: НОХЧИЙН ЛИТЕРАТУРА 10 КЛАССАНА ХРЕСТОМАТИ Нохчийн Республикин Дешаран а,Iилманан а министерствос къобалйина 2-гIа арахоьцу Грозный Издательство Абат 2008 1 ББК УДК Ч\n«: НОХЧИЙН ЛИТЕРАТУРА 10 КЛАССАНА ХРЕСТОМАТИ Нохчийн Республикин Дешаран а,Iилманан а министерствос къобалйина 2-гIа арахоьцу Грозный Издательство Абат 2008 1 ББК УДК Ч ...»\nНохчийн Республикин Дешаран а,Iилманан а\n2008 1 ББК УДК Ч 57 Ч 57 Чеченская литература. Учебная хрестоматия для 10 класса / Авт.-сост. А. М. Арсанукаев, У. Х. Эжаев. – 2-гIа арахоьцу – Грозный: Абат, 2008. – с.\nISBN 5-98108-002-7 © А. М. Арсанукаев, У.Х. Эжаев, © Издательство «Абат»,\nАРСАНОВ САЬIИД-БЕЙ АРСАНБЕКОВИЧ\n1889 – Нохчийн исбаьхьаллин литература, культура кхиорехь ХХ бIешеран хьалхарчу эхехь доккха гIуллакх дина Арсанов СаьIид-Бейс. Мехала ю цуьнан кхолларалла. Къоман литературехь йоккхачу эпически жанрехь йолу произведени – роман – дуьххьара Арсанов СаьIид-Бейс язйина.\nЧолхе а, хала а хилла яздархочун дахаран, кхоллараллин некъ. Арсанов СаьIид-Бей вина Нохчийчохь Жимачу-АтагIарчу ахархочун Арсанбекан доьзалехь 1889 шеран 2 октябрехь. ЧIир тIеяр бахьана долуш юьртах вала дезна Арсанбекан. Шен доьзалца Владикавказе кхелхина а вахана, цигарчу дашший, детий доккхучу заводе балха хIоьттина иза. Белхалойн боламна юкъавахара Арсанбек. 1905–1907 шерашкахьлерчу революцин боламехь дакъалацарна Iедало лаьцна Сибрех вахийтира иза.\nСаьIид-Бейс Владикавказехь школехь дешначул тIаьхьа, Одессе а вахана, цигара электротехнически училище чекхъяьккхина, дешарца цхьаьна болх а беш. Юха цIа вирзича, цхьана муьрехь Владикавказехь болх бина.\nЦигахь арадолуш хиллачу «Терек» газетаца юххера уьйр латтайора цо.\n1910-чу шарахь Петербургерчу политехнически институте деша воьду Арсанов СаьIид-Бей. Кхузахь шен накъосташца студентащца цхьаьна политически демонстрацешкахь дакъалацарна чувоьллина хилла иза. Ши бутт чохь а баккхийтина, Вятски губерни ссылке хьажийна. Цигара вада аьтто а баьлла, дозанал дехьа Варшаве а, цул тIаьхьа Германи а кхочу иза. Германехь цхьана машинаш ечу заводехь слесаран а, монтеран а белхаш бо Арсанов СаьIид-Бейс. Арахьа дуккха а хало, гIело лайна цо, амма дуьне а, адамаш а довзарехь мехала хан хилла иза яздархочунна. Хьалхара империалистически тIом болабелча, Росси юха вогIу Арсанов СаьIид-Бей. ЦIа вирзинчул тIаьхьа 1917–1921 шерашкахь Иркутски университетехь доьшу цо. Колчакан кIайчу эскаршна дуьхьал бинчу тIемашкахь дакъалоцуш а хилла иза.\n1921 шарахь кхайкхина Нохчийчу схьавалаво Арсанов СаьIид-Бей. Цо белхаш бо тайп-тайпанчу серлонан, бахаман, Iилманан учрежденешкахь.\nДоккха гIуллакх до Нохчийчохь йоза-дешар даржорехь.\nНохчийн дуьххьарлера газета арахецаран гIуллакх тIедиллира Арсанов СаьIид-Бейна. Корматалла оьшу вовшахтохараллин болх дIабахьа дийзира.\nЦу тIехь Арсановна, Нохчийчу а веана, дика гIо дира хIетахь Ростовхь «Советский Юг» газетан редакцехь балхахь хиллачу Александр Фадеевс.\nОьрсийн гоьваьллачу яздархочунна даггара баркалла аларца хьахавора иза Арсанов СаьIид-Бейс. 1923 шеран 23 апрелехь Арсанов СаьIид-Бей редактор а волуш, араелира «Советская автономная Чечня» газетан дуьххьарлера номер. ТIаьхьо, «Серло» цIе а йолуш, нохчийн маттахь арахеца долийнчу оцу газетан доккха маьIна хилла къоман литературий, культурий кхиорехь.\nЦул тIаьхьа Москва балха дIавуьгу Арсанов СаьIид-Бей. Цхьана муьрехь Кремлерчу Оружейни палатехь Iилманан секретарь хилла иза.\nТайп-тайпана жоьпаллин гIуллакхаш тIедохку кIорггера хаарш а, доьналла а долчу Арсанов СаьIид-Бейна. 1933 шарахь иза хьажаво Колыме, пачхьалкхан органашка балха. Цигахь шина шарахь райисполкоман председателан болх бо цо. 1935 шарахь Нохчийчу цIа вогIу иза. Нохч-ГIалгIайн меттан, историн Iилманан-талламан институтан директор хIоттаво Арсанов СаьIид-Бей. Кхузахь цо доккха гIуллакх до нохчийн, гIалгIайн меттанаш а, истори а Iилманца таллар вовшахтохарехь. Леррина тидам тIебохуьйту къоман барта кхолларалла гулъярна а, иза зорбанехь арахецарна а.\n1937 шарахь НКВД-н белхахоша, лаьцна чу а воьллина, буржуазни националисташна гIо деш хилла аьлла, бехке а вина, Сибрех вахийтина Арсанов СаьIид-Бей. ТIаьхьа, яздархочун цхьа а тайпа бехк цахилар билгал а доккхуш, мукъа витина.\nШовзткъалгIий, шовзткъеитталгIий шерашкахь Арсанов СаьIид-Бейс Казахстанехь халкъан образованехь болх бо. 1957–1959 шерашкахь НохчГIалгIайн республикин Яздархойн Союзан правленин председатель хилла иза.\nАрсанов СаьIид-Бейн произведенеш дуьххьара зорбане евлла I924 шарахь. Цу хенахь газеташний, журналашний тIехь кест-кестта зорбатуху цуьнан дийцарш, очеркаш, статьяш. I930 шарахь «Революция и горец» журналан кхаа номерехь зорбатоьхна дара йоккхачу эпически произведенин дакъош. Цул тIаьхьа цхьа що даьлча нохчийн маттахь «Ши тIаьхье» цIе а йолуш араелира и роман. Ала деза эпически йоккхачу форманан берриге а лехамашна жоп луш йолу и Арсанов СаьIид-Бейн роман нохчийн, гIалгIайн литературашкахь дуьххьара язйина хилар. «Маца девза доттагIалла» цIе йолчу романан хьалхара вариант ларалуш ю «Ши тIаьхье». Турпалхойн васташ даржош, сюжетан зIенаш тIеюзуш, идейно-иcбаьхьаллин чулацам кIаргбеш, болх бира автора шен произведени тIехь. «Маца девза доттагIалла» роман араелира 1956 шарахь Алма-Атахь. ХIХ бIешо чекхдолучу – ХХ бIешо долалучу муьрехь Нохчийчоьнан юкъараллин дахаран социальни хьелаш гайтина романехь. Оцу хенахьлерчу дахаран суьрташ эпически шуьйра а, кIорггера а дехкина. Шина чкъурах бу романан турпалхой:\nАрсбий, цуьнан могIарера бершший; Беной, цуьнан нийсархойй. Царах хIора чкъор а шайн хенаца догIуш, шайн амалшца, лехамашца гайтина. Дегайовхонца кхоьллина Арсбин, Джабраилан, Джон, Таташан, церан накъостийн васташ. Цаьргахула гайтина адамийн ойланехь хуьлуш болу хийцамаш. Арсбин кхетам кхиарехь мехала хилла цуьнан Ивашинца, Ульяшеваца хилла уьйраш. Романехь дикачарах ду зударийн васташ: Хедижат, Селима, Ульяшева. Боккхачу деган лазамца, амма царах воккхаверца гайтина уьш автора. Ша-тайпана хьежамаш бу авторан кегийрхошка: Бенога а, цуьнан накъосташка а. Халкъан хиндерг царах доьзна ду.\n«Маца девза доттагIалла» романан шолгIачу книги тIехь болх беш вара яздархо. Цхьа кIеззиг долу дакъош зорбанехь ара а девллера. Амма романан шолгIа книга чекхъяккха ца кхиъна иза.\nАрсанов СаьIид-Бейн «Серебристая улыбка» цIе йолчу книгина зорба тоьхна 1965 шарахь. Ткъе иттех шо хьалха ша болх бинчу Колыма а вахана, хIетахь ша лелла меттигаш а гина, цигарчу адамашца цхьаьнакхетарш а хилла, цIа веъча, арахийцира яздархочо и книга. Оцу мехкан буьрсачу хазаллех, цигарчу адамийн хьуьнарех дуьйцу яздархочо шен барамца йоккха йоцчу книги тIерачу дийцаршкахь а, очеркашкахь а.\nАрсанов СаьIид-Бей гоьваьлла яздархо вара, цуьнан произведенеш Нохчийчохь евзина ца Iаш, йоккхачу советски пачхьалкхехь а лоруш яра. Мехала хазна йиллина цо дукхакъаьмнийн литературина юкъа. Яздархочун «Маца девза доттагIалла» роман моссуьттаза зорбатоьхна оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь Алма-Атахь, Москвахь, Соьлжа-ГIалахь. Цуьнан дийцарш, очеркаш арайийлина дуккха а меттигашкахь.\nАрсанов СаьIид-Бей дахаран некъ хедира 1968 шеран I2 июлехь. Яздархо кхелхинчул тIаьхьа, 1969 шарахь, араелира «О близком и далёком» цIе а йолуш, коьрта долчу декъана зорба тохаза хиллачу произведенийн книга.\nОьрсийн маттахь язйина Арсанов СаьIид-Бейс шен произведенеш, амма чулацамца, идейно-исбаьхьаллин къастамашца нохчийн къоман литературин произведенеш ю уьш.\nАрсанов СаьIид-Бей шен дахар, исбаьхьаллин похIма къоман литература, культура кхиорна дIаделлачарах ву.\nХрестомати тIехь даладо Арсанов СаьIид-Бейн «Маца девза доттагIалла» романан дакъош.\nМАЦА ДЕВЗА ДОТТАГIАЛЛА\nКIантера кехат а, ахча а кхаьчча, самукъадаьлла, ша ирсе хеташ велакъежира Арсби.\n– Воккхавей хьо, дада? – хаьттира шина йоIа.\n– Дера ве! Вайн Бено – дика ваша а, кIант а ву! Жимма собар де аш а – кестта гур ю шуна вайн даймехкан хьомен меттигаш! Шун денана тешар а яц иштта кIентан зудабераш шен кхиъна бохучух.\n– КIентан кIант а! – аьлла, тIетуьйхира Селимас.\n– КIентан кIант а дера кхиъна. Лулахой богIур бу вайна дуьхьал… Цара эр ду: «Ирсе хуьлда хьан!». Джабраила шена чохь тхуна хабарш дийцина, цо шен иллеш баьхна цIено а гур ду вайна.\nШена кестта а, башха дика а хир ду аьлла хетачу хиндолчун хьокъехь кест-кеста, даима а бохург санна, ойланаш йора Арсбис. Шен ваьлла лелар, кхелхина лелар чекхдолуш лаьтташ сана, шен дахар юха карладаьлла дIадолалур ду аьлла, хетара цунна: дукха хан ялале, винчу махка ша шен доьзалца юхавоьрзург хилар дара цунна дагахь.\nБенох дозалла деш а, цуьнан хьокъехь синтеме а вара иза. Иза некъа тIера галвер вац, цунна хьалха лаьтташ берг шуьйра некъ бу, нагахь иза атта бацахь а, амма тешаме, хьанала некъ бу. Шен доьзалан а, шен халкъан а хиндерг кIантехь гора Арсбина.\nЗудаберийн хьокъехь мелла а гIайгIане вара иза: уьш вуно кегий бераш лорура цо, Iайшат йоккха, кхиъна йоI санна, дегI даьккхина дIахIоьттиншехь. Дукха эгIазе, гIийла, дахарна хьуьнаре боцуш, гуьнахь доцуш, стеннах а тешаш хетара цунна уьш, уьш алсамо хьуьнар долуш а, хIума лалур долуш а, дахаран ницкъах буьзна болуш а, шайн дика амал йолуш а хуьлийла лаьара цунна. Ткъа хIун дан деза? Уьш кIентий белахьара-м, цхьаъ дара, ткъа, зудаберш… Уьш муха Iамо деза, кхио деза, цаьргахь дахарна хьуьнар хилар, ницкъ хилар муха кхио деза?\nЦарна хIор сарахь а цхьацца хабар дийца велира Арсби – шен дахарх лаьцний, Джабраила шена дийцинчарах лаьцний. Оцу дийцарийн Iалашонах уьш кхета а, церан хьокъехь цаьрга нийса, хьекъале ойла яйта а гIертара иза, енда шайна цара ойланаш берийн хьекъалца, нийса цара уьш йичхьана.\nИштта цо царна дийцира, Хьажбекар волчохь ша болх муха бира, хIума а яаза мецачу чоьн тIехь волу ша Iай дечиг дан хьуьнах эхар. Ша дийцинчух шена а там хиллачу Арсбис чIогIа исбаьхьа хаза дийцира шелонан, дорцан хьокъехь, ша шелвеллачу хенахь шен хиллачу ойланан хьокъехь. Муха шелло а ца хууш шелвира иза хьуьнхахь, Iуьргаш дийлина йолу цхьа тиша кхекхийн кетар бен тIехь хIумма а яцара цунна, ткъа оцо ша гIораварх кIелхьарвоккхург цахиларх ша кхетча, шен догойла йохар, шен дагаиккхинарг цо дийцичи – балдаш хьедеш, бIаьргаш херцош, цецъяьлла, вовшашка хьаьжначохь йисира ши йоI, церан бIаьргех хиш девлира. Амма Арсби – дийцар дIахьош вара.\n– ХIан-хIа, со иштта кIелвита атта дацара! – элира Арсбис. – ХIан, же ма Iел, дIалатаел цIе!\n– Хьоьца мила вара, дада? Ахь хьо цхьаъ вара ма бахара, – аьлла, цуьнан даша юкъа иккхира Iайшат.\n– Вара те, цхьаъ вара! цхьа а вацара соьца! Иза-м ас иштта дуьххьал дIа, сайна синтемна дагалаьцнера – сайца накъостий бу бохург. Сайна хьалха битина дечигийн цIов болуш санна, ойла йора ас… ЦIергахь, «ткъарш» бохуш, догуш дечиг ду, – цIе цкъа соьгахьа, тIаккха юханехьа кхерсташ йогуш ю. «Кхин а дечигаш кхийса кхерча, – бохуш, мохь бетта ас, – схьаба кхуза яй! Балабе уьстагI, шортта жижиг кхехкор ду вай!»\nБаккъалла а яй чохь жижиг кхехкаш, еш галнаш а йолуш санна, хийтира суна. Ас дагалецира жижиг-галнаш диъна айса тIе чорпа малар… – Ткъа баккъалла а хIума юуш вара хьо? – хаттаза ца Iаелира ПетIамат.\n– Ге чохь-м яьсса яра. Ткъа со ирхкхийсалора, мохь беттара ас!\nЦIийзаш мох хьоькхура, – ткъа ас кхин а чIогIа мохь хьоькхура!\nТIаьххьара а вохвелира со, мелхо а йовха а хеташ. Соьгахь варданна йоьжна говраш йоцуш, стерчий дара, уьш а лаьхкина со цIавеара.\n– Делахь хIета, вуьзна волуш цIа а веара хьо, шел а ца велира? Цкъа моттаргIанийн ойланаш бахьана долушший?\n– Ткъа хьуна хIун хетара? – олуш, Арсби шина йоIана тIевирзира. – Нагахь со кхера а велла, «мацалла а, шелонна а хIаллакъхилла вели со»\nаьлла, IадъIийнехьара, хIаллакъхир а вара-кх со. Стаг даима а хила веза воха ца вухуш, тоха са, собар долуш, дог-ойла айаелла волуш, дерриге диканиг хир ду бохучух тешна; тIаккха иза ницкъ болуш а, эшалур воцуш а хир ву, вайн Бено санна. Балхахь кIадлора иза, ницкъ хуьлура цунна, амма цкъа а иза арз деш ца хуьлура… Ткъа иштта хила а веза-кх стаг!\nНаггахь нене а цхьа хIума дийцар доьхура зудаберша. Нана! Стенан хьокъехь дуьйцур дара цо царна, шен шина йоIана, зударийн балех лаьцна ца дийцича, зударийн ирсан, гIайгIанан хьокъехь ца дийцича! Цо царна дуьйцура хьалхалера ширчу заманан туьйранаш, халкъан хьекъале дийцаршца цкъа а леш, дицлуш доцу, хIунда аьлча халкъан дехарш хедар йоцу зIе йолуш хиларна, цара цуьнан ойланаш а, лаамаш а гучубохуш хиларна.\n«…Месаш яржийна охьа а хецна, юьртахула дедда доьдура гIам.\nЦунна тIаьхьа хьаьдда саьрмак богIура. Корехь хиъна Iаш йолу исбаьхьа хаза ши йоI гинчу йоккхачу стага, бозбуанчаллаш лелорхочо, цаьрга дехар дира: «Со дIа ма йийцахьара аш! Со муьлхачу агIор къайлаяьлла ма алахьара аш! Ас дика дийр дара шуна, шиннах хIораммо дехнарг кхочушдийр дара ас. Со кханнахьехь шуьшиъ йолчу йогIур ю», – аьлла.\nМехкарша гIам дIа ца дийцира. Ткъа саьрмак дIабахча, кхеташо ян охьахиира и шиъ; шайна совгIатана гIоме шаьшшинна хIун дика деха деза бохуш. Нанна тIеяхара и шиъ, цо олучуьнга ладогIа. Нанас элира цаьрга: «Деший а, детий а, говрийн реманаш а, цхьа а хьал а ма деха; вехаш волу цIийнда а ма веха; я совдегар а, я мехкада а, хазалла а ма еха».\n– Ткъа делахь хIун деха деза? – аьлла, цецъелира ши йоI.\n– Дика ладогIалаш соьга, – жоп делира нанас. – Со шун нана ю, ткъа вай цхьаьна гича, нахана моьтту вай йижарий ду. Со, шу санна, иштта хаза а ю, шу санна, иштта къона а ю. Иза иштта ду, шун да дика стаг хилла дела, со езаш, сан гIайгIа беш хилла дела; цо етта-м муххале а ца йиттинера суна, мелхо а, дов а-м ца дина. ШозлагIа зуда ялоран хьокъехь-м ойла ян а ца лаьара цунна. Суна иза а везара. Цундела йисна со иштта къона а, ницкъ болуш а, хаза а. Сан хьехар ду шуна: дика, бакъахьара майранаш бехалаш.\nАмма йоккхаха йолу йоI болх бан лууш яцара, хьалдолуш волу майра веха сацийра цо. Жимаха йолчо нанас бохург дира.\nХIораммоа шен-шена дагахь дерриг дийхира. ГIомо дан а деана, церан дехаре ладуьйгIира – кхин масех бутт баьлча, ши йоI маре яхара:\nцхьаъ – хьалдолуш волчуьнга, важа – къечу, амма чIогIа дикачу стаге.\nЦул тIаьхьа пхийтта шо делира. Йижарий юха а вовшахкхийтира:\nжимахъерг, шен нана йолчохь охьа а хиъна, цуьнца самукъадолуш, къамел деш яра, ткъа оццу хенахь керта еара къеналла букъ сеттина, карахь шад болуш миска сагIадоьху йоккха стаг. «Яло, сагIийна хIума ло цунна», – элира нанас. ЙоI керта, йоккхачу стагна дуьхьалъелира, йижаршна вовшийн бевзира. Къахетта жимахъерг йилхира, ткъа йоккхахъерг, дог кIадделла, охьаюьйжира. Белхаран къурдаш хезна араиккхина нана кхийтира дерригенах а. Ша аьлларг ца дарна йоккхачу йоIе бехкаш даха ца хIоьттира иза: иштта а доккха вон деана яра. Амма хаа деза, хьал дац дерригенал деза дерг, адам ду. Хьал – хьалхара мох баллац, хазалла – суьйре тIекхаччалц. Ткъа «цIена доггий, тешамен безаммий – даиманна а долу ирс ду» олуш, кица ду.\nШий йоI а йист ца хуьлуш Iаш яра.\n– Со цкъа а гIур яцара хьалдолуш волчу стаге маре, нагахь бехаш берш иштта сутара а, къинхетам боцуш а хилча, – элира Iайшата.\nИллеш алархочун Джабраилан цIе хийла йохура шен дийцаршкахь Арсбис, зудабераша юх-юха а цуьнан хьокъехь дийца бохуш, ца вуьтура иза:\n– Дада, дийцахьа, Джабраила илли муха олура! Дада, хьуна-м дагадогIу цуьнан иллеш?\nЦара дехарца аьллачу оцу дешнаша чIогIа ойла йохийра Арсбин:\nхIун хаьа, шен даймахке а, шен халкъе а болу кхачалур боцу безам оцу иллешца шена дIабала лууш хилла волу шен кIант, шена юххехь цахиларна гIайгIане хила а мегара иза я ша вина меттигаш кхин юха шена цкъа а ца гарна кхоьруш а, шен ши йоI кхиийна валлалц ша ца вахарна шекьхила а мегара иза. Э-хIе-хIай, Джабраилан иллешший! Уьш шена дагадахкийта кхоьрура Арсби, цара дуккха а дIадахана хIуманаш дагаоьхуьйтура цунна… Илли алий? Ткъа цунна хаьа илли ала? Ткъа хила тарлой, цо мел лелийначу хIуманийн, цунна мел гинчу вонийн, цо мел хьегначу баланийн Iаламат боккха гуо оцу иллешна тIехь дIакъовлалуш хила? Хила тарлой цуьнан жималлина бевзаш болу мукъамаш баре цуьнга винчу махко кхойкхуш хила а? Зудабераша кхуьнга доьхура, ткъа кхуьнга царна дуьхьало а ца ялора.\nИштта, шен карахь дечигпондар болуш санна, мерзех тосуш санна, пIелгаш меттахъхьадина, куьг дIаса а тесна, гIийла мукъам беш, дайн илли дIадолийра цо:\nСтиглахь мохал чехка Iаьржа леча доьду, Iаьржачу мархана тIехула бен а буьллуш.\nИштта чехка сан Iаьржа дин а бодур бу, Бохуш, дуьрста а лаьцна, Эламирзас Божал чуьра арабаьккхира шен хьоме дин… Илли цIеххьана сацийра Арсбис, бIаьргаш хьаббина, куьг айина, хIаваэхь иза дIасаластийра цо: шен «Леча» цIе йолу говр дагаеара цунна, иза шена хьалха лаьтташ йолу сурт хIоттийна, цунна иза хьостачу кепара тIе куьг хьаькхира цо. Iайшаттий, ПетIаматтий, цецъяьлла, йоха а йоьхна, лаьттара.\nАрсбис илли дIадолийра.\nМайра гIиргIа гаьнна тIе санна, атта, Иштта шен дина тIевелира Эламирза.\n– Ассалам Iалайкум! – элира цо шен тешамечу доттагIашка.\n– Ва Iалайкум салам! – олуш, жоп делира Эламирзина доттагIаша – Мичара вогIу хьо? – боху хаттар а деш.\nЖоп делира цо, олуш: «Мила хир ву суна накъост?\nМила вогIур ву соьца, халкъана юхадерзо Вайн ямартчу мостагIчо дIа мел даьккхинарг?\nОйла йира кIенташа, кхеташо а еш:\n«Вай къена жерой-м дац, цIахь Iен?\nВай-х мехкарша а дуьтур дац Iиттарш еш!»\nЦарах пхийтта тIамна ваха кечвелира.\nМехкарий дагабаьхкича, говрашна шед етташ, ТIеман ойла йича, шаьлтанаш схьалоьцуш.\nЯ шайн болатан тарраш ирдеш. – ХIара ду-кх Терк! Говраш церан кема ду.\nШодмаш церан пийсакаш ду. Амма мостагI а вац вижна – Эскарш лоьхку цо Эламирзин доттагIашна дуьхьал.\n«Стигла вала тIемаш дац хьан, ва Эламирза!\nЛаьттах вола мIараш яц хьан».\nМохь туьйхира Эламирзас: «Деза ма детта аш!\nТхоьга боху аш керадуьйла? Я дац тхоьгахь герз?\nЯ юьйхина техьа оха зударийн кучамаш?\nТехкина техьа корталеш?\nТкъа молха-х Iаьржачу лаьттал тхан шорта ду!\nТоьпан даьндаргаш – стигалахь лепа седарчий санна, дукха ю, Тхов санна, тхуна тIехула стигла мел ю, Лаьттар ду тхо осалалла йоцуш.\nЛатта, меттах ца долуш, лаьтташ мел ду, Лаьттар ду тхо, хIокху меттера меттах ца довлуш!»\nМолханан кIуьро лаьтта дохк хIоттийна, Де кIуьрна буьйсанал а Iаржделла.\n«Ва доттагIий! – аьлла, Эламирзас мохь тоьхна, Мила ву шух, майрачу доттагIех, дийна виснарг?»\nЖоп делларг цхьаъ бен ца хилла, ткъа иза а леш воллуш… Валале хьалха Эламирзе весет цо дина:\n«Лолахь езачуьнга тIаьххьара маршалла, Алалахь ва цуьнга мостагIчун лаьтта тIехь со валар!»\nАкха борз санна, тебаш, юьрта вирзира Эламирза, ГIоманна тIе тийжаш, чевнаш лазош.\nМостагIчун цIийно лийчийна иза, Ца вевзира доттагIашна ша винчу юьртахь.\n«Шуна хьалха юьхьIаьржа хIоьттина со, Бохуш, юкъавелира Эламирза, бIаьргаш лаьтта а хьежош. – Берриге турпалхой мостагIчун лаьтта тIехь бели, Сан хьоме накъост а цигахь вели, ТIаьххьара дIакъаьсташ, маршалла дIало а олуш, Шен дахарал шена дукхаезначуьнга».\nИрча къаъ хезна, хаза йоI яра, Iаьржа кIажарш, Iадийча санна, бухйохуш, Ло санна, кIайчу некхах ка етташ, Йоьлхуш,эрна доттагIчуьнга кхойкхуш.\n– Ткъа Эламирза вала-м ца велира? – хаьттира цхьабосса шина а йоIа.\n– Эламирза цIа веана. Шен еза чевнаш къуьйлуш долу доьхка цо дIадаьстича – ламанан шовда санна, сихха цIийн Iовраш охьахьаьвдда цуьнан. Ша Леш, цо аьлла: «Шек дIа ма валалахь, дада! Ма елхалахь, нана! Шайна шеддаш ма де, сан хьоме йижарий!»\n– Кхин ма дийцахьа… ца оьшу, – элира Селимас, бIаьргех оьху хиш сецош.\nХан мел ели, алсамо сагатдора Арсбис. ДIаихначеран ойланаш дагаоьхура. Джо а, ТIатIаш а, иллеш башха олуш волу Джабраил а ган а, цаьрца хила а, уьш бехаш болчу, ша вина а, кхиъна а волчу лаьтта тIехь ваха а лаьара цунна. Амма дагалецамаш кхин а гена дIаоьхура: кхечеран, балехь бохкучеран ирсехьа цо шайца цхьаьний къийсам латтийна болу Дмитрий а, Степан Тарасович а дагара ца бовлура цунна. Мичхьа бу техьа уьш, цуьнан хьоме доттагIий? Ткъа кхин а йогIур ма ю мостагIашца лата деза долу хан! Дуьйцила йоццуш, йогIур ю!\nТIаккха юха а даймахкехьа дIаяхара цуьнан ойланаш.\n«Суна шаьш санна, со дагавогIий техьа сан накъосташна? Дийна юй техьа сан йоккха стаг – со вина нана?»\nДа вала-кх, уьш берриш а ган, церан хабаршка ладегIа, сийначу стигла ирахдахана долчу лаьмнийн кIайчу лох дуьзна долчу баххьашка хьежа!\nТкъа хIунда? ХIунда яц цуьнан иза дан таро? Хьан ваьккхина иза оцу дерригенах а? Куьйга корта а лаьцна, иштта ойланаш йора Арсбис.\nХьажбекар… безам боцу Хьажбекар! Вацош, ах вахар дIа а даьккхина, лаьттан цхьа кийсиг а ца ели-кх ахь! Гавур-цIиймийлархо!\nЦхьа Хьажбекар хилла Iай техьа бехкеверг? Ткъа хьан кхоьллина ХьажбекаргIар? Хьан дора царна гIо, хьан лора царна шаьшна луург дан бакъо а, лаам а? Муьлш бара адамаш боданехь дахкораш, уьш къоьллехь латтораш, уьш дарбийраш? ЧIир екхаррий? Иза мичара даьлла? Бодане хиларх, вовшашна оьгIазъэхарх, бепиган юьхк яккха гIерташ латточу къийсамах кхолладелла ду-кх иза.\nВанах, хIунда ву иза хIинца иштта цхьа? Мичхьа бу техьа Дмитрий а, Ульяшева а, Тарасов а, белхалой а? Цунна дахар керлачу тайпана ган а, довза а Iамийна берш? Хир яц техьа цуьнан винчу юьрта юха ваха а, оцу адамаша шена белла болу кхетам, хьекъал шен халкъе дIадала а таро?\nЦкъа ойланаш еш Iаш Арсбина моттаделира ша даймахка юха цIа вирзина. Иза баккъала а долуш санна! ХIорш ду-кх и лаьмнаш, хIорш дукх гIовгIа еш, ловзуш, охьадогIу шовданаш, хIара хьоме, вина юрт… Ванах, иза мила вара… цунна юххе тIе а веана охьахиинарг? ХIан, иза-м Джабраил вуй, цуьнан шира доттагI! Пондаран мерзех пIелг а бетташ, гIийла вела а къежаш, цо боху: «Же, вай вовшахкхетаран сийнна илли ала вай? Вай ганза-м дуккха а хан ю!»\nШи йоI юха а цецъяьлла, йоьхна, шайн дега хьаьжира: «Вайн дадина хIун хилла?»;\nТкъа Арсби сийначу бай тIехь охьахиъна Iаш вара… Коьрта тIехула ирах хьаьжча гуш сийна-сийна стигал яра… – Йи-йа! – аьлла, дагах гилгаш дохуш, гIийла узам болийра цо… Суна дукхаезначун коша тIехь латта чIагIлур ду.\nЦхьаъ-м деш йоллу Селима, куьйгаш совцийна, йист ца хуьлуш, Арсбига дIахьаьжира. Елхаран къурдаша садукъдора цьунан, бIаьргашна дуьхьал йовлакх лаьцна, пенехьа дIайирзира иза. Ший а йоI меллаша цунна тIе а еана, да кхераваларний, меттахъхьарний кхоьруш, гIовгIа йоцуш елха хIоьттира. Церан озачу белш тIе куьг хьоькхуш, уьш хьоьстуш, церан са меттадаийта гIертара нана, ткъа Арсби гонах дерг а ца гуш, шен илли бохуш вара:\nКъоначу дегнашкахь дукха ца лаьтта гIайгIа!\nХьо суна юххе гуттаренна охьавижжалц!..\nСо вацара говра тIехь хьан аренаш цистинарг?\nСелимин ши бIаьрг кхин а шуьйра дIабеллабелира: «Ванах, иза-х ас шен чоий, гIовталлий тегнарг ву… сел башха бере…сел майра, доьналла, собар долуш волу… Хьуна хIун хилла, сан дика Аби? Хьан-х кIант а, ши йоI а ю»… Арсби ша волччохь вайн дIасатехкара, шена иза хаа а ца луш:\nАрсби гIайгIане а вара, гуш лаьтташехь вочу а волура иза. Ткъевнаш оьхуш сингаттаме йолу гуьйре тIекхечира. Мохо тIелоьхкура юькъа мархаш а, догIа а. Хьаннаш гIа доьжна ерзина евлира, бодане – макхъелла дIахIиттира уьш, ткъа дахкаро дIалецна долу лаьмнаш адамашна кхин а генадевлча санна хетара. Наггахь бен гучу ца волура почтальон. Доьзал хене баккхархьама, халчу балха йолах яхара Селима.\nIаьно, гуттар гIелвина, кIелвитира Арсби. Шен исбаьхьаллех юьзна, тайп-тайпанчу беснаша къегийна, дезчу дийнан аьзнех юьзна йолу бIаьсте тIекхаьчначу хенахь, хьала а гIаьттина, генарчу лаьмнийн басошка хьажархьама, ирсен хиндолчун хьокъехь – цIа верзаран хьокъехь ойлаярхьама, коре охьахаа гIор долуш вацара иза.\nЦкъа Iуьйранна, малх церан корехула чукхеттачу хенахь, Арсби балдашца цхьа тамашийна велакъежаш санна, хааделира Селимина.\n– Хьуна лаьий, ас коре вига хьо? – элира цо, цунна тIе а таьIна. Арсби цуьнга дIахьаьжира, амма хIумма а ца элира. Нанас, ши йоI тIе а ехна, юха а хаьттира дега. Арсбис жоп ца лора: дуккха а адамаш шега хьоьжуш Iачу майдана дIавоьдуш вара иза. ДуьхьалбогIуш гора Джабраил а, ТIатIаш а – берриш уьш къона а, самукъадолуш а бара. Джабраил, хьалха а Хилла, нахана юккъе дIахIоьттира, – машар бан, хIара витийта еанера дийнна ши юрт – корта а оллийна, ойла а йина, мохь туьйхира цо гулбеллачаьрга.\n– ЛадогIалаш нах! Марха йоцуш догIа ца хуьлу, гIайгIа йоцуш бIаьргехь хи ца долу!.. Вайна массарна а везаш вара Арсби: цхьанна а вон ца динера цо… Бахьана доцуш бала хьегна цо. Цо вийна вац шун стаг: шун стаг вийначу кхечу стеган бехк шена тIелаьцна цо… Иза витар доьху оха шуьга!\n– Тхо къинтIера довлу цунна, оха вуьту иза! – боху хезира Арсбина.\nОцу сохьта дог паргIатделира цуьнан! Вела а къежна, когаш дIанисбеш, дегI озош, вахлуш, гуттаренна а наб кхийтира цунна.\nВаьллий, веддий, бала хьоьгушший лелаш, цо тесна Iаламат боккха го эццахь ваьштакхечира.\nДешарх мукъачу, шаьш дIахецначу хенах пайда оьцуш порте балха вахара Бено: мел дахьийтина а доьзална ахча дахьийтар дара цуьнан дагахь. Ша дуьххьара схьаэцначу ахчанах, шена йоккха хIума буха ца юьтуш, иза дIа а дахьийтина, «Пушкинан урам, биржана пурх дIа»… бохуш долчу билгалдоцчу адресца Курганов лаха вахара иза.\nПушкинан урамах бульвар дIакъастош йолчу майданахула дIасакхерстира Бено, муьлха цIа ду техьа «биржера пурх дIа» дерг, чохь типографи хила тарлуш дерг бохуш, цIа лоьхуш. МаьIIехь дIатоьхна лаьтташ электрически фонарь йолуш долчу цIенна тIеваханчу цунна гира фонара тIе латийна доллу куьйга яздина кехат, цу тIехь яздина дара:\n– «Чохь Iен меттиг безарг – керта ва мегар ду (хIокху бIогIамна дуьххьал йолчу), 3-гIа подъезд, 5-гIа этаж, мансарда, аьрру агIор I-ра неI.\nМичча хенахь хьажа ван мегар ду».\nБено велакъежира. ХIара-х даций техьа Кургановн адрес? Ткъа мадарра аьлча, хIун бен ду иза лахар, миччахьара дIадолийча а?\nКхоалгIа подъезд лехна лакха хьала тIевелира иза, пхоьалгIа этаж йитина, гуттар дIа тхов кIел дIакхечира хIара. НеIарех цхьанна тIехь яздина дара доцца йоза: «Кхузахь».\nЦо неI тоьхча, чуьра аравелира къона жима стаг, Бенон хенара волу.\n– Кхузахь луш юй чохь Iен меттиг?\n– Я дера, кхузахь ю, – жоп делира цо самукъадаьлла, оцу сохьта куьйгаца шен охьаяьхкина месаш то а йина:\n– Чувола!.. – элира цо.\nХIусаман да мелла а воьхча санна, хийтира Бенона.\nЦхьа цIа, чохь ю ала хIума йоцуш, десса дара, бодане дара; чохь я стол а, я гIанташ а, маьнгеш а, кхийолу йийбар а яцара. Ша цхьаъ бен а йоцуш кху чохь йолчу цхьана диванах тера йолчу хIуманна тIехь, куьйгаш коьрта кIел а дехкина (гIайба бацара) агIорваьлла Iаш цхьаъ-м вара.\nПенах кхозуш суьрташ дара: нидерландски кепехь диллина ши натюрморт олу сурт а, цхьа пейзаж а: хIорда тIехь малх схьакхетар гойтуш.\nДоьалгIа сурт кхечу пенна тIехь кхозуш дара: «Гечдар дехарна вухавалар» цIе йолчу Репина диллинчу суртан копи яра иза. Цхьана маьIIехь дуккха а книгаш кегош воллуш вара ткъех шо долу жима стаг. Шен Iаьржа ши бIаьрг Бенога а хьажийна, самукъадаьлла велакъежира иза.\nТкъа хьалхарниг мелла а воьхна хьоьжура хьеше: «Кхунна тхо долчохь тахь тамаша бу-кх», – бохург дагахь долуш. Амма Бенон ойла доллучул а алсам тIеяхийтинарш книгаш яра, цо хIинцале сацийнера кхуза кхелхина Iен схьаван.\n– Реза вуй хьо тхан бенна? – хаьттира хьалхарчо, чухула дIаса а хьаьжна. ШолгIачо оцу сохьта корта оллийра. Бенона дагадеара: «Ванах, тIехьаьжча иштта хеташ ву техьа со, хIара цIа суна мегар дуй техьа бохучух церан шеко а хуьлуш?», – хIор дош къастош олуш, цо жоп делира:\n– ЧIогIа реза ву! Кхул тоьлуш йолу меттиг оьшуш вац со!\nИ шиъ ший а велавелира, ткъа жимаха волчо ша волччохь ирахкхоссавелла, хазахетарна шен хаьн тIе куьйгаш деттара.\nНеI ца тухуш, чувелира цхьаъ. Юхахьажначу Бенона гира – цунна хьалха лаьтташ вара Курганов. Иза боккъалла а хийцавеллера, вочаваьллера, ткъа бIаьргаш, хорша хьегначу стеган санна, богуш бара. ТIера барзакъ а тохар санна дацара: агIор кач баьккхина коч а, шуьйра когаш болу хеча а. Карахь стоммий шеддаш долуш йолу Iаса яра.\n– Э-хIе… Маршалла хуьлда, маршалла! – олуш, чоьнан юккъе а ваьлла, сецира иза.\n– Накъост чохь Iен меттиг безаш веана, – элира кегийчу нахах цхьаммо.\n– Хаьа, хаьа суна. ХIара вайнчарах ву. Мухха а со кара-м вин хьуна?\nМичхьахула лелаш вара хьо, хIоккхул дукха хан яллалц? Хьошалла тасал: хIорш тхан студенташ бу, ткъа дIораниг – художник Бендль ву, – цо диванна тIе корта тесира. – Ткъа хIуманаш мичахь ю хьан?\n– Яц… – Иштта дагахь доцуш хиллачу цхьаьнакхетаро дерриг дицдинера Бенона, ур-атталла шен цIа а, хIумнаш а ю бохург ца элира цо.\n– Ткъа иштта ма-варра ву хьо? Кхин хIумма а доцушший?\n– Делахь, сан доттагI, кхидерг тIаьхьа дуьйцур ду вай. ХIинца цкъа къамел леррина дер вай. Шу, диканаш, цкъачунна тхуна новкъа ма гIерта.\nОцу тайпана юьхь хиларна хIумма а догдохийла а яцара къамел синтеме хир ду бохучуьнгахьа. Амма Бено ша а вара ша бехке лоруш, цундела иза кийча вара воккхах волчу накъосто шена ден долу дов эсала тIеэца.\nКургановна-м «дов дар» дагахь дацара. Одессе схьа ма кхеччи, хIунда ца веара хьо, муха мегар ду адрес дайа, гIалахь ша лаха гIертарий иза, хIинца хIокху сохьта хIун деш ву, – боху хеттарш жимчу стаге динчул тIаьхьа, дуьххьал дIа жимчу стеган бIаьра а хьоьжуш, цунна делла жоьпаш, цунна юха карла а дохуш, хIор хIуманна шен-шен мах хадийра Кургановс. Иштта, боккха тешам белла, къайлах долу кехат Москва а хьо, ткъа цигара Одессе а гIо аьлла, шена тIедиллинчу Бенос цхьанхьа-м дойу ша ваха везачу меттиган къайлаха адрес. Адресийн стоьле а я кхечу учреждене а ца хоттуш, оцу тIехь хьекъал кхечира цуьнан, шена оьшуш волу стаг лаха а гIоьртина, тIаккха цо дуьххьал дIа дуьту и лехарш, накъосташна хьалха шена тIехь долчу декхаран хьокъехь ойла ца йо цо, цIеххьана шена оьшуш волу стаг шена галлац, йолчу ханна, шен накъостех хера а волий, шенна вехаш Iа иза.\n– Ткъа, делахь хIинца айхьа ойла ел гIуллакхан, сан доттагI. – Ван хьанала стаг ву хьо, Кавказехь тIех дика болх бора ахь. Амма, схьагарехь, хIинца а жима ву хьо. ТIедиллинарг-м кхочушдинера ахь, ткъа тIаккха? Тхоьца хила лаьий хьуна – тхох хера ма вийла.\nБенос лайра цо бехкаш дахар. Иза бехказавийла ца гIертара, царна юха а ша везавалийта а, воккхаха волчу доттагIчун безам шега юхаберзо а сацийра цо.\n– ХIинца хьан гIуллакхийн хьокъехь дуьйцур ду вай, – элира юха а Кургановс. – Iаш мичахь ву хьо?\n– Тахана дуьйна кхузахь ву, – чехкка жоп делира Бенос. Кхузара дIавахаран, Тонин хIусаме юхавахаран хьокъехь ур-атталла ойла а ца ялора цуьнга.\n– ХIун дийр ду, дIа Iе делахь. Со Iийра кхузахь, цхьа хан йоккхуш, ткъа полици ю-кх со чIогIа лоруш, сан бала кхаьчна, со хIумма а доцуш варна кхоьруш. Цундела ваьлла лела дезаш хуьлу, ткъа кхуза иштта схьа чувогIу со. ХIара кегий нах цхьа доьзал санна, коммуна йина Iаш бу, кхара дуьйцур ду хьуна дерриге а. Мот-гIайбина дерг хало ду: хьайна цхьа хIума яй кIел таса.\n– Курганов, ладогIал, Курганов, – элира, хьуьхь а воьлла, студентех цхьамма, дIо маьIIехь книгин кехаташ хоьрцуш Iаш волчу.\n– ЛадогIал… Мел хаза ду хIара дешнаш! Мел боккха бу даймахке болу безам! И могIанаш масех бIе шераш хьалха халкъо дийцинчийн могIанаш ду!\nТIаьхьара пондар а локхуш олуш санна, хьалхара ша а илли олуш санна, байташ еша волавелира иза:\nХьомечу лаьттехьа, сийлахьчу Москва-гIалехьа.\nТкъа Москва-х юьзна наьIалт хиллачу халкъаша;\n– Тхан Виктор литературан дог ду, юха а догуш ду иза!\nЛеррина тIетуьйхира цо:\n– БIешерашкахь юх-юха а и дешнаш иллешца бохуш долу халкъ эшалур дац. Ишттачу халкъо шен кочара дIакхуссур ду муьлхха а Iазап:\nцо хIаллакбийр бу, мостагIий санна, кхечу мехкашкара баьхкинарш а, цо хедор ду цIерачара кечдина буржалш а. Вайн халкъехь ницкъ хилла ца Iаш, цуьнан дог, са турпала ду!\nТIаккха книгин кхин агIо схьа а хаьрцина, ша еша хIоьттира иза.\nИштта, хIокху кепара маршалла луш, шайн даймахках дIасакъаьстира-кх гIалгIазакхи эзар ялх бIе ткъе вуьрхIийтталгIачу шарахь туркошца тIаме шаьш боьлхуш:\nКъинтера йовла тхуна, Iаьржа хьаннаш, сийна хьаннаш!\nКъинтера бала тхуна, хIай Iаьржа хIорд!\nКъинтера вала тхуна, тхан паччахь, тийна Дон Иванович!\nТийначу Дон Иванович тIехь чIерий ца леца ду… – Ойлаел аш, мел сингаттаме а, боккхачу безамах дуьзна а ду и дешнаш! – олуш, книга дIатеттира цо. – Ткъа оцу синтемечу дешнашца хьоьга луьйш верг-х буьрса тIемало ву. ХIан-хIа, паргIатонан байракх мосуьйттаза хьалаайина а болу гIалгIазакхи, тIаьххьаре дIакъаьстар бу паччахьах. Уьш а бу – халкъ, халкъаца цхьаьний паргIатонехьа гIовттур бу уьш.\nКурганов луьйчуьра сецира.\n– Кхин хIумма а дуй, Курганов?\n– Таханлерчу денна, схьахетарехь, исбаьхьаллин литератураца дерг, тоьар ду моьтту суна, – элира цо, вела а къежна, – ТIе, со дIаваха дезаш а ву.\nЙовхарш а йина, цхьана минотехь соцангIа хилира иза.\n– Кхин масех де даьлча, шух хIоранна а кхочушдан цхьацца гIуллакх тIедуьллур ду. ТIедиллар, дуьйцийла йоцуш, кхочушдина хила деза, амма ларлуш хилар оьшу. ХIинца хIор революционер а декхарийлахь ву ларлуш а, тидаме а хила. Цуьнан, масала, бакъо яц накъостан адрес дайа, – элира цо цIарула-цIийвеллачу Бенон агIор вела а къежна, – уратталла Iадхьоькхучу пондаран гIутакх чохь дита а мегар дац иза. Ткъа иза-м ас иштта дIабохура, мелла а шуна гайтархьама.\nШа дIавоьдуш, Кургановс накъосташка дийхира:\n– Аш хIун дей, кIентий! Кхана кхуза сан йиша йогIур ю шуна. Нагахь со ца хуьлий, иза, со схьаваллац, сацаелаш. Со кхузахь белхалошца саца дезаш ву: меньшевикаш бу чIогIа тIегIерташ. Уьш а бу шайгахьа агитаци еш!..\nIай экзаменаш хила ши бутт хан йиснера. Шена хене валлал хIума шина урокаца йоккхура Бенос: цхьа урок яларна баттахь ворхI сом, важа яларна – пхи сом ахча лора цунна. Шинахьара а догIу ахча схьаэцнера цо – и дерриге ахча шайн «юкъараллина» юкъа охьадилла дIадаьхьира цо.\nЦхьана ураман маьIIехь ларамаза сецира иза: цунна юххехула чекхъелира цхьа жима зуда, чIогIа Тонех тера а йолуш. Бено ша волччохь, Iадийча санна, сецира, иза гучуьра дIаяллалц цунна тIаьхьара бIаьргаш дIа ца бехира цо, меттах ца валалуш виснера иза. Ша шех эхь хетара цунна: дагалецамаша синтем байинера цуьнан. Блудов Васькин и ирча гIуллакх хиллачул тIаьхьа иза дIавахаран хьокъехь хIун ойла йина хила тарло Тоняс? Иза шех къехкаш ву, цундела хIумма а ца олуш давахна аьлла? ХIун бахьана долуш халахетийтина цо оцу хьомечу йоIана? Шен хьокъехь гIайгIабеш а, тидаме а иза хиларний?\nКханнахьехь иза йолчу ваха а, ма дарра дерриге цуьнга дийца а, дерригенна а баркалла ала а, иза къинтIера йоккхуш бехказавала а, амма Курганов волчуьра дIа ца ваха а сацийра цо.\n– ХIан, цхьа а ма вац, – элира цо, меллаша «коммунан» цIеношна чуваьлча, тишчу диван тIехь хиина Iийриг а ца гуш.\nЮхахьаьжинчу Бенона диван тIехь йоI гира, дагахь доцуш иза гарна цецваьлла хIара цхьана минотехь лаьттира вист ца хуьлуш.\n– Алахьа… хьо… накъост Кургановн йиша-м яц? – хаьттира цо.\nКIеззиг йоьхно иза елаелира.\n– Бехк ма билла суна, со цхьа кIеззиг ханна цхьанхьа ваха дезаш ву, кестта юхавогIур ву со, – олуш, Бено неIарехьа волавелира. ХIинца а дIадалаза дара цуьнан мелла а вохар.\n– Со а еача хIун дара техьа хьоьца, тарлур дуй?\n– Ткъа… неIарна хIун дийр ду?\n– Соьгахь догIа ду. Хьоьца жимма йола а елла, юха чуйогIур ю со.\nЮх-юххе хIоьттина догIуш дара и шиъ, ша вевзаш, иза шега леррина хьоьжуш санна, хетаделира Бенона. Цхьацца дагадеана, ойлане велира иза: цуьнан аз шена хьалха хезча санна, хетара цунна, ткъа бIаьргаш, аренан зезагаш санна, лиэпаш дара, цара а цхьадолу хIуманаш дагаоьхуьйтура цунна.\n– Хатта бакъо ло суна… бехк ма билла… – соцангIа а хилла, тIаккха юха а дIадолийра цо. – Хьо Кургановн йиша ю-кх?\n– Ю, шича ю, аса-х аьлла хьоьга.\n– ХIан-хIа, хила тарлац… Юха а ша волчуьра меттах а ваьлла, дагахь цхьаъ долуш корта ласта а бина, охьаоллийра цо.\n– ХIун хила тарлац?\n– Юха а изза аз, – олхазаран санна, хаза дека а, даггара схьадолу хьоме хета аз. ХIан-хIа, Бенона девзаш дара и аз!\n– Иза дикка хан хьалха дара, – элира Бенос эххар а, – хIетахь дуьйна дикка хан яьлла… – Яьлла, яьлла те, – элира йоIа сихха.\n– Со Москве воьдуш волуш… – Дара те хIетахь, – аьлла чехкка чIагIдира цо иза.\n– Соьций еара цхьа йоI… – Бено юха а сецира. Ткъа йоI а сецира, къайлах ела а йоьлуш, цо хаьттира:\n– Иштта хIунда хьоьжу хьо соьга?\n– Сайна цкъа а дицлур доцу йоIаца хилла цхьаьнакхетар дагадеанера суна.\nЦуьнан бIаьргаш шуьйрра белабелира.\n– Цкъа а дицлур дац хьуна и цхьаьнакхетар? – хаьттира йоIа, юха а ела а къежаш, тIаккха тIетуьйхира цо: – Делахь хIета, дагадогIу-кх хьуна.\n– ДагадогIу суна! – Бенос катоьхна цуьнан куьг схьалецира, – изза аз, оццул дагна безаме хеташ, там беш долу. ДагадогIу!\n– Эйе! Ма куьг лацар а ду! Лаза до ахьа куьг! – аьлла, мохь белира йоIе.\n– Бехк ма билла суна… Делора, даггара воккха ма ве со… Ма дагахь дацара суна хьо кхузахь ган!\n– Хийла хIума нисло адаман дахарехь, – олуш, доккха са даьккхира йоIа.\n– Хьо дуьххьара еана кхуза?\n– ХIанхIа, со хилла кхузахь. ДIаяхнера со, ткъа хIинца юхаеана-кх.\n– Цхьанхьа хьехархойн курсашкахь хир ю хьо.\n– Яц, лоьрийн… дешар дешна аса… – Баккъаллий?\n– Ткъа хIунда бах ахьа?\n– Иштта дIа бах-кх, – элира Бенос, Тоня дагаеанчу.\nЙоI, цIеххьана самукъадаьлла елаелира.\n– Вайн хIетахь дахкар дагадогIий хьуна? ХIетахь гуттар хьоьга хеттарш дийриг со яра, ткъа хьо вуса а велла, со йолчуьра муха водур вара ца хууш Iаш вара. Тахана-м, хеттарш деш, садаIа а ца юьту ахьа со.\nХIинца со а гIур ю оьгIаз, дIаяда а тарло со. Я хьуна, ахьа хIетахь сайна санна, сельтерски сифон олу хи оьцур ду аса хьуна.\n– Ткъа хьуна а догIу-кх дерриге дага?\n– Дера догIу. Со хIума дика дагадогIуш ю. Ма дарра аьлча, со йоккхаеш ю вайша юха а гина. Кица ма ду, девнаца цхьаьнакхеттарш шеко йоццуш доттагий хуьлу бохуш. Ткъа вайшиннах вагон тIехь дов даллаза дисира.\nБенос, схьа а лаьцна, цуьнан куьг Iаьвдира, амма хIинца хьожуш, меллаша.\n– Хьо Кургановн йиша ю. Делахь хIета – вайша хIинца а доттагIий ду.\n– ДоттагIий! Ткъа суна-м хIинца а сайн доттагIан цIе а ма ца хаьа.\n– Бено ю сан цIе. Ткъа хьан?\n– Ианяй? – Бено велавелира, ткъа тIаккха ойлане велира иза, дагахь, ши цIе а йохуш: «Таня – Тоня, Тоня – Таня – Таня… схьахетарехь сан дахарехь кхин а хила тарло цхьа доккха гIуллакх шен цIе «Т» элпана тIера дIайолалуш: техник, тюрма (набахте), тревога… турпалалла эшар… бохуш дикка хIумнаш даьхкира цуьнан дага.\n– Таня, хьо гергара хета суна, цхьа совнаха хIуманаш а доцуш вайша… иштта… эвхьаза хуьлийла лаьа суна. Дика дуй?\n– Дика ду, – жоп а луш елаелира иза.\nМел хаза бIаьргаш ду Танин. Цуьнан юьхь-сибатехь го безаме, хьоме серло, лиэпа нур кхин а дуккха а гора царна чохь, Бенона шен цIе яккха ца хууш дерг оцо Бенон дог сихха деттадолуьйтура. Цкъа хIинца Таница цхьаьна санна векхавелла, дог-ойла айаелла, самукъадаьлла хилла вацара иза. «Таня! Кургановн шича-йиша, дуьххьара со генна некъаваьллачу хенахь сан некъахо хилла йолу, хIинца кхузахь суна юххехь!» ЦIеххьана иккхина безам бара иза я бацара? Бенон довхачу дагний, цуьнан беран санначу синий иза хIинца а ца хаьара.\n«Суна хIун хилла?» – боху хаттар дора цо ша шега, цец а ваьлла.\nЦхьаннен а хьокъехь ойла ца ялора цуьнга, амма, шена гонах берш массо а хIинца ша санна ирс долуш хуьйлийла лаьара цунна. Шен киснахь дIа куьг Iоьттича, карийна пхи сом урокана цунна делла долу, дуьххьал шена тIенисъеллачу сагIадоьхучу зудчунна дIаделира цо, – муха мегар дара и санна долу пайда боцу хIуманаш хIинца тергал дар?! ХIуъа а дан а, муьлхха а кхераме гIуллакх дан а кийча вара иза, башха ша дечун ойла а ца еш. ХIуъ а дан кийча вара иза, хIара ховха хьал шегара дIа ца даьлчхьана, дерриге а гонах дерг башха, ирсе, самукъане хетара цунна.\nИза иштта шен дуьхьа долуш санна!\nКхоьлино йолчу сийначу стигалхула гучуевлира мархаш – бамба санна кIайн гуш йолу. Маьлхан тIаьххьара зIаьнарш гучу а евлла, къайлаевлира. Беной, Таняй, дист ца хуьлуш, цIехьа дирзира. Хабар дийца лууш дацара и шиъ: церан даг чохь иккхина йолу башха йоккха ойла еза яра, мел дикачу хазчу дешнел а!\nЕрриге а «Коммуна» гулъелла яра. Цул совнаха, гIаларчу алсамо яккхийчу предприятешкара веана масех стаг белхало а вара.\n– Накъостий, – цаьрга къамел дан велира Курганов. – Вайн дийца дезаш мехала гIуллакхаш ду. Нагахь аьчгах мекха кхетча, нагахь иза сихонца дIа ца яьккхича, цо эчиг доу, цо иза мел стомма хиларх цунна дерт до. Вайн белхалойн партехь а цхьаболчарах мекха кхетта, шайх и мекха кхетта долу адамаш вайн могIаршна юкъа эйта цхьацца тобанаш я вайн, олуш ма хиллара, фракцеш вовшахтоха гIерта. Белхан стаг цкъа цхьана, ткъа тIаккха кхечу агIор ийзаво цара, новкъара иза гуттар а тило гIерта уьш.\nСуна а хаабелла цара беш болу зуламе болх. Цара сий доу вайн партин, цу тIе кхидолу уггаре а сийдоцу питанаш а леладо цара: «Большевикашна цхьаьнце а цхаьнакхета ца лаьа? Большевикаш пролетариате герзаш даларехьа, диктатурехьа бу? Делахь хIета, уьш герзашца гIаттам барехьа бу-кх? Ткъа хIун деш Iа уьш? ХIунда ца гIуьтту уьш?»\nИ церан зуламе бекар цхьаболчу белхалошна юкъадаржа а доладелла.\nТIаьххьарчу гуламашкахь белхалоша соьга маьхьарий деттара: вай хIунда ца гIуьтту? Цкъа а чаккхе йоцуш «кечлуш» хIунда ду вай? И маьхьарий детташ берш дика кхеташ боцу, ойла кхехкаш йолу белхалой хила а тарло, ткъа оцу зуламхоша дуьйцучу туьйранех тешна болу питанчаш хила а тарло.\nДелахь ваьшка хаттар де вай: тарлой вайн хIинца герзашца гIаттам баран некъа тIе довла? ПхоьалгIачуй, йолхалгIачуй шерашкахь хилларг юха доло?\nКурганов чохь болчаьрга дIа-схьахьаьжира.\n– ХIан-хIа, ца тарло, – аьлла, чIоггIа жоп делира цо. – Цкъа а ца кхиинчу тайпана белхалойн класс хIокху шерашкахь кхиъаншехь, ца тарло.\nТкъа хIунда ца тарло?\nТужуркин киснара масех брошюра схьаяьккхира Кургановс.\n– Накъост Ленина оцу хьокъехь аьллачул дика, кхетош, нийса цхьаммо а эр дац. Кхузахь соьгахь цо тIаьхьарчу хенахь язйина «Революцин урокаш» боху статья а, цул хьалха язйина йолу масех материал а ю. Оцу гIуллакхан хьокъехь дуьххьал дIа дуьйцуш йолу меттигаш йоьшур ю ас шуна.\nОцу брошюркашна тIехь шаьш дуьйцуш долчу гIуллакхах лаьцна йолу алсамо мехала меттигаш чIогIа лерина, дош ша-ша къастош олуш, дIайийшира цо.\n– Кхетий шу, накъостий! Питанчаша маг-магийначарна тIе а ца детталуш, ткъа шайн ницкъаш гулбан беза, вовшахкхетар, зIе хилар чIагIдан деза. Революционерийн – майрачу, муьтIахь болчу, сацам боллуш болчу, шайн са а кхоор доцуш болчу нехан – керла отрядаш кечъян еза. Зераш хьалхахьа дуккха а ду. Вайх муьлхха а хIаллакьхила тарло къийсамехь – бакъдолчунна дуьххьала дIа бIаьра хьажа веза.\nКургановс, чуьраваьлла, амма кхетош, хьекъале, сацам боллуш, къамел дора, хIоранна шен-шена тIе бIаьргаш а хIиттош.\n– Накъостий, вайн балхо лоьху лерина ларлуш хилар, тидаме а, къайле ларъян хууш а хилар. Диц ма делаш, вайх цхьаммо ледарло ялийтича, иттаннаш кхиберш хIаллакьхила тарлуш хилар. Ца оьшучохь цхьана а тайпана турпалалла гайтар, дезадеттар хила мегар дац! Дуьйцийла йоцуш кхочушбан беза лакхара охьа болу гайтам. ХIума карахь долуш хила веза, амма оьшучохь хьекъале хIума.\nЙовхарш а йина, са а даьIна, кхин тIетуьйхира цо:\n– Со декхарийлахь ву шуьга дIахаийта: вай тергалдеш ду шуна. Делахь хIета, ларлуш а, доьналла долуш а хила деза.\n– Белхалошна тIе жоьпаллин гIуллакх дуьллу: шайн накъостий харцахьарчу новкъа ма бахийталаш, ларбелаш уьш, къамелаш делаш цаьрца.\nХIара кехаташший, брошюрашший дIа а эций, чIогIа ларлуш дIаяржае нахана юккъехь. Шу, мелла а долуш долчух кхеташ а, алсам хууш а, дешна а, шаьш лелориг девзаш а дерш, декхарийлахь ду кхиберш шайна тIаьхьахIитто. Сийлахь-доккха гIуллакх дийр ду аш иза дарца! Мекха йоларца къийсалаш, дIаяккхалаш иза!\nБелхалошка хьоьжура Бено: буьрса, чIогIа ойла йолуш болчу цара сапарггIат, шайна хьоме, дезаран гIуллакх санна, тIеийцира шайна тIедиллинарг. Аптекера экаме хIуманаш санна, чIогIа лерина, Iалашдеш и кехаташ схьа а эцна, пачканаш еш, дIа а хьерчадеш, вуно лорий къайладохура цара.\n– Ткъа ахь, Бено, хIара конверт кхана дIалур ю, ас хьайна стомара вокзалехь гайтинчу накъосте, хьуна иза каро волу меттиг Карантинни гавань ю. Цхьана куьйгара конверт дIалур ю ахь, ткъа вукхуьнца волавелла воьддушехь цуьнгарниг схьаоьцур ю ахь.\nКурганов дукха лерина Бенога дIахьаьжира, жимачу стаге ша тIедиллинарг кхочушдалур дуй техьа бохург талла воллуш санна. Бенос цунна тIера бIаьрг дIа ца баьккхира – сох теша мегар ду хьуна бохуш санна. Пакет схьа а эцна, агIорхьа дIа а ваьлла, Танегахьа хьаьжира иза.\nЦецваьлла висира иза: мел тера яра иза хIинца Ульяшевах, дикачу, хьомечу Ульяшевах, цуьнан керахь еллачу «Мариямах». Танин юьхь кхоьлина, ойлане яра. Хьалха белхалошка а хьаьжна, тIаккха къайлаха чолхе болх бар шена тIедиллинчу Кургановга, оцу минотехь боккхачу тидамца ладоьгIуш воллучу Бендле, дIахьаьжира иза – цуьнан бIаьргашна чохь цIеран суйнаш лепара: мел дика ду-кх гонахара адамаш! Уьш – оьзда, шаьш ца кхоош болу революцин турпалхой!\nТIаккха цхьа цIеххьана шовкъе хилла, билггал цхьана хIумане сатуьйсуш санна, цхьаъ дагахь вешега дIахьаьжира иза. Бено кхийтира: йоI ю, тIе йиша а ю аьлла, «къа а хетта», Петра, цхьа хIума тIе а ца дуьллуш, ша йитарна кхоьрура иза. Иза гIалат а велира: цунна тIедиллар деш Курганов вист хуьллушехь, оцу сохьта тохаелла, ерриге екхаелла, ирсе дIахIоьттира иза.\nIуьйранна самаваьлла Бено оцу сохьта хьалаиккхира шен «меттара»:\nизий, Таний тахана-х шайна тIедиллинарг кхочушдан декхарийлахь ду.\nИза кхузахь коммунехь волу мел кIезиг хан яьлла, – ткъа хIетте а мел хийцаделла, чулацамах дуьзна цуьнан дахар! Ма-дарра аьлча кхузахь хилла-кх иза а воккха.\n«ТIаьхьа ма висахьара! – аьлла, сихвелира иза. – Таняс ма аьллий, ша соьца йогIур ю! Ма дика ду иза! Вовшийн куьйгаш лаьцна, агIонах агIо тоьхна, оьшуш меттиг хилахь вовшашна гIо а деш, вовшийн кIелхьара а доккхуш, дIадахар! Ткъа иза-х ирс ду!»\nЦIеххьана сихха а, чIогIа а деттадала делира цуьнан дог: хIара волчу чуелира Таня. Ирс ша ду-кх цуьнан ойланашна тIегIерташ.\nКхин цхьа сахьт даьлча гаванехь, хIорда йистехь, дара и шиъ. Бенос меллаша гола Iоьттира Танина.\n– ВогIуш ву, – лерехь а олуш.\nСийна коч юьйхина, карахь пхьеран гIирсаш болуш, балха воьдуш санна, дуьхьал вогIуш вара цхьа стаг. Танин дог тохаделира, амма цо иза гучу ца даьккхира, – мелхо а ела къежира иза.\nБелхалочуьнга дIанисвелча, болар ца талхош, Бенос цуьнга дIаелира шегара конверт, оццу секундехь цуьнгарниг схьа а ийцира цо. И дерриге а хилира бIаьрган негIар тухучу сохьта: вовшийн бевзаш а боцуш санна, дIа-схьабахара хIорш.\nЙис йиллина, кIайн лаьттачу Александрийски паркан агIонашкарчу некъех цхьанна тIехь Таняс а дира иза: хан тоьхна волчу пхьерера кехат схьа а оьцуш, шегарниг цуьнга дIаделира цо. Оцо цIоцкъамаш саттийра, ткъа хIара кхийтира – аьрру агIор яхара хIара, ткъа иза аьтто агIор дIавахара.\nШаьшшинна тIедиллинарг кхочуш а дина, къона дитташ долчухьа паркерчу гIанта тIе охьа а хиина, сецира Таний, Беной. Церан бIаьргаш вовшахкхийтира – цхьабосса, кIорггехь дохку сийна бIаьргаш, аьхка екхначу дийнахь хIорд санна, хеталуш долу. Цунна шена а дагахь доцуш вуно ийзалуш Танин куьг схьалецира Бенос. Мел дукха цуьнга хIинца дийца лаьара-кх кхунна, амма, стенна делахь а, мотт ца луьйра кхуьнан, цхьа бIаьргаш бара лепаш, Iаж санна бос болуш, йогуш ши бесне а яра.\n– Хьо, схьахетарехь, поэтан санна, айаелла ойла йолуш ву.\n– Хаьий хьуна, Таня, дахар бохург… аьлча а… собар дехьа, нагахь хьайна… хьайна уггаре а еза хеташ а, хьан шеца уггаре а деза, кхераме гIуллакх цхьаьнадогIуш а… масала, вайн болх, юкъарчу сийлахь доккхачу ирсан дуьхьа беш йолу йоI шена карийча, шех иза кхетча… Таняс цIоцкъамаш дусийра.\n– ХIа! Хьо хIинцале оьгIазъяха йоллу… – Яллане а ца йоллу. Со дика ладугIуш ю.\nБено цхьанхьа-м генна дIа а, ирах а хьаьжира.\n– Бакъдац ткъа, иза баккъалла а башха дика хир дацара, цхьаьна хилча… даима а цхьаьна, оцу йоIаца… дахарехь цхьаьна? Оцу хьайн езаш йолчу йоIаца, оцу… – Хьаьнца? Мила юьйцу ахь? – аьлла, хаттар деш цуьнан кIеда-мерза аз хезира цунна. Иза шен даг чу хьаьжча санна, хетаделира Бенона.\nЦуьнан сирлачу, ойлане долчу бIаьргашна чохь цунна гира дуьнен чохь мел долуш долу дерриге диканиг, хьомениг, дезаниг, дерриге адамана дала тарлуш долу, хьолах адаман ойла, цуьнан дахар дузуш долу, адамо цхьана дашца шех «ирс» аьлла цIе тиллина дерг.\n– Хьо езар, – юха элира цо. – Хьо… Хьо еза-кх суна, Таня… «Ма тамехь йоккху цо сан цIе», – бохург дагахь а долуш, корта а оллийна, цIийелла кхохкийра иза.\nКхунах тешаш Таняс кхуьнан доккхачу куьйга кера диллинчу куьйгах Iаламат там хиллера цунна, иза хьоме, гуттар кIайн хетара цунна. Иза карахь ловзо, иза даима кара а лаьцна, кетаран пхьуьйшахула гоьле кхаччалц цунна тIе куьг хьакха лаьара цунна. «Ткъа муха мегар ду иза, – олий кхералора иза. – Иза-х товш дац? Муха мегар ду ас оцу хьокъехь ойла яр а?»\nХьаьжа юккъе шад хIоттийна, корта а оллийна, шен деган кхехкар лачкъо гIертара иза, амма оцу хьомсарчу, нисделлачу куьйго, магнито эчиг санна, шена тIеийзаво.\nБенон ницкъ ца кхочура ша-шен сацо, охьа а таьIна довха-даьIначу синан Iаь туьйхира цо Танин куьйгана.\n– Ахь хIун до? – аьлла, меттахъхьайра Таня, – хIунда?\n«Алий ас? – ойла йора цо. – Дера ала, аьр ас».\n– Суна, Таня… а хьан куьг ловзо лиънера, амма ца хIоьтти со: и санна долу ховха куьг ловзадар – иза бех… Сайн кийрарчу цIеран Iаь мукъане а тоха ас цунна аьлла, ойла хиллера сан… Жоп луш цхьаъ ала дагахь яра Таня, амма цхьа а дош ца алалуш йисира иза. Халла шен куьг дег тIе лецира цо – иза чIогIа детталуш дара – бIаьргаш хьаббина, корта ластийра цо: «Иза хIунда до? Со хьо саннарг ю. Вайшиъ-х цхьанийсса накъостий ду».\nЧуьраваьлла, ойла айаелла цхьаъ-м дуьйцуш вара Бено, амма шен ойланашна чуяханчу Танина ца хезара цо дуьйцург. ТIаьххьара а, цIеххьашха самаяьлча санна, цо дуьйцучух кхета гIерташ ладегIа елира иза: «Иштта хилча дика ма дац, иза-х соьга луьйш вара» – бохура цо ойланца ша-шега.\n– ЭхIе, Таня, – элира Бенос вела а воьлуш, – мел дикачу, башхачу некъа тIехь вовшахкхетта-кх вайшиъ! Вайшиммо а еш ерг цхьа ойла ю, цхьаннан хьокъехь, вай ший а тешаш дерг а цхьаъ ду – ойланаш, къинхьегам цхьаъ бу! Вайшинне а лаьа вешан дахар цхьабосса хуьлийла. Таня, со тешаш ву-кх вайшиъ ирс долуш хирг хиларх! Амма иза вайна атта догIур доцийла хаьа суна, иза бакъду. Амма хIетте а, вайшиъ, вай цуьнга кхочур ду, тIамца доккхур ду-кх вай иза, ирс!\n– Бакълоь, бакълоь, – олуш, корта ластийра Таняс. – Иза дерриге нийса ду… Со а, хьуна санна, иштта хеташ ю! Со иштта чIогIа йоккхае… Паркерчу гIа доьжна дерзинадевллачу дитташна юккъехула дIа шера гуш йолу стигал а, гуш долу хIордан га а гайтира Бенос цунна бIаьргашца.\n– Хьажахьа, – элира цо, – дIо стигале. Бух боцу сийна стигал… Ткъа хIорд… дуккха а хIордаш. Ткъа царна дехьа исбаьхьа башха Iалам долуш латтанаш ду: вайн ду, дерриге дуьненахь а ду… бIаьргашна ца го уьш дукха генахь хиларна… хIара дерриге дуьне мара а лацалур дац я ган таро а хир яц, тIехдоккха хиларна. Амма суна хIара дерриге а го.\nХIорш – хьан бIаьргаш бу… царна чохь – дерриге, дерриге дуьне ду… Хьо ду-кх – дерриге… Меллаша вовшийн куьйгаш лаьцна догIура и шиъ, къона, ирсе, вовшийн дезаш, майрра долу шиъ. Дахаро керлачу некъа тIе кхойкхура цаьрга – къоначу ницкъех дуьзна долуш, хиндолчуьнгахьа кхача Iалашо йолуш долу и шиъ оцу некъа тIе догIура ширачу паркан тIе ло диллина лаьттачу новкъахула… Парк чекхъелира. Ураман гIовгIано саметта далийра и шиъ.\nЦIеххьана цхьа хIума дагадеанчу Таняс, «Ах!» а аьлла, Бенон куьг схьалецира.\n– Бено, бехк ма билла, со бехке ю хьуна хьалха, – элира цо. Оцу сохьта Бенон юьхьа тIе IиндагI хIоьттира: сагатделла, цецвелира иза.\n– Шек ма вала, хIумма а кхераме хIума дац, – олуш, елакъежира иза. – Дуьххьал дIа хьоьга деана кехат ду-кх, ткъа суна хьоьга иза ала дицделлера. Иштта стоьла тIехь Iуьллуш ду-кх.\n– Стоьла тIеххьий?\nЦецваьллачу Бенос цIоцкъамаш айира.\n– Ду те, хьан чохь.\n– Сан чоххьий? – Бено кхин а цецвелира. – Иза… ТонягIаьргаххьий?\nДу бохург чIагIдеш, Таняс корта ластийра.\n– Дукха хан ю иза деана. Бехк ма Билла, иштта тIаьхьа аларна. Схьахетарехь, шун цIера ду иза. Вало со йолчу гIур ду вайшиъ – хIинца доьшур ахь иза.\nТонин хIусамехьа дIадирзира и шиъ.\n– Суна Тоня йовзарх цецваьллий хьо?\n– Дера ваьлла! ХIара дерриге а иштта дагахь доцуш! Иза мичара евза хьуна?\n– Тоня тхан группин куьйгалхо ю. Лакхарчу курсехь, кху шарахь чекхйолуш доьшуш ю иза. Ткъа цул совнаха, со и йолчохь Iаш а ю.\nДагахь цхьа хаттар долуш санна, Танига дIахьаьжира Бено.\n– Я те, – аьлла, цунна дагахь дерг чIагIдира цо. – Хьо иза йолчуьра вайчхьана дуьйна цигахь Iаш ю со. ХIа, вало, вало. Суна цуьнгара дуккха а хезна хьан хьокъехь дуьйцуш. Ас айса а дийцира цунна сайна хьо гар.\nНагахь иштта ца нисделлехьара, цо хьо лохур а вацара моьтту хьуна?\nХIусамехь вехаш волу стаг тIап ца олуш вов, ткъа иза са а ца гатдеш Iан еза?!\nЦо цуьнан пхьаьрсах чекх куьг даькхина, кхин а чехка дIадоладелира и шиъ.\nХIинца дукха хан йоццуш Бено Iийна волчу, ткъа хIинца Таня чохь Iаш йолчу цIа чохь, тохара санна дара: стол а, маьнга а, гIаь нташ а иштта лаьтташ дара. Ур-атталла гата а, тохара санна, шен меттехь кхозуш дара, чертеж тIехь еш долу у корехь лаьтташ гора.\nБенос собар доцуш сиха даьстира кехат. «Здрасти дорогой наш брат»\n(«Маршалла ду хьоьга тхан хьоме ваша»), – аьлла, дийшира цо хьалхара могIанаш.\n«Баккъалла а йижарша яздина техьа хIара? Цара яздина: куьйгаш Iайшатий, ПетIаматий таIийна. Хьажахьа – яздан Iемина-кх царна! – цуьнан бIаьргаш шуьйра дIаделладелира. – Хьан Iамийна техьа царна?»\n«…Хьоме тхан ваша, тхоьга хьан кехат ца кхочу дикка хан ю. Хьоьга тхан кехат кхаьчна я ца кхаьчна ца хаьа тхуна. Хьан могушалла муха ю а ца хаьа тхуна… Дада цомгуш волчу хенахь даима а йоьлхура вайн нана.\nЦо хIун бохура ца хаьа тхуна, тхо ца кхетара цо дуьйцучух… хьоме тхан ваша, цIа волахьа»… Бено дикка веха Iийра вист ца хуьлуш… Ур-атталла йоккха стаг чуйогIуш а ца хиира цунна, ткъа иза корта а ластийна, юха а араелира.\n– Бено, хьан сагатделла? Вон хаамаш бу, хIан? – хаьттира Таняс, цунна хиллачу цатаман дакъа кхаьчначу, и ша а яра иза хууш цатам хилла а, гIайгIане а. Бенос кехат дIакховдийра цуьнга. Иза дешча корта охьабахара цуьнан.\n– Бено… хьо… хьо гIур вуй?\nГIур ву, аьлла, корта таIийра Бенос.\n– Суна хьо гIур вац моьттура. ХIан-хIа, гIо хьо… Юха ца ван а тарло хьо-м… Бенос бIаьргаш айбира цунна тIе.\n– Со цигахь… мел дукха а баттахь бен хьелур вац, – элира цо кхохкийна. – Дуьйцийла йоццуш юхавогIур ву со. Хьох къастий? Сан дахар дар гIоле ю суна оцул, Таня!\n– Со теша хьох, Бено. ХIетте а бах ас хьоьга: ваха веза. Дай-наний бохург доккха хIума ду. Иза хьан сийлахь декхар ду, Бено, цига вахар.\nУьш боцуш висар йоккха гIайгIа ю, ткъа халчу минотехь уьш къеллехь битар – иза зулам ду. Бено, сан а яра нана, ткъа да дага ца вогIу суна. Да велла, ткъа иза цуьнан некъа – вайн некъа тIе дIахIоьттира, халкъана гIуллакх деш яра иза. Со тхайн ненан йиша йолчохь кхиина. Ас даима а хоттура: «Мичахь ю сан нана? – олий, ткъа сан да веллачул тIаьхьа кхуззий бен ца гира суна иза. ТIаьххьара иза суна гира ялх шо хьалха, хIетахь сан дейтта шо дара. Иза дукха а ца Iийра, со мара а йихкина, суна барташ баьхна, дIаяхара. Кхин пхи шо даьлча цIеххьашха елира ненайиша а, ткъа кхин масех де даьлча хаам хилира – мама елла, ма-дарра аьлча – йийна, аьлла. ХIинца со цхьа ю-кх.\nТанин сийна бIаьргаш дахкарх дуьзнера. Меттах ца хьовш шена хьалха дIахьоьжуш Iара иза, ситтина долу цуьнан Iаьржа цIоцкъамаш наггахь меттахъхьовра.\n– Со дерригенах а кхеташ ву, Таня! Суна сайна а дукха гина вонаш… Со дерригенах а кхета!\n– Баркалла хьуна. Иза-м ас иштта дIа, дашна дIадуьйций. Мамин белхан, дахаран хьокъехь ненайишас дийцира суна, со мелла а кхеттал хиллачу хенахь. ТIе кехат а дешийтира соьга; мамас яздора ненайише а, Петега а.\n– Вайн Курганов вуй ахь вуьйцург?\n– Ву те. Иза сол дуккха а воккха ву. Ас хьоьга дерриге а дуьйцу, тешамечу доттагIчуьнга санна, – аьлла, цуьнан бIаьргашна чухьаьжира иза. – Иза ду-кха сан уггаре дезаниг, сан дIадаханчух уггаре мехалниг.\nНенайишас дуьйцура суна мамий, Петий лацар, уьш чубохкар, сибарех бахийтар. Петина дукха хаьа мамин хьокъехь. Ткъа цуьнан хьокъехь долу хIор дош а деза хета суна. Суна чIогIа лаьара цуьнан тIаьххьарчу денойн хьокъехь хаа! Со-м, Екатеринодаре а, Владикавказе а яхара иза хаархьама!\n– БуритIехь, аьлча а Владикавказей? Тхан наха БуритIе олу цунах, – Бено цецвелира.\n– Хьо ма цецвелира?\n– Таня, алахьа, аш дешначу кехаташна тIехь Степан Тарасович боху стаг варий хьехош?\nШий а и шиъ гIенташна тIера хьалагIаьттира.\n– Таня… хьан мама… Ульяшева ярий… Бенос охьа а таьIна боккхачу безамца Танин куьйга тIе барт баьккхир.\n– Яло Таня, – элира цо меллаша. – Курганов волчу гIур ду вайша.\nКхааммо а хьан ненах лаьцна дуьйцур ду вай! Цунна евзара сан нана а, да а, со а… Яло!\n– Ванах, хIара хIун ду, хIокху дахарехь хуьлуш дерг? Вало, дера гIо. – Таня чIогIа йоьхначух теро яра.\nАмма неIаре кхаьчча сецира иза:\n– Ткъа, Тонига хьажа тарлур дац? Иза иштта чIогIа хьо ган лууш яра!\n– ХIан-хIа, ялол. Тоня йолчу со кхана вогIур ву.\nБеной, Таний Пушкински урамехула дIахьаьвзинчу оццу хенахь Курганов Ланжеронера ара а ваьлла, Александрийски паркан йисттерчу аллейна тIекхечира, кхузахь Бендлаца йиллина меттиг яра цуьнан. Цигара а ший цхьаьний дIаваха дезаш вара и шиъ. Курганов гIанта тIе охьалахвелира, шен накъост тIеваллац. Дукха хан ялале, ван а веана, кхунна юххе охьахиира Бендль.\n– Аьтто хилин хьан?\n– Буьззина аьтто-м ца хили. Коьрта дерг дин ас, амма къамел дойла ца хили:\nГобаьккхина гонаха мотт беттарш бу аьлла, хаам бира соьга.\n– Ткъа конференцера векал мукъане а гин хьуна?\n– Гира дера.\n– Большевикийн сацаман копи схьаийцирий ахь?\n– Иза лойла ца хилира цуьнан. Цуьнан чулацам дешнашца схьабийцира цо суна.\n– ДагабогIий хьуна?\nХIума баккъала а дика дагахь лаьтташ волчу Бендла, хIор дош а дагадогIу ала мегар долуш, схьабийцира конференцин сацам. Амма, оццу минотехь новкъа раз схьабогIучера, карахь хIумнаш юхкучеран тоба гучуелира. Белшах тесна долчу доьхкарша сецош некха хьалха лецна чохь цигаьркаш йолу яьшканаш а йолуш, яьшканашна негIаран метта тоьхна ангали дара.\nУрамехула буьйлабелла а лелла, парка чу баьхкира уьш, ткъа цигара тIебаьхкира, амма оцу сохьта юха а аллейна тIебевлира. Тоба еш, гул а белла, цхьа хIума дуьйцуш санна, вовшашка шабар-шибарш дина, цхьацца агIор дIасабаьржира уьш.\nКурганов гIанта тIера хьалагIатта кхиале, царах цхьаъ яьшка карахь цунна тIевеара.\n– Цигаьркаш ца еза хьуна? – элира цо, цуьнан юьхь тIе бIаьргаш а доьгIна.\n– Ца оьшу, узуш вац со, – элира цхьана хIумнах шекваьллачу Кургановс. – Иттех шо ду ас цигаьрка йитина, – аьлла, тIе а тоьхна, художникаца цхьаьний дIанехьа велира иза. Цигаьркаш юхкуш верг, дIавоьду а моттийтина, кхин цхьа минот яьлча, юха а вирзина, аллей кхачаяллалц, кхарна тIаьхьахIоьттина веара. Кхиберш а юьстахо кхарна хьалхабевлира, цIеххьана шайгара яьшканаш охьа а кхийсина, хIокху шина доттагIчунна тIетасабелира уьш.\n«Коммунараш» къар ца лора. Амма ницкъаш цхьабосса бацара; уьш шаберш а кхарна тIебеттабелира, хIорш охьа а тоьхна, дIабехка дагахь.\nАмма кхара чIогIа дуьхьало йора, шаьшшиъ цIийша а вуьзна, сахаьдда кIел а висна, охьавожжалц. И шиъ чехкка паркера араваьккхира цара.\nТкъа оццу хенахь «Коммуне» юхадогIуш дара Беной, Таний. Суьйре йоьлла яьллера, бода буьйлира, ткъа Курганов ца вогIура. Я художник а ца веара юха. Ур-атталла гимназисташ а ца баьхкира буьйса йоьлча а цIа.\nТаня новкъа а яьккхина, Тоня йолчу а ца воьдуш, цIа веара Бено.\nБуьйса юкъал а тIех яьлча, иза кхийтира шен накъостий цIа богIург цахиларх. Иза башха чIогIа сагатдина а вацара: къайле ларъян дезарна царах хIор а буьйсанна цIа ца вогIуш меттигаш хуьлура, шайн хIусаме лар тIе полици ца кхачийтархьама. Кхин цхьана эха сохьтехь хиина а Iийна, художникан дивана тIе агIор а ваьлла, ойла йира цо. Охьавижалур волуш вацара иза, наб яйна яьллера. ХIоккху гIуллакхах ма-варра кхеташ вацара иза: цхьана хенахь берриш а хIунда бахана уьш? Буьйсанна хан яьллачу хенахь луьстта, чIогIа неI тоьхча, хIумма а цец ца велира иза: дерриге а кхеташ дара. Цхьа тамашийна, цуьнга шега а иза иштта хIунда ду а алалур доцуш, бен а ца хеташ дIайиллира цо неI. Цунна хьалха лаьтташ виъ полицейски а, кхеран урам карахь берг а вара.\nБIаьрган негIар тухучу сохьта, цара харжар доцуш, тIекIелтуьйхира чохь мел йолу книгаш а, тетрадаш а – уьш ерриге а шаршу юкъа дIахьарчийра. И шад а эцна дIабахара уьш. Бено а вигира цара шайца.\n– Мичара схьаваьлла ву хьо? – аьлла, хаттар дира цуьнга полицин участкехь оганал дехьа хиина Iаш волчу пурстоьпо.\n– Мичара схьаваьлла вуй? – аьлла, паргIат юхахаьттира Бенос.\n– Бах те, вала алий!\n– Къилбседа Кавказера ву.\n– Ткъа цигара мичхьара ву?\n– Муха мичхьара?\n– И бохург хIун ду? – пурстоп оьгIазвахна кхохкийра, цо юха хаттар дича, и шех воьлу моьттина. – Ас лоллур ву хьо кхузара!\n– Кхузарий! Ма дика хир дара иза, суна чIогIа хазахетара дара.\n– Сацийта! Вист ма хила! – олуш, стоьла тIе буй а тоьхна, нуьйда таIийра пурстоьпо.\n– ДIавига иза!..\nКхаа дийнахь левира Бено. Цуьнгара хIумма а даккха а ца делла, полицис иза «университете» дIахьажийра, и цIе тиллинера кхузахь йолчу, Россехь уггаре яккхийчарах цхьаъ йолчу набахтина… ТIекхечира февраль бутт, доккха диллина ло а дара, хIоьттина шело а яра, когаш кIел «цIаз-цIиз» деш. «Нуьцкъала дIабохуьйтуш болчеран»\nтобанах дIа а тоьхна, дIавахийта вокзале валийра Бено, «столыпински»\nвагон тIе а хаийна, къилбеседехьа дIахьаьжира иза.\nДоза доцуш яккхийчу, шийлачу, тIехь ло долчу аренашкахула дIа бара иза воьду некъ. Вагонан коран гIорийнчу бIаьргехула арахьаьжча, халла гуш яра хIорш чехкка тIехбовлуш йолу, цхьана кеппара йина йолу тиша ярташ. БIаьрг тIехь ца соцуш чехка тIехйолура цIерпошт некъаца долчу цIеношна а, телеграфан бIогIамашна а: наг-наггахь саца а соцура цIерпошт. Буса станцешкахь гIийлла серло луш дIаоьхкина яра мехкдаьттанца ягош фонараш, дукхах йолчу станцешкахула ца соцуш тIехйолура цIерпошт.\nХилларг ца хууш, гIайгIане вара Бено. Шегара даьлла башха хIума а дац, кхечерчарал вон дац шен гIуллакх бохуш, ша шен дог паргIатдаккха гIертара иза. «Со-м жима а ву, могуш а ву, дIавахийтар бен кхин йина кхел яц суна» бохург дара цуьнан дагахь. Делахь хIета, миччахьа ша вахийтича а, ша паргIатонехь хир ву аьлла, хетара цунна. Цундела болх а беш, шен цIерачераций, Таниций зIе таса, цаьрга кехаташ яздан таро хир ю… Ткъа кхечеран гIуллакх дуккха а вон ду: набахтехь яккха дуккха а шерашна тоьхна хан, каторга, дерригенах а дIахервина хилар… «Хьо-м хIуманна тIехь аьтто болуш ву Саволька!» – Ульяшевас аьлла дешнаш дагаоьхура цунна… Ульяшевас, Танин нанас… Ткъа дукха хан ма яц цо ша а Танега ирс атта хуьлуш дац, цуьнга кхача гIерташ дуккха а новкъарлонаш лан еза, халонаш хьега еза, къийса деза баьхна. ХIорш ю-кх дуьххьарлера новкъарлонаш, дуьххьарлера зер ду-кх хIара.\nКхин масех де-буьйса даьлча, Вяткехь охьавоссийра Бено. Доцца цуьнга хеттарш деш, иза левинчул тIаьхьа, полицина хиира гIалат далар:\nцхьаммо-м Владикавказан меттина Владивосток а диллина, ткъа приговор тIе «ша вехаш волчу метте дIавахийта» аьлла яздинера.\n– Оха хьо паргIатвоккхур ву, – элира цуьнан начальнико, – нагахь ахьа сихонца хьо даиманна а вехаш хиллачу метте дIаваха тIелоцуш кехат лахь.\n– Ткъа со муха гIур ву цхьа кепек ахча доцуш?\n– Хьо лоцуш, хьоьгара даьккхина цхьайтта сом ахча ду хьан тхоьгахь, хьуна дIадала дезаш. ХIара ду и ахча, куьг яздел. ХIун хилла?\nКIезиг ду? Делахь хIета, цу агIор дIабахийтина тутмакхаш хиллалц, набахтехь собар дан дезар ду хьан. Иза кестта хилахь тамаша бу. Хьайна луъург де-кх.\nБакъду, хIуъа а дина а, кхузара сихха дIавала дезара! ХIун хаьа, Вяткера Кавказе йоьду этап кестта ца хуьлий а. Мухха кхаьчна а дIакхочур ву со.\nДIагIур ву ша аьлла, тIелоцуш кехат а делла, ураме велира Бено.\nБакъду, Одессехь иза лаца баьхкинчу хенахь цуьнгахь хилла ахча дикка алсам дара. Амма къийсар пайдехь дацара. ХIумма а дац-кх, кхузара дIаваьлчхьана!\nТкъа тIеюхучуьнца ледара дара гIуллакх: Одессехь, набахтехь шен йовха тужурка, къилбаседехьа дIавохуьйтуш волчу тутмакхана еллера цо. Иза аьхка лаьцнера, цхьа хечий, юткъа коччий бен тIехь а йоцуш, Бенос гIо ца динехьара, дан хIума доцуш вара иза, цундела Бено хIинца ша виснера, шелонгахь тIеюха йовха бедар а йоцуш.\nВокзале ма валло ведда веара иза. Буфетехь цкъа-шозза хьалаайбина ши стака довха чай а мелла, касси тIевахара иза.\n– ХIокху ахчанах доггIучу билет ло суна, – аьлла, туьма дIакховдийра цо.\n– Ткъа хьуна мичхьа деза билет?\n– Деза-м Владикавказе дезара суна, амма… – АхIа… Юха а изза, ахча доцушший? – аьлла, охьа а таьIна, ахча схьаийцира кассира.\n– Изза дара иза-м, билет лой валал хьо, – аьлла чIагIдира Бенос.\n– ДIаэца!.. – Вятка – Москва – Харьков агIорхьа йоьдучу цIерпоштана билет а, мелла а кегийра ахча а схьаийцира Бенос, тIаккха ара а ваьлла, вагон техиира иза. «Кхин дIа хIун дан деза техьа аса? – аьлла, воьхна висира Бено. – Я ахча а дац, я бевзарш а бац. ТIеюха йовха хIума а яц…». ТIекхечира буьйса. Шелонна верриг а вегош вара Бено.\nАрахь ца соццуш, цIийзаш хьоькхуш бара шийла мох. Кест-кеста ша волчохь ха а хоьрцуш, наб ца кхетара кхунна.\nХIетте а Москве кхаччалц мелла а сапаргIат дIакхечира иза: билетан хьокъехь ойла ян ца дезара. Ткъа тIаккха кхидIа… КхидIа Харькове дIакхаччале я цунна дехьа ваьлча шена евзаш а йоцчу метте охьавосса дезара цуьнан… КхидIа хиндерг хууш дацара.\nБено волчуьра цIеххьана хьала а гIаьттина, полки тIе охьахиира: муха тарлур дара иза дицдан? Кургановс хIун эр дара иза иштта хьекъал ца кхочуш хилча? Ткъа Москвахь цуьнан таро ю тохара Одессе воьдуш ша пакет эцна ваханчу Пресне ваха! Муха вицлур ву цунна горга куьзганаш а доьхкина волу и дика воккха стаг?! Оцу сохьта сапаргIатделира цуьнан, Москва дIакхаччалц, парггIат наб йира Бенос.\nАмма, схьагарехь, даима а ца хуьлура Саволькин а аьтто: воккхачу стеган квартире дIакхаьчча, кхо ехха неI еттарх, Бенона жоп луш стаг вацара. Эххар а неI дIа а йиллина, араяьллачу йоккхачу стага дерриге а хеттаршна а цхьа жоп лора: «цIахь вац иза» олий. Бено дIагIур воцийла а хиъна, цIоцкъамаш а саттийна, леррина цуьнга дIа а хьаьжна, иза кхето гIерташ санна йоккхачу стага меллаша элира: «Ткъа аса-х хьоьга боху:\nиза цIахь а вац я хир а вац!»\nБенон дог дуьйжира: цхьаъ хиллий хиира цунна. Воккха стаг а лаьцначух тера дара. Бехказа а ваьлла, ураме юха а аравелира Бено.\nЦуьнан дегайовхо цIеххьана дIаелира.\nКурски вокзалехь сихха масех могIа язбира цо Танега. ХIинца Харькове дIабоьду некъ бара цо юьхьарлаьцнарг. БIаьргаш а хьаббина, амма юханаб ца кхеташерриге а буьйса лакхарчу полки тIехь яьккхира цо. Сахуьллуш тIевеанчу проводнико меттахваьккхира хIара.\n– Пассажир, хIей пассажир! – Бенос бIаьргаш дIабиллира.\n– Хьо охьавосса дезаш ву! Хьо сихло – цIерпошт цхьана минотехь бен ца лаьтта, соций.\nБено охьавоьссина станци вуно жима яра, йогуш мехкдаьттанан ши фонарь а яра. Вокзалерчу горгалина юххехь лаьтташ чуьрчу хина матар а тесна черма дара. Станци чу вахара Бено.\n«Схьакхечи-кх со», – аьлла, ца догIучу дагца велакъежира иза. Цемент хьаькхначу цIенкъахула вола а велла, шийлачу, ша санна болчу пена юххехь а лаьттина, пенах кхозучу графикана тIе а хьаьжна, юхавирзира иза.\n«Ма шело а ю, – олуш, куьйгаш хьакхийра цо. – Ма дарра аьлча, хIун дан деза техьа? Бепиг эца хIума а дац, дIаваха таро а яц».\nДIаеллаеллачу неIарехула шело чуеара. Фонарь а карахь чувелира цхьа стаг, схьагарехь, некъе хьожуш верг я хехо вара иза. Кетар а юьйхина, лергаш долу боккха куй а тиллина волчу стеган маж а, мекхаш а тIе кIац йиллина дара. Фонаран негIар хьала а айина – боданечу серлонгахь халла гуш бара цIоцкъамашна кIел цуьнан бIаьргаш – хIуп аьлла, лампа дIа а яйина, юьхьах пхьош а хьаькхна, юьхь якъа а йина, дежурни чохь волчу цIа чу волавелира иза.\n– Гена юй гIала? – хаьттира Бенос иза саца а вина.\n«Нагахь хьо воьдучохь хьайна хало нислахь, хьайн дог чIоггIа карахь латтаделахь», – бохуш, шен дас дина хьехар дагадеара Бенона. Кхин а цхьажимма хIоьттина а лаьттина, воккхачу стагана тIаьххье чувахара иза.\n– Маршалла хуьлда! – аьлла, станцин дежурнина хьалхха дIахIоьттира Бено.\n– Маршалла хуьлда, – аьлла, кехаташ тIера корта хьала а ца ойуш, жоп делира цо.\n– Алахьа, кхин цIерпошт маца хир ю?..\nДежурни, хьала а гIаьттина, екаш лаьттачу аппаратана тIевахара.\n– ХIа, хIа? ДIакхаьчна? Шен хеннахьий? Делахь хIета, графикца нийса еана иза!.. Ца хаьа! Хьайн тIаьнчикхе алал, ца догIу хабарш ма дийца алий!… ХIаъа!.. Кхана вола – даа чIепалгаш а хир ду, кехатех а ловзур ду вай! Iодика йолда!\n– Алахьа, делан дуьхьа, аьлла юха а Бенос хаттар дешшехь, гаргол туьйхира. Дежурни кхечу аппаратана тIевахара.\n– Ткъе йоьалгIа, дежурни ву!.. ХIун хилла?.. ШозлагIчунна дIаяха бакъой? Ло аса!\nКхоалгIачу аппаратана тIе а вахна, индукторан тIам хьовзийра цо.\nАппарато, гIар-гIар а дина, дуьххьалдIа дежурнин кара цхьа эчиг аракхоьссира.\n– ХIун бах ахьа, жима стаг? – олуш, стоьла тIе а вогIуш, Бенога хьаьжира иза.\n– ЦIерпошт маца хир ю хатта лаьара суна.\n– Мичара а, стенга а йоьду цIерпошта хоьтту хиича, хуур дара-кх, – аьлла, велакъежира и дежурни, «Морзен» догIа схьа а оьцуш.\n– Ростов-Донехьа йоьдург езара суна.\n– Кхин ткъа минот яьлча, хир ю.\n– Баркалла… Кхин цхьа хIума хатта а лаьара суна… – Билет шен хенахь духкур ду.\n– ХIан-хIа… Иза эца таро яц сан… ГIуллакх муха ду аьлча, хIокху станце кхаччалц билетаца веанера со, ткъа, кхидIа ахча а ца тоьъна, билет эца таро йоцуш ву со. Сан чIогIа дехар дара шуьга билет а доцуш со тIехаийтар.\nДежурнис ца кхеташ белш саттийра: «хIинца хIара уьссалгIа ву-кх».\nТкъа хозуьйтуш цо элира:\n– Хаац, коьртачуьнца дийцахьа. Цкъа собар де.\nБено пассажираш чохь болчу цIа чувелира.\nСхьакхечира цIерпошт. Карахь фонарь а йолуш цунна юххехула чекхвелира обер. Цунна тIаьххье дежурни цIа чу Бено а велира.\n– ХIара ву-кх, – Бенона тIе пIелг а хаьжош, – цхьана муьлххачу а станце кхаччалц дIавига таро хир яцара хIара?\n– ХIан-хIа, хир яц! – аьлла, оьгIазе жоп делира коьртачо.\n– Аса чIогIа доьху хьоьга, делан дуьхьа, – олуш, юкъагIоьртира Бено.\n– Таро яц сан, деха ма деха соьга.\n– «Ткъа со гIура-х ма ву», – аьлла, сацийра Бенос, платформи тIе ара а волуш.\nХIара сецначу тамбур тIехь кхин а шийла яра цIерпошт чехка йоьдура. Гонаха гIовгIа яра, шакарш еттара, хьоькхуш шийла юьхь ягош мох бара. НеI дIа а йиллина, луларчу вагон чуьра бригада чуйолуш ца хезира Бенона.\n– Хьан билет мичахь ду? – олуш, цунна тIе фонарь хIоттийра.\n– Дац соьгахь билет… аса элира… А-а! Хьо вара иза аьлларг? Ткъа аса хьоьга ца элира мегар дац? Ткъа хьо хIетте а тIехиъна!.. Оьрсийн маттахь ца элира ас хьоьга!\n«Хьайна ма луъу мохь хьекха ахьа», – бохуш, ойла йора Бенос шелонна куьйгаш а когаш а лехна, амма ша волчуьра меттах ца волура иза.\n– ДIавига иза! ХIинца тIейогIучу станцехь сецча, охьавоссаве!\nНеI дIа а йиллина, кхечу вагонашна чухула дIавахара коьртаниг.\nКондукторех цхьаммо Бено шайн отделени чу вигира. Кхин масех минот яьлча, уьш болчу юхавеара шолгIа кондуктор а.\n– Чекхвели! – аьлла, агIор корта а ластийна, – хIинца Iуьйре тIекхаччалц IадIийриг хир ву.\nСхьахетарехь, и дешнаш оберан хьокъехь дара.\n– ХIан, валол, декъазниг! – аьлла, кондукторех цхьаммо Бенога дIакхайкхира. Стиглашка дIанисвер вай хьо, ткъа Iуьйранна, самаволлушехь, охьа а воссий, яхийта хьайн алаша хьайна луъучу. Хаьий хьуна, и санна долчу гIуллакхана коьртах куьг ца хьоькху!\nШелвелла, мацвелла, кIадвелла волу Бено полки тIе а ваьлла охьавижира. Сел чIогIа шелваларний, гIелваларний, цхьана хIуманан хьокъехь ойла ца яларо цуьнга. Халла бен ша мичахь хилар а, шех хун хуьлуш лаьтта а дага ца догIура цунна. Вагон тIехь техкоро чIогIа наб кхетийра цунна.\nСатоссушехь кондукторо хьалагIаттийра иза.\n– ХьалагIатта! – элира цо, пхьарс а лоцуш. – Харькове кхочуш лаьтта вай! ХIинца кхин бригада хир ю тхан метта!\nШийла Iуьйре яра. Вокзалана го а баьккхина, ураме ваьлла Бено, воьхно волуш, хьалхахьа дIа а хьоьжуш, цхьана маьIIехь сецира. Шелоно лергаш дахьадора, когаш а шелбора «Ванах, кхин дан хIума а доцуш вуьсур ву техьа со? – бохург дага деара цунна. Цкъа а хила мегар дац иштта гIаддайна, муьлхха а халонаш, новкъарлонаш дIаяхьа еза. Амма атта ду-кх иштта ала, амма иза кхочушдан мел хала а ду-кх!»\nДелахь а, цхьана меттехь хIоьттина латта кхин ницкъ бацара: шелоно бегаш ца бора. Бено сихха волавелла дIавахара, ша стенга воьду а ца хууш. Цунна дуьхьалкхийтира ши йоI, гимназехь доьшуш болчеран хорма тIехь а йолуш, Бенога а хьаьжна, елакъежира и шиъ: «Цунна, схьахетарехь, тIехь пальто ца хилча а, йовха ю», бахара церан бIаьргаша. Кхин цхьа минот ялале, ураман маьIIехула гучувелира бIаьргех куьзганаш а долуш волу лакхарчу классера гимназист. «Цунна тIеваха веза со аьлла, сацийра Бенос. – Со меца хилар хоуьйтур аса цунна… ткъа хIун хаьа… иштта»… – Гимназистца ша дIанислушшехь, раз цунна тIеволавелира Бено:\n– Накъост… Со… Гимназисто, цец а ваьлла, бIаьргаш дIахьажийра цуьнгахьа. Бено воьхна висира, халла элира цо:\n– Бехк ма билла… – Со цхьаннах тарвелла хир ву хьуна? ХIумма а дац, хуьлуш ду.\nБено, ша дечух вуьззина кхеташ а воцуш, юх-юха а «хьалхахьа, хаьлхахьа» боху дешнаш а бохуш, кхин а дIавоьдура. Стенга? Цуьнан хьокъехь цо ойла а ца йора. Урам хаьдча, тIаьххьарчу цIенна а тIех а ваьлла, есачу арешка аравелира иза. Цунна хьалха яра тIе ло а диллина шерра йоккха майда, дуьхьал, бIаьргаш чу ло а детташ, хьоькхуш мох бара. Мохо ло дIахьаькхначуьра наг-наггахь гуш гIорийна латта дара, гIорийнчу лаьтта тIехула дIаваха вуно хала доллушехь, ца соцуш дIавоьдуш вара Бено. Когаш а, куьйгаш а дахьйнера цуьнан, тIера гIорийнчу тужурко дегIана йовхо ца лора, ткъа, мелхо а, дегIах иза хьакхаелча, дегIе зуз доуьйтура. Кхетам чуьра вала гергга волчу цо, ша шега хоьттура: «со стенга воьду техьа?» – шен хаттарна жоп ца далалора цуьнга. – Ткъа хIун бен ду мичча вахча а? – боху ойла хьийзара цуьнан коьрта чохь. Дуьххьал со тIекхаьчначу юьртахь хьехархо волчу гIур ву со. Адамаш доцуш-х даций хIара дуьне!» Саца а сецна, гIале кIегархьаьжира иза: Цхьана заводерчу белхалой болчу ваха везаш хиллера со…» Амма юхаверзар хьекъале дацара: дукха гена ваьллера иза.\nКхин цхьа сахьт даьлча, гучуелира нах беха меттиг: гуш дара говрийн божлаш а, амбараш а, рагIош а гонах долуш дина долу даккхий тIулган цIенош, цIеношна гена доцуш гулбина бара хьалдолчу аренан бахаман гIирсаш: ялта ору машинаш а, ялта хьокхургаш а, готанаш а.\nЦIеношна дIанехьа агIор тIехь тхов а бина, дIайоьттина йол а яра, ча а дара. ЦIеношна гена боцчу лома кIел буссуш бара некъ. Кхин цхьа чаккхарма гергга гена йолчу меттехь юрт яра. Оцу ерриге а гIишлошка бIаьрг туьйхира Бенос, я ойла ян а, я кхин дIа некъ бан а ницкъ боцуш волу иза кех чувахара.\n– ХIей! мила ву цигахь? – аьлла, мохь белира. Хала, корта хьала а ойуш, жоп даладелира Бенога.\nЮха а мохь белира. Хинца Бенос жоп ца делира. Цуьнга мохь тоьхна волу стаг къайлавелира. ЦIенойн уча веара Бено, амма кертахула летачу жIаьлеша сацийра иза. Кертара схьаиккхира карахь герзаш а долуш волу бархI хехо.\n– Тебе кому есть? – аьлла, хаьттира царах цхьаммо цуьнга. Цуьнан тIехевшинчу, къарза а къарзина лаьттачу бIаьргаша хIумма а диканиг хир ду ца бохура.\nБено, вист а ца хуьлуш, сецира. Ца кхеташ, цуьнга хьоьжура хехо.\nДаккхийчу цIеношна чуьра аравелира цхьогалан цIоканийн кетар а, холхазан куй а коьртахь, карахь топ а йолуш цхьаъ.\n– Хьо мичара ваьлла? Кхузахь хIун оьшу хьуна? – аьлла, шога хаьттира гIора а вина лаьттачу некъахочуьнга мехкан дас.\n«Новкъа воьдуш…дIакхаччале» – халла элира Бенос. Шен когаш тIехь латта а ца лора иза, хIетте а цецваьлла хехошка хьежа велира иза.\nЦарна тIехь вертанаш дара, коьртахь техкина куйнаш а дара. Цхьаннан куйнна тIехула хьарчийна, ерриге а юьхь дIахьулъеш башлакх яра.\nБенога оцу юккъехула дIахьоьжуш дара, кIора санна, цуьнан Iаьржа бIаьргаш. Коьртах йихкина башлакхаш йоцчеран мажош лергина яра, церан боданечу бIаьргийн хьежар ира дара. ДегIана озий, оьздий болу уьш, шайга хIун олу техьа бохуш, хьоьжуш лаьттара: хIара дIавехка олу техьа я дIа а вехкий, вига веззачу вига, я шодмаш етта олу техьа бохуш.\n– ХIунда хьоьжу иза шуьга иштта? – хаьттира мехкдас хехойх коьрта волчуьнга.\n– Эй-бо, не знай!\nШен хьоладена ша муьтIахь хиларан билгалонна бIаьргаш цунна тIе а къарзийна дIахIоьттира иза.\n– Вехка а вехкий, шаьш долчу дIавига иза. Аса Iуьйранна эр ду шуьга хIун дан деза.\n– ХIун боху мехкдас? – аьлла, хаттар дира шайн маттахь шозлагIчу хехочо.\n– Цо дера боху иза дIавехка, – аьлла, шен лепачу бIаьргашца Бенон агIор дIахьаьжира коьрта хехо.\nХехоша схьалецира Бено. Ткъа цо озийна куьйгаш карара дехира.\n– Э-э! Хьажахь, караравала а гIертийца! – цецбевлира хехой. Бенона го а бина, дIа а вихкина, «кхидIа хIун до?» бохург дагахь долуш мехкдега дIахьаьвсира уьш.\n– ДIагIо! Цхьа гIулч цунна юххера дIа а ма довла! ХIара боьха хIуманаш! Дика хьовсуш ца хилахь, цхьаъ дийр ду цо!\n– Ходи, шорт – аьлла, хьалхавелира хехо.\nЦIеношна генна долчу цхьана цIа чу боьдуш готта некъ бара, керта юххехула дIахьаьвзира иза. БIаьргашна гуш, хьалхахьа чекхболуш, юргIий, гIайба санна, детта тIехь ло лаьттачу ара боьду некъ бара.\nНовкъа ши сту а боьжна дIавоьду гора ахархо. Хехой а гина, архаш а хьайина, стерчашка мохь туьйхира цо: – ХIе-хIей, цоб-цоб, дуьйлало!\nЧехкка дуьйлало, аса хIоъ лур бу шуна!\n– Мехкдас кхин хIума-м ца элира? – боху хаттар дира хехочо коьрта волчуьнга.\n– Цо хIара жулик сахиллалц дIа ма хеца, ваьшца вита аьлла вайга… – Ткъа тIаккха?\n– Ца хаьа. Iуьйранна эр ду.\n– Ткъа хьуна хIун хета: мила ву хIара стаг?\n– Оцу бунт гIаттийнчарах хир ву-кх.\nБено цара дуьйцучуьнга ладоьгIуш Iара. «Ваннах, гIалгIай бу-кх уьш», – аьлла, цецваларца кхийтира иза цара дуьйцучух.\n– Заурбек, дегIах хьажал цунна! – элира коьртаха волчо. Бено юхахьаьжира.\n– Иэ! – Тебе ишто нада? Рывалва ест? Бумба ест?\n– Шу Кавказера дуй? – аьлла, оьрсийн маттахь хаьттира Бенос.\n– Зачем нада? Эй, Муса, хезий хьуна? Вайх лаьцна хоьтту цо!\n– Жоп ма лолахь цунна. Хьажал дегIах, дIагIор вай!..\n– Со ламанан стаг ву, – элира Бенос халла хезаш. Цуьнан кисана хьоьжуш воллу хехо, куй кагбеш тIехьа а теттина, лакхара дуьйна когашка кхаччалц охьа Бенога хьаьжира.\n– Кому ваша ест? Муса, хезий хьуна? ВаллахIи, иза хIилла долуш-м ву… Бенос нохчийн мотт бийцира: ша а ламанан стаг ву элира цо.\n– Иэ! – бохуш, цецбевлла, вовшийн дешнашна юкъа а гIерташ, вовшашка хьоьжура уьш:\n– Мича юьртара ву хьо?..\n– Хьан де цIе хIун ю? ЦIак-цIак-цIак! – аьлла, гIам-гIим дира цара.\n– ДIадаста цуьнан куьйгаш!..\n– Заурбек, верта лол цуьнга!..\n– Валол, валол!\nКертарчу дIанехьа йисттерчу цIа чу бахара хехой. ЦIенкъа верта а тесна охьахаийра цара Бено.\nЙогуш оьрсийн пеш яра, цунна юххе охьахиъна Iаш кхарна юург кечъян а, чоь цIанъян а хIоттийна зуда яра. Чохь йовха а яра, амма локхарийн хьожа йогIура, ламаройн цIа чохь санна.\n– Тета, давай кушай!\nЗудчо кхехкийна уьстагIан жижиг а, чорпа а, бепиг а хьалхадиллира.\nШайца Бено а охьа а хаийна, хIума яа хевшира хехой.\n– Иэ! Хьалххе хIунда ца олура ахьа, хьо мила ву? – бохуш, Бенога а хьоьжуш, цецбуьйлура уьш. ХIума йиина бевлча, хьалхара хIуманаш дIа а яхийтина, ког хецна нараш тIе агIорбевлира уьш. Бено дечган нари тIе, цаьргахьа дIа а вирзина, агIорвелира. Йогучу оьрсийн пешан серлонехула уьш берриш а цхьабосса хеташ гора, – берриш а Iаьржачу аматехь хиларехь а, чоэш а дуьйхина хиларехь а, тIетаIIийна техкина месала куйнаш хиларехь а… – Тхуна дийца хIун ду хьан, хьаша? – хаьттира, коьртара куй дIа а баьккхина, цхьаммо Бенога. Вуззалц хIума йиина Бено ваша а вешна дIаваьллера, чIогIа наб йогIура цунна. Амма, тIегIерташ йолу наб нуьцкъала юха а тоьхна, цо хаьттира:\n– Мехкдена гIуллакхдеш ду шу?\n– Ткъа иза иштта хIунда хоьтту ахьа?\nБено, цхьана минотехь ойла еш, сецира: уьш шех шек ца хилийтархьама, хьекъале уьш кхетачу агIор муха эр дара техьа, ткъа оццу хенахь полицейски болх бечуьра уьш юха а баьхна, шеца дIабига таро хирриг? – дара цуьнан дагахь.\n– Аса иза дера боху, – элира цо, – со дукха хан йоццуш цIера волуш, цига ярташка далийна дукха эскарш дара. ЭхI-хIай, мел дукха адамаш лийцира-кх цара! Цхьаберш Сибрех, цхьаберш набахте кхийсира цара.\n– Иэ! Мичхьа дара иза? – боху хаттар а деш, шайн даьшна кортош айира хехоша. – Муьлхачу юьртахь? Несар-коьртаххьий?\n– Дара дера, цигахь дара иза.\n– Ткъа МочкIа-юьртахь?\n– Цигахь а, массанхьа а изза дара.\nХехой шаьш болччохь меттахъхьайра, церан бIаьргаш Бенона тIехь севцира. Ткъа цо шен къамел дIадолийра:\n– Цхьана юртахь хезира суна, цхьана кIанта бетта мохь: «Мурза! Хьо мичахь ву?» – бохуш.\n– Муха, муха? Мирза? – аьлла, юкъаиккхира юткъа юьхь-марш а йолуш, зIок санна хьаьвзина мара а болуш волу хехо.\n– Мирза бохуш хилла а тарлора цо, – цигахь къасталур дацара. Велха а воьлхуш «мичхьа ву хьо?», «Тхо хIаллакьхуьлуш ду! Кхин тхо карор дац хьуна!» – бохуш, мохь хьоькхура кIанта. Ткъа белхарца дIа-схьа уьдуш мехкарий а бара. Шайн дайшкий, вежаршкий кхойкхура цара… – Иэ! Иза муьлхачу эвлахь дара? – хаьттира юткъа юьхь-марш йолчо. – Соьга-м ца кхойкхура цара? Со ма ву ткъа Мирза!\n«Иштта, иштта», – дагахь долуш, ткъа шена хIумма а дагахь доцчуха, цуьнан дешнаш ца хезчуха, юха а элира Бенос:\n– Э-хIей, хилларггий! Иза дийцина вер вац. Цхьаберш боьлхуш бара, цхьаберш маьхьарий хьоькхуш бара, важаберш эгIийча санна, дIасхьауьдуш бара. Дийцина а хIун дийр ду! Ткъа шуна а ца гина и санна дерг шаьш цIахь долчу хенахь? Пхи-ялх шо хьалха – дага ца догIу шуна?\nТкъа хIинца а ду-кх изза. БуритIе вахнера со – цигахь а, ярташкахь санна, лоьцуш ду адамаш. Цхьаберш вайнахах къахеташ бу, ткъа кхечара олу: «Царна, наьIалт хиларшна, изза дан хьакъ а ду». ХIинца кхетий шу аса шайга кхузахь гIуллакх деш хIунда ду шу, аьлла, динчу хаттарх?\nХехой кIорггера ойла ян бевлира, кест-кеста бист а ца хуьлуш вовшашка а хьоьжуш.\n– Делахь хIета, вайнаш цигахь лоьццуш бу, царна етта, ткъа вай кхузахь, – элира массарна а хозуьйтуш Мирзас, – хIун деш Iа? Лурчах а юрт ягийра. Сан ваша буржалш а тоьхна Сибрех вахийтира. Кхин а дийцахьа! – аьлла, Бенона тIевирзира иза, амма Бенона наб кхеттера.\nЦхьана маьIIехь ека хезара цаьпцалг, меллаша вовшашка дуьйцург а хезара. Ламанан нах бийшаза бара. Бенос дийцинчо сагатдинера церан, дикка хIуманаш дагадаьхкира царна, церан чевнаш юха а меттахъхьайра!\nСахуьллуш, цхьа жимма ханна бен, дIа ца тийра уьш. Хьалха сама Мирза велира. Цунна тIаьххье кхин цхьаъ а гIаьттира. ТIаккха вуьйш а меттахъхьайра. Цхьа Бено вара-кх, сарахь ма вижжара, дечиган дивана тIехь Iуьллуш.\n– Хьо ма Iуьйрре гIаьттина? – аьлла, хаьттира воккхах волчо Мирзега.\nТкъа цо доккха са даьккхира.\n– Вон гIан гира суна.\nЦхьана минотехь ойла а йина, катоьхна чоий, шаьлтий, тапчий тIехь кхозуш долу доьхкий схьа а эцна, тIе хIума а юьйхина, кеч а велла, цкъашозза чухула дIай-схьай а волавелла, коча тур а оьллина, шайх коьрта волчунна тIе а вахана, элира цо:\n– Мусса, со кийча ву-кх… – ЦIа ваха. ЦIа даха деза! – олуш, даггара чуьрчарга дIахьаьжира иза.\nЧуьрчу кхечара цунна го бира.\n– Тхуна а иштта хета: цIа даха деза. Амма цкъа хьалха дерриге а вайна догIург схьадаккха деза. Муса, хьо хьалха дIавало, хьо мел аьлча а, тхох коьрта а ву, ткъа тхо хьуна тIаьхьа хIуьттур ду. Мехкдега ахьа ала деза, гIуллакх иштта а, иштта а ду, цIа даха дезаш ду тхо, алий. Дика ала деза!..\n– Ткъа хьаша, цунна хIун дийр ду вай?\n– Цкъачунна вижна Iенда шена.\n– Хехой, шайна тIе вертанаш а кхоьллина меллаша мехкда волчухьа дIабуьйлабелира.\nIуьйре дохк хIоьттина яра. Геннахь цхьанхьа ека хезаш къийгаш а яра, юьртахь детта диг а хезара. Мехкдеца дийца дезачу хьокъехь ойла а еш, гулбелла дIабоьлхуш бара хехой.\nМехкдас дукха ца Iайтира хIорш шега хьоьжуш. Цунна хьалххе гира шен цIен тIе богIучу ламанхойн тоба.\n– ХIун хилла? – аьлла, цецваьлла хаьттира цо. – Ткъа селханлерчу къуьнна ха хьан дийр ду?\n– Цо хIун боху? – ламанхойн сагатдира цуьнан дешнаша. – ХIей, Муса, алал!\nМехкда юьхьа тIехь вусавелла дIахIоьттира.\n– Мичхьа ву иза?


Кхалсаг духхьал кхалсаг хинна Iац -\nКхалсаг духхьал кхалсаг хинна Iац\nХӀара маӀача сага вахаре кхалсаг хул цун вахара оагӀонаш хувцаш, цун вахаре сийрда лар юташ. Башха яц: нана, йиша, сесаг, йоӀ. Башха дац, уж хьалха хинна дӀабайнабале а, хIанз болаш бале а, е тIехьа тIайоагIача хана хургболаш бале а. Керттера дар да цар маӀача сага вахаре доккха дакъа лоацаш хилар. Эздича кхалсага воӀах, вешах, даьх, маьрах къонах ву, цун сий доаккх, из мехка юкъе лакхву.\nВоча кхалсага цун вахар ийрча доаккх, дуненцара чам боабу, е сийдоацача воаккх. Цу тайпара кхалнах болаш ба маӀача наха уллув цар вахар меттел уж маӀанах шоаш а хувцаболийташ. Амма ше дика йий яц кхалчана ший дег чу Iочухьажача ховргда. Дала эша ма болба эзди кхалнах.\nЭздича кхалнаьха сий ду, уж лоархӀ, царех дог лаз, уж дагабоагӀаш хул укх дунен тIара байна дӀабаьлча а. Кхыча кхалнаха хьокхама бувцаш хул уж царна масал хилар догдоахаш. Шийга даь дика ховчо кулгаш тӀа а бахке лелабу уж, лорабу царна моллагIа хӀама дар кхераш, ца ховчо теркал а биц.\n«Кхалсаг – кхуврча доалахо» яьхад вай даьша. Ма меттахьа а да-кх. Ший цӀен доал деш, мецвар, хьогвар вузавеш, тӀаьдвар вокъвеш, шелвеннар вӀохвеш, харцвар нийсвеш, бакълувчун оагӀо хьаллоацаш, цун дог эсал ца доалийташ новкъост а хиле дӀаотт кхуврча доалахо йола кхалсаг. ЦӀен-даь, берий сий деш цар оамалаш кердайоахаш йолча кхалсагах эзди я ала мегаргда. Ший оамалга хьежжа кхебу цо ший дезал а.\nБерригаш беце а болаш ба къаман юкъе лакхе хьоахабаьраш мо бола Кхалнах. Цар хам бе а, лерхӀам бе а, сий де а, уж дагабахка а, царна дикахетаргдола дош ала а дагадохац вайна цӀаьхха дуненцара уж къаьстача мара. Цу хана-м, вахара лар хаьдача-м фу пайда ба цунна. Тахан дунен чу из яхаш йолча хана хьаста деза кхалсага дог. Нана, йиша, йоӀ, сесаг хийла из, моллагIа яле а кхоачарча эздича кхалнаьха сий дар доастама дац. Вай даьша деш хиннад цу тайпарча соврий сий. Хьа вахар хьалдузар, денгара ди массаза дала хьа уйлаш сомайоахаш хьона юхе хинна кхалсаг дуненцара къаьстача деррига вахар доаслу. Цу тайпара из кхы хьалдузаргдац кхычо. ХӀана аьлча, цун оамалца та, цунца дӀаэ, цох бола деша мах дег чу кхаба ха еза хьона.\nВай боккхийча наха оалаш да, боккъонца вола доттагӀа, воша, воӀ хьа веце а хьона уллув догцӀена сесаг яле кхоачам ба, аьле. Кхы а оал, хийла маӀача сагах сесаго къонах ваьв аьле. Бакълувш йола кхалсаг я хьона духьал хьога нийсдар, бакъахьдар, харцахьдар фуд хьааргдар. Хьо эзди саг ва яхарал совгӀа, хьа эсала оагӀонаш, хьох йоахка во оамалаш белгалйоахаргья цо, цу тайпара бола нах хьона масала а кхувлаш. Доккха вошал да цу тайпарча сесага ший мара дер.\nШий марагара моллагIа цхьа гIалат даьлча, шийна ца дайча мо из дIахьулдеш, из ца дувцаш, «Ала йоIага хаза несийна» яхар мо, цо масал эцаргдолча тайпара мара из хьоа ца деш, хила еза из. МаIача сага хала хул ше эсалвоаккхаш дола дош кхалсага аьлча. Мичча тайпара вале а маIа саг кхалсагал дарже лакхагIа ва. Геттара харцо ювце ше ма дий, вешта мегаргвац маIа саг эсалваккха, сесага хIаьта а мегаргвац. Цудухьа дукхача хIаман хьаькъал дIакхачадезаш я кхалсаг. Цхьабола истий хул шоай моарой футтарбеш, из меггане а мегаргдолаш дац.\nХа йоагӀа, дуне мел латт вахаргволаш хилча, Iа хьай вахар цу тайпарча сагаца декъаргдолаш. Амма дуне дита дезаш да массане а. Вай вахар эргадоахаш, вайна эзди гIулакхаш Ӏомадеш бола кхалнах ба шоай даьша-ноаноша эздий кхебаьраш. Ше-ше хьахулаш вац саг эзди. Цудухьа зIамига йолча хана денз хьехадеза кхалсага вахаре цун эшарг мел дар. Цудухьа лаьрххӀа теркамца кхебе беза кхалнах массадолча вонах уж лорабеш. «Кхалсаг фуъ мо лорае еза» йоах даьй кицо. «ЙоӀа агара яьлча кхалсага гӀулакхаш хьеха» йоах цхьаькха кицо. Кхалсага дакъа доккха хилар хьагойташ да из. Ховха а, корка а, кIаьда а я кхалсаг, из лорае еза.\nДалла хоастам ба цу тайпара эздийча, оамалах, яхьах, деналах, гӀулакхах кхийна кхалнах гIалгIашта юкъе болаш. Жи лорабелаш вай кхалнах. Дог хьасталаш цар, тахан ца деш дисачох кхоана тӀехьа дусаргда шо. Ха сиха йода.\nШоай де дезар а дита дезар а фуд ховшбараш Дала эша ма болба вайна.\n← БIашерений боадонгара илли…\nПочем нынче тень? →


03.06.2019 - Академия наук Чеченской Республики\nЛараме Ахьмад-Хьаьжин Рамзан! Ас даггара декъалво хьо бусулбанийн рузманехь уггаре дезачу денойх долчу Мархадастаран 1ийданан Денца! Веза хинволчу Аллах1а-Дала марханаш къобалдойла хьан, лайна хало а, хьегна къа а Дала меле дуьллийла! Х1окху Мархин баттахь саг1анаш дахарца, совг1аташ дарца ахь бусалба Читать дальше …\nЛараме Аймани Несиевна! Дала марханаш къобалдойла хьан, лайна хало, хьегна къа Дала меле дуьллийла! Х1окху Мархин баттахь, ламасте дирзина ма-хиллара, дакхий саг1анаш дохуш, беркате г1уллакхаш деш, болх д1абаьхьира ахь а, ахь куьйгалла дечу Хьалхарчу Президентан Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1арахчу регионан фондо Читать дальше …\nЙижарий, вежарий – махкахой! Дала Марханаш къобалдойла вайн, лайна хало а, хьегна къа а Дала меле дуьллийла! Х1окху баттахь вайн йина 1амалаш, таравихьаш, даьхна саг1наш, закаташ бахьанехь Лекха хин волчу Аллах1а шен доза доцучу къинхетамана к1ел дуьгийла вай! Вукху шарахь Читать дальше …


КараIамийна пийлаш циркехь\nТIедогIучу шарахь Соьлжа-гIалана юккъахь, гарехь, коьрта базар хиллачу меттехь, ян йоло мега циркан гIишло. Оцу хьокъехь дийцарш дIахьош ду республикан культуран министралло Росгосциркца. Маситта шарахь дахделла долу уьш, хIинца гарехь шай цхьана чакхене кхаьчна. Йоккха хир ю боху цирк. Амма иза йина яьллалц, ханна, гIалахь дIахIоттор ю шапито-цирк.\nЦхьана хенахь Соьлж-ГIалара цирк Къилбаседа Кавказехь цхьаъ бен яцара. Цигахь болх бина артисташ а бара вуно говза лоруш. Масала, оцу циркера говраш хахкархой бара Советийн заманахь, пачхьалкхехь йолчу ткъе ялх тобанал тоьлла а лоруш, Монте-Карло дуьненаюкъарчу циркахойн къийсадаларшкахь дакъалаца къастийна.\nХьалхалерчу циркехь къахьегначу Джабраилов Iабдулле дийхира Маршо Радионо Соьлж-ГIалахь хиллачу цирках а, хIинца ян тарлучух а лаьцна хетарг алар.\nДжабраилов: « Ма доккха хIума дара иза хилча. ТIом дIабаьлча вайна массарна а оьшу иза. Берашна къаьсттина чIогIа еза. Советан Iедал долчу хенахь даима а юьззина хуьлура и цирк. ХIирийн махкара а, Дагестанера а, кхечу республикашкара а бераш а, баккхийнаш а балабора, автобусаш а йохуьйтий. Москохара циркаш а йогIура кхузахь болх бан. Кхуза, масала шапито еъча, меттигаш ца тоьаш, соьга хийла дехна наха шайна билеташ нисдар».\nДжабраилов Iабдул хIIинца ша хьаъ висина махкахь мацахь дуьненна а евзаш хиллачу тобанах. Шен белхан накъостий а дукха дика дагабогIу цунна. Царна юккъахь клоунаш а, пелхьош а бара, бохуш кхин дIа а дуьйцу цо.\nДжабраилов: «Вайн республикехь и говзанчаш шорта бара. ХIинца царах висина со цхьаъ бен вац. Цхьаъ - Тимаев Руслан, Москох Iаш ву. Арчаков Берснакъ вара, Батыров Мохьмад вара. Иштта 5-6 вара тхо. Клоунада лелош а вара нохчийн ши жима стаг. Цхьаннан цIе Руслан яра. Вукхуьнаниг дага ца йогIу суна. Хаза неха санна дика клоунаш а бара уьш. Пелхьо а ву вай уггаре а дикачарах - Виситаев Адам. Иза а ву Москох крла чкъор Iамош».\nДжабраилов Iабдула, шегахь могашалла йоллучуьра, шегара говзалла тIекхуьучу чкъорана дIаяла кийча ву. Шен дахар эрна дIадахана лара ца оьшу боху цо, кегийчарна цхьа трюк мукъане а Iамайойла хилахь.\nДжабраилов: «Вайн кегий нах чIогIа тIах-аьлла а, доьналла долуш а, майра а бу. Со жима волчу хенахь ишшта бацара. Дзюдон турнире ваханера со. Цигахь дара 8 а, 9 а шераш долу бераш. Мел чIогIа летара уьш! Цаьрга хаьжча, хуур\nду уьш мел доьналла долуш а, яхь йолуш а бу».


«Элчанан (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) весеташ»\n6 июля в 10:37 (2010 г.)\nБисмиллахIиррохьманиррохьийм ХЬАЛХАРА ВЕСЕТ «Ла илахIа иллаллахI» аларан дозалла Абу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина хIара: - Ас хаьттира: «ХIай Делан Элча, къематдийнахь, хьоьгара шафаIат бахьана долуш, декъала хинверг мила ву?» - аьлла. Делан Элчано (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) элира: «ХIай Абу ХIурайрат, суна хаьар-кха, ахьчул хьалха цу хьадисах лаьцна сайга цхьаммо а хоттур доций, хьо хьадисашна тIехь чIогIа сутара волу дела. Къематдийнахь соьгара шафаIат бахьана долуш декъала хинверг - даггара «Ла илахIа иллаллахI» аьлларг ву.\nБуьззина пайда хилийтархьама, даладо вай цул тIаьхьа догIу хьадис. Сомитан кIанта Iубадата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) элира, аьлла:\n- АллахI воцург кхин дела вац, цхьаъ ву Иза, Шен декъахо а воцуш, Муххьамад - Цуьнан лай а, Элча а ву, Iийса - Цуьнан лай а, элча а ву, цо Марьямана даг чу тесна дош а, Цуьнгара са а ду, ялсамане хилар а бакъ ду, жоьжахати хилар а бакъ ду, аьлла, тоьшалла динарг - Дала ялсамане вохуьйтур ву, иза муьлххачу Iамална тIехь велахь а.\nТкъа Хьубазата (Дела реза хуьлда цунна) тIетуьйхира:\n- ...ялсаманен бархI неIарх - шена луъучех чу вохуьйтур ву, -\nМуслима а,Тирмизис а дийцинчу кхечу хьадисехь ду:\n- Делан Элчано (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) олуш хезна суна: «АллахI воцург кхин дела вац, Муххьамад Делан Элча ву аьлла, тоьшалла динарг Дала жоьжахатина хьарам вина».\nДела цхьаъ варан хьокъехь долу юкъара весеташ\nИбн Iаббаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцира:\n- Цхьана дийнахь, Пайхамар (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) хьалха а волуш, тхойшиъ воьдуш, цо элира: «ХIай кIант, хьуна цхьа дешнаш Iамо воллу со: «Дела Iалашве ахь, цо хьо а Iалашвийр ву; Дела Iалашве ахь, Иза хьайна хьалха карор ву хьуна; айхьа доьхуш, Деле деха, айхьа гIо доьхуш, Деле гIо деха. Хьуна хоийла, нах хьуна цхьа пайда бан цхьаьнакхетча, цара хьуна пайда бийриг цахилар, Дала хьуна яздинчуьнца бен. Хьуна цхьа зен дан уьш цхьаьнакхетча а, цара хьуна зен дийриг цахилар, Дала хьуна яздинчуьнца бен. Шекъанаш декъаделла, кехаташ дIаъайина».\nТирмизис дIаяздина долчу кхечу хьадисехь ду:\n- Дела Iалашве ахь, Иза хьайна хьалха карор ву хьуна; паргIатонехь Дела виц ма ве, халонехь Цо хьо вицвийр вац. Хьуна хоийла, хьоьга кхаьчна доцург, хьуна хила яздина цахилар, хьоьга кхаьчнарг а - хьуна хилар - паргIато а хилар, халонна тIаьххье аьтто хилар а.\nIилма Iаморан дозалла\nМухарикъан кIанта Къубайсата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина:\n- Со вахара Делан Элча (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) волчу. Цо хаьттира: «ХIай Къубайса, хIун хилла хьуна?» Ас элира: «Къанвелла со, даьIахк а юткъаъелла сан, (цундела) хьо волчу веана-кх со, Лекха хилла волчу Дала суна пайда бен дерг хьоьга сайна Iамадайта». Юха цо элира: «ХIай Къубайса, цхьана а тIулгана, я диттана, я лаьттана уллохула а ваьлла, дIавахана ма вац хьо, цара хьуна гечдар дехна а бен. ХIай Къубайса, айхьа Iуьйра ламаз дича, ахь ала: «Субхьанал-ЛахIи-ль-Iазыйми ва бихьамди-ХIи» (Веза хилла волу Дела шех там мел боцчу хIуманах цIанво ас, Цунна хастам барца»), и бахьана долуш, бIаьрзе хиларх а, уьнах а хьалхавер ву хьо. ХIай Къубайса, ахь ала: «АллахIумма инни асъалу-Ка мима Iинда-Ка, фаафид рахьмата-Ка, ва анзиль Iаллайа мин баракати-Ка» («ХIай Дела, ас хьоьга доьху-кх Хьан дала йишъерг, суна тIейоттахьа Хьайн комаьршалла, Хьайн къинхетам бехьа сох, Хьайн беркаташ диссадехьа суна тIе»)» ХIокху сийлахьчу весето – Iилма Iамор деза хилар гойту.\nАбу Дардаа (Дела реза хуьлда цунна) дийцинчу хьадисехь ду:\n- Делан Элчано (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) олуш хезна суна: «Iилма лохучу новкъа араваьллачунна, Дала, и аравалар бахьана долуш, ялсаманен некъех болчу цхьана новкъа воккхур ву иза. Боккъалла а, маликаша шайн къинхетаме тIемаш мутаIелимна тIе ма дохку, цо лелочунна реза хуьлий. Боккъалла а, Iеламстагана гечдар ма доьху стигланашкахь а, лаьттахь мел долчу Iаламо а, хи чохь долчу чIераша а. Боккъалла а, лайна хьалха Iеламстеган дозалла – седарчашна хьалха къегина кхетта болчу беттан дозаллах терра ду.\nБоккъалла а, Iеламнах пайхамарийн верасаш бу, ткъа пайхамарша ирс эца дитина дац я динар, я дирхIам. Цара ирс эца дитина Iилма. И схьаэцначо – доккха дакъа схьаэцна».\nИШТТА IИЛМАНАН ДОЗАЛЛИН ХЬОКЪЕХЬ\nIассал аль – Мурадан кIанта Сафвана (Дела реза хуьлда цунна) дийцина:\n- Со Пайхамар (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) волчу веара, иза маьждиг чохь, шен цIечу обанна тIе дIа а тевжина, Iуьллуш волуш. Ас цуьнга элира: «ХIай Делан Элча, Iилма Iамо лууш веана-кх со». ТIаккха цо элира: «Марша вогIийла, Iилма лоьхург! Бокъалла а, мутаIеламна маликаша гуо ма бо, цунна шайн тIемашца IиндагI а до. Цул тIаьхьа, цо лоьхушдерг (Iилма) шайна дезар бахьана долуш, уьш вовшийн коьшкала ма хIуьтту, герга йолчу стигала хьалакхаччалц».\nЛекхачу Далла сужда дар\nАбу ТIалхьатан кIанта МиIдана (Дела реза хуьлда цунна) дийцина:\n- Со тIекхечира Делан Элчанан (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) гIуллакххочунна Совбанна.\nАс цуьнга элира: «Ахь суна йийцахьа ас йийр йолу цхьа Iамал, и бахьана долуш, Дала со ялсамане вуьгур а волуш». Юха ас элира: «Далла уггар дукхаеза Iамалш а». И вист ца хилира. КхоазлагIа а цуьнга хаьттира ас. ТIаккха цо элира: «Дуккха а сужданаш дан деза ахь; ахь Далла цхьа а сужда ма ца до, и бахьана долуш, Далла хьо даржехь соввоккхуш а, Цо хьан къа дIадоккхуш а бен». Кхоччуш пайда хилийтархьама, даладо вай цу хьокъехь долу кхин ши хьадис а.\nСамитан кIанта Iубадата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, шена Пайхамара (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) олуш хезна, аьлла:\n- Лайно Далла сужда ма ца до, и сужда бахьанехь, Дала цунна цхьа дика яздеш а, цуьнан вон дIадоккхуш а, иза даржехь соввоккхуш а бен. Аш дуккха а сужданаш де.\nХьузайфата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера къинхетаммий, маршаллий хуьлда цунна) элира, аьлла:\n- Лай шена тIехь волчу хьелех, иза, шен юьхь ченала а яхийтина, сужданехь гарал а сов – Далла дукхадезаш цхьа а хьал ма дац.\n(Шен юьхь ченала а яхийтина, бохург – Лекхачу Далла хьаставаларх а, кхоччуш Цунна хьалха сийсаз хиларх а лаьцна дуьйцуш ду).\nГулдинарг– Хьамзат Мухьаммад Салихь Iужаж


Оьрсийчохь уггар даха лууш къам ду нохчий. World News - горячие новости часа\nОьрсийчохь уггар даха лууш къам ду нохчий\nОьрсийчохь шен лаамехь Iожалла тIеоьцу уггар дукха бахархой беха меттиг ю Алтайн махкахь, хаам бо Chslovo.com сайто. Цигахь вехачу хIора 100 эзар стагах 54 вахархо велла ша шена тIе куьг даьхьна. ШолгIачу меттехь бу цу гайтамехула Забайкалан мохк – 50 стаг хIора 100 эзар вахархочун юкъахь. Уггар гIоле хьал ду Нохчийчохь. Стохка хIора 100 эзар стагана юкъахь ша шена тIе куьг дьахьна велла республикехь цхьа стаг. Иштта гайтам бу Астраханан кIоштахь а.\nКхин а цхьа пал тосу зуда лаьцна Нохчийчохь\nНевран кIоштан куьйгалхо хийцина Нохчийчохь\nГацаев СаьIид. Юха а...\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (25.02.2020)\nГацаев СаьIид. Къонахашка\nВайнахе кадам ца бина Кавказерчу куьйгалхойх цхьамма бен\nШен воI вер далхош, паьнказхо Мачаликашвили Киевехь цхьаьнакхетта Саакашвилица