АЛИЕВ ГIАПУР: «АС ДИНЧУ НЕКЪИЙН ЧАККХЕНАН ЛАЗАМ…»\nАлиев Г1апур вайн литературе цхьа тийна-тапъаьлла. вог1у-ца вог1у а доцуш, веара. 1990-чу шерашкахь зорбане евлла цуьнан дуьххьарлера стихотворенеш башха шайна т1е ешархойн тидам ца боьдуш йисира. Бакъду, хилла яьлла поэзи-м яра и, шеи хат1 а, меттан басарш а долуш. Цунна бехке х1етахь вайн махкахь хуьлуш болу, цхьа а ца кхеташ, цхьаъ вукхунал чолхе х1уьттуш, инзаре сиха, цхьаъ вукхунна т1аьхьа д1абахна хиламаш бара ала а мегар ду. Оцу кегарийн г1овг1анехь, орцанехь, белхарехь, бийларехь, герзийн лелхарехь адамийн синхьашташ, синмехаллаш гуш а, хезаш ахуьлийла а дацара. Халкъан «баьччанийн» деса-деза хабарш а, дикане сатесначу мискачу нехан цара мел дуьйцург бакъхиларе болу сатийсамаш а - и дара цкъа оцу муьрехь хезаш-гушдерг. Цкъа хьалха «баьччанаша» кхайкхош йолу маршо а, парг1ато д1ах1отто езара, цул т1аьхьадерш дара диснарш. Оцу «сирлачу, маьршачу кханене» д1акхача сихбелларш цхьаьнгге а ладуг1уш а, я ладог1а лууш а бацара, - т1ех говза а, хаза а дуьйцура, шеи къомах тайниг йина, цуьнан хиндолчун цхьа 1аьциг а бала боцуш, еккъа шайн синойн а, дог1мийн а токхенан 1алашоне кхачархьама, хийла б1ешерашкахь дакъазалла хьоьгуш схьабаьхкина нохчий х1окху poг1epa бала, 1азап хьегаре буьгуш болчара.\nКъаьхьачу, дагахьбалламечу жам1е кхаьчна х1инца Алиев Г1апуран лирически турпалхо. Хила йишйолу, хир ду моьттина а дерш кхочуш ца хуьлуш диси, ткъа «зезаг дийначохь баь11аш девли», т1аккха къаьхьа, ша-шега байттамалле: «Сан Нохчийчоь ловзояьккхи...» боху дешнаш а. Цунна го, цхьаъ д1ах1отта везачу дарже кхача, и къуьйсуш г1евттина к1езий, массо а ша вол-волчохь шашех баьчча кхайкхош ву. Оцу «берзан дарж» къуьйсучу хьовр-з1оврехь xlapa вайн мохк боданехь латточу цара дицдина халкъан къилбасийлахь маршо, Аллах1ан сийлахь дин, оьзда мел дерг. Шайн акхараллин лааме кхача г1ерта уьш беккъа шайн гонехь хьийзаш бисина, кхид1а, гондахьа долчунна къора а, б1аьрзе а хилла. Кхано-о, меттадеана халкъан цхьа дакъа, дерриге а хилла даьллачул т1аьхьа гонаха д1асахьаьжча, цунна гинарг а, дисинарг a xlapa ду:\nСийлахь мел хеттарг осалдели.\nОсал мел хетта некъаш даьсти.\nДуьне мел ду д1а сан къам даржий.\nСан Нохчийчоь ловзояьккхи.\nХьекъал оьшучохь 1овдал туьйли.\nХила йишйоцчух хилларг хийци.\nДийца луучунна хабарш девли.\nХ1инца вайн лирически турпалхо кхетта мел хиллачух а. Иза къера ву шен бехкана а, х1унда аьлча вайн декъаза къам ма дара ша ледайтинарг, дезачу хабарех а, дозаллех а тешна. Цундела, цу т1ехь болчу шен бехкана а къера волуш, цо хоьтту: «Х1ун лозу хьан, Нохчийчоь?..» Цуьнан ду шен Даймахках дозалла, куралла, ду цуьнах доглазар а, деган 1ийжамаш а, г1айг1анаш а. Кхузахь го стихотворенин турпалхочун шен Даймахке болу дозадоцу безам а, дозалла а. Цуьнца цхьаьна Нохчийчоьнах йоьзна г1айг1а а: «чевнаша б1арзйина, йиллина лаьмнашкахь дохк...», «ойланаш г1елйина, юьллуьйтуш аренца дохк...»\nХийла лайна а, гина а йолчу Нохчийчоьнан хьалхалерра, вайн ерриге а исторера дуьйна схьа хиллаболу, лазамаш бу лозуш. Цунна уггаре халачех а халаниг ду буоберийн г1айг1ане б1аьргаш а, зударийн къаьхьа б1аьрхиш а, Даймохк ларбеш иэгначийн доьзалш тергал д1а ца беш, уьш дерриге а диц а дина, оцу 1ожаллин тойнехь беккъа шайн дуьхьа бахархьама, хьал гулдеш, бахамах каеттарш хилар. Царна бен-башха а ма дац шен къомах, махках х1уъу а хиларх. Ишттачарех ша ларвар доьху «До1а» ц1е йолчу стихотворенехь цуьнан турпалхочо:\nЦ1е яьлча, ц1е яьллий а ца хууш,\nДов даьлча, дов даьллий а ца\nхууш, Мацвелча, мацвеллий а\nхуучух Ларвелахь со, Везан Дела!\nМацвелча, мацвеллий а ца хууш,\nХьагвелча, хьагвеллий а ца хууш,\nДов даьлча, дов даьллий а хуучух\nСехьенна дехье а ца евзаш,\n1овдалчо еш йолчу 1амалех\nЛарвелахь со, Везан Дела!\nУггаре а кхерамениг - нехан я мехкан бала бен а доцуш т1еоьцуш верг ву. Иза веккъа шенна веха, кхечеран вонах кхаъ а, там а хуьлуш. Цунна цхьа а сийлахьниг а, дезаниг а дац шен дезарел хьалха даьккхина. Цаьрца къийсамехь ву Алиев Г1апуран лирически турпалхо, мел хала, 1адаме бохамаш ша ловш велахь а, иза сатесна ву маьршачу, ирсечу дахарехь ваха. Карарчу хенан хало лан ницкъ а бу цуьнан ирсе хиндолчун дуьхьа. Ткъа хиндерг - кхане хир яц тахане йоцуш, мел къиза и елахь а.\n«Куралла», «майралла», «собар» - и кхетамаш адамийн амалшкахь сийлахь ю, нагахь санна церан дозанаш, г1иллакх-оьздангаллин гураш лардеш делахь. Шен сий, яхь, г1иллакх лардан, уьш дерриге а цхьана айамехь латто оыну оьзда куралла, амма и кхечарех ца вашаре, гонахберш шел лахара хетаре яьлла елахь, цунах Далла ца езна куралла олу. Майралла а ю шен дозанаш долуш, нагахь шен xlyсаман, юьртан, мехкан сий лардеш гойтуш елахь, хастаме а йолуш, шех масал а хуьлуш кхечарна. Амма пул а деза леринарг собар ду нохчаша, и доцчохь юьхьк1ам а, сий а ца хуьлуш. Алиев Г1апуран «Дависа» стихотворенин турпалхо оцу кхетамийн дуьхе кхиа г1ерта: сонталле йирзина куралла а, къизалле йирзина майралла а, сихалле дирзина собар а. Цуьнан ойланийн жам1 иштта ду:\nКъонахийн собар, хьан дависа.\nЦа кхачош делар хьо иэшначохь,\nДависа, хьекъале куралла,\nЦа ешаш елар хьо сонталлех.\nИза лехамехь ма ву, хаддаза шена хьалха х1окху чолхечу дахаран хаттаршна жоьпаш каро г1ерташ. Вайн турпалхочунна цхьаццадерш кара а до и жоьпаш: д1аьвшечу ойланех хьекъал литтарехь, цахиндерш юьстах таттарехь, къинхетам коьрте билларехь, вовшех цадашар хьарамдарехь, хьарамчу рицкъанна букъ тохарехь. Цунна карийначу жоьпех кхин а ду цхьаъ – х1окху дахарехь муха ваха веза бохучу хаттарна жоп: дайх дисина оьзда дош, сий караэцар; баланаш, г1айг1анаш вовшашца екъар; массо а диканийн дай хилла г1овттар, къоме х1оьттинчу хьоле хьовсар; мискачийн мискаллех дашар, оцу дерригенна а т1е, «цхьабосса цхьа нохчий ваын дуйла хаий». Цувдела ду цунна хийра «нехан, к1еж туьйсуш», кхехкачу дахаре, юьстах а ваьлла, хьежар я «некъ бечийн некъан йист лоыгуш, къу санна, тиэбаш», царна новкъарлонаш яр. Цунна лаьа х1окху дуьсу долчу дуьненахь, адаман декхарш кхочушдеш, дахар маь1не долуш ваха:\nШелъелла ойла ца йохлуш,\nЦа лаьа эрна къахьега,\n«Цхьа жимма», «мухха а» лоьхуш,\nДоцушдерг доцчуьнга диэха.\nИштта чекхваьлларг шен дахаран чаккхене а воьхна воцуш хьоьжу, х1увда аьлча цо кхочушдина-кх вахаран парзаш, и ваха г1иртина-кх ваха ма-веззара, цуьнан «денош-г1а-патарш мажделла оьгу, - дахаран гуьйре ю йог1уш», цуьнца цхьаьна «макхъелла г1айг1а ю тиэбаш», «йишхаьлла, совпуш ду иллеш». Х1умма а дог хьосту, дог тиэден билгалонаш, суьрташ дац уьш. Амма лирически турпалхочун дуьсуш ду иллеш, оцу иллешкахь цо хестийна безамаш а, Даймохк-Нохчийчоь а, т1аьхьа т1ейог1у т1аьхьенаш а. Цо ца юьту шел т1аьхьа ша лелийна харцонаш, шалхонаш, эладитанаш, шех лаьцна ала цхьа а вон х1ума. Цундела воьду-кх и цкъа мацца а т1екхочуйолчу чаккхене воьхна а воцуш:\nМарша я, сан гуьйре, ойланаш лехьош,\nХьайга ца кхойккхушехь йог1у,\nСан денош - rla-патарш кхиэто.\nАлиев Г1апуран «Йиц ма лолахь, зама» стихотворени, йоца елахь а, шен чулацам к1орга болуш, дахаран маь1нин ч1ог1а ойлайойтуш ю. Кхузахь юха а го поэт хаддаза вай лакхахь дийцинчунна - дахаран маь 1нина - т 1е юхавоьрзуш, цуьнах йолу шен ойланаш луьттуш, синтемза хилар. Цигахь дуьххьара долийна риторически т1едерзор чаккхенехь а далоро оцу стиховоренин вдейни маь1на ч1аг1до, ешархо и ешна валлалц синайамехь а латтош.\nБакълоь кхузахь поэт: шен заманах йолу ойланаш хиэдда верг виса а вуьсу веккъа шеца цхьаьна, х1окху дахаран новкъа бевллачара бинчу «некъан йистехь 1иэн». Кхуьур ву ганза диснарш, данза диснарш кхочушдан бохучу ойланах а ша ваккхар доьху цо, х1унда аьлча и къийсамхочун, дахаран некъахочун дог-ойла яц. Ткъа берриге а доттаг1ийн, гергарчийн, безачийнуьйрех 1ожалло д1ахадийначу дахарехь вахар а цхьа де са, б1арлаг 1его цунна. X1окху стихотворенехь «эрна» боху дош юх-юха далоро поэтан коьрта 1алашо-ойла къеггина гойту:\nЭрна арахь эрна латта хьешахь,\nЭрна шовкъехь со хьийза ма виэ.\nШен-шен хенахь сан ойланех иэн.\nX1окху стихотворенехь «шен-шен хенахь сан ойланех иэн» бохург шозза даладо авторо, юха а шен ешархочуьнга, стаг ша вехачу заманца цхьаьна вог1уш, воьдуш вацахь, цуьнан вахаран маь1на, декхарш кхочушдар кхачаме хир дац бохучу маь1нехь алархьама. Поэт тешна ву, иштта хила а лаьа цунна, xlapa латтта, дуьне, х1окху лаьттахь адамийн дахар шел т1аьхьа а дуьсург хиларх. Х1ун ду ткъа адам дуьненчу даларал а, цо догдика, догц1ена, хьанал лаыта т1ехь йоккху йолчу хенал а хаза? Дуьххьара малхе, батте, сийначу баце ирсе хьожур ву хийла а. Т1аккха къоналлин безамо воккхавевийр ву иза, юха шен дахаран гуьйре т1ееъча, цуьнца «девне а вуьйлуш». Дуьненан амалш, г1иллакхаш - диканиш а, во ниш а - дуьсур ду х1етталц а, безамах цабезам хуьлуш, доттаг1ашкахь ямартло гуш, цара 1овжийнарг холчах1иттош. Ткъа уьш дерриш а адамийн зиэраш ду, шайх lexa ца луш я цаьрга ша воха ца войтуш чекхваьлларг эхартахь декъал а хуьлуш, шеен оьмарехь и эрна ца вахарна.\nХ1окху дерриге а вай дийцинчо гойту Алиев Г1апуран лирикин турпалхо гуттар а лехамехь, эрна хан ца йойуш ваха лаам болуш хилар. Цо леха а лоьху. цунна а кара а до шен цхьаболчу лехамашна жоьпаш. Амма дерригенна а дуьхе кхиа, мел долчун маь1 на довза ницкъ бац адаман. Дахаро юха а, юха а керл-керла хаттарш х1иттадо шауггаре а лекхачу лакхене кхаьчна моьттучунна а хьалха.\nАлиев Г1апуран поэзи йоынучунна юххера а, везаш а ву цуьнан лирикин турпалхо - къийсамхо. Цунна хийра ду дахарна текъамаш бар, цхьана а тайпана ч1е1амаш бар а. Цо дахар ша ма-даррат1еоыгу, цуьнан хазахетаршца а, халахетаршца а. Цу т1е а автора нохчийн меттан исбаьхьаллин г1ирсех говза пайдаэцаро а безам бохуьйту цуьнан поэзига.\nШен стихотворенех т1аьххьара язйинчех цхьанна т1ехь а ша дахаран диначу маь1 наша юх-юха а хаттарш кхуллу цуьнан:\nШен хеннахь ца аьлла илли\nМацца а мегий-техьа ала?\nЦа кхуьуш данза сох диснарш\nМегий-техь ас дича кхана?..\nДицдинарш ас дина вонаш\nКъинт1ера мегий-техь баха?\nЯ эша а оыний-техь дешнаш?\nАс х1умма а оыний-техь ала?..\nВай тешна ду, Алиев Г1апура х1окху хаттарех цхьанна жоп луш, шен хеннахь ала деза иллеш кхуллург хиларх xlopa денна а. Цуьнан исбаьхьаллин дош оынуш ду вайн литературехь. Алиев Г1апуран поэзии вайн литературехь х1окху т1аьххьарчу шерийн хилам бу аьлча а цуьрг а харц хир дац вай.\nКхузахь т1етоха деза: Гlaпyp ша а иллиалархо хилар. Цо шен дешнаш т1ехь д1аолу иллеш ладог1архоша хазахетарца къобалдо. Беккъа ц1ена халкъан мукъамаш бу цо кхуллурш. Нохчийн поэт-бард х1инццалц схьа хилла а ма вац. Алиев Г1апуран и пох1ма хилар шеконехь дац.\nНохчийн поэзе сонет оьрсийн литературехула еана.\nТкъа вайн статьян 1алашо ю, х1окху т1аьххьарчу шерашкахь сонетийн жанрехь яз а еш, цу т1ехь боккхачу кхиаме кхаьчна волчу Алиев Г1апуран оцу жанрехь язйина говзарш таллар. Т1аьхь-т1аьхьа алсамбуьйлу цуьнан поэзи езархойн барам, къаьсттина царна тайна Алиев Г1апура нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь язйина сонеташ. Уьш зорбане юьйлу «Орга» а, «Нана» а, «Вайнах» а журналийн аг1онаш т1ехь (Гlanyp я «Гуинплен» олий, язйо цо царна коьрте шен - авторан ц1е).\nПетраркас, Дантес я Микеланджелос кхоьллинчу сонетийн классически кепах къаьсташ а йолуш, кхаа биъмог1анах а, дерзоран шина мог1анах а лаьтташ ю Шекспиран заманахьлера а, царел хьалха а ингалсхойн поэташа кхоьллина йолу кхечарел а атта йолу сонетан кеп: хьалхарчу биъмог1анехь тема йовзуьйту, шолг1ачохь - цуьнан кхиар, кхоалг1ачохь тема схьаяьстина йолу, чаккхенехь болчу мог1анехь церан массеран жам1 ду, - к1еззигчу дешнашца к1орга маь1 на долуш алар.\nСонетан ишттачу кепехь язйо Алиев Г1апура. Экамчу синхаамийн бес-бесаралла, 1аламан исбаьхьа суьрташ, мукъам, басарш, иштта кхин а - сонетийн поэзин ламасталла ю. Уьш гайтана ца 1аш, Г1апура тидам т1ебохуьйту адамийн дахарна а: амалийн чолхаллаш, уьш цхьатера цахилар; дахаран г1иллакхаш; вайнзаманхойн бакъдолу васташ, церан сийлахьдерш, иштта кхин а.\nМасала, 19-г1а сонет. Кхузахь цхьа къам ду авторо дуьйцуш, мацах хьалха, х1уманан пусар деш, шайна сийлахь бакъ дош хеташ даьхна долу, х1инца дакъазадаьлла, шен махках яьлла ц1е яйа да воцуш, б1арзделла:\n... Цхьа зама ю вайца эвхьазаяьлла,\nХ1оранне шенна а йисна.\nЦхьа къам ду харц - бакъ а къуьйсуш,\nБаьччанийн харцоно аьгна...\n...Цхьа зама ю вайца еана ловза,\nЦхьа къам ду кечделла къовса.\nОцу мог1анашкахь и къам билггал муьлха ду ца дийцахь а, тахана дуьненна а г1арадаьллачу нохчийн къомах лаьцна ду х1окху сонетан дешнаш. Цуьнан мохк-м хьалха д1адахначу б1ешерашкахь дуьйна бу богуш, тахана а баьгна баланза, «дерриге а дуьненахь да воцуш хьаста», «1аьржачу к1оштахь кхаж баьлла».\nЮха, 38-г1а сонет йоынуш, вайна го цуьнан лирически турпалхо оцу дерригенна бехкениг шен къам цахиларх х1инца кхоччуш кхетта вуйла:\n1аж-М1аьжг б1о бог1ур бу бохуш,\nДийцинарш со хезна ву, -\nМалхбалехь малх хир бу бузуш,\nKlyp бонуш ц1е йогур ю.\nЛакхенаш лахене юьйлуш,\nЖ1аьлеша борз хьийзор ю.\nСихалло, собарца къуьйсуш,\nХезна ву, са кхачор ду.\nАренаш хир ю вайн лаьмнех,\nАренех лаьмнаш хир ду.\nЛаманан шовданаш юхнехьа\nУьдур ду, - со хезна ву.\nЦа хезна, Нохчийчоь юхкуш\nБакъволу нохчо хир, олуш.\nКхузахь вайн къомо балахьегарх йолу к1орга, йоккха г1айг1а гайтарехь коьртачу маь1нехь къаьсташ гуш во цхьана a xlyманна бехке дону и къам арахьара а, гушбончу ницкъаша а, чоьхьара бевзашболчу наха а, кхаж бина, шайн боьхачу 1алашонашка кхачархьама, дохийнахьийзоран тема. И сонет цхьаьнайог1у Г1апуран «Сан Нохчийчоь ловзояьккхи» стихотвореница, шена чохь Даймахкахь хуьлуш долчух лаьцна йоккха г1айг1а къуьйлуш йолчу.\n14-чу сонетехь адаман дахаран юьххьехь хилла сирла сатийсамаш, цо бераллехь шен вахарна кечлуш йина ойланаш йовзуьйту автора. Уьш цунна х1инца карлаевлла, ша, «шерийн мохь къовлуш, диттина зоьпарш малдина», «ша-шеха воьлучу хенахь». Цунна х1инца дагахь ду ловзанза диена ловзарш, юха карладуьйлу ша мацах дицдина бераллин г1аларт. И дерриге цхьа ч1ог1а дазделла цунна оцу ша юьйнучу буса, нундела лаккхарчу айдарехь босту цо оцу хьолехь волчу шен синхаамаш, иштта дехардарца:\nБуьйса, хьо яхлолахь, яхл олахь суна,\nЯсталахь санш ерийн лазаме гlypa!\nЛирически турпалхочун цу буссехь хиллий-те эххар а дахаран маь1нех ша кхетар, боху ойла кхуллу П-г1а-чу сонето. Х1инца иза шен дахаран некъийн юьхь ша юьхьарлаьцначохь лаьтта, шен юьртан керташна юккъехь, царна уллехула д1адоьлхучу некъашка б1аьргбетташ. Цунна-м уьш, цкъа а ца хиэдаш, гуттар а шена хир ду моытура, жималло, къоналло, хьалха лаытачу дахаран шераша вахийна, цкъа а чекхдер дац шена моытина дахар ша д 1акхехьа, шераш идо, деккъа шена кхоьллина ду ма-моьттура. Цунна цхьа кхечанхьа, ша воцчохь, пана мехкашкахь ду моьттура шен ирс-лехам. Ткъа х1инца, эххар а, ша шен ден кхерчан х1усаме кхаьчча, иза кхетта:\n... Дуьнене кхийлина йистйоцу лиэхам!\nКхечанхьа къийсина кхечеран гуй!\nЦа хиъна, берриге дуьненан бахам\nТхайн къечу х1усамийн тхов к1елахь буй.\nКъинт1ераялалахь, тхан тиша х1усам,\n-Ас динчу сан некъийн чаккхенийн лазам!\nХ1инца хьовсур вай безамах лаьцна Алиев Г1апура язйинчу сонеташка. И тема кхечарел а цунна гергара хилар го вайна, оцу синхаамна язйинарш цуьнан алсам хиларна. Цуьнан къайленах кхета г1ерта сонетийн турпалхо, шена хьалха керл-керла хаттарш а х1уьттуш х1оразза а: «Безам бу лаам? Я лаам бу безам? - цуьнан дуьхе кхиа 1алашо йолу и, шел хьалха хийла а санна, цунах кхетта я 1аьбна вац шен дахаран муьрехь. Бакъду, адаман дахарехь оцу сийлахьчу синхааман мехалла хадорна герга-м вог1у и. Масала:\nЛаам чекхболлучохь дахар чекхдолу -\nДахар, чекхдаллалца, безамах догу, - аларца, и «иккхинчу дуьненан г1овг1а», «дахаро дахаре дина весет», я «туьйра ду, адмашца деана ловза» боху нуьнах лаьцна дустарш, васташ кхолларца, маь 1 на до цо.\nЦ1еххьана цхьа хьуна дагахь дону васт а даладо Алиев Г1апура шен безаман сонеташкахь. Хьалхарчу биъ мог1ано, къаьеттина царах шолг1ачо, ешархочунна сурт кхуллу къизачу, ирчачу, дерачу туьйранашкара персонажан. Шолг1ачу биъмог1ано цуьнан дар-лелор гойту. Ткъа кхоалг1ачохь тема а йовзуьйту. Амма т1аьххьарчу, коьрта маь1на даран шина мог1анехь, поэто, безаман хало ловш волчо, и сел мерза хеташ, цуьнан дуьхьа х1уъу а лан кийча волуш, цуьнан лазамах вала ца лууш, ша цуьнан балехь х1уъу а хьега кийча хиларх дуьйцу.\nНагахь ша сонет дуьххьара кхоллалуш безаман йиш санна хиллехь а, езачух лаьцна уггаре а деза, лаккхара айам болу дешнаш я дустарш далош, т1аьхьо оцу темина язъеш хиллачу сонеташкахь еза йо1 а х1окху лаьттахь дехарш санна адам хилар билгалдокхуш, ма-дарра сурт кхуллуш язъеш схьадог1у.\nТ1еман къизаллехь, герзийн лелхарехь я ша цхьаъ цхьаллехь висча, цунна дахарх а, хиндолчух а тешам беккъа цхьана безамехь го, и боццушехь, ша-шена кхоьллина васт-сурт и делахь а, нуьнга сатесна, къизачу заманахь цунах хьаьгна волчу:\n... Хьо-м хила ца хилла, со кхетта х1инца,\n-Ас-айса кхоьллина хьо,\nХьовзийна ас сайна декъаза х1илла,\nАмма цхьаъ ду Алиев Г1апуран сонетийн турпалхочо т1еч1аг1дийриг: хуьлда и безам жоп долуш я доцуш, амма муьлхха а оцу шина кепара болчу цо адаман дахаран маь1на довзаре-м валаво вайх xlopa, х1унда аьлча оцу синхаамо вохво шелонехь, ойу г1айг1ано йожийна ойла, «байначу кхерчахь ц1е лато» ойла а кхуллу. Лирически турпалхочо, шен сатийсаме ойланаш юткъаелча, ша-шена «даре-м» до цкъацкъа, ша цкъа мацца а соцур ву, «г1ел а велла, и йоцийла хиъна», олий, х1етте а, безамо латийначу ц1еран йийсарера-м валалац и, шен даг чохь цунах цхьа суй бисна а:\nТ1аьххьара саузуш, сан б1аьргаш къовла,\nЙолалахь, алийта: «1одикайойла...»\nБезамо деккъа цхьа воккхавер, синтеме ирс ца дохьу, цо г1айг1а, синтемзалла, балахьегар дохьу шеца. Иштта ма хилла дахарехь х1инццалц схьа, х1окхул т1аьхьа а хир ду, безамо сирла, ц1ена, уггаре а лекха, сийлахь, еза ойланаш кхуллуш адамийн дегнашкахь:\nБезам, сан ойланийн г1аролехь латта,\nДахарх со къаьсташ бен, сох д1а ма къаста.\nАлиев Г1апуран безаман сонеташлахь шен чулацамца а, маь1ница а тоьлашха йолчех ю xlapa:\nСан некъийн тачанаш юханехьа хьийза,\nЖима вац, - жималло со хьийза-м во.\nКъоналло, къеначу г1иллакхе юьйлуш,\nЖималле, шен баьрче д1акхийдайо.\nДе-буьйса, шо-шарах вовшахаиэлуш,\nБезамо б1арлаг1е суьртийн гуо бо.\nХила йиш йоцучо карзахавохуш,\nСан елла ойланаш юха-ъ денло.\nЦкъа мацах леззинчохь юха а лозуш,\nЦхьа еха - яхъелла буьйсанаш ю.\nЮха а безаман аренга кхойкхуш,\nТилвелла, ас дитна сан некъаш ду.\nЗамано ерзийнчу сан чевнийн моьнаш\nЛазош ду мацахенах диена г1енаш.\nНохчийн сонет кхиорехь уггаре а доккха дакъа цу юкъадиллинарг Алиев Гlaпyp ву. Цо шен сонетийн массалица гайтина нохчийн поэзица сонетийн кеп йог1уш а, хаза а, атта а хилар.


Мултимедиа, ГIадужу-бутт 05, 2018\nПIераскан-де 5 ГIадужу-бутт 2018\nГIадужу-бутт 05, 2018\n200 шо кхаьчна Соьлж-ГIала йиллина\nСоьлж-ГIала йиллина 200 шо кхачар даздеш ду Нохчийчохь. Цунна хьажийна цхьамогIа мероприятеш хилла Соьлж-ГIалахь а, республикерчу кхечу гIаланашкахь а, ярташкахь а. Соьлж-ГIалин де дазда республике баьхкина бу Оьрсийчуьра а, махкал арахьара а хьеший.\nМоскохарчу бахархошка дина хаттар\nАхь муха декъалвийр вара Кадыров Рамзан винчу денца?\nМагасехь митинг лаьтта, депутаташ Iаткъамехь бу, Хасаев гергарчара пикет йина\n"Школе балха вогIучунна – бераш деза деза"\nШколехь болх атта бацахь а, алапа лахара делахь а, кIезиг бац царлахь шаьш къастийначу некъах бакхийбийраш. Царех цхьаь билгалвелира Маршо Радиона Хьехархочун Дийнахь.\nДозанаша лачдоккхуш лаьтта вежаралла\nНохчийчоьнца шайн къоман интересашца ма-доггIу доза къастор Iедална тIедожош гулам хIоттийна Магасехь гIалгIайн жигархоша.\nГIадужу-бутт 03, 2018\nМуцольгов Руслан: Доза дийца валар доькхуш ду суна\nГIалгIайн жигархочунна, "Яблоко" партин меттигерчу декъан куьйгалхочунна Муцольгов Руслананна цIийнах хьаьжна полици. ДIаяьхьина цуьнан телефон а, компьютер а. Лаьттанаш хьедарна дуьхьалболучу жигархойх цхьаъ ву Руслан.\nГIадужу-бутт 02, 2018\nБашкирера нохчийн дов, Нохчийчохь тIемалой чубоьхкина, байна депутаташ цIабирзина\nМохк къуьйсу вежарий сийлахь хиррий-те?\nНохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а куьйгалхоша бертахь шайн мехкийн дозанаш къастийнехь а, ца юьжу иккхинчу къовсамо айина гIара. Къаьсттина алсам къамелаш даьржа дозанийн хьокъехь гIалгIайн жигархошкара. Лаьттанийн хьокъехь гIалгIашна хетарг зен Магасе вахара Маршо Радион корреспондент.\nНохчий летта Башкирехь, Евкуров: доза нийса къастина, Оьрсийчоьно эзарнаш байина Шемахь\nСихалло са даьккхина, собаро лам баьккхина\nНохчийчоь а, ГIалгIайчоь а официалехь яьлла цIеххьана иккхина доза къасторан проблема ерзийна. Ткъа мел тов нахана, я ца тов Кадыровссий, Евкуровссий куьг яздина сацам – иза цкъачунна хала ду ала. Маршо Радио толлуш ю агIонашна хетарг.


Оьрсийчу юха цавар "хьоьху" Ростоврчу журналистана Резникна\nКоррупцина дуьхьаллаьттачу зорбанехь вевзаш волчу журналиста Резник Сергейс дIахьедина, ша вен дагахь бу ша шен талламашкахь Iорабаьхна нах, аьлла. Карарчу хенахь Оьрсийчоьнан дозанал арахь ву журналист.\n"Низамхошларчу сан хьосташа соьга дийцарехь, цхьа нах бу (Резника цIерш а йоху церан –редакцин билгалдаккхар) суна тIаьхьабевлла. Царна бовзийтина Москвахь лела "мах", амма со криминалан куьйгашца вен дагахь бу уьш", - дийцина Резник Сергейс Кавказ.Реалиига.\nШа вен кхайкхийнарш бизнесменна Узденовн гонера нах бу, боху журналиста.\n"Суна Оьрсийчу юха цавар хьоьху. Iедало суна дуьхьалдоккхучу бехктакхаман девнехула суна тухунйолу санкцеш ю набахтин 10-20 шерашка кхочуш", – боху ши шо гергга хьалха Гуьржийчу дIавахначу Резник Сергейс.\nКарарачу хенахь масех телеграм-канал ду лелош журналиста, цо йовзуьйту регионерчу ницкъхойх, хьаькамех, бизнесхойх йолу компромат.\n2013 шарахь Ростоврчу Первомайский кIоштан кхело журналист бехкевира зорбанехь цо Iедалхой сийсазбарна, набахтехь такха кхайкхийра цхьа шо ах шо. Ткъа оццу гIаларчу Ленинский кIоштан кхело кхаа шаре дIаяхйира тоьхна хан, дихкира цунна журналистикехь болхбан.\nБакъоларъечу "Мемориал" центро политикан тутмакх лору Резник.


Урдунера дукхах болу нохчийн Кадыров Рамзан Iедалан реза бац - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Урдунера дукхах болу нохчийн Кадыров Рамзан Iедалан реза бац\nХIокху шеран оханан баттахь, Кадыров Рамзанан геланча веара Урдунера нохчашна тIе, нохчийчу хьажа-хIотта ван лууш стаг валахь я гуттаренна ван лууш валахь, Кадыров Рамзана мехаза кеманаш дахкийтина дIавигира ву аьлла. Гуттаренна Iан лууш воцчуьнан, соьлж-гIала хьешийн цIа чохь шинан кIиранах садаIа дIагIур ву, гуттаренна Iан лууш волчуьнан меттиг а, петар лур ю, аьлла.\nУрдунера дукхах болу нохчийн Кадыров Рамзан Iедалан реза боцу дела, цига гIура болуш бац. Амма цхьа берш бу, шинан кIиранна кхарста дахар хира ду, кхин хIумма ца бохуш юха а догIур ду шаьш бохуш. Мехаза кхарстар хира ду, аьлла дIабаха кечбелла. Дукхах болчара, цигахула дIа ма гIо, бохуш хьехамаш бо.\nХIунда аьлча, 2011-гIа шеран зазадоккху баттахь Кадыров Урдуне веача, нах гулбина, ша 10 кема даийтира ду аьлла, цхьа ши кема даийтина, нохчийн цига бигна, цигахь шу юха дига кеманаш дац бохуш, ахчанаш чекхдаьлла, нахана тIебиссина, цIа бан йиш йоцуш биснера Урдунера нохчийн. Гуттаренна дIабахна цигахь меттигаш а, петарш елча а, цигахь бан болх бац, бохуш дуьйцу цхьаболчара.\nИшттачу хабарх Iеха велла шайн мел долу гIуллакхах ваьлла, дегIастана, вахна, шайн гергар стагах лаьцна дуьйцу Фатимас.\nМаршо радио: Фатима, ДегIастнахь волу хьан гергарчу стеган гIуллакхаш муха ду?\nФатима: Дера и сан гергара стаг, валлахIи-биллахIи, чIогIа говза ма вара, и болх дика хууш ма ву. Кхечу махкахь болх беш вара дика алапа долуш. Иза дерг Iаддитина Нохчийчу дIавахар. Цигахь, церан болх бола бина шайн хирг дира. Мел долу хIума то дича, балхара дIаваьккхира, зенаш деш. Цул тIаьхьа маханна хIун оьшу хьаьжна, цхьа бизнес ян волавелира. Дика гIирс эцна, нах Iама а бина, Iедалера бакъонна собар деш, бакъо ца елча, Iедале хаьттича хIунда ца елла аьлла, Рамзанан йиша ю цу бизнесах терра гIуллакх долийна. Цунах гIуллакх хира дац хьан, аьлла и бохам бира цара цунна. Иза чIогIа хала хетта, нохчийн чохь Iийра вац ша, кхечхьа болх лоьхуш ву-кх и.\nМаршо радио: Рамзанан йишин муха дагаеана и бизнес?\nФатима: Суна хетарехь, цо газетан тIехь реклам йиллина яра. Иштта хиъна хира ду-кх царна. Царна ма хаьа. Вовшашка къамелаш ма до Iедалан нах. Дукха нах ма баьхкира цунна тIе цу гIуллакхан реза хилла. И хиъча, цуьнгара и бизнес дIаяьккхира цара. Ахча деллехьара, Делан дуьхьа, цуьнан гIуллакхаш дIадоьрзур ма дара. Кхаъ ца белча, гIуллакхаш ца лела нохчий чохь. Суна вевзаш цхьа стег ву, цо 5 эзар Доллар делла, шайн кIант балха оьцург. 5 эзар Доллар ло кIант балха воьцург! Иштта ду-кх цигара хьал. Цхьа доьхна хьал ду цигахь. Ахчанаш ца делча цхьа а гIуллакх ца лела.\nГIалгIайчоь — ТIом баьлча Нохчийчура бевдда мухIажарш цIабаха лууш бу, амма уьш кхойкхуш цхьа а вац, Карабулак, 16Гез2012\nМаршо радио: Рамзан ву ма боху Урдунера нохчашка дегIастана дийла бохуш. Шу цигара арадуьйлуш хилча, тхо цига муха доьлху?\nФатима: Урдунера наха-м бац хьуна нохчийчу баха сахьийзаш. Цига бахана, сакъера, дIагIур бу уьш. Суна бевза нохчийчуьра кесталгIа баьхкина нах бу цигахь баха ца белла. Мел йолу хIума еза ю боху, белхийн бац, кхаъ ца белча гIуллакх ца лела боху. Берашна а зударшна атта дац цигахь баха. Суна девзаш цхьа масех доьзал ду кхузахь, юропе дIадаха гIерташ.\nМаршо радио: Дела реза хила хьуна, Фатима.\nФатима: Дела реза хила массарна. ХIара аша массаьрга дIахоуьйтуш долу, баркалла шуна а.\nМаршо радио: ХIара хабар дохьуш веана гелана, Сувеле гIала веана ву. Сувелера Шишани Ткъариге хаьттира ас, Сувелера нохчашна муха хета геланчо деана хабар, аьлла. Шишани Ткъариг хIара къамел дира Маршо Радионан:\nШишани: Хьанах дага ваьлла хаьттира ас, массо реза вац цу гIуллакхан. хIете, нах болуш-м бу шинан кIирнах нохчий чохь Iан баха реза Рамзан везахь ца везахь. Шайн са а къера, самукъа даьккхина богIур болуш бу.\nМаршо радио: ХIун бахьна ду цо мехаза кеманаш дахкийтар?\nШишани: Оьрсашна а, кхечарна моттийта гIерташ ву-кх, Урдунехь берш шайна реза бу, аьлла.\nМаршо радио: Гуттаренна гIур бу аьлла хетий хьуна Урдунера нохчи?\nШишани: Ца хета. Нагахь гIахь, Рамзан дIавахарг догдохуш гIур бу.\nМаршо радио:: Рамзан сих-сиха нохчаш дегIастана дIабига гIертарх цхьа а кхеташ вац. 2011-гIа шарахь, Зазадоккху баттахь Вайнах хелхаран тоба ялош Рамзан Урдуне веача, дукхах берш паччахьан култура гIалахь, вайнехан хелхаршка хьийса бахна бара, Рамзан ган бахна бацара. Хелхарш чекхдаьлча, цо хеттарш дан лууш берш гулло аьлла, цига чохь хиллачарех кхоалгIа дакъа цуьнан тIе гулбелла хетарш деш, юкъар цхьана кIант иштта хаьттира дира цуьнга:\nНохчийн кIант: Ахь нохчи а, гIазкхи цхьаъ бу боху. Муха хилла, маца хилла нохчи а, гIазкхи цхьаъ!\nМаршо радио: цхьа а ца кхийтира Рамзана цу кIантана делла жоьпах. Сани тIевола, бохуш цо мохь битича кхералур ву моьттуш, и кIант Ичкирин байракх хьалхахь кхозуш, цунна тIе а вахна къамелаш дира. ТIаьхьа хаьттича, кIанта ша ца кхийтира Рамзана бохучух елира,- оьрсийн керст буй баций, вайн кестачунна дуьхьал хIунда лета, вай оьрси байина, бохуш цо хабар дуьйцуш ша кхеташ вацар. ТIом беш тIебаьхкинарш оьрси бацара. Вай-м дацар оьрсашна дуьхьала тIом бан дахна, аьлла цу кIанта и хабар дийцира тIегулбелла кегийрашка.\nТидамхоша боху, хIунда ву Урдунера нохчашна тIегIерташ, царна мехаза кеманаш дахкийта гIерташ! ТIамо цIенош дохийна, хIинца ма бу нохчи ГIалгIайн махкахь боьхуш, цIан баха йиш йоцуш. Царна гIо хIунда ца до. ХIор денна чуьра дIауьдуш нах бу. Чохь дика хьал а, деш-маршо елахьара, белхий белхьара гIур ма бацара. ХIун аьлла гIур бу Урдунера гуттаренна нохчийчу баха.»\nБакир Абдул-Хьамид Урдунан эскарера пенсе ваьлла полковникан чинехь. Пенсе ваьлчахьана дуьйна, терорхойн жигараллаш тидамехь латтош, Ингалсан маттахь цунах лаьцна язъеш аналист а, яздархо а ву. Терроризмах лаьцна кхерамазаллин вовшахтохараллашкахь шена зеделларш юкъ-кара хьоьхуш ву. Ша шена нохчийн маттахь деша-яздан а Iамийна, Абдул-Хьамид Маршо Радионан корреспондент болх беш волу 4 шо ду.


Нохчийчохь тIом барна, бехке а вина, валлалц хан тоьхна чувоьллина волчу бехкбиллархоша юкъаозийначу тешана Хубиев Тамбийна сурташна тIехь вевзина Соьлж-ГIалара ши вахархо Дудиев Нажмудди а, Донашев ИбраьхIим а. Цо дIахьедар дина шена и шиъ гира Шуьйтан кIоштахь тIом боьдуш аьлла.\nХубиевс шена Дудиев а, Донашев а вевза аьлла шега цу хьокъехь талламхоша дехар дича, ткъа цунна гайтинарш хилла шира сурташ, яздо "Кавказский узело".\nШина нохчочун адвокаташа хаттарш дича Хубиевга дага ца деана шена и шиъ муьлхачу хьелашкахь гира а, шаьш хIун дийцира а.\n"Бехкебийраш цIеххьана дага хIунда баьхкира, велла дIаваллалц хан а тоьхна, чувоьллина волчу хьуна", - аьлла шега Дидиевн адвокато Малюкова Ольгас хаттар дича, Хубиевс жоп делла, талламхочо и шиъ вовзахь кхелан сацам къадбеш хуьйцур бу аьлла дош делла шена аьлла.\nМаршо Радионо хьалхо яздина ма хиллара, Нохчийчохь шолагIа тIом боьдуш Улус-Кертана гергахь Псковерчу десантхошна тIелатар дарна бехке веш ву Дудиев Нажмуддин а, Донашев ИбраьхIим а.


Г1иллакхах ма дохий вай!\nСкачать 29.06 Kb.\nРазмер 29.06 Kb.\nД1аоьху зама… Х1ан-х1а, д1ауьду. Уьду иза-м, шен болар эцна. Т1аьхьауьду вай. Са а, пха а кхачийна. Мича кхача г1ерта-м ца хаьа. Вовшашка б1аьрахьажа, довха дош ала, дагт1ера г1айг1а-бала айа, жиманиг хьаста, воккхачун дог эца…\nБакъдерг аьлча, жиманиг ца хьосту бохург-м бакъдац, воккханиг совволу-кх доьзалшна. Шен бер нанна дезий-м муьлхачунна а кхеташ а, хууш а ду. Амма нахана юккъехь гуттар а шен бер хьестар товш ца хета. Автобусаш т1ехь а, маршруткаш т1ехь а шен бер цкъа а ца гича санна, хьоьстуш хуьлу цхьаберш. Вайн къоман г1иллакхашца дог1уш ца хилла иза!\nЦхьана йоккхачу стага олуш хезнера суна: «Дог1уш тоьхна т1ара шен хеннахь диллина хи санна ду».\nАс бохург бер кхерош етташ кхио деза бохург дац. Со ванне а вац та1зарна т1ера.\nЦкъа дешархочунна «арз» эцна ваханера со дена-нанна т1е. Дас хабар дах а ца деш, туьйхира к1антана.\nНанас качвеш, дас та1зар деш хилча, беро шен «аьтто» лоьху, к1илло 1ема, аьшпаш ботта 1ема.\nК1анта ца дешарна нанна хьехархой бехке хийтира. Нанна цхьа бер 1ама ца делча, хьехархочо х1ун дан деза?\nДас-м со дика веъна а элира, воьхна а хьаьвзира. Амма сан дог лазаделира. Ас дош даьккхира дегара, цо берана кхин тухур яц аьлла.\nСацам бира, кхин цкъа а арз эцна г1ур вац аьлла. Со ала г1ертарг-м, ден-ненан а, хьехархочун и цхьатерра бакъонаш яц бохург ду. Х1инца шен «праваш» хаьа, и «обязанность» боху дош хаа а ца лаьа.\nБераш кхиориг, 1амориг дукха хьолах нана ю. Бераш де озаболуьйтург а нана ю.\nДен-ненан хьалха кхиъначу ткъа шарачохь дас цкъа а човхийна а, тоьхна а яц суна. Амма дас ц1ерга эккха аьлча, эккха кийча хила. Дуьхьал дош далор-м хьеха а ма де.\nЦхьацца доьзалшкахь хезаш суна ши дош хуьлу: «Ахча ло!». Ахча доьху нене. Нанас ло. Беран «аппетит» хьалайолу. Даларан бахьана: шайна хила хала бералла ца хилийта г1ерта. Амма ма бакъ дацара иза! Царна-м мел дукха дели а дукха деза.\nКъахета-кх ишттачу ненах, цуьнан бер деха бен 1емина дац! Шайга аьлла г1уллакх а ца до, ахча ца лахь.\nВай-м американцаш хила ма девлла! «Белхи» бохург-м хьехочохь а дацара.\nНохчийн кица ма ду: «Кица кет1а хьанна ца х1оьттина?», аьлла. Серах ца бина х1оз хьокханах балур буй-те?\nАмма, тахана дукхахьолахь хезаш дерг: «Это не мои проблемы! Это твои, ваши проблемы».\nВайн къоман цкъа а ца хилла и тайпа «философи» х1инца ма ч1ог1а яьржина! Вайн ворх1е дайшкара дуьйна схьавеънарг-м кхин ирча ма яра: «Со хьажа г1уллакх дуй?». Куьйгех куьг тоьхна а шаьш дина х1ума ца хилча а, хьо шайга цхьа х1ума йоьхуш санна, дуьххьалд1а хьоьга ладоьг1на а шайн хало ян ца лаьа.\nАдин Сурхой, Таймин Бийболатг1ар хир бу-м ца боху ас, «тоьпаца, таррашца каде бала ойуш». Х1инца тур-тапча а оьшуш ма дац уьш айа.\n«Вон нах байа доьду аьлча, уггар вочо тур ирдина боху».\nТоьпаца, турца массо а дахаран шеддаш хедалац.\nДуьненна а вевзачу нохчийн политолога Абдурахмана Авторхановс вайга «къолам каралаца ма баьхнера».\nБераш кхетош-кхио ч1ог1а хала ду. Гуттара хала ду тахана нохчийн меттан хьехархочунна т1екхуьучу чкъурана г1иллакх-оьздангалла 1амор (сахьташ тоьаш дац, нохчийн маттахь Ахмадов Мусан. «Г1иллакх-оьздангалла» ч1ог1а дика 1амат ю, амма цунна лерина тхан школехь сахьташ дац).\nИштта качвина цхьа «къонах» ша волччохь ц1енкъа туьйнаш детташ гу. Ас бехк боккху «къонахчуьнга», х1унда лела хьо оццул оьзда воцуш?\nЦецвоккху деллачу жоьпо: «Ахь х1ун дуьйцу хаьий хьуна? Вайна –м «на дворе 21 век яй! И ахь юьйцу г1иллакх-оьздангалла д1аяьлла хьуна!».\nХ1ун бехк бу цу беран и г1иллакх-оьздангалла-м шайн доьзалера схьайог1уш ю, уггар хьалха доьзал, т1аккха ю школа.\nСайна Деле собар а дехна, боху ас: «Ткъа 21 век кхаччалц вайн ворх1е дайша ца йойуш вайга схьакхачийна, 1алашйина и г1иллакх-оьздангалла вайна т1екхаьчча вай х1урпака йина яйа еза, б1ешерашкахь хьалха и да-нана д1акхийса дина тускарш юха оьшур дуй-те иштта хилча?\nАш тахана сий ца дича ден-ненан, шун т1аьхьено дийр дуй шун сий-пусар?».\nАдин Сурхо а вийци оха, Таймин Бийболат а вийци, нохчаша Сибрехь лайнарг а дийци оха, мацаллех, баланех лаьцна а дийци.\n….Тийналла х1оьтти класса чохь. Ц1ийвели «къонах». Къинт1ера а валар а дийхи.\nД1адаханчух лаьцна царна дийца ден-ненан зама яц. Я дийца а ца лаьа. Амма со тешна ву, 1илманан к1орге ца йовзахь а, ца лаахь а, царна иштта урок йицлур яц, уьш г1иллакхах бухур бац.\nСуна уггар а мехала ду цу школера дешна бевлла дешархой доггах соьга могаш-маршалла хаттар а, некъ цахадор а, уьш г1о дан кийча хилар а.\nАс вийцина «къонах-м» х1инца «къонах» вац, вуьззина къонах ву.\nУчитель чеченского языка и литературы\nМБОУ «СОШ№5 г. Гудермеса».\nДжамбалханова Тоита Турпал-Алиевна


Exchange rate in NBC bank, Azerbaijan (dollar, manat). 09feb2016\n«Дан хIума цахиларна. Амал дацарна. Ваха а вола а меттиг боцуш, таро йохарна». Дукха хьолахь ишта жоьпаш хазадо бахархоша Iедалера юхалург, кредит олу ахча стенна эцна аьлча. Ма-дарра аьлча махкахь банкера ахча эцанза стаг каро хала ду. нах Iедална декхаре эхаран бахьнаш а ду чот йоцуш дукха: доьзалхо деша дIахIотто, кIантана зуда яло я маре йоьдучу йоIана тIе-кога эца; болх-некъ боцуш, ши куьг хаьдча санна Iаш волу доьзалхо Европе дIавахийта, цIеношна бух ботта, цомгашчунна дарба каро…ишта кх. дIа а. Нохчийчохь Iаламат дукха декхархойн хиларан тоьшалла лара догIу, схьахетарехь, мехкан суьдан пурстоьпийн урхалло Iорадаьхна терахьаш а. Iедална бан беза токхамаш бахьнехь, пачхьалкхан низамаца и догIуш дацахь а, итт эзар сов нохчочуннна дихкина ду Оьрсийчуьра аравала, мел цаторш гIуллакх цуьнан делахь а. Бакъо йолуш а, йоцуш , и зил-дозанаш деттар бахьнехь дукха масалш ду бахархошна даккхий зенаш хилла а.\nБахархоша шаьш дечу мукIарлонца дахаран халонаш эшо, хьашт-дезарш листа аьтто боцуш, оьшург бен хIума доцу дела боьдуш бу бахархой таттабелла декхаре. Ишта ца ваьлла Iедална декхаре а вахана токхам бечех цхьаъ ву Шелан кIоштера Ахьмад а. Дукхахболчу декхархойн гIайгIа яра цо ялхориг а.\nАхьмад: « Дан хIума дацарна оьцу-кх наха банкера ахча. Вон –дика листа оьцу. Вала а волуш стага оьцур дац оццул яккхий проценташ а йолуш кредит. Уггар хьалха Iедална пайдехьа ма ду ахчанаш далар. Нехан дуьхьа аьлла Iедало деш ма даций иза. Яккхий, тIех лакхара проценташ лелор бахьнехь, банкашна пайда ма хуьлу. Кху чохь лелориг дуй, ваха-ван, масала, бехкамаш кхийдор кхечу кIошташка дан а дац…»\nДан дезарг бен хIума доцуш, эшамехь дIадоьдучу дахаро, ца лааахь а лууш санна тIетеIаво хьо банкина декхаре ваха боху СоьлжагIалин кIоштерчу вахархочо Мусаев Iаднана.\nIаднан: « Даьхний а эцна, уьш кхаба а кхобуш, хене вала атта хир дацара те аьлла эцна-кх ас банкера ахча. Амал дацарна оьцу-кх наха ахча. Ас-м эцна иза цундела. Ишта ахчанаш эцнарш дукха бу бохург дан а дац. Хьо банке вахча гуш долу сурт муха ду. Бутт юьххье болу цу чуьра ахча охьадуьллуш болчу нехан очарт дIа ца йолуш.»\nДекхар хьокъехь къамел деш волчу Iаднана дийцарехь банкашкахь болчу хьаькамаша субсиди олу тIедала деза ахча шен хенна дIа ца луш харцонаш а лелайо. Цо дийцарехь и тIелуш долу ахча бахьнехь Iедалан декхар мелла а дайло-кх аьлла кредиташ эцнарш а бу шортта.\nIаднан: « ГIалахь, ярташкахь санна лакхара яц проценташ. Тхан кIоштахь масала, лакхара ю процент, субсиди олу тIелуш долу ахча бахьнехь. Амма тахана дукха нах бу и ахча ца луш, ладоьгIуш Iаш. ХIинцца со ахча охьадилла вахча банкехь цхьа стаг ву со санна ахча дIадала веъна. Биъ бутт бен ца бисна боху цо ша токхам бина вала. Субсиди делла дац шена боху цхьа шай а. Хьажал цара лелориг…»\nКъоьлла «къикъ» бохуш дIадоьдучу дахаро йиш йохийча бен ца оьцу наха Iедалера юхалург ахча аьлла теш йолчех цхьаъ гIалара Рукъидат а.\nРукъидат: « Амал дацарна оьцу наха ахча. ДIа ког баькх-баьккхинчохь ахча деза. ХIумма баккхийбеш-м ца оьцу наха и кредит. Суна хууш цомгашчу берана дарба лаха кIант я йоI Европе дIадахийта ахча эцнарш а бу, цIера йолучу йоIана дан хIума цахиларна эцнарш а бу…»\nХаттаре ваьллачех дукхахболчара билгалдоккхург дара декхархойн могIарш дукълахь бен лилха девр дац махкахь тахана санна болх-некъ боцурш хIора шарахь дебаш мел бу.


Германехь маьждиг дагийна\nЧиллан-бутт 28, 2018\nГерманерчу Тюринген лаьттарчу Мюлхаузен гIалахь цабевзачара цIе тесна маьждигах. И бахьана долуш 14 стагана, шайна юккъехь бераш а долуш, эвакуаци ян дезна. 7 стаг чевнаш йина а, ягаран газех дIавш даьлла а лоьрийн цIийне кхачийна.\nМаршо Радион корреспонденте Мюлхаузен гIалахь вехачу Нохчийчуьра орамаш долчу тешо дийцарехь, маьждиган гIишло ерриге а яьгна дIаьялла, иза чукхета там боллуш ю. Маьждигал сов кхин цхьа могIа фирманийн офисаш йохь йолу йоккха гIишло ерриге а хIаллакйина цIаро.\nТюрингерчу полицин дIахьедарца, цIе ша шех яьлла а йоцуш, талорхоша тесина хиларх шеко яц. Маьждиган гIишлонна гонах йиъ меттехь гучудевлла Iедалхойн лерина Iамийначу жIаьлешна цIеран хьостанаш. Полицино лохуш бу цIе теснарш.\nМасех кIира хьалха Германерчу Хаале гIалахь а дагийнера маьждиг. ХIетахь цIаро чевнаш йира цхьана стагана.


Оьрсийн ОМОН бакъ хила там бара, студенташна бина ницкъ видео тIе баьккхина ца хиллехь\nНохчийн адвокат Мусаев Мурад Маршо Москохарчу радион студио чохь, 08Гез2009\nМоскохара «Европейский» олучу мах баран центрана уллехь латарна а, Маймонида цIарахчу академин цхьанаIойлехь ОМОНца тасабаларна а лаьцначу нохчийн студенташкахьа гIо даккха 10 адвокатах лаьтта тоба кхоллар тIедиллина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Дийцарехь, студенташна мехаза дийр долуш ду юристийн гIо. Къомах нохчий хиларна бен бац аьлла Кадыровс, кегийрахойн бехк.\nДаханчу пIераскан дийнахь Маймонидан цIарахчу академехь цхьанакхетар хилира нохчийн студенташкахьа къуьйсур болчу адвокатийн а, Нохчийчура леррина Москох вахана хиллачу дешаран министран Музаев Анзоран а, академехь доьшучу цхьаболчу студентийн дай-нанойн а. Цигахь бинчу сацамца а догIуш, оьрсийн талламхочо а, ОМОНо а бакъонаш йохош йиттинчу нохчийн студентийн гIо лоцур ду иттех адвокато. Царна юкъахь ву вевзаш волу нохчийн адвокат Мусаев Мурад а. Мурад оццу академехь хьоьхуш а ву. Амма и хIума Iоттаделлачу хенахь Москох вацара.\nПочтехула кехат дахьийтина, хаттарш дан шайна оьшу нах тIе ца кхойкхуш, ОМОН а яхийтина лелийнарг йоккха харцо ю, бохуш дийцира Маршо радиога Мусаев Мурада.\nМусаев Мурад: «Низам дохор бохург дан а дац, ша ма-ярра харцо ю цара цигахь лелийнарг. И харц хилар ган кхин хIума ца оьшу хьуна (хIара тидаме эцахь). Шаьш даьхкинчу дийнахь (талламхоша) шаьш толлуш ду бохучу Европейский (центрана) уллерчу латарх воьзна а, цунах хIума хууш а цхьа садоIу дегI ца дигна цара. Ерриг а провокаци яра иза тхоьга хаьттича».\nМаршо радио: Переделкинерчу академин цхьаьнаIойле еанчу полицино лелийнарг дIаяздинчу видео тIехь дикка гуш ду, Талламан Комитетера стага нохчийн студенташ арахьара видеокамераш йоцче йистахбуьгуш буйла. Студентийн собар кхачон гIерташ цо ондда питана лелийна хилар гучудаьлла шайна бохуш, кхин дIа а дуьйцу адвокато.\nМусаев Мурад: «Цуьнан цIе ца хаьа тхуна, амма иза коьрта питанча а, провокатор а хиларан цхьа а шеко яц. Iуьккъа хенахь 6 долуш баьхкина уьш. Шаьш чохьадевллачу минотехь (цу Талламан Комитетан векало) тоьхна, неIарехь шен болх беш лаьтташ хиллачу гIаролхочунна оьрсийчунна Денисана.\nЦул тIаьхьа, (нохчийн) бераш дехачу чоьнашна чу а вуьйлуш "хIара крестовый поход ю шуна. Шаьш гIалин юкъахь гIазакхашна тIехь еш йолу харцо юьтур ю моттара шуна?" боху питане къамелаш а деш, уьш сийсазабаха гIерташ, цаьргара ледарло ялийта гIерташ чIогIа къахьегна цо. Амма студенташа халла садиттина.\nЮха обыскаш (талламаш) йинчул тIаьхьа а 3-4 сахьт даьккхина цо, хIуъа дина питана даржо гIерташ, цхьа латар нисдан гIерташ. Кхин шен хиллане гIуллакх ца хилча, шина студенте "дистхила деза вай" аьлла, видеокамершна кIелхьара йистах а ваьккхина, шен хьантIехь йолу тапча хьала а яьккхина, шина студентах цхьанна муьшка йина цо, шена юхатохийтархьамма. Вукхо тIаккха муьшка схьайина, шена (тапча) ца кхетйита. Шайн кечбелла Iаш болу, ОМОН ю боху, бетах хIума йихкина болу Iедалан белхахой тIебеттабелира царна. Иза ша-дерриг а, камерин тIехь билггал къаьсташ ду. Дала мукълахь, оцу провокацина, низамехь догIу хьесап дайта а хьовсур ду тхо».\nМаймонидан академин цхьаьнаIойлера арахьарчу видеокамерша даьккхина видеосурт.\nМаршо радио: Москох доьшу цхьа а нохчо ца висина, шайна хIумма а хир доций хуучу оьрсаша муьшканаш ца йина. ТIаьхьарчу хенахь и оьрсийн гуттар а футболах ловзучу Спартак тобан фанаташ нислуш бу. Оцу хьокъехь кавказхойн кхоллалучу шеконех лаьцна Мусаев Мурада элира.\nМусаев Мурад: «Билггал ала ца хаьа суна, хIунда аьлча, гипотеза ю эр ду хьаъа а. Амма цхьа 20 шо хьалха цхьа скинхедаш олу нах, фашисташ баьржир-кх Оьрсийчохь. И корторш лоргий "Iаьржачарна дуьхьала буй, Кавказерчарна дуьхьала буй" олий, ара а бовлий, нахана ницкъ беш лелара уьш. Цул а хьалха цхьа бандаш евлира "солнцевские", "ореховские", "люберецкие" олуш. Уьш а, жимма а хIуманна ойла ян хуург кхета а кхеташ, Iедало юкъабаьхна бара. ТIаьххьара аса хьахийнарш, Советан Iедал дохале КГБено кхоьллина хIума дара. Иштта, Iедало цхьана хIуманна Iедало юкъабаьхна хета суна хIорш а, шаьш футболан фанаташ ду бохуш, арабевлла лела нах а».\nМаршо радио: Нохчийн студенташна хьалха вистхуьлуш Нохчийчура ваханчу Iедалан векало аьлла, «шайга Москох дешийтарх даккхий а деш, деша деза» аша. Амма цу дIахьедарна реза бацара шаьш студенташ а, я адвокаташ а.\nМусаев Мурад: "Дешийтарх баккхий а беш Iен безара" бохучунна со ванне а реза вац. ХIунда аьлча, питане наха цхьаъа а башхалла ца йо зуламе араваьллачу нохчочунна а, деша веанчу нохчочунна а юкъахь. Царах кIелхьарвалар, чуьра ара а ца волуш, тап-аьлла, тийна Iар хир ду. Амма вай Юккъерчу бIешерашкахь Iаш дац, вай, цхьа хIунехдина бакъонийн пачхьалкхехь Iаш ду. Нийсо а, бакъо а ю бохуш Iаш ма дай вай. ТIаккха иза массарна а хила еза - нийсо а, право а (бакъо)».\nМаршо радио: Нохчаша шайн пачхьалкх кхоллар цIийца сацийначу оьрсийн Iедална ца лаьа, шайн махкахь бисинчу нохчийн шайн йолчул хьовха, цхьа а бакъонаш хуьлийла. Шаьш кхуссучу хуьсках реза хила боху политика ю иза. Ма дарра аьлча, Оьрсийн Федерацин паспорт долчу нохчашка Москохо а, цуьнан бахархоша а, Iедалша а бохург, шаьш шолгIачу сортера дуй а хууш, IадIе шаьш долчехь бохург ду. Иза бакъдо, сих-сиха цу кепара гIуллакхаш бахьанехь оьрсийн кхелехь хуьлчу адвокато Мусаев Мурада.\nМусаев Мурад: "2 сорт" бохург иза чIогIа нийса эли ахьа. Цхьа а бакъо ца хета. Я футболан фанаташ бу бохучарна а ца хета я, Iедалан белхахошна а ца хета. 2 бохург дан а дац, 3, 4 сорт аьлла, дIанисдина-кх цара вай гIуллакх. ХIуъа дина а, и хьал хийца-м гIерта тхо».\nМаршо радио: Юьхьанцара, Нохчийчоьнал арахьа бехачу, мокъалла буйнаш лесточу нохчийн агIо кхин дIа лоцур а яц, лела ца хууш верг цIа а валор ву аьлла дIахьедар динера Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Амма цул тIаьхьа хийцира шен ойла. Академин цхьанаIойлехь нохчийн зудаберо яьккхина видео ца хиллехь, цу студенташна вуно хала хир дара, шайн сий дайарна тIехь ОМОН а, талламана комитетан белхахо а гена ваьлла хилла хиларх цхьа а тешон. Иза йоллушехь а, ОМОНо кехат яздина прокуратуре, «шайна нохчийн студенташ йиттинера» аьлла. Гуттар а видео яккхар а ца нисло, гуш лаьтташехь, ша ца вейта тасавала веза хьал тIехIоьттича.\nЛарор буй те нохчий, ерриг а оьрсийн Iедалан системина дуьхьало ян? Цу тIехь цхьаъ хийцалахь Маршо радионо дуьйцур ду.\nМусаев Мурад: Маймонидан цIарахчу Академин цхьанаIойлехь хиллачуьн хьокъехь


Ша стенггара йогІуш хиларх, исс шо кхаьчначу шен кІантана Мовсарна цхьа хІума йоцуш ца йогІура Тамара. Тахана а, бода къовлабалале, сихъелла шен ден цІера йогІучу Тамарас, ша чоьхьа йоллушехь, куьг а лачкъийна, хаьттира:\n– Бабас хьайна хІун яийтина, хаьий хьуна, Мовсар?\n– ХІун яийтина? – аьлла, тІехьаьдца, мараиккхира Мовсар.\n– ХІара мандарин яийтина-кх, – аьлла, кІант мара а къовлуш, мандарин дІаелира Тамарас.\n– Дала сагІа йойла! Ас вайшинна йоькъур ю хІара, – элира кІанта.\n– Ца оьшу. Ас цигахь йиъна. Хьайна яа ахь, – аьлла, чуьра цхьацца дезарш дан хІоьттира Тамара.\nМовсар мандарин йиъна воллуш, чувелира цуьнан да Муса.\n– Дада, Ваши муха ву? – хаьттира Мовсара.\n– Дéра, ву ледара. ХІан, зуда, хІара кастом дIаегаел. Суна юхавоьдуш тІеюха плащ а кечъе. – Мох марсабаьлла. ДогІа чІогІа хила мега, – аьлла, Тамаре кастом дІа а елла, – хьуна мандарин мичара яьлла, Мовсар? – хаьттира Мусас, юххе охьа а хууш.\n– Бабас яийтина-кх, – жоп делира Мовсара.\n– Лаа хоьттий ахь? – цІенкъа юккъехь сецира Тамара.\n– Цу мандаринан мутт хьахийнера Іийсас. Іуьйранна дуьйна уьш ян гІала вахана Турко хІинца а схьакхачаза ву. ДоьалгІа де ду цуьнан кийра рицкъанах хІума дахаза, – аьлла, гІийла вистхилира Муса.\nМовсар кхийтира цунах.\n– Дала мукъа лахь, толур вай иза-м. Иштта ойла ма ехьа, – дийхира Тамарас.\n– Толург хилча, цІа вига, эр дацара лоьраша...\n– Со схьайогІуш, нана йолчохь кхо-йиъ ма яра хьуна и мандарин, цара яаза елахь...\n– Цунах гІуллакх хир дац. Цигахь а ду бераш. Уьш генахь бу, цига а вахана схьакхачале, догІа долалур ду. И дуьтур ду вай. Іийса волчу дІавоьду со. Турко а ца кхочу теша цIа, – къамел дерзийра Мусас.\nТамарас Мусана яахІума юьллуш, Мовсар аравелира.\nХІума йиъна а ваьлла, плащ а юьйхина, Муса юха а шен вешийца буьйса яккха дІавахара.\nПхьегІаш йила а йилина, уьш дІа а ехкина, охьахиъна Тамара, ойлане елира: «Ма жима вара-кх Ваши вала. Шина берой, зудчой хІун лелор ду-те. Ма хьалхе дара уьш байлахь биса! Кхунна муха кхийти-те и Дала гена яккхарг... ХІун дийр ду... Делан цаторуш хІума дац-кх», – ша-шега а аьлла, хьалагІоттуш йоллучу Тамарина Мовсар дагавеара, шен дас, Ваши вочу хьолехь ву аьлча, воьлхуш хила мегара иза, бохург дага а иккхина.\n– Мовсар, мичахь ву хьо? – мохь а тухуш, дехьа чу цуьнан матта тІе яхара.\nЦигахь кІант вацара. ТІаккха массо а чу хьаьжира – вацара. Араяьлла, кертахь лийхира. Кхаанхьа-деанхьа, кхуьнан хенара бераш долчу хьаьжира – цхьанхьа а вацара.\n«Там бара, и шен дел хьалха, Ваши волчу вахана хила».\nЦІаьххьана чІогІа доладеллачу догІано яшийна бедарш а хийцина, четар тІе а лаьцна, ІийсагІаьрга яхара Тамара.\nХІара чуяьлча, халла садоьІуш, меттахь Іуьллу Іийса а, цунна юххехь, гІентахь Муса а бен, чохь цхьа а вацара.\nТамарин бос байра.\n– Хьо йоьхча санна ма хета суна, Тамара. Хан яьллачу хенахь кху ткъоршехула, хьо лаа юй? – халла хаьттира Іийсас.\n– Дуьйцуш там бацахь а, и вайн чуьра кІант кара а ца вина, кхуза веаний-техьа хьажа еънера со-м.\n– И бохург хІун ду?! Дукха хан юй и ца каравен? – юха а хаьттира Іийсас, мелла а шен цамгар йиц а луш.\n– Дéра, цхьа сахьт-м хир ду.\n– Же, хьалагІаттал, Муса. Валол, сихонца кІант лахал, – собар дайра Іийсан.\n– Иза-м цхьанхьа а гІур вацара. Хьайн са ма гатдехьа...\n– И дита ахь. Со валале, кІант схьавалавел суна, – воккхахволчу вешин дош хáдийра Іийсас.\n– Хьан гІуллакх-м дацара кхуза ян, – аьлла, Тамара а човхош, хьалагІаьттира Муса.\n– Сихо ехьа, Муса. Вайн тІаьхьенан хиндерг цуьнца доьзна дара сан, – бІаьргаш тІунделла, дехар дира Іийсас.\nПлащ тІе а юьйхина, неІарехьа волавеллачу Мусана дуьхьала чувелира Мовсар. Иза верриг тІадийна вара, хоттан чІурам а хилла.\nШен дай, наний тергал а ца деш, девешина тІевеара кІант.\n– Ваши, хІара мандаринаш хьуна еъна ас, – аьлла, киснашкара схьа а яьккхина, маьнгина уллехь долчу гІанта тІе кхо мандарин охьайиллира Мовсара. – БабагІаьргахь хиллера хІорш...\n– Цу мохехула, догІанехула Ахка чу а вахана, еъна ахь хІорш суна? – цецваьлла, хаьттира Іийсас.\n– Ваши, хьо толохьа! – аьлла, тІекхетта, вилхира Мовсар.\n– Ой, кху буьрсачу буса сел генара ахь еъна хІорш йиъча, со муха ца толо, толур ву, хьаха... Хьо иштта кІант хилла кхиъна ваьлча-м, вала а хала дацара.\nМовсаран букъах куьг хьоькхуш Іачу Іийсан бІаьргех хиш девллера.


ВАЙН ЮКЪАРА ЛАЗАМ. ШЕМАХЬ БЕРГ ГIАЗОТАН ТIОМ БАЦ\nВайн республикин куьйгаллин, къаьсттина Нохчийн Республикин Куьйгалхочун Кадыров Рамзан-Хьаьжин, нохчийн дерриге а халкъан сагатдо Шемахь кхолладеллачу хьоло, цигахь дIабоьдуш болчу къизачу тIамо. Вайн массеран а лазам хилла дIахIоьттина иза. ХIунда аьлча, цигахь бойъуш берш бусалбанаш бу, дохош, отуш маьждигаш ду, йохош хьуьжарш ю. Бойъуш Iеламнах бу. Вовшах леташ берш бусалбанаш бу, Шеман мостагIаша тесна питана бахьанехь доккха зулам даьржина цигахь. «Радикальни ислам», «религиозни экстремизм» бохуш харц цIерш а тохкуш, бусалбанаш хIаллакбеш бу. Бусалба дин – машаран, маслаIатан дин ду. Ткъа радикалаш бусалба а, керста а хила тарло. Ма-дарра аьлча, дин цхьаъ бен дац. Иза бусалба дин ду. Цунах кхета а кхетта, вайна юкъара зулам дIадаккха деза. Со Шемахь хилла. Цигахь доьшуш Iийна со. Iаьрбийн мехкашна юккъехь а уггаре а чIогIа бусалба дин долуш, уггаре а баккхий Iеламнах болуш мохк бу иза. Царах цхьаъ вара Мухьаммадан СаьIид БутIи. Эвлаяъ санна стаг вара иза. Шемахь тIом ца гIаттийта, махкахь питана ца даржийта гIерташ дукха кхайкхамаш бира цо. Зулам, питана дIадаккха волавелча, цунах кхин а доккха зулам, питана хир делахь иза «дижина» дита боху шарIо.\nИзза бохура БутIис а. Амма Шеман паччахьан Башар Осадан Iедална дуьхьал тIом бан баьхкинчу зуламхоша къиза вийра иза (Дала декъал войла иза). Къаддафи боху цхьа хьенех ву и зулам дан магийнарг. Цо магийна Шеман Iедалан эскаран гIо лоцуш мел верг вен. (Вайна и хезча хьалха хIутту Нохчийчохь 13–14 шо хьалха хилла сурт. Мел тера а ду иза. Изза зуламаш дора-кх кхузахь хиллачу вахабиташа а, дуьненаюкъарчу терроризман декъашхоша а. ХатI а изза ду, зуламаш дийраш а уьш бу).\nХIинца Шемахь оцу зуламден цIе: «БутIи вен магийна Къаддафи» – олий йоккхуш ю. Маьрша нах, бусалба нах байъа магош, къизалла яржош ву иза. Делан дуьхьа а, бусалба динан дуьхьа а яржайойла дац и къизалла. Дала магийна а дац иза. Луьра дихкина а ду, бекхам бийр болуш а ду. Интернетехь даржош долчу питанечу, зуламечу хабарех а тешна Европан мехкашкара а, Россера а кегийрхой бахана Шемарчу тIаме, хIинца а д1аоьхуш а бу. Царна юкъахь, мел чIогIа халахеташ делахь а вайн къомах кегийрхой а бу. Гуттар а чIогIа инзарвоккхуш ду царна юкъахь наггахь вайн мехкарий хилар. Цаьрга а, вайн берриге а кегийрхошка а дIаала лаьа: Шемахь боьдуш берг гIазотан тIом бац. Бусалба дин бахьанехь а, бусалба дин айдан а, чIагIдан а, цуьнан сий лакхадаккха а беш тIом бац. Iедал къуьйсуш беш тIом бу. Цхьа агIо Iедал дIа ца луш тIом беш ю, важа агIо, Малхбузено питанаш а туьйсуш, ир-кара а хIиттош, Iедале кхача гIерташ тIом беш ю. ТIаккха, стенах Iехавелла гIур ву цига?\nВайн цига даха бакъо яц! Хуьлуьйтур вай иза бакъ гIазот (цахилар хууш ду-кх). ТIаккха а вайн цига даха бакъо яц-кха Нохчийчоьнан Куьйгалхочо, республикин муфтиято бакъо ца елча. Бакъо, пурба доцуш цига даха мегар дац бохург ду иза, Шемахь дIабоьдуш берг бакъонца гIазотан тIом хилча а. Иза гIазотан тIом цахиларх дерг вай лакхахь аьлла. Шема тIарикъатан пачхьалкх ю, Дела цхьаъ веш, пайхамарш бакъбеш, эвлаяаш къобал а беш. Цига тIом бан баханчара оцу махкахь халифат юьллур ю боху. Цара зиярташ дохийна, Мухьаммад-Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) асхьабан каш даьстина… кхин а ирча зуламаш, Дела оьгIаз гIон волу хIуманаш лелийна. Шемахошна оьшуш яц церан халифат. Уьш тIарикъатан некъа тIехь хила лууш бу, шайн дайша лелийна дин лело лууш бу. «ГIазот даккха» баханчара царна хетарг тергал деш дац.\nШема цхьа стаг бен ца вахар а вайна дукха ду. Да-нана делхош цига вахнарг дакъаза вер ву. Вайн Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ца магийна ден-ненан пурба доцуш бакъонца долчу гIазоте вахар а. Цкъа Мухьаммад Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу веана гIазоте вахийта ша аьлла дехар дина хиллера цхьана асхьаба. Хьайн дегара-ненера пурба даьккхиний ахь, аьлла хаьттина хиллера цо. Ца даьккхина аьлча, цаьргара пурба даккха, цара пурба ца делча гIазоте ваха хьан бакъо яц аьлла хиллера. Иштта ду бакъдерг. Цундела, Интернетехь дуьйцучух Iеха а ца луш, вайн кегийрхой шайн цIахь Iан беза, дас-нанас бохург деш. Вайн махкахь дукха ю доккха гIазот даккха меттигаш. Дай-наной а сема хила беза, шайн доьзалш ийманехь кхиош, хаддаза уьш кхетош къахьега деза.\nШахидов Адам, Нохчийн Республикин Куьйгалхочун динан гIуллакхашкахула гIоьнча, «Некъ» телекомпанин директор (ХIара къамел цо дира Шемара хьал дийцаре дарна леринчу «горгачу стоьлехь»).\nд1аяздеш, кечдинарг – С. ХАСАНОВ\nОбновлено (04.08.2013 14:26)


"Говр татта" хезара "Чернокозовохь"\n"Говр татта" хезара Чернокозовохь\nТурнирана кечам а бина, иза дIаяьхьнарг яра къаьмнашна юкъахь доттагIалла лелон клуб «Кунаки». Цуьнан президенто Успанов Юнис иштта элира оцу къовсадаларх а, цуьнан жамIех а лаьцна.\nУспанов: «Вайна хууш ма хиллара, кхузахь чубоьхкина нах бу. Мухха а бахьанашца уьш кхуза кхаьчнехь а, церан гIуллакхе хьажа деза вай. Дуккха а мероприятеш а йина оха. Спортан кхин а къийсадарш а дIахьур ду, артисташ а, Iилманчаш а балор бу».\nЦхьана хенахь дика цIе йоккхуш яцара Чернокозовера набахте. Хийла стага бала лайна меттиг ю иза. Жигара тIемаш боьдучу хенахь, оьрсийн эскархоша цу чохь дукха адам хьийзийна.\nТахана и набахте Оьрсийчохь тоьллачарех лоруш ю. Хьуна муха хийтира, тутмакхийн хьал а, дахар а муха ду цигахь хаттарна иштта жоп делира юкъаралхочо Успанов Юнис.\nУспанов: «Оцу набахте лела волавеллачу хенахь дуьйна, ас толлуш дара церан цигара хьелаш. Цара массара бохуш дерг юучуьнца а, молучуьнца а, хан яьккхарца а хьал во дац. Суна лаьара иштта набахтешкахь Оьрсийчохь чохь бохкуш болу тутмакхаш цIа а балийна, кхузахь уьш латтабойла».\nЧернокозово эвларчу набахтехь шинариндийнахь дIаяхьира шахматех ловзаран турнир. Наур кIоштахь, шаьш-шайх бIобулучу шахматхошна ма хетта атта ца хилира оцу къийсамехь толамбаккха. Хьалхара меттигаш, бакъду, ехира хьешаша, амма, шолгIа а, кхозлогIа а меттигаш ехира тутмакхаш.\nЧернокозово. Шахматийн турнир\n(ХIара видео яийтина Маршо Радионе "Чернокозовохь" шахматех ловзар вовшахтоьхначу "Кунаки" тобан куьйгалхочо Успанов Юнис)\nАдам цIе йолчу шахматхочун хетарехь, иштта цхьаьнакхетарш кест-кеста дIадаьхьча дика хир дара.\nШахматхо Адам: «ЧIогIа дика чекхйелира хIара мероприяти. Тхо Наур кIоштара шахматийн клубера ду. Чубоьхкина нах кхана-лама цIаберза безаш бу. Тхо даьхкина чIогIа хаза а хийтира царна».\nТутмакхана Журненков Сергейна хетарехь, царна чIогIа пайда болу цу тайпа мероприятеш дIаяьхьча.\nЖурненков: «Оха къобалбо тходолчу баьхкина нах. Тхуна чIогIа хазахета иштта хуьлуш. Тхуна даима тов иштта хьеший. Оха дегнашца а, синкхетамца а тIеоьцу уьш. Шахматашца боьзна муьлха а гулам оха дика тIеоьцу. Оха баркалла олу царна».\nЕккъа цхьана шахматашна тIехь соцур дац Чернокозоверчу набахтера спортехь хьунарш къовсар. Кестта мини-футболан а, стоьлан тIера теннисан а къийсадаларш дIахьура ду цигахь.\nНохчийчуьрчу шина вахархочунна бехкаш дехкина Дижонехь хиллачу тийсадаларшна тIехула\nОппозицин блогер Ломаев Муса вен гIоьртина стаг лаьцна Финляндехь\nЗакаев Ахьмада видеокъамел динчул тIаьхьа цуьнан вежарий, йижарий лецна Нохчийчохь\nЗакаевна шеггара кхел еш бу Кадыровн го, ткъа Тепсуркаевс ца вала къастийна шена кхел\nКиллер лаьцна, «тутмакхийн эла» ваха дIатарвелла\nГовраш, адамаш, вирус...КадыровгIеран ловзар\nЗакаев 78 %\nЦхьа а хуьлуьйтур вацара 18 %


Норвегехь Iедало бераш дIадаьхна нохчий гулбеллера митинге\nНорвеги-- Барневарн, Вон дай-наношкара бераш дIадоху вовшахтохаралла.\nНорвегехь Барнаварн боху дош хезча, хIора а аьлча санна дена-нанна хорш йогIу хьал хIутту, цигахь бехачу вайнаха дийцарехь. Берашна Iуналла даран а, церан кхерамазалла ларйаран а хьукмат йолу и Барнаварн доьзалшкахь берийн а, кхиазхойн а бакъонаш ларйеш ю я яц терго еш ю.\nНагахь санна берана доьзалехь ницкъ беш белахь, цунна етташ я кхечу агIор цуьнан бакъонаш хьоьшуш елахь, дега-ненега хаьттина а доцуш, доьзалхо цаьргара схьа а ваьккхина, дIавига бакъо ю цуьнан белхахойн. ДIадигинчул тIаьхьа и бер, я Iедало Iуналла дечу юкъарчу Iойла дIатардо, я керлачу, хийрачу доьзале кхиадайта дIало.\nЭзарнаша меттигерчу а, тIебаьхкинчу къаьмнех болчу а дай-наноша харцонаш лелорна а, низамаш доха а деш, нехан доьзалш хIаллакбарна а, хийлаза цхьа а бехк боцушехь, еккъа шайн шеконашна я моттаргIанашна тIе а тевжаш, бераш доьзалера дIадахарна бехке еш ю и хьукмат. Дукха латкъамаш а бу цуьнан балхана дуьхьал дай-наноша бина.\nДера, цу латкъамех, кхеташ ма-хиллара, массо а бух болуш бац, хуьлуш хуьлу Барнаварно дIадаьхначу берашна боккъал а доьзалшкахь ницкъ беш. Амма цуьнца цхьаьна, кхелашкахула тIечIагIдина а долуш, Барнаварно бехк боцучу дай-наношка харцо йийцина хьелаш а дуккха ду. Дукха адвокаташ а, юкъараллин жигархой а бу шаьшна, норгхошна юккъехь а, цу хьукматан балхана дуьхьала къахоьгуш.\nУггаре а лазаме цу хьукматан болх баран башхаллаш ловш болчарна юккъехь дуккха а нохчи а бу. Масех бIе нохчийн доьзал бу, цигахь бехачу вайнехан диаспорин векалша чIагIдарехь, йолучу Норвегехь бераш дIадаьхна. Шота дийнахь Ослохь Норвегин урхаллин гIишлонна хьалха Барнаварнан харцонаш совцаяре Iедале кхайкхам арабевллачу меттигерчу бахархошна юккъехь бара вайнах. Танзила цIе йолу къона зуда а яра цаьрца, шегара ши шой, ах шой хьалха 5 бер дIадаьккхина йолу. Цуо Маршо радиога дийцира шайн дуьхьалонан акцех лаьцна.\nТанзила: „Кхеран урхалле а, элин цIарах а кехаташ яздина оха, тхайца йийцина йолчу харцонах лаьцна. Цкъачунна жоп кхаьчна дац. Кхузахь тахана дукха нохчи бу гулбелла, бераш дIадаьхна болу. Норвегерчу нохчийн йоккха проблема ю, хьалха ваьлла цхьа а стаг ца хилар, диаспорин цIарах и гIуллакх айдина, дуьйцуш. Иштта я цхьа вайн къоман цхьаьнакхетаралла хилла а, хьалхаваьлла цхьа стаг хилла а гIуллакх хилча, пайдехьа хир дара аьлла хета суна, цу харцонна дуьхьал къийса“.\nТанзилин шен пхи бер, дас-нанас туху аьлла, дIадигина ду Iедалхоша. ХIетахь дуьйна уьш юхадерзон гIерташ, хьуматхоша бох-бохург а деш, къахьоьгуш ю ша бохуш дуьйцу цуо, амма хIоразза а керла-керла пайдабоцу бахьанаш а лоьхуш, доьзал цIаберзон ца туьку шен Барнавернера белхахой, бохуш.\nТанзила: „Сан пхи бер доьзалехь царна етташ ю аьлла дIадаьккхина ду. Соьга аьллера Барнаварнерачара, нагахь санна хьо хьайн майрчух дIа а къаьстина, цу берийн дола дан лууш елахь, оха хьоьга уьш юхалур ду аьлла. Ас иза а дина, амма бераш юхалуш дац суна.\nХIоразза хIара иштта дац, важа вуьшта дац бохуш, бахьанаш кардо царна. Уьш дIадаьхна хIинца ши шой, ах шой кхочуш ду. Суна уьш кхаа баттахь цкъа гойту, шина сохьтана. Сан воккхахволу кIант могуш воцуш ву, иза мукъане а жимма алсамох гайтахьара аьлча, иза а ца до“.\nТанзила санна шен доьзал юхаберзон сатуьйсуш лелаш ю Норвегера Адамова ПетIамат а. Цуьнан I4-тий, I7-ий шо долу ши йоI Барнаварнан белхахоша дIайигина ши бутт кхочуш лаьтта. Цу дийнахь дуьйна цкъа а гина а яц цунна и шиъ. ПетIамата дуьйцу.\nАдамова ПетIамат: „Сан йоIа ишколехь шена шен вашас туху аьлла боху цара. Иза ду далош долу бахьана. I4 шо долуш йолу цхьаъ, хIинца I7 шо кхача дезаш йолу шозлагIниг – ши йоI дIаяьккхина соьгара, суна и шиъ кхин гайтина а яц. Цаьрца зIе ян гIортахь, ур-аталла урамехь и шиъ йогIуш гича со цаьрга йистхилахь, чуйуллур ю аьлла соьга. Йоккха харцо ю соьга цара юьйцуш ерг“.\nНорвегера берийн бакъонаш ларйаран хьукматан болх цу пачхьалкхал гена арахь а дика бевзаш а, вуо буьйцуш а бу. Ур-аталла кхечу пачхьалкхийн президентийн а дезна церан балхана критика ян а, цара дIадаьхна долу шайн бахархойн бераш юхадеха а.\nЧехин президенто Земан Милошс масех бутт хьалха Барнаварнан болх нацин заманчохь дай-наношкара схьа а дохуш, берех „арихойн расина“ чкъор кхиош хиллачу немцойн Лебенсборн хьукматан балхаца буьстира, чехойн зудчуьнгара ши бер дIадаккхар бахьана долуш. Ткъа бIеннашкахь бераш дIадаьхна бисинчу нохчашна тIе а хIоьттина, дош ала цхьа а да вац.


Нана ю йоьлхуш... » Нийсо-Дагестан\n03.07.2019 224 0 niyso\nЦкъа а ца хиллачу кепара тийна дара маршрутки чохь. Суна уллехь хиъна йоккха стаг яра. ХIокху чохь а йоцуш санна, ойлане а яьлла Iара и. «Первый линехь сацаелахь», «Второй линехь сацаелахь», – олуш хезара кест-кестта. Сарахь балхара а, базарара а цIа боьлху зударий охьабиссош, цIе яьллачу орцах йоьдуш санна, сиха йогIура маршрутка.\n«Цхьаъ дагадеана хир ду», – аьлла, хийтира суна. Iийна-а дагадеара, суо а сих-сиха ойлане йолий, наггахь сайн социйлина тIехйолуш хилар.Тидамера ца йолура суна йоккха стаг.\nЦуьнан вастехь, хьажарехь, духарехь цхьаъ дара сан ойла ца хоьцуш, цунна уллехь сецош. «Шортта берийн бераш хир ду», – аьлла, дагатесира суна. Сайгахь сайчара латториг хууш. Чохь латийна стогар хиларна, корах арахьаьжча, гуш хIумма а дацара. Делахь а, йоккхачу стага кора тIера бIаьрг ца боккхура, шена бен гуш доцург леррина тергалдеш. ЦIеххьана, набархаяьлча санна гонаха хьаьжна, йоккха стаг юьйхира, цуьнан багара делира: «КIант, кхузахь сацаехьа!», – аьлла. Нийсса социйле нисъеллера маршрутка оцу хенахь. Маршрутка сецира, йоккха стаг неIаре дIатасаелира. Схьайиллинчу неIарх ара а хьаьжна, бехкала а яхна, йистхилира: «ДIагIо хьайна, дIакхаьчна а ца хилла!» - аьлла. Цул тIаьхьа хилларг инзаре дара. Шоферан оьгIазе аз даьржира чохь: «Шайн остановка лар ца еш, хьерайевлла хIуманаш санна, хатI доцчохь ги лелха-кх шу! Шу ма акха ду! Сацае, ма сацае! ХIун ю ахь юьйцург?!»\nЧохь беккъа зударий бара. Цо дечу къамело массо а Iадийнера. Цхьамма шега: «Хьо хIун дуьйцуш ву йоккхачу стаге?» – аьлча, иза-м дукха сиха дIасацийра: «И къамел хьайн майрачуьнца дийр ду ахь!», – аьлла. «Охьайосса! Ас кхин сацор яц хьуна!». Цо дечу къамелана дуьхьал цхьа дош ца олуш, йоккха стаг меллаша охьайоьссира. «Собарделахь», – аьлла, со а чуйоьссира. Iен ца елла, неIарехь йистхилира: «КIант, чIогIа оьзда йоцуш пхьегIа хилла хьо. Хьуна халахетахь а, шен хьашт долчу зударшца наха дийцича, шена ца товдолу къамел нехан зударшка дича, осалалла ю хьуна.\nДала мукъалахь, хьоьца кхин дIаса ца яха хьожур ю со». «Ма гIохьа! Шу хьанна оьшу? Шу муьлш ду?»\nЦхьана мIаьргонехь суна хийтира, дуьненахь мел болчу нанойн лазам кхуьнан вастехь вовшахкхетча санна. Горгъелла, хебна, дуьненах, дахарх, ша доллучу хIуманах къаьхкича санна, дуьненна а дегабаамбича санна, агIор а йирзина Iара иза. ХIокху суьйренан тIеIаткъамаша холчухIоттийна со кхин а холчухIоьттира. Лерса эккхийтал чIогIа дуьнене, мохь ала лиира: «Нана ю йоьлхуш, орцадала!» – аьлла.\nДагадеара шоферо сайга: «Шу хьанна оьшу? Шу муьлш ду?» – бахар. Цуьнан тхойшиннах цавашар.\nХIокху замано векал а вина, тхойша аьшнаш яр тIедожийча санна, шен Iиттарша цалазорна кхоьруш санна цуьнан тIеверзар. Ша нанас вина воцуш, тIурненера хьаша волуш санна, цуьнгахь ца хилла гIиллакх, лаьтто шен букъ тIехь и муха лов-те аьлла дагатассал цуьнан осала хилар. «Ванах, нохчо варий-техьа иза?» – аьлла, коьрте еана ойла, жоп а доцуш, дIаяйра.\nТхайн нана дагаеара. Елхаран мохь легашкахь, шад а хилла, тасабелира. Дагахь Деле кхайкхира, кхуьнан дог хьаста сайна гIодар доьхуш. Йоккха стаг марайоьллира. Вовшашка цхьа дош ца олуш, тхойшиъ ехха йилхира. Елхарх мелла а шен дог Iебича, юх-юха а цецъюьйлуш, хетта юьйлира: «Хезирий хьуна цо соьга дина осала къамел? Нана яла сан кIентийн! Ма сиха къастор дара цара цуьнца дерг, схьабелахьара».\nТIаккха суна сагатдан елира: «Со бахьанехь охьайоьсси-кх хьо, ма некъахьовзам баьккхи ас хьуна». «Ца баьккхи, нана», – элира ас, суо а айса аьллачух цецйолуш. Иза а цецъелира. Цхьана юкъана тийналла хIоьттира.\n«ГIо хьо. Со а меллаша дIагIур ю», – элира цо эххар а. «Цхьана гIур ю вайша»,– жоп делира ас, халла хезаш. ТIаккха, цхьаьна цIехьа йолаелира.\nТхойшиннан гIеххьа некъ бан дезара, цуьнан цIа кхача. Сан-м кхин а дIа яха дезара. ГIийлачу озаца Ахийрата (иза хиллера цуьнан цIе) шен лазамаш буьйцуш, цуьнан тIоьрмиг а схьаэцна (и гIеххьа беза хиллера) некъ бира охашимма. Ахийрата дийцира шен ши кIант тIепаза вайна хилар а, уггар жиманиг Нохчийчохь тIом болуш, яккхий тоьпаш еттачу хенахь вийна хилар а, цхьана кIентан бен тIаьхье цахилар а, и доьзалш дозанал арахь бехаш хилар а, Юьртара ков-керт деса латта дисна хилар а. Десачу дуьненахь тIекхача тайпана, гергара стаг а воцуш, чолхечу дахарехь шен лаам болчо, тховса цу шоферо санна, човхош, дог дохош, ехачух тера дара Ахийрат. «Жимма могуш йоцуш хилла со. ХIуманна йицло, ойлане яьлча»,- бохуш, бехказаюьйлура иза. «Далла йицъелла, нахана совъяьлла, дIатекха-кх». Цуьнан аз дегадора. «КIентан кIантанна цIе тиллина ас, ша муьлхачу некъенах ву хаийта, АртагIа аьлла»,- бохуш, юкъ-юккъехула шен дог лозург а дуьйцура цо: «Мацца а цкъа цIа ван ма тарло. Ков-керт а, юьртдега гIо а дойтуш, цунна дуьтуш кехаташ кечдина».\nЦуьнан аз тIаьхь-тIаьхьа сихлора, цхьамма къамел хадорна кхоьруш санна. « Сайн вийначу кIентан а, берийн ден а, сайн марненан а, марден а кошан баьрзнаш а тодина, гIелъелла йогIуш яра со. Ойлане яьлла хилла-кх... корта дика а ма бац, да велла бисарг… чIогIа оьзда нах бара сан марзхой… дукха хан юкъа ца юлуш, тIаьхьий, хьалхий белла дIабоьвли-кх…хIара дуьне даа со а йитина». Соьга схьайирзира: «Хьоьга хIумма а хоттуш яц… хьан даг чохь а хир ма бу шортта бала… нана юй хьан»? «Яц. Кхелхина». «Елла ма яла хьо, пекъар. И-ии-й маржа дуьне яI, ма дош дац-кх хьо!» Тхойша иза ехачу кхечира. «Со схьакхечи. Дела резахуьлийла хьуна! Хьо чуягIахь, вайшимма чай-м мер ду цхьаний». Цуьнан Iодика а йина, со цIехьа йолаелира. Ойланаш а еш, дIайолаеллачу суна тIаьхьакхайкхира Ахийрат:\n«Хезий хьуна, хьайн цIе йийцахьа… сох цхьаммо а нана аланза масийтта шо дара… хьо мичахь Iаш ю хуур ду суна… йогIур ю со».\nСо дIаяхара. Буьйса еха яра. Сан шортта хан яра, лаахь – елха а, лаахь - «Нана ю йоьлхуш», – бохуш, ойла ян а, я нана дахарх тешо дуьне орцахдаккха. Орца-м, бакъдерг дийцича, цу шопарна а, цунах тера болчарна а дала дезара.\nАвтор: ЭЛДИЕВА Марет


Якъубца Мисар-махка шайн доьзалшца баьхкинчу Исраилан кІентийн цІераш хІорш ю:\nРаабан, ШимІа, Леви, ЯхІуд,\nИссархан, Забул, Бен-Яман,\nДан, Наптал, Гада, Ашар.\nВерриг а Якъубах схьаваьлларг кхузткъе итт вара, ткъа Юсуп цу хенахь Мисарахь вара.\nЮсуп а, цуьнан вежарий а, церан нах а, кхелхина, дІабевллера.\nТкъа Исраилан тІаьхьенах болу нах, деба а дебаш, алсамбуьйлуш бара. Берриг а мохк буьзнера цара.\nЮха Мисар-махкахь керла пирІун хІоьттира, цунна Юсупах лаьцна хІумма а ца хаьара.\nЦо элира шен халкъе: «Исраилан халкъ доккха хилла, иза вайна кхераме хила мегаш ду.\nИсраилхой ца дебийта хьовса деза вай. Нагахь тІом балахь, уьш вайн мостагІех дІа а кхетта, вайх лата а летта, кху махкара дІагІур бу».\nМисархоша шайн хьаькамаш хІиттийра, исраилхойх леш а бина, цаьрга беза белхаш байта. Питам а, РаІамсас а цІераш йолу гІаланаш йира исраилхоша пирІунна, шайна чохь тІаьхьалонна хІума латто.\nАмма оцу халкъана тІехь гІело мел йо а, иза тІеттІа дебара, цу махкахула дІасадаьржара. Мисархой кхоьрура исраилхойх.\nЦундела кхин а чІогІа беза а, хала а белхаш бойтура цара исраилхошка.\nМисархоша къахьдинера исраилхойн дахар, поппарца а, кибарчигашца а болу а, аренашкахь болу а беза белхаш бойтуш. Муьлхха а болх бойтура цара исраилхошка, къинхетам боцуш.\nІебархойн зударийн бераш хуьлучу хенахь царна гІо деш яра Шапарат а, ПуІа а цІераш йолу ши зуда. ПирІуно омра дира цаьрга:\n«Іебархойн зударийн бераш хуьлучу хенахь йоІ дийна йита, кІант ве!», – аьлла.\nАмма Делах кхоьруш йолчу шина зудчо пирІуно бохург ца дора, цара кІентий дийна буьтура.\nПирІуно, тІе а кхайкхина, элира цаьрга: «И хІун ду аша деш дерг? КІентий дийна хІунда буьту аша?»\nШина зудчо пирІуне элира: «Іебархойн зударий мисархойчарал могуш а, онда а бу. Тхо тІекхачале бер дуьнен чу даьлла хуьлу церан».\nДала диканиг дора цу шина зудчунна. Ткъа Іебархойн халкъ тІеттІа алсамдолуш дара.\nШех кхоьруш и ши зуда хиларна, Дала церан шайн а доьзалш хилийтира.\nТІаккха пирІуно дерриге а шен халкъе омра дира: «Дуьнен чу ваьлла Іебархойн кІант Нил-хи чу кхосса, ткъа йоІ дийна йита», – аьлла.


Къилбаседа Кавказехь коронавирусах велла 34 дархо. Ун даьлла кхин а 1 174 стагана. World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nНохчийн президент лаьттина Масхадов Аслан вийна 16 шо кхечи\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу стага шен хIусамнана йийна, цул тIаьхьа ша шена тапча тоьхна\nКадыровс кIадбоцург ду аьлла Немцов вийначийн Делимхановца а, Геремеевца а зIе хиллачух тера ду бахар\nИнвесторш ца теша Кавказах, ткъа Оьрсийчоьнан Iедална кхераме ду кхача базбалар\nWorld News in Chechen » 12.01.2021 » Къилбаседа Кавказехь коронавирусах велла 34 дархо. Ун даьлла кхин а 1 174 стагана\nКъилбаседа Кавказехь коронавирусах велла 34 дархо. Ун даьлла кхин а 1 174 стагана\nТIаьххьарчу дийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь коронавиусан уьнах велла 34 пациент, ун даьлла кхин а 1 174 стагана. Инфекци ца яржийта Iалашонца вовшахтоьхначу оперативан штабо динчу зерашца, Краснодаран кIоштахь велла 16 дархо, Ставрополан махкахь бархI, Дагестанехь пхиъ, ГIалмакхойчохь шиъ, ГIебарта-Балкхаройчохь а, ГIалгIайчохь а, Адыгейхь а цхьацца кхелхина.\nКъилбаседа Кавказехь пандеми яьржичхьана велла COVID-19 вирусах 6 231 стаг.\nКъаьсттина дукха хаабелла ун даьлла нах тIаьххьарчу 24 сахьтехь Ставрополан махкахь – 243 стаг.\nСтаврополан мохк + 244 (37 991 ву эпидеми яьржичхьана)\nКраснодаран кIошт + 196 (29 986)\nДагестан + 156 (25 361)\nГIебарта-Балкхаройчоь + 96 (17 008)\nГIалмакхойчоь + 86 (15 880)\nНохчийчоь + 85 (98 11)\nКхарачой-Чергазийчоь + 82 (16 140)\nКъилбаседа ХIирийчоь + 81 (13 013)\nГIалгIайчоь + 80 (12 991)\nАдыгей + 69 (11 936)\nТаханалерачу дийнахь Къилбаседа Кавказехь коронавирусан инфекци йолуш ву 190 117 стаг. Iедалхойн хаамца, Оьрсийчохь ву ун токхуш 3 448 203 дархо.\nМедикаш "арахьара агенташ" бу?\nМасхадов дагалацар, орца оьшу тутмакх, бусулбачийн духарна дуьхьалбевлла швейцараш\nКъилбаседа Кавказехь коронавирусах велла 20 дархо\nЯххьаш лечкъо духар лелон доьхкуш ду бусулбанашна Швейцарехь\nMemento - интерактивный триллер в чате 1.39.37


"ЦӀеххьашха юьхь бос байра цуьнан, иза охьавиллира цӀенкъа"\nПолисхойн луъург лелорна дуьхьал пикет.\n"Цкаевн гIуллакхехула" теш Кадалаев Виктор ца веара ша левайта, валарна\nЦкаев Владимирна етташ теш хилла вара Кадалаев Виктор. Цуьнан тоьшаллаш бухе дехкинера полисхой бехке беш теллинчу бехктакхаман гIуллакхана. ХIинца цу тешан аьтто бац я тIечIагIда, я юхадаха ша дина тоьшаллаш. Кадалаев велла 2018-чу шеран Дечкен-баттахь. Кхелан-медицинан экспертизан жамIца, валале еххачу хенахь цамгаро лаьцна меттахь Iиллинера.\nВерзина стаг гира, коган баххьаш тӀе лахвелла Ӏаш\nДелахь а, цу стага дина тоьшаллаш довзийтира кхелан тIаьхьарчу кхеташонехь. Царца а догIуш, тешхӀоттийначун статусехь хиллачу Кадалаевна гина хиллера №57 кабинетехь хиллачуьнан цхьа дакъа.\nИза тешна вара, лаьцначу стагана еттар ларамаза дацара бохучух. Инцидент хиллачул тIаьхьа Кадалаевга дехнера харц тоьшаллаш дар. Иза хьулвина лелийнера талламхочух.\nКадалаевс динчу тоьшаллашца, полицин декъера араволуш шена хьоькхуш мохь хезча, лаьцна волу Цкаев волчу кабинетан неIаре вахана хиллера иза. Цу чохь лаьцначун етташ бохкуш полисхой гинера цунна.\n"И стаг эргIадвахара шен логах кхоза жаIар а, шена тIера хеча а уьш дIаяккха буьйлабелча. Суна иза сайн бIаьргашна гира. Кабинета чухьадира кхо полисхо, уьш муьлш бара дага ца догIу суна. Уьш мийраш бетта буьйлабелира лаьцначун. Цул тIаьхьа, куьйгех гIоьмаш а тоьхна, цара иза юханехьа гIаьнта хаийра. Эцу маьIаргонна со кхийтира цу стеган дог малделла хиларх, хIунда аьлча цӀеххьашха юьхь бос байра цуьнан. Иза охьавиллира цIенкъа".\nЛачкъийна латтийра талламхочух\nШолгIачу дийнахь, и стаг велча, Кадалаев тIекхайкхира Иристонан кIоштан ОВД (полицин декъе). Цигахь цуьнга дехар дира, Цкаевс ша шен корта стоьлах а, лаьттах а биттина хилар тIечIагIде аьлла.\n"Нагахь полисхоша и стаг велла хилар соьга хаийтинехь, ас цкъа а дийра дацара цу тайпа тоьшалла", - билгалдаьккхира коьртачу тешо.\nКадалаевс дийцарехь, инцидент хилла масех кIира даьлча низамаш лардон органийн белхахоша Сытник Тимура а, Медов Инала а цунна а, цуьнан хIусамнанна а петар лаьцна хилера, цу шинна цу хIусам чуьра арадалар а дихкина.\n"Тхойшиъ лоьхуш долун дела цхьана ханна лачкъа деза аьлла элира цу шиммо, цхьацца халонаш нисйелла, шу шиъ "гучура дIадаьлча" дика хир ду аьлла", - дийцира тешо.\nШина дийнахь цкъа тоьрмигашкахь 3-4 эзар соьмана даар дохьуш хилла цу шинна. Полисхой тешо гIерташ хилла Кадалаев шайгахьа тоьшаллаш дар цунна гIоле хиларх лаьцна, Цкаевс ша шен корта пенах биттина хилла аьлла.\nКадалаевс дийцарехь, тIаьхьо Медовс аьлла хиллера цуьнга айхьа дийхира ала дезар ду хьан кхелехь хьайна "конспиративан" петар еза аьлла.\nЦкаевн хIусамненан Цкаева Земфирин шеко яц, Кадалаевн валар ларамаза хилла бохучух. Таллам дIабоьдуш цо аьлла хилла цуьнга ша цомгуш ву аьлла.\nСытник левийр ву рогIерчу цхьана кхелан кхеташонехь. Цо дакъалоцур ду процесехь, видеоконференцехула, иза хIинца Къилбаседа ХIирийчохь вехаш цахиларна.\n"Кавказ.Реалиино" яздина ма хиллара, Цкаев Владимир велира 2015-чу шарахь ГIадужу-беттан 31-чу дийнахь полицин декъехь, полисхоша левинчул тIаьхьа. Талламан версица, цунна йиттина хилла цу декъерчу полисхоша, боцу бехк тIелацийта гIерташ. Карарчу хенахь цу бехктакхаман гIуллакхехула кхелан гIанта хаийна ву 10 стаг.


Конспект урока на тему "Элпаш Э,э яздар", (1-ра класс).\nИнфоурок › География ›Конспекты›Конспект урока на тему "Элпаш Э,э яздар", (1-ра класс).\nУрокан ц1е: « Йозанан жима а , доккха а элпаш п , П яздар».\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш п , П довзийтар. Уьш шаьш а , дешдакъошкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а п , П. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nРегулятивни: берашна 1емар ду шайн белхан план х1отто, цу планан рог1алла а ларъеш йозанан корматалла караерзо.\nКоммуникативни: берашан 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина а , доца а жоьпаш дала. 1емар ду шайна хетарг маь1ница нийса д1аала. Берашна 1емар ду тобанашкахь болх бан , тобанашкахь кхиамаш баха.\nПознавательни: берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр . 1емар ду аьзнийн башхаллаш йовза, уьш схеманашкахь билгалъяха. Берийн алсамдер ду дешнаш довзар.\n3. Личностни: берашна 1емар ду шайн болх , дикачунца доза , дикачу аг1ор дерзо. Ненан матте безам и 1амо лаам хир бу. Берийн лаам хир бу 1алам хаздан.\n-Х1етал-метал хаийла хьуна:\nВайн хийистера баьццара бохча? (Пхьид)\nДаьтт1а балда, даккхий лергаш.\nСинтеме яц, еш ю тер го\nЦунна санна дезац дахар.\nХ1ун ю иза… (Пхьагал).\nБ1аьргаш буг1анан санна,\nШа буйннал бен яц?... (Пхьид).\n-Муьлха х1умнаш ю х1етал-металш т1ехь юьйцурш? (Пхьид , пхьагал).\n-Х1ун ду церан юкъара? (Оцу дешнашна юьххьехь хеза аз (П)).\n-Муьлхачу элпаца билгалдо аз (П) йозанехь? (Пп элпаца).\n(Хьехархочо гечдо баьццарчу байнан сурт Цу т1ехь ду хаза зезагаш.Цо хоуьйту берашна и бай берий хилар . Олу и бай хазбан безаш хилар . Хаттарш ло : х1ун т1е оьшу цу байна? Бераша олу : «Полларчий оьшу» - олий. Хьехархочо д1ахоуьйту , бераша дика болх бина даьхна полларчий вайн бай т1е леториг хилар и бай хазбан).\n-Бераш , вайна таханлера т1едахкарш деана полланан суьрташ чохь. Шуна хазахетий полларчий? Шайна дезачулла схьаэца. Х1ора полланна т1ера т1едилларе а хьовсуш , шайна балун болу болх билгалбаккха . Ала , х1ун кхиамаш баха дагахь ду шу?\n-Бераш , вайна тахана девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш п,П. Шуна 1емар ду и элпаш ша-ша , дешдакъошкахь кхечу элпашца хоьттина а яздан. Вайна 1емар ду дешан схема х1отто а.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш п, П довзийтар , яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш п , П довзийтар.\n-Бераш, шайгара элпаш юкъара схьахаржа зорбанан жима а , доккха а элпаш п , П . Мичахь хуьлу зорбанан элпаш? (Книгаш т1ехь).\n-Хьанна девза шуна йозанан доккха а ,жима а элпаш п , П ? Схьагайта.\n-Х1ара йозанан жима элп п ду,х1ара йозанан доккха элп П ду.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна девзи йозанан жима а , доккха а элпаш п ,П).\nЙозанан жима элп п яздар.\n-Т1адам буьллу лакхарчу белхан мог1ане. Билгалонна деллачу сизах пайда а оьцуш охьавог1у лахарчу белхан мог1ане кхаччалц. Хьалавоьду хьаькхначу сиха т1ехула. Хьалакхачале гу а буьллуш , лакхарчу белхан мог1анах хьакхалуш охьавог1у . Лахарчу белхан мог1анна т1е кхочуш техкарг юьллу , цу т1ера д1а тасалуриг юьллу.\nЭлп п х1аваэхь диллар.\nЭлп п кисточкица диллар.\n-Д1аязде элпаш шайн тептарш т1е. Уггаре хаза диллинчу элпана т1ехула т1адамаш дахка.\nЙозанан жима элп п дешдакъошкахь кхечу элпех хоттар.\nУьн т1е д1аяздеш гойту хьехархочо , муха хота деза п элп кхечу элпех.\n-Д1аязде и дешдакъош тептарш т1е. Диц ма де : полларчий лур дац хаза язйиначунна бенна.\nДешан схеманаш х1иттор.\nМоллин коьртахь даим\nГур ю шуна со.\nЕ -нах И а хуьлуш,\nХийцалой цхьа элп,\nЦхьанна оьуш воцу,\nСтаг хуьлу сох пайдабоцу. (Пес - пис)\n-Х1ун хуьлу моллин коьртахь? (Пес).\n-Е элпан метана И диллича х1ун хуьлу? (Пис).\n-Муха кхета шу ПИС дашах? (Берийн жоьпаш).\n-Бераш , аша оцу шина дешан схеманаш х1итто еза.\n1-ра тоба -аша х1оттайо ПЕС дешан схема.\n2-г1а тоба –аша х1оттайо ПИС дешан схема.\n(Хьехархочо таллам беш , бераш девллачул т1аьхьа уьн т1ехь х1иттайо схеманаш. Бераша нисдо г1алаташ , нагахь делахь).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан гулдина дукха полларчий?\nХьехархо берашна хьалха д1ах1утту. Бераш вагонаш ю.\n- Ма беха а бу вайн поезд! Гайтал чкъургаш муха юьйлало (бераш куьйгаш голашкахь сатта а дой, хьалха-т1аьхьа доьлхуш лела).\nВайн поезд д1абоьду,\nПоезд чохь д1адоьлхуш\nКегий бераш го.\nГенна шаьш д1адоьлхуш\n- Сацийта! Соцунг1а ю!\nМила ву ловза лууш\nСихха ара- Довла (бераш поезд чуьра ара а довлий, хьуьнанц1азамаш лехьо х1уьтту). Поездан шок хеза. Бераша, юха а мог1а бой д1а а х1уьттий, поезд болаболуьйту. Шена т1аьхьа байташ ала олу берашка хьехархочо:\n«Tlyт1!» - олуш, поездо\nШен вагонаш такхайо.\nЧу - чу - чу - чу - чу - чу,\nГеннауьш д1аюьгур ю.\nУьду, уьду уьду.\nЯккхий горга чкъуьргаш\nКерча, керча, керча..\n6. Йозанан доккха элп П яздар.\nХьехархочо уьн т1ехь яздо йозанан доккха элп П яздар.\nТ1адам буьллу лакхарчу белхан мог1анна , г1оьнан мог1анна юккъе. Билгалонна деллачу сизе терра охьавог1у ,лахарчу белхан моганна т1е кхачале аьрру аг1ор хьаьвзаш техкарг юьллу , цу т1ера д1а тасалуриг.\nТ1адам буьллу лакхарчу белхан мог1анна , г1оьнан мог1анна юккъе. Охьавог1у билгалонна деллачу сизе терра раз. Лахарчу белхан мог1анна т1е кхочуш аьтту аг1ор техкарг юьллу , цу т1ера д1а тасалуриг.\nБелхан мог1анна , г1ьнан мог1анна юккъехула маь1иг йолу сиз яздо деха.\n-Х1инца аса д1а а олуш , аша д1аяздо шайн дагара и элпаш. (Хьехархочо ша д1а а олуш д1аяздо и элпаш тептарш те элпаш П , Т).\n-Муьлха элпаш ду аша яздинарш? (Элпаш П, Т).\n-Х1ун ду цхьатера? Х1ун ду тайп-тайпана?\n-Д1аязбе шайн тептарш т1ера мог1анаш.\nП П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П П\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьанна дог1у полларчий?\nДешнашкахь элп п яздар.\nПоп , палс , пен , паста , пола , баппа.\n-Д1адеша и дешнаш. Муьлха дош ду шуна ца девзаш дерг? (Баппа).\n-БАППА –иза орамтийн цхьа тайпа ду .\n-Д1аязде и дешнаш.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан гулди полларчий вай бай хазбан?\nП элпах лаьцна байт 1амор.\nЭлпах Хьуьстиг кхозавелла,\nТурник ю и моттаделла.\n-Муьлха элп ду цу т1ехь дуьйцург? (Пп).\n-Стенах тер аду и элп? (Турниках).\n-П элпо муьлха аз билгалдо? (П).\n-Аз (П) мукъа ду я мукъаза ду? (Мукъаза).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан бина уггара дика болх вайн бай хазбан?\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш п , П кхин д1а а довзийтар. Уьш шаьш а , дешдакъошкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна кхин д1а а девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а п , П. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nПознавательни: берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр . 1емар ду аьзнийн башхаллаш йовза, уьш схеманашкахь билгалъяха. Берийн алсамдер ду дешнаш довзар.Берашна хуур ду адамийн ц1ераш , дийнаташна техкина ц1ераш даккхийчу элпашца яздан.\n2. Дешаре шовкъ кхоллар\nЛовзар : «Б1аьвнаш».\n-Бераш , шуна гуш ерш б1аьвнаш ю . И б1аьвнаш тайп тайпана . Уггар йоккханиг хьалха а\nх1оттош , кег-кегийниш т1ехьа а х1иттош д1анисъе уьш . Шуна карор ду кер\n-Муьлха элп ду уггаре йоккхачу б1ав чохь? Цул жимчун чохь? Цу жимачун чохь? Цул жимачунчохь?\n-Муьлха дош хили ? (Пондар).\n-Муьлха элп ду цу дашна хьалхахь? (П).\n-Кхин а ала элп П хьалхахь долу дешнаш. (Полла , поп).\n-Элп п юккъехь долу дешнаш. (Поппар).\nЭлп п т1ехьахь долу дешнаш. (Топ).\n-Х1ун 1амор дув ай тахана? (Берийн жоьпаш).\n-Бераш , вайн таханлера т1едахкарш ду кемсийн суьрташца. Х1ораммо шена «яалур» олчулла схьаэца кемсаш. Дийца х1ун кхиамаш баха дагахь душ у? (Бераша дуьйцу , х1ораммо шега далур дерг).\n-Бераш , вайна тахана кхин д1а а девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш п,П. Шуна 1емар ду и элпаш ша-ша , дешдакъошкахь кхечу элпашца хоьттина а яздан. Вайна 1емар ду дешан схема х1отто а.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш ша-ша , дешдакъошкахь , дешнашкахь кхечу элпех хоьттина яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш п , П яздар.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьана яздина хаза?.\nДешдакъошкахь йозанан доккха элп П яздар.\n(Хьехархочо уьн т1ехь гойту , элпийн нийса хоттар).\nПа По Пу Пи Пе\n-Хьан язди хаза? Хьанна йог1у кемсаш?\nОьшуш вац со девнан сара:\nБелхаш бан со ваьлла ара.\nЛатта кечдеш ву со б1аьста:\nХир ю яа хорбаз, .... (Паста)\nДоккхуш хьуьнах доккха «доп»,\nХерхо божий боккха .... (Поп)\nШколан кертахь ловзуш лела\nМовсар, Марет, 1ела.\nЧекхъели те хьалхара смена\nЯ йолаели .... (Перемена\n-Муьлха дешнаш хили шун? (Поп, паста, перемена).\n-Х1ун ду церан юкъара? (Дешнашна юьххьехь ду элп П).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Аса хьехархочун хаттаршна жоьпаш дели).\nПОП дешан схема х1оттор.\n(Яханчу урокашкахь санна д1ахьо и болх).\nДешнашкахь йозанан жима а , доккха а элпаш п , П яздар.\nПадам , Напса , поппар , паста , пен , палс.\n-Д1адеша дешнаш. Муьлха дешнаш яздина даккхийчу элпашца? Х1унда яздина и дешнаш даккхийчу элпашца?\n-Д1адеша хьалхара дош. Маса дешдакъа ду цу дешан? Муьлханиг ду хьалхара? Шолг1а? (Иштта толлу важа дешнаш).\n-Д1аязде и дешнаш дешдакъошка доькъуш.\n-Муьлха дешнаш ца дийкъи аша? (Пен , палс).\n-Х1унда ца дийкъи и дешнаш дешдакъошка? (Церан цхьа дешдакъа бен дац , цундела уьш ца декъало).\nПадаман Пису ду. Пису хаза ловзу.\n-Д1аеша предложенеш. Муьлха дешнаш яздина даккхийчу элпашца? (Падам , Пису).\n-Х1унда яздина ПИСУ дош доккхачу элпашца? (Берийн жоьпаш).\n-ПИСУ цицигана тиллина ц1е ю . Дийнаташна техкина ц1ераш даккхийчу элпашца яздо.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан язйина хаза?\nБераш , аша ян еза кегий проекташ. Шайгахь долчу листаш т1е аша летадо Пп элпана дог1у суьрташ , элп Пп , муьлхха цхьана дешан схема. Цул совнаха Пп элпах лаьцна байт язъян мега.\n(Дераша кхочуш бо болх . Цул т1аьхьа дуьйцу , шаьш стенах пайда а оьцуш бина, х1унда хаьржина иза я важа сурт).\n-Муьлха элп девзи шуна? Х1ун хаьа шуна Пп элпах лаьцна?\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан гулйи угаре дукха кемсаш?\nВсего просмотров: 376132


Еврокадыровхой лахка беза. Садулаев Мансур - шпионех а, Нохчийчоьнан куьйгалхочун кийтарлонех а\nДеношкахь шеца охьатохарх лата кхайкхина нохчийн бакъоларъярхочо, "Вайфонд" ассоциацин хьалханчас Садулаев Мансура шен махкахо, Австрехь веха спортхо-профессионал Тайсумов Майрбек. Ткъа ша иза лата къастор цо дузу спортхочун политикан хьежамашца – Кадыровгахьа хиларца, цуьнца даьхна суьрташ даржорца.\nСадулаевс ша бахарехь, Iалашо цуьнан кхин а шуьйра ю: Нохчийчуьра бевдда, Малхбузехь тховкIело а ехна, баха хевшинчу нахах цхьана декъо лелош йолу шалхенаш Iораяхар. Шайлахь дечу къамелашкахь Кадыровн политика емал а еш, Нохчийчуьрчу хьаькамашна хьалха, иза ваз а веш, лела и дакъа – иза харцо ю, аьлла хета бакъоларъярхочунна.\nСадулаев Мансура куьйгалла дечу юкъаралло, кадыровхоша хьийзочу наханна рицкъанца а, юридикан кхачо ярца а гIо до, агIолоцу Европан мехкаша Оьрсийчу юхахьовсо кхайкхочу махкахойн.\nКавказ.Реалиино къамел дира Садулаевца, хаьттира, стенна тIе ца эцна Тайсумовс шега кховдийна «дов», стенна кхоьру Европера нохчий шайна даймахкарчу Iедалх лаьцна хетарг ма-дирра довзийта, хIун кхерамаш лаьтта Кадыровн гонашна критика ечарна тIехь, муха Iалашбалур бара уьш.\n- Тайсумов реза ца хилла хьоьца рингехь лата, кхидIа иза кхайкха лерина вуй хьо?\n- Тайсумов Майрбеке лаахь а, ца лаахь а сайца лата бохийла дац сан, ша дуьхьал вуйла официалехь хаийтина дац цо цкъачунна. Интернетехула лелаш цхьа къамел ду, шена со мила ву а ца хаьа, ша ца лета, боху цо. Амма со тешна ву, цунна шера хаьа со мила ву. И спарринг, кхеташ ду, уггаре хьалха политикан акци хир яра, еккъа спорт хилла ца Iаш. ХIунда аьлча, Тайсумовс гIарадаьккхина хеставо Кадыров, баркаллаш боху цунна шена совгIаташ дарна, винчу денца декъалво. Цундела цунна хала дац, Кадыровн байракх а эцна, лата аравала.\nТкъа иза реза ца хилла, со эшча а, тоьлча а, цунна ма-хеттара аьлча, латарх ас саоьцур ю, суна реклама хир ю цунах. Я Кадыровс аьлла хила тарло, гIо ма де Садулаевна пиар ян. Эфирехь и латар гойтийла луур дац царна. Ткъа со-м Кадыровс цуьнга сайх лата аларе сатуьйсуш Iара. Ницкъ пхьаьрсашца я спортан зеделлачуьнца боцийла хаийта воллура со. Ницкъ бакъонца бен бац. Бакъо ю тоьлуш ерг. Иза гайта воллура со.\n- Ткъа иза реза хиллехь? ЮьхьIаьржо когаш кIел ма ю.\n- Со спортехь волу а яц кIезиг хан. Низамашца доцчу летаршка-м ца лелла со. Суна иза ца магийна сан гIиллакхо а, Iадато а, дино а. Верзина а вуьйлуш, массарна хьалха хIитта ца магийна ас сайна. Киокушинкай каратэ леташ ву со. Австрин юкъарчу чемпионаташкахь 2013-чу а, 2014-чу а шерашкахь хьалхара меттигаш а баьхна. Латар суна а дац керла хIума, хаьа эша тарлуш дуйла а.\n- Кхин буй Европехь хьуна бевзаш Кадыровгахьа болу спортсменаш?\n- Тайсумов – Европехь бехачу нохчех уггаре вевзаш верг ву. Кхин цхьаъ а ву - Чимаев Хьамзат. Самукъне истори ю цуьнца. Швецехь веха иза. Цхьаццаболчу кадыровхошца даьхна суьрташ детта цо машанашка, масала, Патриотца (ишта олу Нохчийчоьнан вице-премьерах Висмурадов Абузайдах – ред.), иза во цунна Европехь а, Америкехь а тоьхначу санкцеша наханна тIехь Iазап латторна а, байъарна а бехке. Цуьнца даьхна суьрташ даржадо Чимаевс.\nИштта гойту цо ша кадыровхо хилар, лечкъа а ца до иза. Амма суна хаьа, хьалха, Шемахь чуьрабаьлла тIом боьдучу хенахь, оццу Чимаевс байIат дира ал-БагIдади Абу-Бакрна [экстремизман ДАIИШ цхьаьнакхетараллин лидерна]. Цунна байIат цадинарг бусалба а вац, бохуш, хьийзира иза хIетахь. ХIинца оцу радикалах цIеххьана кадыровхо хилла. Кхеташ дац, стенна дира цо байIат, хиллий-те иза ДАIИШехьа, оццул сиха иза муха ваьллаКадыровгахьа.\n- Нохчий шайна тIеберззол беза шун къоманна шен спортхой?\n- Бу, уггаре хьалха уьш тергалбо кегийрхоша, чIогIа тергалбо. Тхан къона чкъор низамаш доцчу летаршна тIедоьрзу атта. Спортхой бевзаш нах бу, дукхачу наханна беза уьш. И хьал шен политикан хьашташка а дерзадой, цунах пайдаоьцу Кадыровс.\nТайсумовс инстаграме цуьнца даьккхина сурт чухIоттийча, иза хестийча, Тайсумов везаш болу эзарнаш кегийрхой хьуьйсу, уьш царех теша. Кадыров мила ву, ойла ца йо бераша, цара доьшу шайна везачу спортхочо яздийриг, цо а санна, хеставо «паччахь» а, цуьнан го а. Бераша тидаме ца оьцу Кадыровс а, цуьнан агIончаша а ден зуламаш, талхош йолу адамийн бакъонаш, бойъуш болу нах – царна ца го тиран, диктатор. Я Кадыров Iазапхо хилар тотту юьстах, уьш цуьнан пропагандех Iехало.\nЕвропехь толамаш баха воьлла спортхо я наха тIеоьцу юкъараллахо шайн агIор ваккха хьаьвза кадыровхой. Ахча лур ду, олу, кхерамаш туьйсу, реза ца хилахь, проблемаш йохур ю, олу. Новкъа делахь а, аьтто болу церан оцу тIехь. Цундела гIертара со Тайсумов сайца лата кхайкхарца сайн махкахой ойланашка баха.\n- Европерчу спортхоша кхочушдойла ду, къайлаха, Кадыровс ден аьлларг? Уьш тергамза стенна буьту Европерчу Iедало?\n- Iедало цаьрга ца боху хIума, ца талхадо цара Европера низамаш. Зуламаш а ца дуьйлу цаьргара. Ца бо уьш Кадыров цавезарш байъа декхаре а – говзалла йолу киллераш ишта а бу дуккха – церан Iалашо ю, шайна гонах хьийзачу нехан ларамах пайда а оьцуш, Кадыров цавезарг дIалакъо. Европехь таIзар ца до оцу балханна.\n- Европерчу нохчийн ойланаш муха ю Умаров Мимихан (Венера Анзор) вийначул тIаьхьа? Теший уьш иза вер толлур ду бохучух?\n- Анзор вийначул тIаьхьа Австрин Iедало ден долучуьнга ладоьгIу нохчаша, амма кхоччуш ца теша талламо дерриг а гойтург хиларх. Оцу зуламан мах Iедало буьззина хадоре сатуьйсу оха.\nТхуна го, масала, Берлинехь стохка Хангошвили Зеламха верца доьзна Германи Оьрсийчооьнца гамъяла лерина яцар, цигарчу Iедало и зуламаш дойла шена хуъушехь. Изза ду и санна зуламаш динчу массо а мехкашкахь а. ТIех дахделла Хангошвили вер таллар. Тхо кхета, Германина хьашт дац нохчийн мухIажираш бахьанехь Оьрсийчоьнца юкъаметтиг талхо. Иштачу суьрто гойту нохчашна Австри Оьрсийчоьно нах байъарна кхоччуш дуьхьалъер йоцийла. Лаа-м лаьара тхуна теша.\n- Бевр буй Кадыровна дуьхьал керла блогерш?\n- МухIажираш кхерийна хиллачо. Амма ца кхерийна кадыровхойх дерг ма-дарра ца дийццал. Суна гург кхин ду, кхузахь блогерш а бойъуш, Кадыровс шена зен дина – тIекхеташ бу иза Iоравоху блогерш. Тхан махкахой алссам кхета боьлла, тIехьаьжча сов зене а боцу блогеран болх вуно новкъа буйла Кадыровна. Цундела керла-керла нах юкъабуьйлу машанашкахь, критика йо. Дуьйцу цара Нохчийчуьрчу куьйгалло халкъанна дечу зенех, зуламех лаьцна.\n- РогIерчу киллерех муха Iалашбан беза Европера нохчий?\n- Европехь нохчий хIаллакбеш хилар тергоне а эцна, дуьненаюкъарчу низамашца жоп дала деза. Оьрсийчуьрчу Iедална тIелата кхидIа зене хуьлучу даккха деза хьал. ТIаккха сацор ву Кремло Кадыров. Кремлера цкъа телефон шега тоьхча тоьур дара цунна, со тешна ву, тIаккха кхузара стагга а хьавийр вацара цо. ТIаккха соцур дара Кадыровн мостагIийн Европерчу гIаланашкара баларш.\nДелахь а, дуккха а зама ю Оьрсийчуьрчу Iедало ишта зуламаш леладе. ДагадогIу вайна, мел дукха хIаллакхбина кху шерашкахь нохчий Туркойчохь. Оьрсийчоьнна духьало яц еш цхьаьнхьа а, цунна зен ца хуьлу нах иштта леш хиларх.\nМиграцин урхаллаша а, полицино а, юкъахь болх а беш, мухIажирш зуьйш хилча, лахлур бара кхерам. Кадыров хестораш а, иза везарш а иза волчу дIахьийсош хила безара. ТIаккха кIезиг хир бара киллераш, хала хир дара керла зуламаш цаьрга дайта.\n- Европерчу мехкаша коронавирус яржарца доьзна карантин хIотторна, ханна сецна нохчий даймахка юхахьийсор. Цуьнца доьзна хIун хийцаделла, шун юкъаралле гIодоьхуш, хIинца дохий орцанаш?\n- Карантин лаьттачу кху муьрехь, иза бакъ ду, тхоьга гIодехначу нахах цхьа а ца хьажийна Оьрсийчу юха. Амма дац иза дозанаш къевлина хиларна – оцу нехан процессаш чекхйовланза ю, дуьненаюкъарчу низамийн буха тIехь шайн бакъонаш къуьйсуш Iа мухIажираш, оцу ханна хьийсабойла а дацара уьш даймахка. Шайна цIахь кхераме хиларх тоьшаллаш кечдеш бу уьш.\nСайна хуург алалур ду соьга. Гуьржийчуьра баьхкина нохчий юхахьийсийна аьлла хезна суна. И нах а уьду Оьрсийчоьно бохьучу кхерамах. Амма Европан Бертан урхаллаш теша Гуьржийчоь маьрша хиларх а, цигахь нах кхерамзаллехь бехаш хиларх а.\nПандемино хийцина хIума дац. Европера дIахьийсорна кхоьруш баьхна нах хIинца а бу оццу кхерамна кIел. Кхузахь мухIажирашна тIховкIело ялар лахделла, ткъа Оьрсийчоьно цхьацца нах дIабехар жигардаьлла. Цхьана ханна допортаци яр тIехьатоттуш а нисло.\nКадыровца гергарло лелорна бехкевеш, спортхо Тайсумов шеца лата кхайкхина нохчийн бакъонашларъярхочо\nСадулаев Мансур: ГIашсалти бен вац Рамзан\nШвецин полицино дIахецна Садулаев\nДIахецаза ву Швецехь лаьцна "Вайфондан" куьйгалхо Садулаев


Суна хьа сайт йойзина цхьа шиъ-кхоъ бен де дац, дукх пайдехь хIума хии суна. Дела рез хийл хьуна, тха хаттаршна жоп даларна.\nСа цхьа хаттар дара хьоьга. Суна цхьана хьехамехь хезнер, зудчо шен цIийн-дега хатта ца хотташ, цунгар пурба ца доьхуш неха бер дакхор чIогI во ду аьлла. Къемат дийнахь и санна йолу зуда накхах хьала тесна жоьжагIатехь кхазор ю аьлла. Цунах лецна хIу эр дар ахь, и мел бакъ ду? ДжазакаллахIу хайран.\nIелам-наха билгалдина ду шайн жайнашкахь, зудчо шен цIийна-дегара пурба а доцуш, мехах нехан бер дакхо мегаш ца хилар, ткъа мегаш доцу хIума къилахь хIума ду.\nЦуьнан бахьана, Iелам-наха дийцарехь, цу зудчуьнан ерриге хан шен хIусам-деца йоьзна ю, цундела, цуьнан пурба доцуш и хан кхидолчу гIулкхана хьажо мегар яц.\nТкъа цара аьллачу оцу бахьане хьаьжча вайна билгалдо́лу, кхузахь лууш дерг цкъа-шозза бер дакхор дац, масала цхьанхьа цхьа гIуллакх тIеIоттаделла, ца дакхийча ца долуш хьал делахь. Муххале а, цигахь лууш дерг масийттозза бер дакхор ду, хIорозза а дакхош хан оьшур йолчу кепара. Цигара схьа аьлла Iелам-наха, нагахь санна цIийнада цхьанхьа кхечу махка вахана цIахь вацахь, тIаккха мегар ду иза аьлла.\nЦул совнаха, цхьаболчу Iелам-наха кхин бахьана а хьахийна цунна: хууш ма-хиллара, шен билламаш кхочуш хуьлучу кепара хийра бер дакхийча, и бер и дакхийна йолчу зудчуьнан бер санна хуьлу. Ткъа и хIума майрачунна ца хууш дар нийса ца хуьлу.\nАмма иштта бер дакхийна йолу зудчунна хир долчух лаьцна ахь хьахийна дерг – цу хьокъехь дийцина хьадис суна девзаш дац, йа иза иштта ду аьлла Iелам-наха хьахош а гина дац.\n Шайхул-Ислам Закариййа́ Ал-Ансо́рий, «Аснал-МатIолиб Шархь Ровдит-ТIо́либ», 2/409; Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамий, «Тухьфатул-Мухьтадж», 24/325; Шейх Ибн Ал-Iусаймийн, «Аш-Шархь Ал-МумтиI Шархь Задил-МустакъниI», 10/5.\n Шайхул-Ислам Закариййа́ Ал-Ансо́рий, «Аснал-МатIолиб Шархь Ровдит-ТIо́либ», 2/409-410; «Тухьфатул-Мухьтадж», 24/325.


Шемахь уггаре а хала ду кегийчу къаьмнашна\nШемарчу тIамах бевдда Урдуне бахначу мухIажирийн четарш, аьхке, 2012\nШемахь лаьттачу тΙемаша, нехан эзарнашкахь баларша сагаттонехь латтадо тахана дерриг а дуьне. Бен-башха дац цигара хьал нохчашна а – бусулба вешаршца цхьаьна балехь бу Шемахь беха вайнах а.\nШемарчу кегий къаьмнашна дукха хало хилла цигахь гIаттам болабелчхьана дуьйна. Къаьсттина керста нахана, гIаттамхошна дуьхьалдовла, бохуш, тIеIаткъам бан болийна царна Шемарчу Iедало. Ткъа и керста наха бу Iаьрбийн а, Ассирахойн а, Халдойн а, Эрмалойн а къаьмнех схьабевлла. Царалахь дуккха а бу, Iедало кара герз а делла, гIаттамхой байа арабаьхнарш. И некъ къобал ца бийраш Шемара уьдуш бу я мехкан къилбаседехь йолчу Вади Ал-Насара-юьрта дIаоьху. Кхечарна тхов-кIело карайо Либнанан махкахь. Эрмалойх берш-м Кавказерчу Эрмалойчоьно аьттонаш а беш, цига дIаоьху.\nЦхьаболчу керстанийн баккхий нах, гIаттамхойн баьччанашна тIе а бахна, цаьрца барт бина, шаьш Iедалехьа дац, амма гIаттахойх дIакхета а ца лаьа шайна, аьлла. Уьш сехьа а я дехьа а боцуш, IадIийча, гIаттамхоша къобал дина иза. ХIете а, Шемарчу Iедало коьртачу шахьаран Баб-Тума олучу куьпахь бехачу цхьаболчу керста нахе герз а делла, уьш гIаттамхошна дуьхьалбаьхна.\nДелахь а Iедалехьа болу керстанаш дукха цахилар Интернетехула таллам бича билгалдолу - дукхахболучара шайн Iедална резадацар гойту сайташкахула. Ткъа Iедалехьа йолу сайташ кIезиг ю керстанийн. И Iедалехьа берш тешна бу, гIаттамхоша толам баккхахь, Шемахь ШарI а хIуттур ду, шайна таIзарш а дан тарло бохучух.\nШемарчу керста нехан хьал шен тидамехь латтош йолу журналист ю МаIайIа СухIа. Цо хIара къамел дира Маршо Радиога иштта къамел дира.\nМаIайIа: "Керста нах Шемахь 10 процент бу. Уьш хIинццалц цхьа а дин доцчу Iедалехь баьхна. Царна хетарехь, динан маршонан царна кхачо латтош дерг Шемара Iедал ду. Цу Iедалехь керста нах хIинццалц паргIат баьхна. Дукхахберш гIаттамна юкъа ца гIерташ Iан лууш бу, амма царна юкъахь тIамехь дIакхелхина керста нах а бу.\nШемин Iедало питанаш туьйсу къаьмнашна а, динан тобанашна а юкъа. Iедало керста нахана моттийтина, уьш Iедалехьа ца бовлахь, бусулба фанатикаша церан маршо а йохош, уьш бойъур бу, аьлла. И сурт тIечIагIдеш цхьа хилам хIоьттира Хьимс-гIалахь. Некъа буьйлуш болчу гIаттамхоша цIогIанаш диттира, Iалавиш барми тIе бахка беза, керста нах Бейруте дIабаха беза, бохуш. Цу кхайкхамаша кхерамаш туьйсу керста нахана.\nЦхьаболчу гIаттамхоша керста нахе, шайгахьа довла, бохуш, кхайкхамаш бира. Iедало кестанийн декъан кара герз делира, гIаттамхошна дуьхьала довла, аьлла. Цундела шина а агIорнаш керста нах байа буьйлабелира".\nШемарчу Iедало керста а, бусулба а нахана юкъа туьйсуш долу питана Iорадаккха хIун дина, аьлла, хшега динчу хаттарна иштта жоп делира.\nМаIайIа: "Iамеркехь а, хIокху юккъехь а дукха керста нахаца къамелаш дира ас, артиклаш язйира. Керста нах чIогIа кхоьру, шайн хьал тешаме ца хеташ. Кхузахь шайн бахам чекхболуш санна лору цара, бусулбан фанатикаш совбийлар бахьана долуш. Изза ма дара Iиракъехь хилларг а".\nШемарчу Эрмалошна Эрмалойчоьно паспорташ луш, тIеоьцуш бу. Иштта дIаэха дагахь-м бац кхечу къаьмнех болу керста нах, аьлла а хаьттира Маршо Радионо.\nМаIайIа: "Эрмалойх лаьцна ца хаьа суна, амма цкъачунна керста наха шаьш кхечунхьа гIур дац, хIара шайн мохк бу, боху. Суна хетарехь, Iиракъерчу керста наха диннарг дийр ду Шемарчу керста наха а. Уьш Шемара дIаоьхур бу.\nТхов-кIело лоьхуш дукха бац Урдунехь, амма со цхьана керста стагна тIекхечира Шемара гIаттам болабелла ши бутт баьлча. Со Урдунан а, Шеман а дозанехь йолу Рамта-гIалахь таллам беш яра. Цхьа керста стаг вара сехьа ваьлла. Цо дийцира шайна тIе Iедалан эскаро герз деттара, ша керста вуйла хуушшехь, цул сов, шайна тIехь йина хилла геноцид йийцира цо соьга.\nСуна ала лаьа, Iаьрбийн гIаттамаша керста нахана цхьа а тешам ца белла, уьш маьрша баха буьтур бу Iедал хийцаделча, ала. Мисар-махкахь болчу керста нехан а бац керлачу Iедалх тешам. Дукхахболу керста доьзалш хIижарат дан сацам бина беха".\nШемара Iедал керста нехан дола деш а, уьш резабеш а хилла ду. Дукха хьалхa дуьйна церан жайнийн мотт, арамейск-мотт, Iамабеш школа йиллира Шемарчу Iедало коьрта гIалахь Димашкъехь, МаIлула олучу керста нехан куьпахь. Цундела уьш алсам тIетийжа цкъачунна лаьтташ долчу Iедална.\nБоккхачу балехь ду Шемара кегий къаьмнаш а


Шемахь химин герз юкъадаларна кхоьру дуьне\nШемин арахьарчу гΙуллакхийн министран пресс-секретара Макдисси ДжихΙада хаам бина, шайн пачхьалкх лерина яц химин герз арахьарчу мостагΙчунна бен духьалдаккха, аьлла. И тайпа герз Ιедало цкъа а ца лелийна гΙаттамаш хьошуш, иза эскарша леррина лардеш а ду, бохура Макдиссис.\nКΙирандийнахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн векала Карни Джеймса дΙахьедина, шайн пачхьалкхо дуьззина жоп доьхур ду, нагахь санна Шемарчу Ιедало шен халкъаца даьлла дов луьстуш, химин герз юкъадаккхахь, аьлла.\nШемарчу дипломатийн векала тоьшалла дира, Демаьшкара тΙемаш лагΙ а белла, масех де даьлча совцур а бу, аьлла. Цо тΙе а ца дитира, Ιаьрбан пачхьалкхийн Лигано деношкахь Асад Башарна, дарж а дитий, шен доьзалца цхьаьна юьстахвала, аьлла, дина хьехар.