Вьетнамхой лаьхкина Нохчийчуьра\nНохчийчуьра Iаьржа белхаш Азера схьаоьхучу наха дIалоьцура хIинццалц. Доккхачу декъанна вьетнамхоша. Оцу хьоло тIамах къаьстина бевлла а боцчу нохчашна гIело йора бан белхаш бацарца. ХIинца хьал сихха административан ницкъ Iедало тIе а белла, хийцина.\nАдам дукха хиларна болх-некъ боцурш алсам болуш мохк белахь а Нохчийчоь, кхуза Iаьржа белхаш бан, цIоз санна, тIетаттаделлера кхечу пачхьалкхашкара адам. Къаьсттина дукха бара вьетнамхой. Цара, дестийна ала а доцуш, эзарнашкахь нохчий битинера, ши куьг хаьдча санна, болх-некъ боцуш.\nГенарчу хьешаша ца а деш белхаш дан а дацара: сир-кир тохар, цIенкъанаш яхкар, пенаш-тхевнаш хьахар… Ницкъала а, атта а, муьлхха а белхаш. Бахархошна товриг дара, зингатий санна тIе а летий, шаьш дийриг цара чехка дар.\nБакъду, кIезиг масалш дацара, кхачамбацарш дукха хиларна, цара динарг юхадан дезна а. Делахь а уьш болх боцуш ца буьсура Нохчийчохь. Бахархошна товриг и дара – церан белхан сихаллий, уьш кхаба-лело атта хиларрий. Вайнаха чIагIдарца, кхачанан сурсаташ дIаделчахьана, коьртаниг жижиг, дугий, цхьанне а бала а боцуш, юург цара шаьш йора.\nВьетнамхоша хIара диний, и диний бохуш, цхьа эладитанех тера юкъараллехь церан хьокъехь дуьйцу хабарш доцург, официало гIардаьккхина, билггал хууш хIума а доцуш, леррина тIеман операци дIахьош санна карзахдаьллачу Iедало, полисхой юкъа а озийна, де-буьйса далале махках баьхна тIебаьхкина белхалой.\nБаьхна, машенаш тIе буттуш, Ставропол, ДегIаста, ХIирийн мехкан дозанашкахь охьа а биссош. Бахархоша дийцарехь, Iедалдайша барта дина омра ду, нагахь санна, хIинцачул тIаьхьа цхьана кIоштехь, юьртахь, къайла-къулах болх а бойтуш, лелош вьетнамхо гучувалахь, юртден биста кхаччалц таIзар дийр ду аьлла.\nМогIарерчу наха шуьйра дийцаре дечех ду уьш махках бахар а, цара белхан къоьлла кхоллар а. Теркйист кIоштера Iусман а, Муса а ву дуьйцуш.\nIусман: «Уьш бахьанехь шортта къам дисна-кхь болх боцуш. Цхьа бахьна и ду-кх уьш арабахаран. Арабаьхча бакъахьа ду-кх»\nМуса: «Кху республикехь мел верг араваьккхина. Дика а ваьккхина. Кегийрхой Оьрсийчоь мел ю дIаса а бахана лелаш бу. Уш мел дукха бу болх-некъ а боцуш, бевлла лелаш».\nВьетнамхой дIабахийтарх къаьсттина кхаъ хилла зударшна, стенна аьлча, дукхахдолчу декъана поппарца, боршамца доьзна, зударийн белхаш хилла цара дIалецнарш. Шена халахеттарг хьалха а хьахош, церан хьокъехь дуьйцуш ю Новр кIоштера яхархо Солтабиева Зараъ.\nЗараъ: «Арабахар-м вон дацара. Бакъду, цхьаберш шайн ахча схьаэца а ца ларалуш дIабахийтина боху. И нийса дац. Бусалбан дог Iан ма ца ло. Къахийтир-кх суна царех, иштта ма бахийта белара уьш аьлла хийтира, тохар бохийна махках баьхна нохчийн санна.\nШайна догIу хьакъ схьаэцийта мегар ма дара. Къа дац церан. ДIа-м дика хьовсийна. Дера реза хуьлда царна уьш арабахарна. Зударийн а, божарийн а болх цара дIа ма баьккхинера. Дала гуттаренна арабаьхна хилийтахьара уьш! Уьш къайлабаьхна нах белахь, чубоьхкича а дац хIумма а».\nТIебаьхкина, массо болх дIа а лаьцна, каде хьийзаш вьетнамхой хиларна, дан амал доцуш дуьне ма-дду баьржина лелаш дукха нохчий бара болх лоьхуш, дийцира Соьлжа-гIалин кIоштан Галнерчу Абзотова Асета.\nАсет: «Дуьйцург бакъ делахь, махках бахар дика ду. Ца баьхча йиш а яцара. Цара динарг кIезиг хIума а дац»\nМаршо Радио: ХIун дина цара?\nАсет: «Цхьаъ вен а вийна, виина бохуш дуьйцу-кх»\nМаршо Радио: Иза-м бакъ делахь а зулам ду, бехкечуьнга жоп доьхур долуш. Уьш арабахар дика стенна лору ахь?\nАсет: « Юьртара нах уьш бахьнехь балхах боьхнера. Иза цхьаъ ду. Цара борах а, сиха а бо бохуш, шен адам дIа а теттина, уьш тIеозийнера. Массо адам тасаделла доллуш дара белхаш доцуш. Зударий а тIехь, шайн доьзал а буьтуш, Краснодаре, Ростовехула дIаоьхуш бара-кх дан амал доцуш. ХIинца нах цIахь белхаш а беш Iийр бу-кх, генна дIа а бахна кхечарна а йва бецаш…»\nЦIеххьана тохаделлачу Iедало, нуй хьаькхча санна, тIех каде вьетнамхой арабахар, цхьаболчу тергамхоша кхеторехь, доьзна ду, мехкан куьйгалхочо Нохчийчохь болх-некъ боцчийн терахь 5% кхаччалц охьадуьгур ду аьлла бинчу тIелацамца. Царна хетарехь хIинца Iедалан гIуллакхъхой а, маьхькIамхой а цхьана ханна болх карийнарш дIаязбан буьйлалур бу, болх-некъ боцчийн терахь лахдаран Iалашонца.\nГастербайтерш ца оьшу Нохчийчоьнна


Европера дипломаташ юхабоьрзуш бу Белорусе\nОхан-бутт 25, 2012\nКху шеран Чиллан-баттахь Белорусера дIабахана болу Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхийн векалш юха бахка буьйлабелла Минске. Чехера а, Швецера а, Эстонера а дипломаташ а, цу пачхьалкхашкара векалш а юхаберза дагахь бу Минске кху къирнах.\nЕвроперачу пачхьалкхийн дипломаташ дIабахара Белорусера цигарчу Iедалша Польшин векал а, Евробертан миссин куьйгалхо а махках ваккхар бахьана долуш. Евроберто санкциш кхайкхийнера Белорусина дуьхьал, цигахь адамийн бакъонаш талхош ю, аьлла. Цунна реза доцучу Белорусин Iедалша махках ваьккхинера ши векал.\nЦултIаьхьа Евробертан кхечу пачхьалкхаша цIа кхайкхира Минскера шайн векалш. Ткъа хIинца уьш юхаберзар доьзна хила мегаш ду кху беттан 15-чу дийнахь Белорусин президентан харжамашкахь кандидат хилла волу Санников Андрей а, цуьнан накъост Бондаренко Дмитрий а набахтера дIахецарца.


Хаттар, Стигалкъекъа-бутт 27, 2019\nОршот-де 27 Стигалкъекъа-бутт 2019\nЗазадоккху-бутт 04, 2019\nНохчийчохь зударшна лерина, зударша урхалла а деш, таксиш юкъаяха Iалашо ю Iедалхойн. Шуна хIун аьлла хета, оьший уьш?\nЧиллан-бутт 26, 2019\nХьенах алсам теша шу?\nЛевада-центро бинчу талламца, Оьрсийчуьра бахархой хьаькамаша дуьйцучул а алсам теша наха дуьйцучух. Иштта дуй иза?


Дуьсур-те, «Нийсо», хьо байлахь… » Нийсо-Дагестан\n24.07.2019 269 0 niyso\nЦул т1аьхьа «КЪИНХЬЕГАМАН БАЙРАКХЬ» газета арадалар кхин а цхьа совг1ат дара. Ненан маттахь радио, газета хилар оцу пана махкахь, Кавказе, вайн ярташка, сатуьйсуш долчу тхуна, г1о – наккъосталла хиларал совнаха, доккха дозалла а, герз а дара.\nКху деношкахь коьртачу редактора Якиев 1умара, шен колонкехь яздинарг дагах ца кхеташ, цо кийрара дог тоха ца долуьйтуш велахь (къамел вайнехан а, оьрсийн а маттахь дара) газетан тираж ца йийцича а, вай декъаза даьллий – те, боху, ойланаш а юссу коьрте.\nГазеташка, журналашка язваларан мехаш алсамбовлар кхоллараллин коллективех дозуш ца хилар хууш хила а деза вай. Цул совнаха, «Нийсо» газет бен дац вай проблемаш ойуш, уьш йийцаре еш, уьш йовзуьйтуш. Цундела газете язвлар, я иза ас яздийр дац, боху, къамел хила дезаш а дац, суна хетарехь.\nЖурналистийн тобано «Халкъан Аз» долуш дуьйна деш долу г1уллакх девзаш а ву со. Аблиев Зайндес ( шу марша) коллектив вовшахтухуш хьегна бала а дагахь бу – кх вайна. Цхьаболчаьрна.\nИ шадерриг диц дан бакъо юй – те вай? Сан кхетаме и г1уллакх диллича – м яц! Кхоллараллин болх беш болу нах цкъа а ца хилла «ахча–бохча» лоьхуш. Церан 1алашо - газетадешархочунна бух болуш, барт ларбеш, къаьмнийн юкъара гергарло 1алашъеш информаци латтор ю. Оцу жоьпаллечу декхаршца «Нийсо» газетан коллектив ларош схьайог1уш а ю.\nВовшен сий – пусар дар, вовшашца лараме хилар, вовшех дашар лолда вайна везачу Дала!\nТахана вайн цхьаъ бен доцчу газетана г1о – накъосталла оьшучу киртигехь, юьстаха латта бакъо яц шен кийрахь вуьззинчу вайнехан дог долчу къонахчун!\nВай оцу г1уллакхах кхеташ ца хилахь, «Нийсо» газета байлахь дисарна кхоьру-кх со…\nАвтор: Минтемиров 1имран, Хасавюртара вахархо, къинхьегаман ветеран


"Террористех" леттачу ботIлихъхоша кад айбира Путин вазвеш\n1999-чу шарахь Дагестанерчу тIемалошна гIоьнна яхана Басаев Шемалан тоба йохош дакъалаьцначу БотIлихерчу бахархоша арздина президенте Путине, шайна тIеман декъашхойн статус ца елла, аьлла.\n"Массара а лоруш волу Владимир Владимирович, тхуна цкъа а ца еъначу хьесапехь хала еъначу заманахь кхечира хьо БотIлихе. Хьуна гира кхузахь тхан кхелхина, лазийна бIаьхой. Оха, ботIлихъхоша, лардира тхайн а, Оьрсийчоьнан а латта. Амма тхо деха тIеман декъашхойн статус а йоцуш. Оха тхайн дуьхьа ца доьху хьоьга тхаьшна иза ялар – доьху Дагестанан а, Оьрсийчоьнан а хиндолчун дуьхьа", - элира гулъеллачу тобанехь лаьттачийн цIарх цхьамма "Путин Владимирца зIе" йоьдуш.\n"БотIлих хIинца хазлуш ю" -, элира цо, дагалацаме велира: "халачу сахьтехь" Путин, ша мукъа вацаре терра, реза ца хилира шайца цхьаьна толам базбеш луьйцан кад мала, "пурба ло хьайн могашаллина а, толамна а тIера кад мала", - бохура ботIлихъхочо.\nЖоп луш, Путина сатийсам къадийра, ша дог доху дагестанхошца цхьаьна кад айбан йиш хиларе, аьлла.\n"Ас доккха баркалла олу Дагестанна а, дагестанхошна а тоьллачу позици тIехь хIетахь а, хIинца а латтарна. ДагадогIу дагестанхоша шаьш муха гайтира. Цара шаьш а, Оьрсийчоь а Iалашйира тоьлла герз карахь долчу дуьненаюкъарчу террорхойх", - элира президенто.\nПутина Iедална тIедожийра "ма-хуьллу сиха и гIуллакх" [тIом бинчу нехан статусца дерг] листа.


Iаламо бохьучу баланашца ма-хуьллу къийсало Нохчийчоь\nМарсхьокху-бутт 09, 2016\nКхушара санна дукха догIанаш дилхина дага а ца догIу цхьаболчу къаношна. Къаьсттина алсам йочанаш лаьттина нохчийн лаьмнашкахь. Уьш бахьнехь дукха меттигаш ю чутеккха а,хIусмашна зенаш дина а,тIайш-некъаш дохийна а. Алсам зенаш динчех цхьаъ ю Нажай юьртан кIоштара ярташ.\nЦкъа догIанаш, тIаккха - бурко...\nКарарчу хенахь тIетаьIIа тодеш, битаме далош ду цигахь, урс хьаькхча санна Iаламо «хедийна» некъаш,кхерамечу зиле кховчийна тIайш.\nКхушара санна цкъа а эха а ихний те аьлла хоьтуьйтуш, комаьршша охьайилхинчу стигалх а, хIинца санна наггахь бен хуьлуш йоцчу ницкъалчу йовхонах а дуьйцуш ву Бена-Веданара вахархо Ахматов Iалавди.\nIалавди: «Хаза нехан санна тадеш ду некъаш массо меттехь. Дохийна дукха дара. Шордеш,шина агIор хи охьадахийта биргIанаш а йохкуш башха тодеш ду некъаш ду. хьалхо догIанаш бахьнехь цIенош галдийлинчарна цIенош а доьгIна. Кхушара санна суна дага а догIуш,баккхийчара дийцарца а,ишта йочанаш хилла яц кхузхьа.»\nБахархой цец а бохуш,таро йоцчуьнан таро еш,дуьненахь оцу кепара,массо хьелаш а долуш хIусамаш ян аьтто хинбоцчеран а аьтто барх,воккха а веш дуьйцуш ву кхин дIа а Ахматов Iалавди.\nIалавди: « Бена куст юкъайогIуш цхьайтта юрт ю. Токхамаш дукха хиллера. Йоццачу хенахь вуно тоьлла цIенош доьгIна эшам хиллачарна. Цхьаьллиг цхьа хIума дан дезаш доцуш,ча а вахана охьахиъчахьана волуш хIусмаш . Газ,хи,-массо хIума а дина,холодилнак биста кхаччалц. ТIаьхьло а йолуш дика дина цIенош».\nЙочанаш а,йовхо а бахьнехь бахархошна хиллачу тIеIаткъамах дийцина Ахматов Iалавди тешна ву Iедалехь болчара,кханенаш йохкуш, таьжгенаш а ца лелош, хIусамашца а, некъашца а сел сиха гIо даро ламанхойн дегнаш синтемах,тешамах дуьзна аьлла.Изза Iаламан карзахалла бахьнехь кхин халонаш ловш бу аренца Iохкучу кIошташкара махкахой..\nОццу йочанаша цхьана агIор цанаш,дежийлаш,ялташ хьекъийнехь а,вукху агIор зенаш а дина: мехашца ихначу догIанаша охьадийшийна ялташ схьа ца эцалуш дараш хилларш кIезиг бац латталелорхошлахь. Дукха масалш ду догIанаша кепа тоьхна докъар хIаллакйина а.\nОхьанехьа,Теркаца Iохкучу кIошташкахь ,мел хIун зенаш дина хаа а хала а долуш, шатайпа тIеIаткъам бина йовхоно а. Дукхахболчу бежнийн лоьраша а,зеделлачу къаноша а цуьнца,йовхонца дузура, веччалгаш, къийзоргаш,чуьрк-мозий,кхийолу сагалматаш а яржар а,цул тIаьхьа цхьацца цамгарша даьхний эгор а. Къасьттина коьртах а даьккхина далхош ду массара а веччалгийн олу лазар а, халкъалахь буьччалгийн цамгар аьлла цIе яхана нодуряльный дерматит я бугорчатка олург а.\nБIеннашкахь багарбал бу ярташкахь хьелий,ур-аттал дIатиссина,чохь кхобуш дарстош долу бежний делла бахархой. Царна юкъахь кIезиг бац,тIо-кIалд латтош, доьзал хене боккхуш болу,цхьаъ бен боцу етт белла долахой а. Бакъдерг дийцича царна гIо дан дола-м муххале а ца дина Iедало,оттал хьехош а дац цкъачунна. Хьехош дацу и гIа ца дича дан амал доцурш дукха белахь а


Ставропол-махкара Холаровский Артем кегийнехан эзарнех цхьаъ ву. Университетан студент, поэт, иллешдахархо. Ткъа шен накъостех иза къаьста целебралан энашца (ICP, ДЦП) дуьненчу ваьлла хиларца. Бакъду, медицино шена буьтучул а дукха меттиг боккху цо дахарера. Цуьнца цхьаьнакхийтира "Кавказ.Реалиин" корреспондент.\nЕза хIума айа дихкира лоьраша Артемна. Амма цо-м ца дира пусар а – букъ тIехь а Iаш, куьйгашца хьалаайо 60 кийла йозалла. Олу ша даима а эриг – "доза данне а дац".\nЦелебралан ан лаьцна Артема нанас ша вечу дийнахь. Дуьне гатдина оцу цамгаро. Дуккха а ваьхна иза вола цавалалуш. Мотт бийца а ца волавелла 5 шо кхаьчча бен. Лазаршка шена ницкъ а бойтуш, Iаьмна иза тренажераш лелон. Цо ша хIоттийна шен дегI когаш тIе.\nКхоьруш, эга а веш, веара иза спортзале дуьххьара. Гонахболчу спортхойн бIаьргаш чохь ша мел "буьйда" хир ву хаьара цунна.\n"Делахь а, ца гира суна сайга гома хьожуш стагга а. Оццул "атта" суо тIеэцарх цецваьллера со. Массо а вара соьца дика, шаьш саннарг веш тIеийцира со", дуьйцу Артема.\nШен цамгарх лаьцна ца ваьлла бен ца дуьйцу цо цкъа а. Мукъачу хенахь са ло шен синна. 15 шо долуш язйина хьалхара байт. Массех бIе йиш ю цо кхоьллина. Ша арахецначу церан гуларна а тиллина цо "Доза данне а дац" цIе.\n"Сайн дог-ойланаш ас кхоллараллехула йовзуьйту. Дашца, рифманца хоуьйту ас наханна со уьш саннарг вуйла. Могашалла хьоьгахь яцарх, хьуна похIма ца кхаьчна, ала дац соьга. Дуьненан маьIнаш кхачадо ас нахе. МаьIнаш цхьабосса ду массарна а", чIагIдо Артема.\nКхин цхьана хIумане а шовкъ ю кIентан – рэп. Ша яздо дешнаш, ша кхуллу мукъам. Ша хьаеш хуьлу теманаш тов шел баккхий болчу нахана, боху цо.\n"Делах теша веза, цуьнан карахь ду дерриг а, яздо ас. Стагна хаа деза, кху дуьнен тIе ша Iама веанийла а, ша дахаре хеттарш нийсса хIитто дезийла а: "суна хIара стенна хилла?" баха ца деза, "сайна Дала деллачух ас хIун де?" баха деза. Иштта кхетайо Артема стеган оьмар.\nЯз а деш, виллина шен чохь-цIахь виса ца лаьа цунна. "No Limits" ("Доза данне а дац") цIе а йолуш, литературан-эшарийн фестиваль кхайкхо кечлуш ву иза кху мьрехь.\nАртеман чоь, цуьнан белхан меттиг\n" Могашалла дика йоцу кегийрхой-похIманчаш вовшахбетта ас. Иллешца, байташца гIуллакх догIурш. Нахана юкъахь башхалла йоцийла, могашалла бахьанехь адамашна дакъошка декъадала хьашт доцийла гойту концепци кхолла лаьа суна. ПохIман юкъарлонца адамаш вовшашна гергадало воллу. Хьо похIма долуш велахь, ву похIма дерг. Башхалла яц, муха дика-вон лела хьан куьг я ког," – иштта ду Артеман Бакъдерг.


«Сона шевар эш…» | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 25 / 07 / 2021 Время Московское: 4435 Человек (а) в сети\n09.07.2013 07:10 Комментариев 1\nТахан вахар хадаш санна\nНаьха г1улакхашка хьажа,\nЦ1аккха лергвоацаш санна\nКерда наькъаш харжа.\nДукха ба вай мехка шоашта хулача сакъердама стихай муг1араш яздеш бола нах. Язде болабеннача хана цхьацца бахьанаш юкъе а лийлхе шоай кхоллама никъ наха д1абовзийта аьттув ца хилча, шоай йоазонех дог а дилле тасса дут цар шоаш доладаь г1улакх. Иштта наха к1езига йовзаш, амма бакъда, поэзен муг1араш хоза язлуш я Мог1албика № 5 йолча ишколера г1алг1ай меттеи литературеи хьехархо Мамилова (Акбиева) Къурейша Цаиэш. Дешархо йолча хана денз стихай муг1араш яздеш, д1ахезачо е уж ешачо лакха мах оттабеш хьайоаг1а из.\n- Цаиэш, х1ара яздеш волча сага ший кхолламе бокхог1а г1а боахаргболаш оаг1ув хьалоацаш цхьа саг хул. Хьона уллув лаьттар малав?\n- Юкъерча Ачалакхе № 15 йолча ишколе дийшад аз. Дешархо йолча хана гучаяьлар са кхоллама нач1ал. Г1алг1ай мотт ч1оаг1а беза сона, книжкашцара чам бера хана дег чу бессаб. Са оаг1ув хьаллоацаш хиннав са г1алг1ай меттеи литературеи хьехархо Долгиев Ахьмада На1ип. Из редактор а волаш «Хьеголг» яхаш ишколе пенах хьалдетта газет дар са стихаш язъеш. Из дар 1981 шера. Айса каралаьцача наькъ т1а б1у ца къожабеш къахьегар аз цу хана а студентка йолча хана а. Кепатоха аьнна стихай сборник кийчдаьдар аз, вай боккхаг1болча йоазонхоша мога а деш, бакъда дег1а хиннадац из арадала. Л.Н. Толстой ц1ераг1а йолча Нохч-Г1алг1ай Паччахьалкхен университете эрсийи вайнаьхеи метташ 1омадеш филологически факультете деша этта дукха ха ялалехьа боккха хувцам хилар са вахаре. Дукхаг1ча даькъе хаьтта х1ама а доацаш ма теларе цу хана мехкарий маьре д1а.Иштта нийсделар са вахаре а. Цигача юкъах дисар са сборник кепа ца тохаш. Хало хул кхалсага керда фусам 1омае, ц1ахха из 1омае езаш хилча х1аьта а. Цу хана цхьа юкъ яьккхар аз яз ца деш. Ишколе а бар садукха болх. Эрсий а г1алг1ай а шаккъе мотт хьехаш шин сменах болх бе безар. Цун бахьан дар ишколе г1алг1ай мотт хьеха со мара хьехархо ца хилар. Хьехархочун болх атта мичаб: дукха планаш оттаеш а берий тетрадеш т1ара белхаш тохкаш хийла сахаларга йоалар со. Цхьанна оаг1орахьара низ д1акхачар сайна дукха дезача г1улакхага-стихаш язъе. Х1анз аттача яьннача г1олла юха а хьайицаб аз сай къоалам. Цу хана хала хиннадале а х1анз хозахет сона- ц1а дизза дезал ба са й1ий а ви1ий а бараш юкъе болаш. Царна б1арахьежача са парг1ата доал, кхыметтел к1аьдъялар а д1адоал. Из бахьан г1айг1а яц аз сай кхоллама никъ цхьан хана хадарах. Кхалсага деррига ираз цун дезалах ма доалий. Уж дикабар-в1аьхий ва-кх укх дунен т1а.\n- Тхьовра аьлар 1а хьай кепатоханза диса стихай сборник вай боккхаг1а болча йоазонхоша могадаьдар аьнна. Малаг1ча йоазонхошца в1ашаг1кхетар хиннад хьа?\n- Чахкиев Са1ид, Плиев Махьмад-Са1ид, Арчаков Сали – царца дукхаг1а хиннад са къамаьл. Х1аьта Базоркин Идрисах лаьца къаьстта дувца безам ба са. Ишколера тхо дийшадоалаш ц1ай дездеча венавар из. Цаиэш яха сай ц1и в1алла езацар сона. Цунах лаьца ер муг1араш яздаьдар аз:\nСона дуне эш,\nСона вахар эш,\nСона зизаш эш,\nМаьлха й1овхал эш,\nСона шевар эш,\nСо х1аний Цаиэш?\nКхыйолча сай стихашца йийшар аз из стихотворени а. Тхай дешаш аьнна даьннача хана, бер мо со хьаьста, шийна б1аргех хийдалар а лоч1къа ца деш, «Хьо-м яц Цаиэщ, хьо-м Дукхаэш я»-аьлар цо сога. Цигача дайзар тхо Базоркин Идрисаца. Бераца з1амига хила а ховш, бокхаг1чарца вокхаг1ал леладе а ховш, цхьалха дог долаш саг вар из. Тамашийна к1аьда яр цун оамал, нахаца йистхилар. Каьхаташ д1а-юха яздеш доттаг1ал дар тха. Дукха каьхаташ да сога цо яздаь. Сурташ а да цунца даьха. Ираз долаш хетт сона се из мо вола саг сайна вайза. Цкъа цунга йистхинначун ц1аккха а вицлургвоацаш саг вар из. «Вар из» алар а нийса хетац сона, х1ана аьлча цун кхолама никъ б1аьхий ба. Цо яздаь муг1араш вай мел дешача хана вайца ва из, сийдола къаман во1. Х1ара йоазонхочо д1алаьцай вай литература юкъе ший моттиг. Царех х1аравар а тахан лоарх1аш, везаш хила деза вайна. Х1аьта а Базоркин Идрисах мел дувце а к1аьдлургьяц со. Из вай литературан «байракх» я аьнна хетт сона. «Г1алг1ай йозонхоех малаг1а вовз?» аьнна хаьттача кхыча къаман саго эггара хьалха цун ц1и йоакх.\nДолгиев Ахьмада На1ипа 2001 шера арадаьннад «Один день из жизни Идриса Базоркина» яха книжка. Цу т1а язду цо из тха ишколе вар, дешархошца цун къамаьл хилар.\n- Цхьаьннахьа кепатехайий хьа стихашта? Язде болалуча поэташта г1о ма хулий шоай муг1арашта цхьаннахьа кепатехача, шоаш беча белха боаг1а мах бича.\n- «Сердало», «Ленина байракх», «Лоаман 1уйре», «Литературни Г1алг1айче»- цу газеташ т1а, журналаш т1а араяьннай са стихаш. Ший кхоллам наха безарга хьежжа мара дог даг1ац поэта къахьега. Из к1езиг-дукха бовзийта новкъостал хиннад сона сай муг1арашта кепатохара. Дукхаг1а болча вай поэтий кхоллама никъ д1аболалу газет «Сердало» ма дий вай.\nТхоай къамаьл чакхдоалаш аз дийхар Цаиэшага массехк стихотворени ешар. Цхьаяраш йовзийта безам бар са газет дешарашта.\nХ1ара бийса хоза йоаг1а\nШийца бахьаш керда фаьлг.\nСигала сийна к1увс а тасса\nДошо седкъий сийрда доаг.\nБетта лир хул хоза доагаш,\nСийрда баьккхе из цун бос.\nСурт из наха духьалаэттача\nМерзача набарца уж тхьовс.\nГ1алг1ай мотт дика ховш, хоза диллад Цаиэша укх стихотворене т1а 1аламан сурт. Бийса-из поэта новкъост я. Цун сурт х1ара поэто ший тайпара дул. Эггара кертерадар да- доаг1ача ала дош хилар, из автора дика корадоаг1 ала йиш я ер муг1араш 1одийшача.\nХ1ара поэта ший тайпара хул Даьхенцара безам. Эггара хозаг1а йола уйла Даьхенна хетаеш язъяь я ер стихотворени:\nХьоца да са, ираз, вахар,\nВа са къона Г1алг1ай мохк!\nХьадухьа ю аз х1ара ийла,\nХьадухьа детталу са дог.\nХьоца ба са безам, къонал,\nСа хьамсара Г1алг1ай мохк!\nХьоца доах аз керда иллеш,\nХьоца байг1а лувз аз ког.\nАла деза, вайна х1анз яйза стихотворенеш Цаиэшас 10-ча классе яг1ача хана язъяь хилар.\nКъонача йи1ий кхоллам безама хетадаь муг1араш доацаш хила йиш яц.\nАьннадац аз хьога «везац»,\n«Йола» аьлча «Яг1ац» мара\nКъамаьлашка ла ца дувг1аш,\nМайраг1а хила везар.\nХьайна ишта езаш хилча,\n1а д1айига езар.\nЦ1енхашта дувца деза къамаьл бегашта даьккхад автора. Бакъда, поэзен мотт хоза болаш яздаьд.\nДукха я Цаиэша кхолламе тайп-тайпара тематика йола стихаш: нанна, поэта а поэзена, Даьхенна, 1алама хетаяь, лоацца язъяь стихаш. Нахацарча ший бувзама хетаяьр йовзийтаргья аз:\nХалкъа низ – бух боаца 1ам,\nХ1аьта со-цунцхьа т1адам.\nВ1алла тамаш хетац сона, селлара г1орваьннача йоазонхочо - Базоркин Идриса Цаиэшах аьннар. Из моргаш ба вай къаманна «Дукхаэшараш»-шоай мохк а къам а дезараш.\nГIалгIай мехка къаман юкъара газет "Сердало"\n06REGION Втр, 09/07/2013 - 20:45\nКак же хорошо, что я хоть по родному языку хорошо учился. Не все читать умеют на ингушском языке. У меня одно..скорее вопрос: почему автор пишет ,,стихаш,, ведь на ингушском языке это слово ,,бейташ,,. А так хорошая статья.\nШуры ... Муры ... Леры ... Иры ... !!! Обожают - Ювелиров ...!!!\nРуководитель следственного управления СК России по Республике Ингушетия Ибрагим Могушков удостоен ведомственной награды


Къобалъязчу Ичкерин векалш, шен коьртехь арахьарчу урхаллин хьалханча Закаев Ахьмад волуш, цхьанакхийтира Киевехь Украинан Лаккхарчу радан профилан дуьхьалонан комитетан векалшца а, депутатца Гончаренко Алексейца а, Оьрсийчохь магийна йоцчу ГIирмерчу гIезалойн боламан куьйгалхочуьнца Джемилев Мустафаца а, хьаькамашца а, иштта, Украинан ТIеман ницкъийн могIанашкара нохчийн тIемалошца а.\nНохчийн политико билгалдаьккхина, таханлерчу дийнахь Украинан Iедалан векалшца цхьана юкъаметтиг лелоран стратегин Iалашонаш билгалъяьхна.\n"Оцу тIеман жамIашца дуьнене и Оьрсийчоь хийцалур ю. Оцу хьолехь вайна коьрта ду юкъараллан евроинтеграцин платформин бух ботта – Украинана а, Ичкерина а", - билгалдаьккхина Закаевс.\nПолитика иштта аьлла, Ичкерин урхаллин дIахьедарийн бахьанехь Украинхойн Iедало а, къомо а дика къастабо нохчий а, оьрсийн пропаганда лелорхьама пайда оьцу кадыровхой а.\nНохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" ассоциацехь дIахьедира, Украинан дуьхьал тIаме ца баха, шайга гIо доьхучу Нохчийчуьра бахархошкара хаамаш совбийларх. Организацин дIахьедарехь дуьйцу, шаьш Украине тIаме дахийта кечдеш ду, Оьрсийчуьра арадовлуш гIо дахьара бохуш, иттаннашкахь бахархошкара кхочучу хаамех. Кадыровн критикаша чIагIдо, меттигера бахархой бертаза тIаме хьийсабо, оцу юкъанна, ницкъаллин структурийн белхахой боцурш, Iедалхой тIаьхьабевлла лела нах а цхьана.\n"Новые горизонты" марафонехь дешархойн а, студентийн а хеттаршна жоп лучу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дуьххьара официалехь довзийтина Украинан дозана тIехь долчу махкарчу дакъойн терахь – кхоъ эзар гергга стаг ву боху цо.\nОьрсийн эскаро Украинерчу маьршачу нахана дуьхьала лелийна зуламаш дуьххьара Охан-беттан I3-хь Американ президента геноцид ю элира. Стигалкъекъа-беттан 9-хь Джо Байдена "тIеман тийсадаларш чекх довллалц" украинхойн эскарна ленд-лизехула тIеман гIирс дIакхачоран низамна кIел куьйгяздина.


АХМАТОВА РАИСА (1928 – 1992)\nАхматова Раисин поэтически кхолларалла Нохч-ГIалгIайчохь евзина ца Iаш, ерриг Советски пачхьалкхехь а, дозанал арахьа а евзаш яра. Цуьнан стихаш нохчийн, оьрсийн, азербайджанийн, гIебартойн, гIезлойн, казахийн, узбекийн, хIирийн, эрмалойн меттанашкахь зорбатохарал совнаха арайийлина ингалсан, французийн, немцойн, Iаьрбийн, болгарийн, венгрийн, хиндин, урдун меттанашкахь. Нохчийн къоман литература шуьйра йовзийтарехь мехала хилла, кхиболчу баккхийчу нохчийн яздархойн кхолларалла санна, Ахматова Раисин поэзи а.\nАхматова Раиса йина1928 шеран 30 декабрехь Соьлжа-ГIалахь белхалочун Солтмурдан доьзалехь. Солтмурда деникинцашна дуьхьал латтийнчу къисамехь дакъалаьцна. Соьлжа-ГIалахь лаьттинчу бIединан тIамехь а хилла иза. Раисин дай ШаIмин-Юьртара схьабевлла. Кхелхина бахна, цхьана муьрехь Закан-Юьртахь а Iийна АхматовагIеран доьзал. Цигахь яхна Ахматова Раиса хьалхарчу классе деша. Цул тIаьхьа Соьлжа-ГIалин 2-чу школехь дешна цо. Жимчохь дуьйна исбаьхьаллин даше ойла лаьтташ, книгаш еша лууш хилла иза. Школехь дуьйна а дукха езаш хилла цунна исбаьхьаллин литература. Къаьсттина дукха ешна А.С.Пушкинан, М.Ю. Лермонтовн произведенеш. Нохчийн а, оьрсийн а яздархойн произведенеш йошуш Iемина Раиса дешан исбаьхьалла йовза, кIаргъелла цуьнан литературе йолу марзо. Доьшуш йолчу хенахь йолаелла иза стихаш язъян. Ахматован Раисин дуьххьара араяьлла стихотворени «ЦIеэскархочуьнга» хилла. Цунна зорбатоьхна Сийлахь-боккха Даймехкан тIом болабеллачу деношкахь. Оцу стихотворени тIехь хIинцца поэзехь яздан йолалуш йолчу нохчийн йоьIан Даймахкана ямартлонца тIелеттачу мостагIашка болу кIорггера цабезам хаалора. Шен дуьххьарлерчу стихотворенина зорбатоьхчхьана хаддаза литературехь къахьега йолаелла иза. ХIетахь Ахматова Раисин стихотворенеш арайийлина республикерчу газетин агIонаш тIехь, цхьайолчарна зорбатоьхна «Пионерская правда» газета тIехь а.\nАхматова Раисас дешна хьехархойн училищехь. 1944 шарахь дерриг нохчийн халкъаца цхьаьна махках яьккхинчу хенахь хьехархочун болх бина цо. Казахстанехь цIерпоштнекъан Кушмурун станцехь юккъерчу школехь юьхьанцарчу классийн хьехархо хилла иза. Алма-Атахь 1955 шарахь нохчийн маттахь «Къинхьегаман байракх» газета археца долийча, цига дIа а яхна, газетан редакци балха хIоьттина Ахматова Раиса. Оцу газетан агIонаш тIехь Р. Ибраеван цIарца арайийлина цуьнан дуьххьарлера стихаш. Даймахка цIадирзинчу хенахь а юьхьанца болх бина цо республикин газетийн редакцешкахь. Чекхъяьккхина Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институт.\nАхматова Раисин дуьххьарлера поэтически сборник араяьлла 1958-чу шарахь Нохч- ГIалгIайн книжни издательствехь. «Хьоме республика» яра сборникан цIе. Автора хIетталц язийнчу стихотворенех тоьлла ерш яра книги тIехь зорбатоьхна. Хьоме Даймохк, цуьнан адамаш, цуьнан Iалам дезарх дуьзна ду поэтессин лирически турпалхочун дог. Авторан шен махке, халкъе болу бовха безам гучуболу оцу произведенешкхь. Дуьххьарлерчу «Хьоме республика» книги тIехь дIайолийна даймехкан тема Ахматован Раисин поэзехь коьртачарах хилла дIаяхара.\n1958-чу шарахь иза деша яхна Москвахь СССР-н яздархойн Союзехула йолчу Лаккхарчу литературни курсашка. Уьш чекх а яьхна цIаеанчул тIаьхьа, Ахматова Раиса Нохч-ГIалгIайн республикин культурин министран заместитель хIоттийна.\nМосквахь 1959 шарахь араяьллачу «Поэзия Чечено-Ингушетии» антологи тIехь зорбатоьхнера Ахматова Раисин бархI стихотврени. Оьрсийн маттахь араелира шолгIа книга. Иза яра Соьлжа-ГIалахь зорбатоьхна «Бей мне, ветер, в лицо» цIе йолу поэзин сборник. Иза а, цул тIаьхьа цхьа шо даьлча Москвахь «Молодая гвардия» издательствехь араяьлла «Иду к тебе» цIе йолу стихийн сборник а Iаламат дика тIейийцира критико а, книгашъешархоша а.\nАхматова Раиса 1961 шарахь Нохч-ГIалгIайн республикин яздархойн Союзан правлени председатель хаьржина. Оцу даржехь 24 шарахь болх бина цо. Республикин а, ерриг пачхьалкхан а юкъараллин дахарехь доккха дакъалоцуш яра Ахматова Раиса. Машар ларбаран Советски комитетан декъашхо яра иза; Машар ларбаран а, герзаш дIадахаран Дуьненаюкъарчу конгрессехь дакъалоцуш хилла иза. НГIАССР-н Лакхарчу Советан депутат а, НГIАССР-н Лакхарчу Советан председатель а лаьттина Ахматова Раиса. «Нохч-ГIалгIайчоьнан халкъан поэт» сийлахь цIе яра цуьнан, «Знак почета», «Дружба народов» орденаш еллера цунна.\nАхматова Раисин кхоллараллин хазна йоккха ю. Журналаш тIехь, юкъарчу сборникаш тIехь арайийлина произведенеш ца лерича а, цуьнан шен 24-25 поэзин книга зорбанехь араяьлла. Царах цхьаерш: «Нийсархошка» (1963), «Сан седа» (1967), «Шовданан йистехь» (1969), «Стихаш» (1972), «Дикалла» (1973), «Цхьаьнакхетар» (1978), «Суьйренан зIаьнарш» (1983); оьрсийн маттахь: «Бей мне, ветер в лицо!» (1959), «Иду к тебе» (1960), «Трудная любовь» (1963), «Откровение» (1964), «Лунной тропою» (1968), «Избранная лирика» (1970), «Будьте счатливы» (1972), «Доброта» (1973). «Медный листопад» (1974), «Поющая чинара» (1976), «Перевал» (1977), «Ожидание» (1988), «Вдохновение» (1989), «Край любви» (2009).\nЦуьнан книгех цхьанна цIе «Дикалла» ю. Дикалла — и дош яздан мегар дара Ахматова Раисин ерриг кхоллараллина хьалха, эпиграф санна. Адамашка дикалла, аьхналла, комаьршалла кховдош ю цуьнан поэзи. «ХIора стаг гойла-кха шен ирсе кхаьчна, Комаьрша доькъийла ирс шайлахь наха!» иштта бу цуьнан «безамна, диканна» даим кийча йолчу лирически турпалхочун даггара лаамаш. Ахматован лирикин коьрта турпалхо вайзаманахьлера къона нохчийн зуда ю. Арсанукаев Шайхис яздина: «Раисин поэзехь бIаьсте яра, зударийн «погода». Зударийн дуьне деара цуьнца цхьаьна нохчийн поэзехь».\nШен дегайовхонца язйинчу исбаьхьчу стихашкахь даймохк, халкъийн доттагIалла, къинхьегам, оьзда безам, машаре дахар чIагIдо автора. Дог доккхадедеш, самукъне, дегайовхо гIаттош ю цуьнан поэзи. Шуьйра тематика ю цуьнан кхоллараллин. Коьрта долчу декъана лирикех лаьтташ ю Ахматован поэзи, амма кIорггера чулацам болу лиро-эпически произведенеш а язйина цо, царах ю поэмаш «Олхазар», «Дагалецамийн новкъа». Хьаналчу къинхьегамца мехкан сий лакха доккхуш болу вайзаманхой бу «Олхазар» цIе йолчу поэмин турпалхой. Даймехкан лаьттаца бозуш, дай баьхна латта хаздеш, тодеш, цунах Iилманца пайдаоьцуш бу поэмин турпалхой. Кхоллараллица къахьегаро, керланиг юкъадалоро, беркате Iалашонаш йолуш хиларо гIо до царна балха тIехь баккхий толамаш баха.\n«Дагалецамийн новкъахь» цIе йолчу поэмин лирически турпалхочо шен дахарехь хьалха хилла дIадахнарг даймехкан хиллачуьнца дустуш ойланехь юха луьста, тIаккха цунна къеггина гучуйолу йинчу махкаца шен йолу зIе:\nДIадахнарг луьсту ас, сагатдар доцуш, Дагалоьцу терахьаш, диц ца лун долу. Тахана сихачу дийно чулаьцна Дерриг а хIинццалц схьа девзинарг суна.\nСол хьалха дуьненчохь мел хилла дерг а, Дагахь а доцуш, кхин тIе мел хиндерг а… ХIай, хьоме Даймохк, сан деза латта, Хьан ю со, хьан йоI ю, ахь яха Iамош.\nХалачу дахаран новкъахь Iиттаеллачу халонаша цуьрриг а лах ца йина оцу сирлачу дагалецамаша луш йолу йовхо, безам. Ша кхиийнчу даймахках дозалла до поэтессас, цуьнан исбаьхьчу Iаламах цецъюьйлу иза, цуьнан хьуьнаречу адамашца ша цхьаьна хиларх йоккхае. Цо дозалла до шен махкахь оьрсийн сийлахь-баккхий поэташ Пушкин, Лермонтов лелла хиларх, мерзачу иллешца цара и хестабарх.\nИсбаьхьа сурт хIоттош гойту цо шена хьоме болу Даймохк. «Тхо долчу дуьйла, москвичаш» стихотворени тIехь хьомсарчу москвичашка хьошалгIа кхойкхуш авторан яздо:\nГан меттиг хиллий техь хьуна цкъа бIаьрга,Суьйренца дашо малх чубуза сихлуш,Гергарчу шовдан тIе йоI хи дан йоьдуш,Чилхьесан бухкарца, цу цIеста кIудалца?\nХиллий шу тхо долчохь, Кавказан лаьттахь,Пушкина, Лермонтовс дийцинчу лаьттахь,Iаламан хазалло кхелинчу махкахь,Хьешан сий лардечу беркате хьаьттахь?\nПоэтессин лирически турпалхочун дахаран Iалашо диканехь а, вонехь а Даймахкаца, халкъаца цхьаьна хилар ю, шен хьуьнарш, шен хаарш Даймахкана дIадала кийча ю иза, халкъан лехамашца цхьаьна детталуш ду цуьнан кийрара дог. «Хьомечу махкана сайн ницкъаш дIабала со кийча ца хилахь, дIаэца лаьттара!». Халкъана, даймахкана пайдехьа вацахь, стеган вахар эрна лору поэтессин лирически турпалхочо.\nЦхьа ша-тайпана аьхна ю Ахматова Раисин лирика, цуьнан дукхахйолчу стихашкахь эшаран интонаци, исбаьхьа кIеда-мерза интонаци хуьлу, кест-кестта хабаран мукъаме а йоьрзуш.\nХуур дац кхолламо хIун кечдо вайна:Забарна санна цкъа совгIат до цо.Ткъа, юха, ахь хIинццалц гулдинарг дерригЛаххьадой дIадоккхий, дог дохадо.Сан мел дерг дIаэца – эшац и суна:Беха некъ бу хьалха – и ду сан хьал!Амма хьоь, хIай кхоллам, ду сан цхьа дехар:Адамийн харцонах ларъелахь со!\nЛирически турпалхочун дахарца йолу юкъаметтигаш дика билгалйовлу оцу интонацехь.\nАхматова Раисин поэзи шуьйра ю теманашца, жанрашца, мукъамашца, поэтически басаршца. Цо йоккхачу исбаьхьаллица керла дош аьлла нохчийн зудчух, цуьнан поэзии бахьана долуш шорделла нохчийн зудчун дуьне.\nАхматова Раиса кхелхина 1992 шеран 29 январехь. Оьрсийн воккхачу поэта Сергей Михалков яздина: «Никогда не будут забыты прекрасные книги стихов Раисы Ахматовой. На мой взгляд, они – значительное явление в литературе всего Кавказа. Она занимает достойное место в ряду талантливых писателей нашего времени, как яркая звезда в поэтическом созвездии талантов. И ясно одно: она поэт, достигший высшей творческой зрелости и мастерства. У нее есть, что сказать людям. И она говорит об этом в своих книгах, каждая из которых – гордость всех народов Кавказа». (Арсанукаев Iабдулла)\nЗа последние сутки: 808\nЗа последний месяц: 28573


Оьрсийчоь -- Нохчийчоьнан хьалхара президент Дудаев ЖовхIар,1992 шо. Борко Дмитрийн сурт.\nБерхIитта шо кхаьчна тахана Дудаев ЖовхIар вийна. Иза хиллера Гихчу эвлана йистехь. ХIаваан кеманна тIера ракеташ а тоьхна вийнера иза а , цьунан масех накъост а. Нохчийн лидер вийначулла тIаьхь, Кремлехь моьттура тIом дIабоьрзура бу аьлла, амма, иза мелхо а кхиъ марса баьлла, тахана а, цкъа гIеллуш, юха жигара болуш дIабоьдуш бу.\nТахана, Гихчу цIе йолчу, Iаьржачу лаьмнийн когашкахь Iуьллучу хазчу юьртахь цхьа а тIеман лар яц. Оьвла йистехь, коьллашна юккъахь, цхьааллехь ша лаьтта боккха тIулг. Хьалха санна, кхуза бIеннашкахь, эзарнашкахь нах ца лела зиярте санна.\nОцу меттехь Iожалла тIеэцна Нохчийчоь-Ичкерийн президента Дудаев ЖовхIара. Цунна хIоттийна хIоллам тахана а лаьтташ бу. Оцу цхьана хIумно бен кхин билгалдоккхуш дац I8 шо хьалха цигахь хилларг, шена гуонахь шортта цакхетамаш хилар бахьнехь, цуьнах доьзна эладиттанаш а долуш.\nОханан беттан 21 дийнахь, сарахь шена уллехь массех стаг а волуш спутникан телефон тухуш хиллера президент. Къамел дечу хенахь, оцу меттехь хиллачу эккхарехь яьккхий чоьвнаш а хилла, веллера иза.\nИштта, цунна уллехь хилла волу 3-4 стаг а веллера. Хилларг, шозлогIа, кхозлогIачу дийнахь бен, гIар а ца даьллера Нохчийчохь. Шена оцу хилалчуьнах дагдогIург дуьйцу, хIета Дудаеван Iедалехь культуран министр хиллачу Закаев Ахьмада.\nЗакаев Ахьмад: «Суьйрана 8 сахьт даьлла хан яра. Суна чIогIа дика дага догIу иза. ХIунда аьлча, цу хенахь даккхий герзаш тIедетташ йолу меттиг ГIойист яра. Ткъа иза Рошни-чуна а, Гихчуна а юккъехь хилира. Кемано ракеташ тоьхча, суна, лап-аьлла, дага а деара иза, сахьт тIе а хьаьжира со.\nИ (телефонехула) къамел хила дезаш йолу хан яра иза. Цул тIаьхьа шолгIа де дIадаьлча цигара хаам беара, хьала вола боху, аьлла. Со хьалакхачале, суна хууш дара, цу юкъахь ЖовхIар хиллий а, ЖовхIар дIаваьллий а».\nОьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша дукха хье ца деш, тIеман министраллийн инарлийн штабера хьосташа боху аьлла, дIахьедарш дира, Дудаев ЖовхIар вер-лерринчу ницкъаша массийта баттахь кеч а йиина, дIаяхьан операци яра аьлла. Тахана билгал хууш ду, Дудаеван ЖовхIаран телефон чухулла долчу къамелашна терго еш хиллийла эскаран ницкъаша.\nОцу сарахь, иза зIене ваьлла хилла, хIора дийнахь санна оьрсийн политикца Боровой Констатинца. Телефонан стигал хьалайоьдучу зIаьнарца, иза волу меттиг къаста а йина, хIаваI кеманна тIера ракеташ тоьхнера. Цхьа ракета ца яьлла, ткъа, важа-нийса Дудаев ЖовхIар уллехь лаьттачу машена тIе а кхетта иккхина, цу чуьра ши гIаралхо а, Дудаев а, цуьнан гIоьнча Курбанов Хьамад а вуьйш. Оцу операцех лаьцна дукха дийцира.\nИнтернетехь гIардаьккхира, и ракета эккхале цхьа мIаьрго хьалха, цу тIера даьккхина сурт. Гуш ерг ю, «Нива» машен а, цунна уллехь лаьтташ волу Дудаев ЖовхIар а. ТIейогIу ракета гина, хьалхьажча санна ву иза. Ракети тIера даьккхина долу сурт бакъ ду аьлла даре дина Дудаев ЖовхIаран зудчо Дудаева Аллас. Маршо радиога цуо иштта элира.\nДудаева Алла: « И сурт дара. 1996 шарахь, суна иза гайтира Iамеркера цхьана журналисто. Цунна хаа лууш дара иза мел бакъ долуш ду. Цуо хоьттура, ЖовхIар хIун машенца лелара тIаьххарчу деношкахь. Иза баьццара басахь «Нива» яра. Суна ЖовхIаран йохь йоьвзира».\nДудаев ЖовхIаран, Нохчийчоьнан хьов, ерриге а Кавказехь лоруш хиллачу политикан мах лаккхара тахана а хадабо цхьаболчу эксперташа. Билгал хууш ду, ша экскархо волу иза, доьххьарлерачу тIаманна доьхьала хиллийла. ТIом баккха Кремль дагахь юй хиъча, иза дукха уза гIиртира Ельцинца зIене вала. Амма, Оьрсийчоьнан гуоно иза ца дайтира цуьнга. Ша, Дудаев ЖовхIар тахана а, уггаре а лоручарах политик ву аьлла дуьйцу нохчийн юккъаралхочо Хаджимурадов Сулеймана.\nХаджимурадов Сулейман: «Из муха стаг вара аьлча, эскарехь волуш а, ишколехь волуш а, миччанхьа а низам а долуш, иза массо а нохчашкахь хила а лууш вара. Массо а нохчи инарла ву аьллера цуо. Иштта дог хьостуш вара иза. Ельцинца барт бан лууш а вара иза. Шена хIума гулдеш стаг вацара иза».\nДудаев ЖовхIар вийча, Оьрсийчоьнан президента Ельцин Борисс, дIахьедар дира тIом дIабирзина аьлла. Амма, тахана а иза гуш ду, бакъ доцийла. Мелхо а, и конфликт цхьана мехкана дозаналла араяьлла. Кхин дIа а дуьйцу Хаджимурадов Сулеймана.\nХаджимурадов Сулейман: «Шай туолам баьлла аьлла дийцира Оьрсийчохь. Дудаев и тIом болийна хиллехьарий иза тоххарехь чекхбаьлла хира бара. Дудаев болийна бац, Кадыровс болийна а бац. ХIара тIемаш, Оьрсийчохь гуттара а хилла бу».\nДудаев ЖовхIар верах, лакхахь ма аллара, дуккха аэладиттанаш даьржира. 200I шарахь, Оьрсийчоьнан цхьана газетехь, Кадыров Ахьмада, дIахьедар дира, ша тешаш вац иза вийна бохучуьнах аьлла. I990 шераш чекхдовлле, Соьлжа-гIалахь даиманна митингаш лаьттара, Дудаев ЖовхIар юхвоьхуш.\nДукхачу хьолехь, нехан и сатийсамаш боьзна бара, цуьнан каш мичахь ду ца хаарца. Иза тоъалла бахьан хетара дукхачарна, «ша мел волу нохчи инарла» ву аьлла дIакхайкхина шай лидер дийна ву ала.\nТаллинехь - Дудаевн а, Ельцинан а хIолламаш\nДудаев Деги къера хилла харц паспорташ дарна. Амма иза лацар шеконе лору\nКъам махкахдаккхар, Кадыровга бакъо а ца хоьттуш, дуьненна а довзийта бохку жигархой


Юха а толам баьккхина Шерипов Инала\nЮха а толам баьккхина режиссеро Шерипов Инала\nРогIерачу дуьненаюкъарчу кинофестивалехь хьалхарчу совгIатца къастийна нохчийн режиссеран Шерипов Иналан болх. Цуьнан „КIайн фильм“ цIе йолчу лентано толам баьккхина Италерчу фестивалехь.\nХIинцале а баккхийчу кхиамашца гIараваьлла ву Малхбузехь нохчийн режиссер Шерипов Инал. Оршот дийнахь цунна Италерачу Неаполехь рогIера сийдолу совгIат делира - Люмьер-вежарийн цIарах долу Неаполерачу кинофестивалан коьрта совгIат. Цо яьккхина йолу „КIайн фильм“ цIе йолу йоца кино яра жюрино къастийнарг.\nБархI минотехь бен еха йоцу и фильм, жюрин декъашхоша ма-аллара, цхьа а дешнаш а ца оьшуш, гойтуш ю, „дукхохдолчу адамийн дахарехь беккъа цхьа дагалецамаший, иэсий бен, кхин цхьа а дика хIума хIунда ца дисна“ бохучу хаттарна жоьпаш“. Ткъа ша режиссеро журналисташка дийцира, шен белхан аьтто – иза ша сица йоьзна йолчу тIегIанашкахь къахьегарехь хета шена, аьлла.\n„Цхьана агIор, дуьненчохь йоккхуш ерг - иза коммерцин кино ю, муьлха а, - мел диканиг а, - идея пайдабоцучу йоккхуш йолу. Ткъа вукху агIор – адамийн дахарца уьйраш хаьдда йолу арт-хаус ю, синхьаамаш беккъа цхьа и синхьаамаш гайтархьама серла бохуш йолу. Ткъа синхьаамаш гайтар – иза коьрта Iалашо хила ца еза кинохь болх бечеран, иза коьртачу Iалашоне кхачош болу некъ хила беза“, - элира Шерипов Инала Неаполехь шена совгIат деллачул тIаьхьа хаамийн гIирсашца цхьанакхетарехь.\nШерипов Иналс яьккхина хIинцалера фильм дуьххьарлераниг яц дуьненаюкъарчу кинофестивалашкахь толам баьккхинарг. Цуьнан белхаш кху тIаьхьарчу масех шарахь Лос-Анжелесехь а, Чикагохь а, Сиэтлехь а, Джакартехь а тоьллачу меттигашца кхелира. Ткъа товбеца бутт бовш Нью-Йоркехь дIаяьхьана хилла кинофестиваль цу могIарехь тIаьхьарниг яра, нохчийн режиссерана сийдолу совгIат делларг. ХIетахь цигахь Шериповс кхеле йиллина хилла фильм „ТIаьххьара“ цIе йолуш яра. Иза „Хьовсархойн совгIатца“ билгалъяьккхира Нью-йоркехь.\nАла дашна, „ТIаьххьара“ цIе йолу фильм Шерипов Иналс Германехьий, Белгехьий яькхинера, Европерачу Исбаьхьаллин Академин дехарца. Цуьнан коьрта турпалхо Германехь вехаш волу нохчийн опералакхархо Хасанов Зайнди вара. Ткъа фильман коьрта тема – иза бусулбий, керистий ши культура вовшашца цхьанакхетар а, цу шиммо вовшашна тIеIаткъам бар а яра.\nШериповс шен тайп-тайпанчу интервьюшкахь ша йоккхуш йолу кино – иза „шахматийн кино“ ю бохуш дуьйцу. Мацах цкъа Оьрсийчоьнан шахматех ловзарехь чемпион хилла волчу цуо билгалдоккху, бакъйолу кино – иза масех чкъурах лаьтташ хила еза, массарна а кхеташ долу, тIехула долу гаррехь чкъорий, юкъа цул тIаьхьа хIора а шен кхетаман а, интеллектуалан тIегIанан а дозанаша ша кхуьуьйтучу агIор тIаьхьа кхуьуш долу тIегIий.\n„Вайнзаманахьлерачу исбаьхьаллин башхалла хIун ю хьуна аьлча, цхьа -цхьаъ исбаьхьаллин болх цхьаболчарна цхьана кепехь го, вукхарна нийса бIостанечу агIор го. Ширачу цивилизацийн исбьахьаллашкахь и саннарг дан а дацара, хIунда аьлча церан символашкахь хьулбинарш – уьш цхьа билгал болу хаамаш бара, шахматашкахь санна“, - аьлла, тешна ву режиссер.\n197I шарахь Соьлжа-гIалахь вина ву Шерипов Инал. Исбаьхьаллехь шен дуьхьарлера гIулчаш йолош, иза Москохарчу „Союзмультфильмехь“ а, ОРТ телеканалехь а, ткъа иштта Оьрсийчоьнан документала фильмийн студехь а белхаш беш вара. Режиссер хиларал совнаха, композитор волу Инал 1990-чу шерашкахь Лондонерчу симфоникан оркестрица Нохчийн республика Ичкерин гимн дIаязъян гIерташ лийлира. Амма тIом болабалар бахьана долуш и болам жамIа доцуш бисира.\nНохчийчохь хьалхара тIом дIабирзина дукха хан ялале цуо Соьлжа-гIалах лаьцна фильм яьккхира, „Сан гIала, Соьлж-ГIала“ аьлла цIе а йолуш. Амма Оьрсийчоьнан кинояккхархойн куьйгалло бинчу сацамца, иза оьрсийн хьовсархошна цатомехь а лерина, гайтамашна йихкира. Изза кхоллам хилира Шериповн рогIерачу „Москох. Нохчийчоь. СегIаз“ цIе йолчу ленте а. ХIетахь Оьрсийчура дIавахчахьана, Малхбузехь вехаш ву режиссер.\nЦкъа мацца а Нохчийчоьнах лаьцна фильм яккха ойла ю шен элира Шерипов Инала, Италерачу журналистийн хаттарна жоп луш. Амма иза маца хир ду я и фильм стенах лаьцна хир ю бохург дийцаре ца дира цуо.