дозаделла ду. Цунах дIа мел хердели а кхидерг,къомана мехала а,деза а мел хилларг ша-шаха дайлуш,дIадолуш ду.. И ду лазаме.."\nНохчийн мотт «Iуьллучуьра» гIатто а, цунах шуьйрачу маьIнехь пайдаэцийта хIун дан деза а хуурш соьца къамел динчу Пашаев Абуна хетарехь чот йоцуш дукха бу яздархошлахь а, Iилманчашлахь а, амма цунах дезар а дина дайн а, дедайн а пхьалгIа довла” хан хиллачух тера дац хIинца а. Абус ма аллара аьлча «ненан мотт когабахаийта» некъ бац гуш.


ФИФА-но галдаьккхина футболан дуьне\nГIадужу-бутт 27, 2015\nГермани - Беккенбауэр Франц, немцойх тоьлла футболхо ларалора дуккха а шерашкахь.\nФИФА-н куьйгаллехь лелла коррупци толлучу гоно немцойн гIарабевлла футболхой тергоне эцна. 2006-чу шарахь Германехь дуьненан чемпионат дIаяхьа кечамбинчу тобан коьртехь хиллачу Беккенбауэр Франца ФИФАн куьйгалхошна кхаьънаш делла хила мега боху цара.\nФИФА дуьненанюкъара футболан ассоцианин лакхарчу куьйгаллехь масех бутт хьалха иккхина коррупцин скандал Оьрсийчохьий, Катарехьий дуьненан футболан чемпионат дIаяхьарца доьзна хилла ца Iаш, хIинцачул иттех шо хьалха, 2006-чу шарахь Германехь дIаяхьанчу чемпионатах а хьакхаяла йолаелла.\nКху деношкахь гучудаьлла ма-хиллара, ФИФА ассоциацин этиках йолчу комитето лерина таллам болийна, немцошлахь „аьхкенан туьйра“ бохучу зевнечу цIарца дагалецамаш кхобуш йолчу чемпионатан оргкомитетан куьйгалхочун Беккенбауэр Францан хьокъехь. Беккенбауэр шеконе лаьцна, чемпионат Германехь дIаяхьийтархьама немцойн футболан цхьаьнакхетаралло хIетахь ФИФА куьйьгаллехь хиллачарна кхаьънаш деллий-теша бохучунна.\nИ IалагIож дуьххьара юкъараллина йовзийтинчу немцойн уггаре а тIеIаткъамечех Шпигел журнало чIагIдарехь, немцойн футболан кхеташоно шайн махкахь чемпионат дIаяхьийта гIерташ ФИФА дуьненан футболан федерацин куьйгаллерчу цхьа могIа хьукматошна миллионашкахь кхаьънаш делла хилла.\nИ тайпа шеконаш немцойн юкъараллехь ФИФА куьйгалла коррупцина бехке ян йолийча дуьйна схьа лелаш хиллехь а, амма журналисташа хIинца яздарехь, футболан кхеташонан куьйгаллехь билгал къепедацарш лелийна хиларан лар лаца кадаьлла церан. Иштта, масала, церан каракхаьчнера немцойн футболан кхеташоно бахьийтина хилла цхьа факс-хаам.\nЦу тIехь 7 милион евро герга ахча Швейцарерчу Цюрихе дIатассар хоуьйтуш ду, ткъа куьйга яздина ду цу тIехь РЛД-на гонорар ю хIара аьлла. Журналисташа чIагIдарехь, и РЛД бохург Роберт Луи Дрейфус бохург ду, аьлча а, Адидас фирмин куьйгалхо, Германехь чемпионат дIаяхьарехь жигара хилла а, ФИФА цхьаьнакхетараллин куьйгаллехь яккхий зIенаш йолуш а волу.\nЦуьнгахула дIаделла хилла Футболан федерацин масех куьйгалхочунна Германера кхаьънаш аьлла тешна бу Шпигелера журналисташ. Цуьнца зIенехь хилла а, цу къепедацарийн декъа хилла а ларалуш ву немцоша „кайзер“ аьллий бен цIе ца йоккхуш а, дуьненан футболан уггаре а кхиаме ловзархо хилла а волу Беккенбауэр Франц а, хIинца шена дуьхьал дуьненан футболан федерацино таллам схьабиллина волу.\nМиллионаш футболйезархоша боккхачу ларамца тIеоьцуш волу а, иштта дуккхаъчу къоначу футболхоша шайна масала лоруш а волу Беккенбауэр Франц коррупцица йоьзначу IалагIожан турпалхо хилар тамашийна ца лору цхьана хенахь Соьлжа-гIаларчу «Теркан» тобанехь футболах ловзуш хиллачу Сатуев Адамна хетарехь, футболехь коррупци лелаш хилар къайле яц, амма Беккенбауэр санна болчу похIмечу цIеяхханчу ловзархошкахь а, тренершкахь а вуно цатовш хIума ду, ишттачу скандалашкахь церан цIе яхар.\nСатуев: „Цу Беккенбауэран цIе ишттачу ситуацехь йоккхуш хала хета суна, хIунда аьлча шен заманчохь вуно дика футболхо хилла а, цул тIаьхьа ша тренер хIоьттича дика тренер хилла а ву иза. Ша немцойн тоба дуьненан чемпион йийр ю элира цуо ша тренер хIоттийча, иза цуо дан а дира.\nЦхьана агIор цундела хала хета суна иза цу скандалан декъа волуш. Вукху агIор цец ца волу со. ХIунда аьлча иштта ду кху дуьненан хIума. Революционерех пенсионераш хуьлу, кху дуьненах а, бахамех а ца бешаш болчу хиппи боламан декъашхойх къанбелча политикаш а хуьлуш нисло, харц-бакъ а дуьйцуш, спортхойх а изза хуьлу. Бакъду, Кайзерехь товш дацара иштта хIума“.\nЦу юкъана шена дуьхьал дохуш хиллачу бехкийн хьокъехь еххачу хенахь вист ца хуьлуш Iийна волчу Беккенбауэр Франца эххар а дIахьедар дина шех йолчу шеконийн а, шен хила тарлучу бехкан а хьокъехь.\nОршотдийнахь немцойн футболан кхеташонан дисциплинаран коммиссин хеттамашна ша доьпаш деллачул тIаьхьа журналисташка вистхуьлуш, цуо мукIарло дира, ФИФА футболан федерацера гIоьне кхачархьама цу федерацин финансийн комитетаца цхьаьнаболх бан безар тIедожош ду. ХIинца, таханлерчу денера дIа хьаьжча, со кхета, оха и цхьаьнаболх бан мегар ца хиллийла“, - элира цуо, башха кIоргера деталаш а ца довзуьйтуш.\nЦу гIалатна ша бехке хиларна а къера ву ша элира цуо, амма цуьнца цхьаьна дацаре дира, Германехь футболан чемпионат дIаяхьархьама шаьш ФИФАн декъашхойн кхаьжнаш эцна бохург.\nРогIераниг - Беккенбауэр


Хьал талхорна ...даржехь лакхаваьккхина Музаев Анзор\nГезгмашин-бутт 04, 2013\nНохчийчоь --Школе веъна Кадыров Рамзан, Соьлж-ГIала, 15Сти2012\nДешаран керла шо шеца дуккха а шира гΙайгΙанаш а буьтуш деъна нохчийн дешархошна а, хьехархошна а. Амма лакхарчу тΙегΙанахь, цхьа даккхий хьуьнарш девлла бохуш, даржаш доькъу дешаран министраллерчу куьйгалхошна.\n4-5 шарахь дешаран а, Iилманан а министраллин коьртехь лаьттинчу Музаев Анзоран метта ханна декхарш кхочуш дан хIоттийна цуьнан гIовс лаьттина Исмаилов Муслим. Ткъа ша Музаев, даржехь лакхавоккхуш, Оьрсийчоьнан дешаран а, Iилманан а министран гIоьнча дIавуьгуш ву. Белхан керлачу меттехь иза ларалург хиларан тешна ву ша боху мехкан дас Кадыров Рамзана а.\nАмма хьехархоша тоьшалла до шайна тΙехь министр лаьттинарг далатоьхна педагог вацарх а, иза шел тΙаьхьа диканиг дитина воьдуш цахиларх а.\nМузаев Анзоран белха меттиг хийцаро дагадоуьйту хьалхо лакхарчу тIегIанахь Нохчийчохь берийн бешашкара, школашкара , институташкара кхетош-кхиоран болх зен Iалашо йолуш , талламаш бан говзанчийн тоба кхоьллина хилар.\nОцу талламан коьртехь вара оццу урхаллехь министр лаьттина Дадаев Лоьма. Ишта хууш ду, Музаев Анзор министр волуш, махкахь цхьа бIе сов школан директор аттестаци-зерех чекхваьлла цахилар а.\nХьалха а Маршо Радионо дийца эшна а доцуш, Нохчийчохь дешаран министраллера, хьал галдаьллехь бен, тоделла дац.\nШайн тароне хьаьжжина дай-наноша токхамаш а беш, хьехархой а лоьцуш, берашка экзаменаш а йолуьйтуш, дIахIиттабо шайн доьзалхой деша. Хьехархоша даре а деш, Музаев Анзор министр волуш, йоза-дешар Iамор а, дешархойн хаарш а тергамза а дуьтуш, хаъал совбаьлла школашкахь кехат-язораш дебош, хIара кехат дуй, важа кехат дуй, бохуш, бен гайтаман-моттаргIанийн болх.\nIилма Iаморца, берийн хаарш шордарца доьзна доцуш, хIуманаш тIедахкар, хIокхунна, оцунна, бохуш, вуьшта а декъазчу алапаш тIера ахчанаш сецор, белхан хьелаш шо-шаре даларца тодаран меттана халонга дохуш ду махкахь.\nДаржехь лакхаваьккхинчу Музаевс бIаьстенан юьххьехь, дезатоха санна, динчу цхьа дIахьедар. Керлачу дешаран шарахь, чIагIам боллуш дIахьедира цо, массо школашкахь керла жайнеш хуьлуьйтур ду ша, аьлла. Бакъду, карарчу хенахь гуш ма хиллара, школашкахь уьш тоъане а тоьуш яц.\nВуьшта аьлча, лаххаре а хIора кхозлагIа дешархо ву деша жайнеш доцуш. Цхьаболучара уьш зорба тухуш ду, хьалхара ши бутт дIаболуш хирду боху, кхечара дийцарехь, уьш маца хир ду, я хуьлу-ца хуьлу билггал хууш дац.\nМинистр лакхаваьккхина, ткъа дешар - эшна


Деши дайдаларан 5 бахьана\nШерашкахь деза лаьттина деши жим-жима дайлуш ду. Дешин мах охьабаларн пхи бахьана ду. Уьш къастийна Маршо радион корреспондента Рекнагел Чарлза.\nМел лахбелла дешин мах?\nХIокху тIаьхьарчу шина кIирнахь дешин мах, гергарчу барамехь, 15 процентана лахбелла. Мангал-беттан 27-чу дийнахь дешин цхьана унцин мах $ 1180 тIе кхаьчнера. Беза тIулгаш лоруш лелош йолу Унци 31,1 грамм ю. Юха пIераскан дийнахь цуьнан мах жимма лакхабелира $ 1202 тIе кхаччалц. 2011-чу шарахь дешин унцин $ 1895 мах бара. Аналисташа бахарехь, ахча дешега дерзочу нахана хIинца са яц деши гулдар.\nХIунда лахлуш бу дешин мах?\nКоьртачу декъана, ши бахьана хуьлу нахана деши эца. Ахча дайдаларна кхоьручу хенахь. ХIунда аьлча, дайлун ахча карахь латточул а, цунах деши эцар тоьлу. ШолгIа, банкаша ахчанна луш йолу са лахара латточу хенахь, дешех делла ахча кхин а тIе са йоккхуш, юхадоьрзу.\nОцу кепара проблемаша 2008-чу шарахь экономикан кризис йолалуш нахе деши эцийтинехь, тIаьххьара хуьлучуо царга шайга ойла хуьйцуьйтур ю.\nМангал-беттан 19-чу дийнахь Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн Федералан Резерван системин гIантдас Бернанке Бена дIахьедар дира, Iамеркан экономика тояларца а, белхан меттигаш алсамъйовларца а доьзна гIуллакх толуш дIадодахь, Iамеркан Коьртачу банко «хIара шо доьрзуш», Iамеркан экономикехь къепе латтон баттахь дойуш долу 85 миллиард доллар барамехь ахча далар сацон долур ду. ТIаккха инфляци лагIлур ю, луш йолу проценташ алсамъевр ю.\nЧанна Читража, Лондонера экономикан а, гIуллакхийн талламийн центрера экономисто бахарехь, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн Федералан Резерван системин планаша дIайоккху, ахча дешехь латторан хьашто.\nЧанна: «Ахча дайдаларан лаьттачу бокхачу кхерамах ларвала кIезиг хьашто хир ю цигахь. Федералан Резерван системан планаша инфляцин тIегIа лахъйийр ю. И бохург, деши оьцурш кIезиг хир бу бохург ду.»\nДешин мах охьабаларан бахьанаш кхин дуй?\nДу. Уьш дуккха а деши оьцучу инвесторшца доьзна ду.\nДуьненан экономикан кризис иккхича, дукхах йолу пачхьалкхаш алссам деши гулдан юьйлаелира. Сиха дайдала тарлуш долу арахьара ахча шайн карахь дукха ца дитархьамма.\nДаханчу шарахь коьртачу банкаша оьцуш хиллачу дешин барам, хIокху тIаьхьарчу 48 шарахь хиллачуьнан буьххье кхечира – 12 процент. И тайпа терахьаш даладо Дуьненаюкъарчу дешегахула кхоьллинчу кхеташоно.\nДешин мах охьабужуш хиларе терра, иза эцар башха тешаме дац. Оьрсийчоьно, Туркойчоьно, Азербайджано, Казахстано а хIокху шеран Зазадоккху-баттахь алсамдаьккхира шайн дIадиллина латтон деши. Оханан беттан юккъехь царна гира дешин унцин мах $ 270 тIекхаччалц лахлуш.\nХIинца Iамеркан экономика ницкъ гулбан аьттонаш лоьхучу хенахь, доллар цIеххьана товш валюта хила йолаелла. Коьртачу банкийн йиш ю, деши эца те я арахьара валюта гулъе те боху хаттар къастон.\nПайде ду я пайде дац деших дIакъастар?\nЦхьана хIуманна инвестици яр, къаьсттина, деши эцар, гуттар а деган йовхонашца а, кхерамца а доьзна ду.\nЛондонера Capital Economics сурсаташна талламаш баран декъан куьйгаллехь болх бечу Джессап Джулиана бахарехь, тахана деши дохка сихвеллачунна гур ду, экономикан хьал мел сиха хийцало.\nДжессап: Суна хетарехь, и сингаттамаш бестийна бу. Iамеркан Федералан Резерван системано кхин дIа а еза хIума оьцур ю. Ахчанна дуьхьал луш йолу са а кхин цхьана хенахь чIогIа лахара хир ю. ТiейогIучу хенахь-м хIете вете. Еккъа цхьана Iамеркехь хилла Iийр яц, кхечу яккхийра, кхуьучу пачхьалкхашкахь а хир ю. Цундела, суна хетарехь, цу цхьана хIуманах бахьана а дина, деши дохка сихвала оьшуш хьал дац. Амма, къамел а доцуш, Федералан Резерван системано аьллачуьнца доьзна, дешица доьзначу гIуллакхехь хьажам ондда хуьйцур бу.»\nЦхьа доза дуй дешин мах мел охьабер бу бохучу хаттарехь?\nИза массо а хаттарел халаниг ду. Джессапа бахарехь, цуьнан мах сиха дIанислур бу.\nДжессап: "Тхан даго хьоьхург хIун ду аьлча, дешин мах сиха дIанислур бу кеста. Дешин мах лахбеш хIума тIех дестийна дуьйцу, гарехь. Даханчу масех шарахь хиллачу, лакхарчу кепе мехаш юхабоьрзург хиларна сатуьйсийла яц. ХIунда аьлча, дуьненаюкъахь ахча массанхьа а дайдаларна кхерам боккха бара, финансийн системанаш охьаэгарана кхерам а бара. Суна хетарехь, и кхерамаш а хIинца тIехбевлла».\nДжессапана хетарехь, дешин мах чIагIбала тарло «хIинцалерчу тIегIанехь я жимма лахахь.»\nКхечу аналистийн хьесапехь, 2008-чу шарахь глобалана экономикан кризис йолаялале, дешин мах $800 бара. Цундела кIезиг бахьанаш ду мах цул а лахара хирг хиларан.\nАмма хьалххе хиндолчуьнга хьажар а дац тешаме. ХIокху шеран юьххьехь аналисташа аьллера, дешин унцин $ 2000 мах хир бу. Амма цуьнан мах, дешин мах кхечу агIра дIахьаьдда, бохуш ерзайо шен материал Маршо радион корреспондента Рекнагел Чарлза.


Берзалойн амал стенна тайна вайнахана?\nIаламат дукха дицарш хилла дIа ладоьгIча берзалойх вайнехан. КIезиг бац даккхий зенаш деш цара Iовжийнарш а.\nХийла масалш ду берзалоша зенаш дина\nЦхьа хан –мур богIу коьртах а яьхна берзалой йийцаре еш. Цара даьхний дойуш, бахархошна динчу зенашка хьаьжжина кIаргло юкъараллехь и дера акхарой нажжаз яр а, уьш яржар бахьнехь, цара бахархошна вуно чIогIа эшамаш барца доьзна Iедалхошна юьхькIаме доцу къамела хазор а.\nДукха хан йоццуш Теркйист кIоштан ЧIулга юьртана гергахь, олуш ма-хиллара, дийна делккъехь яьхкинчу берзалоша масех уьстагI цестина жаIунна ган а гуш, цо хьоькху мохь, къора йолуш санна, тергамза а буьтуш.\nЦу масалца доладелира сан теркахошца Лечица а, къаночуьнца Хьусайнца а берзалойх, церан мекарлонех къамел. ХIинцца –хIинца берзалоша сел эвхьаза уьстагIашна динчу тIелатарх дуьйцург Леча ву.\nЛеча: «Жа дажош Iачу юьртахочунна ган а гуш, уьстагIашна юххе дIахIоьттина цхьа борз. Кхо мохь хьекхарх, хичаш ярх акхаро шек а дIа йоцуш хьоьжуш а лаьттина дIаяхна. ЖаIу паргIатваьлла валале кхин шиъ а ялош схьа а еъна, биъ уьстагI цестина охьабиллина. Кхо уьстагI дIабехьна, цхьа жий Iилла бисна. Масех де хьалха нисделла хIума ду-кх иза.»\nХьусайн: « ЖаIу гIорасиз велахь а, вацахь а хаьа барзана. Дера хаьа. Цуьнга топ елахь, аьттехьа а ца гIоьрта. Тоьпан молхана хьожа а кхета цунна вуно чIогIа. Сан доттагIчун кIанта дийцир-кх, шена ган а гуш, ша юззалц уьстагI баа а биъна дIаяхар-кх борз. Ша човхийча, шена ша човхош «гIигI» до бохура барзо».\nБерзан бекхамах, цара шайна динчу вонна чIир эцар, цхьа кара-кара оьцуш санна, вовшашка дIасалучу кепехь сурт тергаллуш хиларх дуьйцуш ву егерь олу даржехь къахьоьгуш волу хьуьнан хехо-гIаролхо Шахмурзаев ШаIран.\nШаIран: «Хийла масалш ду берзалоша зенаш дина. Ахь и зен дина борз йийна дIаяьккхича, бухайисинчара хьуна бекхам бо. Хьуна бен и тIе –ам ца лета. Делдахь цIена бакъ ма ду иза! Сайн уьстагIий цистича, ас лар а йина, борз йийнера.\nЦул тIаьхьа яьхкинчу берзалоша юьртахойн,цIарца багарбан йиш а йолуш ах бIе гергга уьстагI бийра. ЧIогIа хьерьевллера. Цул тIаьхьа шина шарахь ас айса йийна дIаяьккхина ткъех борз, толлучу жIаьлех пайда а оьцуш.\nЧIогIа хIилла а, хьекъал а долуш акхарой ю берзалой. ХIинца хIара латтанаш берзалойх мукъа а девллий а хууш, Теркал дехьара схьа а оьхуш, талораш дан йоьлла кхин берзалой а,чагIалкхаш а…»\nБерзалой хьокъехь дийцар дерзош ала догIу даьхнех хьашт-дезар а,болх-некъ а бина бехачу долахошлахь, и аккхарой мел турпала йийцахь а, вуно дукха уьш хьахаелча, цара шайна дина зенаш карла а дуьйлуш, оьгIазе «дурр-вас» тIейогIуш берш.


Шеконе ваьккхинарг – вийна, ткъа талорхо – вадийтина?\nЗазадоккху-бутт 13, 2017\nГIалгIайчохь банк яхьарна бехке а хеташ, лохушвериг Полшехь лечкъина Iа, ткъа цуьнца хилла лорург – йиттина вийна.\nПолицехь велла Далиев. Хьан вийна?\nДалиев Мохьмад чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу экстремизмца къовсам латточу Центрехь валаро шен IиндагIе даьхьна «Россельхозбанкан» Соьлжарчу филиалера, талор а дина, ахча дадор.\nДеношкахь ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека элира, низамхоша лацар доьхуш, дуьненаюкъарчу лехаме велла шаьш стаг.\nИза «Полшехь къайлаваьлла, оха интерполе велла иза», даладо «Интерфаксо» Евкуровн пресс-гIоьнчин дешнаш.\nИштта, банкна динчу тIелатарх а аьлла Евкуровс шена хетарг. ТIелатар, ахча дахьар – иза хIоттийна кеп хила а тарло, кассир Точиева Марем ша а хила мега зуламан декъахь, боху мехкан лидеро.\nПолицин цIентIехь веллачу Далиев Мохьмадан зуда талоран декъахь хилар гучудалахь, цунна а дийр ду доггIу таIзар, иштта таIзар хир ду ша левечу оцу зудчуьн майрачунна, низамехь а доцуш, гIелоярна экстремизмца къовсам латточу Центран белхахошна а, аьлла Евкуровс.\nБакъду, «низамехь йоцу гIело» Точиеваца а лелийна, амма цо даре ца дина ша зуламан декъахь хиларх.\nХилларг иштта дара. 2016 шеран аьхка Соьлжарчу "Россельхозбанк" чуваьллачу стага коре чуделла кехатан цуьрг, сихха ахча шена охьадилла, аьлла. Карахь граната а хилла цуьнан (тIаьхьо гучудаьлла иза оьккхург ца хиллийла). 12 миллион сом даьхьна цо.\nТалорхо лаца араяьллачу полицино кассир Точиева леян яьккхина. Иза а, цуьнан цIийнда Долиев Мохьмад а бехке ду аьлла хетта Iедалхошна. Ткъа гергарчу наха чIагIдо, Долиев банк хьочу дийнахь Москох вахана, цIахь а вацара, бохуш.\nОццу деношкахь цIийнах хьовсуш, Далиевн петарахь шайна ши граната карийра, чIагIдо полицино (гергарчарна хетарехь, уьш кIелкхийсина ю). Иштта лаьцна, шен зуда Марем леечу экстремизмца къовсам латточу Центре вигина иза.\nТалламаш беш етташ хилла шинна а, коьртах тIоьрмигаш а бухкуш, ток йиттина. ГIело а ца лайна, велла Далиев оццу дийнахь. Ткъа низамхой шайна тIерабаккха гIиртина Далиев валархца дозу бахьана.\nГергарчара дукха хан яйъина нийсо лоьхуш, Далиевн кхалхар таллийта гIерташ.\nТаллам болийна веллачун зуда къар ца луш, Москох а кхаьчна, Оьрсийчоьнан Талламан комитетан буьйранчига Карнаухов Борисе арздича – лаьцна массех Далиев верна бехке хила тарлуш, билгалваьлла белхахо.\nЕвкуровс оцу бахьанехь лаьцна элира 6 стаг, царалахь экстремизмца къовсам латточу Центран меттигера куьйгалхо Хамхоев Тимур а волуш.\nНизамхой ца бо стаг верна бехке, цхьаберш царех дIа а хецна\nХамхоевс а, Соьлжан кIоштан полицин буйьранча лаьттинчу Беков Мохьмада а, полисхошна «болх муха бан беза» гойтуш, шаьш а йиттина Далиевна, дийцира Маршо Радион Къилбаседа Кавказан сервисе веллачун йишас.\nДенош хьалха лецира Iедало экстремизмца къовсам латточу Центрера стаг, цуьнан цIе билгалъяьлла Маршо Радион Къилбаседа Кавказан сервисна - Безносюк Андрей. Точиева иза вара боху шена коьртах тоьрмиг боьллинарг.\nБехктакхаман кодексан 286-гIачу ( бакъонал совваьлла, адаман бакъо талхош таIзар дар), 163-чу (массех адамо барт а бина, кхаъ бехар) артиклшца таллам болийна низамхошна дуьхьал.


Кадыров Рамзан дIаваккха аьлла цхьааллин пикет дIаяьхьна Казанехь\nСелхана, Чиллан-беттан 9-чохь жигархочо Нурмухаметов Ильдара цхьааллин пикет дIаяьхьна Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан даржера мукъавакхар тIедожош. "Шеца реза мел воцчунна чIирца кхерамаш туьйсу Кадыровс. Даржах мукъаваккха!" аьлла тIеяздинчу плакатца Бауманан цIарахчу коьртачу ураме ваьллера иза.\n- Оппозицин политико Яшин Ильяс петици зорбане яьккхина Нохчийчоьнан куьйгалхо даржера мукъаваккха аьлла, со цунна тIетов – дIахьедина Нурмухаметовс. – Петици хIотторан бахьана дара Кадыровс массарна а хазош ЯнгулбаевгIеран доьзална а, журналисташна а, бакъоларъярхошна а тийсина кхерамаш. Иза магийта йиш йоцург ду аьлла, хета суна, ас кхайкхамбо массаьрга а, кхера а ца кхоьруш, петицина куьйгашъязде аьлла.\nКазань гIалин юккъехь хIоттийна пикеть 20 минотехь лаьттира. Жигархочо бахарехь, метигера бахархой тIе а баьхкина, дехар динера цуьнга дIагIо аьлла, хиттинера Нохчийчоьнан куьйгалхочун гоно бекхам барна ца кхоьру хьо, бохуш. Казанерчу жигархочо Нурмухаметовс хIоттийна акци дуьххьарлера яц – Дечкен-беттан 23-чохь цхьааллин пикете велира иза, политикан тутмакхаш маьршабахарехьа а, дешан маршонехьа а.\nЧиллан-беттан 7-чохь оппозицин политико Яшин Ильяс Кадыров Рамзан даржера мукъаваккхарехьа петици зорбане яьккхира, иштта шен YouTube-канале ролик хIоттийра цо, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга кхайкхамбеш чIир кхайкхоран ламасташ дитий, Оьрсийчоьнан Конституци ларъе аьлла.\n"ЛадогIал, Рамзан! ХIара дерриг а дукха гена даьлла! Цхьаммо ала дезий хьоьга, юьхь-дуьххьал, диллина, ишта лела мегар дац. Вайн Оьрсийчохь иштта лела мегаш дац",- дIахьедира Яшина.\nКерла хаам зорбане боккхучу хенахь 177 эзар стаг вара петицина куьйгаш яздинарг.\nШа даржах ваккха аьлла, хIоттийначу петицех лаьцна цкъачунна цхьана а кепара реакци йина яц Кадыров Рамзана. Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран пресс-секретаро Песков Дмитирийс дIахьедира, Яшинан петици Кремла баккъалла а тIе ца ийцира аьлла. "Цигахь кхажтасар цIерашца дацара, хила тарлора боташа хьалхатеттина", - билгалдаьккхира Песковс.\n"Дождь" телеканало (Оьрсийчоьнан Iедалхоша "арахьара агент" лерина) а, "Новая газето" а Талламан комитете бевлира Кадыров Рамзанна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх, журналисташ а, бакъоларъярхой а сийсазбеш, царна кхерамаш тийсарна. Журналист Милашина Елена декхаре хилира Оьрсийчуьра дIаяха, шен маршонна кхераме хиларна.\nДечкен-баттахь Кадыров Рамзана "террорхойн гIоьнчаш" бу элира Нохчийчохь Лакхарчу кхелан суьдхо лаьттинчу Янгулбаев Сайдин доьзал а, бакъоларъярхо Каляпин Игорь а, "Новая газета" а, цуьнан журналист Милашина Елена а, иштта "Дождь" телеканал а. Оьрсийчоьнан парламентан депутато Делимханов Адама дош делира ЯнгулбаевгIеран коьртеш даха. Каляпинах а, Милашинех а Кадыровн дешнаш Кремлехь "шена хетарг алар ду" аьлла, тидира.


Шайн спортхоша допингаш лелорах 100 тоьшалла къайладаьхьна хилла Оьрсийчоьно\nДуьненаюкъарчу антидопинган менеджементах шаьш талламбина допинг-контролан 100 эзар протокол къайладьахьна хилла оьрсийн антидопинган агенталло. РУСАДА-н директоро Ганус Юрийс Дуьненчуьрчу антидопинган агенталле дахьийтинчу кехат тIехь бина и хаам, яздо "Новости" гIирсо. Гануса чIагIдарехь, ледарлонаш йовлийтина организацехь хьалха болх беш хиллачу тобано.\nСтохка РУСАДА-с шозза бина талламаш бирзича Iораевлла лелийна харцонаш. Протоколаш базана юкъа дохуьйтуш ду. Шен кехат тIехь Гануса доьху Дуьненчуьрчу антидопинган агенталле, РУСАДА-н статус тIечIагIъяр. ТIаккха бакъо хир ю агенталлан спортсменаш допингех чекхбаха.\n2015-чу шарахь яьккхинера РУСАДА статусех. Оьрсийоьнан спортехь допингах пайдаоьцуш хиларх Макларен Ричард куьйгаллехь волчу йозуш йоцчу комиссино таллам бинчул тIаьхьа, шайн рапорт зорбане даьккхича статусах яьккхинера РУСАДА.\nСтохка гурахь WADA-с кхаьжнаш тесира, цхьа могIа билламаш дуьхьал а бохуш, оьрсийн агенталлан бакъонаш юхаметтахIитторехьа. Спортехь лело йихкинчу препараташна дуьхьал къийсам латторехь шаьш эшна хиларна мукIарло дира Москоха. Амма тIе ца дитира, пачхьалкхна а хууш, къайлахчу сервисаша а, хьаькамаша а мага а деш, допингах пайдаэцна бохург.\nБайначу баттахь Гануса кхайкхамбира Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире. Оьрсийчоьнан спорт "берда йистехь" ю, WADA-н эксперташ Москохарчу антидопинган лабаратори чу ца битарна аьлла.\nКху беттан 22-чохь WADA-с дIахьочу кхеташонехь дийцаредийр ду РУСАДА-н бакъонаш юхаметтахIитторах.


Лахьан-бутт 17, 2017\nЦIахь хIинцца баьккхина тIо, цIахь яьккхина кIалд, нехча, ахьарх йина сискал. Махкал арахьа бехачу нохчийн доьзалшкахь кест-кеста хIоттош а, бууш бу и кхачанаш. Уьш хилла а ца Iа.\nДакъийна жижиг, масала, я наха шаьш дуьзна йоьхьаш, я чо-ко чуйоьллина баIарш, Iай шен хан кхаьчча кхерзина хьонка я хьонкий а, нитташ а чу боьхкина хьолтIамаш – и массо а бераллехь дуьйна нохчашна девзаш а, дезаш а, церан къоман тIум шайх хIотталлун цхьа дакъа долу даарш Малхбузехь а кечдо нохчаша. КIеззиг бац Вена шахьарахь, масала, шайн чохь шур чекхйоккху машенаш йолу зударий.\nЦу гIалина гена йоцуш Iохкучу фермашкара оьций шура а йохьуш (туьканашкахь юхкучу химикаташ йиттинчу шуьрех тIо-кIалд ца даларна) шайн доьзална а, хьеша-дена а тIой-кIалд латтадо цара.\nЦхьана агIор и дайн кхачанаш Малхбузехь а биц ца бар, уьш Даймахкана мел генахь хилча а безаш, ларбеш кхабар шайн орамашца йолчу уьйраца а, геналлехь Даймохк кхин а чIогIа безаш а, оьшуш а хиларца а доьзна ду. Вукху агIор, нохчийн кхачанаш, уьш цхьаццадолчу кхечу къаьмнийн санна шорталлийца я чолхаллийца къаьсташ бацахь а, амма могашаллина вуно пайдехьа хилар теллина бIешераша.\nМасала, Малхбузерчу Европехь а, кхечу меттигашкахь а туьканашкахь юхку шура чомана ледара хилла ца Iаш, кхин а иза сихха талха ца талхийта цхьацца химикаташ йиттина хуьлу. КIалд йоккхур яра-кх аьлла иза ятон гIоьртича, ятарна метта иза къахь а лой, телха. Дукха сиха кхийтира мел кIезга а кIалд яккха хьуьнар долу нохчийн зударий и шура берашна а дика хила йиш йоцийла – иштта карийра царна гIалел арахьа бехачу юьтабахаршна тIебоьду некъ.\nИзза хьал ду жижигаца а. Малхбузе схьабаьхкинчул тIаьхьа дикка хан еза вайнахана цигарчу жижиган чомаза хиларх дIаэн. И жижиг туркойн а, Iарбойн а йохкархоша хьаналчу хьесапехь урс хьаькхна а, вуно хаза семса дерг а, даьIаг ерг а доькъий лелош делахь а, чудоьхкина а дахкош, эвсаралла лакхаяккха молхнаш а даош кхиочу бежинийн жижиган чам буста ца ло аренца сийна буц юууш маьрша кхууьчу Нохчийчуьрчу бежанийн жижиган чомаца. Цу хьолера а некъ карийна Европехь бехачу нохчашна – цара Полшера а, Литвара а аренца кхииначу бежинийн жижиг а дохьуш, вовшашлахь духку.\nВенехь еха Уматханова Совдат а ю шен доьзелехь нохчийн кхачанан ламасташ лардечарех. Цо дуьйцу, ша шен петарехь жижиг муха дакъадо.\nУматханова Совдат: «Тоьлларг бен жижиг ца леладо ас дакьа деш, дукха дерстина хилча я дукха оза хилча а дика ца хуьлу иза дакъийначул тIаьхьа. Ас и жижиг, дара а дорий, пIенда белахь иза ата а дакъошка ата а отий, туьха тоссий берамалахь буьйса йоккхуьйту цуьнга, юха Iуьйранна тIекIел доккху иза шен берам чохь.\nТкъа сарахь ас иза Iовда далийта хьалатосу. Цул тIаьхьа иза дикка Iовдаделлачул тIаьхьа ас иза йовхачу метте, масала, чоь йохйечу батареяна улле хьалауллу. Дакъаделлачул тIаьхьа ахьар галица а, езачунна дема галица а, картолца а кхехка до, кIон берамца я картолан берамца вуно чомехь а хуьлу. Садузош кхача бу иза».\nЕвропехь бехачара шайн къоман кхача кечбаран кепаш ларъяр, шена хетарехь, и кхача нохчийн тIамарх боьлла хиларца доьзна ду, бохуш дуьйцу Совдата кхин дIа а.\nУматханова Совдат: «Вайн цIахь долчу хенахь и кхачанаш вайна даима а долуш ма дуй, ткъа кху аренца кхара юучу хIумнах вай дуза а ца дузу, я цунах тоам ца хуьлу вайна. Вай кегий долуш дуьйна схьа вайн чохь хилла кхача ма бу иза, вайн баккхийчара иза бууш вай а цаьрца и кхача бууш хилла ду. Баккхийчара олура-кх, бовха хьокъаммий, тIой, сийна хоххий, кIалддий – цаьрга кхочуш юург яц олий.\nИза ду аьлла хета суна иза – вай миччахь а хилча а тIамарх боьлла кхача бу иза. ХIинца кхузахь суна евзаш масех зуда ю, фермашкара шура а оьций, цунах тIо-кIалд доккху цара. Вуно цIена а, оьзда а зударий бу уьш. Цаьргара тIо-кIалд а, нехча а оьцу ас. Био-сурсаташ ду уьш, чомехь а долуш, могашаллина дика а долуш».\nЕвропехь хан дукхах мел йоккху а, нохчийн Iадаташца а, нохчийн Iер-дахаран кепаца а марзо алсамйолу аренца бехачу дукхах болчу нохчийн. Уьш юхьенца санна цец ца буьйлу Европано лочу аьттонех а, таронех а. Мелхо а, Малхбузерчу хьоло лучу аьттонашца нохчийн ламасташ цхьаьна а далош, шинна а агIонера дика хIуманаш цхьаьнатоха гIерта уьш.\nИштта, масала, хьарам-хьанал чIогIа лардо цара, ур-атталла берийн бешарчу бераша а тIаьхьа. Ур-атталла Малхбузехь берашна свуно чIогIа езаш йолу "Харибу" мармелад ца юууш юьта бераша, цунах хьакхийн даьIакех даьккхина желатин туху бохуш.\nАвстрера вайнехан каде зударий\nВуно деза лору мархийн баттахь стаг вузор\nУрдунерчу вайнаха Iалашдина дайн гIиллакхаш\nНенан меттан сийдеш вайнах а бу Германехь


Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн юстицин министралла: харжамашкахь харцонаш лелла яц\nУильям Барр, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Инарла прокурор\nШинарин дийнахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Инарла прокурора Барр Уильяма дIахьедарца, юстицин министраллина ца карийна 2020-чу шеран президентан харжамашкахь яккхий харцонаш лелийна, цара жамIанна тIеIаткъам бина ала меттиг. Президента Трамп Дональда шегара толам дIабаьккхина бохуш дечу аьрзнийн лорах гIаттийначу талламо бина Барр дIакхайкхош болу сацам.\n"Ассошиэйтед Пресс" агенталлина еллачу интервьюхь Барра аьлла, прокуратура а, ФБР а ю аьрзнаш, масала, электронан машенаша кхаьжнаш иэбина аьлла Трампа дина дIахьедар толлуш. Амма "тхуна ца хааделла харжамийн жамI хийццал йина яккхий харцонаш", боху Американ Штатийн инарла прокурора.\nПрессо тоьшалла дарехь, олийла дац Барр Уильяма озабезам бина президентаца къийсалучу агIонна – иза шен политикан хьажамца юхьанца дуьйна лаьттина Трампехьа.\nТрамп Дональдан штабо масех арз чуделла кхелашка харжамийн жамI къуьйсуш. Ткъа и аьрзнаш бух боцуш хиларна талла тIе ца ийцира дуккха а кхелахоша, царалахь бара Республикан партин декъашхой а тIехь.\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн президентан дарже кхача оьшу харжамкъасторхошкара 270 кхаж. Байден Джос 306 кхаж баьккхира харжамийн юьххьехь, Трампехьа бара 232 кхаж. Официалехь тоьллачу президентан цIе йоккхур ю ГIуран-беттан I4-чу дийнахь.\nТрамп Дональда дIахьедина ша дакъа мега рогIерчу президентан харжамашкахь, аьлла. "Вуно хаза диъ шо дара дIаяхана хан. Тхаьшна кхин а диъ шо даккха кечлуш ду тхо. Аьтто ца балахь, гурд у вай диъ шо дIадаьлча",— аьлла цо.


Дагестанан куьйгалхо Васильев даржера дIавоккхур ву я даржехь лакхавоккхур ву?\nДагестанан куьйгалхо Васильев Владимир.\nКъилбаседа Кавказехь ладаме хийцамаш хилар доьзна хир ду Дагестанан куьйгалхочуьнца Васильев Владимирца, боху Кутаев Руслана\nПолитикаца бала болу нах кху деношкахь жигара дийцаре деш бу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дарж хийца мега аьлла даьржинарг. Царна виц веллачух тера ду Дагестанан куьйгалхо Васильев Владимир. Ткъа иза а ма ву, Оьрсийчоьнан президентан администрацица йозуш ю бохуш юьйцучу оццу "Незыгарь" телеграм-канало дийцарехь, балхара дIавоккхуш.\nАмма, шен нохчийн коллега санна, иза ца вийлира цу хабарех, бакъ дац а ца бехира, я цхьана а кепара шена хетарг а ца довзийтира. Цо ур-аттал лелош агIо а яц социалан машанехь, цхьана хIуманна комментари ян.\n69 шо долу инарла-полковник Васильев 30 шарахь ницкъаллан структурашкахь болх бина ву, цкъа дуьххьара Советан пачхьалкехь, таккха – Оьрсийчохь. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан академи яьккхина цо, хилла чоьхьарчу гIуллакхийн кхаа министран когаметта 1990-чу шерашкахь а, 2000-гIа шераш долалуш а. 1999-чу шарахь иза вара Оьрсийчоьнан кхерамазаллин кхеташонан куьйгалхочун Путин Владимиран когаметта. Дубровкехь закъалтана нах лецначу хенахь милицин штабан коьртехь вара Васильев.\n"Единая Россия" партин могIаршкахь иза лаьттира Пачхьалкхан Думан гIантден когаметта, ткъа 2017-чу шарахь Васильев хьажийра Дагестанна куьйгалла дан.\nКавказерчу къаьмнийн ассамблейн куьйгалхочо Кутаев Руслана билгалдаккхарехь, Васильев цу регионе леррина хьажийна ву. Дагестанан куьйгалхочун дарж цкъачунна делла ду цунна, боху цо.\n"И фигура Кавказехь гучуялар ларамаза хилла дац, иза керла принц ву Оьрсийчоьнан Кавказан. Цуьнца доьзна мелла а алсам хIума хир ду. Ерриг а Кавказ цхьаьнатухур ю аьлла ца хета суна, амма, нагахь Нохчийчоь а, Дагестан а, ГIалгIайчоь а цхьаьнатохахь, цу регионан коьрте хIуттур ву Васильев. Вуьшта аьлча, Васильев Кавказехь гучуваьлла вац цхьа Дагестан бахьана долуш. Дагестанераниг цуьнан цкъачунна долу дарж ду. Цхьацца ладаме хийцамаш хир бу Васильевн цIарца боьзна", - элира Кутаевс "Кавказ.Реалиица" ша динчу къамелехь.\nЦуьнца цхьана, Кутаевс Васильев хенера стаг хилар новкъарло яц боху. Цо дийцарехь, коьртаниг ду иза карарчу хенахь долчу куьйгаллана муьтIахь хилар.\nСоколов Денис Къилбаседа Кавказехула эксперт ву. Цо чIагIдарехь, Васильев дукха хенахь дуьйна дIавала лууш вара Дагестанан куьйгалхочун даржера. "Цигахь хаза ца хета цунна",- боху Соколовс.\nВасильев Дагестанан куьйгалхо хIоттийчхьна цу республикехь долийна долу Iедалхойн могIарш цIандар соцуш дац тахана а. Цхьана шарахь эха шарахь иттаннаш Дагестанехь Iаткъам бан таро йолу нах лецна коьртачу декъана коррупци лелорна а, ахчанаш лечкъорна а, лаьттаца харцонаш лелорна а.\nЦарна юкъахь ву экномикан министр, депутат Раджабов Фикрет а, Росреестран куьйгалхочун метта хилла Гаджиев Шамиль а. ХIинцале а хан токхуш ву ХIинжа-ГIалан экс-мэр Мусаев Муса. Москох кхел еш ю премьер-министр хиллачу Гамидов Абдусамадана.\nНагахь Васильевга регионехь шуьйра Iедал кхачахь, иштта цIано йийр ю-яц Къилбаседа Кавказерчу кхечу республикашкахь бохучу хаттарна цкъачунна жоп дац. Амма мухха делахь а, Кадыров Рамзан Нохчийчоьнан куьйгалхочун даржера дIаваккхахь Васильевн позицеш чIагIлур ю, аьлла хета Кутаев Русланна.


Нах Iехош ахчанаш даьхна аьлла, кхеле озийна Нохчийчура бахархой\nНохчийчохь, даиман санна, жигара хьийзаш бу тайп-тайпана хIилланчаш. ХIокху деношкахь Нохчийчохь кхелашкахь дийцаре деш ду, шина хIилланчийн гIуллакхаш. Ткъа, низамхойн кара боьлхурш, олуш ма хиллара, кегий чкъерий ду.\nБозбончаллица нах Iеха а беш, цаьргара, шайга дулар доцучу гIо-накъосталлах, ахчанш догIуш дукха хена дуьйна дара Нохчийчохь. Амма, цу тайпа зуламаш дечу нахаца, луьра къйисам латтош бара Совета заманахь. Леррина милицийн дакъа дара оцу гIуллакхан кхоьллина. Ткъа, хьалха санна, куьпехь волчу цхьана милоцочух ерриг а кIошта кхоьру зама дIаяьлла. Кхераме дерг ца лелочо, чагIар ца молу, бохург, юьхьара а лаьцна, маьI-маьIнера хьалабилиина нах Iехош берш. Ца ийзало уьш, Нохчийчохь цу тайпа нах Iехор, муха эра дара иза кIедуо, Iедалша могуьйтуш ца хиларх.\nРеспубликан прокуратуро, хIора дийнахь хаамийн гIирсашка дIасахьажош йолу пресс-релизашна тIехь, таллама бина долу дукхах долу гIуллакхаш, цу тайпа зуламашна дуьхьала ду. Iедалера даккхийн ахчанаш лечкъош болу нах бац буьйцуш берш. Цара-м шайна гIайгIа бора, хьанцца а барт а бой. ХIилланчийн кхин категории ю хIинца махкахь жигара яьлла, могIарерачу нахера, цхьаъ дийра ду шаьш олий, ахча а оьций, тIап олий бовш болчу нахах лаьтташ йолу.\nИшшта, къайла яла аьтто ца баьлла, Нохчийчура 40 шо долчу яхархочуьнан. 33 стаг Iеха а веш, заьIап хиларна харц тоьшаллаш дохура ду ша аьлла, даккхий ахчанаш даьхна цо. И схема меттахIоттина талламхоша. Мел заьIап хилча а, и тоьшалла кечдан хала долун дела, нах атта некъаш леха гIерта, шай бакъо тIеяьккха. Оцу хIуманах ахча даккхалур дуй хиинчу хIилланчо, юьхьара лаьцна уьш.\nИшшта, талламо бахарехь, ша Нохчийчохь йолчу Пенсийн фондан белхахо ю бохуш, цхьаболчаьргара 10 эзар сом, кхечаьргара 100 эзар сом дехна цо. Оцу харцонца, цхьа миллион ах миллион сом а гулдина, шен цIахь паргIат ехаш хилла и зуда, Iеха белла болчу наха, прокуратуре арз даллац.\nМасех бутт хаьлха, иза милицино талламан изолятор чу йоьллира, цу тайпа курхалла дина йолу иза, къайла яла а мега аьлла. Оцу зудчуьнан гIуллаккхан таллам бина а баьлла, хIинца кхеле дIаделла иза. Цуьнан бехк бу боху талламхоша, низамийн ши артикал йохорна. Оцу бахьанца, мел лаххара а , 4-5 шо тоха мега цунна, набахтехь даккха.\nТIехьа-Мартант1ерачу 47 шо долчу Лабазанов Русланан гIуллакхан процесс кхелехь чекха а яьлла, цунна кхо шо ах шо хан тоьхна. Цо динчу курхалле хьажча, иза дика ваьлла. Цо йохйина йолчу артикална юкъадогIуш ду, шен белхан аьттонашца нах Iеха а бина, цьаргара ахчанаш даьхна хилар. Талламо къастийна оцу зуламан 15 эпизод.\nКхечу дешнашца аьлча, 15 стаг ву цо Iехийнаг. Лабазанов Руслан ша болх беш, ТIехьа-Мартан юртан адимнистрацехь, латта декъаран декъехь хилла. Зулам дар Iалашонца цо, нахера 10-15 эзар сом а оьцуш, латта доькъур ду ша бохуш хIума лелийна. Латта цигахь-цигахь билгаладаьккхина шуна бохуш, цо цхьа а бух боцу кехаташ делла ша Iехийначу нахана. Ша дерриг а цо нахера даьккхинчу ахчанан барам I80 эзар сом бу. Кхело цунна тIедожийна хан токхуш а, текхина ваьлча а, и ахча нахана юхадалар.\nХIилланча йолчу оцу зудчо а, оцу стага а, шаьш шайна дага а деана, и хIума дина ца хилар, йоккха къайле яц юккъараллехь. Нах дукха дика кхета, цу тайпа кехаташца долу зуламаш, цхьана стаге далур доцийла, тIехь лаьтташ болу хаькамаш декъехь а боцуш. Цера йиш йоцучух тера ду, набахте баха. Къоман гIуллакх ма ду дан дезаш.


ГIадужу-бутт 30, 2014\nКавказан Къаьмнийн Ассоциацин лидер Кутаев Руслан шена ечу кхелехь, 11Оха2014\nНохчийн Iедало тухуш-Iуттуш олаллехь латтабо нах. Полице идабо уьш. ДIа а ца хоьцуш, оьшшу бахьана а кхуллий, стаг набахте хьажош а нисло. Иштачех лору Оьрсийчуьрчу бакъоларъярхошна политолог, жигархо, Кавказан Къаьмнийн Ассамблеян куьйгалхо Кутаев Руслан. Ткъа цунна орцах ца бовлу нохчий...\nIаьнан тIаьххьарчу чиллана беттан 20-чу дийнахь шо дузу Къилбаседа Кавказан къаьмнийн Ассамблеи президент Кутаев Руслан наркотикаш а йохуш, Хьалха Мартанан Гихтахь лаьцна аьлла дIакхайкхийна.Кхушеран бIаьстенан шолгIачу оханан беттан 25 дийнахь цуьнан дов хатта долийна, тов бецан беттан 7-чу дийнахь цунна 4 шо хан кхайкхийна Хьалха Мартанан кIоштан суьдо.\nАдамийн бакъонашларьечу «Мемориал» центр сацаме еъна Кутаев Руслан лацар а, цунна тIаьхьабовлар а политикца доьзна хIума ду аьлла. Кхузара цу центаран говзанчаша иза политикан тутмакх а лору, цуьнан бехк токхаман гIуллакх харцонан бух тIехь кхоьллина хилар билгал а доккху.\nЦу хьокъехь цхьамогIа бакъонашларьярхоша дIахьедарш дина федералан тIегIанахь а, амма хийцаме долуш хIумма а дац. Iедалдайн аьллар тIера а ваьлла, нохчийн бохабар хьокъехь, Iилманан конференци цхьаьнатоха хIоьттина бакъонашларьярхо набахтин хьаша хилла шо кхочуш доллу.\nНохчийчохь урхаллехь болчара, ницкъ бар биста кхаччалц, шеца лелийна харцонаш ма-ярра охьаягарйина ца Iаш, Кутаев Руслана , ша охIла хиларе терра, суьдехь дош делча, хадам боллуш мах хадийна ОЬрсийчохь, дешан маршонах доьзна , тергаллучу хиламийн.\n«Оьрсийчохь кху тIаьхьарчу хенахь Iедална резабоцу политикаш а, юкъараллин дахаран жигархой а бехбеш, мур бу дIахьуш,- аьлла , Кутаев Руслана. – Цу юкъара йолуш яц Нохчийчоь а. Соьгахь наркотикаш яра аьлла, харцонан,тешнабехкан бух тIехь соьга бехк кховдор политикаца доьзна, суна бекхам бар санна хIума ду. Церан Iалашо ю кхиболу , нохчийн Iедалхошна резабоцу, царна Iиттарш еш болу политикаш а, бакъонашларьярхой а, хIайттархой а кхерор».\nИшта къамел хазийна Кутаевс суьдехь. Цхьаболчу тергамхошана хетарехь цуьнна и къармазалла ю цунна оццул дукха диъ шо хан тохийтинарг а.\nМогIарерчу бахархойн дог-ойланах аьлчи- дукхахболчара цуьрриг тамаше ца лору хан а тоьхна и набахте хьажор. Цара кхеторехь Оьрсийчохь гучу суьртан шатайпа сингаттаме стом бу, Iедалдайшна муьтIахьалла ца гайтина, Кутаев Руслан набахте кхачор. Цу хьокъехь сан къамел хилла Соьлжа-гIаларчу яхархочуьнца Нуржанца.\nМаршо Радио: -Тийна-таьIна Iа дезаран тоьшалла лору цхьаболчара Кутаев Русланаца нисделларг. И мел бух болуш ду те?\nНуржан: « Кху махкахь тахана хIоьттина сурт муха ду аьлчи, суна бевзаш болчара наха олург цхьаъ ду-кх – дала ларвойла кху Iедалан диканах а, вонах а. Ерриге ОЬрсийчоь ю ас юьйцургга-м. Советан Iедал долуш цхьа низам ду моьттуш даьхна къам. ХIинца цхьа низам дан а дац. Адаман бакъо ян а яц. Кху ерриге пачхьалкхехь долу сурт ду-кх иза. Шена хетарг генна дIа а диллина ца Iахь стаг хIаллак хир ву. Кху пачхьалкхехь бакъо яц. Кху Оьрсийчохь кхечунна орцахвийлар хийра хIума ду. Шена хетарг аьлларг иза харц а хир ву, иза нажжаз а вийр ву… Диъ шо хан а кхайкхийна чувоьллинчу Кутаевгара хIун даьлла.? Iедал дохо гIиртина иза? Iедална дуьхьала а ваьлла, гIаьттина хилла иза?..»\nХала хеташ делахь а, вовшех дагабийлича санна, дукхахболчу могIарерчу наха билгалдоккхура Кутаев Руслан санна тIеIаткъам карарчу хенахь кхузахь муьлххачу а вахархочунна бан тарлуш хилар. Цундела амал мадду собаре хила агIерташ, ларло нах шайна бала тарлучу бохамах а, бан тарлучу ницкъах а.\nВон ду къоман хьал