"ШОВДАН КОЬРТЕРА ТАРХАШ" = КХУ ТЕПТАРАН БАРХIАЛГIА КИЙСАК\nКатегория: История Дата публикации Автор: Admin Просмотров: 6821\nСийсара, хIаллак хилаза йисна Корбанан ковра а юхайирзира, Оршотан хIонц шеца а йолуш. Са ма-хилли, Оршотас схьакхайкхинчу Каболатас, чIажаца, хордехьа талламан дакъа дахийтира.\n- Сийсара вайшиммо ма-леррара, вайчех грекин мотт хуу цхьа бIе стаг кечван веза, духарца, герзашца, дойца, леларца цу грекех къаьстара боцуш. Грекин мотт хуурш тоьаш бацахь, аматца царех тераниш бIанна юккъехь хира болуш, кечам бан беза и бIо. Вай шега кховдийнарг, ша Iовдал вацахь, тIеэца тарало цу Токсарис. Ца эцахь, шолгIа некъ а кхин вон бац. – элира Оршотас, ковраца доьзнарг луьстуш воллачу «чанахин» эле.\nДайьина адамаш ца лерича, кхин дерг, магийта мегара долуш дара. Делахь а, ша резавоцург довзийтира «чанахин» хьалханчо:\n- Кхузара туш хийца еза. Дагийначу декъин хьожа, хала лов бераша а, зударша а.\n- Нийса лоь хьо. Цу грекашка боцчу безамо, кхоччуш дагийна дац вайн наха и церан декъий. Иза хIуьттаре ю, церан «энина» неIалт алар а ду. Ткъа «энишца» хьогIе верг, церан Iазапех кхера веза. Къаноша олуш хезна суна: «Iожалла евзинчу чIажна генавала, я лакхавала». Ахьа, хьайн адам лаьмнин кIоргене дига деза. Схьагарехь, хьан халкъана, пийсакин метта гам, я жаIуьнан коьжалг йовза мур тIекхаьчна моьттуш ву со.\n- «Малх чубуьзна а боцуш, буьйса ю алар, иза бIарзалла ю» олуш суна а хезна. «Вижнарг, велла вац!» а олу цу къаноша. Масане бIош бевзина кху лаьмнашна? Уьш мичхьа бу? Ткъа хIорш, хIинца а лаьтташ ду! – элира Корбанас, цIоцкъамаш тIехула куьг лаьцна, малхе а хьожуш, - Вайн «хьаша», метта веъни те? Кхин цкъа а, «фидии» хIоттийча хIун дара те вай?\n- Метта ца вагIахь хьа ву, вай садукъдина вуьйр! – Оршотас аьлча,\n- Шу, «хурри» цIий хьакхаделларш, ма къиза нах ду-кх. ЦIий Iанар дезаш дац-кх шу, - олуш къежира эла.\nЮха, четар чохь хIорш вовшахкъетча, кхаьрца вацара Каболат а, стоьла тIехь дацара чагIар, шийла мохси бен.\n- Хьо, «кора» ма яций, оха хьоьга дехарш дан а, я хьеста а. Йа хьо, туьрса тIе а виллина, сийлаллица дIавахьийта тхо спартанаш а дац. Ахьа динчу зуламна дуьхьала, чIир ю оха хьох оьцура ерг а. Хьан дакъа, некъайистерачу ор чохь дахкалура ду, хьожа кхеттарг юучу акхаройн даар хилла. Иза, цхьа некъ бу хьуна! Амма, кхин цхьа некъ а бу харжа йиш йолуш. Хьан гIоьнца, оха римхойн «цензор» йийсар во, я воь. Хьо, оха дIахоьцу хьайн доьзална тIе. Харжа!\n- И тайпа ямартло гайта, аса дан дезарг хIун ду? Аса хIаллакбайтина грекин бIо бахьана долуш, иштта а, вен кхел кхайкхора ю суна. Шун карах велларг ларар, сан тIаьхьенна мукъне а дозалла хира ду.\n- Хьо, хьайца хьогIалла йолчу «цензорна» дийна гайтар ду. Цхьа-ши кIира даьлча, дехьа чIажахь хин-юьхьо байьина римхой, грекаш лара мегара бу, уьш бахкабелла хиларна. Церан гIирс, духарш, талорхоша дIасхьадаьккхина. Ткъа хьо, хьан «энис» цу Сийлахьчу «Ареса» кIелхьараваьккхина. Цу «эница» доьзнарг мегаш дацахь, кхин туьйра кхоллар вайн карахь ду.\n- Сан кхолламна сагаттадеш, я соьца хьогIалла йолучунна бекхам бан лерина лелаш-ам хира ма дац шу? ХIун Iалашо ю, аша юьхьаралаьцнарг?\n- Тхан Iалашо лачкъийна яц. Йа хьан кхолламна сагаттадеш а дац. Оха дийриг тхьайн маршонан, нах-ваьррин, мехкан дуьхьа ду. Тхан халкъ дукъал дехьа а кхоьссина, хIара нана-лаьмнаш хийрачара хьоьшийла лууш дац тхо. Тхуна иштта лууш дац, тхан ваьррашна го бина, маьлхехь хеба цIока санна и го хабош, тхан адам аша хIаллакдойла. Ца хуьлчу даьлча, шу грекашца барт а кхоьллина, вон-дика цхьаьна ловш, дика лулахой долуш, машарехь тхайн махкахь даха лууш ду тхо.\n- Римана хIун до вай? Я цу Римал оьшуш боцчу эрмалошна езий ткъа шун маьршалла? Аша диц ма дойла грекаш а, эрмалой а цхьана ораман адам хилар, шуй, ибераш санна.\n- Оха иза дицдеш дац, йа аша дицдолийтуш а дац. Тхуна, IажмIажбIоца хилла а, машар беза, маьрша дахар а деза. Тхуна хаьа, ахмаьрша дахар делла, тхан лулахь ваха лууш хьо вуйла а, цаваьлли бен, хьан римхошца гIуллакх ца догIийла а. Хьо резевелахь, вай цхьаьна къахьоьгара ду? – бохург шена хезча, дикка Iийра Токсарис вист а ца хуьлуш, ойла еш.\n- Аша хьахийна цу «корас» дан таралуш санна, гIийла «цикута» а мелла велча? Я шух, декъа куьйгашца летта, таIзар лайна, сайна тIаьхьа бIаьхьалаллин эс дуьтуш дIавахча хIун дара техьа?» бохуш, ши хаттар дара, сийсара дуьйна суна хьалха лаьтташ. Малар совдаьлла ца хиллехьара, хетарехь, цунах йист ялла хира яра сийссарехь. Цул совнаха, сан вахаро, мотт баьстиначух тера а ду сан, - аьлла Токсарис цкъа саца а велла, генара чулацам болу хабар долийра, - Тхан, жигаре долу сийлаллин чкъор, даима ойла йолуш хилла, кху кIоштахь «Понтан импери» кхолла. Цу Iалашонца кхоьллина яра, кхузткъе кхоъ шо хьалха, Римо йохийна тхан «Полемонован Понт» а. И тхан ойла, тахана а цIураерзийна латторг, Рим ю. Делахь а, импереш, даима лаьтташ яц. Суна ца гахь а, сан тIаьхьенашна ган мега иза. Вуьшта, шуна дагадеъначух гIуллакх хира дац. Римхойн, кху Корбан гонна юккъехь, шайн стаг ву. Цхьаъ хилла Iай техьа аьлла, шеко а ю сан. Цуьндела, шун кхиам ханни бен хира бац. Шух, суна накъостий а хира дац. Делахь а, и «цензар» аша сацийча а дара накъосталла, оха дагахь кхобачу гIуллакхна. ХIун дан деза ас? – олуш, шен пIелгах доллу мухIар схьадаьккхина, стоьла юккъе охьадиллира цо, «цуката» олуш.\nТIекхечира, рогIерачу дийнан Iуьйре. Лаьмнин, кегдиначу аматан сиза тIехьара, ийзалуш санна схьакъеднера малх, доллу дуьненна чуIанош цкъа хьалха коча дохк. ТIаккха, иза шен зIаьнаршца меллаша дашош, хIаваъ дохдеш, марабоьллира цу зIаьнарша къанделлачу диттан бохь. Цу кIелахь лаьтташ хьалханчаш а болуш, ши могIа бина лаьттара, новкъабала кечбелла дошлойн бIо. Царна тIехьа лаьтташ яра жима ковра, шена тIех болуш, ца хилча ца болу гIирс а, кIирана лерина сурсат а. Iуьйренан хIаваъ шийла а, тийна а дара, ца лерича, новкъаболучеран жигаралла. Хьал девзуш воцучунна, моьттура дара и дошлой, грекин бIан дакъа ду. Уьш новкъабаха баьхкина бара, кхарех кхозлагIчу декъан бен боцу доьзалш, зударий. Кху деношкахь билхина, доллу бIаьрхиш а, аз а кхачийна лаьттара уьш, хIорш шайн вежарий белахь а, царна тIера духаре боцчу безамо, хербича санна мотт сецна. ХIара бIо кхарстар дан бахча, кхузахь бухабуьсурш, ломан лакхенашкарчу дехийлашка дIагIура болуш бара Корбанан буьйр кхочушдеш.\n- Адамашна хьалха къамелаш дан говзалла яц соьгахь. Сан бIанакъостий шаьш дан дезарг хууш, шардина бу. Кхин къамелдар оьшуш, шайн лаамехь богIу хьайниш а бац моьтту суна. Дог тодан дезарг, кху деноша шайх кийсакаш йохуш Iовжийна а, кхин а Iовжо тарало бухабуьсурш бу. Iодикаяран дош алахь Корбан! – элира Оршотас ча-нахин эле.\n- Ча-нахи! Саной»! «КIолхин ваьрраш» олу вайх, кхузамано цкъачунна. КIолхин ваьрраша, масех бIешаро лоцучу хенан муьрехь, шайн хьалхара мостагI «грекаш» лоруш хиллехь а, тахана уьш, шолгIачу, я кхозлагIачу метте таттар тIедоьжна вайна. ХIунда? Уггаре а лоьра мостагI римхо хиларна. Цара даима таваккал деш хилла «эни» и «Арес», церан накъост ца хили кху чIажахь. Цу римхоша «Нептун» олу, и «хIордан эни» а тхуна зен дан аьтто болуш вац, хIунда аьлча, цуьнан цу хIорда чохь оха леха хIумма а ца хиларна. Массо а дийначу синан эла йолу, «лушъерг» йолу «Туран», кху грекаша «Апполон» а, римхоша «Феб» аьлла цIе хийцина, вайн шира дайша «Шавушки» олуш хилла и «эни» хира ю шу а, шун даьхне а, иштта аш дIадийна кхаш ларадеш. Аша тахана лаьттаха Iоьттинарг, кхана шуна ниIмате хира ю, цунах беркат а хира ду. «Велханс» олу, «деллачу синойн хехо» а, уьш «новкъадохург» а волчу «энис», вай кху латта тIехь до дика хIуманаш, вайн косташ, цу вайн беллачу гергарчаьрга дIакхачора ду цу «энис». Уьш вайна юккъера дIабевллехь а, уьш даима вайца бу. Сийлахьа хуьлда церан гIуллакхаш, синош! – аьлла куьг ойъуш, зударийн белхарш доладелча, бIане буьйр дира цо, - Дошлой! Доладе болар! – аьлла.\nЧIажа чухула охьадогIу дой, юкъ-юкъа хурр-олий, я гергахь йогIачу кхелана терсий, цкъацца йоккху гIовгIа ца лерича, цу Iаламах дIаийча санна, шайн кхолламна дуьхьала боьлхуш бара Оршот-Корбан дошлой. Стомарлера Iура, дистина хи, мелла а лахделлера. Цкъацца, басе йолчохь чехкалла оьций, дуьхьало нисъеллачохь, мокха цинцийн суйнаш дIасхьакхуьссуш сихалора, кхоччуш хьаьъна доцу и хи. Цу чIажна шийла хIо латтадора, кIорга дацахь а, цхьаццанхьа шорлучу цу хино. Къаьсттина исбаьхьалла лора, агIонгара тархашкара бухдуьйлачу, татолаш кхоьллиначу шовданаша. Церан сирла хиш, шен зIенарех йина дашо курс церан хин куьзгане кховдайой, маьI-маьIIехь, бIаьрла къагар лора малхо а. Шеца Iаламат долуш дара, гIоттачу цу малхо дашо бос белла, гонахьара лаьмнин даккъаш, сенъелла хьаннаш, юкъ-юкъа гуш йолу боьмаша-къорза тархаш. Дитта гIадан, дерзиначу меттехь йисна бухIанан кIорни, шена гергахь, малхо къагийна лестачу гIано сагатдар делла, бIорзагал бIаьргаш хьебора. ТIаьххьаре а, дошлойн тобанна юккъехь, лекхаяла йолаелира дуткъа аз долу флейта .\nДелкъа-хан хуьлуш, селхана бахийтаначу талламхойх цхьаъ веара, Хаболатера кост дохьуш. Кхаьрца делкъе йиначул тIаьхьа, Оршотас керла тIедахкарш а дина, юха новкъаваьккхира иза. Даима шен ойла еш вогIачу Токсариса, сагатдан хIума ца долийтара шегара. Цуьнан юьхь, лелар, наггахьа олу дош а, дагахь хIума доцуш санна а, сапаргIате а дара.\nАьтту агIора, легIана бердаш долчу лам тIеваьлла, гонахьа бIаьрг кхарсто лерина Оршот, цу ломан буьххье шен дин хьалалаьллира, шеца волуш Корбан а, кестта схьакхетта Каболат а. Кур лекхачу уьш хьалабевлича, куьйган кераюккъехь долуш санна гора царна гонахьа дерг. БIаьрго ма-лоццу гуш долу, лахахь Iуьллу хIордан куьзга, чубузачу маьлхан зIаьнарша ша тайпа исбаьхьалла елла къегара хIинца.\nХIордайистехь дерг ма-дарра дика ца гахь а, малхо къагийначу геналлехь къасталуш дара дехийлан, хин йистехь лаьттачу хинкеманин аматаш, кхин долу IиндагIаш.\n- Каболат! Тушкас а эций, грекех ву ала томехьа волу стаг вахийта, тховса, римхойн гIопана гергахь буьйса а яккхина, кхана Iуьйрре, ков схьа ма-дилли, «цензоре» кост дIакхачо. Цара цуьнга олийла: «Римхойн бIо, берриг а ломахь хIаллак хилла. Хьан доттагI «квестор», лам кIеларчу цхьана дехийлахь Iуьллуш ву, чов лоьра хиларна схьаван аьтто боцуш. Новкъаваьккхича, иза схьакхочий а ца хаьа. Цундела цо, хьо шена тIекхойкху, къайле йолу хаам бан. Цунна цигахь Iуналла деш бу, Токсарисан грекаш». Гергахь долчу боьре дIанисбина бIахой, гонахьа гIарол а хIоттадайтина, садаIар делла паргIатбехира хьалханчаша. Цу гергахь гучаваьлла муьлхха а стаг, талорхо, ворданхо, бIахо сацош а, дIакъастош а вара.\nГонахьа гуш долу Iалам: шен Iаьнаре йирзина хаза хьожанашца Iабийна хIаваъ а, малхо дохдина ораматаш а, кху дийно гIелдина дийна синош а, тIейогIачу буьйсанга кхевдина, садаIа кечделла дара. Ткъа вуьш: механ хIо лахделча жигаралла гойту садолу хIуманаш; къовладелла зезагаш; суьйрено тIундина латта; гучадевлла хьалхара седарчий; дерриге а, шен-шен хьажам болуш, цхьаммо нисдеш дара.\nIуьйранга бевллачу таллархойн тидам шена тIебирзира, герга кхаьчна, хIордайистехьа йогIачу цхьана онда тобано. Селхана, шайн тидамера ялла и тоба талла лериначу таллархоша, масо ца йира тIедиллина кост дIакхачо. Иза хиллера, хIордайистонца болчу новкъахь буьйса яккхина, гIаролца чIагIдина йийсархойн дакъа. И тоба чоьхьаяллалца аьлла, цуьнан гIароло нацкъара лоьхкуш, делкъанга велира Тушкас а, цуьнан накъост а. «Цензор» вехачу неIаре хIорш кхочуш, делкъал тIаьхье яра. Шаьш, «квесторан» геланчаш хилар кхара хаийтича, сиха тIеийцира хIорш зоьрталла волчу римхочо.\n- Дийцал. Со синтем байна вара цуьнгара хаам хьебелча. ХIун боху, сан хьомсара доттагIчо? – аьлла, шен гIантахь дIанисвелира римхо.\n- Цкъа делахь, хIара цуьнан билгало ю, - олуш квесторан мухIар дIа а кховдийна, - Цо хьоьга, сиха, шена тIекхиа боху. Иза, валарчу вижна ву, - элира Тушкасас.\nЦу хаамо, цкъа акъваьккхича санна вина «цензор», «Мила!? Муха!?» олуш хьалаиккхира ша куьйга эца а гIуртуш.\nКхара, шаьш кечдинарг дIадийцича, шена гергахь лаьттачу гIоьнче буьйр дира цо: «Маса, ткъайха бIахох лаьтта гIарол кечде суна!» аьлла, охьахиара иза куьйга корта а лоцуш.\n- Хьайн гIарол, ахьа йийсархойх схьахаьржина дакъа дIакъасто а, иза лардан а дахийтина. ХIун до аса, юхадаладой иза? – аьлла, гIончас диначу хаттарна, жимма ойла а йина, геланчашка хаттар дира цо:\n- Мичхьа ду и дехийла? Сан доттагIчунна Iуналла до грекаш, мел бу цигахь? – аьлла.\n- Кху гIопан коьрта долчу кевнна, дуьхьала нислуш долчу лаьмнин чIажан бертехь, ткъеитт стадии хиллал. Цу меттехь туш тоьхна дIахIоьттина, цхьабIе ца кхоччуш, бIахо ву. – Тушкаса аьлча, оьгIазвахна римхо, кхин цкъа а хьалаиккхира.\n- Муха!? Римхой хIаллак а байтина, грекаш сан кетIахь Iаш бу, хьо бер, суна схьа а хьажийна? Мичхьа ву Токсарис?\n- Токсарис а, могаш вац. Римхойн хIаллак хилар, дукхаха, Iаламца доьзна ду. Цу акха ламаройх леттарш а, белларш а грекаш бу, шортта, и чагIалкхаш хIаллак а еш. – олуш, дегабаам гайтира геланчо.\n- Iаламо байъина бохург хIун ду? Римхойх цхьаа дийна ца висна?\n- Ца висна. Готтачу чIажахь, дистиначу хин юьхьо лаьцна уьш. Легионхо охьатакхо, ма-йоккха юьхь хила еза иза, гуш йачана а йоцуш?\n- Цкъацца, иштта хуьлуш ду. Лаьмнин кIоргенахь догIанаш деъча, чолхо кхоьллина, ша-шаха кхоллаелла чIинг цIеххьашха хецалой, зуламаш до бахархошна. Схьахетарехь, талорхоша пайда эцначух тера ду, иштта кхолладеллачу хьолах, - аьлла, шеггара тIетохар дира Тушкас, къастам база долчу хьоло, римочуьнан, и къасторца боьзна сацам сихбан.\n- «Хила тарало», «схьахетарехь», «талорхой» бохург, и хIун ду? Хьо! – аьлла, Тушкасан накъостана тIевирзира «цензор», - Хьо хIун деш лаьтта, богIам санна вогIа а велла? Аса хIоьтту шуьга, римхой боъуш, шу мичхьа дара!?\n- Тхо, ламаройн ардангах леташ дара. Римхошца нисделларг, кхечу чIажахь а, тхуна генахь а нисделла ду. Тхан талламхоша беъна хаам, иштта бу! – цо олучу юкъана, чоьхьаваьллачу цхьаммо: «Дой кийча ду!» аьлла, хьамталла дира.\nТIечIагIдеш Iевшиначу моччагIало, чIишталган оьзгаш ловзош, вовшашна тIетаIийначу шен цергаш юккъехула: «Цаьпцалгаш!» олуш, арахьаьдира «цензор».\n«Хьайна тIехьа хаае, и «хеназа йинарг»! – гIоьнче а аьлла, шен говр дIаэккхийтира цо, кхиазхочуьнан накъост тергал а ца веш. Ткъа иза, кхеран Iалашонца догIуш дара, кхин а кIорге таллам бан, гIопана чоьхьа долчу хьолана.\nЦа моьттачу агIора хьал нисдаларо, сурт хIоттош лело лерина моттаргIанаш ша-шаха юкъахйисира хьалханчин. «Хьеший» тIеэца кечвелла лаьтташ вара Корбан, Каболат, Оршот, иштта Токсарис а. Шен дин тIера воьссиначу «цензаро», гергахь лаьттачуьнга дирста дIа а кховдийна, цо иза маса дIацаэцча, резавоцуш дIаластийра. Ша-шеха тоамбийриг волчу цуьнан, дуьххьара, шеко ца кхоллаеллера, шех кхерабеллачеран, ларамаза нисделла иза гIалат ду моьттина.\n- Мичхьа ву, сан хьомсараниг? Муха ву иза? – олуш, уггаре гIолехьа долчу четарехьа дIаволавелира римхо. Ша тIеоьцуш болучарех, цхьаа меттаха ца ваьлча, Оршотан агIонга пIелг хьажийра цо: «Мила ву хIара?» аьлла.\nШаьш лело лерина моттаргIанан гура чуьра валаза волчу Токсариса:\n- ХIара, йолах долчу декъан хьалханча ву, - элира.\n- Кху тайпа йолчу акхаройн, маца хилла хьо санна болчу, сийдиначу чкъоран гонна юкъахь, лараме меттиг? Шу хIун деш лаьтта! Мичхьа ву «квестор»? – аьлла диначу хаттарна, эхь дарца жоп делира Оршотас.\n- Акхаройн даар ца хилийта, иза, оха вагийна, - аьлла, «хьешо» шен туьра тIеяхьна ка сацош: «ДIаэца, цуьнгара герз!» элира Оршотас.\n- Ахьа тхо, хьайн чIагIйиначу гIопа дуьгура ду. – элира Корбанас а, доьхканах кхозу тур, шаьлта а, коьртара дашо таж а, Каболатас дIаоьцачу юкъана.\nТIевеаначу шина тIалламхочо «стратеган» гIоьнча а, сиха, герзах мукъаваьккхира. Кхеравелла гIоьнча, цхьана юкъана мотт сецча санна висира. Иза, тIемало вацара. Лекха даржаш, хьоле меттигаш, дистина бохчанаш лоьхачу чкъорах кхоллаелла веччарг яра иза. ТIаьхьо, Оршотас цуьнан кочаоьллинчу, дашо ахчанан экъанех дуьзначу бохчано, сиха бостура бу, цуьнан, хIинца лацабелла хилла мотт. Цуьнан даймохк, хьал дара. Цуьнан, цергех лер долчу матто гойтург, иза жуьгтех хилар дара.\nЦу шингара шаьш герз дIаэцча, паргIатбевллачарна тешнабехк хилира. Каболатан хенан тIаьхь кхозачу уьрсах катоьхна, «Ямартхо!!!» олуш, шена герга нисвеллачу Токсарисан гIагIан, лардар гIийла долчу метте урс а тоьхна, вада гIоьртира «стратег». Амма, айъаеллачу меттехь лаьтта Iодахочо тIаьхьахецна пха, ворта лоцуш кхетта, хьалхашха, логах араделира цуьнан кхосаболу вед.\nКийрара доIах лоцуш йина Токсарисан чов, тIех кхераме яра. Саца ца луш дIаоьхачу цIийно, янне а дегайовхо ца йитанера кхарна. Дан хIума а доцуш, леш воллура грек.\n- Баккъал а, шун бартахо хила лерина вара со. – элира цо, шен тIаьххьара са арадолуш.\nКху деношкахь, кхара дан леринарг, дерриг а доьхнера кхеран. Юха, лома дахар дара кхарна диснарг. Оцу хенахь, Тушкас шеца а волуш, шина хьалханчана тIевеара Каболат. Шегара даьлла гIалат, хала ловш вара иза.\n- Кхуо дуьйцург, вайна ладаме дуй? – элира цо, ца догIачу дагца.\nКхин цуьначулла, дог-ойла гIолехьа йоцуш волчу Оршотас: «Дийцал доцца» аьлла буьйр дира.\n- Церан цу гIопахь, вайн ваьррех болу дукха йийсарш бу, хинкеманаш тIеботта кечбина. Царна юкъахь дукхаха берш бераш, кхиазхой, зударий бу. Уьш, хетарехь, лайбухкачу яккъашка бига кечбина бу церан, - кхиазхочо аьлча:\n- Мел хира бу уьш? – аьлла, хьашто хилира Корбанан.\n- КIезгачу барамехь, цхьа эзар хира бу.\nШи хьалханча, вовшин бIаьра хьажира. Цхьаннан луарг, вукхуьнан Iалашонца догIуш дацара.\n- Оршот! – элира Корбанас, - Со кхета, готта Iалашо хьалха хIоттийна, хьан мехкадас хьо ваийтина хиларх. Хьан тобано дан леринарг, кхиаме кхочушдина ахьа. Делахь а, бIе са а ларадина, эзар адамах муха хедара ду вай? ХIара адам, кху къийзоргах ларо гIерташ, хьоьгуш дац вай хьоьгу хIара къа? Ахьа гIо ца дахь а, сайн ахбIе бIахоца, уьш кIелхьарабаха гIуртура ву со. Сайн сийна гергахь, цIена хира ву со, цу Iазапах уьш кIелхьара ца бахалахь а.\nКху деноша, иттех шарашкахь цхьаьна дуьне диъначеран а хуьлуш йоцу, уьйр кхоллинера цу шина къонахчунна юкъа. ДIаверзо везачу Тоскарисан докъан гIайгIа бар а, сагIадаккхар а, шаьш кху меттехь сецийначарна тIедиллира цара, церан стух, къинхьегамах комаьршша мах а белла. Кхин цкъа а, «стратеган» гIоьнча левеш, иштта таллархошка ла а доьгIна, шина хьалханчо сацам бира, шайн синош дIаделла а, и йийсарш кIелхьарабаха.\nМаьркIаж-бода букъалучу хенахь, гIопан кевне кхочура болуш, кхеран бIо новкъабелира. Цхьаццанхьа, пенаш тIехь буьйса яккха кечлучу гIароло, юкъ-юкъа, яйнаш чохь цIераш латийна кечамаш бора. Римхойн маIа лекхча, кевнна тIехь гучаваьллачу эпсаро билламе дош дийхира, кху хеназа баьхкинчу хьешашка. «Вулкан садоIуш ву!» - аьлла билламе дош хазийна, ша вовзийтира римхочо, - Со, стратеган гIоьнча, Антони ву, - аьлла а тIетохар деш.\n- А-а, хьо ца вевзира суна. Ткъа мичхьа ву, ша «стратег»? – аьлла, айъаелла цуьнан жигаралла хадош:\n- Хьо мила ву, цо дечуьнан бала кхача? Вайшинга, шен некъаш дуьйцуш лелла иза хIинццалца? – элира Антонис.\n- ХIорш, мулш бу хьоьца берш?\n- Грекаш бу, кхана Iуьйрана, хинкеманаш тIехь Батоме кхачо безаш болу.\n- Нийса ду. Вайна цхьаннашна кхаьчна Iан безаш бац, гIаттамхойн бала. ХIорш, даима, аттаниг дезачех хилла бу. ДIаделла ков! – олуш, шен гIароле, лаха чу мохь туьйхира эпсаро.\nБIо сиха бацара гIопа чубала. Цуьнан цIоганехь сецачу Каболатас, кевнал тIаьххьара дошло сехьа ма-велли, шолгIа могIанехь богIучаьрга дирстанаш дIакховдош, гIарол, маса зеназа дан болабелира иттех стагах лаьтта талламан дакъа. Церан Iалашо, ков мукъа хилар яра. Вукха, бIан ахдакъа хинкеманаш, бIан чоьнаш йолчу метте тIе а леташ, дисна ахдакъа, йийсаршна го бина лаьттачу гIаролна тIелетира. «Цензар» сихвелла дIавоьдуш бухависна «чанах», мукъа Iийна ца хиллера тахана. Цкъа шена вевзуш хилла масех стагца, цо кечам бар бахьана долуш, и йийсарш кийча бара, шайга делла буьйраш сиха кхочушдан. ГIарол зеназа ма-диннехь, кевнехьа дIахьаьдира йийсарш. ТIемалоша, кегийчарех шишша-кхоккха бер мара а, ги а доьллина, кевнехьа бевдда боьлхура. Кевнан шина агIонгахь болчу пенаш тIера, гIарол зеназа даза долчу меттера, пхенаш детта буьйлабелира римхой. Уьш зеназа ца бича, дукхачу адамна зен дийра дара цара. Берех мукъабевлла бIахой, гIаролна тIелата бахара. Ков долучуьра хьал аттачу даьлча, Каболатан бIанакъостий, пенаш тIехула шина агIонга бахара, хаддазза детташ пхенаш а долуш. Дукха хан ялале, схьакхоьссина пха кхочура боцчу, геналле ваьккхира цара мостагI. Кхарех а, ах аьлча санна байъина а, лазийна а бара. Меттабаьхкиначу римхоша, шайн могIанаш нисбеш аралахка болийра Оршот-Корбанан бIо. Корбан, кевне кхочачу хенахь вуьйжира, генара кхоьссина гIемагIа вортанах кхетта. Римхой дукхаха берш гIашлой а болуш, церан аьтто бацара, маса лелачу дошлошна, шайна ма-хеттара зе дан а, уьш гонна юкъаберзон а. Ламанхоша беш болу тIом, баккхийра бIош дуьхь-дуьхьала хIиттина бечу тIамах тера бацара. Мукъабевлла йийсарш гIопанна генабовллалца бохуш, гонна оьхуш тIелетара кевнехь дIачIагIбелла ламарой, «чанахиш». «Оршотан, лоьра чов йина!» аьлла беъна хаам, Каболатна, хьалханча хилар тIедужош бара. Цо буьйр делира тIаьххьаре а: «Чевнаш хилларш а эций, юхадавла!» аьлла. Йогачу гIишлоша сирлаяхна цхьацца йолу гIопан каппаш а, хин йистехь дагийна цхьа кема а, дикка лаьттира догуш, кIуртуьйсуш. Дукха байъинера римхой а. Амма, онда кийсик вовшахкхеттачу нах-арин бIох а яллера. Лома хьалататтаделла адам, ма-хуьллу, цу лаьмнин кIоргенашкахь, хьаннин варшашкахь, цкъачунна, ша дIадан дезийла хууш дара.\nЧов хилла, кхетамчуьра ваьлла Корбан, синбилгало къаьстачу муьрехь дIавелира. Оршотан хьал а, кхин гIолехьа дацара. Талламан тобанах, пхиттех бIахо дIакъаьстинера. Кхин пхи-ялх стаг чевнаш йина вара. Каболатас сацам бира, ворданаш тIе, чевнаш йинарш буттуш, римхойн говраш тIе кхин болу мохь а боьттина, цIехьа ваха. Чанахин бIахойх виснарг а, ткъайха стаг вара. Делахь а, йийсарш хиллачарна юккъера схьакхеттара, масех бIе боьрша стаг. Цара сацам бира, чIажан бертера ков дIакъовлуш, ломан когашкахь хьалхара дуьхьало хIотто. ТIеман гIуллакхаш довзарца говза болу хьалханчаш билгалабевллехь а, сийдолчу чкъоран кIант Тушкас, тахана дуьйна церан эла вара.\n«Саной» новкъаболачу хенахь, хьалханча хилар тIедоьжначу Каболатан Iодикаян тIевеара, тахана дуьйна баккхийчеран дукъ а, декхар а тIедоьжна, керлачу дахаре гIулч яккха кечвелла Тушкас.\n- Оршоте дан дезаш хаттарш а, цунах дагавала везаш а, хIуманаш дара сан. Со тешна ву, чевнан балех и хьалхавериг хиларх. И меттавеъча, хьоьга, цуьнга дIадийцита деш ду аса хIара къамел, - аьлла, ойла еш цкъа саца а велла, шен къамел долийра кIантас, - Сан дас, цкъа соьга элира: «Вайн, «ча-нахин» дахаран кха а, каш а, дукха хьолахь хIорд бу. «Шира Даймохк», «Даймохк», «Керла Даймохк» олий, шаьш дехачу латтана цIе туьллу вайх долчу адамо, и кхоьа мохк, цхьана меттехь Iуьллуш хилла бацахь а. ХIун ду церан, цу мехкашца зIе кхуллург? Эс, дайн кешнаш, цаьрца боьзна мохк хьуна марзбалар, я царех хьан дахар ийна хилар ду. Стаг велча, хIун до вай? Хинкеманна тIехь веллехь цу хIорда чухоьцу, латта тIехь веллехь, цу лаьттаха вуллу. Кху тIаьхьарчу хенахь, вагавой чим а бо цунах вай. Иштта хилча, цу стеган мохк мичхьа бу? Цхьаъ – ХIорд? Иза, доза доцуш, массеран юкъара бу ала йиш йолуш а ма буй. ШолгIаниг – Овкъарш! Хьан дакъа дагийначу меттехь, «хьан дегIан чархах хилла, чим бу» олий овкъарш гулайой, уьш хIоам чуюхкий лелайо вай ваьш даллалца. Цул тIаьхьа, вай, и воьвзуш хилла уллера гергараниш – кIант, йоI, и везаш хиллехь зуда, я мар Iожалло дIаэцча, цу овкъаршца бала болуш стагга а ца вуьсу. Мичхьа бу, «ча-нахин» юкъара Даймохк? И овкъарш, кхалхаран новкъаца лелачу тIаьхьенаша, шайца лело а кIордийна, хийрачу махкахь дIайохкича, цунах а ца хуьлу дайн каш, я хьан Даймохк? Даймохк бу-кх, хьан халкъ, цу халкъан эс. Цу юкъа богIуш бац «сий» олу кхетам, иза белахь а, цу эсна гергахь. Важа дерг, царех вай ийна хилар ду, иза а ханна. Цундела сан кIант, хьан Даймохк бу хьуна, хьан халкъана, доьзална ниIмате а, беркат алсама хира долу а мохк. Важа дерг, эрана дIасхьаидар ду» - иштта хьехам бира цо суна. Амма суна, иза, цуьнан гIалате кхетам хилла аьлла хета. «Понтан хIорд», даима сан халкъан кха хиллехь а, цу хIорда чохь бехаш хилла ма бац, цу хIордахойн ахсов долу адам – бераш, зударий, къаной. Шаьш и хIордахой а, цкъа мацца богIий а, цу шайн доьзална, гергарчарна, и шеа дацахь, дайн эс дисначу метте ца богIу?\nИ грекаш, царел тIаьхьа баьхкина скифаш, парсуаш, эрмалой, кестта баьхкина хIара римхой, хиллий хьалха кху мехкан дай? Ца хилла! «Дай ду» ала томехьа долу вай а, тахана, кху мехкан дай дац. Сан да вара, халкъ кIелхьара даккха, невре кхарстар дан лерина. ХIунда? Шен халкъ гIийла хиларна, ницкъаллехь болчу римхойлла, грекелла, эрмалойлла тIеэцна сацам бара иза. Хьажал, кху деношкахь вай вовшахкхетта нах, хьогIечарелла дуккхуо кIезга дара. Амма вай, хьекъалца цхьаалла гайтарна, мостагIчунна алсама зе а деш, тоьллачех ду тахана.\nТкъа вай белла мах мелла бу? Вайн байлахь дисна бераш, зударий, байъина къаной, вайн боьршаниш байъарна дуьненчу ялаза йисна тIаьхье ю. Ма-боккха, эшам бу иза! Сан кхетамехь, цу грекин, римхойн дика хIуманаш тIеэцна а, эшахь, вай шайх дIаийна царна моттийтина а, кху махкара дIадаха гIерта ца дезара вай. Со, кху махкара, цхьанхьа а гIура вац! Иза, сан сецца ялла ойла ю. – олуш, Хаболатан, синтеме цахилар хааделла, вистхила рагI кхачийтара Тушкаса цуьнга.\n- Ахьа, суна бехк буьллург хира бац, аса а, сайна хетарг алахь? Хьо санна, Iилма Iамийначех со вацахь а, со ладогIа хууш а, хезначунна юккъера, тIум яккха хууш а ву. Цуьндела, цхьацца йолчу хьан ден ойланашна а, хIинца хьан ойлана а, со реза вац. Цкъа хьалха, хьан ойланах лаьцна эра ду аса, хьан да велла хиларна а, цуьнан хиллачу ойлана, дахар дала лууш хьо ца хиларна а. Хьажал Тушкас, ахьа дуьйцучу кха-хIордан дай дац вай. ХIара латта а къедина вайна, лаьмнин баххьаш бен вайн долахь ца дуьтуш. Лаьмнин лахенашка таьIна деха вайн ваьррин цхьа дакъа, ненан мотт дIатесна, грекин мотт буьйцуш лелаш ду. Цара боху: «махбархойн, юкъара мотт бу иза. И мотт хаар, пайдехьа ду. Лаьмнашкахь лела мотт, цу лаьмнашкара черчашка ца бийцахь, кхин бийца меттиг яц». Вай, моттаргIанаш лелора ю. Ткъа вайн тIаьхьенаша, пайдехьа ду бохуш шайна хуург а дицдийра ду. Церан тIаьхьенаша, «тхан дай, бодане нах хилла» аьлла, серлончин некъ бу аьлла, хийраниг кхоччуш тIеоьцура бу. Хьажал, ахьа хьахийра, вайн цхьадолчу ваьрраша, шайн белларш багабо аьлла. Багабо-кх лахенгахь бехачара, амма лаьмнин кIоргенашкахь-ам ца багабо. Цара, шайн дай Iадат ларадо. Белларш, кешнашка дIабухку. ХIунда аьлча, яхначу цу шираллехь, вайн, дагош хилла ма дац беллачеран декъий. Хезний хьуна, яхначу шираллехь баьхна «энин» геланчаш: «Нох», «И-ба-ара-хи-Ма» цIераш йолу дика нах буьйцуш? Цхьаъ бен воцу, и «ХIал-Эла» «эни» вуьйцуш? «Кхузаманан вайн стаг дIаволларан Iадат, хийрачаьргара схьаэцна ду» бохург ду, къаноша тIаьхьенна дитнарг. Вайна, туьйранахь санна дуьйцуш хезна и генара мехкаш а: Эллам, Баб-иллу, Ассур, Меттанеэ, Ханаан, генара йоцчу хенара Урартоу, уьш массо а цхьана хенахь вайн шира дайша кхиийна, кхузаманна бевзачу нах-ваьррин, шира аганаш ду. И ахьа дуьйцу дIаэр бахьана долуш, вайн орамах, хIуьппалг а дисна дац цу мехкашкахь. Изза, хира ду тахана вайх а. Ахьа тIеэца леринарг, чанахин доь дойъура долу некъ бу. Ойла е! Хьан дас, цу сийдолчу Корбанас, ахьа дийцарехь, цхьацца долу маьIнаш гIалате туьдуш хиллехь а, доккхачунна тIехь, иза нийса хилла аьлла хета суна. Вайн къаноша тIаьхьадитна ду олий, цхьа бIе ткъа шо кхаьчначу сан ден дас ишттаниг олуш хилла: «Хьолла а ницкъаллехь волу мостагI хьан махка хьаьлхича, хьо лаьмнашка юхавалий, цуьнан тархех дIаэ. И тайпа тархаш эшон ваьлла вац хьуна, дуьненна вевзиначех волу цхьаа турпал». Цо, иштта олуш хилла: «Кур хьуна бухахь белахь, хьуна тIехь верг, хьан цхьа «эни» бен вац!». Сан хьомсара Тушкас! Хьо, хьайн къанойх дагаволуш хилалахь, церан зер, иза, хьан хаьштиг ду хьуна, гонахьара бода эшон болу! – элира Каболатас, цкъа шен воккхачу вашас, Шотас олуш хезнарг дагадеъна.\nОцу хенахь тIевеъначу, Каболатан гIоьнчо хаам бира: «Тоба, новкъаяла кийча ю» аьлла. «ДIайолайалийта!» олуш буьйр диначу «санаарас», Тушкас маравоьллира.\n- Iодикайойла хьан! Ирс, аьтто, кхетам ма-эшабойла хьан! Вайшиннан къамел, Оршотана ма-дарра довзийтура ду аса. Ахьа, са ма-гаттаделахь! Делахь а сан дехар ду, юкъарчу хаттаран мах хадо хьо сихцавалар, кIоргге ойла яр.\n- Каболат! ТIейогIура йолчу хенахь, вайн кхоллам муха нисло цахаьа. Хоийла шуна, кху махкахь, шайн тешаме накъост вуйла! Некъ, маьрша хуьлда! Леринарг кхочушхилла, шайн Iалашоне кхачадойла шу а, шун халкъ а! Цу безачу «эниша», маршалла дойла шун массо а дархошна! Iодикайойла! – элира, кхиазхо велахь а, хеназа воккхалла тIеэца дезначу Тушкаса.\nКху масех дено, адаман дахар къиза Iовжийнехь а, цхьаболучарна, бакъдерг ма-дарра довзийтина ца Iаш, вукхеран хилла аьшпийн мехаллаш (гIазкх., «ложные ценности») йовзийтира.\nИттех вордано кхоьллина ковра а, цунна Iуналла ден дошлойн гIера а, «санаарин» махка боьду некъ юьхьара лоцуш чIажаца хьалайолаелира.\nТалламхой шайн махка кхочачу муьрехь, кхетамчу веъна Оршотас, дуьххьара аьлларг дара: «Бакъдерг хуург, аьшпийн некъ бевзуш а, цунах къаьхкаш а хира ву».\n«Апсари-гIопе» боьду некъ юьхьара лаьцна йоьдачу Сенин тобана, дагахь доццучуьра гучабаьллачу кхерамо, некъ хийцар тIедожийнера. Са хуьллуш, хьалха дерг довза, талламан тоба а яхийтина Iачу хьалханчанан, делкъанга вала дийзира. Цу юкъана, лахара хьалайогIу къепало беънарг синтем хила йиш йоцу хаам бара. Кхолладелла хьал хьесапе эцча, кху «Чхьар-хин» атагIара дIадовлуш, «Арсиян дукъаца» неврехьа некъ бар, кхерамазаллин хаттаршна жоп луш санна хеталора Сенин ойлана. Жима кхеташо гулайина шен накъостех дагавелира Сени.\n- Лар! Ахьа хIун олу? Хьуна хIун хетта? – аьлла, хаттар дира цо ларталлархочуьнга.\n- Къепалан дайн бIаьргаш, даима къаьрзий хуьлу. Жимма кхерам хаабелча, цара сиха юм йо, бохча дайлура долчу меттера. Хьан талламхойн хьалханчо аьлла дешнаш: «…талламхочуьнан хьесап ду, шен бIаьргана гинарг, лергана хезнарг, дегIана хааделларг, иштта дегхьехамо дуьйцург а» тIех нийса, дашо ломах эцалура доцург ду. Талламхоша, хIун дохьу хьовсар ду, цкъачунна вайна гург.\n- Нийса лоь Лар. Вай, ахде дайъана. Новкъа девлича а, гена довлале буьйса яккхар тIедужу вайна. Кхузахь, талламхошка хьежа деза аьлла хета суна – элира, Сенин гIовс волчу Конхас а.\n- ХIара шиъ, нийса лоьш хета суна а, тIеман говзанча со вацахь а. Амма, дегахьехамо боху: «Апсари-гIопе боьду некъ, вайна беркате хира бац» – аьлла, тIетайра Кюрк а.\n- Дика ду. Конха! Кху гу тIехь буьйса йоккху вай. ГIаролца доьзнарг тидамехь латтор хьан декхар ду. Дой, кхин долу дийнат паргIата даха! – буьйр дира, кхин керланиг кховдо кийча воцчу Сенис а.\nЦу ширачу заманан исбаьхьаллин сурто вайна бовзийтура бу, коьрт-коьртера турпалш: хойх волу Дикберд, БаIаш, Байбух, санаар Шот, дрил Вамп («Ва-Ма-П»; гIазкх.маьIна: «Есть божественная стена»), макрон\_махалон - макъалон ГIал («ГI-ал»; гIазкх.маьIна: «страж божественный»), халда-халиб Халдаз («Халди-аз»; гIазкх.маьIна: «голос Халди»), кулх Дула («Ду-ла»; гIазкх.маьIна: «Есть слух»), гаргар Эл-таган (Эл-таг-Ан), арцхо Акка (А-кха),праалан Энбал («Эн-б-ал»; гIазкх.маьIна: «Эн есть божество»), кобанхо Буриберд (Бу-аренца-берд), хурри Сени,Иберин паччахь Аршак-II-ниг (Ар-с-ка) а, Митридат-I-ниг а, Понтан паччахь Динами, дурдуккех волу баьчча Арбаэл(«Ар-ба-эл»; гIазкх.маьIна: «Ар есть божество»), иштта г\_ч\_анахин эла волу Анхиал («Ан-хи-ал»; гIазкх.маьIна:«Небосклон божественной воды») а.\n*хой: Дикберд, БаIаш, Байбух, Байболат, , , , ,\n*дрил Вамп («Ва-Ма-П»; гIазкх.маьIна: «Есть божественная стена»).\n*макрон\_махалон – макъалон ГIал («ГI-ал»; гIазкх.маьIна: «страж божественный»).\n*халда-халибех волу дехийлан хьалханча Халдаз («Халди-аз»; гIазкх.маьIна: «голос Халди»),– эчигдархо.\n*кулх Дула («Ду-ла»; гIазкх.маьIна: «Есть слух»).\n*гаргар Эл-таган (Эл-таг-Ан).\n*арцхо Акка (А-кха).\n*праалан Энбал («Эн-б-ал»; гIазкх.маьIна: «Эн есть божество»).\n*кобанхо Буриберд (Бу-аренца-берд).\n*Понтан паччахь хилла ю, Динами (60-12 ш.оь.шш).\n*дурдуккин баьчча Арбаэл («Ар-ба-эл»; гIазкх.маьIна: «Ар есть божество»).\n*г\_ч\_анахин эла Анхиал («Ан-хи-ал»; гIазкх.маьIна: «Небосклон божественной воды»).\n*Шишболат – Дикбердан дехийлера вахархо. Мархатайн да.\n*Мархатай, Шишболатан йоI, БаIашан зуда.\n*«квестор» - римхойн векал.\n*«цензар» - римхо.\n*Шот – санаарин эла, хьалханча\n*Оршот - Шотан ваша. Оршот - талламан декъан хьалханча.\n*Корбан – чанахин эла.\n*Тушкас – кхиазхо, Корбанан воI.\n*Токсарис – грек, грекин бIонбаьчча.\n*Геланча – Дартан воI.\n*Соз – Сенин, воккхаха волу ваша.\n*Шакур – Боршан воI.\n*Бару – хIумахуург, седа-жайне хьожург.\n*Кюрк – Сенин бIоца волу забарча, Дикбердан векал.\n*Конха - Сенин гIовс, кхузаманан дашца аьлча, «заместитель».\n*Лар - лар таллархо.\n*Каболат – талламан декъан юккъера, Оршотан гIоьнча.\n*Ахболат – бIахо.\n*Банур - Гуламан а, Къанойн а корта.\nфидии  – вовшахкхеттачу божарша, цхьана шуьнехь даар дууш хилла Спарта пачхьалкхехь.\n«кора»  – Грекаша, кегийрачу маьхкарех «кора» олуш хилла. Церан гойтург хилла, карахь герз а долуш, гIагI дуьйхина амат.\nIажмIажбIо  – гIазкхашха маьIна дича, «воинство Сатаны» олу кхетам бу иза.\nцикута  – шен орамах дIавш до орамат. Иза деш хилла Афинехь.\n«Велханс» (гIазкх., «страж мёртвый души» – вел-ха/н/-са)  - кавказхошца орам болчу этрускаша, «деллачу синойн хехо» а, уьш «новкъадохург» а волчу цIух, «Велханас» олуш хилла. Римхоша шайн матте йоккхуш, «Вулкан» аьлла хийцина цуьнан цIе.\nфлейта  – балдашца локху, мукъам боккху ортхал.\n(ТIаьхье хира ю)


Нохчийчохь оьрсашна дуьхьал тIом бина ву аьлла, Польшехь лаьцна Мазур\nОьрсийчоьнан дехарца украинхойн жигархо, Лакхарчу Радас адамийн бакъонаш Iалашъян векал йинчун секретариатан белхахо Мазур Игорь дIалаьцна Польшехь. Украинан официалан хьосташа бина цунах хаам.\nДонбассехь лаьттинчу тIемийн ветеран, нациналистийн УНА-УНСО (Оьрсийчохь йихкина ю) организацин цхьахволу лидер Мазур бехкево 1990-чу шерашкахь Нохчийчохь гIаттамхойн агIонехь тIемаш бина ву аьлла. Украинан чоьхьарчу гIуллакхийн министро Аваков Арсена дIахьедина ишта. Бух боцуш долийна гIуллакх ду аьлла, Полшин Iедалхошка маса а, нийсонца а гIуллакх листа аьлла, кхайкхамбина цо.\nОьрсийчоьно изза бехкаш дехкира хьалхо Украинан шина вахархочунна - Карпюк Николайна а, Клых Станиславна а. Бехкаш тIе ца лецира цу шиммо. Кху шеран гурахь Оьрсийчоьнан тутмакхашца дIасахийцира Клых а, Карпюк а.\nУкраинана а, Польшина а юккъерчу дозанехь дIалецира Мазур. Цуьнан цIе Интерполан базехь хилла бохуш чIагIдо. Украинан омбудсмено Денисова Людмилас хаамбарца, шоьтадийнахь украинхойн консул цхьанакхетта цуьнца. Ишта оршотдийнахь кхелахоша сацамбийр бу Мазурана дIасавалар доьхкуш.\nШоьтан сарахь украинхойн жигархо схьавоьхуш митинг хIоттийнера Киеверчу Полшин векалтна хьалха меттигерчу бахархоша.


Мархийн беттан беза мах\nСаIудан Iаьрбийн- мохк -- Маккара хьаьжцIа, 04Лах2011\nНохчийчуьрчу динан дайша билгалдаьккхина кхушара марха лоцу де. Иза ду ПΙераска, кху беттан 20-гIа де. Цу кеппара, Нохчийчохь кхушара хьалхара марха лацар а, дастар а хир ду кхечу бусулба пачхьалкхашкахь ма-хиллара. Маршо Радион дехарца Мархийн беттан бозаллах лаьцна дуьйцу Текйистерчу Ιелимчас Лечиев ШахIид-Хьажас.\nБисмиллахΙи аррорхьманир рохьим! Мархийн бутт, и беркате хилар аьлча, бусулба стагана и цΙанвеш, товеш бу. Меца Ιийчхьана цΙанвеш вуй те? Цуьнан кхетам а, дог-ойла а, цуьнан гΙиллакх а, ша санна волу стаг дагавар а, цуьнан дог тодалар а – и ду-кх, схьагарехь, цуьнан товалар.\nЭлчано аьлла-кх, ΙалайхΙи салату салам: "Мархийн баттахь дΙакъовлало-шуна жоьжахатΙин неΙарш, ялсамане дΙайоьллу-шуна!"\nДала а кхайкхадойту, боху, оцу баттахь Жабраил-Малике: «ХΙай, дика деш волу стаг, дика дан сихлохьа! Дехьа, кхин а дика дехьа! ХΙай, вон деш волу стаг, дика деш воцург, ца оьцург деш волу стаг! Хьо сацалолахь, гΙелделахь айхьа ден вон, дΙадаккхалахь!» - олий, кхойкхуьйту, боху.\nТΙаккха олу, боху: «Мила ву шена гечдар доьхуш верг?» ТΙаккха гечдо, боху, Дала. «Мила ву гечдар доьхуш верг, цо доьхург ло цунна!» Ло, боху.\nТΙаккха хотту, боху, тобадеш верг, хΙинццалц даьхна гΙалаташ, хΙинццалц лелийна дикадоцург, уьш дитар дуьтуш, керла волуш мила ву те,олий. ТIаккха Дала олу, боху: «Субхьанал таΙала, гечде цунна!"\nКхана мархийн хьалхара де хуьлуш хилча, тховса, кхана Ιуьйре яллалц, Ιуьйран ламаз тΙедаллалц, Дала и кхайкхам латтор бу, боху.\nШаΙбанан тΙаьххьарчу дийнахь Пайхамара хутаб дира, хьехам бира шайна, аьлла-кх Салман Фарисис – Дела реза хуьлда цунна – кхана дуьххьара марха ду, аьлча.\nЭлчано аьлла, чΙогΙа беркате хан ю шуна тΙееънарг, хΙунда аьлча, эзар баттал цхьа де а лоруш, ял хир йолуш, совдовла хан ю шуна!\nДелан дуьхьа ша кхобучо и марха мел чΙогΙа кхаба дезара, мел чΙогΙа лардан дезара, мел чΙогΙа Ιалашъян езара вочу хΙуманах шен Ιамал, вон вист ца хуьлуш, «гΙалх» ца деш, тΙех дош ца олуш, шегара кΙеданиг долуьйтуш, мерзаниг долуьйтуш, стагца ша ийгΙина велахь, берта воьдуш, цуьнца юкъаметтиг лохуш, кΙадлуш, толуш хила, аьлла.\nОццул беза бу Дала вайн дуьхьа вайна кхачийна болу мархийн бутт.


Вуон А, Дика А Меттанаш Дан А Дац\nЦхьанатоьхна Штаташ - Беркли унивеситетера меттан говзанча Николс Джоанна, 25May2010\nМаршо радионо дуккхаза а дийцина, нохчийн маттах а, цунна гонаха лаьттачу проблемех а лаьцна. Делахь а, хаддаза, цунах лаьцна дийца дезаш хилар дика гуш ду. Ненан мотт кхиорах лаьцна дуьйцу, Нохчийчохь дIатарделлачу Iедалан дешаран министраллехь а. Амма, хIара ю аьлла, гIулч ца яьккхина цкъачунна, къамелаш дар бен. Кхеташ ду, иттаннаш шерашкахь дIатесна латтийна мотт, ма-лаъара, сиха кхуьур боцийла, Iедалан тIегIанна тIехь леррина цхьа программа тIе ца эцахь.\nПРАХIА -- Мел хала хетахь а, дукха хьолахь шаьш нохчий а, Нохчийн республикина куьйгаллехь лаьтта хьакамаш а башха сагатдеш хаалуш бац шайн ненан маттана. Цхьаболчу нохчаша-м нийсса дIаолу, хIун до оцу маттах? Дахарехь стенна оьшуш бу иза – валар-висар нисделча, вевза-везачуьнга вистхила хиъчхьана, олий.\nИшттанаш, оьрсийн маттахь деша лууш а, шайн бераша школехь оцу маттахь Iилманаш Iамо лууш а бу. Тидаме даккха догIу, цхьаболчу нохчашна оьрсийн мотт, ерриг Оьрсийчохь бехачу дуккха а къаьмнийн векалел а чIогIа безаш хилар.\nМуха нисделла те, нохчийн мотт сел чIогIа иэшна богIуш хилар? ХIун дича толур бара те иза?\nОцу хьокъехь Умарова Аминас къамел дира Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь Беркли универститетехь нохчийн а, иштта, малхбале Кавказерчу кегийн къаьмнийн а меттанашна тIехь къахьоьгуш йолчу профессорца Николс Джоанница.\nКъилбседа Кавказера меттанаш девриг ца хиларх теша лаьа шена аьлла долийра меттан говзанчо шен къамел:\nНиколс Джоанна: Масийтта бахьана ду, суна кавказахоша шайн меттанаш, тIейогIучу тIаьхьенна дIалург хиларх, со тешна хилар лааран. ЦIена меттанаш - нохчийн мотт, суьйлийн мотт, лаьзгийн мотт а. Кухни чохь буьйцург бац аса хьехош берг. Оцу маттах мотт беш долу хIуманаш ду - цуьнан кеп а, тIегIанаш а, амал а, ишта дIа кхин а.\nШен мотт боцуш долу къам, къаьсттина къам дац, буьззинчу барамехь хила ма-деззара. Кавказера нах шайн меттанаш буьйцучура совцахь, вуно атта гIазакхий хир бу царах. Аса бохург, дегнаш гIазакхийн хир ду. ХIетте а, гIазакхаша уьш шайн юкъаралле оьцур бу-бац - суна ца хаьа. Маттаца чIогIа доьзна ду гIиллакхаш, оьздангалла а, лелар, юкъаметтигаш, тайпанийн хIоттам, кхин а дуккха а, оцу тайпана хIуманаш. Вуьшта аьлчи, мотт бицбича, гIиллакх-гIуллакх дицло.\nМотт а, гIилакх-гIуллакх а цхьатерра дIалуш ду тIейогIучу тIаьхьенна.\nКъилбседа Кавказера меттанаш, аса тIехь болх беш дерш – вайнехан - дегIастанийн я малхбале кавказера тоба - уьш массо а, нохчийн-гIалгIайн-бацойн тIера, суьйлийн, даьргIойн, лаьзгийн - Азербайджанна тIекхаччалц долу меттанаш ду. Оцу меттанийн этимологица а, уьш кхолладарца а боьзна белхаш беш йогIуш ю со.\nСуна масех вуно шира а, вуно чIогIа маьIне а дешнаш карийна кхузахь. Дукхе-дукха хенахь дуьйна, Кавказехь ялталелор даржарна тоьшалла деш деш ду уьш. Масала, "БIегIиг" я тIаргIа боху дешнаш карийна суна. Тхуна хетарехь, цо гучудоккху кузаш даррий, тIаргIий вуно ширчу заманахь дуьйна доладелла хилла хилар. Малхбале-кавказан меттанийн тоба - гергарчу барамехь - бархI эзар шо хьалха кхоллаелла ю. Малхбале-кавказехь дуьххьара ялта кхио буьйлабеллачу наха бийца болийна мотт хила а тарло иза. И хьаха ду, тахана вайнехан-дегIастанхойн меттанаш буьйцуш болу нах, Месопотами ца лерича, уггар шира эр ду-кха вай, вайна евзачу уггар ширчу заманара, латталелорхойн тIаьхье ю. И тIаьхьие, уггар уллера уьйр ю, малхбузе цивилизацин бух кхоьллинчу нахаца. Аьлчи а, вай буьйцург беккъа цхьа мотт ца Iа. Иза доккха маьIна долу хIума вайна массарна а.\nТIейогIучу хенахь и факташ йовзийта луур ду суна. Цунах лаьцна цхьаъ яздан а.\nШаьш ойла ейша, Афинашкахь, Крета-гIайренна тIехь а, Гомерана а, цо бийцинчу маттана а таламаш беш, мел рицкъ дойу. Я, тIом боьдуш лаьтташехь, Иракъехь, хьалхалерзаманахьлера хIолламаш ларбарна тIе мел ахчанаш хьовсадо? Иракъера\nУр-гIалахь зигураташ ларъян ларъян а, оцу гIалина тIе бомбанаш ца еттийта а омар арахецнера. Бухарчу иракъхошна хилла а ца Iаш, дуьнена а маьIне хIума ду иза.\nОцу ахчанийн итталгIа дакъа Кавказера меттанаш талларна тIехьовсош делхьара, археологин белхаш дарна, вай дуккха а герга кхочур дара вешан орамашна. ЦIена цхьа мотт гочбар а, къам а, цуьнан башхалла а ларъяр а дац иза. Дерриг дуьненна а маьIне хIума ду. Дуьненаюкъара хIорддий, Ираккъий Iамочул а.\nКавказехь юкъара лела мотт\nRFE/RL: Оццул еха истори йолуш, вуно дукха къаьмнаш дехачу Кавказехь лелла хила безара цхьа юкъара мотт. Тахана хIун мотт хир бара иза?\nНиколс Джоанна: Суна ца хаьа. Карарчу хенахь, дерриг дуьненчохь уггар атта а, дика а мотт - ингалс мотт бу. Амма, хIун хаьа, цхьана шовзткъа шарахь, китайн мотт дIахIотта а тарло. Вай массара а иза Iамо безачух тера ду. Оцу китайн меттан, латини йоза делхьара, вайна массарна а атта хир дара иза Iамон.\nКавказах лаьцна аьлчи, дезткъе итталгIа шераш кхаччалц, урхаллашкахь лела мотт а, кавказахоша вовшашка буьйцу мотт, оьрсийн мотт хилла. ХIинца хьалакхуьуш болчу кегий гуьржаша а, азербайджанхоша а кхин башха буьйцуш бац оьрсийн мотт.\nОьрсийн мотт, таханлерчу дийнахь ерриг Кавказерчу нехан юкъара буьйца мотт ца хилар, тIаьхь-тIаьхьа гучудолуш ду. Суна сайна а ца хаьа, муьлха мотт хир бара те кавказахошна дика. Оьрсийн мотт хир бу ала а со ца хIутту. Амма, схьагарехь, цкъачунна, иза Къилбседа кавказехь уггар гIолехь болчух тера бу. Коьртаниг хIун ду аьлчи, массара а тIеоьцур болу мотт юкъабаккхар ду.\nЦигахь дехачу къаьмнаша шайх цхьаннен мотт юкъабаьккхича а, нийса хир ду аьлла ца хета суна.\nКхузахь суна масех дош ала луур ду, ингалс мотт – ненан мотт санний, дерриг дуьненанахь буьйцу мотт санний хиларх лаьцна. Зорба тоьхна йолу, говзанчаша ингалс маттахь язъйина Iамеркан истори а, ингалс литература а, Канадера а, Керлачу Зеландера а, Австралера а ингалс маттара Iилманан белхаш бешча карор ду, иза цIена, кхачамболлуш, вуно дика ингалс мотт хилар - дешанийн йоккха хазна а йолуш. Амма, дуьненаюкъарчу Iилман ингалс меттан стилистике хаьжчи, хетало, иза тоам боцуш бу олий. Цхьа хIума тусало, цхьаболчу наха дуьненаюкъахь лела мотт буьйцучу хенахь иза цIена ца буьйций. Амма цунах вай кхеташ делахь, тоам бан мегар ду.\nЧIогIа дика хир дара кавказахошна вовшашца Iилманийн дискуссиш ян а, талламийн институташкахь белхаш беш, археологин белхаш беш а, парламентехь бийца а цхьа мотт хилча.\nОцу маттахь язъян мегар яра Кавказан шира истори а. Доцца аьлчи, дуккха а къаьмнийн хьашташ лардарна тIебоьгIна цхьа дика мотт. Иштта мотт юкъабаьлча, шайна хуучу кепара бийца мегар дара - шайн акценташца а, гIалаташца а. Уьш вовшех кхеташ хилчхьана - тоам бан мегар ду.\nRFE/RL: Таханлерчу Нохчийчохь дешаран министралло цхьацца дийцарш дIахьо нохчийн меттан хаттарш дуьйцуш. Юьхьанцара классашкахь нохчийн берашна ша долу Iилма, нохчийн маттахь хьехар юкъадаккха дезара бохуш. Амма, оцу берашна тIахьуо хала хир ду боху цунна дуьхьала болчара, гIазакхийн мотт нийса бийца:\nНиколс: Масийтта хаттар ду кхузахь.\nХьалхарниг: Бакъ дуй, еалгIачу классе довллалц, нохчийн берашна школехь массо Iилма а нохчийн маттахь Iамийча, юха цара оьрсийн мотт нийса ца бийца тарло бохург? Дац. Дуьненчохь дуккха а меттигаш ю, ши мотт буьйцуш. Вэлшехь, вэлш маттахь доьшу. Я, схьаоьцур вай Нейдерланд. Цуьнан цхьа кIошт ю, фризаша шайн мотт бен ца буьйцуш. Нейдерландхойн мотт а хаьа царна. Шайн агIора, нейдерландхоша а буьйцу ши мотт – немцойн а, ингалс а...\nСкандинавин пачхьалкхашкахь бераллехь дуьйна ингалс маттахь хьоьху. Амма, шайн ненан мотт дIа ца тосу цара. Шведийн, датхойн а, масане бу уьш. Схьаэца Французийн мотт буьйцуш йолу, Канадера цхьа кIошт. Иза а ю ши мотт лелош - французийн а, ингалс а. ХIетте а царна новкъарло ма ца хуьлу, ингалс мотт буьйцуш.\nШи мотт хиъча, царех цхьаъ ледара буьйцур бу бохург ма дац. Аса кхин а эр ду, дукха меттанаш мел хии а уьш кIоргера Iема хьуна. Аса аьлла бохург дац иза. Психологийн а, психолингвистийн а, дешаран говзанчийн а ойла ю-кха иза.\nRFE/RL: Цхьаболу нохчийн дай-наной а бу сагатдеш, нохчийн школа чекх яьккхар бахьанехь, кхана Iуьйрре, шайн бераш Оьрсийчохь лакхарчу школашка дIа ца эцарна. Мел бух болуш бу церан сингаттам?\nНиколс: Нохчийн дай-наной кхера оьшуш дац, шайн бераш нохчийн маттахь дешарх, тIаьхьуо царна оьрсийн мотт ледара хуур бара бохуш. Суна тусаделларг хIун ду аьлчи, нохчийн студенташна оьрсийн университеташка боьлхуш новкъа дерг, царна оьрсийн мотт тIех дика ца хаар дац.\nШайн фамили бахьанехь, Нохчийчура арабевлла нохчий хилар бахьанехь ду. Иза ю проблема. Оьрсийчоьнан дуккха а кхечу меттигашкара, къомаха нохчий боцчу студентийн, оьрсийн маттаца гIуллакх мел ладера делахь а, университете дIаоьцуш, проблемаш ца хуьлу. Акцент - проблема яц. Оьрсийн мотт хаарций- ца хаарций йоьзна яц проблема.\nГобаьккхина оьрсийн мотт буьйцучехь бехачу нохчийн кегийрахошна оьрсийн мотт атта Iемар бу\nRFE/RL: Нохчийн дай-наной, иштта, кхоьруш бу, кегий долуш дуьйна шайн бераша оьрсийн мотт ца Iамийча, церан акцент хиларна.\nНиколс: Кегийчу наха оьрсийн мотт хIете-вете Iамор бу - телевизионе хьожуш, гIазакхашца уьйраш лелош а... Цхьа акцент йоцуш, вуно цIена буьйцу цара иза.\nПроблема нохчийн мотт Iалашбарехь ю. Оьрсийн маттана хир долуш хIумма а дац. Цундела, нохчийн маттахь хьехар дика тIеэца деза нохчийн дай-наноша, иза мелла а шуьйра юкъабакххар. Нагахь санна, шайн бераш гIазакхий хила царна ца лаахь.\nЛууш делахь, гIазакхийн школе дахийта тIаккха бераш. ЦIераш яла еза, масала, Иван, ишта дIа кхин а. Фамили хийца еза Иванов аьлла. Царах дIа а тарло, шаьш гIазакхий ду а ала. Уьш гIазакхийн юкъаралло тIеоьцур бу-бац-м ца хааь суна. И Iалашо церан елахь, цунна тIекхаччалц дIабаха беза уьш. Нохчийн бераша нохчийн мотт Iамийча, царна оьрсийн мотт вуон хуур бу бохург аьттехьа а дац.\nНохчийн бераша нохчийн мотт Iамийча, царна оьрсийн мотт вуон хуур бу бохург аьттехьа а дац.\nRFE/RL: Масийтта мотт Iамийначо тидаме эцна хир ду, меттанаш алсам мел Iамадо а, кхин дIа долу меттанаш мелла а атта карадоьрзуш хилар. Iилманчаша а олу, беро дуьххьара шен нена мотт Iамо беза. Хьуна хIун аьлла хета?\nНиколс: Кхин цхьа хIума а эр дара аса, дика нохчийн мотт хааро вуно аттачу доккхур ду ингалс мотт а, кхин болу, малхбузехь буьйцу мотт а Iамор. ХIунда аьлчи, нохчийн меттан дешнийн хазна а, синтаксис а, аалар, аьзнаш а - немцойн а, ингалс а меттанашца мелла а догIуш ду, оьрсийн, я кхиндолчу меттанашкахь чул а. Хьо боккъалла а дика кIорггера немцойн, французийн, ингалс а меттанаш Iамо лууш велахь, нохчийн маттана тIера волавала веза. Оьрсийн маттана тIера а ца волалуш.\nRFE/RL: Нохчийн мотт денбеш а, кхиош а хIун гIулчаш яха езара уггар хьалха?\nНиколс: Билггал дешаран системехь лело беза мотт, зорба тухуш лелабе, газеташ арахьоьцуш, кхин дIа а. Байташ йохуш а, литературехь а лелийна ца Iаш. Массо Iилманан белхаш а оцу матте баха. Школера жайнаш ша дерриш нохчийн маттахь леладе. Биологин Iилманех лаьцна белхаш а, латтанах лаьцна Iилма а хила деза ненан маттахь. Иштта, нохчийн мотт массанхьа а хир бу тIаккха.\nМасала, Скандинаверчу университеташкахь Iилма, дукха хьолахь, диссертацин белхаш ингалс маттахь бу. Дуьненаюкъара дешархошна массо а хIума ингалс маттахь яздина ду. Я немцойн, французийн я кхечу, дуьненаюкъахь буьйцучу меттанашкахь яздина.\nАмма, классехь дIахьуш йолу лекцеш, презентациш, куьйгалхошца диссертациш юьйцуш, талламийн белхаш, меттигера зорба а, школера жайнаш - датхойн, швецийн, я кхечу, шайн ненан меттанашкахь яздина ду. Ингалс мотт, дуьненаюкъараллехь лело мотт бу. Бац, царна шайна юкъахь лела мотт-м. Иштта лело безара нохчийн мотт а.\nRFE/RL: Школашкара, цкъачунна, юьхьанцара школехь программа нохчийн матте йоккхур аьлча, резабоцурш дуккха а бу республикехь. И мотт къиен бу, карарчу хьелашца доьзна дешнаш дац оцу маттахь боху цара.\nНиколс: Нохчийн маттахь-м дац кIезиг дешнаш. Вуно йоккха дешнийн хазна ю. Мациевс 1961-чу шарахь арадаьлла дешнийн жайна аша схьаэцча, шуна гур ду, нохчийн маттахь тоъал Iилманан а, техникан а, математикан а дешнаш ца хилар. Оьрсийн маттера схьаэцна дукха дешнаш дуй а, хийца а ца хуьйцуш тIедиттина.\nИза ишта хIунда нисделла аьлчи, нохчийн маттахь хилла техникан а, Iилман а дешнаш Iаьрбийн маттера схьаэцна долун дера и дешнаш дIадаха юкъаяьккхина система яра. Вуьшта, муьлххачу а маттахь долу техникан а, Iилман а дешнаш кхечу меттанашкара тIеэцна ду. Ингалс матте хьовсал. Ингалс мотт дика масала ду, хIунда аьлча, нийсса ах цуьнан дешнийн барам французийн маттара схьаэцна бу.\nТкъа, дерриш бохурш санна Iилман а, техникан а дешнаш латин маттера схьаэцна ду. ХIинца сан багара довлуш долу, дукхах долу Iилман дешнаш а ду латин маттера. Аса юха а боху, нохчийн мотт къен бу ала йиш яц. Iаламат маьIне ду керлачу концептана керла дош юкъадаккхар. Дукхах долу меттанаш кхечу меттанашкара схьаэцначу дешнех дузуш ду. Нохчийн мотт буьйцучара иза кухни чохь бен ца бийцахь, довр ду цуьнан дуккха а дешнаш. Иза ду кхераме. Дешнийн хазна, нахана хууш долчу дешнех хIуттуш ю.\nНахана берашкий, баккхийчу нахей бен ненан мотт ца хаахь, иза бицлур бу. Нохчийн маттахь ду шортта Iилманан дешнаш. Вагапов Iаьрбис боккха болх бина, вовшахтоьхна, дуккха а Iилманан а, техникан а дешнаш юкъахьдолу дешнийн жайна.\nRFE/RL: Нохчийн мотт Iалашбарехь Нохчийчура Iедалийн дакъа муха го хьуна?\nНиколс: Мотт Iалашбан а, хазбан а дуьххьара дан дезарг хIун ду аьлчи иза цIахь, шен чохь бийца беза. ШолгIа, арахь бийца а беза. Дешарехь лелабе иза, Iедалан балхахь лелабе. Терминологи а, математика а - нохчийн маттахь хила еза, нохчийн меттан амале ерзийна. Компьютерца а, электроникица а, астрономица а, физикица а, биологица а, географица а доьзна дешнаш нохчийн матте даха деза. Республикехь массо тIегIанна тIехь коьрта меттиг дIалоцуш болу мотт хила беза иза. Кухни чохь а, кегий бераш Iачохь а бен ца бийцахь, иза лийр бу. ХIунда аьлча, иза массо агIора кхиош боцун дера. И мотт дахаран массо а тIегIанашкахь бийца беза. ЧIогIа ладамболуш ду, массо Iилманаш нохчийн маттахь хьехар.\nИштта, кхин ца хиллал маьIне ду, нохчийн мотт цIена бийца хаьжар. Йоза хила деза, Iамо атта долуш. Урдан махкахь бехачу нохчаша кириллица ца лелайо. Европехь а, кхечу пачхьалкхашкахь а еха нохчийн диаспора а яц кириллица евзаш. Цундела, оцу меттан йозадешаран цхьа кеп хила еза, атта карайоьрзур йолу. Иза ца дой, йоза-дешар Iамалур дац.\nНохчийчура Iилманчашна ши мотт бен ца хаьа\nRFE/RL: Нохчийчура Iилманчаш, дукха хьолахь, ши мотт бен хууш ца хилар билгалдаьккхира Iамеркера меттан говзанчо:\nНиколс: Мел хала хеташ делахь а, нохчийн Iилманчаша ши мотт бен ца буьйцу. Кхоъ а, кхин а сов а меттанаш буьйцуш хила безара цара. Оьрсийн мотт а хаа беза царна, дуьненаюкъахь лела кхин цхьа мотт бийца хьовса а беза. Масала, французийн, немцой, иштта, ингалс а.\nОьрсиийн мотт Советан пачхьалкх йолчу хенахь оьшуш бара. Цкъа а дуьненаюкъара мотт хилла бац иза. Цкъа а хир бу аьлла хеташ а яц со иза. Оьрсийн Iилманчаша а шайн белхаш ингалс маттахь язбо. Iилманан публикациш, мел ерг аьлча санна, ингалс маттахь ю. Дьуненаюкъарчу зорбанехь шайн белхаш арабохучу нохчаша хIете-вете а, ингалс мотт Iамо безаш бу.\nЦхьайоза хиларан реформа хила езаш ю\nRFE/RL: Карарчу заманан хьелаш тидаме эцна, кегийчу къаьмнаша буьйцучу меттанийн говзанчаша дан дезарг муха го хьуна?\nНиколс: КIезиг наха буьйцучу маттана атта Iамалур долу йоза хила дезаран бахьана хIун ду аьлчи, уьш муьлххачу а пачхьалкхехь бехаш хилчи а, интернетехь а, имейлаш яздеш а, цхьанаа халонашца и мотт буьйцурш ца Iитталуш. Цхьа а, ша-тайпа элпаш ца лелош. Цундела, и цхьайоза хиларан реформа хила езаш ю хIете-вете а.\nАмма, оцу реформано хIинццалц лелийна йолу орфографи дIаяккха оьшуш дац. ХIунда аьлча, хьалхалера чкъор дIахада тарло керлачу йозанах. Цул сов, хьехархой а хир бац тоъал. Цундела, цхьана муьрехь хийцамаш бан безаш а бу и ши йоза цхьатерра лела дезаш а ду. Юьхьанцара цхьа кегарий хила там бу, амма тIаьхьуо, цхьа йист ер ю.\nВуо а, дика а меттанаш дан а дац. Юкъара дIадевллий, тахана лелаш долу а меттанаш ду.\nСо хIун ала гIерта, цIахь бийца беза и мотт, мел хала делахь а. Далург ша дерриг де. УьйтIахь, урамехь, берашца а. Оцу маттахь деша. Дахаран масо а хьелашкахь лелабе. Дозалла де цунах. Цхьана а маттал лахара ма хета иза. Суна хетарехь, дукха наха ладугIу пропаганде. Ма теша, масала, оьрсийн мотт дукха шира мотт бу, цуьнан еха истори ю, дешнаш алсам а ду бохучух. Аьттехьа а бакъ дац иза.\nВуо а я дика а меттанаш дан а дац. Юкъара дIадевллий, тахана лелаш долу а меттанаш ду. Меттанаш цхьатерра дика гIирсаш бу коммуникаци дIакхехьа. Уггар маьIне хIун ду аьлчи, керла юкъадевллачу хIуманашна дешнаш я кхолла деза, я кхечу меттанашкара схьаэца деза.\nОцу дешнаша меттан бух хуьйцур бац. Цо дешнийн хазна юзур ю. Цундела, дахарехь массанхьа а лелабе иза.\nМуьлхачу хьолехь бу тахана нохчийн мотт? Нохчийн юкъараллехь хIун меттиг дIалоцу цо? ХIун статус ю цуьнан? Конституцино чIагIдарехь, Iедалан статус йолуш бу оьрсийн а, нохчийн а мотт? Массо а тIегIанехь буьйцург а, зорбанехь а, телевизионехь а, парламентехь а, республикан куьйгалхочо а буьйцург оьрсийн мотт хилча, нохчийн маттана кхочуш дерг хIун дакъа ду? ХIокху а, кхин а дуккха, нохчийн маттаца доьзначу хаттаршна жоьпаш карор ду шуна Маршо радион Нохчийн маттана леринчу агIонашна тIехь.\n(ХIара программа 2006 шарахь Лахьанан (ноябрь) беттан 26-чу дийнахь хилла эфирехь. Тхан архивехь ладогIа программе http://www.rferl.org/howtolisten/CA/20061126/ondemand.html)\nИнтервью: Джоанна Николс


Маршо Радио: Хьусайн, ишта кхетам бу - "синхааман турпалхо". Хьан турпалхо лехамехь ву, юкъараллин дахарна саготта а ву. Хьуна гергахь, уггаре хьалха цуьнан сагтдийриг, цуьнан садуург хIун ду?\nХатаев: « Нохчийн дахарехь баьржина кхетам бу, хьо йоккхуш вацахь, хохкуш вацахь, уггаре мерзаниг юуш вацахь, хьо вехаш вац… Хьо вехаш вац аьлла маьIна ду. Кхечу къаьмнашкара масалш схьа а ца оьцу вай… Ишта ма дац иза.\nКху дуьнентIе яий, малий, къерий догIуш ма дац. Нагахь санна хьоьца цхьа чулацам белахь, цхьа суй белахь Делера, Iаламера… Я ахь айхьа кхиийна, гуттар садаггийна ваьллина, цхьана кепара кхиийна, гулбина. И хьайгахь болу суй-кхетам дIабовзийта, и гучубаккха. Машен йойла ахь, ва-а, ца хаьа суна, диканиг дойла ахь, я цхьа хIума язйойла.. Оцу маьIнехь ду дахаран маьIна, нагахь иза делахь. Хьайца долу хIума гучудаккхар, хьайх кхиар... Цкъачунна и дац вай юьхьарлоьцург… Цхьа дуьнентIехь лар юьту хIуманаш дац уьш.\nМаршо Радио : Вайнах юкъараллин хIуманна саготта цахилар. Иза а ду-кх хьан турпалхочуьнан сагатдийриг, дуй?\nХатаев: «Дера ду. Уьш цахилар... Цу турпалхочо ша-шега ладоьгIча, цунна ша цхьа карво-кх. Цунах цхьа да а вешаш а вац. Цунах цавашар уггаре хьалха хIун ду аьлча - цуьнан бахам цахилар. ТIаккха цара иза Iовдал лору. Ваха ца хаьа. ХIума гулдан ца хаьа цунна. Шаьш «къаьхьде» хета. Ткъа цо гулдийриг Iаламат мехалла йолуш ма ду. Иза-м вац къийсалуш а. Иза-м шен новккъа дIавоьдуш ву».\nМаршо Радио: Ахь дуьйцург, Хьусайн, цхьана агIор бIоста, тамаше нисло. Массанхьа а схьагойтуш бу Iедалехь берш махкана а, маттана а саготта. Ткъа хьан турпалхо юкъарчу хIуманна саготта бац нохчий, бохуш, шен садууш ву. И муха нисло?\nХатаев: «Цара лелош ерш кепаш ю. Цара мотт буьйцур бу, стенна аьлча, тхо цунна саготта ду ала буьйцур бу. Цунах дог а лозуш, ца буьйцу. Деллахь, хIара къамелаш динчул тIаьхьа вайн хIун дан деза цу меттан дуьхьа, аьлла, цара билгалдоккхуш хIумма а дац. Ишта дIа дуьйц-кх. Ткъа цара хабарш а дуьйций, дуьту. Декъаза хьал ду кху чохь.\nСинкъелла боху хIума нохчех хьакхалуш а, Iотталуш а дац. Делахь, ма са къен долуш ву со, аьлла, саготта вац нохчо. Царна и проблема а ца хета. Царна и цахетарх, ян ма ю иза. Кхечу къаьмнаша гулдина хIуманаш кхетийча, уьш цецбевр бар-кх, ма кхиъна уьш, аьлла. Нохчашна иза тIехула бен ца го. КIоргене ца кхийда».\nМаршо Радио: Кегийрхошлахь а, кхиазхошлахь а и кIорге яста, хIуманна дуьхе кхиа лаам цахилар а Iеткха-кх хьан турпалхочунна…\nХатаев: «И лаам ца го. Машенна, кхечу хIуманна, бахамна саготта бу-кх нохчий. ХIинца цхьана хенарчу воккхачу стагца хьо къамеле ваьлча, цуьнан а бу-кх ишта хьажам... "Йоккхуш" хила веза, катухуш хила веза, иштта кхин дIа а. Мичча хьо дIавахча, цхьа кехат оьшуш, схьаоьцуш ахча ду. Массанхьа а. Ишта хила дезаш санна.\nКху агIор бусулба дин дуьйцуш цхьа хьенехаш бу, дин кхайкхош, дIо агIор хIорш бу каетташ. Ишта хила дезаш санна лаьтташ ду-кх. Iийса-Пайхамара килса чуьра, шед етташ, шалхенаш лелае нах лаьхкина-кх, шед етташ. Стенна лаьхкина? Дера лаьхкина, оцу чохь ца догIу къамелаш а деш, Iаш болу дела. Ишта лахка безаш бара Нохчийчохь а. Ца лохку-кх".\nМахкахь вевзаш волчу байтанча-гочдархочуьнца Хатаев Хьусайнаца нисделлачу къамелехь го аьлла хета, мел хьашто йолуш а, мехала а ду тахана вайнахана юкъараллин дахаран, тIехула а доцуш, бала кхачар а, нохчалла боху кхетам дагахь а болуш, къоман хIуманах доглазар а.\nНохчийн къоман хатI


"ГIанташ тIехь хечеш яаен нах бу депутаташ"\nМарсхьокху-бутт 15, 2013\nНохчийчоь -- Парламентан цIа, Соьлж-ГIала\nМуьлхачу дикане сатуьйсу нохчаша хинболчу парламентан харжамашца доьзна? Депутатийн таро юй махкана пайде хила, нехан дахар токхе ден низамаш тIеэца? Иштта дара Маршо Радионо кху киранна дийцаре дан къастийна хаттар.\nПарламент халкъан векал ю – 4,5 %\nПарламентан карахь хΙумма а дац - 41%\nНохчийчуьрчу парламенто зен до – 50%\nПарламентан сан бала а бац 4, 5 %\nПайде низамаш кхуллу парламенто – 0%\nКхожехь хиллачу хаттарна иштта делла жоьпаш.\nПарламенте бакъболу къоман хьажам кхин хила а тарло. Кхеташ ду, Маршо Радионо бина хаттам буьллийла дац плебесцитан могΙара. Делахь а, иштта ду делла жоьпаш.\nТелефонан зΙенехула а, тхан корреспонденташкахула а парламентах лаьцна Нохчийчуьра схьа шайн дог-ойла йовзийтинарш а бу.\nИштта ду Маршо Радионо, хΙун сатийсамаш бузу нохчаша парламентца, цуьнан таро юй махкана пайде хила, нехан дахар токхе ден низамаш тIеэца, аьлла хΙоттийначу хаттарна дуьхьал яздина а, хазийна а жоьпаш.\nХалахеташ делахь, хаттар дийцаре деш Маршо Радиоца зΙене бевллачара меттиг ца ло, нохчийн мохк маьрша бу, и маршо ларъеш, нехан дахар тодан ницкъ болуш цигахь парламент ю ала. КхидΙа а сатийсамашкахь, хьогамашкахь даха дуьсу дукхахболучарна...\nХIун ду депутатийн карахь?


Министрийн кабинетна, кхелашна, регионашна цхьа де делла Конституцехь бечу хийцамех хетарг довзийта\nКхаарин де тIехIоттале Оьрсийчоьнан президенто Конституцехь бечу хийцамех лаьцна хIоттийна проект зен а, хетарг довзийта а декхарейина Пачхьалкхан Думин комитеташ, дакъош, Федерацин кхеташо, Лакхара а, Конституцин а кхелаш, Ларамаш бен палата, регионашкара Iедал. И декхар тIедожийнарг ю Думин Кхеташо, хаамбо Iедалан «Ведомости» газето.\nШинарин дийнахь журналисташ хаттар дира президентан Путинан пресс-гIоьнчига, стенца доьзна ду конституцехь хийцамаш беш оццул йоккха сихо эшар. Президентан лаамаш массарел а хьалха кхочуш беш хуьлу, дара Песковс делла жоп.\nПутин Владимира кху беттан 15-чу дийнахь, ша Федералан Кхеташоне дIахьедар деш, элира, Конституци юкъа ша хийцамаш балон дагахь хиларх лаьцна. 20-чохь чуелла цо оцу хийцамийн проект. Церан хьалхара ладегIарш Пачхьалкхан Думехь чекхдевлла оршоьтан дийнахь, ткъа шолгIа ладегIарш хир ду тIебогIучу баттахь.\nДумера «Цхьаалин Оьрсийчоь», ЛДПР, «Нийсонан Оьрсийчоь» партийн фракцеш кийча ю президентан лаам къобалбан. Компарти цкъачунна къасталуш ю шена хетачуьнца, цуьнан векалша бахарехь.


Исламан Нур - Свет Ислама - Моллалла кхайкхар а, къамат дар а\nМоллалла кхайкхар а, къамат дар а\nАхьмадан ривайатехь дийцина: «Iуьйре ма хилла, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а вена, аса цуьнга дийцира сайна гина долу гIан. ХIетахь цо элира: «Боккъалаъ, хьуна гинарг – бакъ гIан ду, АллахIна лаахь! Вало Билалаца, хьайна гина гIан дIадийца цуьнга, хIунда аьлча цуьнан аз хьайчул а чIогIаха ду». Билалаца цхьаьна хьала а гIаьттина, и дешнаш цунна хьалхара баха волавелира со. Ткъа иза оцу дешнашца нах ламазе кхайкха волавелира. Шен хIусамехь волучу Iумар ибн ал-ХаттIабна (АллахI реза хуьлда цунна) дIахезира и. Шена тIаьхьа шен тIекхуллург а текхош, шен хIусамера ара а ваьлла, цо элира: «Аса дуй ма буу бакъонца хьо ваийтиначух! Суна а ма гина изза гIан!». ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Хастам бу-кха АллахIна!»».\nАнаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла, ибн Хузайма далийначу хIокху хьадисехь аьлла: «Iуьйран ламазна моллалла кхойкхуш волучо, «Сихо е декъала хиларе кхача!» («Хьаййа Iалас салахI!») боху дешнаш ма элли, хIара дешнаш тIеалар суннат ду: «Ламаз гIолехь ду набарал а!» («Ас-салату хайрун миннан навм!)» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 4/43, Абу Дауд: 499. Ат-Тирмизис а: 189, ибн Хузайма а: 1/371 бакъ хьадис ду аьлла хIара. Цул сов хьадисан дIаяздар ат-Тирмизиниг ду).\n144. Абу Махьзура (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) моллалла кхайкха Iамийра суна хIокху тайпанара: «АллахI массо хIуманал Воккха ву! АллахI массо хIуманал Воккха ву! Аса тоьшалла до: АллахI воцург кхин дела цахиларца! Аса тоьшалла до: АллахI воцург кхин дела цахиларца! Аса тоьшалла до: Мухьаммад – АллахIан элча хиларца! Аса тоьшалла до: Мухьаммад – АллахIан элча хиларца!» («АллахIу акбар! АллахIу акбар! АшхIаду ан ла илахIа иллаллахI! АшхIаду ан ла илахIа иллаллахI! АшхIаду анна мухьаммадан расулуллахI! АшхIаду анна мухьаммадан расулуллахI»). Цул тIаьхьа юха а ала деза: «Аса тоьшалла до: АллахI воцург кхин дела цахиларца! Аса тоьшалла до: АллахI воцург кхин дела цахиларца! Аса тоьшалла до: Мухьаммад – АллахIан элча хиларца! Аса тоьшалла до: Мухьаммад – АллахIан элча хиларца! Сихо е ламазе! Сихо е ламазе! Сихо е декъала хиларе кхача! Сихо е декъала хиларе кхача! АллахI массо хIуманал Воккха ву! АллахI массо хIуманал Воккха ву! Кхин цхьа а дела вац, АллахI воцург!» («АшхIаду ан ла илахIа иллаллахI! АшхIаду ан ла илахIа иллаллахI! АшхIаду анна мухьаммадан расулуллахI! АшхIаду анна мухьаммадан расулуллахI! Хьаййа Iалас салахI! Хьаййа Iалас салахI! Хьаййа Iалал фалахь! Хьаййа Iалал фалахь! АллаахIу акбар! АллахIу акбар! Ла илахIа иллаллахI»)» (хIара хьадис далийнарш Муслим: 6, Ахьмад: 409, Абу Дауд: 506, ат-Тирмизи: 192, ан-Насаи, ибн Мажа: 709).\nМуслиман ривайатехь дийцина: «АллахI массо хIуманал Воккха ву» («АллахIу акбар») боху дешнаш моллалла кхайкха долийначу юьххьехь шозза олуш ду аьлла, ткъа кхин долучу ривайаташкахь доьазза олуш ду аьлла хьахийна.\n145. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Билале омра динера: моллалла - шала терахьехь кхайкха, ткъа къамат – шалза терахьехь де, «Ламаз дIадоьхкуш ду шуна!» («Къад къаматис салат») боху дешнаш доцурш» (ХIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 605, Муслим: 378. Амма Муслима хьахийна а дац юкъарадаккхар).\nОцу хьадисан ан-Насаис далийначу ривайатехь аьлла: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Билале омра дира…» (ан-Насаи: 2/3).\n146. Абу Жухьайфа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Билал моллалла кхойкхучу хенахь леррина хьоьжуш Iийра со цуьнга. Цо шен корта цкъа цхьана агIор, тIаккха вукху агIор дIасахьийзабора, шен ши пIелг шина лергахь латтабора» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 4/308, ат-Тирмизи: 520. ТIаьххьарачо бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\nИбн Мажан ривайатехь аьлла: «…шен ши пIелг шина лерга а буллура» (ибн Мажа: 711).\nАбу Даудан ривайатехь аьлла: «Ша хIокху «Сихо е ламазе!» («Хьаййа Iалас салат») боху дешнашна тIекхаьчначу хенахь шен ворта аьтту агIор а, аьрру агIор а дIасахьовзайора цо, амма гIадаюкъ (дегI) ша ма-дарра (къилбехьа дерззийначохь, дIаса а ца хьийзош) латтадора» (оцу хьадисан бух ал-Бухарис а: 634, Муслима а: 503 балийна).\n147. Абу Махьзура (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Шен аз а тайна, ламазашна моллалла кхайкха Iамийра шена Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда) цунна» (хIара хьадис далийнарг ибн Хузайма: 377).\n148. Жабир ибн Самура (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Шина Iийдан ламазаш дина аса Пайхамарца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), цкъа дина а, я шозза дина а ца Iаш. Ткъа оха я моллалла а ца кхойкхура, я къамат а ца дора» (хIара хьадис далийнарг Муслим ву: 887).\nЦуьнах тера хьадис ал-Бухарис а: 960, Муслима а: 886 далийна, ибн Iаббаса а (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а), иштта кхин болучу асхьабаша а дийцина аьлла.\n149. Абу Къатадас (АллахI реза хуьлда цунна) наб а кхетта бисарах лаьцна дийциначу деххачу хьадисехь аьлла: «Цул тIаьхьа Билала моллалла кхайкхира. Ткъа Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ша хIора дийнахь ма-дарра ламаз дира» (хIара хьадис далийнарг Муслим ву: 681).\nЖабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ша Муздалифе веъча, цигахь цкъа моллалла а кхойкхуш, шозза къамат а деш, маьркIажан а, пхьуьйран а ламазаш дира» (хIара хьадис далийнарг Муслим ву: 2/891).\nОццо далийна ибн Iумаран хьадис (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а). Оцу хьадисехь дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), цкъа къамат а дина, тIеттIаоьзна маьркIажан а, пхьуьйран а ши ламаз дира».\nАмма Абу Даудан ривайатехь оцу тIе аьлла: «…хIора ламазна хьалха цхьацца къамат а деш».\nОццо далийначу кхечу ривайатехь аьлла: «Оцу шина ламазах цхьана а ламазна хьалхахь моллалла ца кхайкхира цо» (Муслим: 1288, Абу Дауд: 1928).\n150. Ибн Iумара а, Iайшата а (АллахI реза хуьлда царна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Билал - буса кхойкхур ву моллалла. ТIаккха шайн хIума а яа, молург а мала - шайна ибн Умм Мактума моллалла кхойкхуш хаззалц. Ткъа ибн Умм Мактум - бIаьрзе стаг вара, ламазна моллалла а ца кхойкхура иза, шега аллалц: «Серла йолуш ю! Серла йолуш ю!»» (ХIара хьадис далийнарш ал-Бухари, Муслим. Ткъа оцу хьадисан тIаьххьара дакъа – идраж ду, вуьшта аьлча - хьадис дийциначарех цхьаьннан шеггара билгалдаккхар ду).\n151. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Цкъа Билала Iуьйран ламазна хенал хьалха моллалла кхайкхинера. Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) омра дира цуьнга: юха а гIой, хIокху тайпанара дешнашца нахе кхайкхам бе аьлла: «ЛадогIа! АллахIан лай вижина Iиллина*»» (хIара хьадис далийнарг Абу Дауд ву: 532. Оццо гIийла «даIиф» хьадис ду а аьлла хIара).\n* Кхечу дешнашца аьлча: «АллахIан лай вижина Iиллина» бохург: наб озор бахьанехь, ламазан хан ларьярехь ледарло йина, гIалат ваьлла бохург ду. Вуьшта аьлча: адамашна ша галваьллий дIахаийтар ду иза.\n152. Абу СаIийд ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шайна ламазе беш кхайкхам (моллалла кхойкхуш) хезча - муаззина олуш дерриг тIаьхьара ала» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 611, Муслим: 383).\nЦуьнах терра хьадис ал-Бухарис а далийна, МуIавис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла.\nТкъа Муслима далийна Iумаран хьадис (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а). Оцу хьадисехь дийцина: муаззинан хIора дош тIаьхьара аларан дозалла. Ткъа нагахь цо хIокху «Сихо е ламазе! Сихо е декъала хиларе кхача!» («Хьаййа Iалас-салахI! Хьаййа Iалал фалахь») бохучу дешнийн метта алахь: «Ницкъ а, гIора а дац АллахIехь бен!» («Ла хьавла ва ла къуввата илла биллахI») – ялсамане гIур ву иза» (хIара хьадис далийнарг Муслим ву: 385).\n153. Iусман ибн Абу ал-Iаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дехнера аса: «ХIай, АллахIан элча! Сай къоман имам хIоттавехьа со». Цо элира: «Церан имам ву-кха хьо. Амма цхьа хIума ду: терго еш хила везар ву хьо царна юккъерачу гIорасизачу адамийн а, иштта ша моллалла кхайкхарна тIера мах оьцун боцу муаззин хIоттон а везар ву ахьа» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 4/21, Абу Дауд: 531, ат-Тирмизи: 209, ан-Насаи: 2/23, ибн Мажа: 714. Ат-Тирмизис дика хьадис ду аьлла хIара, ткъа ал-Хьакима: 1/I99 бакъ хьадис ду аьлла).\n154. Малик ибн ал-Хьувайриса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шайга элира аьлла: «…Ламазан хан тIехIоьттича - цхьаммо моллалла кхайкха шайна…» (хIара хьадис далийнарш аль-Бухари: 628, Муслим: 674, Ахьмад: 3/436, Абу Дауд: 589, ат-Тирмизи: 205, ан-Насаи: 2/9, ибн Маджа: 979).\n155. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Билале элира аьлла: «Айхьа моллалла кхойкхучу хенахь, сих а ца луш, кхайкха, ткъа айхьа къамат дечу хенахь - сихха де. Моллалла кхайкхарний, къамат дарний юккъехь хIума юуш верг шен хIума кхаьллина валлалц болучу барамехь хан йита» (ХIара хьадис далийнарг ат-Тирмизи ву: 195. Оццо гIийла «даIиф» хьадис ду а аьла хIара).\n156. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо ахуьлда цунна) элира аьлла: «Ламазна моллалла кхайкха бакъо яц - ламаз карахь долучуьнан бен» (ХIара хьадис далийнарг ат-Тирмизи ву: 200. Оццо гIийла «даIиф» хьадис ду а аьла хIара).\n157. Зийад ибн ал-Хьариса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Къамат – моллалла кхайккхиначо дан деза» (ХIара хьадис далийнарг ат-Тирмизи ву: 199. Оццо гIийла «даIиф» хьадис ду а аьла хIара).\n158. IабдуллахI ибн Зайда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Суна гинера гIенах молла кхойкхуш, и кхайкха лууш а вара со. Делахь а, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Ткъа ахьа – къамат дийр ду»» (ХIара хьадис далийнарг ат-Тирмизи ву: 512. Делахь а, хIокху хьадисехь а ю гIийла «даIиф» хьадисан билгалонаш ю).\n159. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Муаззин - массарел а хьакъ ву моллалла кхайкха, ткъа имам - массарел а хьакъ ву къамат дан» (ХIара хьадис далийнарг ибн Iадий ву: 4/1327. Оццо гIийла «даIиф» ду а аьлла хIара).\nАл-БайхIакъис а далийна Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) аьлларг, цуьнах тера маьIна долуш (ал-БайхIакъи: 2/19).\n160. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Моллалла кхайкхарний, къамат дарний юккъехь дина доIа юхатухуш дац» (ХIара хьадис далийнарг ан-Насаи ву: 6/23. Ткъа ибн Хузайма: 425 бакъ хьадис ду аьлла хIара).\n161. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь моллалла кхойкхуш хезначо алахь: «Я АллахI! ХIокху буьззиначу кхайкхаман а, хIокху дIахIотточу ламазан а Дела! Мухьаммадна ялсаманехь лаккхара дарж лохьа. Кхин болучу кхолламел а лакхаваккхахьа иза. Айхьа цунна ваIда йина йолу хастамечу меттиге а кхачавехьа иза. Боккъалаъ, Хьайн ваIда йохош вац-кха Хьо!» («АллахIумма рабба хIазихIид-даIватит-таммати вас-салатил къаимати ати мухьаммадан ал-василата вал-фадилата, вабIасхIу макъаман махьмудан аллази ваIадтахIу, иннака ла тухлифул миIад») - сан шапаIат хир ду цунна къематдийнахь» (хIара хьадис далийнарш Ахьмад: 657, Абу Дауд: 205, ат-Тирмизи: 1164, ан-Насаи: 137, 140, ибн Хьиббан: 816).


Суртдиллархо Чамаева Асет - шен сино бохург бен цадийриг\nНохчийн суртдиллархо Чамаева Асет дуккха хестийна суртдиллархойн гайтамашкахь. Даймахкахь а, цул дехьа а. Оьрсийчоьнан а, ЮНЕСКО-н а суртдиллархойн цхьаьнакхетараллийн декъашхо ю иза. Дуккха а даьхна цо дуьненаюкъара совгIаташ. Парижерчу ЮНЕСКО-н коьртачу хIусамехь а лаьттина цуьнан суьртийн гайтам.\n32 шо ду Чамаеван. Суьрташ дахка йолаелла 2007-чу шарахь. Юьстахара хьаьжча, хетало, шен некъ цо атта болийна, атта дIахьош а бу, олий. Амма дац иза бакъ – хала кхаьчна аьттонийн баххьашка.\nКхо шо долуш полиомиелито лаьцна Асет. Церебралан ан (ДЦП) доьлла цунах. Меттахь йиса, гIудалкхахь лела тIедоьжна. Амма ца къаръелла йоI, юьхьанца – йолаяла Iаьмна, тIаккха - ша-шех суртдиллархо йина. ХIинца иза серло, бIаьрла кхетам баржочу адамийн могIарахь ю.\n"Кавказ.Реалиин" корреспонденто къамелдира Асетца, суртдиллархочо бовзийтира шен белхаш, Iалашонаш, дийцира, муха къарйо ша цамгар.\n- Муха болийра ахь, Асет, суртдиллархочун некъ?\n- Гонах мел долучо тоьттура со айса тахана дечунна тIе. Тайнигийн метта, суна дас-нанас, гергарчара кIоламаш, албомаш, фломастерш лора. Сайна дага мел догIу бералла ас дарбан цIеношкахь, санаторешкахь даьккхина. Со когахIоттаре сатуьйсуш, суна дарба лоьхуш, дас-нанас ерриг а Оьрсийчоь яьккхира.\nСатийсинарг кхочуш хилира – гIаьттира со заьIапхочун гIудалкхара, Iасанашца лела Iемира. Бакъду, молханаша а ца дира иза, ас айса дира – чIогIа ца дезара суна Iиллар.\nНанас олу, ас цкъа а ца бора леткъамаш, дерриг а айса дора. Иза соьца бераллехь дуьйна ду, ца лаьа суна сайн дакъазалла елхо, хьегна баланаш дагалеца – сан-м хан а яц леткъамашна яйъа!\nДерриг хаа лаьа, ца деза цахаарша сайна детта доза. Профессионал хила гIерта, сайна хиинарг кхечарна а хаийта гIерта – хаарш оьшуш мел волучунна.\nСуьрташ дахкарца цамгар эшийра ас, тIеман шерашкахь оцо йоккхура со гIайгIанех хьалха. Юьхьанца, айса-сайна олий, дохкура суьрташ, тIаьхьо профессионал хила лиира. Нохчийчохь суртдиллархочунна деша цхьаъ бен йоцчу институтан факултете яха юьйлира со, амма цига хIуттуш дехначу ахчан барамо къахкийра, ца хилира сан лаам кхочуш.\nБакъду, бац соьца дагахьбаллам.\nЧимаева Асет "Атта боцу некъ"\n- Хьайна суьрташ дахка Iамийнарг Элмирзаев Саид-Эми ву олу ахь (Элмирзаев С.-Э. ву Краснодарехь суртдиллархойн доьшийла яккхина волу суртдиллархойн цхьаьнакхетараллин декъашхо, мозаикан, литографин, гравюран говзанча – ред.) Муха кхийтира иза хьох?\n- Шатайпа дара тхан довзар. Иза суна гале шо хьалха сан суьрташка хьажна хиллера со евзаш волу цхьа стаг, оцу стага гайтаме хIитто сан суьрташ дийхира. Цхьа хан яьлча гайтаман дайша телефон туьйхира соьга, элира, хьалхара меттиг яьккхина сан суьрташа. Цул сов, бохура цхьана Францерчу фондо деша а, дарба лело а кхойкху со шайн пачхьалкхе. ЧIогIа хазахийтира суна, со дахаре ерзош кхаъ бара иза. Амма дукха хан ялале кхин цкъа а телефон туьйхира, элира, шаьш галдевлла, суна ца белла, сан санна Асет цIе йолчу кхечу йоIанна белла хьалхара меттиг.\nТIом бара хIетахь боьдуш, зIе ледара яра, цундела толлийла дацара хилларг. Халчу хIоьттинера со, суьрташ, басарш, массо а гIирс схьа а гулбина, цхьа сурт бен ца дуьтуш - иза деза дара суна – дерриг а дагийра ас.\nЦул тIаьхьа шо делира. Цхьана дийнахь неI туьйхира тхан. Шо хьалха суьртийн гайтам дIабаьхьначу тобанах вара тхоьга веана стаг. Иза цецваьллера со цIахь карийча – Францехь стенна яц, бохура. Къамел дерзош, хаьттира, лаьий суна Элмирзаев Сайд-Эми вовза. Гайтамехь айса баьккхинчу "толамах" кхин хIума ца хууш йитира со, делахь а карийра сайна хьехархо.\nАйса дийна дитина цхьа сурт а эцна, Сайд-Эми волчу яхара со. Дуьххьара цо хаьттинарг дара: мел хан ю ас сурт дилланза? Шарахь басарш хьадина а дац ас аьлча, цо довдира суна. Иштта йолаелира со говзанчина гонах хьийза. Сан хьехархо ву иза массо а маьIанехь – сурт дилла а, дахарх йола а Iамайо со цо.\nЧимаева Асетан сурт\nСо ца тешара 22 шо кхаьчначу адамах суртдиллархо-профессионал хилало бохучух. Спортехь а, кхечу похIме гIуллакхехь а санна, беран шерашкара доло деза хIума Iамо, бохура суна сан кхетамо. Амма сан хьехархочо со харц ю олура. Дукха хьолехь суна хета, Сайд-Эми сох тешаро, сайга цо гуттар а къахьегийтаро йина сох суртдиллархо, олий.\nСайд-Эми волчу яханчул тIаьхьа шо даьлча ийцира со Оьрсийчоьнан суртдиллархойн цхьанакхетараллин декъа. Деладенна сахьташкахь суьрташ дохкуьйтура цо, дукха йоьлхура со, куьйгаш, когаш эгочу, цара дIа а ца лелочу хьоле хIуттура – иза хIинца дагадеача, теша а ца теша со-м!\nЧамаева Асетан сурт\n- Бераш цамгарца къийсадала Iамадо ахь, юкъарчу проекташкахь дакъалоцу, хьоьхуш а ю хьо. И дерриг а муха дIалеладало хьоьга, Асет?\n- 2013-чу шарахь заьIап берашна гIодечу дистанционан школе хIоьттира со. Суртдиллар хьоьхура кхин а цхьана меттехь, берашца цхьана белхаш а кечбой, уьш музейшка гайта хIиттабора, суьртийн къовсамашка бохура. ЧIогIа тара иза берашна, со балхара дIаяьллачул тIаьхьа а лелара уьш Iама ас суьрташ дохкучу цIентIе.\nЦхьацца похIманашна лерина студи йиллира ГIалахь. Цигахь ас дакъалоцура юкъара проекташ кхочушъеш, волонтерашца цхьаьна Керлачу Шарна совгIаташ гулдора, уьш доькъура берашна. ХIинца ас мастер-классаш ло, интернаташка а, реабилитацин центршка а лелаш, я кхойкху бераш студе, дуьгу лаьмнашка, Iаламе арадоху. Боккха кхаъ хуьлу сайга оцу берийн дай-наноша баркалла аьлча, шайн берашна хиллачу томах лоций дийцича.\nЦа хета суна айса заьIапхошна дийриг цхьа доккха хIума. Уьш берраш ю со, царех цхьаъ, сайга сайн дас-нанас, хьехархочо делларг ду ас цаьрга дIалург.\nИнтернетехула заьIап берийн проблемаш йовзуьйту ас, лаьа тхаьш, заьпахой, наха шайх дIа цакъестадойла, башхалла тхуна лела хала хиларца бен йоцийла, тхаьш уьш саннарш дуйла дIахаийта.\n- Бала кхочий Нохчийчуьрчу бахархойн суьртийн? Гайтамаш хIиттабой махкахь?\n- Хуьлу дера Нохчийчохь-м гайтамаш, амма эр ду ас, бакъволчу суртдиллархочунна хьалакхиа аьтто ца бо цара. Махкарчу нехан самукъадоккху, царна керла хIума довзуьйту барам бу гайтам. Вай, ма-дарра аьлча, гена ду исбаьхьаллин маьIна дуьззина кхето. Шина тIамах чекхдевлла, иза хила а тарло бахьана. Исбаьхьалла гучохь дац адам, кхин гIайгIанаш бу цаьрца.\n- ДуьнентIерчу сутдиллархойн белхаш тергалбой ахь?\n- Бовза хьожу со. Дукха хьолехь интернетехула го. Исбаьхьалла болар эцна хьийза тахана: чолхечу концепцашца доьзна суьрташ лардо критикаша, ткъа суртдиллархоша тIех дукха дохку шайн беза-бевзачийн, лулахойн суьрташ. Кечбечу белхийн гуранаш банне а бац, керла хIума гайта гIерта суртдиллархой абсурде а кхочу наггахь.\nСуьртан маьIна коьрта лоручу, гойтушдерг башха кхаьстош а доцчу концептуалан исбаьхьаллехьа яц со – суна иза тIех екъа хета. Хуьлу цхьаболчу концептуалистийн маьIнах сихха кхеташ суьрташ, тов суна уьш. Делахь и кхузаман мотт бу – концептуализм, суна герга классика ю. Оцу таханлерчу суртдиллархойн белхаш суна сайн бIаьргашца ца гуш буьсу, цундела хила а мега ишта – интернето суна тIе ца кхачабо оцу суьртийн ницкъ, авторо синкхетамна бен тIеIаткъам хаа ца ло суна. Иза хир ду-кх концептуалист сох цахилар.\n- Суртдиллархойх уггаре веза мила ву хьуна? Хьенан белхаша дог тIедерзадо хьан?\n- Шира адам сайх хеталур делахь а, бах ас, суна классика дукха еза. Таханлерчу суртдиллархошлахь а бу сан бIаьрг белораш – Iаламгайтархо Андрияка Сергей, портретийн говзанча Шилов Александр. Вайн махкахойн суьртех суна тов Яхиханов Рустама дохкурш – къаьсттина цуьнан "Иэсан некъаш къаьстачохь" цIе йолу суьртийн цикл.\nТоьлла суртдиллархо ву аьлла хета суна экспрессионист Юшаев Замир а. Дозанал арахьарчу говзанчех ас тергалво суртдиллархо-акварелист Ли Алан, хазахета цо "МухIарийн доланча" (The Lord of the Rings – Властелин колец) трилогина, "мIаьргонаш а лоьцуш", дехкина суьрташ. Иштта тов суна Хэнкс Стиван белхаш а.\n- Асет, тIейогIучу хене ехкина Iалашонаш юй хьан?\n- Iалашонашший? Ю дера! Бакъду, мел тоьар ду похIма, дегIан ницкъ хаац. Цхьана агIор, суо-сайна чу а йоьлла, ца соццуш болхбан лаьа. Вукху агIор, шен Iина чуийзайо юкъараллерчу балхо, куьг а ластийна, Iад дIа ца битало айса тергоне эцна заьIапхой. Делахь а, суна коьртаниг ду сайн къоман исторехь мелла а гунйолу лар йитар, дийна йолуш нахана иза гойла ца хилахь а, со йоцчу хенахь гур ю нахана и лар.\nЧамаева Асет, суртдиллархо\nКIира хьалха лаьмнашка яханера со. Болх бан, даима а санна. Машенахь тIехбовлуш цхьа нах севцира суна уллехь. Дийца даьккхира суртдиллар, къамел дахаран хорша дирзира, хетта буьйлира, мел ахча кхочу суна сайн балхах.\nИ де тIехIотталц ас ойла а ца йинера сайна суртдилларо дохьучу рицкъанах лаьцна. Соьца къамелеваьлларг тешар а вацара, лаьмнаш дахкаро суна ахча данне а ца дохьу ас аьлча (юкъ-кара мехах диллар доцург). Гарехь, наггахь бен хуьлуш доцчу адамех ю со – шайн синоша бохург бен цадечех.


Бехкбоцуш чохь латтийначун гергарнаш кхеле бевлла\nМоскохан орцан министраллан белхахошна тIелатар дина аьлла бехкевина СИЗО-хь латтийна Нохчийчоьнан вахархо Ражапов Хьамид дарбан цIийне кхачийна могушалла галъяьлла. «Кавказан узел» ресурсе бина и хаам кIентан гергарчара. Ражаповн адвокаташа кхеле арз дан сацам бина, шаьш ларвечунна дина зен меттахIоттадайта.\nШи шо хьалха лаьцнера Ражапов Хьамид а, ЦетиевгIеран вежарий Сайд-Мохьмад а, Хьусайн а. Талламчийн версица, цара йиттинера орцанхошна Москохарчу Внуково эвлахь. ГIуллакх толлуш тоъал тоьшаллаш ца карийна маьрша баьхна, амма гIаличуьра арабовлар дихкира кхело кегийрхошна. Ражапов Хьамидан адвоката Русакова Маринас чIагIдо, ша Iуналла дечу кIентан 2 шарахь а 9 баттахь а СИЗО-хь могушалла эшна хилар.\nАдвоката бахарехь, цкъацкъа Ражаповгахь вуон хьал а хуьлий, ницкъ ца тоьара цуьнан кхелан кхеташоне ван. Ражаповн доIах ду лозуш, проблемаш ю потакца а. Лазартнехь еххачу хенахь дарбанаш лело дезаш ву иза, тешна ю адвокат Русакова.\nСтохка Ражаповн а, вежарийн ЦетиевгIеран а адвокаташа латкъам бира Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле а, Оьрсийчоьнан кхелан системано лаьцначарна тIехь латточу харцонех.


Кунта-Хьаьжа - машаран эвлаяъ\nКунта-Хьаьжа латтийна Устюжна-гIала тахана.\nНохчийчура бахархой Еарин дийнахь дагалоцуш бара уггаре а махкахь лоруш болчу эвлаяэх волу Кишин Кунта-Хьажа. 1864 шарахь Дечкен-баттахь оьрсийн паччахьан Iедалша махках ваьккхина ву иза. И хилам дагалоцуш бIаьннаш Кунта-Хьаьжин мурдаш а, могIарера бахархой а, зуькарш а деш, буьйлабелира Соьлж-ГIалан коьртачу урамехула.\nКишин Кунта-Хьажийн дахарх лаьцна дийцар дийхира оха нохчийн вевзаш волчу историн Iилманче Вачагаев Майрбеке.\nВачагаев Майрбек: «Иза ша Илсхан-Юьртара ву. Цигахь вина а ву иза. Цуьнан да а, деда а Илсхан-Юьртахь Iийна бу. Цуьнан дахарехь коьртаниг ду иза кIедарий тIарикъат даржийна хилар. Иза дуьххьара Къилбаседа Кавказе деанарг а, даржийнарг а Киши Хьаьжа ву».\nЭвлаяан некъ муха нисбелла Кишин Кунта-Хьаьжин бохучу хаттарна иштта жоп делира Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: «Схьагуш долчу суртаца, иза Iелим стаг, дешна стаг ца хилла. Делан гергара нах олу-кх цу тайпачу нахах бусулба динехь. Иза наггахь хуьлуш хIума ду. Цуьнан цхьа билгало хуьлу. И стаг Дала цхьана кепара къастийна хуьлу. Цо дIахаийта дезарг дин чIагIдар ду, дин довзийтар ду, дин марздар ду, дин хаздар ду. Оцунна тIехь вуно дукха болх бина ву Кунта-Хьаьжа. Иза Хьаьжийн цIа вахана хилла, цу хенахь Мисара кхаьчна иза. Цигахь шена гинарг а, девзинарг а ду цо даржийнарг».\nКишин Кунта-Хьаьжа вина хан билггала хууш ца хилар а билгалдоккха историн Iилманчо Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: «Оцу хенахь, 19-гIа бIаьшо долалуш, олуш ца хилла, хIокха баттахь вина олий. Цу хенахь юьйцуш ерг хан хилла, кIа хьокхучу хенахь виний, марс хьокхучу хенахь виний олий. Ткъа гIазакхаша шаьш иза дIалоцуш яздинчу кехаташ тIехь билгалдаьккхина дац иза».\nКунта -Хьаьжа Оьрсийчоьнан Iедалша дIалацар уггаре а тамашийна хIума ду цуьнан кхолламехь бохуш, дуьйцу Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: «Иза ду тамашийна а, уггаре а цецвоккхург а. Мелхо а цара, тIе а эцна, лело везаш вара иза. ХIунда аьлча, Киши Хьаьжас машаре кхуьйкхуш хилла. 1859-чу шарахь тIом чекхбаьлча гIазакхаша багарбина нохчий. 98 эзар стаг бен нохчий бисина ца хилла. Миллион гергга болчу нохчех 100 эзар а висина ца хилча, Киши Хьаьжас ара а ваьлла, кхайхкам бина, церан Iедал а, церан дин а тIе а ца оьцуш, вай кийрахь дуьхьало ян еза вай аьлла.\nОьрсаша латта схьадаккхарх охьатаIа аьлла ца хилла цо, лай хила ца аьлла цо. Мелхо а кийрахь чIагIло, дегнаш чIагIде аьлла цо. Амма гIазакхий шеко йолуш хилла, цо иза хIунда дуьйца ца хууш. ТIаккха иза сацо сацам бо цара, цо дуьйцуш долу къедарийн тIарикъат ца даржийта.\nЦо дуьйцург Нохчийчохь чIогIа тIеэцна хилла. Цо бохург а дина, бала реза а болуш дIахIиттина нах гича, Iедална иза ца тайнера. Нах шайна тIаьхьа Iуттуш бац олий, нохчийн молланаш дехар а дой, ГIура-баттахь 1863-чу шарахь дIалоцу иза. I864-чу шарахь махках воккха иза».\nОьрсийн паччахьан Iедало дIалаьцначул тIаьхьа Кишин Кунта-Хьаьжин хиллачу кхолламах лаьцна иштта дуьйцу историн Iилманчо Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: «Соьлж-ГIалара Владикавказе а вуьгий, цигара Ставрополе вуьгу иза. ТIаьххьара Iедалийн хилла барт бу иза, тахана Вологодски-кIошт ю иза, оцу хенахь Новгород-кIошт хилла иза, Устюжна олучу гIала дIавига. 1865-чу шарахь цига дIакхочу иза».\nIилманча Вачагаев Майрбек дуккха а теллина ву нохчийн истори. Кишин Кунта-Хьаьжин кхолламах доьзна документаш дуьххьара гина ву иза.\nВачагаев Майрбек: «Аса дуьххьара кегийна кехаташ дара уьш. Цул хьалха цхьана а нохчийчо а, гIазакхийчо а куьг Iоьттина дацара уьш. Аса тидам бинарг дара, цу хенахь жандармери цунна ницкъа бан гIиртина хилар. «На вечное поселение» аьлла вахийтина хилла иза. Цуьнга и хан хала яккхийта гIерташ, чIогIа болх бина цара цигахь.\nЦуьнца цхьаьна, дала а реза ду шаьш аьлла, вахана масийтта цуьнан мурд хилла. Амма цигахь хилла хало ца ловш гIазакхашка кехаташ а яздина цу наха, Кишин Хьажин дуьхьа дала а кийча ду шаьш, амма цIадаха лаар шайна бохуш. ТIеххьара цу тайпа кехат Гуьржийчохь а карийна суна.\nIабдул-Селим Тутгири бохуш хилла иза. Iалхан-юьртахь къеда хилла ву иза. Цо яздина кехат карийна суна. Цо дуьйцу цигахь хилларг. Цуьнан (Киши Хьаьжин) дуьхьа вала а реза волуш вахана вара ша, амма тахана цIа ваха бакъо лахьара шена бохуш, яздо цо. «Поселение» яра аьлла атта цигахь (Iедалша) хан яккхийтина стаг вац иза. Цо цигахь йоккху хан къиза яккхийта гIиртина уьш».\nКишин Кунта-Хьаьжин кхолламах лаьцна дийцинарг вара историн Iилманча Вачагаев Майрбек.


Американ Пачхьалкхан департамент\nДинан бакъонаш а, маршонаш а талхорца доьзна къаьсттина сингаттам латточу мехкийн тептаре яккха Оьрсийчоь аьлла, хьехна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн дуьненан динан маршонехула йолчу Федералан Комиссино (USCIRF).\nКечдину документа тIехь хьахийначу къепе йохорехь билгалдаьккхина: "Кадыров Рамзанан къизачу режимо яржош ю, лесбиянкашна а, гейшна а, бисексуалашна а, трансгендеран нахана а, иштта зударшна а тIехь ницкъбен исламан шога верси, пайдаоьцу терроризмна а, экстремизмна а дохкучу шеконечу бехкашца политикан оппозицина а, дин лелорехь бIостане хьажам болчарна а тIаьхьабовлархьама".\nЦул совнах, комиссино билгалдоккху Иеговн Тешашна тIаьхьабовлар а, кхинйолу цхьа могIа къепе талхор а.\nОьрсийчоь йоцург а, USCIRF-но хьоьху къаьсттина сингаттам латточу пачхьалкхех дIатохар ХIиндойчоь а, Шема а, Въетнам а.\nКомиссин стандарташца, оцу тептарехь хила еза, "дуьненан юкъараллехь къобалйина динан маршонан бакъонаш кест-кеста шога хьешар дахделла" пачхьалкхаш.\nЦарех лору доккхачу декъанна:\nIазап, йа шога, къинхетаме доцу, йа сийсазе лелар, йа таIзар дар;\nкховдийна бехкаш доцуш еххачу ханна лаьцна латтор;\nлачкъийна нах къайлабахар вовшахтохар, йа къайлах уьш лаьцна латтор;\nкхиндолу инзаре адамийн дахаран бакъонаш, маршо, йа кхерамзалла талхор;\nКху шеран Зазадокху-баттахь Американ Пачхьалкхан департаменто зорбане яьккхира, дозанал арахьа адамийн бакъонех долчу хьолах хIора шарахь шаьш арахоьцу рапорт. Оьрсийчоьнна лерина ю документан 72 агIо, Нохчийчоь хьахийна оцу тIехь 48-зза.\nВашингтоно терго йо, республикан Iедалхоша лелочунна тIехь Оьрсийчоьнан федералан Iедалхоша контроль латтор кIезиг хилар.\nМарсхьокху-баттахь Пачхьалкхан департаменто шайн бахархошна хьийхира, Нохчийчу ма леста аьлла, "хетарехь, нохчийн регионан Iедалхоша Нохчийчохь нах лецарх, Iазапаш хьегийтарх, кхел йоцуш ЛГБТ-н векалш байъарх теша тарлу хаамаш бахьана долуш".


Трампа Оьрсийчоь санкцех мукъаяккхахь...\nПрезидент хийцаваларх, Iамерка ша ерриг ю\nIамеркан керла президент Трамп Доналд цкъачунна шен болх бан волавелла вац, кхин а ши бутт сов хан ю цо официале пачхьалкхан архаш шена каралаца йисина. Амма хIинцале а цо президентан харжамашкахь толам баккхаро а, ткъа иштта кесталгIа Вашингтонерчу КIайчу ЦIийнан да иза хир вуйла бохучух кхетаро а тIеIаткъам бо дуьненан политикана а, дуьненаюкъарчу юкъаметтигашна а.\nМасала, шен харжамийн программехь юх-юха а Оьрсийчоьнца а, Кремлан коьртачу гIентан деца Путин Владимирца а озабезам гойтуш хилла Трамп даржехь чIагIвелча Москохана дуьхьал Малхбузено яьхна йолу санкцеш юхаяха я малйан гIорта сахьт дац аьлла хета цхьаццаболчу тергамхошна.\nИштта, Iамеркерчу Файненшнл Таймс газетано яздо, Евроберто хIара карара шо чекхдалле рогIерчу 6 баттана шен санкеш яхъян мега, Трамп Доналда Iедалан коьрте кхаьчча цо санкцеш малйаран политика йолор кхоьруш, аьлла.\nГазетано чIагIдарехь, тIедогIучу кIирандийнахь Брюсселехь цхьа лерина цхьаьнакхетар ду Евробертана юккъе йогIучу пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министраша дIахьур долуш.\nЦигахь цара дийцаре дийр ду, нагахь санна Трамп шен харжамийн программера тезисаш президентан даржехь кхочуш ян волалахь хIун дича бакъахь ду бохург. Артиклан авторо цIе ца яьккхинчу хьостанашна тIе а тевжаш дуьйцу, цу цхьаьнакхетаран Iалашо – массо а Евробертан пачхьалкхийн коьртачу дипломатийн цхьа юкъара позици Трампан инаугураци тIекхачале кхоллар ю, бохуш.\nНагахь санна Трамп Доналда шен Путинца йолу юкъаметтигаш кхин дIа а тойархьарма Цхьаьнатоьхначу Штаташа Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу санкцеш мал а яхь, уьш малйина ца Iаш Евробертана а цо юккъеяьхнарш малйайта гIерташ тIеIаткъам бан а иза волалахь хIун дан деза бохург ду Малхбузерчу дипломаташа дийцаре ден дерг.\n„Министрша дийцарехь, муьлха а цу кепара Iамеркано шен курс хийцар Евроберта юккъерчу пачхьалкхийн Украинин хьокъехь барт бохош хIума хила там бу. Цул совнаха, министрашна хаа лаьа, ГIажарийчоьнца Iамеркано бина болу заррат герзах барт бохо-м гIуртур вац те Трамп бохург“, -иштта даладо Файненшнл Таймсо шен Брюсселерчу хьостанан дешнаш.\nАмма Трамп Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан дарж кхочушдан волавелча Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу санкцеш цо юхайохур ю бохучух ца теша цхьа могIа тергамхой. Царех цхьаъ политолог Чапханов Руслан а ву. Путинца Трампан мел доттагIалла делахь а, амма президентан даржехь иза хIинца долуш долу хьал ца хуьйцуш дита гIуртур ву аьлла хета цунна. Ткъа нагахь санна иза и хьал хийца лаам болуш хилахь а, цуьнан сацамаш Конгрессехула чекхбовла безаш бу.\nЧапханов: „Трамп Доналд шен болх бан волавелча Оьрсийчоьнан, Iамеркан юкъаметтигашкахь хIинца йолу статус-кво юьссур ю аьлла хета суна. ХIунда аьлча, цкъачунна Шемара хьал иштта мел ду, башха баккхий хийцамаш арахьарчу политикехь иза бан лууш хир ву аьлла ца хета суна.\nЦул совнаха, Шемахь и хьал мел ду Европица а башха толур яц Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш. Аьр вай, нагахь санна Клинтон Хилларис толам баьккхинехь, Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш кхин а оьшур яра, иза арахьарчу гIуллакхийн политикана тIеIаткъам бан чIогIа лууш хиларна. Ткъа нагахь санна Трамп и юкъаметтигаш хийца лууш хилахь а, цуьнан лаамаш Конгрессо тIечIагIбан безар бу. Ткъа и Конгерссехула шен сацамаш чекхбаха цунна дукха хан оьшур ю“.\nЦу юкъана Германин тIеман министр йолчу Фон дер Лайен Урсулас вуно шога дIахьедар дина Трамп Доналдан хьокъехь. Меттигерчу ЦДФ телеканалаца шен хиллачу интервьюхь министро кхайкхам бира керла хаьржинчу президенте, НАТО тIеман альянсан политикана муьтIахь хиларе а, Оьрсийчоьнца йолчу юкъаметтигашкахь дукха чукаре ца хиларе а.\n„Трамп Доналда массарна а къаьсташ ала деза, ша хьенан агIор ву. Нийсонан а, машаран а, демократин а агIор ву, я цунна уьш бен а дац, хIунда аьлча иза боьршачу нехан доттагIаллин жесташ мехалох хеташ хиларна“, - элира Фон дер Лайенс.\nКхузахь хьахон догIу, немцойн урхалла Трамп Доналд Iамеркан президент харжарх шен догмовлла ялар лачкъош а ца хилар. Германин арахьарчу гIуллакхийн министро Штайнмайер Франк-Валтера ша цу харжамийн хьокъехь вистхуьлуш ур-атталла формале а толамца декъал ца вира Трамп Доналд.


Чехка хоьхкучу машенаша дукха адамаш дойу Нохчийчохь\nНохчийчоь. Некъахьовзам. Архивера сурт.\nНабахтехь яккха цхьа шо хан тоьхна Грозненскин кIоштарчу кхело меттигерчу вахархочунна, цо машен тIе а тоьхна, жима бер дийна аьлла. Иза бехкевина, низам а дохош, сиха машен а хаьхкина, некъан бохам баккхарна. Йийнарг ю жима йоI.\nЦуьнан гергарчу наха иза витар а, цуьнан шен доьзалехь жима бер хилар а, ша динчунна жима стаг дохковаьлла хилар а тидаме а оьцуш, цунна чохь яккха шо хан тоьхна. Цул сов, цунна дихкина шина шарахь машен лелор.\nИштта таIзарш до кхело, дукхачу хьолехь, некъахьовзам хилча.Тахана а некъан бохамаш хиларан уггаре а коьрта бахьанаш – машенаш чехка хехкар ду. Дукха нах дIасалелачу меттигашкахь а лагI ца йо цхьаболчара машен.\nЦундела хуьлу цу тайпачу меттигашна гергахь кIелхевшина некъан полисхой. Нохчийчуьра ГИБДД-но дIакхайкхадарехь кху тIаьхьарчу шерашкахь некъашца хьал тоделла. Иза даре до шаьш машенашлелорхоша а. Амма цара а билгалбоху низамаш дохораш дукха хилар.\nМашенлелорхочунна Исламов Рамзанна иштта го Нохчийчуьра некъаш тIехь долу хьал: "Машенца хьо воьдучу хенахь уггаре а дог детIарг ду эхь ца хетар. Коьртачу декъана даржахойн бераш а, низамхой а хуьлу, наггахь цхьана тишачу машенца схьабаьхкинарш хуьлу. Цара некъ ца ларбо, сиха а хоьхку машен. Наггахь зудабераш а хуьлу некъаца лан хала. Цара а ницкъ бо. Цхьа цадоггIург дан а дой, «ва-а-а, со дIаяхийтича хIун хуьлура хьуна», олу".\n40 сов шо шоферан говзалла йолчу Юсупов Мохьмада ша наггахь бен машена хбьалха ца хуу боху. Дукха сиха лела некъаш тIехь еза машенашна тIехь болу меттигера даржахой.\nУьш Iедалан гIуллакхана сиха хьийзаш хила а мега, амма кхерам некъаш тIехь цара латтабо, боху цо: "Сиха ву-кх массо а. ХIорш мича кхача гIерта-м ца хаьа суна. Къаьсттина вайн даржахой буй, уьш инззаре чехка дIасалела. Машена чохь магнитофон ялахь, хьуна ца хеза. Ткъа, уьш-м мичара бовлу ца хууш схьалелха, дап олий стаг воь. Церан иза чекх а долу. Тоттий бежан а, ахча а лой, баккхий нах тIе а бохуьйтий, нах совцабо. Иштта хьал ду-кх. Машенашлелорхойн бехк бу. ГIаш лелаш берш-м ларло хIинца".\nХIокху шеран хьалхарчу шина баттахь, ГИБДД-но бечу хаамца, Нохчийчохь 25 некъан бохам хилла. Цигахь 11 стаг велла, 40 лазийна.\nЛаххара а 3 некъахьовзам хилла тахана Нохчийчохь\nШи адам дийна Нохчийчохь хиллачу некъахьовзамехь\nЦхьа стаг а вуьйш, ши машен вовшахкхетта Гуьмсан кIоштахь\nНохчийчуьрчу некъахьовзамехь кхелхина машенлелорхо\nХьалха-Мартанан кIоштахь, 5 стаг а леш, некъахьовзам хиларна бехке хилла ФСБ-н белхахо (видео)\nНекъахьовзамехь стаг вийна Ойсхарахь\nНекъахьовзамехь стаг лазийна Соьлж-ГIалахь\nКхушеран 10 баттахь 90 стаг кхелхина Нохчийчохь некъахьовзамашкахь\nНохчийчохь хиллачу некъан бохамашкахь нах белла\nЙоккха стаг йийна Нохчийчохь некъахьовзамехь


Лицемеры издеваются над телом шахида Абдул-Халима\nОпубликован в 03 May 2020 / В Кавказ / Вилаят Нохчичоь\nХорошо известна история о том, как во времена Пророка Мухаммада (а.с.с) жена Абу-Суфьяна Хинд самолично изуродовала тело сподвижника Пророка (а.с.с) Хамзата (да будет доволен им Аллах), погибшего в бою при Ухуде, и вырезав его печень, съела на глазах своих войск, которые приветствовали это действо восторженными криками.\nЙа Аллах1 ниц1къ ло ахь суна\_тхуна! толам ло ахь йа Аллах1 тхуна, и боьх керст дин цер ж1алешь муртадш эша байт ахь Силахь вол йа Аллах1! тха дегнаш хьай некъ т1ехь цхьан тох ах! Хьайн мел оьш тха ц1и 1ан дей Кавказер куфр вахь та1 дайт Ахь йа Аллах1! Тха куьгш цане эша бе ахь юш! Бусалб нех кирнаш буз бе ахь царн бекхам беш! тха д1а кхелхин вежари - йижари Шахидш бе Ахь йа Аллах1 набахти чохь бер ар бах Ахь йа Аллах1__ЙА АЛЛАХ1 ХАЛЛАК БЕ АХЬ КАДЫРОВЧ


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Луьйчучу чоьна чохь ламаз дар\nАссаламу Iалайкум! Европехь хиларе терра сан балха тIехь ламаз дан чоь а, меттиг а яц, цундела ас юхь-куьг дуьлучу чоьна чохь (душевой кабина ю цу чохь) до ламаз. Мегар дуй иза?\nАдамаш луьйчуш долчу чоьна чохь ламаз дар дукхах болчу Iеламнахана гергахь «макру́хI» ду. И бохург – ца дар мелехь ду, дича къа а дац бохург ду. Нагахь санна и чоь цIена елахь, цу чохь ламазана боьха лоруш йолу боьхалла яцахь, цу чохь дина долу ламаз нийса хуьлу аьлла цара, делахь а цу меттехь иза ца дар мелехь ду аьлла. Уьш тIетевжаш долу далил Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «(Дерриге) латта ламаз ден меттиг йина а, цIена лерина а ду суна. Цундела, сан умматера муьлхха а стагана тIе (муьлхха а) ламазан хан тIехIоттахь, (ша волччахь) ламаз дойла цо». Кхин а, и чоь цIена хилча, цIенчу меттехь ламаз дан мегаш ду аьлла цара. Ткъа иштта йолчу чоьна чохь ламаз ца дар гIолий ду аларехь уьш тIетевжаш дерг Пайхамарера схьа (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дийцина долу хьадис ду: «Латта дерриге ламаз ден меттиг ю, луьйчу чоь а, кешнаш а доцург».\nХьанбалий мазхIабехь сецна дерг – ишттачу меттехь дина долу ламаз нийса ца хилар ду. Уьш тIетевжаш дерг и жимма хьалха вай дийцина долу хьадис ду, «латта дерриге ламаз ден меттиг ю, луьйчу чоь а, кешнаш а доцург», - аьлла долу. Кхин а, луьйчу меттиг – ламазана мегаш йоцу боьхалла хила тарлуш йолу меттиг ю аьлла цара, цундела цунах ларвала веза аьлла.\nХIокху хаттарехь вай жоп луш дерг шафиIий мазхIабехь дерг ду, иза дукхах болчу Iеламнаха аьлларг а ду. Цундела, оцу луьйчучу чоьна чохь ахь деш долу ламаз нийса ду хьан, дан мегар а ду ахь иза, Дала мукъа лахь, нагахь санна и чоь цIена елахь. Делахь а, хьайн кхечу меттехь ламаз дан аьтту белахь, луьйчучу чоьна чохь а ца деш кхечанхьа дича гIолий хир ду иза.\nТкъа цу чохь еккъа юьхь-куьйгаш дуьлу меттиг («умывальник») бен яцахьара, цу чохь и луьйчу меттиг яцахьара, «макрухI» а хир дацара цу чохь ламаз дар, муьлхха а кхийолу меттиг санна хир йара иза.\nХIокхунах жимма теро долчу хаттарна вай жоп делира хьалха кхузахь:\n«Ламаз дан яьсса чоь ца хилча, машен чохь дан мегий иза?».\n19.06.2011 = 17.07.1432\n Абу Давуд, Хьаким.


Москохара Хохловски майда. Кхузахь дина талорхочо масийтта зулам.\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло квалификаци хийцина иттаннаш нахана талу малорнаа, талораш дарна а шеко йолуш лаьцначу стагана дуьхьа талла долийна бехктакхаман гIуллакхан. ХIинца иза бехкевеш ву къоланаш а, талораш а дарна.\nПолицино бинчу хаамца, 26 долчу цу стага лаххара а 10 зулам дина нехан ахчанаш лечкъош а, церан 140 эзар сом мах хир болу хIуманаш шен долайохуш.\nМаршо Радино дийцина ма хиллара, иттаннаш нахана талу тоьхна маларш даларна а, талораш дарна а шеко йолуш стаг лаьцна полицино Москох. Цунах лаьцна хаам бо "Москва" агенталло, шен хьастана тIе а тевжаш.\nBaza телеграм-канало бинчу хаамца, лаьцнарг ву 26 шо долу ГIебартой-Балкхаройчуьра схьаваьлла Сабанов Мурат. Керла Басманан урамехь хьешан хIусамехь вехаш хилла иза. Цуьнан чохь талламаш бина полисхоша, цхьацца молханаш а дохуш.\nТалламхой къастош бу цу стага зулам динчу нехан терахь. Цкъачунна болчу хаамца, цо талу делла хилла 7 стагана. Ша лаьцначо дуьйцу 17 стагах лаьцна.\nДе хьалха зорбанан гIирсаша хаам бира, Москох юккъехь Мангалан-беттан 11-21 деношкахь дIовш даьлла а, талор дина а 24 меттиг нисйелла аьлла. Зуламхо наггахь зудчуьнца цхьаьна араволуш хилла талораш дан. Тайп-тайпана шен цIе йоккхучу цу стага них а, газ тоьхна хи а, Пина-кола а, кхин долу маларш а кховдош хилла дIасалелачу нахана.\nУьш меллачул тIаьхьа кхетамчуьра бевлллачу царна талор деш хилла цо, наггахь етташ а хилла.\nИштта кху беттан 7-чу дийнахь буьйлабелла лелачу нахана бешмайданехь Iуьллуш гина хилла маситта стаг, ткъа церан хIуманаш кегош воллуш хилла мила ву ца хуу стаг. Цу наха схьалаьцна иза, полицин белхахой а, лоьраш а кхойкхуш.\nПолици кхайкхинчерах цхьаммо дехна цаьрга, кхетамчуьра бевллачу наха хи мелла шишанаш дIохьо аьлла. Амма полисхой реза ца хилла иза дан. Цу кепара, бехктакхаман гIуллакх долийна хилла къола дар толлуш. Ткъа шеко йолуш лаьцнарг дIахецнера, цIера дIасавалар а доьхкуш. Цул тIаьхьа юха а дIадуьйладелира тIелетарш.