II дакъа. Нохчийн къоман оьздангаллин коьрта мехаллаш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nНохчийн къоман оьздангаллин коьрта лехам бу адам ларар.\nКхуззахь билгалдаккха деза, адам ларар массо а къаьмнийн синмехалла хилар. Бакъду, цхьайолчу юкъараллашкахь стаг, иза муьлхачу социальни тобанна юкъавоьдуш ву хьожжий, лоруш хилла. Масала, лайбацоран пачхьалкхашкахь – аьр вай, Ширчу Римехь – аристократех верг лоруш хилла, вацошверг хьайбанан хьолехь хилла. Я кхин а гергара масал далор вай. Россехь ткъаессаналгIачу бIешаран 60-гIа шераш дуьйладаллалц лаьттина крепостни бакъо. Оцу «бакъонца» хьоладайша шайн долахь болу ахархой бухкуш а, жIаьлешца я кхечу хIуманца хуьйцуш а, шайна луъу таIзар царна деш а хилла.\nИ тайпа социальни декъадалар доцчу нохчийн юкъараллехь муьлххачу а стеган, иза къиэн, заьIап, шен схьавалар доккхачу я жимчу тайпанах хиларх, кхечаьрца нийсса бакъонаш а, цуьнан оьздангалле хьаьжжина сий-ларам а хилла. Стаг маттаца, куьйгаца я кхечу кепара сийсазвар магош ца хилла.\nИэхье а, дукха хьолахь цIий Iанорца бен дIа ца доьрзуш а хилла стеган куй божор, гIодаюкъ ястар, зудчунна тIекховдар, царах терра кхин а.\nГерзаца стагана ницкъ барца нийсса лоруш хилла стаг дашца сийсазвар а. Цундела стага шен дош лардеш хилла, ура-атталла шен мостагIчуьнга вистхуьлуш а оьзда доцу дош ца долуьйтуш.\nХIокху тIаьххьарчу шерашкахь телевиденехула наха вовшашка эвхьаза, маьттаза хабарш дийцар – иза вайн къоман оьздангаллин бехкамаш гIелбаларан билгало ю. Иштта луьйчара йохайо вайн дайша эзар шерашкахь йина оьздангаллин чIагIонаш, оьздангаллин керташ.\nАдаман дахаран мах Iаламат беза хилла нохчашна, нагахь ца хууш цхьаьннан карах стаг велча, и стаг витийта, и волчаьрга дехар дан масийтта юьртара нах вовшахкхеташ хилла. Коьртара куйнаш а дохий, гора а хIуьттий, дехарш деш хилла цара, и стаг витахьара бохуш. Ткъа шена тIехь чIир йолу стаг, марчо юккъе а хьарчавой, барми тIе а вуьллий, валош хилла цига. «ХIара стаг шегара даьллачунна дохковаьлла, кхидIа дуьненан марзонаш йоцуш, велча санна ву, са чохь велахь а, цундела паргIатваккха хIара», – бохург ду иза. Нагахь и стаг вуьтуш хилча, чIирхоша цаьргара маха эца тарлуш хилла — 70 я 63 етт, я оцу даьхнин хьесапехь ахча, деши.\nСтагаца болу лерам цхьамма бохийча, цунна дечу таIзарийн система дика билгалйина хилла вайнехан. Масала, дашца стаг сийсазвича, цунна лерина таIзар я, маслаIат деш хилча, бала беза там билгалбаьккхина хилла. Нагахь тIара тоьхнехь, цунна шен там хилла. ХIусам эвхьаза яьккхинехь (масала, ша хьошалла лелочу хIусамерчу йоIана тIехьаьвзина, и. дI. кх. а), тIера хеча йоккхуш хилла. Изза деш, я чов еш, я вуьйш хилла зудчух куьйгаш тоьхча, я и сийсаз йича.\nЗударшца доьзна хIума Iаламат лерина а, чIогIа а лелош хилла нохчаша. Цхьана зудчунна дуьхьал ши боьрша стаг вуьйш хилла. Оццул деза хетта вайн дайшна зудчун дахар а, цуьнан сий а. Хетарехь, иза, цкъа делахь, зуда экама а, боьршачу стагана хьалха гIорасиз а, цунна бехке а хиларна а; шолгIа делахь, зуда — иза нана ю я хинйолу нана ю, ткъа ненан сий дайар — иза даккхийчарах зулам ду.\nСтеган сий дар, ларар, цуьнан дахарна тIе куьг кховдо йиш цахилар — иза ю нохчийн къоман оьздангаллин мехаллех уггаре коьртаниг.\nНохчийн къоман философехь йоккха меттиг дIалоцу «сий» бохучу кхетамо. «Сий» — оцу дашехь вайна «са», «цIий» бохучу дешнийн чулацам а, церан аьзнаш а хеза. Бакъ а долуш, «сий» стеган сица а, цIийца а доьзна ду. «Сий» — иза стагана деза хета, дохо я кхечуьнга дохадайта йиш йоцу, цо ша шен лаамехь тIелаьцна оьздангаллин декхарш а, уьш хаддаза кхочушдеш IаIийна дикчу гIуллакхийн мохь а, гонахарчу наха церан мах хадош шен дIаяхна дика цIе а, и бахьанехь нахана юккъехь корта айбина дIалела юьхькIайн а хилар ду.\n«Сийдоцу стаг» — вай билгалъяьхна и агIонаш (оьздангаллин декхарш, дикчу гIуллакхийн мохь, дика цIе, кIайн юьхь) йоцу стаг бохург ду. «Сийдоцу» билгалдош уггаре лахара, вуон мах хадош олуш ду. Масала, юрт йохо баьхкинчу мостагIех лаьцна иштта боху цхьана халкъан иллехь:\nСтеган сий дайа гIортар (дечуьнца я дашца) и стаг верал дайн ца хетта нохчашна. Дукха хьолахь кхечун сий дайа гIортар и стаг верца, цIийца дIанисдеш а хилла. Ткъа шен сий а, шен ворхIе дена, ворхI тIаьхьенна хьалха жоьпалла а долу стаг кхечун сий дайа гIуртур а вац. ХIунда аьлча, кхечун сий а дойуш, сийлахь хила йиш йоцу дела. Боккъал дерг аьлча, цхьаьннан а таро а яц кхечун сий дайа, и дан гIерташ цо дойург шен сий ду.\n«Стеган сий» бохучу кхетамна гонаха ю кхийолу оьздангаллин синмехаллаш а.\nУггар хьалха кхузахь хьахо йогIу стеган маршо. И мехалла нохчашна уггар а коьрта хилар гойту вайн нохчийн вовшашка салам далар иштта дIадолалуш хиларо:\n«Маршалла ду хьоьга!» — олу стага ша дIа вистхуьлуш.\n«Делера маршалла хуьлда хьуна!» — цуьнга жоп ло вукхара.\n«Марша вогIийла!» — олу хьеше.\n«Марша Iойла!» — стаг дIавоьдуш, буха буьсучаьрга.\n«Марша гIойла!» — жоп хеза дуьхьал.\nОцу гIиллакхо гойту могашаллел а (оьрсаша, масала, «здравствуйте» олу), машарал а, кхечу диканал а ша шен лаамехь, коьртамукъа, маьрша хилар нохчийн стагана деза хетта хилар.\nАмма маршо — иза стага шена луъург лелор дац. Маршо — иза стага, цхьамма а ницкъ беш а воцуш, шен лаамехь оьздангаллин бехкамийн гурахь ша латтавар ду. Стаг диканиг дан паргIат хилар — иза ю маршонан билгало. Зуламаш дан маьрша хилар — иза къоман оьздангалла йохор ду.\nСтеган маршо — ша санна, шена уллора стаг а маьрша вуйла хаар, цуьнан маршо ларъяр ду.\nБакъду, юьззина маршо стеган хила йиш а яц. ХIунда аьлча, стаг дуьненчу валарца тайп-тайпанчу низамийн (Iаламан, хенан, валаран, юкъараллин, доьзалан…) гурашкахь хуьлу: цунна лаахь а, ца лаахь а, оцу низамийн Iедална кIелхьара иза вала а лур вац; уьш (и хьелаш) стагах доьзна хIума данне а доцуш я кIезиг долуш, Дала кхоьллина ду. Масала, стагана мел ца лаахь а, зама яларца иза къан а ло, шен хан кхаьчча иза дIа а кхелха…\nЦундела маршо — иза стагана и хьелаш а (Дала кхоьллинарш а, вуьшта адамаша шаьш юкъадаьхнарш а), цаьрга хьаьжжина шен декхарш а довзар, уьш шена тIелацар а ду. Шен кхетам кхиъна хиларе хьаьжжина хуьлу стага тIелоцучу декхарийн гуо — ша-шена, шен доьзална, юьртана, махкана хьалха декхарш.\nШена тIехь цхьа а декхарш ца гар — иза, маршо йоцуш, цуьнан бIостанехьа болу кхетам бу. Шен дегIан лаамийн гуо ма-хуьллу гатбеш, сица маьрша хилар — иза ю бакъйолчу маршонан кхин а цхьа агIо. Ткъа сица маьрша дукхахболу нохчий гуттар а хилла, дахаран хьелаш мел чолхе девлча а, ура-атталла цIера даьхна, массо а бакъонех хадийна, хийрачу махкахь хан токхуш а:\n«…Цхьа къам дара, ницкъ баран психологина къар ца луш, — къаьсттина адамаш я къийсамхой боцуш, дийнна къам. Уьш нохчий бара… Цхьа а нохчо цхьанххьа а, цкъа а хьаькамна товриг дан я цунна ша дукхавезийта гIерташ вацара, амма массо а хенахь цунна хьалха курра я даррехь цабезам гойтуш вара». (А. Солженицын. «Архипелаг ГУЛАГ»).\nМаршо — адамашна Дала, хIаваъ, хи, малх санна, елла ю дуьненчу довллушехь, — шена Iамалъян, оьзда ваха, лаьтта тIехь Дика, Серло алсамъяккха. Маршо стагера дIаяккха гIертар Iаламат доккха зулам ду; и ца хилча стеган дахар дуьззина, цуьнан сина кхачо еш, хьаам беш хила йиш а яц. Цундела хилла вайнехан бIешерашкахь латточу къийсамашкахь коьрта лехам — Маршо, ткъа цуьнга кхача йиш яцахь, — Iожалла. (Кхузара схьа бу «Маршо, я Iожалла!» боху кхайкхам а). Амма и ца хилла, шен Iалашоне ца кхачахь, дийнна халкъ хIаллакьхилла дIадала деза бохург. Iожалла – иза халкъо шен гIиллакхаш, шен оьздангаллин сурт-сибат, къилбанаш, мотт хийцар а ю, оцу халкъах девлла адамаш даха дисахь а. Ткъа маршонехьа къуьйсуш, шен дахар ца кхоор — иза хIорамма ша-ша беш къастам хилла, и къастам бан я ца бан стаг маьрша а хилла.\nКхузахь Iаламат мехала ду аьлла хета има диллинчу нахана маршо — иза уггар хьалха Далла Iамал ян, цIена дин лело маьрша хилар билгалдаккхар.\nМаршо — иза философски кхетам хилла ца Iаш, исторически кхетам а бу. Нагахь Шайх Мансуран заманахь нохчаша ларйинарг шайн мехкан маршо хиллехь, советан Iедал долчу заманахь цара лехнарг шайн а, шайн доьзалийн а чоьхьарчу дахаран маршо яра. Кхин йоккхачу паргIатоне кхача исторически хьелаш дацара хIетахь.\nМаршо — иза психологически кхетам а бу. Стаг набахти чохь валлахь а, шен сица маьрша хир ву, иштта хила цуьнан иман а, хьекъал а тоахь. И шиъ дацахь, мел паргIатонехь вахахь а, стаг шен сица маьрша хир вац. Дукхахболу нохчий гуттар а хилла сица маьрша. И синмаршо ю лакхахь вай хьахийначу оьрсийн яздархочунна нохчашкахь гинарг а.\nВайн къоман дахаран коьртачарах цхьа лехам нийсо хилла. Харцлуьйш волчу шен гергарчу стагехьа гIо даккхар – иза иэхь хилла. Мелхуо а, харцлуьйш волу стаг сацош хилла, шен волчуьнга дIа а хьевеш. Иза кхетавой, човхавой а сацош хилла, ца сецча вуьйш меттиг а нисъелла. ДIахьеван верас воцу стаг хила йиш яц аьлла хетта нохчашна. Цундела кхолладелча санна хета, тахана вайна беламе долу: «Гитлер, шен волчуьнга дIа а хьевина, сацавайта веза», – боху алар.\nДIаяханчу заманахь оьздачу наха девнехь а ларъеш хилла нийсо. Иштта, боккъал а хилла хIума ду халкъалахь дуьйцуш дисина. Цкъа цхьана жимчу шина стеган дов даьлла хилла. И шиъ шайн юкъаметтиг латарца къасто юьстахваьлла. Амма цхьаьнгахь шаьлта ца хилла. ТIаккха шаьлта йолчо, довхочунна ша чов йича, иза цуьнга дIаелла: «ХIан, хIинца ахь тоха», – олуш. Схьа а эцна, кхунна тоха а тоьхна, шаьлта юхакховдийна вукхо. Иштта, вовшашка а кхийдош, и цхьа шаьлта йиттина цу шимма, чIогIа эшна, шаьш лаьтта вожжалц. Царах цхьаъ кхелхина, важа ваха висна (шаьлтанан да). Кхелхинчуьн гергарчара чIир йитина цунна, девнехь цо и нийсо лелийна аьлла.\n«Нийсо шина вешина юккъехь а хила еза», — чIагIдо халкъан кицано. Нагахь шен нийсо ларъян аьтто боцуш, харцонан ницкъ тоьлла хьал хIоттарх, иза гуттаренна а хила дезаш санна тIелоцуш ца хилла нохчочо. Шен нийсо меттахIоттор цо цхьана ханна дIатоттуш хилла, шен аьтто баллалц. Сихлуш а ца хилла, вицлуш а ца хилла. Собар деш хилла.\nТкъа собар — иза вайн къомо уггаре а чIогIа леринчу гIиллакхех цхьаъ хилла.\nМацах цхьа стаг веъна хилла боху, Таймин Биболат волчу. Хьо чIогIа майра стаг ву аьлла хезна шена, хIинца шех лата веза хьо, аьлла цо. Амма Таймин Биболата, цу сонтачу стагана чу ца гIоьрташ, собар дина, собар дарца ойла а йина, цунна дуьхьал дала деза жоп а карийна цунна. Ша майралла къовсуш вац, гIиллакх къовсуш ву, аьлла Таймин Биболата, цу тIе ша чIогIа кхоьруш стаг а ву. «И бохург хIун ду? Оццул нахана юккъехь цIе яхана стаг хьанах кхоьрур ву?..» — цецваьлла майралла къовса веънарг. «Со гуттар а юьхьIаьржонах, сайгара цхьа ледарло яларх кхийрина… Майралла соьца ма къовсалахь», — аьлла, и сонта стаг дIахьажийна Таймин Биболата.\n«Сихалло са даьккхина, собаро лам баьккхина», — иштта боху халкъан хьекъало.\nИ мехалла вайн къоман кхетамехь чIагIъялар, хетарехь, доьзна ду бусалба дин вайнахана юккъехь чIагIдаларца. Дала Къуръан чохь аьлла, Ша собар динчуьнгахьа ву. Собар — шена тIекхаьчначу муьлххачу бохамна, гIелонна, воьхна ца хьийзаш, сихаллехь, ойла яр доцуш цхьаъ ца деш сацавала, хиллачух нийса кхета а, маьIна дан а хьекъал кхачар ду.\nСобаран барам тайп-тайпана хуьлу. Поэта Сулейманов Ахьмада олура, къонах собар кхачийна хилча а, собар карош хила веза.\nОцу тайпанчу собаран доккха масал ду Зандакъарчу ГIеза-Хьаьжас динарг. Зуда ялийначу шолгIачу дийнахь кIант вийна ГIеза-Хьаьжин. Юьртарчу кегийчу наха лаьцна схьавалийна зулам динарг, ГIеза-Хьаьжина хьалха дIахIоттийна, хIун диэ шаьш кхунна аьлла.\n«ХIун бахьана дара ахь шен кIант веран?» — хаьттина ГIеза-Хьаьжас. Зуламхо дуьхьалваьлла и ца дуьйцуш. Эххар а ГIеза-Хьаьжа Iанне а ца Iийча, дийцина цо бахьана. «Хьан кIанта ялийна йоI езаш вара ша. И йоI а яра иштта шега безам болуш а, маре ян реза а. Амма йоьIан дас-нанас, цунна ца луъушехь, хьан кIанте елира иза; елира хьо бахьанехь, хьан, эвлаяан, кIант ву аьлла. И ца лалуш вийна ша хьан кIант».\nДелан дуьхьа шен кIентан чIир а юьтий, ялийначу шолгIачу дийнахь кIантах йиснарг шен чIирхочуьнга дIа а лой, цу шиннан мах а бой, шена уьйтIа ваьлча гуччохь цаьршинна цIенош а дойтий, и шиъ царна чохь ша дуьненчуьра дIаваллалц даха дуьту ГIеза-Хьаьжас.\nОцу цхьана гIуллакхо а гойту Зандакъара ГIеза-Хьаьжа бакъ эвлаяъ а, цуьнан иман чIогIа а хилар. Цундела халкъалахь «шайтIанан букъ кагбина Зандакъара ГIеза-Хьаьжа» аьлла цIе дIаяхна цуьнан.\nГIеза-Хьаьжас динчун маьIна дан гIоьртича билгалдолу:\n— собар доза доцуш хилар; кхидIа сатоха ца оьшу аьлла меттиг тIекхаьчча а, шегахь собар лохуш а, и карош а стаг хила везар;\n— ГIеза-Хьаьжин собар ийман чIогIа долчу стеган бен хила йиш йоцчу барамехь хилар. Дала Къуръан чохь «Ша собар динчуьнгахьа ву» бохучу дешнаша гIо дина ГIеза-Хьаьжина оццул доккха собар шегахь каро;\n— тахана шен лаамо бохург а дина, зуламхочух дог Iаборал дукха Делехьара шена хинйолу ял езна устазана;\n— и зулам бакъ а хетта гечдина дац ГIеза-Хьаьжас зуламхочунна. Цунна кхиэл яр дерриге хIума гуш а, хууш а волчу, Лаккхарчу Нийсонан да волчу Делехь дитина цо; ткъа шена Делера ял а лехна цо, шен доза доцчу собарца.\nИ тайпа тамашийна хIума сихха даьржаш хилла Нохчийчохь, иза доккха масал а хилла дов дерзон а, собарца шена ял яккха а луучунна. Цу тайпанчух лаьцна дийцира шен цхьана статья тIехь яздархочо Атсаламов Идриса:\n«…Иштта, цкъа девнехь цхьаьннан карах велла хилла доьналла хиларна гIараваьлла волчу ворхI вешех цхьаъ. Хетарехь, дов даларан бехк веллачун хилла.\nТезет дIадирзина кхозлагIчу дийнахь веллачун ялх ваша вехачу керта дукха адамаш гулделла, сов хьалхе Iуьйранна.\nВежарех воккханиг, шен кертахь гулделла адамаш ма-гиннехь, хьем ца беш царна дуьхьал вахана. ВогIуш лаьтташехь: «Iуьйре дика хуьлда шун, сий долу хьеший. Шун мачин айрин меха вацара-кх со, шу хIунда Iа горхIиттина? Доьху ас шуьга, сихонца гIовтта. Со теша, томехь доцу дехар дийр дац аш. Муьлхха а шун лаам кхочушхилла бу», — аьлла цо.\nВоккхачунна улло дIахIиттина вуьйш вежарий а.\nТIаккха вистхилла дехарна хьалха верг:\n— Кхин цкъа а оха хьоьга кадам бо хьан вешех. Шун дегнех кхета тхо. Iийжаш ду уьш. Хеназа велларг Дала декъала войла. Беркате дахар тIаьхьенан хуьлда. Тхан дехар хала дац. Iадатехь лелларг ду. ХIун бехк бу берийн — бодашкахь доьлхучеран? ХIун бехк бу нанойн — кораш а Iарждина, дезарш а дитина, ладоьгIучеран? Доьху-кха оха хьоьга, лураллин беза мохь битахьа цхьанна, декъаза кхаж шена баьллачунна. Куьг бехке боцурш маьрша бита.\nВистхилла вежарех воккхах верг тIаккха:\n— Шун Дала сий дойла, къонахий, къаной. Шу дахккал, аш деххал доккха а дацара-кх аш деъна дехар. Делахь а оццул тхан сий дина, оьздангалла ларйина шу керта даьхкина. Оьшуш хилча шун дуьхьа тхох хIора а лийр вара. Тхан ваша велла-кх, Iожаллин кхаж баьлла. Девнехь шимма вовшашна чевнаш йина. Вешина доьгIна хилла-кх царах вала. Тхан чIирхо зуламан охIла цахилар а хууш ду тхуна. Ткъа дов дов ма ду. Аьлла ду-кх вайн дайша — дов кIалд-даьтта дац. Ткъа шу, кхуза гулделларш, сий долу къонахий, шун дуьхьа, хIора а нохчочун нанас шен кIант техкош Iенийначу бIаьрхийн дуьхьа, вай кхоьллинчу а, кхалхо дезачу а АллахIан а дуьхьа дош лур ду шуна. Хьем хилахь а доьху, кхуза схьавалаве тхан чIирхо а…\nГеланчаша лурвоьлларг барми тIехь сихонца кхачийна схьа. Вежарех воккхачо кхайкхина шайн нене:\n— Нана, схьайолахьа. Ахь хьайниг санна, цхьана нанас аганахь техкийна и Iуьллург а ву-кх. Цуьнан нана елхарх, хьан йоьлийла дац-кха. Веллачунна метта кIант вехьа цунах. Эхартахь цхьаъ а, дуьненахь ворхI а хир ву хьан хIинца. КъинтIера ялахьа, и мара а воллий, доьхна дог къовлахьа, доьналлин шад бай.\n— ХIай нах, — аьлла цо кхин тIе а, — шух девлла дуьненахь лелийла дац-кха тхан. Шун дуьхьа вити оха лурвоьлларг хьалха…» («Даймохк» газет. 1993, 17 июнь).\nАмма дуккха а нислуш хилла цул а атта дIадерзо аьтту болу дов дIадерззол собар доцуш, тIебаьхкинчу дехаран дайн а, цаьрца цхьаьна баьхкинчу дуккхаъчу нехан а юьхь ца еш, жоьпан дай боьхна хьийзаш меттигаш а. Царах цхьаъ ялайо оццу авторо шен билгалъяьккхинчу статья тIехь:\n«…Кхузткъе итт шо а сов хьалха лаьмнийн ярташкахь цхьаьннан карах, ца хууш пел бахна хIоъ а кхетта, жима стаг вийна. Дуккха а нах, гонахарчу ярташкара а тIехь, гул а белла, веллачу стеган да волчу керта бахна, дехар эцна. Дехар дала дезаш волу стаг, шаьш догIийла хиъча, цIера валарна а кхерабелла, цуьнга дIахаийтина хIума а доцуш, дукха Iуьйранна сахуьлучу хенахь бахна уьйтIахь а, кертахь а гораэгна хилла дукха адамаш, керт а, урам а дIалаьцна. Ирахь лаьтташ, дехарна хьалхаваьлла Iабдул-Хьалим-молла воцург, цхьа а ца хилла.\nСахуьлуш корах арахьаьжча, гулделла шен кертахь дукха адамаш гина чохь волчу хIусамдена. И сурт шена гича, тIеюха ца кхуьуш мачаш а туьйдина, кетар тIе а ийзош, араиккхина дехар дала дезарг. Дукха реза воцуш, оьгIазвахна, гулбеллачарна яппарш еш схьахьаьддачу цо, салам-маршалла хаттар доцуш, кIоршаме хабар долийна:\n— Хаьттина-аьлла хIума доцуш, сан керта шу хIунда даьхкина? Шуьга хьан кхайкхина? ДIадовла сан кертара. Сан гIуллакх дац шуьца…\nИштта карзахваьлла иза хьаьвзича, дехарна хьалхаваьлла Iабдул-Хьалим воха а воьхна, дош кара а ца догIуш, сацавелла.\nОццу хенахь цунна уллохь горахIоьттина лаьтта Iума-Хьаьжин Исраил, хьала а гIеттина, тIевахна, карзахе хьийзарг къевллина мара а воьллина, вистхилла:\n— Во, хьенех! Тхо-м хьо волчу тойне ца догIурий, хьоьга хьалххе хаам бан. ДогIийла хиъча, хьо тхайх хьулваларна кхоьруш, дуьхьал ца варна кхоьруш, тхайн дехаре ахь ладогIа лууш, ладоьгIча тхох кхетаре дог дохуш дай оха динарг-м. Хьо лоруш, хьан сий деш лелий тхо-м. Собаре хилахьа. ДIахьажахьа хьайна хьалха гораэгначу нахе. ЛадогIахьа хьайга дехарца кхойкхучу церан дегнашка.\nОццу юкъана вохар дIа а даьлла, меттавеъначу Iабдул-Хьалима къамел шега эцна. Ма-дарра цо динчу къамелан чулацам суна ца бевза. Амма цу къамелан герггарчу хьесапехь маьIна декъазчу адамийн кхолламех, зуламийн эрчаллех, къоман оьздачу гIиллакхех, къонахчун собарх, барт-яхь йолчеран ницкъах, шен диканах-вонах вала йиш цахиларх, иштта дIа кху чолхечу дахаран амалех-битамех хилла хилар цIена бакъду.\nДелахь а къора хилла дехарна дуьхьал хIоьттинарг. Дечу къамелана хьере хилла, дехаршна шовкъаш оьхуш, гораэгна нах тергалбеш ца хилла цо. Лацаделла долу догIмаш хьала ца нисдеш, делкъенга бевлла нах…\nБакъонца-нийсонца шега дечу дехарна дала жоп доцург диканна дуьхьал дика а, вонна дуьхьал вон а дан къонах ца лерина вайнаха.\nОццул долу адам горахIоьттина, нахалахь цIе йоккхуш мел болчу наха шега доьхуш, ца хууш ларамза даьллачунна гечде бахар дуьхьаларчо тергал ца деш дитича, хьалхаваьлла горахIиттинчу нахана юкъара къаьстина, ханна дукха воккха вацахь а, нахалахь цIе йоккхуш вевзаш волу Айдамаран Ризван. «ХIа-хIа, нах, — аьлла цо. — ЛадогIалаш соьга! Деза а, сийлахь а мел долчу хIуманан а дуьхьа, ларамза шен карах стаг веллачунна гечдар дехар вайн жоп доцуш диси. ДIахоийла шуна тахана хIокху халкъана дехарна дала жоп доцчу кху стагехьара цхьа а тайпа кхерам цахилар. ХIара къонах вац, кхуо стаг а вуьйр вац, хIара шена неIалт хиларг ву. ХьалагIовтта, дIадоьлху вай».\nСобарца йоьзна ю майралла а. И амал наггахь а, шен меттехь а гучуяккха езаш хилла. КхидIа собар дича, гIуллакх оьздангаллин гурара дIа а даьлла, осалалла тулуш хилча, и ца хилийта оьшу гIуллакхаш дан доьналла хилар ю майралла. Цкъа хьалха собарца долчу хьолера кIелхьаравала гечо а ца лохуш, девнна тIегIертар, хиндолчун ойла а ца еш, тIамца чугIертар, майралла йоцуш, сонталла ю. Вайнаха стагана тIехь доккха сакхат лоруш а хилла иза. Майраллиний, сонталлиний юккъера башхалла, хетарехь, иштта ю: майралла — иза нийсо меттахIотто, оьздангалла ларъян оьшург дан кийча хилар; ткъа сонталла — зулам дIадоло кийча хилар.\nХIун маьIна леладо оццул чIогIа вайн нохчийн кхетамехь дехачу «яхь» дашо. Хетарехь, яхь — иза гуттар а дикачу гIуллакхаш тIехь, амалшкахь (комаьршаллехь, майраллехь, и. дI. кх. а) кхечул, шена гонахарчу нахал оьшуш ца хила гIерташ, мелхо а царал тола гIерташ хилар ду. Оцу хьолехь стаг ша хIума хаъал хилчхьана велла дIаваллалц хуьлуш хилла. Хийла даккхий хьуьнарш гойтуш, хийла шега лалур яц аьлла халонаш ловш хилла стага, гонахарчу нахаца я билггал волчу цхьана стагаца йохье а волий. Стага яхь лелош верг цуьнан заманхо хила а тарло, я цкъа мацах ваьхна махкахь а цIе яхна стаг хила а мега.\nНохчийн маттахь олуш ду «оьзда яхь» боху дешнаш. Иза дикачу гIуллакхашца кхечул тола гIертахь а, и дархьама лелориг оьздангаллин хоршахь долуш, нагахь ша эшахь а, шел тоьллачун кхиамех воккхаве а, цунна мукIарло дан а, иза цуьнца декъалван а ницкъ кхочучу стеган яхь ю. Иштта яхь ю вайнаха иллешкахь юьйцуш а, хестош а.\nМасала, схьаоьцур вай «ГIебартойн Курсолтин илли». Цу тIехь дуьйцу ша волчу хьошалгIа веъначу шен доттагIчун ГIебартойн Курсолтин «сирла бIаьрг тIехь сецна» Дадин хаза йоI, шена сил а дукха иза езаш хилар лачкъадой, Жерочун жимчу кIанта хьешана тIаьхьахIоттаярх лаьцна. Амма цIа кхаьчча, Нохчийчуьра далийна нускал гIийла гича, хаттаршка ваьлла Курсолта тIаьхьакхуьу дерригенна а. ТIаккха цо, нохчийн кIантаца оьздачу йохье а волий, Нохчийчу юхаялайо Жерочун жимчу кIанта шена ялон лерина йолу Дадин хаза йоI. Юхаялайо, шен безамах догу дог гIиллакхан, оьздангаллин гурахь а сацадой. ТIаккха цуьнца йохье ваьллачу Жерочун жимчу кIанта далийначу буссехь, шех бехк боцу бахьана а хилла, дIадахна Курсолтин кIайн нускал духадаладо.\nИшттачух олу оьзда яхь.\nЦуьнан кхин а тамашийна масал карадо Iилманчас Джамбеков ШаIранис дIаяздинчу ширчу дийцарехь.\nМацах цкъа ламчохь цхьа гIиллакх хилла, шара чохь масехазза массо а юкъ йихкинчу стаге цхьана лома буьххье кхойкхуш, шен герзаца, динца, сатоссучу заманахь. Уггар а тIаьхьависинчун корта боккхуш хилла, махкана цхьа бохам тIекхаьчча а изза дийр ду цо олий. Цкъа цхьана Iуьйранна иштта кхайкхича, уггаре а тIаьхьависинчу цхьана жимчу стаге хаьттина къаноша, хьуо тIаьхьависаран бахьана дийцахьа хьуо веле хьалха аьлла. Вукхо жоп делла:: «Сийсара зуда ялийнера ас. Цундела шен хеннахь новкъа валар ца хилла хьевелла со…» «Дан хIума дац, дайн Iедал кхочушдаза ца довлу тхо», — аьлла къаноша. Амма кхиэл кхочушйина уьш бовлале, цул тIаьхьависина бере кхаьчна цига. Цундела цуьнан баьлла валаран кхаж, цул хьалха виэн кечвинарг кIелхьара а волуш.\nЦуьнга а хаьттина къаноша тIаьхьависаран бахьана. Вукхо жоп деллера: «Сийсара тIехьийза йоI маре яханера сан. Иза яхана кIант кхуза ван хьеваларна кхоьруш лома бухехь лаьттара со, хьалххе схьа а веъна… Суна ца лаьара и йоI сел хьалхе дог доьхна юьсийла… Ткъа со кийча ву шун кхиэлана».\nОцу кIентан дешнаша цецбаьхна къаной дуккха а Iийна хилларг дуьйцуш. Эххар а сацам тIеэцна цара: «ХIара тайпа яхь йолу, цIена кIентий вайна юккъехь мел бу, вайна кхераме вац цхьа а мостагIа. Цундела дайн шира Iедал тахана дуьйна вайна юккъера дIадоккху вай…».\nТеша хала долуш, доккха хьуьнар а, оьзда яхь а ю оцу тIаьххьарчу кIанта гайтинарг. Коьрта дац и хIума дахарехь хилла я ца хилла бохург. Коьрта и тайпа оьздангаллех, серлонах, къинхетамах дуьззина дийцарш вайн халкъо кхоллар ду. Цо а гойту вайн къоман дукхахдолу адамаш хьалха заманахь дуьйна гуттар а сирлачуьнга кхийдаш хиллий, цуьнан дахаран къилбанаш синкхетаман лекхалле хьовсийна хиллий.\nВай юьйцучу оьздачу йохьаца цхьаьна, вайнахана юкъахь еха харц яхь а. Иза стага, нахаца йохье а волий, цара олучу дашах кхера а лой, нийса доцург а, зулам а дар ду. И тайпа харц яхь дика гайтина Бадуев СаIидан «Баудди» дийцарехь. Цу тIерачу турпалхочо, хьекъал доцчу шен накъостаца йохье а волий, мелла а волуш шен багара даьлла дош кхочуш ца дича, наха стаг вац эр ду шена аьлла, ша керла ялийна зуда юьту, цхьа а бехк а, гуьнахь а доцуш. И бахьанехь хIаллак а хуьлу Кулсам, цхьа буьйса яккха а чохь а ца юьтуш, дорце, бодане, шелоне шен майрачо ара а йоккхий. (Нохчийчохь деха дуккха а харц гIиллакхаш довза таро ю и дийцар теллича. Цундела иза хIокху декъан чаккхенехь даладо оха.).\nХарц йохьан къеггина долу масал дара масех шо хьалха цхьана дикчу гIуллакхна ахчанаш тасийта вовшахтоьхначу телемарафонехь хилларг. Дика дIадоьдуш дара сагIийна хIума ялар, нах вовшашца йохье а буьйлуш. Ехха рагI хIоьттинера ахча чу тосучу яьшки тIекхача гIертачу нехан. Амма телетрансляци чекх а яьлла, камераш болх бечуьра севцча, и рагI, хила а ца хилча санна, дIасаелира. Шаьш махкана гойтуш хилча ахча дала реза хилларш, и «гуш доцу» сагIа дала лаам болуш бацара.\nХарц йохьана уллохь ю хьагI. Иза а къовсавалар ду, ша къовсавеллачунна вуон болх хила лаарца къовсавалар: иза шел тоьлча, и лан оьздангалла йоцуш, цунна тешнабехк бан а, харц цIе кхолла а, хIуъу дан а кийча а волуш. Гуш ду иза стеган амалехь Iаламат доккха сакхат а, доккха къа а хилар. Делан Элчас — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — аьлла: «ХьогIо ягайо шун Iамалш».\n«Яхь», «хьагI» боху кхетамаш, дуьхь-дуьхьалара маьIна долуш белахь а, мелла а вовшашца зIе йолуш а бу. Цу шиннан а бухахь — къовсавалар ду. Цундела стаг гуттар а сема хила веза шен яхь хьогIе ца йоьрзуьйтуш, шен лаамера шайтIанан лааме ца волуш (ткъа хьагI — шайтIанан лаам бу). Коьрта долчунна, и ца хилийта лоцуш хилла хьалха къонахаша шайна оьздангаллин хехой.\nАмма бусалба дин кIоргга довзарца, бакъболу бусалба нах алсамбовларца, кхечаьрца къовса а велла деш долу диканаш дIадовла декхар ду. Боккъал Делах тешачу стага, цхьаьнцца а къовсам ца хилча а, я цхьанна а ца гича а бен а ца хеташ, Дала шена и тIедиллина долу дела дан деза дика гIуллакхаш. Цо иштта дийр а ду уьш, ша цхьа а стаг воцчу гIайри тIехь нисвелча а, я дика масал эца, шеца йохье вала стаг шайна юкъахь воцчу, харцонна тIаьхьабазабеллачу нахана юккъе нисвелча а.\nИза дац «яхь» боху кхетам вайна юкъара дIабала беза бохург. ХIан-хIа. Яхь Дала де боху дика гIуллакхаш Делан дуьхьа дарехь хила еза, оцу маьIнехь вайна юкъахь лела а еза.\nТкъа кийра — хьогалла богу.\nЛуьста гIа —\n«Мила ву техьа и —\nБаркалла цунна?» —\nИштта, нахана шайн цIе йовзийта а ца гIерташ, гIуллакхаш дийраш бу ийман а, лаккхара оьздангалла а йолуш.\nВайн къоман оьздангаллехь йоккха меттиг дIалоцу къинхетамо. Адамашца а, ткъа иштта массо а гонахарчу садолчу хIуманца а къинхетаме хилар – стеган уггар а хьалхара декхар ду. Муьлххачу хьолехь стага шегара къизалла гайтар осалалла хилла.\nУггар а къинхетам хила йиш йоцучу меттехь — тIамехь я девнехь, — вовшийн виэн дуьхь-дуьхьал хIоьттинчу хенахь а, шина мостагIчо хадо йиш йоцуш къинхетаман доза хилла — вовшашна шаьлтанаш ца Iиттар. ХIунда аьлча, тоьхна йина чов хала яц, иза ерза а тарло. Ткъа Iоьттина йина чов, цIий чухьовзар бахьанехь, дархочунна тIех лазаме а, дахарна чIогIа кхераме а ю. Цундела вайн къоман оьздангалло дихкина хилла Iуттуш чов яр. «Шаьлта Iуттур яц къотIалгIа вина воцчо», — боху халкъан кицано.\nБилгалдаккха деза: Делан бакъ дин — дерриге а адамех Дала бина къинхетам бу. «Шу вовшашца къинхетаме хилахь, Ша шуьца къинхетаме хир ву», — боху Дала шен сийлахьчу Къуръан чохь.\nКъинхетам боьзна бу кхечу синмехаллица — комаьршаллица. Я кхечу агIор аьлча, комаьршалла — иза стеган къинхетам гучубаларан кепех цхьаъ ю. Ша «комаьрша» боху дош — иза «ка (куьг) дIадаьстина (маьрша дитина)» бохург ду. Шен дерг, буй бина, къайла ца доккхуш, цунах нахана дакъа деш ву боху маьIна ду цу дешан. Стеган комаьршалла уггар хьалха шен чохь а, гергарчарна а, тIаккха лулахошна а гучуйолу. Лулахошца мегаш а, цаьрца комаьрша а хилар Iаламат деза лерина вайн дайша. Цундела кхоьллина цара иштта хьекъале кица: «Уллора лулахо тоьлу генарчу вешел».\nКомаьршалла къаьсттина билгалйолу хьешана хIоттийначу шуьнехь. ХIусамден комаьршалла — иза шен ерг хьалха йиллар ю. Ткъа, Мамакаев Мохьмада ма-аллара, «сискалца и муьста берам догцIена ахь хьалха биллахь» тоьар ду… И иштта делахь а, хьаша веъча, шен тIаьххьара уьстагI я бежана йийна а, шен яцахь йолчуьнгара юхалург ехна а, хьешан гIуллакх дан хьажар гIиллакх хилла нохчийн стеган.\nНохчийн хIусаман комаьршаллех кхечу поэта Сулейманов Ахьмада аьлла:\nХьаша ларарх а, цуьнан йозаллех а вай кхул тIаьхьарчу декъехь а дуьйцур ду, кхузахь мелла а эр вай. Хьаша нохчаша генара мел хили чIогIа лоруш хилла, кхечу къомах хилча-м муххале а. «Мехкан воцу хьаша», — иштта йоккхуш хилла генара веанчун цIе. Иза ларвар, Iалашвар, цуьнан хьаште хьажар — иза тIевоьссинчу хIусаман ден хилла ца Iаш, оцу ерриг юьртан а гIуллакх хилла. ХIунда аьлча, мехкан воцчу хьешана тIе, лар ца веш, цхьа бохам кхачийтича, ерриге юьртана а иэхь хилла.\nХьешан йозалла гойтуш, цкъа мацах вайн ламчохь хилла хIара бакъдерг. Пхьа хьаьрчина цхьа стаг хилла ламчу веъна. Лорах баьхкина чIирхой тIаьхьакхиъна, цара тIом а бина, и пхьа хьаьрчинарг тIевоьссинчу хIусамден кIант вийна. ХIусамдас аьлла: «Хьаша ларвар шен декхар ду, хIокху сан хьешо вийначунна дуьхьал дIалара шаьш вийна кIант». Иштта чIирах хьалхавитина хIусамдас шен хьаша.\nКъаьмнаш къастош доцуш тосуш хилла нохчаша доттагIалла. Иштта, вайн иллешкахь вуьйцу хийла ваша воцу цхьалха кIант шена доттагIа лаца аравалар а, иза кхечу къомах волчу стагана тIевоссар а.\nВай кхузахь хьахийначу «ГIебартойн кIентан илли» тIехь Жерочун жима кIант, ша цхьалха волу дела, шена доттагIа лаца ГIебарта воьду. Цигахь оьздангаллица, къонахаллица цIеяханчу Курсолтина тIе хьо цо ша арадаьккхина гIуллакх. Вукхо тIеоьцу кхуо кховдийна доттагIалла. Шен оцу буса далийна нускал доллушехь, хIара чохь а вуьтий, кхуьнан гIуллакхна ара а волу. Оцу буса Жерочун жима кIант шен майра ву моьттуш чудеъначу цуьнан «кIайчу нускалх» петухуш къаьхка генара хьаша, ткъа ларамза шен цунах хьакхабелла ши пIелг, шаьлта тухий дIа а боккхий, коре охьабуьллу цо. ХIунда аьлча, доттагIалла — иза уггар а хьалха тешам бу. Цундела, ларамза хиллехь а, доттагIчун езарх хьакхавалар а осалалла лору оьздачу нохчочо. И дIанисдеш, ларамза «осалбаьлла», «тешаме ца хилла» ши пIелг а дIахадабо цо…\nДа вийнарг тоьлу, —\nВешел ву гIоле, —\nХIаъ, бакъволчу доттагIчо тоьпан даьндаргах шен дегIаца ларвийр ву доттагIа. Оццул деза ду доттагIалла. ДоттагIа дел, вешел эвхьаза ву стагана, цу шинга ца дуьйцург (сингаттам, дегалазам) доттагIчуьнга дуьйцур ду цо. «Ваша ваша вац, и хьан доттагIа вацахь», — боху халкъан хьекъало.\nВайн къоман иэсехь бу «дуй биъна доттагIа» боху кхетам. Иза цкъа а къаста йиш йоцу доттагIий бу бохург ду.\nТешаме доттагIа чIагIонан бIов ю баьхна вайнаха. Цунах лаьцна ду халкъан дийцар а. Ша леш шен цхьаъ бен воцчу кIанте весет до дас, хIора шахьарахь цхьацца гIала йогIалахь, олий. Иза кхелхинчул тIаьхьа ойлане хуьлу кIант, шен ден весетан маьIнех ца кхеташ. Оцу кIентан хIусамнанас кхетийна иза: хIора шахьарахь цхьацца гIала йогIа бохург, хьоьга цхьацца доттагIа лаца бохург ма ду.\nДоттагIа кхечу къаьмнашна юкъара лоцуш хиларца доьзна, кхин цхьа вайнехан амал хьахо йогIу кхузахь. Иза кхечу къомах волу, чIир хьаьрчина, я кхитайпана бохам бахьанехь, я дуьххьалдIа нохчийн гIиллакхаш, ламасташ шена герга хетта, я къелла бахьанехь тIевеъна стаг, цунна юьртан юкъарчу лаьттах дакъа а дой, охьахаош хилла. ТIевеъначо шен керла меттиг беркате хилийта, тухий сту а боьй, сагIа доккхуш а хилла.\nИштта веъна стаг юьртахойх цхьамма-шимма, цхьана цIийно я некъино, цуьнан дола дан а, цуьнгара ледарло ялахь жоп дала а тIелоцуш хилла. Хан хене яларца цу тIеэцначу стеган тIаьхье дIауьйш хилла юьртахойх, шаьш тIелаьцначу некъин (гаран, тайпанан) декъашхой а хуьлий. Церан ларам а цара дечу гIуллакхашка, церан оьздангалле хьожжий беш хилла, кхечу къомах схьавалар тидаме а ца оьцуш.\nМуьлххачу а къомах волчу стеган оьзда гIиллакхаш, церан доьналла, къонахалла билгалйоккхуш а, хастош а хилла вайнаха. Цунна тоьшалла до нохчийн турпалаллин иллеша. Царна тIехь дикачу агIор хьахийна бу тайп-тайпанчу къаьмнийн: гуьржийн, гIебартойн, гIумкийн, ногIийн… — векалш. Цхьадолчу иллешкахь уьш нохчийн кIентел толош а хуьлу (масала, «Iаьржачу НогIех долчу илли» тIехь), уьш бакъ болуш меттиг хилча.\nОцу дерригено а гойту нохчийн къам (цуьнан хьекъале, оьзда дакъа) ша-шех тоам бина, шена чохь дIакъовладелла доцуш, дерриге а къаьмнашна дIадиллина хилар; цунна коьрта шен къомалла (нохчолла) ца хилла, коьрта адамийн юкъарниг (адамалла) хилла. Нохчолла оцу адамалла бохучу синмехаллин цхьа дакъа хилла.\nНохчочунна шен къоман гIиллакх-оьздангалло тIедожош, цо гуттар а дагахь латтош цхьа дош, цхьа кхетам хилла — Декхар. Декхар — кхузахь вай мел хьахийначу синмехаллийн лехамашна жоп луш ваха, декхар – шен дена, нанна, доьзална, юьртахошна, халкъана хьалха дерг. Ткъа уггаре а коьрта Декхар — Далла хьалха долу Декхар.\nИ дерриге а Декхарш шена тIехь дуйла хаар — иза стеган иэхь-бехк хилар ду. Иэхь-бехк доцчу стагана массо а шена хьалха декхар хета, ткъа ша цхьанна а декхар ца хета. Гуш ма-хиллара, и кхетам шина дашах лаьтташ бу. Иэхь — иза шен декхар кхочуш ца дича, я цхьа оьзда доцург далийтича, стеган сий дожар ду. Иэхьо йожайо стеган цIе, мах бойу цуьнан дикчу гIуллакхийн, иэхьо стеган синтем бойу, нагахь иза хета иэхь долуш, халкъо ма-аллара, «цIийяла юьхь» йолуш велахь.\nБехк — иза стагана, шен гергарчарна, лулахошна, юьртахошна, халкъана хьалхара декхар ца хиъча, наха олу дош ду. Бехк баккхар — ахь ледарло ялийтарна, я хьайца йолу дегайовхо бакъ ца ярна юьхь яккхар ду. Амма иза кхиэл яц, я сардам а бац, бехк царал мелла а байн мах бу стеган хадош, оьздангаллин гIуда а ду цунна тухуш; цо шен декхарш кхочуш а дина, шена тIедоьжна и гIуда дIатакхаре, ша бахьанехь кхечунна хилла вас дIаяккхаре сатийсам а бу.\nБилгалдаккха деза, вай кхузахь мел йийцина синмехаллаш цхьаъ вовшашца йоьзна хилар, цхьаъ йоцуш важа хила йиш йоцуш. Масала, сий доцучу стеган иэхь-бехк хила йиш яц, иэхь-бехк доцчун тешам хир бац, тешам боцчохь доттагIалла хила йиш яц, доттагIалла лелалуш воцчуьнгахь яхь а хир яц…\nЛакхахь вай йийцина и ерриге а синмехаллаш шегахь йолу стаг вайн къоман оьздангаллехь уггаре а лакхара дарж долуш хуьлу — къонах.\nКъонах боху дош шина декъах лаьтта: «къо» + «нах» — нехан къо (кIант), халкъан кIант бохург ду иза. Къонах — иза халкъо кхоьллина, боьрша стаг муха хила веза бохучу хаттарна жоп луш, массо хIума а меттехь долчу стеган васт ду. Иза хIора нохчочунна уггаре а лекха Iалашо а хилла, дерриге а дахарехь и шена тIекхача гIерташ. «Къонах» ву алар уггаре а доккха совгIат хилла нохчочунна. И цIе тиллар, нах а гуллой, цхьана пхьоьханахь хуьлуш ца хилла, иза хIинца мидал ма-яллара луш а ца хилла. И цIе стеган гIуллакхашка, гIиллакхашка хьаьжжина, ша-шах нахалахь йоьдуш хилла, иштта ша-шах южуш а хилла, стагера цхьа ледарло яьлча.\nУггаре а хала хIума хIун ду аьлла, шега хаьттича, «Уггаре а хала хIума къонах хилар ду», — аьлла боху Шемалан наиб хиллачу Iуспанан СаIдуллас. Цул а хала хIун ду аьлла хаьттича, цо жоп делла: «Цул хала, къонах а хилла, чекхвалар ду».\nИзза Сулейманов Ахьмада а олура, бакъду, жимма хийцина дара и дешнаш: «Уггар а хала нохчо хила ду, цул а хала нохчо хилла вахар а, чекхвалар а ду». Амма кхузахь «нохчо» бохург «къонах» бохучу дешан маьIнехь далийна ду, хIунда аьлча, къомах нохчий а болуш, хийла атта бехаш нах а болу дела а, хилла дела а; муьлхха а нохчо хила хала дац, «нохчо-къонах» хила хала ду. Иштта маьIна лелош ду Дикаев Мохьмадан евзаш йолчу стихотворенехь а «нохчо» боху дош.\n«Къонах» боху цIе шен дIа муха яхана дуьйцуш, Таймин Биболата аьлла боху: «Уггар а хьалха зудчо лерира ша, тIаккха доьзало лерира ша, доьзало лоруш гича, лулахоша лерира ша, лулахоша лерича, юьрто а лерира ша, юьрто лерича, махко а лерира». Изза бу-кха къонах хила луучунна чолхе боцу бустам. Дуьххьара хьаьжча иштта хетахь а, иштта атта а дац оцу хоршахула шен Iалашоне кхача. Кхузахь доккха хьекъал ду: мел даккхий хьуьнарш ахь гайтарх, хьо хьайн доьзалан хила ма-веззара да вацахь, я хьо хьайн лулахочуьнца жIаьлица цициг санна велахь, хьуна халкъо «къонах» эр дац.\nКъонахчо гайтинчу даккхийчу хьуьнаршца нийсса мах болуш а, нахалахь даьржаш а хилла цуьнгара даьлла хаза гIиллакх а, цо аьлла хьекъале дош а. Царах нахана масал хуьлуш а хилла.\nИштта, Исмайлин Дудица доьзна ду цхьа халкъан дийцар. Цхьана дийнахь Дуда хилла боху юьртан бажа бажош. АхIи-декъехь йоьлхуш дIайоьдучу цхьана жимчу зудчух бIаьрг кхетта цуьнан. Цуьнга вист а хилла, и саца а йина, и елхаран бахьана хаьттина цо. Зудчо дийцина: «Маре яханчуьра ден цIа яхана яра ша. ХIинца юха меран цIа дIайоьдуш ю ша, хьуна ма-гарра, цхьа а совгIат а дац шена дина. Марзахошна дуьхьал муха хIуттур ю ша? Царах иэхь хеташ йоьлху ша…».\nИсмайлин Дудас, и юьртан бажа берриге а шен бу хьуна аьлла, уггар а тоьлла етт тIаьхьа а хIоттийна, цIа яхийтина шена хIетталц евзаш а ца хилла зуда.\nТахана Исмайлин Дудин тIеман хьуьнарш кхин чIогIа дуьйцуш а дац, ткъа и тайпа цуьнан хаза гIиллакхаш кест-кеста хьахадо.\nИштта, ша кхоьллинчу замане диллича, уггаре а ширачарах долчу «Жоьрабабин кIентан а, ямартчу Манцин а иллехь» къонахчо къуьйсург шен бакъо, шен нийсо ю. Шена тIетеIочу харцонна къера а ца хуьлуш, шен гIуллакх дан доьналла а, майралла а долуш хилар — и ю оцу иллехь гучуйолу къонахчун коьрта билгало. Цуьнца цхьаьна — доттагIчунна тешаме хилар а. И билгалонаш дика ган а гойту Жоьрабабин кIанта ша хIаллакван а, шен «мерза езар» дIаяккха а дуьхьалваьллачу ямартчу Манцех, туьйранийн турпалхочух Iаьржачу Хожех леташ, цаьрца къуьйсуш.\nЦо иштта бахахь а, кхаа къовсамехь тулу Шихмирза. Гуш ма-хиллара, къонахчун васт кхуллуш, илланчас билгалйоху цуьнан амалш: маса дин болуш, топ нийса тухуш, зуда тешаме йолуш («Ах стаг зудчо во», — олуш ду халкъалахь), нахана юккъехь лела хууш, гIиллакхе хилар.\nТаркхойн Шовхал волчохь нохчийн къонахчо лардийриг шениг хилла ца Iаш, шен къоман сий а ду. ХIунда аьлча, цигахь цо цхьа юьхьIаьржо йинехь, Кавказан къаьмнашлахь «Шихмирзас» ца олуш, «нохчочо ледарло ялийтина» эр дара. Бакъду, оцу къовсамехь (таханлерчу спортан къийсадаларех тера болчу) дакъа ца лаьцнехь а, кхин галдолуш хIума-м дацара Шихмирзин шен а, нохчийн къоман а. Кхузахь турпалхочо шен лаамехь дакъалоцу Шовхалан ловзарехь а, цо тIедожочу хьелашна реза а хуьлий.\nЦунах мелла а къаьсташ ю «Баьчча Балух долчу илли» тIехь къонахчунна тIехIоьттина киртиг. Нахана тIе харцо тоьттучу элана дуьхьал гIоттий, и воь Балус. Кхузахь билгалдаккха деза, халкъан юкъара бала дIаойуш велахь а, къонах шен къийсамехь цхьалха хилар.\nТкъа кхечу иллин турпалхо Адин Сурхо цхьалха вац, иза халкъан тхьамда санна дуьхьал хIутту вайна. Бакъволчу къонахчун ша-тайпа амалш гойту оцу иллехь Адин Сурхос. И турпалхо хьалхе езаш, нахана хьалхавала лууш стаг вац. Иза юьртан тхьамданашна шайна дагавогIу:\nАмма юьртахойн лаам чIогIа буйла а, ша царна билггал оьшуш вуйла а хиъча, реза хуьлий, хьалхаволу Адин Сурхо.\nОцу иллехь гойтучу къонахчун мехала амалш билгалйохур вай:\n— шега дехар дича бен нахана хьалха ца валар, ша тIелоцучун доккха жоьпалла гар;\n— ненан лаамна тIехь хилар;\n— халкъан юкъара бала дIаайа, са дIадала а кийча хилар;\n— ша-шех тоам бина, сонта, кура цахилар;\n— собаре а, амма эшча каде а, майра а, доьналле а хилар.\nИштта амалш йолуш хила везаш хилла оцу заманахьлера къонах.\nКъонахчун сибаташ дуьйцуш, тайп-тайпана произведенеш кхоьллина нохчийн яздархоша. Тхуна хетарехь, царах тоьлларг Сулейманов Ахьмада язйинарг ю. Цу тIехь шел хьалха цхьамма а ца динчу кепара «къонах» бохучу кхетаман маьIна до цо:\n«Къонаха мила ву? И меллалц веха?» —\nКъонахий дIабевлча — духур ду и…\nХIокху стихотворенехь вайна билгалволу къонах — иза цхьана къоман, цхьана мехкан гIуллакхаш кхочушдина ца Iаш, хIокху дерриге дуьненан гIуллакх а, дола а дан гIерташ, цуьнан гIайгIанаш айа, шен дахар дIадала («сагIа до шех») кийча стаг ву.\nИ стихотворени кхоьллина зама — зарратан (атоман) а, кхитайпа а кхераме герз IаIар, Iалам талхор, керл-керла цамгарш яржар бахьанехь латта хIаллакьхиларан зила тIе кхачийна, дуьненан а кхоллам цхьадолчу адамийн лаамах боьзна болу вай деха зама ю. Цундела бакъволу къонах цхьана мехкан дозанашкахь соьцур вац, иза дуьненна а пайде хила хьакъ ву. Лаьтта тIехь миччахь елахь а, харцо цунах хьакхалуш хила еза, иза эшо, нийсо меттахIотто цо шен хирг дан а деза.\nХIокху стихотворенехь кхузза хьахадо «дуьне дохар», иза къонахашца дузуш. «ХIара дуьне-м къонахийн белшаш тIехь дай», — бохург, цхьана агIор, поэтически метафора (хаздина, дестийна аьлла дош) а ю. Амма, цуьнца цхьаьна, кхузахь доккха философски маьIна а ду: дахаран терза дикчу наха, оьздачу наха — къонахаша, вуо сов ца долуьйтуш, харцо ца толуьйтуш, нийса ца латтадахь, Дала шен оьгIазло тIеелхорна кхерам бу.\nБусалба дин халкъан кхетамехь чIагIдаларца мелла а хийцабелира «къонах» дешан чулацам. Хьалха сийлахь хетта цхьадолу гIуллакхаш исламан серлонехь сийсаза хилар гучуделира. Масала, хIонце эхар. Яц «кIайн», «Iаьржий» хIонц… Ший а Iаьржа ю, хьарам йолу дела. Шен доцчу хIуманна тIекховдар, хIуъу бахьана делахь а, мел чIогIа и хаздан гIортахь а, — къола ду. Ткъа иза даккхийчарах къа а ду, Делах тешаш волчу стага лелон йиш йолуш хIума а дац.\nБакъболу къонахий хилла вайнахана юкъахь баьхна устазаш. Нах динна тIеберзош, церан дегнаш цIандеш, Делан дуьхьа къахьегна цара, шайн догIмийн лаамаш бихкина, царна атто ца лоьхуш. Церан беркате кхетаман болх бахьанехь, Iеса гIиллакхаш дуьтуш, Iоттабаккхамаш жимлуш, цхьана барте догIуш хилла нохчийн халкъ. Амма хийрачу къаьмнийн Iедалша хадийна церан и хьанала къинхьегам.\nБилгалдаккха деза, вайнехан устазаша нахана юккъехь серлонан, хьехаман болх бина ца Iаш, оьшучу хенахь вайн иллешкахь буьйцучу турпалхойн коьрта амалш гучуйохуш а хилла – майралла, доьналла, тIеман говзалла… Масала, шайх Мансур хьехамча, дин даржорхо хилла ца Iаш, бIобаьчча а хилла; Шемалан наиб хилла Сесанара Ташу-Хьаьжа; шайн доцу латтанаш дIалоьцуш, вайнахана ницкъ бечу гIалагIазкхашца гуттар а тIамца къийсам латтийна шайх Денис; ГIойтIахь деникинхошца хиллачу тIамехь куьйгалла деш хилла ИбрахIим-Хьаьжа; советан Iедална дуьхьал шен мурдашца цхьаьна къийсам латтийна Хошкалдарчу Юсуп-Хьаьжас…\nТховса мох балале маьркIажан хенахь, жимчу кIотарарчу Мусин Баудди волчу сакъера дукха кегий нах гулбеллера. Дикка сакъийрира цара, кар-кара эцарца дечиган пондар а лоькхуш. ТIаккха, цхьана накъостехь ловзо кехаташ а карийна, касо варех ловзуш а дикка Iийра хIорш. Царах ловза кIордийча, уьш, кар-кара оьцуш, хабарш дийца хевшира. ХIорш хабарш дуьйцуш Iаш жимчу Кулсума, шортта йоьхь а кхерзина, йоккха сискал а йина, кхарна яа хIума а елира. ХIорш шен «марвежарий» хиларе терра, кхарна хIоранна — «кIант» — бохуш, елаелла хилла, шега балу там а бина, Кулсум, дехьа чу а яхана, агIор елира. Цул тIаьхьа дукха зама ялале, кху хIусаман да Бауддий, Ахьъяд, Далхьад боху цуьнан ши доттагIий воцург, кхиболу кегий нах, тховса хьоькхуш болу мох сацахь, кхана дечиге даха деза шайн аьлла, шайн-шайн цIа а бахна, хIара кхо доттагIа цхьаьна а висна, цхьацца къамелаш деш Iаш, наха жима волуш дуьйна а «иэхь ца хеташ вуй», «тIахъаьлла стаг вуй» олуш волу 23 шо кхаьчна Ахьъяд:\n— Баудди! — аьлла вистхилира.\n— ХIун бах ахь? — аьлла, Бауддис, шайн поппаран цIенкъа туй а кхоьссина, шен хIинцца дала тохаделлачу мекха тIе а кхочуьйтуш, шен жимчу бета тIе куьг хьаькхча:\n— Тхойша хIунда веарий тховса хьо волчу? — аьлла, Ахьъяд юха а вистхилира.\n— Схьадийцахьа шаьш деъна гIуллакх, хIун ду и? — аьлла, Баудди вистхилча, Ахьъяда шен къамел дIадолийра:\n— Баудди, дагадогIий хьуна, вай хIинцца, цхьа кIира хьалха орца, кIотара синкъераме а дахана, цигахь дика зудаберашца са а къийрина, гIеххьа хилла маларан кеп а йолуш, хIинца кху чохь волчу вай кхаамма цхьа барт бар?\n— ДогIу суна-м и дага, Ахьъяд, — аьллачу Бауддин бос байра, цуьнан сибато цу бинчу бартана и реза цахилар хоуьйтура.\nНара тIерачу цIенчу истанга тIе, ши куьг коьрта кIел дуьллуш, аркъал вижина Iуьллучу Далхьада, шен шога шуьйра юьхь цкъа ела а къажийна, хьала а айавелла, шен хийрачу, яккхийчу цергашна юккъехула, нийсалла кхуссуш санна, дахдеш туй кхоьссира, и туй неIарна юххехь лаьттачу лохачу цIестан гIумгIанан бухах кхийтира.\n— Вай, вешан зударий а битина, цу синкъерамехь ваьш кхаамма сакъийрина кхо йоI яло тIаьхьадовла чIагIо йирий, Баудди? — аьлла, Ахьъяд юха а вистхилча, ойлаеш ладоьгIуш Iачу Бауддис:\n— Йира, дера, — аьлла, охьа а таьIаш, шен корта схьалецира.\n— Йира, дера. Вай цу буса, эвлаяэх, кхетта лаьттачу баттах, вешан ворданна йоьжна хиллачу говрах а тIехь дуйнаш а бууш, чIагIо а ма йира. ШозлагIчу дийнахь оцу Iуьллучу Далхьада а, аса а тхаьшшиннан зударий бита а ма битира,.. — аьлла, Ахьъяда, цкъа соцунгIа а хилла, юха а шен къамел дIадолийра: — ХIинца тховса а ахьа хьайн зуда ца йитахь, ахьа тхойшинна бинарг тешнабехк а бу, тIе хьо, тхойшиъ Iовдал хеташ, тхойшиннах воьлуш а ву.\n— Ахьъяд! Со шуьшинна тешнабехк бан а ца гIиртина, я шуьшиннах вела гIерташ а, воьлуш а ца лела. Кхин стаг вацахь а, сайн дош кхочушдалла стаг воцуш а ца Iийна со… Бакъду, хIинццалц схьа, вай и барт бичхьана, цу сайн зудчух Кулсумах къахеташ Iийна со, хIунда?.. И соьга еъчахьана, иза цуьнан наха шайн цIа цайитарна а, юьтург цахиларна а, шуьшинна ма-хаъара, и соьга еъча мегар а дац, цIа а юьтур яц аьлла, цуьнан воккхахволчу вашас а, дас а дуйнаш биъна дела… Ахьъяд, со, аша шаьш гуттар а ма-аллара, адамах атта дог лозуш ву… Иштта сайн дог лазарна Iийна-кх со и сайн зуда ца юьтуш. Зуда йита-м хIумма а хала дац… ХIе, схьайоьл цкъа! — аьлла, Бауддис дехьачу агIор яьллачу шен зудчуьнга Кулсуме мохь тоьхча:\n— Тхойшиъ чохь волуш-м дийр дац ахь и гIуллакх, — аьлла, Ахьъяд, Далхьад хьалаиккхира.\n— ВаллахI дера дийр ду-кх, шуьшиъ теш а волуш-м, — аьллачу Бауддис юха а мохь туьйхира: — Хьо схьайогIий? — аьлла.\nНабарх иккхина Кулсум, чуьрчу шен «марвежарийн» юьхьна ела а къежаш, меллаша неIарх чоьхьа а яьлла:\n— ХIун элира аша? — аьлла, шен коьртара кIайн йовлакх тодан хIоьттира.\nIаьржа бIагор бIаьргашна хьаьвзина, «тешнабехк бина» боху дош мелчу цIен сара хилла, массо а пхенах чекхболуш, оьгIазвахна волу Баудди вистхилира:\n— Ахьъяд!.. Далхьад!.. Шуьшиъ а, тIера Дела а теш волуш, сайна хьарам а еш, нахана хьанал а еш, исс елахь — исс, эзар елахь — эзар а цIе тосуш, и лаьтта Кулсум йити ас.\n— Вай! Вай Дела! — аьлла, Кулсуман шийла мохь белира.\nБехказлонна делахь а, я боккъалла а халахеташ делахь а — «В-ай! В-ай! Ма аьллахь! Ма аьллахь!» — аьлла, Далхьад, Ахьъяд хьалаиккхира. НеIарехь лаьтта Кулсум, цIийбина цхьамза Iоьттина дагах чекхбаьккхича санна, ягийнера, иза: «Ма… ма… ма… ма алахьа!» — олуш, ша лаьттачохь охьалахъяла йоьлча, тIехьаьддачу Ахьъядий, Далхьадий схьалецира.\n— Вай, нана! Ас хIун дийр ду? — аьлла, Кулсума цкъа шен жима корта Ахьъядан белша тIе бижийра, дог кIаддала а доьлла. «ХIокху минотехь меттахь ца хилахь, тIаьхьа цхьа бохам хир бу-кх суна», — аьлча санна, Кулсум, ша гIортарна делахь а, жимма метта а еъна: «Бегаш бора алийша! Бегаш бора алийша!» — аьлла, Далхьадна тIекхийтира.\n— В-ай, собардехьа, Кулсум, стаг яц хьо? Сел йохий ма хьовзахьа, цо-м ша дIа бахарий, — аьлла, Далхьад вистхилча, Кулсум, дикка гIоле хуьлуш, оццу меттехь жимма меттаян йолаелира. Амма, шегара цхьа дикка дика болх баьлча санна, шех цхьа къонаха хилча санна, жимма деган токхо а йолуш, цхьана агIор, шена Кулсум дукхаезарна, цунах къа а хеташ, меракIел каетташ Iан Баудди:\n— Далхьад! Ахь хьаштдоцург дуьйцу. Стенна лейо ахь иза, гIуллакх дIадаьлча?.. Кулсум, Далхьада бохург хьуна тамана бохуш ду… Хаалахь, тховса дуьйна хьо сан зуда йоцийла,.. — аьлла вистхилира.\nКулсуман хиэда герга дахана деган пхенаш адаман бIаьрга ма гойла, оццу меттехь Кулсумна хеттарг, цуьнан кийра яьлла цIе адаман синна ма хаалойла. Мел холчу хIоьттинера иза! Ца хаьа, Кулсум оццу меттехь, Iай довхачу цIа чу деъна ло санна, ешна дIа хIунда ца елира. Ца хаьа, Кулсум оццу меттехь, цIерга тесна неIаран мача санна, хебна дIа хIунда ца елира. Бакъду, Кулсум цу тайпана хIаллакьхуьлуш кIел ца йиснехь а, цуьнан дегIерчу пхенаш чухула, тулгIи тухуш, довха цIий доладелира, цуьнан кийрара жима дог цуьнан шуьйрачу некхах чухула лета доладелира, цуьнан готтачу хьажа тIехь Iохку пхенаш кхехкарна алсамдевлла, цуьнан жима корта лаза а баьккхира. Кулсум, са а ца тохаделла, чохь болчу шен «марвежарех» иэхь-бехк а дайина:\n— Ма алахьа со йити! Ма йитахьа со, хьайх а йоккхуш! Ас хIун дан деза? Со хьанна тIетаIа еза? Ахьа-м, хьуо суна гIо эшначу меттехь сан ваша хилла дIахIуттур ву, бехира соьга! Ахьа-х, сан дог ца эшош, хьайн цхьа меже яккхийта реза хир ву, бехира соьга!.. Со-х цхьа гIийла буо дара, дестечунна хьалха кхиъна. Ма кхоссахьа со дIа, ма ехьа со хIаллак! Ма ехьа со хIаллак! Ас хIун дийр ду? — аьлла, Кулсум шех хьаьрчича, Бауддин хьалхе дуьйна а кхунна лозу дог лазарна алсамдаьллехь а, шен дош, ша шен доттагIашка дийр ду аьлларг кхочуш ца дича вер вац ша аьлла хеташ, ша бина барт хIора денна бохург санна тIех ца беттийта, Баудди, Кулсум йита хьовха, шен цIийнах цIе йилла а реза вара, нохчийн Iадата юкъахь ша кхиарна. Цо, шех хьаьрчинчу Кулсуман куьйгаш шен кочара дIа а дохуш, элира:\n— Кулсум, ахь сатоха, хьуна кху гIуллакхах хало а ма хила, хIара иштта яздина хилла вай кхоьллинчу Дала. ХIинца хьо суна де-буьйса ца лоьруш коча хьерчарх, хьо хьайн адамалла дицдина суна дукха елхарх, вайшиннан гIуллакх дIадаьлла даьлла, иза кхин… юхадерза йиш йоцуш ду.\nБауддис шен кочара ша дIаяккхарх, Кулсум цунна, чIогIа дехар а деш, коча хьерчара, амма Баудди тIулгал а чIагIвелла ваьллера.\n— Хир дац!.. Хир дац! — аьллий ас хьоьга? Иза кхин юха хир доцуш ду-кх, витахьа со! — аьлла, Баудди, шен карара Кулсум цIенкъа а кхуссуш, хьалаиккхира, бертал йоьжна Кулсум, жимма Iийна, хьалаайаелира, цуьнан беснеш тIехь дукха елхарна бIаьргех ихначу хих хилла хьоькхнаш яра, и Iиллинчу меттехь, поппаран цIенкъахь къаьсташ гуш цуьнан билхинчу бIаьргаша гIеххьа яшийна меттиг яра. Хьалаиккхина Кулсум чIогIа кхераелла яра; цуьнан дегI, арахь хьийзочу буьрсачу дарцана а доцуш, тховса хиллачу бохамна чIогIа эгош дара, цо халла къурдаш дора, цо Бауддига дух-духа а дехарш дахь а, цунна хаа-м хаьара, Бауддис цкъа ша аьлларг атта дохор доцийла. Делахь а Кулсумна хетарг адам гуттар а цхьанаэшарехь ца латтар дара. Кулсум, тIаьххьара а ша дог диллича, охьахиъна, жимма елха а йилхина, йистхилира:\n— ЦIа яха меттиг бацара-кх сан. Хьайн зуда ца яхь а, кху хьайн декъа тIехь мукъана а йитахьа со, — олуш, Кулсум шен кара йожа юха а тIехьаьдча, Баудди, иза шен карара меллаша нара тIе охьа а кхуссуш, цкъа ирахь лаьтташ волчу Ахьъядей, Далхьадей а хьаьжна, вистхилира:\n— Кулсум! Хьо сан тхов кIел Iийча, ахьа дуу долу сайн ялта доккха хIума хеташший, хьо кху тхов кIел Iар тамаша хеташший-м ца боху аса… хьо кху тхов кIел ма-сеццинехь, наха ас хьо йитина яц эр ду-кх.\nШена сил а дукха везаш волчу Бауддис и шега аьлларг лан кийра боцу Кулсум:\n— Делахь!.. Делахь ахь со, тилийна, Iехийна, ялийна хилла-кх! Со… Хьуна со кийрахь дог доцуш, цхьа Iовдал ю моьттина-кх, хьуна со атта хеташ хилла-кх! — аьлла, араиккхира. Ахьъяд, Далхьад, леррина Бауддига а хьаьжна:\n— Хьаштдоцург ду-кх хIара! — аьлла вистхилира, шайн дагахь кхин доллушехь…\n…Арахь луьра хьийзош дарц дара, и хьийзадора цкъа дуткъачу озаца, тIаккха стоммачу озаца, борз санна, угIуш, уьдучу шийлачу мохо; иштта хьийзочу буьрсачу дарцехула, дегIах шийла хьацар детташ, кийра ша биллина, кху юьртан боккхачу ураман новкъахула, мохо нехан серийн а, аннийн а кертех а етташ, гор а етташ, цIа а еъна, хIинца тIедеттачу дарца кIел, йогуш лампин серло гучу шайн жимчу кора кIел, учи тIехь Iуьллуш яра-кх Бауддин зуда и Кулсум, наггахь садоIуш а, ца доIуш а.\nКулсуман да Асхьаб, тохара хьалха санна, кора тIе веъна, цкъа ара а хьаьжна, йовхарш а тухуш, меллаша шайн лоха неI а йоьллуш, ара а ваьлла, хьоькхучу дарцана ша тIекхоьллинчу шен кхекхан кетарх а хьерчаш, шайн ханнийн божалан неIаре а вахна, шайн бугIанашка хьежа велира.\nХIинцца Асхьаб, бугIанашка хьаьжна а ваьлла, чувогIуш, цунна учахь Iуьллу шен йоI Кулсум гур ю, цо чуьра Кулсуман йоккхахйолу йиша а, Кулсуман десте ларалуш йолу Човка а сама а яьккхина, Кулсум чу юьгур ю. ТIаккха, йоккха цIе а латаяйтина, Кулсуман дегIана паргIато, гIоле лоьхуш, уьш дика хьийзар бу, тIаккха Кулсума эр ду: «ХIун дийр дара-техьа ас, сайн шу а ца хиллехь? Лийр яра-кх со цу дарцехь, цу шелехь тховса йиснехьара. Ма дика ду-кх шу сан долуш! Ас шаьш бохург ца динехь а, со шайн хиларе терра, Iалашйо-кх аш».\nХIан-хIа, хIинца шайн бежнашка а хьаьжна, вогIучу Асхьабана хIара ца го, цо-м хIара, шена гинехьара, чу юьгур ярий, хIара шен йоI хиларе терра. ХIара неIарна гена Iилларна а, кхуьнан когашкахь хьаладоьттина даьккхина Iуьллуш жимма дечиг хиларна а, Асхьабана хIара ца гин, иза, меллаша шайн неI а йиллина, чуваха.\nВахча хIун ду Асхьаб хIинца, хIара а ца гуш, чу, дукха ца хьелуш, аравала а мегий, шайн чохь товханахь йогуш йолу цIе лахъяларна, иза юха лато кху Кулсуман когашкара дечиг дахьа. ХIара шена иштта ирчачу буса арахь, наха дохийначу дагца Iуьллуш гича, Асхьабана, ша хIара Бауддига яхча цIа юьтур яц аьлла, дуй биънехь а, мел хала хетар ду, мел дог лозур ду цуьнан кху Кулсумах, хIара шен цIийх яьлла, шен доьзалхо хиларе терра.\nХIунда йитира теша Бауддис шен зуда Кулсум? ХIунда яьккхира-теша цо жима Кулсум шех?\nКулсум яцара, ша Бауддина хан а йиллина, буса едда маре йоьдуш гучу а яьлла, шен вокхахволчу вашас йиттина, йишас барт биттина, шена гIело йича, шайн жимчу оти чохь ша йисинчу заманчохь, шен кехатан пондар кара а эцна, бIаьргех даккхийра мелчу хин тIадамаш а оьгуш, Бауддина хIара йиш лекхнарг?\nЙитахьа со, сан дика ваша,\nЧеха ма ехьа со, сан хаза ваша,\nМел хала дуьйцу хIара дуьне дитар,\nИ санна, хала ду беза нах бита.\nМел хала дуьйцу са дегIаха къастар,\nЙитахьа со, сан дика дада,\nХьийза ма ехьа со, сан хаза дада,\nНаний, бер къастар мел хала дуьйцу,\nИ санна, хала ду тхойшинна къаста.\nЙитахьа со, сан дика нана,\nЧеха ма ехьа со, сан хаза нана,\nДог лоцуш кхетта дош мел хала дуьйцу,\nИштта чевнаш ю тхойшинна йийраш.\nАхь бохург вай дича, сайн нахаха йолу,\nАхь бохург ца дича, хьоьха со йолу,\nХIинца хIун де аса, нана ялариг?\nХьох дагаюьйлуш ю, нана ялариг.\nЦIе яьлла ма яьлла шийлачу кийра,\nБоьссина бала хьаьвзинчу ва коьрте…\nIалур яц ва хьуна, дегIах са къастталц,\nIалур яц ва хьуна, хьоьца со ца хилча.\nИ йиш ша лекхна яьлча, мохь тоьхна йилхина, Бауддига ша ца яхийтар ла ца делла, дуучу хIуманах мотт ца тухуш, Кулсума ца даьккхира де а, буьйса а?..\n…Бауддис ца элира, шен расхачу динахь, шена тIехьа а хаийна, ша Кулсум ядийна вогIуш:\n— Кулсум, хьан нахах яларх шек ма ялахьа, со ву-кх хьуна хьуна веззачу тайпана вайшиъ даллалц, – аьлла?\nЦо и аьлча, Кулсума, Баудди къевллина тIехьахула мара а вуллуш, ца элира:\n— Баудди! Хьуо цу тайпана ахьа хир ву моттийтина дела йогIий со-м хьоьга, цундела везий суна-м хьо хIинца хьалхалерчул а дукха, — аьлла?\nТховсалерчу кху Iаьнан шийлачу буса Кулсуман да Асхьаб цIе лато дечиг дан а, я шайн бугIанашка хьажа а кхин ара ца велира. Кулсум, гIора а йина, къажа а къежна Iуьллура. Иштта и Iуьллуш Iуьйран ламазна араваьллачу Асхьабана карийра, Кулсум шена евзича, цуьнан бос байра, цунах къахетта, цуьнан дог лаза а доладелира, амма цIеххьана ша Бауддига Кулсум яхча мегар а дац, цIа а юьтур яц аьлла, биъна дуй дага а беъна, Асхьаба, чехка шайн чу а иккхина, шен ший а кIант хьала а гIаттийна, Кулсум ядийна лулара шайн нуц волчу яьхьира. Дийнах дикка хан яьлча, Кулсум, лийча а йина, кхеран невцо дIа а йоьллира, тезет а лелийра. Кулсумна тIаьхьа нехан хийра зударий белхахь а, кхуьнан дестей, йижарий ца боьлхура, Асхьабах а, шайн воккхахволчу кIантах а кхоьруш.\nКулсум йитина Баудди, цхьайолчу заманна холчахIоьттинехь а, тIаьхьо меттавеара…\n…Ламанхочун амал санна,\nОнда хуьлда аьтту куьг!\nХуьлда комаьршонах дуьзна,\nДоттагIа, хьан аьрруниг!\nЦу шаьлтанан диттал чIогIа\nИра хуьлда маргIал мотт!\nЦунах вай дош ала догIу:\nМотт ца луьйчохь вай хIун до?\nХезний шуна: Ломахь ютту\nЧIагIонна и лекха бIов:\nБухахь — шуьйра,\nЛакхахь — готта,\nТахна а и чIогIа тов!\nХезний хьуна: ширчу пхьеро\nМуха бина бIаьвнан го?\nХьоькхуш, шарбеш хIора кхера\nБиллина шен метта цо.\nХьан дош хир ду дешийн меха,\nАхь са диллахь цунна чу!\nДаим дагах кхеташ нехан,\nБIешарахь и дехар ду!\nШен дешан да воцуш мел верг\nКуйнан да вац хьуна шен!\nДаим сема латтаде лерг,\nБIаьрг а сирла латтабе!\nТоьпан дашший, говза дошший\nДайша нийсса лерина.\nШаьлтане ца хададелларг,\nДайша дашца дерина.\nБахам байна меттиг хилахь,\nМа хеталахь цкъа а къен.\nКъен ву хьуна сий, эхь дайнарг,\nНаьIалт хуьлда дена шен!\nЕн бухахь дерг Iайганий бен,\nКIежтийсарх цо, хуур дац.\nВоьлуш дийцарх, дагахь дерг шен\nКIиллочо хоуьйтур дац!\nБасех хахкабелла кхера,\nБуххе кхаччалц, соцур бац.\nКъерачу къуьнан куьйгаш тIера\nЭхь Органе цIанлур дац!\nКIилло стагах хьакъ ду кхарда,\nМассанхьа — чохь, урамехь.\nХьайн сий жимчохь дуьйна ларде,\nБедар — цIена йоллушехь.\nАьрру куйга кад а лаций,\nАьтту буйна тур а эций,\nВала дуьхьал мостагIна!\nДегIехь ницкъ сов болчу цхьамма,\nШа санна, цхьаъ эшаво.\nХьекъал долчо, гIортахь жимма,\nЭзарнах а хIоз ма бо.\nГома дечиг-м нисъен ярий,\nХьаькхча ирчу дагарца!\nТкъа Iовдалниг, витахь даррехь,\nШа коша дIавиллалца!\nБIегIанган дог кийрахь лелош,\nДог болатан хилар тоьлу,\nШаьлта дечган тоьлу цул!..\nПросмотров 40 177\nIV дакъа. Доьзал а, бераш кхетош-кхиор а\nЗелимхан к записи Микротопонимия Борзие, Тумса\nMansur к записи Муталибов Зайнди\nФатимм к записи Урок №10 Как считать по-чеченски? — Нохчийн маттахь муха дагар до?\nЯяччччч к записи Чеченские Тейпы и Туккхумы


Тоьках а, газах а долчу декхарх хьалхабовла ца туьгу Нохчийчуьра бахархой\nТоьках а, газах а долчу декхарх хьалха бовла ца туьгу Нохчийчуьра бахархой\nКъилбаседа Кавказан мехкашкахь, еккъа цхьана тоьках долу декхар 23 миллиард соьме хьалакхочуш ду. Уггаре а баккхийчу барамашкахь ахча дIа ца луш йолу регионаш ю Нохчийчоь а, Дагестан а, ГIалгIайчоь а, Къилбаседа ХIирийчоь а.\nЦарах хьалхарчу меттехь Нохчийчоь ю 9 сов миллиард сом декхарца, цул тIаьхьа ю Дагестан -- 7 миллиард сом, цул тIаьхьа ю ши миллиард сов декхарш долу ГалгIайчоь а, Къилбаседа ХIирийчоь а. Хаамийн гIирсашкахула цунах лаьцна дIахьедар дина «МРСК» олучу регионехь ток латточу урхаллан куьйгалхочо Зайцев Юрийс.\nНохчийчохь Iедалша коммуналан декхаршца тIом бу дIахьош даима а.\nИ хаам цо бина дукха хан йоцуш Оьрсийчоьнан Iедалан вице-премьерца Хлопонин Александр а волуш, дIаяьхьначу кхеташонехь. Цигахь дийцина кхолладеллачу хьолах хьалхадовларан некъаш. Мах тIетоха беза, аьлла хета оцу даржхошна, хIунда аьлча, тарифаш дукха лахара йолун дела дистина оцу барамехь и декхар.\nНохчийчохь коммуналан декхаршца тIом даима дIахьош бу. Массо а тIегIанехь: балхахь а, доьшийлашкаь а, маьждигашкахь а, берийн бошмашкахь а дуьйцуш ду шен хенахь ахча дIа ца далар мел кIоршме хIума ду аьлла. Цундела яьккхий рагIанаш хуьлу иза дIаоьцучу меттигехь. Ша а, шен юьртахь дукхачу наха а дIалуш ду шен хеннахь аьлла, дийцира Грозный кIоштарчу вахархочо Саралапов ВахIида.\nСуна-м ца хаьа оццул даккхийн декхарш мичара девлла нахана. Ша цхьанха къайлахь ягош ерг нахана тIеязйеш яцахь.\nСаралапов: «Кхузахь-м ду и ахча массара а дIалуш. Со а веккъа лаьтташ ву иза даима а дIалуш. Дукха наха дIалуш ма ду. ДIа ца делча вуьтуш ма вац кхара. Балха схьаоьцуш а вац. Хьан декхар далахь балхара дIа а воккху».\nМахкахь коммуналан декхарш тIехссов барам болуш хиларх цецволуш вац Шелан кIоштера вахархо Саидов Мансур.\nСаидов: «ДIа ца луш а бу хьуна шортта. Маьждигехь а ду иза шортта дуьйцуш, дIалахьара аш, иза дIа ца делча лоттуьйтур яц бохуш. ДIа ца делча хир ду дера декхар. Дукха хан йоцуш тхан юьртара газан урхаллера белхахо вара лелаш.\nЛулара цхьанна 300 эззар сом ду. Вукху лулахочун 30 эзар сом ду. Шел яларца газ а, ток а дIахадо йолор ю. Сайн доцийла-м хаьа суна декхар. Ас ахча кара деъча 5-6 эзар сом охьадуьллу, коммуналан хьашташна олий. Иза меттах а ца доккху».\nКху тIаьхьарчу массийта шарахь, пачхьалкхан галъялла экономика айъян кхин некъаш ца карийна массо а хIуман мехаш тIетохар бен. Шайна тIера цIока-м йоккхур ю, амма иза чакхе а йоцуш хила йиш яц. Йоцучуьнгара яьккхалур яц цIока, бохуш кхин дIа а дийцира Саралапов ВахIида.\nСаралапов: «Суна-м ца хаа оццул даккхий декхарш мичара девлла нахана. Ша цхьанахь къайлахь ягош ерг нахана тIеязйеш яцахь. Ткъа, бIоьзза цара мах тIетоьхча, и декхар жима долчу хенахь а дIадала аьтто хилла ца хилча, цо мичара лур ду иза?».\nКъилбаседа Кавказера коммуналан хьашташ дийцаре динчу кхеташонехь сацам бина, регионехь тарифаш нисъян леррина комисси кхоьлла еза аьлла. Мехаш охьадахар дуьйцуш дац, уьш тIетохар бен.\n90 процент Оьрсийчура бахархой реза бац коммуналан белхахоша дечу гIуллакхашна\nКоммуналан хьаштех мехаш тIетоьхна Оьрсийчохь\n"Сан пенси тоьках, газах, нехех дIадоьду..."\nКоммуналан декхаршна юха а тIаьхьадаьлла Iедал\n"Чеченэнерго": Схьало шаьш тIехьарчийна декхарш\nХьалха машенаш оьцуш дайара, ткъа хIинца...\nБахархошкара декхарш лехьош ду Iедал


Хьанна тешийна Кремло къаьмнийн хьашташ?\nОьрсийчоьнан къаьмнашкахула йолчу агентствон куьйгалхо Баринов Игор, Нохчийчохь тIом бечу заманахь.\nОьрсийчохь Къаьмнийн гIуллакхийн федералан агентство кхоьллина. Цуьнан коьртехь ву ФСБ-н полковник Баринов Игор. Къаьмнийн юкъаметтигийн геополитика а, динийн уьйраш а тергоне а оьцуш, Оьрсийчуьрчу бахархойн цхьаалла чагIъян Iалашо ю урхаллин.\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира декхаревинера премьер-министр Медведев Дмитрий Охан-бутт юккъе балале Къаьмнийн гIуллакхийн федералан агентство кхолла.\nДуккха а дийцарш даьхкира цу юккъе, массарна а лаьара хаа, мила хIоттор ву оццул экамчу урхаллин коьрте?\nТергамчийн, политикана гергаболчийн багахь яра масситта юкъараллехь евза цIераш. Масала, Оьрсийчуьрчу культуран министраллин хьаькам Журавский Александран, дахначу шерашкахь къаьмнийн гIуллакхийн министраллин даржехь лаьттинчийн цIераш йохура: Тишков Валерийн, Зорин Владимиран, тахана Дагестанан президент волчу Абдулатипов Рамазанан а.\nАмма Кремло цхьанна а дагахь доццург дина – лерринчу «Альфа» ницкъийн цхьана декъан куьйгаллехь лаьттина, цул тIаьхьа Свердловск-кIоштан цIарах пачхьалкхан Думе хаьржинчу Баринов Игор хIоттийна.\nТахана массара а дийцаредо Баринов Игоран биографи тIамца йоьзна хилар.\nШен тIеман карьера цо йолийна хIаваъан а, десантан а дивизехь, цул тIаьхьа кхаьчна къайлахчу сервисан, ФСБ-рчу «Альфан» могIаршка, цуьнан цхьана декъан куьйгаллехь а хилла.\nКъилбаседа ХIиричохь, Нохчийчохь тIемашкахь дакъа а лаьцна Баринов Игора. Нохчийчохь кхузза лазийна а, Iедало лаккхара совгIаташ делла а ву полковник Баринов.\n«Цхьааллин Орсийчоь» партин могIаршка а ваьлла веана иза политике.\nКъаьмнийн юкъаметтигийн геополитика а, динийн уьйраш а хир ю керлачу урхаллан тергонехь. Цигахь Бариновс къахьоьгур ду Оьрсийчуьрчу бахархойн цхьаалла чагIъеш.\nМаршо Радионо шеггара теллира, хIун пайда бохьур бу керлачу урхалло а, цуьнан куьйгалхочо а къаьмнийн политикана. Новкъарло хир юй-те Кавказан агIор Нохчийчохь, Къилбаседа ХIирийчохь тIемашкахь хиллачу Баринов Игорна?\nОцу хаттаршна жоьпаш дийхира Маршо Радионо Оьрсийчуьрчу хаамийн а, аналитикан а «Сова» центран куьйгалхочуьнга Верховский Александре.\nВерховский: «ХIаъ, бина тIом! Дукхамма дакъа лаьцна тIамехь, амма иза башха коьртаниг а дац.Суна ца хаьа, нохчийн къомо и тIе муха оьцур ву, я новкъарлонаш йийр юй ца хаьа и болх бан волавелча. Цунах дала жоп дац сан. Амма цхьа хIума хаьа суна, милла цу даржехь хилча а, Кремлан лаамаш кхочушбеш, цуьнан политика лелон езаш хир ву.\nЦа хаьа, пайден хир ву и я вац церан хьажамашца лелча. Дуккха а проблемаш ю цунна хьалха, масала Дагестанехь, Нохчийчохь хуьлу конфликташ а цо муха ерзор ю ца хаьа суна. Цуьнах цхьаннах доьзна а хир дац, массо агIор специалист ма вац иза, цо шен штате балха оьцучаьрга хьажна а хир ду».\n«Сован» куьйгалхо волчу Верховский Александрал башха, тешаш вац керлачу агенствоно къаьмнашна пайдабийр бу бохучух Маршо Радиоца къамелехь хилла ГIебартан-Балкхаройчуьрчу адамийн бакъонаш ларъечуюкъараллан куьйгалхо Хатажуков Валерий а.\nПхи шо хьалха Къилбаседа Кавказна шенна федералан го кхуллуш массо а тешна вара, цигарчу къамнийн проблемаш аттачу евр ю, аьлла.\nХьал то ца делира, боху цо, хIетахь, я хIинца а вац ша тешна, керлачу агентствоно цхьа пайда къаьмнашна бохьург хиларх.\nХатажуков: «Дарже и хIоттийначул тIаьхьа хезна суна дуьххьара цуьнан цIе. Интернетан сайташкахь бес-бесара язъе комментареш го суна, хIунда хIоттийна, мила ву и, мичара ваьлла, бохуш. Суна коьртаниг и ца хета. Хьалх-хьалха а цIераш кхин а йолуш и тайпа ведомстваш хилла ю, амма къаьмнинй проблемаш дIа ца евлла тахана а.\nДагадогIу суна, пхи шо хьалха СКФО яра кхуллуш, Кавказан проблемаш ерзо, амма тоделла хIуммаъ хIинца а. ХIун проблемаш ю аьлча? Уьш ю террор яржарца йоьзнарш, къаьмнинй синбахамаллин программаш лахъярца, къаьмнинй меттанашкахь школашкахь хьехаран программин сахьташ жимдар, коррупци яржар, ишта кхин дIа а....\nИштта проблемаш лаьтта къаьмнашкахь, ткъа уьш цхьалха яха уггар хьалха оьшург Iедална тIехь оьшу контроль ю. Вуьшта хьал толур ду бохург бакъ дац».\nКъаьмнийн гIайгIанаш кIоргга, шатайпанарчу тидаме эца еза бохуш, дукха далхийра кху тIаьххьарчу шерашкахь. Пачхьалкхехь ксенофоби а, национализм а, кхечу бесанашкара а цабезамаш баржарна дара наха министралла оьшу кест-кеста алар.\nАмма дагахь доццучу хьесапехь кхочуш хилла сатийсинчийн аьллар. Цхьаъ делахь, министралла а ца олуш, къаьмнийн юкъаметтигаш тоечу урхаллах агенталла алар стенна ду ца кхета дукхахберш.\nКхин а чIогIа уьш цецбохуш ду цуьнан коьрте кхин тIех вевзаш а воцу ФСБ-н полковник хIоттор.\nЖоьпаш а карор ду вайна, гарехь, кестта.\nЛароррий-те массанхьа а ФСБ-н белхахой?


Шаьш даздийриг хIун де ду а ца хаьа...\nОхан-бутт 15, 2014\n5 шо кхаьчна Нохчийчохь "контртерроран операци" чекхъяьккхина\nПхи шо кхаьчна, Кремло Нохчийчуьра тIом чекхбалар а кхайкхош, махкара цхьадолу тIеман дакъош арадаьхна. Балхах, дешарх нах мукъа а буьтуш, Дезаде лоруш ду Кадыров Рамзанан Iедало хIинца и де. Нохчийн ойланашкахь иза мел башха ду, цуьнан хIун мах хадабо бахархоша теллира Маршо Радионо.\nКест-кеста тайп-тайпана денош билгал а дохуш, чот йоцуш дукха хьеший луьстуш. Къилбаседа Кавказехь уггар жигара хьийзачу кIоштех цхьаъ ю карарчу хенахь Нохчийчоь. Тахана Iедалдайша леррина кечам беш, беза-боккха хилам лоручех бу Нохчийчохь терроран дуьхьала дIаехьна тIеман операци сацийна 5 шо кхачар а. Кху оханан беттан I6-чу дийнан дозаллех дуьйцуш массо доьшийлашкахь, Iедалан хьукхмат-урхаллашкахь гулам-цхьаьнакхетарш дIадахьар тIедиллина хьаькамашна. И де вайнахана маьIне хиларан гайтам бу, гарехь, и мукъа де кхайкхадар а. Бакъду дукхахболчарна кегийчарна а а.баккхийчарна а хууш дац I6 –гIе де стенна даздеш ду.\nОфициало кхайкха а деш, махкахь тIом сацийна оццул хан яьллехь а, хьалха санна дуьйлуш ницкъала герзаш а, кховдош бехк боцуш лоьцуш а, тIепаза бойуш а нах бацахь а, шайн ладегIам дIабаьлла ца лору бахархоша. Делахь а леваьккхинчу муьлххачо а мукIарло до КТО олу тIеман операци сацаяро къизачу хиламаша хьере динчу адамна садоIийла яьккхина бохуш. Цу тIера долийра шен къамел соьлжагIалахочо Магомадов Iисас.\nМагомадов: «И дIаяьккхичхьана нахана паргIато яьлла-кх. И тIом бахьана долуш адам лечкъадора, доьза мел байира. Миска нах бар-кх хьийзош берш. эскархоша къоланаш мел дукха дира! Йийбар, кузанаш, деши. детий хIумнаш цара дIа а ца хьуш хIума ян а яцара.Ур-аттал полковник даржехь эпсар лецир-кх къоланаш деш гучу а ваьлла. Дукха хьаькамаш баха хевшина кхузара тIом бахьнеххьа-м».\nМаршо Радио: Терроран дуьхьал дIаехьна тIеман операци оццул яхъян оьшуш дарий те?\nМагомадов: «Ахьа-м яхъяр дуьйцу иза-м йоло оьшуш а дацара цу тIе даьлча! Мел тIех а цхьана шарахь тIех а оьхуш хан тоьур яр-кх царна. Оцу хенахь ерзо мегар долуш яра и операци иттаннаш шерашка ях а ца еш».\nМаршо Радио: ТIеман операци дIайирзина дукха хан хилча, хIинца санна дукха эскарш эшаре техьа Нохчийчохь?\nМагомадов: «Суна хетарехь-м ца дезара. Бухахь бахьа меттиг а йоцуш салтий а, низамхой а хилча, кхин а тIе стенна кхуьйлу-м ца хаьа суна. Минаш йоьхкина доцу латтанаш дIа а лаьцна Iаш ду-кх и эскарш. КIезиг латтанаш ма дац цара дIалаьцнарш. Нохчийчохь тIом беш ду тхо бохуш телпош а етташ Iаш бу-кх салтий шортта ахчанаша а оьцуш. Кху Iедалан дукха ахча хилла. И дууш бу-кх. Iедало дIахоьцуш хилча царна хIун ду иза? Оьшучул а мосуьйттаза дукха ницкъаш бу-кх махкахь латтош».\nТерроризм къарьян Нохчийчохь дIаехьна тIеман оперца сацаяр хьокъехь дийцина Магамадов Iиса а, кхиберш къера бу тIом сацийчахьана нохчий дахар, массо тIегIанахь хаъал аттачу даьлла аьлла: тIебазбеллий лаьттина Iожаллин кхерам дIабаларца а, тIеман шерашкахь санна низамхой коча а ца оьхуш, ваха-ван атта хиларца а, кхечу кIошташкахь хьалхачул а мелла атта вайнах тIеэцарца а.\nБахархошца къамелаш деш гучудолу луьрачу тIеман шерашца дуьстича, садоIийла а яьлла, дахар дикка аттачу далар. Цуьнца цхьана жоьпаза дуьсуш ду цхьа могIа хеттарш. ДIабаьллий бахархойн ладегIам? Мел маьрша бу уьш шайна хетарг Iорадаккха? Мел таро ю могIарерчу нехан шайна тусаделла нийсадацар, кхачамбацар гIардаккха, юкъараллина дIадовзийта?\nИ тайпа хеттарш бахархойн сатийсаман «тускар» чохь дукха ду. Цаьрга ладийгIича юха а лазаме карладолу, терроран дуьхьал дIаехьна тIеман операци сацийчахьана мел хийцаделла махкахь дахар боху хаттар.\nМаца чекхбаьлла тIом?


Шемара тIом бале болуш бу нохчашна а\nШема - Маьрша Шеман армин эскархой, Хьалаб 20, 2013\nЮххерчу Малхбале, бусалбан нах вовшийн карх бала гIертачу Шема пачхьалкхе тIамтIе баха нохчашна хьан марздина? Цига кхача лаам хиллачарна, хьембоцуш, дозанах вала бакъо луш долу паспорт доккху бохург мел бакъ ду? Виза а йоцуш цу генарчу Шема цIе йолчу Iаьрбийн пачхьалкхе кегийрхой дIакхачо таро ерш хIун ницкъаш бу?\nЦу кеппара хеттарш ду тахана нохчийн юкъараллехь, коьртех а девлла, дийцаре деш. Бахархоша кхеторехь, Iедалехь болчара ца хуу кепаш а хIиттош шаьш гIо а деш, дIаоьхуьйтуш бу тIом кхехкачу махка вайнехан кегийнах.\nЦарлахь бу ур-аттал мехкарий а. ЙоI цига тIам тIе кхачар Iорадалар бахьнехь кху деношкахь шен даржера вохийна федералан миграцин гIуллакхан урхаллин хьаькам Дудуркаев Асу. Цу хьокъехь хаам бина ша мехкан куьйгалхочо. Дийцарехь, иза аьхка дуьйна а ю цигахь.\nПачхьалкхан къайлахчу сервисан куьйгалло гIардаккхарца Шемарчу Iотта-баккхамехь, шайн тIеман тоба а кхоьллина, дакъалоцуш бу 300-400 Оьрсийчуьра кегийрхой,дукхахберш Къилбаседа Кавказера а болуш. Царалахь кIезиг бац Европехь дIатарбеллачу нохчашна юкъара дIаихнарш а.\nШайн лаамехь тIемалой могIарш дуьзначарлахь Iожалла карийна масалш а ду дуккха а. Декъий цIа ца кхачийнехь а, кху цIахь, Нохчийчохь,тезеташ а хIиттош,доIанашца деле бехна геналлехь эгнарш.\nШемара тIом нажжаз беш, вайнехан царна юкъагIерта гIуллакх цахилар чIагIдеш, муфтиято а, Iедалдайша а махкахь марсабаьккхина дIахьуш кхетош-кхиоран болх белахь а, цига дIаоьхуш берш севцца ала хала ду. ХIуъчара дийцарехь, иттех де долуш, Хонкар махкахула а бевлла, Шема пачхьалкхе кховча Iалашо а лаьцна,новкъаяьлла кхузара пхеа стагах лаьтташ йолу тоба.\nШема пачхьалкхера тIом нохчашна бале буьйлуш лаьтташ хиларан шатайпа тоьшалла ду,шайн бераш юхадерзо вайнехан дай-наной цига тIаьхьаэхар а. Цу хьокъехь, нанас а, вашас а лорх а кхиъна, цигара, тIама юкъара,шен лулара кIант цIавалаварх зIенехула дуьйцуш ву Теркйист кIоштера Бухади. Цо чIагIдарехь, цхьаъ цIа валийна, цигга юьртарчу кхечу жимачу стага дуьхьало йина.\nБухади: «Нана а, ваша а тIаьхьа а бахна, цIа валийна цхьаъ. Цигашхула дикка леллачул тIаьхьа кара а вина. ШолгIаниг схьа ца веъна.шена тIаьхьа а ма дуьйла аьлла-кх. ХьастагIа телпо тоьхна кху цIерачара. Нана дов деш, цIа ванн везар хьо бохуш,генаяла йоьлча, вукхо зIе хадийна бахар-кх. Ба-м бу боху нохчий а бу боху.\nЦхьана-шина дийнахь бен цара и паспорташ хьедеш а ма дац.Вовшийн юкъарлахь цхьа гIучIа беш бара уьшша-м. Виза а ца оьшу боху. Москвахь кеманна тIе а ховшабой, дIахьовсабо бах. Шайн ахчанаш оьцуш бу тIетаьIIа. Цигахь тIамехь болчара а харц ца до бах шайна алапаш луш хилар».\nШемарчу тIаме лестачу кегийрхойх соьца къамел динчу Бухадис билгалдаккхарца дуккха а меттигаш ю кIентий цIа бало, хаза нехан санна харж а еш, гергарниш тIаьхьаихна,амма наггахь верг бен вац цIерачеран лаамна кIел сеццарг.\nЦхьаболчара дийцарехь дукхахберш, болх-некъ цахиларна, амал дацарна ахча даккархьама оьху Iаьрбийн пачхьалкхе тIам тIе. МогIарерчу бахархошна хетарехь велча гIазотехь хир ву со аьлла цига лесташ берш дукха бац.\nШемара тIом бале болуш бу нохчашна\n«Бомбанаш етта Шемана, иза низамехь дацахь а»\nЕвропера дуккха а тIемалой бу Шемахь Асадана дуьхьал тIом беш\nДжи-20 саммито шен болх болийна Петарбухахь\nДуьненаюкъаралле шен химин герзаш дIадала реза хилла Шема\nЦкъачунна Шемана герзаш деттар дац Цхьаьнатоьхначу Штаташа\nПрезидент Обама: Шеманна тохар дар тIаьхьататта мега Iамерко\nХимин герзехула болчу бертан документаш Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци хьажош ю Шема\nШеман хаттарехь ойла цхьаьнайогIу Iамеркан а, Британин а, Францин а, Оьрсийчоьнан а\nДIаьвше герз хIаллак дан говзанчаш бахана Шема\n2013-чу шеран Нобелан машаран совгIатан лауреат ю Химин Герз Доьхкуш Йолу Организаци\nШемахь кхин дац боху химин герз\nБайна нохчий Шема бахана хуьлуьйту Iедалша\nШемара химин герзаш стенгахь хIаллакьдийр ду хууш дац\nДаржах вохийна Шемахь тIом бен йоI бахьанехь


ВорхI шо хьалха полисхошна тIеллетта ву аьлла ГIалгIайчуьра вахархо жоьпе озийна\n2014-чу шарахь Мангал-баттахь Несарарчу мехкан дарбанан хIусам ларъечу полисхошна тIелеттачу тобанца хилла ву аьлла, кхин а цхьа стаг шеконашца лаьцна ГIалгIайчохь, яздо Кавказский узел интернет-ресурсо. ХIетахь Несарахь дарбанан цIенна динчу тIелатарехь виъ полисхочунна чевнаш йинера. ШолгIачу дийнахь тIелеттачарлахь хилла ву аьлла, шиъ дIалецира. Товбеца-беттан 11-чу дийнахь Талламан комитето дIахьедира, кхин а цхьаъ шайн каравеана аьлла.\nНицкъошна тIелатар толлучу юкъанна кху деношкхаь кхин а цхьаъ дIалаьцна - Плиево эвлара 34 шо долу вахархо. "Интерфаксо" шайн хьостана тIетевжина хаам бо, и лаьцнарг ялхолгIа ву аьлла.\nЛаьцна латточу пхеаннах цхьаьнга бехк кховдийна, бакъоларъяран органийн белхахошна тIелатар дарца, шолгIаниг жоьпе озийна гIаттамхошна гIо дина ву, бакъо йоцуш герз лелийна аьлла. Кхин а кхааннах шеко ю, цара тIемалошца уьйраш латтийна хила тарло бохуш.\nКарладоккху, оццу шеран Стигалкъекъа-баттахь СагIопшехь леринчу операцехь байъинчийн декъий латточу моргехь ха деш хилла бу, цара тIелатар дина хилла полисхой. Байъинчарлахь вара "ГIалгIайчоьнан эмир" Гетагажев Артур, хаам бира ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун администрацин зорбанашца юкъарло лелочу урхаллан хьаькамо Боков Тимура.\nLife хьостано яздира, шайн лидеран Гетагажев Артуран дакъа моргера арадаккха дагахь дина тIелатар дара аьлла. Верриг а постехь оцу заманчохь ха деш 14 стаг хиллера. Декъий лардеш дуй хиъча, къайлабевллера тIелеттарш.


«Лен воцчу сийлалле кховдаеш ц1е…»\nСулейманов Ахьмад вина 1922 шеран 1 майхь Хьалха-Марта районан Олхазар-к1отарахь. Ишкол яьккхина ваьлча Ахьмадас серлонан наркоматан инструктор а, комсомолан райкоман секретарь а болх бо. Сибрехара ц1а дирзинчул т1аьхьа цуо чекхйоккху Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн институт. Цул т1аьхьа Ахьмада дуккха а шерашкахь хьехархочун а, директоран а болх бо Хьалха-Мартант1ера а, Олхазар-к1отара а ишколашкахь. Цул совнаха, Нохч-Г1алг1айн яздархойн союзан литконсультантан декхар кхочуш а до цуо.\nСтихаш язъян Ахьмад ишколехь доьшуш волавелира. Дуьххьарлера цуьнан байташ Сийлахь-боккха даймехкан т1ом балале зорбане йовлу. Уьш шена ешча, Ахмадов Мусас дийцарехь, Бадуев Саь1ида цуьнга: «Хьо вахьахь, ма хилал поэт!» аьлла хиллера. Нохчийн классически литературан бухбиллархочун лаам буьззина кхочушбира Ахьмада.\nСулейманов Ахьмад Дала вуно доккха пох1ма делла стаг вара. Поэт а, хьехархо а хилла ца 1аш, историк, этнограф, барта кхоллараллин а, меттан а говзанча, гочдархо, суртдиллархо, пондарча, илланча вара иза. Амма уггаре хьалха поэт вара. Поэзи – цуьнан дахар дара.\nХьаьнцца – воккхачуьнца а, жимачуьнца а бийца мотт карабора Ахьмадна. Мел дукха цуо дийцарх к1орда ца дора цуьнга ладег1а. Цкъа делахь, Ахьмадна 1аламат дукха вайн исторех, нохчийн хьалха хиллачу дахарх хаза х1умнаш хаьара, шолг1а делахь – иза, ша санна верг кхин хир воцуш, говза дийцархо а вара. Цуьнца цхьаьна нисвелларг , 1ада а вой, ладоьг1начохь вуьсура. Къаьсттина самукъадолура цуьнан берашца. Цуо 1амош долу бераш шайн нийсархойх къаьсташ хуьлура хазачу г1иллакхца, ц1ена буьйцучу нохчийн маттаца, к1орггера шайн Даймохк безарца.\nДуьций, дуьйций, ц1аьххьана саца а лой, «Дукха-м ца лоь со?» – олий хоттуш 1едал дара Ахьмадан. Ладуг1уш берш-м дуьне а, эхарт а дицлой, г1амаро хи санна, цуьнан х1ора дош худа кечбелла 1аш хуьлура.\n1990-чу шарахь, нохчийн поэзи кхиорехь цуо хьегна къа билгалдоккхуш, «Нохч-Г1алг1айн АССР-н халкъан поэт» ц1е тиллира Сулейманов Ахьмадна. Ц1арна а доцуш, ван а вара иза вуьззина халкъан поэт, шен Даймехкан патриот а.\nМасех стихийн а, поэмийн а гулар араевла цуьнан: «Безаммий,шаьлтий», «Дог дохден ц1е», «Ламанийн хьостанаш», «Даймехкан некъаш», «Цхьа-ши дош…». Оьрсийн маттахь а араяьлла «Симфония гор». Амма, цхьацца бахьнашна, х1инца а зорбане бовланза белхаш а бисна Ахьмадан. Бакъахь хир дара, уьш вовшах а тоьхна, царна зорба тоьхча.\nХ1ора Ахьмадан произведени, халкъан а хуьлий, яьржара Нохчийчохь. Эрна дац цуьнан стихотворениш т1ехь вуно дукха эшарш яхар а, уьш х1оранна дагахь хууш хилар а.\nСулейманов Ахьмадан кхоллараллехь коьртаниг – Даймехкан, шен Даймахкана тешаме волчу Къонахчун тема ю. Иза деклараци яц. Авторан Даймахке болу безам – к1ентан шен дега, нене болу бакъ безам бу. Иза парг1ат бу ша кхайкхош мохь беттарх, тайп-тайпанчу моттарг1анех а, кепех а.\nШен «Берд» ц1е йолчу стихотворенехь цуо Даймехкан сурт х1оттадо х1ордан йистера т1улган бердаца. Х1ордан тулг1енаш Даймахкана т1ех1уьттучу халонашца юсту цуо:\nЯйра суна тулг1еш етташ х1ордо:\nКарзахбуьйлуш бердах летайо.\nЦкъа а бац и цуьнца къийса к1ордош,\nХ1етте а, берд даим лаьтташ го.\nАмма, «бердах а кхетий, тулг1еш, ницкъ а бухий, йоьлху генна х1ордан ара д1а…». Иштта, ша мокхаз санна ч1ог1а бу вайн Нана-Даймохк, иза эшор бац мел нуьцкъе мостаг1чо а, хьошур бац мел яккхийчу халонаша а.\nСулейманов Ахьмада шен кхоллараллехь кхечу нохчийн поэтел сов пайдаоьцу нохчийн барта кхоллараллех а, вайн халкъан поэтически кхоллараллин г1ирсах а. Цундела хир ду цуьнан стихаш т1ехь эшарш алссам яхар. Хьанна ца евза Сулеймановн «Дог дохден ц1е» стихотворени т1ехь нохчийн илланчийн баьччас Дагаев Валида даьккхина илли? Цу жимачу произведени т1ехь поэтан аьтто хилла нохчийн доьзалехь хьаша-да т1еэцаран къеггина сурт х1отто. Нохчийн доьзал кхузахь – иза Даймехкан символ ю. Доьзалан масал т1ехь Сулеймановс схьайоьллу шен стихотворенин коьрта 1алашо – нохчийн хьаша-да т1еэцаран оьзда г1иллакх а, нохчийн комаьршалла а, догдикалла а гайтар.\nМуьлххачу къоман а ду хьаша-да т1еэцар деза лоруш. Амма кавказхойн, массарна хууш ма хиллара, хьешал деза х1ума дац. Къаьсттина нохчийн, г1алг1айн. Шеко йоццуш, еккъа цхьа и стихотворени бен ца язйинехь а, нохчийн литературехь шен ц1е а йолуш ваха вуьсур вара Ахьмад. Цу йоцучу стихотворениновуно мехала хаамаш бо 1илманчашна нохчийн 1ер-дахарах а, этнографех а.\nМа-дарра, цхьа а хаздар доцуш, дуьцу автора хьаша-да т1еэцарх. Амма и ма-дарра дийцар цхьа а хаздар оьшуш дац. Ма-дарра хиларца хаза ду иза:\n«Х1ей нах! – олий, ас мохь туху,\nСерлаболу корехь чиркх. –\nДаим оьцу хьаша чу».\n«Беркат шорта хуьлда хьоьца!\nВоссал динара, хьаша хьо!» –\nОлуш ондда луьйта лоций,\nХ1усамдас со воссаво.\nКхин д1а, вайна массарна а бераллехь дуьйна хийлаза ладег1на а, хьоме а долу, х1ора нохчийн зудчуьн-ненан аьхна дешнаш хеза:\n«Дела ва хьо могаш-маьрша!\nМа г1елвелла хир ву хьо!\nКху тхан тишчу х1усмех вашахь,\nДаккхахь тхоьца дийна шо».\nСтихотворени чекхйолуш поэто жам1 до:\nБожлахь сан дин парг1атбаьлла,\nХ1инца парг1ат вер ву со.\nКхача кечбеш марсаяьлла,\nПешахь кхерсташ хир ю ц1е…\nЦу кхерчарчу ц1арочул а\nЮ вайнехан комаьршалла!\nШеко йоццуш, М.Мамакаевн тоьлла йолу «Даймехкан косташ», «Т1улгаш а дуьйцу», Зама» произведенешца цхьана мог1арехь лаьтта вай хьахийна Сулейманов Ахьмадан стихотворени а.\nПоэтически говзалла лакха мел ели а Даймехкан тема схьайоьллуш философски ойланийн к1орге юссу поэте. Сулейманов Ахьмадан лирически турпалхочунна лаьа: «Адмийн дегнаш чуьра мекха д1аяьккхина ц1андар», «лаьттахь, стиглахь машар д1ах1оттор», «дуьненнал ирс шега кхаьчча», цунах шена дакъа ца деш, адмашна иза д1адала!\nШен доттаг1чунна, Дагаев Валидна, лерина язйинчу «Шуьнехь дош» ц1е йолчу стихотворенехь поэта кхоччуш къастабо къонахчун-патриотан мах. Кхузахь Сулеймановс х1оттадо Даймохк безаш, цуьнан дуьхьа шен са д1алур долуш, массо а х1уман т1ехь къонахаллин дог-ойла йолчу турпалхочун васт:\nХаьттира ахь соьга шуьнехь 1аш вай.\n«Дерриг а дуьне ду къонахчуьн меха!\nХ1ара дуьне-м къонахийн белшаш т1ехь дай!»\nДаймехкан сий лардеш вала а ле!\nЛе иза кхин ваха ца лууш санна,\nЛенвоцчу сийлалле кховдаеш ц1е!\n«Лойша суна» стихотворенехь лирически турпалхочо доттаг1ашка иштта кхайкхам бо:\nДоттаг1ий, аш таро ло!\nМуха ле ас гойтур ду!..\nШа цкъа г1алат ваьллачу х1уманна къера хилар, дохковалар – бакъ волчу къонахчун амалехь ду. Иштта, «Ма дохко ваьлла со» стихотворенехь Ахьмадан турпалхочо боху:\nМа дохко ваьлла со, ма дохко ваьлла,\nД1аала деззачохь цкъа дош ца аьлла!\nК1еззигчу х1умант1ехь цкъа осал ваьлла!\nЦхьалха цкъа малхана дуьхьал ца ваьлла!\nСил езаш йолчуьнга сонта дош аьлла!\nМа дохко ваьлла со, ма дохко ваьлла!\nДа-нана, Даймохк – х1ун хир ду царел деза-доккха стагна? Цу сийлахьчу кхетамна ямарт хиллачунна кхел кхайкхош ду Сулеймановн х1ара дешнаш:\nДаймохк вайна цхьаъ бен ма ца белла,\nДа-нана а х1ора стеган цхьацца ду.\nДаймахкана, дена ямарт хиллехь,\nХ1ай декъазниг, хьуна латта хьарам ду.\nЙоккха меттиг д1алоцу Сулейманов Ахьмадан поэзехь безаман лирико. Хьанна ца евза халкъан эшарш хила поэтан «Календаран т1аьххьара лист», «Батто сагатдо», «Хьо марша 1ойла», «Йицъе ма ала», «Весет» ц1е йолу стихаш. Уьш язъеш Ахьмада боккха пайда оьцу халкъан барта кхоллараллин поэтически сурт х1отторан г1ирсах:\nОрцан дукъах дато ма1аш\nТуьйсуш, батто сагатдо.\nЦ1еста к1удал нохчийн йо1а\nШовдан к1ел сецайо.\nХета баттах схьа1ийдалуш,\nК1удал юзу шовдано.\nНур-з1аьнаршца безам муьйлу,\nЙо1ах хьерчаш цу батто.\n«Календаран т1аьххьара лист» ц1е йолчу стихотворенехь лирически турпалхочо шен оьзда безам иштта балхабо:\nБертаза хьо дагчохь\nКхаба дац атта,\nХийрачу хьоь хьежа\nНицкъ а бац сан\nМаржа-я1, велар-кх со\nТ1улг хилла лаьтташ\nШуьйрачу цу новкъахь\nХьо наггахь ган!\nАвтора шена езначуьнга дина весет лара мегар ду х1ара «Весет» аьлла яздина мог1наш:\nВовшийн хила доьг1на доцуш,\nДуьне дисар сох хилахь,\nХьо езнариг дагалоцуш,\nЦкъа сан коше ялалахь.\nБезам буьйцуш байташ язъеш,\nЧурт кхала ма г1ерталахь.\n«Хьо чекхвели!», - охкуш яздай,\nЦхьа акха т1улг бог1алахь.\nДуккха а болх бора Ахьмадас гочдарш т1ехь а. Цуо нохчийн матте ехира Пушкинан а, Лермонтовн а, Джалилан а цхьа мог1а кхечу бевзаш болчу поэтийн произведениш. Мотт кхиорехь гочдарша лоцу дакъа а хууш, юкъ-кара и болх ца беш ца 1ара Ахьмад. Хьовсар вай Пушкинан «1аьнан суьйре» байт Ахьмада нохчийн матте яккхар муха нисделла:\nБукар дарцо стигал кхолош,\nБуьрса чимаш хьийзадо,\nНаггахь ц1евза барзах тарлуш,\nНаггахь берах белхам бо.\nНаггахь тишчу тхов т1е долий,\nКарзахе ча кегадо.\nНекъах тилларг санна, дог1ий,\nТхан ц1ийнан кор туху цуо.\nГочдарех дерг дуьйцуш ца хьахийча нийса хир дац Шерипов Асланбека оьрсийн матте а даьхна зорба тоьхна хилла кхоъ нохчийн илли Сулеймановс юханехьа ненан матте доккхуш биначу балхах. Уьш ду 1918 шарахь оьрсийн маттахь араяьллачу «Из чеченских песен» гулар т1ера «Обарг Геха», «Юсуп – Мусин к1ант», «Обарг Асир» иллеш. Кхузахь цхьа х1ума билгалдаккха деза – иллийн нохчийн маттахь йолу оригиналаш, Шериповс шен хенахь пайда эцна, яйна хилар. Ахьмада нохчийн матте даьхна и иллеш дешначуьн цхьана минотана а уьш оригинальни иллеш дац аьлла шеко кхоллалур яц. Хат1 а, поэтически г1ирс а, сурт х1оттор а нохчийн иллешкахь дерриш ду церан:\nДа велла диса хьо, кийрара дилха дог…\nХьайна там ва хилча, йиший бер ва хуьлий,\nма коча качло хьо,\nХьайна там ца хилча, меца борз ва хуьлий,\nма дера дарло хьо!\nСан нанас биллинчу к1едачу ва меттахь,\nХьешана диначу цу дуьхьал оти чохь\nНаб кхета ца вуьтуш, мел хала хьийзаво ахь,\nкийрара дилха дог…\nДиканна хуьлда-кх хьан карзахдалар,\nСан ойла д1аехьна, сан синтем бохийна\nобарган дакъа соьга кхийдош\nМа хьийза во ахь со, кийрара дилха дог!\n(«Юсуп – Мусин к1ант»)\n«Тохара хьалха кхин адам дара – кхин зама а яра. Х1инца Кавказан диег1ат1иехь ехаш йолу веччаргаш санна а доцуш. Кхин адам дара: цара ца лоьхура я деши, я кхин мехала металлаш а, цара ца йора Кавказан баьццара-сийначу турпал некха т1ехь иштта къиза-инзаре, дера чевнаш. Церан дог1машкахьх1инццалца Кавказан лаьмнашкахь хилла а, х1инца болу ницкъ а, доьналла а дара, церан дог кура а, майра а, буьрса а дара. Даго бохучул, шовкъе лаамаша бохучул сов 1едал а дацара церан… Хаьара лаьмнашна а, адмана а шаьш сирлачу безамаххий, ницкъаххий дуьзна долчу Нана-1аламан бераш дуйла…»\n«Х1ай! Шу турпалчу дайн к1ентий! Шу х1унда девлла иштта сутар-саьхьар дуьне гулдан – деший, сискал – ткъа цхьа а х1отто мах боцу сан сийлахь-йоккха хазна аш х1унда ца тергал йо? Х1унда ца оьцу аш соьгара сирлачу, майрачу дахаран масал, парг1атонехьа къийсаман лекха лаам, турпала хьунарш?» Амма йист хуьлуш яц ялхойн, бацарийн ярташ, ткъа ламанийн лекха кхайкхам къарлой, бужий д1абов» («Асир») - Асламбек Шерипов «Статьяш а, къамелеш а». Грозный, 1977).\nШа ала дог1у Сулейманов Ахьмада вайн мехкан паспорт – Нохч-Г1алг1айчоьнан топоними – х1отторах. Вай ц1ерадаьхначу юкъанна нохчийн, г1алг1айн массо а яртийн, ламанийн, хийн, шовданийн ц1ераш а хийцина, кхин – харц ц1ерш техкинера Нохч-Г1алгайчохь а ( цу хенахь – Грозненски областехь), Дег1астанара а, Къилбаседа Х1ирийчуьра а нохчий, г1алг1ай 1ийначу меттигашкахь. Кху махкахь нохчий баьхна ала цхьа а билгало ца йитнера Делан мостаг1аша – Сталинан, Берийн хьадалчаша, ур-атталла беллачарна доьг1на чарташ а т1ехь бухдохуш. Доь доцуш вай дайа 1алашо йолуш дина х1ума дара иза. Шайн махка юхадерза бакъо еллехь а, шаьш хийцина ц1ераш юхаметта х1итто дагахь бацара вай ц1ера даьхнарш. И харц ц1ераш йисаре сатуьйсура цара.\nХалахеташ делахь а, вайна юкъахь а, къаьсттина кегийрхошна, шайн ворх1е а дайша яьхна йолу ц1ераш а йицйина, вай цадезачара техкина ц1ераш яхан буьйлабеллера цхьацца болу нах. Цу хенахь хилларг-мх1унда дуьйцура, х1инца а кест-кеста хеза вайна 1алхан-Юртах - Айвазов (Айвазовская), Таьнга-чух – Липовка, 1алхан-Г1алах – Ермоловка, иштта д1а кхин а олуш. Цул иехье а, осал а х1ун хир ду?\nИ шадерриг гуш а, 1еткъаш а волавелира Ахьмад топонимин т1ехь болх бан. Нохчийчоь-м йийца а ца оьшура, иза ца кхочуш цхьа а, жима а, йоккха а юрт ца йисира луларчу Г1алг1айчохь а, Дег1астанара а, Гуьржийчуьра а, Къилбаседа Х1ирийчуьра нохчий, г1алг1ай бехачу меттигашкахь а. Къилбера – къилбаседане, малхбалера – малхбузе кхаччалц мосуьйттаза чекхваьлла ша топоними х1оттош Нохчийчухула олура Ахьмадас. Цуьнан ког кхачаза цхьа а юьрт, к1отар, б1ов, г1ала, каш, зиярт, лам, раг1, арц, дукъ, 1ам, 1ин, хи, шовда, ирзо, тог1е, хоте ца йисна вайн махкахь. Х1ора меттиган ц1е боккхачу безамца йоккхура Ахьмада, царех х1ораннах шех лаьцна дийца инзаре хаза х1ума а хуьлура цуьнан. Цу меттигашца доьзна долу иттаннаш шира дийцарш, легендаш, аларш цигахь бехаш болчу нахера д1аяьздинера Ахьмадас. Цу хенахь цуо и болх бина ца хиллехь, тахана и хатта а, хаьттича дийца а стаг воцуш дисна хир дара вай.\nП1елг санна ша цхьана стага бина мехалчу балхо Нохчийн мохк юха а шен бакъ болчу дайн дола берзийра. Аьлча а, вайн мостаг1аша хийцина вайн мехкан бакъ болу бух юхаметтах1оттийра. Х1инцачул т1аьхьа вайн цадезачийн кхин цкъа а аьтто хир бац нохчийн къомо эзарнаш шерашкахь шайн лаьтта т1ехь йитина хьанала лар доь доцуш яйъа. Дела реза хуьлда Ахьмадна и боккха болх цуо барна!\nСулейманов Ахьмад нохчийн меттан воккха говзанча вара. Мотт д1абаьлча, къам д1адериг хиларх дика кхеташ вара иза. Шен «Дахаран генаш» ц1е йолчу поэмехь поэто иштта мах хадабо ненан метан:\nКхечу кьаьмнийн меттанех,\nВай ц1ера дахале нохчийн маттахь дешна волчу цунна кхеташ а, товш а дацара Сибрехара ц1а даьхкинчул т1ахьа вай берашна ишколехь ненан маттахь хьоьхуш ца хилар. Кегий къаьмнаш а, церан меттанаш а кхане йолуш ца хилар ч1аг1дан 1алашо йолуш 1963-чу шарахь Москвахь д1аяьхьначу ерригсоюзни 1илман – практически конференцехь Сулейманов Ахьмада элира: «Х1ора стагна сийлахь долу кхо х1ума ду дуьненчохь вовшахдаккха йиш йоцуш, даима а цхьаьна хила дезаш. И кхо х1ума – халкъ а, мотт а, Даймохк а ду. Оцу кхаа декъах муьлхха а цхьаъ д1акъастийча дисна ши дакъа - дахалуш дац. Нохчийн къам казахийн, киргизийн мохк ца тайна а, оцу махкахь дахан а, 1ен а ца хууш а ца г1ертара шайн Даймахка. Кху дуьнен т1ехь мел йолу дуьхьалонаш а эшош, шаьш 13 шарахь хала гулбина бахам а битина, нохчий шайн Даймахке г1ертара Дала делла и сийлахь кхо х1ума вовшах а тоьхна, юха а дуьззина къам хилла даха».\nЛен воцчу сийлалле кховдаеш ц1е…»\nСерлаболу корехь чиркх. – Вевзаш вацарх ломахь наха\nЛойша суна» стихотворенехь лирически турпалхочо доттаг1ашка иштта кхайкхам бо:\nШуьйрачу цу новкъахь Хьо наггахь ган!\nУмхаев Хьамзат Сулейманов


ГӀезалойн Википеди — Википеди\nБолх болийна хан\n2003 шеран 15 сентябрь\n416 987 (33-гӀа меттиг)\n3 513 893\nГӀезалойн Википеди (гӀез. Татар Википедиясе) — гӀезалойн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2003 шеран 15 сентябрехь духхьара лелош дара латинан йоза. Тахана Википеди чохь бу 416 987 . Массо нисдарийн дукхалла 3 513 893.\nазербайджанийн (Azərbaycanca) • кхазакхийн (қазақша) • нохчийн\nХӀара Википедех лаьцна чекхбаккханза йаззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀезалойн_Википеди&oldid=6135261»\nМегаш йоцу билгалонаш йолу агӀонаш\nВикипедех лаьцна бовланза йаззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 7 июль, 10:54.


СагIадоьхургаша яьккхина Нохчийчоь\nНохчийчоь. СагIа доьху зуда.\nКхузткъа гергга сагIадоьхург дIалаьцна цхьана дийнахь Соьлж-ГIаларчу цхьана Заводан кIоштахь. Иштта жамIаш ду царна дуьхьал махкахь болийначу белхан. ДIалецнарш, берриге а аьлча санна, Азерчу пачхьалкхашкара бахархой бу. Дуккха а бераш ду царца схьалецна.\nИ болх республикин кхечу дакъошкахь а дIахьор бу. Цхьацца хаамашца иза болоран бахьана ду кху шарахь махка дуккха а туристаш а, хьеший а бахка мегаш хилар.\nСагIа даларна чIогIа тIера белахь а, хIетте а уьш махках баха безаш хиларна тIетов юкъараллехь а. Дахарехь цхьа холчухIоьттинчуна гIодар ша ду, ткъа сагIадехарх болх бина лелар кхин ду, аьлла дийцира Соьлж-ГIалин вахархочо Акаев Шамсуддис: "И сагIадоьхурш хIума оьшуш арабевлла бу аьлла ца хета суна. Ас хийлазза такси тIехь дIасабигна уьш. Уьш шайн цIахь белахьара дика хир дара. ТIаккха, билггал сагIа оьшурш гур бара вайна".\nСагIадоьхучара нахана ечу новкъарлонех дуьйцу Ибрагимов Султана: "Цкъа а Нохчийчохь сагIадоьгIурш хилла бацара. ХIинца цкъа а хилла доцу хIуманаш хуьлуш ду вайна. Хьо базар водахь а, дIаваха а ца вуьтуш дуьхьал лелха сагIадоьхурш. Дукха баьржина уьш Нохчийчохь".\nХийла стагана гина сурт ду, масала базарахь, нах дукха хуьлучу меттигехь лаьтта хиина Iаш сагIадоьхурггий, цуьнан карахь дIа а хьарчийна беррий. Цкъа а и бер доьлхуш, я гIар-тата деш ца хуьлу. Акаевн шеко яц, цара гIовгIа ца яйта оцу берашна наркотикаш яош хилар.\nАкаевс дуьйцу: "Хьовсийша, церан карахь долу бераш тап-аьлла, гIовгIа а ца еш, Iаш ду-кх. Цара дукхачу хьолехь наркотикаш тухий латтош ду-кх уьш гIад-амал ца дайъийта шайн. Цхьаъ делча, кхидерг схьаоьцу".\nСоьлж-ГIаларчу къаночо Гехаева Забус ша а ца вохуьйту боху сагIадоьгIург шен неIарга веъча цунна цхьаъ ца луш. Хьалха кампет, печени а схьаоьцура боху цара, ткъа хIинца туьманах а ца беша, пхи туьма ло бохуш.\nЦу хьокъехь иштта элира цо: "Марахь цхьаъ хуьлу, уллехь кхин а хуьлу. Печени, кампеткховдайо, хIан-хIа "деньги, деньги" олу. Сан а ма дац царна дала ахча. Туьма кховдийча, пхи туьма ло олу. Газель машена тIеяьлча, цу чуьра наха а сагIадоьхучарна ма кIордийна-кхшу аьлча, цига нах тIекхойкхучу зударша церан бехк-м бац олу. Сарралц цаьрга сагIа а доьхуьйтий, цаьргара и ахча схьадоккхуш дерг Iедал ду боху. Цундела доьху боху цара ахча".\nСагIадоьхучарца къийсам дуьххьара болош бац Нохчийчохь. Махкал арабохуш, юха цхьажимма хан яьлча чубогIу уьш. Йоккха шеко ю уьш арабахахь а, уьш юхабахкарна. Дика сагIа луш болу мохк цара атта дIахоьцур бац.\nМуьлш дукха бу Нохчийчохь: нохчий я китайхой?