Федерацин Кхеташонехь юха луьстур ду "арахьарчу агентех" низам\nКхечу пачхьалкхийн хаамийн гIирсаш «арахьара агенташ» лоруш юкъаяьккхинчу низаман проектехь кхачамбацарш хааеллачу президентан адамийн бакъонаш ларъечу кхеташоно (СПЧ) чуделла арз луьстур ду Федерацин кхеташонехь. Оьрсийчоьнан парламентан конституцин низамашкахула йолчу комитетан куьйгалхочо Клишас Андрейс бина Новости агенталле и хаам.\nЦо чIагIдарехь, СПЧ-н векалшкара кехаташ хIинца а кхаьчна дац Федерацин Кхеташоне. Нагахь санна шинарийдийнахь комитетан ладегIарш дуьйладалале кехаташ схьакхачахь, хаамийн гIирсашкарчу «арахьрачу агентех» низаман проект йийцаре еш, луьстур ду.\nСПЧ-но тидам бина, экспертийн сацам тIехь «арахьара агент» лору, нагахь санна, махкал арахьара луш долчу ахчанах болх беш уьш белахь. Кхеташонан декъахоша билгалдаккхарехь, муьлхха а арахьарчу пачхьалкхийн зорбанашна ахча оцу мехкашкара кхачош ду.\nЦул совнах, арахьарчу агентийн тептаршка даьхначу зорбанашна тIе дохкийла яц коммерцица йоьзна йоцчу организацешна дуьхьал даьккхинчу низаман декхарш, аьлла хета адамийн бакъонаш ларъечу Кхеташонна.\nКхечу пачхьалкхийн хаамийн гIирсаш «арахьарчу агентийн» статусе бахка магочу низаман проектехь хийцамаш бина Пачхьалкхан Думехь цхьа барт болуш кху беттан 15-чохь, .\nКремло ахчанца латто Iамеркара телеканал Раша Тудей «кхечу мехкан агент» лерина аьлла, Оьрсийчоьно дуьхьал делла жоп ду и бохуш, чIагIдо Москоха.\nОцу дийннахь Оьрсийчоьнан юридикан министралло Маршо Радиога а, оцу корпорацин кхечу проекташка а дIахаийтира церан белхашца цхьацца бехкамаш бан шаьш дагахь хиларх.\nМаршо Радионо динчу дIахьедарехь билгалдоккху, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь оьрсийн журналисташа бечу белхан а, Iамеркан жураналисташа Оьрсийчохь бечу белхан а билламаш къаьсташ хиларх.


Украинера олигархо Ахметовс митингашка кхойкху Донбассера индустрин белхалой\nСтигалкъекъа-бутт 20, 2014\nШаьш шайха Донецк Къоман Республика кхайкхийначу Iедалшна дуьхьал хаам баран митинг яре кхайкхина Донбассан индустрин белхалошка Украинера олигархо «Систем Кэпитал Менеджмент» холдинган долахочо Ахметов Рината. Ахметов эргIадвохуьйрург ду, Донбассан урамашкахула лелаш, шайца масатоьпаш а, минаш кхуьйсу тоьпаш а карахь нах хилар а, цIий Iенаш а, йозуш ца хилар къобалъязчу республикан агIончаш нехан хIуманаш лечкъош а, закъалатана нах лоьцуш хилар а. «Иза машаре дахар ду?», бохуш хоьтту цо.\nДонецкан Аьчган некъийн урхаллина долу дIалацар а, Мариуполера хьал сепаратистийн карадахар а бахьанехь дина Ахметовс и дIахьедар. Оршот дийнахь 50 эзар стаг вара «маьршачу боларе» аравала лууш. Амма, Донецка Къоман республикан Iедалша шайна тIе герзаш детта кийча дуй хиъча, акци юкъахъяьккхинера.\nМашар дIахIотталц, Донбассан массо а белхалой делан денна арабевр болуш бу урамашка, заводан мохь ма-хеззина. Донецкан Къоман республикан Iедалша дIахьедар дина, шаьш «дуьхьалонан» гIулчаш йохур ю, аьлла. Царах цхьаъ ю, цу кIоштара мел йолу индустри пачхьалкхан дола йоккхур ю, аьлла. Царах дукхах ерш Ахметовн долахь ю.\nЛеррина и дIахьедар дан, «Украина» каналехула вистхилира Ахметов шинарин буса.


2019-чу шеран Зазадокху-баттахь ГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъара дозанаш хийцарна дуьхьал хIиттийначу протесташкахь полисхочунна дуьхьал ницкъ бакьккхина аьлла, хантоьхна Горбаков Мурад маьршаваьккхина.\nКху шеран Гезгмашин-баттахь 11 бутт хан тоьхнера цунна, амма Зазадокху-баттахь лаьцчхьана цо СИЗО-хь яьккхина хан а лаьрра, мукъаваьккхина Горбаков. Колони хьажийна вацара иза, Пятигорскерчу СИЗО-ра аравалийтина.\nАдвокатан дешнашца, "Фортангас" яздарца, Горбаковс цхьана декъана бен бехк тIелаьцна бац.\nДахначу кIиранах кхело цхьа шой, ахшой хан кхайкхийра арахь яккха ППС-н белхахо лаьттинчу Долгиев Мохьмадна. Росгвардин белхахошна а, протестхошна а юкъахь тасадаларш цахилийта къаношца цхьаьна могIаре а хIоьттина, дIасабоха ойла карчийначу 15 гIалгIайн полисхочух вара Долгиев.\nКарарчу хенахь Ессентукехь йоьдуш кхел ю гIалгIайн протестан лидершна тIехь. ВорхI шарера исс шаре кхаччалц хенаш йоьху царна прокуратуро.


Шайн тоба эшарна Нохчийчоьнан Iедалхой бехке буй толлуш бу Мисарара депутаташ\nМисарарчу спортан а, кегийрхойн гIуллакхашкахула а йолчу парламентан комитето толлуш ду, дуьненан чемпионатехь шайн футболан тоба эшар, цо Нохчийчохь куп тохар ду я дац. Шайн тоба эшна йисарна догдоьхна бу комитетан белхахой, яздо РБК-с Al Arabiya канална тIе а тевжаш.\nЧемпионат юкъара шайн команда яларна жоьпалла депутаташа церан тренерна Купер Экторна а, футболхошна а, Мисаран футболан ассоциацина а тIехь дуьту. Тобано ледара жамIаш гайтаран бахьанаш таллархьама парламентхой комисси вовшахтухуш бу. Къасто гIерта уьш, хIунда дIатарйира шайн тоба Соьлжа-ГIалахь, шайн къийсархошца цхьанакхета дезачу стадионна геннахь.\nИштта Мисаран Iедалхой къасто гIерта, шайн тоба дIатаръеллачу хьешан цIийне стенна чубуьтура цигахь хила бакъо йоцу нах. Иштта хьаькамашна интересе ду, юкъахь бина цхьа а барт боцуш, Салахь Мухьаммадан имиджах Нохчийчохь пайда стенна оьцуш хилла.\nТоллуш ду, мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Салахьна республикан хьакъволу вахархо цIе ялар, бакъонца догIий а.\nБританин зорбанаша а бехкаш дехира "Ливерпулехь" ловзучу Салахьера, цо Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца лелийна юкъаметтигаш бахьана долуш.


Дега-миай раж — Википеди\n«ССС» лаха эттача укхаза хьахьожаву; хь. иштта: кхыдола маӀанаш.\nДега-миай раж (я) (эрс: сердéчно-сосу́дистая систéма) — дийнатий а сага а организма чу цӀий кхестар Ӏалашдеш йола маьжений раж. Дега-миай ража керттерча балхех да маьженашкеи кӀадашкеи кислород а, вешта органикай хӀамаш а кхухьаш уж кхабари, цунца цхьана кӀор-миста гази метаболизма кхыдола сурсаташи дӀаийцари.\nДега-миай раж къайлаи къовланзеи хул. Сага дега-миай раж дерригача БукъатӀехк йолча дийнатий санна къайла я.\nДега-миай ража тӀа, цӀий кхестарал совнагӀа, кхы а маьженашкареи кӀадашкареи лимфа хьаялар а ӀотӀакхет. Лимфа лимфан миашкеи, шодамашкеи лимфан ража протокашкеи гӀолла йо́д, тӀаккха пхаьний ражах кхет динбехка пхаьнаш хотталуча метте.\nДега-миай ража юкъе керттера ши да́къа белгалдаккха йиш я: миаши доги. Дего цӀий цхьан метте ца латтийташ хьа чу а озаш миашка арадетта, тӀаккха миашка гӀолла из цӀий маьженашкеи кӀадашкеи дӀа а кхоач, дог долча юха а доагӀ.\nЛо:Дега-миай раж Ло:Маьжений ражаш\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Дега-миай_раж&oldid=44694»\nПоследний раз редактировалась 2 Баьцамеа 2021 в 14:25\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 2 Баьцамеа 2021, 14:25.


Анекдоты на чеченском языке - Palbu.ru\nЧечанхочо дийцина: лакха д1а а вахана, аьрру aгlop д1а мa-хьевззина бу хьуна и некъ аьлла. Г1ойт1архочо шена и карор бац, ван а волий, айхьа гайтахьара суна и некъ аьлла дехна цуьнга. "Доккха х1ума ду-кх шега дуьйцучух ца кхетар" - бохуш, г1ам-г1им а деш, хьалха а ваьлла, некъ гайта веана чечанхо.\nЖимма д1авахча, юха а вирзина, чечанхочо хаьттина, вайшиъ мичахь ву аьлла. Г1ойт1архочунна хууш ца хилла. Д1аоьху-уш, пхьоьхана т1е кхаьчна xlapa шиъ. Салам а делла, чечанхо т1евеъча, царна юккъера цхьаммо аьлла: "Ва дада, ахь х1ун леладо?" (Иза цуьнан вешин к1ант хилла).\nШен куьг к1ентан кара а делла чечанхочо, шен зудчунан ц1е а яьккхина, и шен куьг кхин д1а ца хоьцуш, шен зудчунга д1алохьа со аьлла. К1анта хаьттина: "Ткъа хьешана х1ун до вайша?".\nЮха а хьаьжна, чечанхочо аьлла: "Варийлахь, хьо волчуьра меттах ма валалахь, дуьненчуьра т1ап-аьлла вовр ву хьо".\n- Берашна юккъехь осал ца хилар дика г1иллакх дара сан, - аьлла.\n- Дера дара, - аьлла, жоп делла х1усамдас Шемале.\n- Синкъераме воьдуш цкъа а доттаг1чуьнга маьхьсеш ца ехар а дара сан дика г1иллакх, - аьлла шолг1а а хьешо.\n- Дера дара, - аьлла, жоп делла цунна х1усамдас.\n- Кхин цхьа г1иллакх дика ду хьан, Шартес, д1а ваха а саготту вац хьо, - аьлла.\n- Иза-м д1аяла а ца кхета. Евзий шуна и? - аьлла.\n- Ирс я1 хьан, - аьлла вежарех цхьамма, - и йовза-х ца евзий хьуна.\nШи къу хилла набахте чу воьллина: цхьаъ - сахьт лачкъорний, шолг1аниг - етт лачкъорний. Шаьшшиъ лацаран бахьана дийцина цара вовшашна.\n- Мас сахьта даьлла вайна? - аьлла, хаьттина.\n- Етт узу хан хилла-кх, - жоп делла сахьт лачкъийнчо.\n- XIapa етт дег1ана ма жима бу хьан?\n- Дег1ана белахь а, ханна-м бац хьуна xlapa жима.\n- Ой, шура мел ло кхо, шина-кхаа литре йолий?\n- Йолу, ахьа гурралц оьзча-м.\n- Ткъа базара х1унда балийна ахьа xlapa?\n- Вуо болу дела балийна-кх, - аьлла, жоп делла етт болчо.\n- Ламаро, шу долчохь ч1ург керчий? - аьлла.\n- Дера керча-кх, - аьлла, цо и муха хоьтту кхеттачу ламарочо, - цкъа керчича, ворх1 т1екхетча а, саца а ца луш-м.\nЦхьана несо шен марвешина "Къонах" аьлла ц1е тиллина хилла. Мацца цкъа туькана яханчохь, шен марвешах тар а велла, цхьана стагана т1аьхьа хьаьдда йоьдуш хилла и зуда:\n- Ва, Къонах, - бохуш, мохь а бетташ.\n- Вай дела, хьо-м къонах ма вац, - аьлла.\n- Со къонах воцийла хьуна муха хии?\n- Юьхьдуьхьал хьаьжча, хиира-кх, - аьлла.\n- Ас х1ума т1е юххушехь, суна чай дохдехьа. - аьлла.\n- Эцца хьайна ерг кхалла а кхаллий, д1аг1охьа, - аьлла.\nКхуо балха воьдуш яьржжийначохь лаьтташ пхьег1аш а, кхуо охьайиллиначохь лаьтташ ши мача а хилла. Пеша т1ехь т1ек1ел кхийссинчохь лаьтташ яйнаш а хилла. Чухула д1айсхьай а хьаьжна, дог доьжначу ц1ийнадас ша шега: "Нана яла хьо дуьненан", - аьлла, г1аравала а ца х1уттуш, лохха "г1ам-г1им" дина, и тосаделлачу зудчо кхуьнга схьа мохь баийтина дехьа чохь йижина йолчу:\n- Хьо х1ун деш ву цу чохь, шабар-шибар деш, х1инца а вахана валаза ву хьо? - аьлла.\n- Вайша хьалха, цкъа зама зама йолуш, дууш-молуш цхьана лелаш хьох х1ума лачкъош вацара со, - аьлла, схьадолийна Яхьас. Амма ша ала г1ертарг схьадийцина ца волуш, дуьнент1е мел долу х1ума юкъаозийна, къамел дахдан волавелла иза...\n- Ладог1ал, Яхьа, - сацийна иза Махьмас, - хилларг д1адаьлла, иза карладаха оьшуш а дац. Айса лелийнчунна тоххарехь дохковаьлла со. Цундела цунах лаьцна вайша кхин дийца оьшуш х1ума а дац. Сихха айхьа деана г1уллакх схьадийций вала. Арахь хьоьжуш кхин а нах бу...\n- Гой хьуна, доттаг1а, доцца дуьйцур ду аса, х1окху т1аьхьарчу хенахь xlapa дуьне къахьдина суна оцу вайн чуьрачо. Чу моссаза веа, луьйш, хьаштдоц ург дуьйцуш. Со дуьхьал вистхуьллушехь, дов хуьлу. Зуда йитина д1а а яхийтина, лела зама а яцара сан, жайна даккхахьара ахьа цунна, толур яцара техьа иза.\n- Иза-м хала, хьо ваха, дацара, - аьлла, къоламмий, кехаттий схьа а эцна, охьахиъначу Махьмас оццу минотехь яз а дина, кхо маь1иг еш хьарча а дина, д1аделла жайна Яхье.\n- Х1окху жайно хийланна а г1о дина хьуна. Х1ун ю кхуьнан ц1е? Х1аъ, Хьулимат лен йолаллушехь, xlapa жайна цунна а ца гойтуш, хьайн цергаш юккъе лаца. Цул т1аьхьа а шайн барт иэг1аш меттиг нислахь, суна т1евола.\n- Цуьнан цхьа б1е ахб1е говр, ши б1е етт, пхи эзар уьстаг1 хилла, - аьлла, ч1аг1дина цо.\n- Ой, ахьа х1ун дуьйцу, - девне ваьлла Яхьа. - Дикка дагардича-м уьш ялх эзар а хир дара...\n- Деллахь, доттаг1а, 1ад1ийна велара хьо, цуьнга и эзар уьстаг1 т1е а ца тохуьйтуш, - аьлла, цаьрга ладоьг1уш лаьттачу Махьмас.\n13. ХАЛА ХЕТТЕХЬ-М...\n- Мукъа воцуш виснера со шуна гучу ваза. Вайн ницкъ кхаьчнехьара шуна и бохам хуьлуьйтур а бацара, ч1ог1а хала а хийти и шун вешин к1ант кхелхина, - аьлла.\n- Вай, и кхин хьан дай-ваший вийна-м ца лелара и кхелхича, хьуна хала ца хета...\n- Ассалом 1алийкум! Рузбане кхача ларор вуй со? - хаьттина ламаз тиллачо, рузба а дина маьждигера ц1а бог1учаьрга.\n- Ва 1алийкум солом! Ларор ву дера-кх, хьалха дийнна к1ира а хилча, цу т1е хьо говрахь а хилча-м мухалле а.\n- Делахь, аша иштта доьхуш хилча, дойтур ду аса, - аьлла, д1абохуьйтуш хилла цо уьш. Т1аккха баккхий нах гена бовлале т1аьхьа а кхайкхина, бахара, бах, ирзо долчо:\n- Деллаша, цу т1ехь баьрзнаш ма делаш, т1е т1улгаш а х1иттош, гота охуш новкъа хирг ду суна уьш.\nМолла хилла суьлхьанаш хьийзош, багахь "лаилах1-иллалах1" бохуш, шабар-шибар а деш, коре а хиъна, 1аш. Т1ехйолуш цхьа хаза йо1 гина кхунна. Цул т1аьхьа:\n- Девиса хьан, дависа хьан, - бохуш, ша х1ун леладо а ца хууш, суьлхьанаш хьийзон волавелла иза.\n- Ой, шу дена хаьий аша лелош дерг?\n- Хаа-м хаьа, амма тхуна санна дика-м ца хаьа, - аьлла бераша дуьхьал.\n18. ХИЛЛАРГ ХОВШ ВОЛУ "ШАЙХ"\n- Делахь кхана хиндерг дийцал, - аьлла, дехардина цуьнга цхьамма.\n- Лама дуьйцур ду ша. - аьлла, "шайх" ву ша бохучо.\n- 1аламат меле г1уллакх ду ахьа дийриг. Къаьсттина х1окху мархи баттахь цхьа суьлхьа дича, ткъа ламаз диначул мел хир бу хьуна, - аьлла, и хаста а вина, д1авахна молла.\n- Ой, - аьлла цо, - туркхаш ма бац хьан кхарна юккъехь?\n- Го баьккхича, хуур хиллехь, молла а вуьллур вацара ас, - аьлла, жоп делла, оьг1азваханчу пхьеро.\n- Тховса буьйса а яккхий, кхана г1ахьара хьо д1а, - аьлла. Иштта т1ехваьлла и шеца т1екарваьлла хьаьвзича, шена ца вевза дела, шайхо шен мурде аьлла:\n- Ванах, суна хьо вовза-м ма ца вевза, хьо мила вара? - аьлла.\n- Деллахь, юххехь кхин накъост а воцуш, х1окху борза т1ехь лаьтташ волу хъайн мурд ца вевзича, кхана дог1а долчу къематдийнахь, оццул дукха долчу халкъа юккъехь со муха вевзар ву техьа хьуна? - аьлла.\n- Моллех тера-м вацара хьо. Молла хуьлу хьо санна? Ши х1ума-м ду хьан молличух тера...\n- Ой, зуда, - аьлла моллас, - ши х1ума хилча-м тоьар ду. И ши х1ума х1ун ду-те? И алахь цкъа.\n- Дера ду, стаг, шен хенахь ламаз ца дар а, саг1ийна х1ума ца ялар а. И шиъ ду-кх.\n- Д1аваккхийша молла Сапарбек, цунна хууш х1умма а дац. Цул воккха 1овдал карор вацара кху нана-махкахь, - аьлла иза дика вевзаш волчу Дагас.\n- Вай, 1елам стаг ма ву иза. Ма алахьа цунна иштта, - дуьхьало йина цигахь хиллачо цхьамма.\n- Къор1анаш дешна вай иза-м, - вистхилла кхин.\n- Дера бакъахьа стаг-м ма ву молла Сапарбек. Яхкаеллачу кхелли т1е вилла мегар дацара иза, - ч1аг1дина Дагас.\n- Ва, Дага, со яхкаеллачу кхелли т1е вилла а мегар вац х1унда аьллера ахьа хьастаг1а? - аьлла, шаьлтанан мукъ схьалаьцна Сапарбека.\n- Эй, велла вала со делаъ, Сапарбек, ма ч1ог1а юьхь1аьржа х1оьтти со. Xloкxy нахана хьалха ас доьху хьоьга сайна къинт1ера валар. Хьо кхелли т1е вилла мегар вац аьлла ч1ог1а г1алат ваьлла хилла-кх со. Мегар ву ахьа дешначу къор1анор, дукха ч1ог1а а мегаш. - аьлла Дагас.\n- И ша ду х1ета, - юхаваьлла хьекъална аьрта волу молла.\n- Гиллакх тоьлу, - аьлла, и шегахь цкъа а хилла а, хир долуш а воцчу Сатабис.\n- Х1ан-х1а, комаьршалла тоьлу, - бохуш хилла, и шегахь янне а йоцучу Сапарбека.\n- Дага, хьо х1ума девзаш а вара, алахьа, г1иллакх тоьлу я комаьршалла тоьлу? - Цу т1ехула къовсавелла шуьшшиъ? - дуьхьал хаттар дина Дагас. Юха ша жоп делла:\n- Дера царех муьлхарг тоьлу ма ца хаьа суна. Вуьшта и ший а къонахчуьнга бен лелалур доцийла-м хаьа. Ашимма и къийса а ца оьшу.\n- Ой, и пондар молла 1ачохь ма бу локхуш, - ойла хилла, чухьевзина иза. Чуволлушехь хаьттина цо:\n- Лулахочунна пондар лакха хаьа хьан? - аьлла.\n- Суна санна дика-м ца хаьа.\n- Вай, елла яла со!\n- Ма яла хьо-м елла, хан йоцуш т1ебеана xlapa мархин бутт бала-кха белла.\n- Борз санна т1ебог1уш мархи бутт а бу вайна...\n- Баг1ахь, дера бу вай охьа а таь1на, т1ехбалийтур.\n"Суна хала ду шу беллачу гергарчу нахана т1ера ламазаш дан, х1унда аьлча, церан кешнашна доьг1на чурташ дац, уьш ца хилча, суна мила мичахь д1авоьллина ву ца хаьа. Цундела аш чурташ х1итто а деза, суна цхьацца уьстаг1 бала а беза. Т1аккха аса ламазаш дийр ду шун беллачарна т1ера".\n- Ва, молла, оха массара а и чурташ х1иттийча, ахьа х1унда ца х1оттина хьайн ненан кош т1е чурт? - аьлла. Моллас жоп делла:\n- Аса х1унда дуг1у чурт? Х1инца чурт доцуш сан ненан бен каш дан а дац кешнашкахь, ткъа и каро суна х1умма а хала хир дац.\n- Эй! дела не1алт хила цунна, шайт1а, ша ма-дарра шайт1а, молла-м и цкъа а вацара, - аьлла д1абахана юьртара нах.\n- Эй, д1аяьллехь, зуда, тахана санна дика ц1е сан цкъа а хилла хир яц. Цхьана aгlop дика йиъ хьаьжк1а ятталуш, ч1ог1а дика ц1е яра сан тахана.\n- Хьайн аьттан ц1огах ши чо а баккхий, иза ло ахьа цуьнга, - аьлла майрачо. Цуьнга ла а доьг1на, жайна а даьккхина ц1аеача:\n- Кхунах х1ун де аса? - аьлла хаьттина зудчо майрачуьнга.\n- Хьайн аьттан ц1оганах д1адехка иза. - аьлла майрачо.\n- Оццул хала къахьоьгачул и дешкаш цу басах чу х1унда ца керчайора ахьа? - аьлла.\n- Дера бакъ ма бах ахьа, - аьлла, шен гира дечиг а эцна, юха хьала ваха, бахара, бено, иза чу карчо.\n- Со 1овдала-м вац, бецашна юкъахь эппаз леха, уллохь сирла асвалт хилча.\nЦхьа бено хилла боху, х1уъа дарах кхера ца луш. И кхеро дагадеаначу накъосташа, - тховса кешнашка а вахана, чарташна хьокхамаш декъа ваьхьар варий хьо? - аьлла хьовзийна хилла.\n- Суна а лохьа, 1усман. 1усман-м шек а ца ваьлла:\n- Хьан очарт т1екхаьччахьана.\n- XIapa ахь тховса ларван веза, тахана латта т1ехьакха ца магадина вайна.\n- Хьо дакъа делахь, дакъа санна 1илла, дацахь аса дийр ду хьох, - аьлла 1усмана.\n- Ой, иштта муха воьхку къу д1а, когаш д1а а баьстина, д1авахана ма хир ву иза, - бохуш, карзахбевлла милцанераш. - Тайпана муьлхачу нахах ву хьо, ва? - аьлла хаьттина цара эххара.\n- Бенойх ву, - аьлла, шек а воцуш, хехочо.\n- Т1аккха кхеташ ду, - аьлла бийлабелла милцанераш. - Д1авало, хьайн ха де, д1авахана хир ву хьаи къу.\n- Хир вац, - аьлла, ч1аг1деш, хехочо.\n- Х1унда боху ахьа? - хаьттина вукхара\n- Иза а бено волун дела боху, - аьлла хехочо, - д1а а васта-велла, д1аваха дага дог 1ур дац цунна\n- Беной тайпа дукха доккха а ду, вайн бух бийцахьара, вай муха, мичара схьадевлла дийцахьара ахь, - аьлла.\n- Цхьана зудчо, шен цхьанне долахь йоцуш дина бер д1акхоьссина хилла, - бохуш долийна моллас - Цхьана гу т1е охьадиллина хилла иза. Цхьана аьрзуно и бер шен бен чу д1адаьхьна. Иза к1ант хилла. Г1еххьа онда ваьлча, и к1ант бен чохь кара а вина, цхьамма ц1а а валийна, кхаьбна. Бено аьлла цунна ц1е тиллина хилла. Цуьнан т1аьхье ю х1инцалера бенойн тайпана нах.\nБено хилла лекхачу т1айна т1ехула волуш. Юккъе кхачале х1окхунна т1айна т1ехь даьлла 1уьрг гина. Т1аккха ша шега лен ваьлла бено: "Делахь, х1окху 1уьргана т1ехула вала г1ортахь, хи чу вожа мега-кх со, чувожахь, хьала ма валалур вац...".\n- Эх1-х1ай! Ма хьекъале корта бу хьан, атта дац суна, оцу жимачу 1уьргахула вожаг1ертачул, т1айна т1ехула иккхича, - аьлла, т1айна т1ера чутассавелла бено, хи чу воьжна. Хино д1ахьош, мохь тоьхна беночо т1аьххьара. "Деллахь, хьажа, цкъа а ца даьлла г1алат дели-кх соьгара, оцу 1уьргахула со ваьллехьара г1оли-м хиллера".


АХЬМАД-ХАЬЖИНА ЛЕРИНА! - Нохчийн Республикин Iилманийн Академи\nТахана вайн махкахь деза ду – нохчийн къоман бакъболчу къонахийн Адин Сурхон, Шайх Мансуран, Таймин Биболтан магӀарера волу Сийлахь-Воккха Нохчо Нохчийн Республикин Хьалхара Президентан Кадыров Iабдулхьамидан Ахьмад-Хьаьжа вина 70 шо кхаьчна де. Нохчийн къоман цIе а, мехкан сий а лардеш, нохчашна йукъахь барт хилийта, нохчийн махкахь маьрша стигал дӀахӀоттош шен са ца кхоийна Къонах ву Ахьмад-Хьаьжа.\n1999-чу шарахь – Ахьмад-Хьаьжа шен къоман а, мехкан а дуьхьа, гIодаюкъ йихкина, аравелираа. Цуьнан герз бакъонан дош дара, Iилманан кIорге яра, Iеламстаг хилар а дара. ТӀеман боданашкара эзарнашкахь кIентий маьршачу некъа бехира Кадыров Ахьмад-Хьаьжас. Собар, кхетам, йуьхьдуьхьал, къаьхьа делахь а, бакъдерг алар, йист-барам боцу доьналла – уьш йара Ахьмад-Хьаьжин васт кхуллу коьрта билгалонаш. Къеггана гуш ма ду Ахьмад-Хьаьжин некъахь схьадевлла дика белхаш а, схьадуьйлу беркат а: зуламхойх мохк цӀанбар, тӀамо хӀаллакйина, йохийна гӀаланаш, йарташ йухаметтахӀоттор, нахана тӀера тӀеман сингаттам дӀаайбар, вахар-вар маьрша дар.\nТкъа тахана а, гуш ма-хиллара, билгал ду Нохчийн Республикин Хьалхарчу Президентан Кадыров Ӏабдулхьамидан Ахьмад-Хьаьжин весеташ Нохчийн Республикин Мехк-Дас Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана кхочушдар: мискачу нахана гӀо дар, де доьхначу нахана орцахбовлар, керла ишколаш йар, керла квартирийн гӀишлош хьалахӀиттор, маьждигаш схьаделлар, некъаш дехкар иштта кхин дӀа а.\nХIокху деношкахь вайн махкахь дIахьуш ду цуьнан винчу денна лерина цхьамоггIа белхаш: йарташкахь, шахьарашкахь, пачхьалкхан хьукматашкахь сагIанаш дахар, цуьнан къонахалла, сийлалла, оьздалла, яьхь йухакарлайокхуш йуьйцуш дагалецамийн суьйренаш дIайахьар. Республикехь а, дуьненчохь а цхьамоггӀа Ӏилманийн конференцеш дӀайаьхьна – цуьнгарчу Ӏилманан а, цуьнан дахаран некъан а хьесап деш, таллам барца Ӏилманчаша докладаш кечйира. Дала декъалвойла Нохчийн Республикин Хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа! Дала гIазот къобалдойла Сийлахь-Воккха Нохчочунна Кадыров Ахьмад-Хьаьжин!


Параолимпикан ловзарийн чемпионе Писториус Оскаре шен тIехьийза йоI ерна бехк кховдийна\nКъилба Африкера параолимпикан ловзарийн чемпионе Писториус Оскаре шен тIехьийза йоI ерна бехк кховдийна Къилба Африкан Кхело. Ши ког боцу спринтер бIаьргаш башийна лаьтташ вара, Претория кхелехь шега кховдочу бехке ладоьгIуш Iачу хенахь.\nДийцарехь, вовше безам болчу нехан Веза Валентин олучу дийнахь, Писториусана къайлаха совгIат кечдеш хилла цуьнан тIехьийза йоI, иза цецваккха Iалашонца. Цунна, иза шен чуваьлла талорхо ву моьттина. Цундела, ванни чу диозза герз тоьхна цо.\nАмма кхел цунах ца тийшира, хьалха а, тIехьийза зудаберашна цо ницкъ бина хилла меттигаш яра, аьлла. Цул сов, лулахоша тоьшалла дина, герзаш довлале, шайна церан хIусамера мохь хьоькхуш хезнера, аьлла.


ЦIера дIасавалар а доьхкуш, лаьцначуьра дIахецна Харьковн кхело Илаев (+видео)\nОьрсийчоьнан Талламан комитето дIавоьху Нохчийчуьра вахархо Илаев Амхьад маьршаваьккхина Харьковерчу Октябрскан кIоштан кхело Оьрсийчу экстрадици ян Iалашонца лаьцначуьра. "Кавказ.Реалии" редакцин доларчу документан копи тIехь бовза йиш ю кхелахойн сацам.\nУкраинани парламентан 8 депутато а, адвоката Ангелин Ивана а чуделлачу дехарна жоп делла кхело. ТIейогIучу хенахь сарахь 8 сахьт даьлча Iуьйранна бархI даллалц ша вехачу хIусамера дIасавалар дихкина цунна. Билгалдоккху, Украинерчу миграцин хьукмато тховкIело ца еллера мухIажирна.\nОьрсийчоьно Илаев бехке веш ву Нохчийчохь 5 стаг верна. Цуьнан адвокаташа чIагIдо и зулам деш иза республикехь ца хилла бохуш. Илаев а, цуьнан жимаха волу ваша а дIавахара Оьрсийчуьра шаьшшина гергара кхо стаг ницкъаллин структурийн белхахоша лаьцна дIа а вигина, вийначул тIаьхьа.


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 207 362 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 21 март\n630 — басилевс Ираклис схьаяьккхина персашкара Денвешйолу ЖӀар (сурт тӀехь).\n1804 — Францехь тӀеэцна Наполеонан Кодекс.\n1871 — дуьххьарлера Германин канцлер хӀоттийна фон Бисмарк Отто.\n1885 — Сийлахь-Воккхачу эло Владимир Александровича даийтина вешийна тамашина пасхан хӀоа.\n1937 — ССРС-ехь юкъаяьхна Ӏилман тӀегӀанаш (Ӏилманийн кандидат а, Ӏилманийн доктор а) а, Ӏилман даржаш (ассистент, доцент, профессор) а.\n1963 — Сан-Францискон бухтехь дӀакъевлина Алькатрас набахта.\n1986 — советийн ишколан дешархо Лычёва Катя яхара АЦШ «машаран некъ» эцна.\n1999 — 478 сохьехь некъбича Пикар Бертран а, Брайан Джонс а исторехь дуьххьара Дуьненна гуо баьккхира хӀаваан кит тӀехь.\nПхьарчхошка а, Ширча-Эвла а ДегӀастанара нохчийн ярташ


Исламан истори а, цхьацца прикладни Ӏамолаш. Юккъера бӀешерашкахь хьуьжарш бусалба жинан кхерч хилла ца Ӏа, церан хилла билгала оьздангаллин маьӀна.\n1—2 гӀатлин хьуьжаран юкъайогӀу еакӀуо кертан гуонахьа йолу мутӀаӀалимаш беха цӀа, маьждиг, дешаран чоь. Хьуьжарш цхьаьна кепара елахь а, амма тайп-тайпана областашкара хуьжарш вовшех къаьста планировкица а, конструкцешца а. Юккъерачу Азехь маьждиг а, дешаран чоь а гӀишлон корпус чохь хуьлу, кевнан шинне а агӀора (ков лаьтта коьрта фасадан семан тӀехь), Шемахь а, Мисрахь а цара дӀалоцу керта агӀора дӀайиллина учеш. Жима Азехь хьуьжаран керт дукха хьолахь къовлу йоккхачу нартолца. Азехь тхьов нартолех хуьлу, Къилбаседа Африкехь — герагца къевлина варкхалан тхьов. Хьуьжар кечйо стукко, тӀулг, дечиг агарца, ткъа иштта аьгна терракотаца а, хит уху экъанца а. Уггаре а дуьненан хазнех ю Фесера Бу-Инания хьуьжар (XIV бӀешо), Бухарера Улугбекан хьуьжар (XV бӀешо), Бухарера Мири-Ӏараб хьуьжар (XVI бӀешо).\nКазанские медресе XIX — начала XX в. в документах и материалах Архивацийина 11 январехь 2012 шеран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Хьуьжар&oldid=6102522»


Мисарара эккхийна, изоляторехь бер дина… Террорхошна ахча хьажоро дохийна дахар\nГIадужу-бутт 29, 2021\nКъилберчу тIеман гонан кхело Товбецан-беттан юьххьехь Дагестанерчу Велиметова Регинина ши шо хан туьйхира набахтехь такха. Изоляторехь шен пхоьалгIа бер дира цо, цул тIаьхьа кхечира набахтерчу дарбан цIийне. Цигахь Велиметована тIехь, цо бахарехь, гIело латтийна и санначу зударша-тутмакхаша а, набахтин администрацино а. Кавказ.Реалиино довзуьйту цуьнан дов.\nМисарара - изоляторе\nВелиметова Регина а, цуьнан майра Абусупьянов Мохьмад-Iела а Мисарахь дехаш дара шайн деа бераца. Гергарчу Малхбалерчу тIамехь лазийначарна гIодоьхучу сайта тIе нисъелира Велиметовас цхьана дийнахь. Лаам хилира цуьнан сагIадан. Цуьнга телефон тоьхна евзаш йоцчу зудчо, дехна йовзийтинчу банке шегара ахча а дIахьажор. ТIаьхьо гучудаьлла цуьнца зIене яьлла зуда ша а оццу бахьаница лаьцна, цуьнца ФСБ-но къамелдан кечйина хилла хилар. Оцу зудчо тоьшалла а дина кхелехь, боху Велиметован адвоката Дорофеев Лева.\nМисарарчу Iедало Оьрсийчу экстрадици йина пхоьлгIачу берах йолчу Велиметова Регинина. Изоляторе кхачийна иза даймахкахь. Бераш, карахь лелош долу доьалгIаниг а тIехь, дIадаьхна зудчуьнгара, дагалоьцу Абусупьянов Мохьмад-Iелас. ТIаьхьо доьзалхой дIабелла Велиметован дега-нене, ткъа ша иза дIайигина схьаяьллачу Кхарачой-Чергазийчу.\nАмма иза дац тхо цига тIамехь дакъалаца доьлхура я лелха дохкура бохург\nХьалхо кхелехь Караулова Варварина дуьхьал тоьшалла дина а ю Велиметова. ХIетахь цо даредира, шаьш Оьрсийчоьно зуламе лоручу ДАIИШ-ан карарчу махка доьлхуш дуйла хаьара шайна, аьлла.\n"Амма иза дац тхо цига тIамехь дакъалаца доьлхура я лелха дохкура бохург. Цига тхо дахара даха, исламан низамаш лелачу махкахь хилархьама", – иштта ду "Интерфаксо" далийна Велиметован дешнаш. Оцу хенахь иза Туркойчоьнан дозанехь лаьцна, дас тIаьхьа а вахана, дIайигина.\nАбусупьянова дийцарехь, хIинца Велиметова кхеле ийзор цуьнан гергарчара дузу оцу хIетахьлерчу хиламца. Шема яха дагахь хиллачу Велиметована шен хинволу майра вевзина тIаьхьо, дIаяхна Мисара. Майрачо бахарехь, и шиъ "бусалба нах хьийзош боцчу махкахь даха, парггIат дин лело" дагахь дара. Тоххара, 2015-чу шарахь, Iедалан тергоне йоьжна еха Регина декхарейира кест-кеста полице лела, цигахь цуьнга "хьашт доццург дуьйцура, кхерамаш туьйсура", дагалоьцу Абусупьяновс.\nЛецира ша Абусупьянов Мохьмад-Iела а. Кавказ.Реалиица къамел деш цо довзийтира хилларг. Дагестане дIавигина иза, коьртах тIоьрмиг а боьллина, куьйгаш а дихкина. Юьхьанца изоляторехь Iийна иза Дагестанерчу "Э" центро кечдинчу кехаташца. Бехха гIиртира ницкъхой цуьнан зудчуьнгара майрачунна дуьхьал дареш даха, амма гIуллакх ца хилла. Иза иштта дуйла Мохьмад-Iелина хиина шаьш лецна кIира даьлча, гергарчаьрца шена къамел дан аьтто баьлча.\nТIаьме ахча хьажор Абусупьяновна дуьхьалдаккха йиш ца хилча, кхин некъ лехна Iедалхоша.\nТалламчийн версица, 103 эзар сом дIахьажийна Велиметовас Шема, ДАIИШца уьйр йолчу банке\n"Со дIахецна кIира даьлча, ницкъхой баьхкира со волчу. Цара граната а, патармаш а кхийсира буха, герзаш лелорна дов айдира суна дуьхьал. Ас кхо бутт баьккхира талламан изоляторехь, амма ца карийра сан бехк, цIахь Iийр волуш дIахийцира со. ЦIера вала дихкина хан а чекхъелира. ТIаккха махкахвер вац аьлла, куьг таIадайтира соьга. Цуьнан хан а яьлла чекх, амма дуьхьал айдина лаьтта дов дIакъовланза ду, цкъачунна ца хьево со", – дуьйцу Абусупьяновс.\nБер ден хан а йолуш\nВелиметова Регина, генна яьлла хан а йолуш, берах яра набахте хьажош. Таллам боьдуш иза резахилира, хьалха ша дийцинарг хийца, ша бусалба наханна гIодан гIертара аьлла тоьшалла дан – шатайпа хир ду аьллера цуьнга бехкталлар. Талламчийн версица, 103 эзар сом дIахьажийна Велиметовас Шема, ДАIИШца уьйр йолчу банке. Иза цо юьззина кетамчохь а йолуш, ша ахча хьанна тосу а хууш дина, бохура талламо. Кхело юьхьаръэцна и дареш, бехке лерина иза, дуьйцу Дорофеевс.\nЮкъарчу хьелашкахь такха набахтин ши шо хан кхайкхийра Велиметована. Иза ша евзачара дика юьйцуш а, цкъа а хан тоьхна йоцуш а, берийн нана а хилар, цо таллам боьдуш шен майрачух лаьцна хаамаш бар юьхьар а оьцуш, лахара хан кхайкхийна цунна кхело.\nТкъа Велиметовага шегара ахча а тасахьара тIемалошна аьлла хилла зуда набахте кхачийна кхаа шарна. Оцу зудчунна тIелийнарг а хилла изза бехк текхна кхин зуда, боху адвоката. Велиметова чуюллуш декъаозийначу нехан кочарахь лаххара а кхо зуда ю, цуьнан боллу бехк дуьхьал а боккхуш, кхечарна дуьхьал тоьшаллаш а дойтуш, чуйоьллина.\nСацам кхело дIакхйкхинчу сахьтехь зудчунна вон хилира, дуьйцу адвоката. Изоляторан куьйгалхошка а, Ростов-махкарчу набахтийн хьаькамашка а маситтазза дехар дича, гIалин №20 дарбан хIусаме йиллина Велиметова, цигахь бер дина цо. Бер цомгуш хилла. Изоляторе юха ца юьгуш, набахтешкарчу пехийн цамгарийн МОТБ-19 хIусаме йиллина иза, ткъа бер дисина №20 дарбан хIусамехь.\nТоелча а ца хьажийна зуда набахте дIа, сацийна туберкулезан дарбан цIийнехь – дуьххьара чубоьхкинчарна меттигаш яц тоьаш набахтешкахь, аьлла.\nГIелонаш а, кхерамаш а\nЗудчун дас Риджаддин Оглы Рейседдина кехат дахьийтина Ростов-махкарчу набахтийн урхалле, шен аьтто ца болу йоI ган, иза да-нана дехачу Дагестанерчу набахте кхачаяхьара, аьлла. Пенсех деха, къена ду Велиметован да-нана, аьтто а, могашалла а ца тоьу йоI ган Ростов лела.\nЗудчунна официалехь дихкина ламаз дан, хьиджабан метта делла кортали\nВелиметовас кест-кеста арздеш хилла шен адвокате, дарбан хIусамехь вон хьовсу шега, шегара цамгарш зийна а яц цигахь, ткъа шеца цхьаьна чохьбохку оьзда боцу зударий-тутмакхаш, цара гIело йо шена, ца юьту ламаз дан а, тIерайоху шен хьиджаб, олий.\nРецидивисташца стенна латтайо Велиметова, иза дуьххьара бен чуйоьллина а ца хилча, къасто, гIодан гIиртина Дорофеев. Цуьнан кехатна жоп луш, Азоврчу, шолгIа чубоьхкина зударий чохь латточу №18 набахте яха некъ белла Регинина. Цига яха ца лаахь, шаьш бер дIа а даьккхина, дIахьажор Дагестане, баьхна. ТIаьхьо зудчунна официалехь дихкина ламаз дан, хьиджабан метта делла кортали, дуьйцу адвоката.\nШи бутт баьлча, ГIадужу-беттан 23-чохь, доцца жоп кхаьчна Дорофеевга МОТБ-19 дарбан хIусамера: Велиметована дарба лелош ду, алссам хаа лаахь, язде набахтийн урхаллерчу медицинан декъе.\nАдвокате кехат кхаьчна ши де даьлча Велиметова Азоврчу №18 набахте дIайигина. Цигга дIахьажийна бер а. Адвоката дийцарехь, карахь бер долу, могуш а йоцу зуда кхоьру ша халчу белхашка хьажорна.\nКарарчу муьрехь Москвахь тIеман кхело луьстуш ду лоьран Аджаматов Iалиханан дов. Иза бехкево 2015-чу шарахь тIемалошна-террорхошна 85 эзар сом дахьийтарна. Бухадиллина цхьана тешо дина дареш а, банкера кехат а. Ткъа Аджаматовс бахарехь, Мисарара молханаш а эцна, уьш Оьрсийчохь дохка гIерташ хилла иза.\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу Гуев Георгийна 2020 шеран Лахьан-беттан 20-чохь хан туьйхира террористашна ахча латторна. Юьхьанца 50 миллион сом дара дIахьажийна бохуш дуьйцург, цо и ахча 2015-2016 шерашкахь Сисатлинский Абу Iумаран "Мухаджирун" фонде хьажийна, чIагIдора талламчаша. Ткъа тIаьхьо дуьйцучу ахчан барам охьабаьккхира 7 эзар 201 соьманна тIе. Ша бехк а боцуш набахте кхачийна, чIагIдо Гуевс, цо дийцарехь, цхьацца мехкашкарчу къехошна гIунаш йохуш къахьоьгучу нахе хьажийна цо ахча.


Оьрсийн эскарх лаьцна фейкаш ярна тIехула шолгIа гIуллакх долийна ГIалгIайчуьра журналистана дуьхьала\n"Осторожно, новости" телеграмерчу канало хаамбина, гIалгIайн журналистана Евлоева Изабеллана дуьхьала шолгIа бехктакхаман гIуллакх долийна оьрсийн эскарш лелорах лаьцна фейкаш яржоран артиклана тIехула. Цхьаъ ах миллион соьманна гIуда, йа кхаа шаре кхачалц чохь яккха хан тоха мега оцу артиклана тIехула.\nЖурналистийн хаамашца, гIуллакх долоран бахьана хилла Евлоевас шен доларчу телеграм-каналехь хIоттийна шортта маьрша нах байъар гучудаьллачу Бучехь хиллачух лаьцна пост. Цигахь цо оьрсийн эскаро Украинехь лелориг Нохчийчохь лелийначух тардо, масех байъинчу нехан сарташ а гойту.\nЕвлоева Оьрсийчоьнан дозанал арахьа ю, шолгIачу бехктакхаман гIуллакхах лаьцна цунна хиина Кавказ.Реалиин корреспондентера.\n"Аса баккъала яздинера Бучах лаьцна, амма чIогIа йоца. Селхана ГIалгIайчохь еха сан йоI а, къена да а кхайкхинера хеттарш дан. Со мичахь ехаш ю хоьттура, йолу меттиг а, сан Оьрсийчохь беха вежарех лаьцна а, цара лелочух, иштта кхин дIа а", - дийцина журналиста.\nЦо тIетуьйхира, дуьххьара бехктакхаман гIуллакх гIаттийча а ца кхаьчнера шега цхьа а официалера хаамаш – оцу хенахь цуьнан адвокатана шен дезнера тIечIагIдар деха талламан комитета вала.\nЖурналистана дуьхьала фейкех лаьцна дуьххьара гIуллакх долийра Зазадоккху-беттан чакхенгахь. "Базан" хаамашца, бехктакхаман гIуллакх гIаттийна ГIалгIайчуьра экстремизмана дуьхьало латточу МВД-н Центро. Цуьнан белхахоша ФСБ-н накъосташца цхьаьна теллинера Евлоеван телеграмера канал. ТIаьхьабовларан бахьана хиллера Украинера спецопераци шех олуш ерг къобалъечу Магасерчу акцина юкъа бераш ийзорах лаьцна арахецар.\nОхан-беттан 27-гIа де – тIеман 63-гIа де ду. Путин Владимира дIахьедина, "арахьара" цхьаъ Украинерчу хьолана юкъагIортахь, Оьрсийчоьнна стратегин агIора ца оьшу кхерамаш хIиттадахь, Оьрсийчоьно "маса тохарш" дийра хиларх лаьцна. Украинан тIеман таларо хаамбо, Оьрсийчоьнан эскаро оккупаци йинчу дозанаш тIехь бехачу тIом бан хан кхаьчна болу божарий лечкъорах лаьцна. Оьрсийчоьно оккупаци йинчу Херсонехь украинехьа митинга дIасалаьллира; декъашхошна дуьхьала лелийра серлонан-гIовгIанан оьккхуьйтурш а, бIаьрхиш оьхуьйту газ а.


Ехаш ю Курчалойн-эвлахь...\nДуьненахь вехачу муьлххачу стеган кхолламехь бийца тайп-тайпана хиламаш буьсу гуттара. Делахь а, ша теш волуш хуьлучийн ма-хетта хьесап дан а, мах хадон а ца ларадо вай, заманан болар дукха сиха хиларан бахьанехь. Дахаран г1иллакх иштта хилла ду даима а.\nДала х1оранна цхьацца корматалла а, цуьнца цхьаьна и д1акхехьа а, кхоччуш караерзо хьуьнар а, доьналла а делла. Кху къамелан турпалхочуьна, Кадылханова Зулиханан, кхолламах лаьцна дуьйцуш хилча, шен корматаллех йоккхаеш, боккхачу лаамца шен белхан декхар кхочушдеш ю иза аьлча нийса хир ду. Карарчу хенахь иза болх беш ю Курчалойн районан культурин декъан хьаькаман замститал. Цо дийцарехь, цунна шена дагахь а доцуш, ларамаза нисделира цуьна кху балха яр.\n1996-чу шеран юьххьехь, Нохчийчохь хьалхара т1ом болабеллачу хенахь, районийн культурин кхерчашкара болх д1аболор хьахаделира керлачу 1едалан аг1онгара, махкара хьал машаран новкъа даккхар культурин т1ера долор коьрта а лаьрра. Цу хенахь Курчалойн эвлара культуран Ц1ийнан куьйгалхо вара Ибрагимов Шемал, дуккха а шерашкахь цу декъехь болх бина. Ала деза культурин декъехь балхана ох1ла болу нах, дукхах берш т1амах бевдда кхечу регионашка а, дозанал арахьара мехкашка а д1абахана бара. Говзанчаш цахиларо хьал халонга даьккхинера.\nЧолхе, цхьа а де синтеме доцуш халчу заманахь цу балха ван ца х1уттура мил-миллаъ. Цхьана аг1ор царна бехк буьллийла а дацара, 1аламат ч1ог1а хала дехьа-сехьа вахан вар. Делахь а, Ш. Ибрагимовс болх болор кханенга ца титтар. Хьетахь балха яр хьахийра цо Кадылханова Зулихане. Зулиханна дика хаьара, цу декъехь болхбар доккха жоьпалла долуш хилар.\n1983-чу шарахь ша йинчу Гуьмсан районера Илсхан-Юьртара юккъера ишкол дешна ма елли, Соьлжа-Г1алара №13 йолу корматаллин-технически училище деша а йоьдий, иза кхиамца чекх йоккху Зулихана. Дуьххьара Ибрагимов Шемала Зулиханах тешийнарг секретаран болх бара.\n1996 шарахь меттах1оттира Курчалойн район. Цкъачунна маьрша дахаран сибташ г1ийла делахь а, амма аг1ор хийцамаш хир бу бохучух. Иштта д1акирчира денош, буьйсанаш. Хьалхара т1ом сецира цхьана ханна, амма балхахь оьшу хьелаш ледаро долуш дисира. Жимма 1ийча методистан балха х1оттийра Зулихан. 4 шо гергга хан яьккхира цо меттехь.\nКадылханова Зулиханан амалехь, дукха хьолахь, шеггара аьлла ч1аг1дина х1ума ца хуьлу. Цунна даима а деза кхечарех дагаялар, шена хетарг хаттар. И санна долу х1ума даима мехала лору цо. Х1етахь, 2001 шарахь, деша яхара Гуьмсе г1алин «Школа искусства» училище, иза ц1ечу дипломаца чекх а яьккхира. Цу шерашкахь, х1ора дийнахь ала мегар долуш, райнан культурин кхерчара хьал хила дезачу низаме далош, оьшу таро кхуллуш д1айоьдура хан. Цу т1е х1инца кхуза балха х1итта луурш а бацара к1езга.\nВай республика кхоччуш машаран новкъа х1оьттича, кхин а цхьа хийцам хилира З. Кадылханован дахарехь. Хийцам хилла ца 1аш, цхьа шатайпа кхиам лара а мегар ду иза. 2008-чу шарахь иза деша йоьду Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультетан актерски отделене. Иза даггара хилла сатийсам бара цуьнан, дукха хенахь дуйна цо кхаьбна. Цигахь девза долу хаарш цуьнан балхахь оьшур долуш мехала дара. 2013-чу шарахь чекхъяккхира цо иза.\nУниверситетехь евзира режиссура а, театран истори а. Х1ора дийнахь т1едузучу хаарша культуран декъехь бан безачу белхан мехалаллаш йовзуьйтура. Цо дакъалоцура х1итточу спекталашкахь, шех тешийна муьлхха а роль лаккхарчу говзаллица ловзайора. Х1етахь цуьнан хиллачу хьехархоша дика мах хадабора цуьнан. Сцени т1ехь лелар, х1ора дош ц1ена, шера алар, лелош дерг даггара хилар дара хьехархоша тидаме оьцург. Пох1ма а, цуьнца дозаделла дика хаарш а хиларан тоьшалла дара иза. Цо баркаллийца дагалоьцу шен хилла хьехархой: Джамаев 1имран, Дакаев Султан, Дидигова Тамара, Магомадова Милана, Берсанукаева Хеда и д1.кх.а.\nЯханчу хене юха хьаьжча тахана цхьа а тайпа кхерам боцуш маьрша ду вайн 1ер-дахар. Сингаттаме а, хала а хиллачу заманахь а диканах дог-ам дера ца дуьллура. Х1ора хенахь а хаддаза бан безаш, тесна бита йишйоцуш, доккха жоьпалла долуш бу культбелхахойн болх. «Культура йоцу къам – къам дац», – аьлла Нохчийчоьнан хьалхарчу Президента, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьажас (Дала г1азот къобалдойла цуьнан) . Кхоччуш вайн махкара т1еман хьал дерзаза хан ю цо иза олуш.\nХ1етахь х1ора баттахь шозз-кхуза районера ярташкахь д1ахьош тайп-тайпана мероприятеш яра. Кхетош-кхиорна т1ехьажийна яра церан коьрта тематика. И тема даима а ю мехала.\n2007-чу шарахь районера культуран отделан куьйгалле х1оттийра керла, къона куьйгалхо Тумхаджиев Мех1ди. Дахар аттонга даьлла хиларе терра цо маьлла а жигарабаьккхира культуран кхерчашкара болх.\nДахар кхиориг машар бу. Тахана культбелхахой керлачу кепара къахьоьгуш бу аьлча, хетарехь, иза а г1алат хир дац. Ша республикан куьйгалхочун дарже х1оьттина дуккха хан ялале, Кадыров Рамзанан долорца, вайн къоман г1иллакх, ламаст, 1адат карладаккхар, уьш т1екхуьучу чкъурана довзийтар, царна уьш марздар коьрта а лоруш юкъаяьккхира «Синмехаллш» ц1е йолу проект. Вуно мехала проект ю иза. Иза езаш т1е а эцна вайн республикера бахархоша. Цунна лерина 1аламат дика кечам бо х1ора а районехь хьалхара меттиг яккхарна лерина 1алашо а йолуш. Цу проектана кечам беш дика дакъалоцу районан культурин ц1ийнан директора Басханов Киргиза, методисташа Закаева Мархас, Мустабирова Матас, Тимаханова Мадинас, артисташа Косумов Соипа, Гадаев Сайдис, Юсупов Сайд-Мохьмада, Ирзаханов Мохьмада, цхьамог1а кхечара а. «Синмехаллаш» проектехь гайта езачу программина репетици ечу деношкахь, х1ора а номинацина леринчу текстийн тидамаш беш хуьлуш ю Кадылханова Зулихан а, кульуран отделан хьаькам волу Тумхаджиев Мех1ди а. «Дайн г1иллакхийн пусар деш, уьш довза а хьовсуш, цаьрга марзо йолуш хилчий бен хир дац вайх ц1енна нохчий», – элира Зулихана.\nВайнехан г1иллакхех хотталуш, цуьнан маь1на толлуш, даима цуьнан кхетамца ехаш а ю Кадылханова Зулихан. Вайнехан г1иллакхе, 1адате, ламасате даггара уьйр-марзо йолуш хиларна иза ларайо шен болх дика д1абахьа а, дуккха а мехала дерг «Синмехаллаш» проектана юкъадало а.\nДика дош элира Кадылханова Зулихана берийн искусствон школан балхах лаьцна а. И тайпа мероприяти вовшахтухуш, Кадылханова Зулихана цига кхайкхинчу нахана юкъахь хуьлу маьждиган имам, 1еламнах, ярташкахь лоруш болу къаной, РОВД-н белхалой.\nКурчалойн районехь ю кхоллараллин интеллигенци а. Царех ву республикехь а ц1еяххана вевзаш волу яздархо Юсупов 1усман, поэташ Пашаев Нурди, Ахмадов Ваха, Хамирзаев Зайрбек, Минкаилов Хьаяби, Демеев Исмаь1ал, Такалашов Султан. Царах дагаялар а дукха нисло, шен болх безаш а, иза доггах лоруш а ша говзанча хиларна.\nЧаккхенга лестинера белхан рог1ера кхин а цхьа де. К1айчу духаро а, 1аьнан куьцашца а кхелина 1уьллура маьршачу дахаран аре, наггахь юьхь ягош юьхьах летара 1аьнан шийла мох. 1аьнан къоьжачу дахкаро къайладаьккхина 1уьллура Курчалойн-Эвлана гонахара исбаьхьа 1алам. Шийла елахь а 1аьнан суьйре хаза яра. Кадылханова Зулихан шен белхан меттахь шен декхарш кхочушдеш йоллура, кхана бан безачу белхан тахханехь кечам беш. Дика ду-кх иштта хьуьнаре нах вайна юкъахь болуш.


Обновлено 12.04.2018 17:39 Автор: Administrator 12.04.2018 17:36\nСайн денанна Хантотин безамна\n– Даба, во-о Даба! – кхойкху нани кху чуьрчу кӀанте, – хьада, дӀавада, дукхаваха иза, эса мичахь ду хьажий вола, – олуш.\nДуьхьал аз ца хеза.\n– Ва, хӀокху сохьтта кхузахь вацара и кӀант, иза стенга ваха? – гондхьа хьоьжу нани.\nСо велало, кӀентан хӀилланаш а девзаш.\n– Оцу кӀантана эхь ца хета, – олу нанис тӀаккха, рагӀу кӀелахь, машенах шура чекхйоккхуш Ӏаш йолчу, – жӀаьлел тергал ца йо-кх цо со, – олий.\nСуна кӀентан берзинчу когийн баххьаш го, цӀийна маьӀӀехь тебна лаьттачу.\n– Во-о, Харц-Мирциг! – нани юха а кхойкху, ша оьгӀазъяхча йоккхуш йолу цӀе а йоккхуш кӀентан.\nКӀант меттах а ца хьов.\n– Хьуна ма яла Дала жоьжагӀати, ва харцахь ирбина хьокха! Нелан мел велларг хьакхийца воллийла сан, со кхузара цкъа хьалагӀаттахь, ас хьуна хӀара гӀаж…, – шегара Ӏаса лаьттах туху нанис.\nДӀогара кӀант, кхин гучу а ца волуш, воду.\nБерийн аьзнаш дека.\n– Схьало кхуза, схьало! – мохь оьху цхьаьнга.\n«Долоп!» – буьрка тӀехьарчу пенах кхета.\n– Вахьа-хьа-хьа! – важа воьлу.\n– Ванах, ванах, эхь хета а хетий цунна! – ша Ӏаччохь дӀасахьоьжу нани.\n– Ас хӀинца схьавалаво хьуна иза, нани, – олу ас сайн нене, ков долчухьа дӀа а волалуш: «Ма тера ду-кх, ма тера!» – маццах айса бабина – сайн денанна – лелийнарш дага а оьхуш.\nЭхӀ, ма вон а лелар-кх со, лела-м ткъа – хӀинца дагадеъча, эхь ма хета, – харцахьа мел дерг бен , цхьа дика хӀума ца долур-кх соьгара цкъа а.\nКазахстанера цӀадаьхкина хан яра-кх иза.\nИсс-итт шо дара-кх сан хӀетахь.\nТхоьгахь дукха нах соьцура, цкъацкъа бархӀ-итт а нислуш, Сибрехара цӀа вогӀу-вогӀург: тхан дас , рагӀу санна, дехха цӀа динера, масех чоь а йолуш. Суна хӀетте а вижа меттиг а ца кхочура цкъацкъа, поднара кӀел ца вижича.\nНохчийн хӀусамашкара суьйлий дӀа ца боьлхура. Девнаш хуьлура, лиэтаршца, милици а йогӀуш.\nОха, бераша, суьйлишна иштта йиш локхура:\nСобирает шмотки, – олуш.\nНах буьйлабелла лелаш хуьлура, марабетталуш, буьйлуш, боьлхуш. Синкъерамаш а хуьлура дукха, хӀора буса бохург санна, зударий а кхуьйллуш.\nКов-керташ а дацара. Цхьа зӀуй хуьлура, керт ю, бохуш, тӀекӀелдоьттина, коьвна метта – гӀуркхаш а.\nПенаш поппарх хьаладуттура, белхи а бой, дехьа-сехьа аннаш а лоцуш. Тхоьвна тӀе эрз буьллура я Ӏаьржа кехат тухура, тӀехула охьа реканаш а етташ.\nХьаьаш хуьлура массеран а керташкахь дӀайийна, ятта гӀабакхаш а.\nДукха варраш а дара, дӀаоьхучу суьйлишкара схьаийдина.\nДерриг а тхуна – берашна – ма-дезза дара-кх, ядо хьаьжкӀа а, гӀабакх а хуьлуш, ма-луъу хехка варраш а.\nЦхьана гӀулкхана доьлхучуха, урамехула цхьаьний хьаладуьйлалора тхо, берзинчу когашца чан а гӀиттош, кхо-виъ цхьаьна а кхетий. Юккъера цхьаъ лулахойн керта эккхара цӀаьххьана, хьаьжкӀаш яха.\nКхано юха, иза чет дуьзна ваьлла хир ву, аьлла, хеттачу хенахь, юхадоьрзура тхо, лечкъина Ӏаш волу накъост тхайх схьакхетийта.\nТӀаккха дуьйлуш, даккхийдеш, тхайн хьаьжкӀаш а оьций, Ӏин чу дӀадоьлхура. Цигахь йоккха цӀе а латайой, хьаьжкӀаш йоттуш, ловзуш, лиэташ, ши-кхо сахьт а доккхий, Разор чохь луьйчура, геш тӀулгех а хьекхалуш: хи жима дара, хьаккхолгел лакха а ца долуш.\nЮха сарахь дов а хуьлура-кх кертахь, вир чу ца деъний, аттанна сух ца даьккхиний, котамийн куьркан неӀ дӀа ца къевллий, бохуш, бабас суна тӀаьхьа Ӏаса а кхуьйсуш.\nӀаса схьа ца кхетара – со раз-пурх уьдура, нийсса дуьхьал дӀа а ца водуш.\n– Куьркан неӀ тӀекъовла, хьуна Дала жоьжагӀати ма яларг! – мохь тухура бабас тӀаьххье а, шен девнех гӀуллакх ца хилча.\nБуса-м дӀадоьрзура девнаш, баба ламазан кхакхан тӀехь набарна а теӀаш. Со а хуьлура тоххарехь гӀенаш гуш, чохь сискал аьтта шурин кад сайн дегӀах дӀа а тухий.\nӀуьйрана юха бабас ша сецавора со, хӀума яъалц чуьра ара ца волуьйтуш: «Сарралц мацалла ваьлла лелар ву кӀант, лелий яла!» – сан нене мохь а бетташ.\n– ДӀавахийта, дӀавахийта, эхь дац хьуна цунах! – олура нанас.\nДа суна ган а ца гуора буьйсанна бен я Ӏуьйранна – иза цхьанхьа балхахь ву, бохуш, дуьйцура, суна мичахь ву-м ца хаьара.\nЦуьнан когахь хуьлуш хилла керзови эткаш, тужуркий, лергаш долу куй-м дагабогӀу суна тахана а. Эткийн бертигаш охьакарчийна хуьлура, дехьа-сехьара лоламаш а гуш.\nАс сиха-сиха пуьташ буттура бабина а, нанна а: кхела лазаяьллий, чуо лозий, кхин-важа олуш. Цкъа-м, бакъдерг аьлча, бабина гучувелира со, ас сайн корта богу, аьлча, бабас хьаьж тӀе куьг а диллина. ТӀаккха бабас арз дуора суна дадига, кхин чӀогӀа хӀума а ца олуш, мелла а шега ладогӀийта дагахь.\n– Схьавоьл цкъа кхуза! – тӀечевхара дада – хьий мурзавец хьо, вон мурзавец, – олуш.\n– КӀанатана ма тохалахь! – мохь болура бабига, цӀей-молхий ца оьккхучу дуьненан тӀаьххьарчу тӀамехь туьраца гӀазот даккха дезаш ву бабин кӀант! – олуш.\nДадас лерг хьовзош санна – лерг буйна а лоций, – буй хьовзабора:\n– ХӀинца муха хета хьуна! – олий.\nАс мохь хьокхура, баба дадех лата а хьодуш.\nЦерг я кхела лозу, аьлла, ас куьйгашца бат къовллушехь:\n– Нана яла цуьнан, хӀун де ас, хӀун еза хьуна, кхела хӀун йиъча соцур яра? – хоттура нанас, сан хӀилланаш девзаш, ас церг лозу моссаза олу.\nАс гуттар а юучуьн цӀе йоккхура: нитташ чубоьхкина ахьаран галнаш, цӀий а йолуьйтуш, кхерзина картолаш я хингалш, олий. Дукхахьолахь, картолаш кхорзура суна, уьш а – гӀуллакхаш дукха долуш, нана йиц а лой – цӀияларна метта, яьгна а хуьлуш.\nТӀаьхьуо и кхидолу «лазарш» дӀадехира ас сайца долу, кхела лазар Ӏадда а дитина – иза атта гучу ца долура: массо а кхела Ӏуьрг даьлла я яхкалуш хуьлура сан, вукху берийн санна.\nЦхьана Ӏуьйранна иштта, кхела лозу аьллехь хӀун дара-те, бохуш, хьала а ца гӀоттуш, Ӏуьллуш вара со, ойланаш еш: сан классерчу кӀанта итт соьмах вилспедан ши педаль, руль, зӀей, тӀехьара охьахуург лур ю аьллера суна. Рама сан йолуш яра, ши чкъург Гехи-чуьрчу сайн шичин Хьатойн юйла хаьара суна. И шиъ ас, суо нанас цига вигча, автобусахь схьайохьур яра.\n– Хьо хӀун деш Ӏуьллу, хьалагӀатта цигара, мотт дӀабаккхийта! – элира нанас, цхьана хӀуманна-м чу а еъна, ша юха арайолуш.\n«ХӀан-хӀа, лур дац нанас итт сом. Бабас-м дала мегара, ала эхь ца хетча», – хьаьнгара-муха доккхур дара-те и итт сом, бохуш, дӀасакерчаш Ӏуьллучу суна, гӀайби тӀехула таттабелла ирхбоьдуш и нана боккха меза ги-кх, кӀарула-Ӏаьржа, берстина баттӀа боллуш. «Вай-й, кхунах хӀун дийр дара-те хӀинца, цхьаъ дан-м ма дезий кхунах хӀета а, вета а!» – дагадеанчу ас, оцу сохьтта шина пӀелга юкъе ма боьллий меза-м, берашна цхьанна чета кхосса я цхьа къулхьоза дан дагахь.\nКатоьххана дӀа арахьаьддачу суна, баба ги-кх, малхе а хиъна, гуттар а санна, шен месашна машадаьтта хьокхуш, юха ахкарца уьш шаръеш, Ӏаш. «ХӀа-а, йита ахь, меза хьаха бу ас бабин коча кхуссур!» – велар иккхира сан:\n– Баба, Ӏуьйре дика йойла хьан, хьо хӀун деш ю! – ма эли ас тӀаккха, цкъа а ца аьллачу беса, эсала, кӀеда.\n– Со хӀара ши-кхо чо нисбан гӀерташ йоллу-кх, – элира бабас.\n– Собар, собар… меза бац суна гушберг…меза бу хьуна, баба! – цецвелира со, бабина охьа тӀе а таьӀаш.\n– Ахь хӀун дуьйцу, ва бабин бурсакх, меза муха хуьлу бабина! – баба шек а ца елира.\n– Пхьа буьллий ахь соьца, баба, итт соьмана, суна меза карабахь, ахь суна….\n– Итт туьмана-м буьллу, хьуна лаахь – ткъа туьманна а! – элира бабас, – суна Казахстанехь а ца бина меза, нах мезаша буучу хенахь а! – аьлла.\nАьтто куьйга бабин месаш а кегош, аьрро куьйган пӀелгашна юкъехь Ӏаьвдина болу меза бабин коьрта тӀе кхоьссира ас:\n– Хьажал, баба, кхуьнга! – олуш, меза дӀа а гайтина.\n– Гайтал, гайтал, – меза соьга бӀостанехьа дерзийначу куьйга тӀе а биллийтина, – вай, хӀара-м цхьа бӀотӀа ю, меза аьлча а… дера бабин кӀентан цӀий дика-м ду… со бер долуш, цӀера дахале бина-кх суна кху тайпа меза, – элира бабас, «пухӀ», аьлла, аркъалчу куьйга тӀера меза дӀа а кхоьссина.\nСан хӀилла чекх ца делира – со ийшира.\nТуьма-м иштта а делира суна бабас, дерриг цкъа схьа а ца луш, пхи сом луш, юха кхо сом, тӀаьххье а ши сом а делла.\nАс оцу сохьта доьхкира-кх, дисинчух пистонаш лоьлхуьйту тапча а эцна сайна.\nОцу тапчанах цул тӀаьхьа, йоккха ӀалагӀож а хилира-кх, со дӀавига милици а йогӀуш.\nШаладина йиший-ваший дара тхан классехь, цкъа а цхьаьнгге а дист а ца хуьлуш, ӀиндагӀ санна, цхьаьнцце а уьйр а йоцуш, шаьшшиъ лелаш. Памили Шалаев яра церан – Шалаев Межид, Мелижий.\nДа воккхо стаг вара, сельсоветехь болх беш а волуш. Сикиртар олура цунах наха. Иза а вара-кх иштта, и Сикиртар, шен ши бер санна, ахь Ӏуьйра дика я дедика дарх, бӀаьргашца хьо вустар бен, дуьхьал цкъа а вист а ца хуьлуш.\nЦеран бен хӀетахь ков а дацара тхан юьртахь – догӀа туху ков я церан санна, лекха керт а.\nКов дийнахь а тӀехь, догӀа тоьхна а хуьлу бохура церан, мила ву, аьлла, хаьттиний бен, цхьанне а схьа а ца доьллуш.\nВон хӀума шайтӀанера ду бохург, бакъ ду-кх хьуна, ца хилча, суна мича дагадогӀур дара ШалаевгӀарна хенакӀур ян ваха, юккъера уьш а къастийна, дехьа Эдал-Солта воллушехь, и шен вир – хӀуьттаренна санна – гуттар а тхан саьнгал чу дӀадоьхкуш волу, тхуна буьрканах ловза меттиг а ца юьтуш.\nВир, аьлла, цхьа хӀума хилла делара и вир а, юхе ваха, хьовха, уллохула тӀехвала а йиш йоцуш, цхьа саьрмик бара-кх.\nВаллахӀ, суна сайна а-м ца хаьа, и ШалаевгӀар сайна дага хӀунда баьхкира цу сарахь, ша оцу шина берана а, церан дена а дог эттӀа ца баьхкинехь…\nКатоьхна хьаьдда – дӀавижа хан тӀекхачале – сайца Батаев Русланний, Шамсий а эцна, ШалаевгӀар дӀабийшшалц церан бешахь тебна а Ӏийна, коран уллерачу дитта тӀехула тай сехьадоккхуш, буьхье тӀулг а оьллина, тӀаккха, меллаша: «ТӀак-тӀик» – шозза тухуш, собар деш, юха а шозза тухуш, хенакӀур ян йолий хьуна оха царна, хӀинций-хӀинций церан да тӀаьхьаволу-кх тхайна, моьттуш, дӀадовда кийчча, охьа а таьӀна.\nЦхьа а ара ца волу-кх. Я стогар а ца лета, гӀовгӀа а яц-кх!\n«Ай-й, хӀара хӀун ду-у!» – цкъа цец а девлла, юха хаддаза хенакӀур лаьллийн хьуна оха царна, хьо хӀун деш ца воллу, саццане а саца ца еш.\nЦӀийна маьӀӀехь цхьа хӀума хьовш санна хийти-кх суна бодашкахь, гучуйолуш, юха дӀайовш, бӀарлагӀа санна. ХӀа-а, хӀара Межид ву-кх хьуна тхан классера, дагадеъна, хьалхий-тӀаьхьий чуйолла ши пистон а кечйина, цхьаъ чу а юллуш «тӀох-тӀох», аьлла, тапча ма яссий аса-м тӀаккха, виснарг а Межид кхеро дагахь. Цхьа гур-гур даха-кх дӀа, ханъялале чохь маьхьарий а довлуш.\nОха кӀур бира, церан хьаьаш а кегъеш.\nШоллагӀчу дийнахь, канала чохь тхо луьйчуш дохкуш, тӀехьа цӀа долу машен хӀоьтти-кх схьа, шопарна юххехь Ӏаш милцинер а волуш.\nТӀехьа чохь дада а хиллера. Лаххьийна даьхьна машен чу ма-кхиссий тхо-м, уьстагӀий санна, лестош, юха сельсовета хьалхахь охьа а дохуш.\nТхо чудигира, сельсовета чу, цхьацца вуьгуш, вуьйш сени чохь а латтош.\nДада чу ца ваийтира.\nБухахь кхин ши милцо а хиллера, ШалаевгӀеран да а волуш.\n– Тапча хьенан яра шун? – хаьттира.\n– Сан ю, – элира ас.\n– Мичара яьлла хьуна тапча? – хаьттира.\n– Кхо сом а делла, туьканара эцна-кх, – элира ас.\n– Муха кхо сом а делла?! – тӀечевхира.\n– Цунах кхин деха-м ца доьхура, – элира ас.\nМилцо Шаламовн дега хьаьжира.\n– Бакъдац, – элира Шалаевн дас – я знаю этот звук, ни раз слышал, – олуш.\n– ХӀинца мичахь ю хьан тапча? – хаьттира милцочо юха соьга.\n– Чохь ю-кх, – элира ас.\nДадий, милцой тапча схьаян вахийтира.\nТӀаккха со – вуьйш сельсовета чохь а буьтуш – ШалаевгӀеран керта дӀавигира милцоша, Межидан да а волуш цхьаьна.\nИза цкъа а вист ца хуьлура.\n– Дийцал, хьо мичахь лаьтташ вара я Ӏуьллуш…тапча стенга хьажийра ахь, хьуна хӀун гира?\nАс дӀадийцира, тапча хьажийна меттиг а гойтуш, сайн дайна урс а дуьйцуш цу буьйсанна.\n– Моссазза кхоьссира ахь? – хаьттира цо, баца юкъехь цхьаъ лоьхуш а волуш.\n– Кхузза, – элира ас.\n– Цхьа а охьавуьйжирий?\nАс «хинтӀ» дира, велар хьодуш.\nБаца юкъара цхьа хӀума схьа а эцна:\n– ХӀара ду-кх хьан урс, – аьлла, сан коьртах тӀара туьйхира милцочо, – яхийтта кхузара, кхин вон ма лелалахь! – олуш.\n– Сан тапча?\n– Хьан тапчий… тапча оьшу хьуна? Къонахчун масех ма хуьлу тапча! – сан тапча схьа а кховдийна, вукху милцочуьнца дехьавелира иза: «Да нет, – хезира суна, – не было, у вора шапка горит… какой пистолет, ахь хӀун дуьйцу…» – олуш.\nСарахь дада волчу нах баьхкира, тхан гергара нах, юьртахь ас боккъал а йолу тапча кхиссина, боху, мотт-эладита а даьржина.\nСо-м бабас гучуволуьйтуш а вацара, дадех ларвеш, шен букъ тӀехьа къайлаваьккхина.\n– Ван хьанах, мича тайпана ву и Къур-Махьма? – хаьттира тхан дешичас.\n– Къур-Махьма яц цуьнан цӀе, Махьма ю, – элира дадас, – тайпана нашхо ву ша-ма боху цо, – аьлла.\n– Хьан-сан десар вац-кх иза-м цхьа а нашхо, велахь, эцца дехьа – Рошничу, Гихчу, Шалаже, Янди-кӀотара я СемаӀашка шен нашхой болчу Ӏаш а хир ма вара, ворхӀ юрт а хадийна, цхьа пӀелг санна, ша цхьаъ, кхечу тайпанашна юкъехь а ца Ӏаш! – карзахвелира тхан дешича. – Цхьа йовсар ю-кх, бийца лам а я гайта кха а доцуш. Со иза мила-хӀун ю, мичара яьлла хьожур а ма ву, Дала мукълахь!\n– Бехк вайн бу-кх, – элира дадас, – нах шайн чохь Ӏаш бара, вай битинехь, – аьлла.\n– Бераш ма ду уьш, бераш! – дешичас тӀе а ца дитира.\nЮха, бутт баьлча – бутт кхочуш а бацар-кх, ши кӀира дара моьтту-кх сунна, цхьана Ӏуьйранна ШалаевгӀеран цӀийнан корех раз-пурх диттина аннаш тхуна гича: уьш цхьаьнгге а ду-дац а ца олуш, дӀабахана хиллера буьйсанна, юьртдега шайн цӀа дӀадохка а аьлла.\n– Цхьа боьха хӀума хилла, да хьакхийца валларг, – элира тхан дешичас, мелла а ханъяьлча, – вай цӀера а дахале Ӏедалан цӀарах нах бойуш лелла, ша гучуяларна кхера а елла, едда кху юьртара, – аьлла.\nДада цул тӀаьхьа сох лата а ца гӀоьртира, кхано юха, ас лулахойн синкъерам бохийча, дешичас кӀелхьара ца ваьккхинехь, сайх хӀун хир дара-м ца хаьа суна, бакъдерг аьлча.\nСан бехк болуш хӀума а дацара хьуна уьш цхьа а, и баккхийнаш бац, уьш лартӀехь цахилар дара-кх, цара догъэтӀор… со синкъераме хьажа ца мега, лулахойн чохь а хилча, я, гуттар а, тхо буьрканах ловзу меттиг дӀайоккхуш, Эдал-Солтас шен вир хӀунда доьхкуш ду тхан саьнгал чу дӀа!\nИ дара-кх и дерриг а, оцу ШалаевгӀеран дас, шен дедика дича, дуьхьал «бур-бур», аьлла, цхьа а дош цаалар а долуш.\nХӀара Ӏай дара, ло догӀучу буьйсанна; цхьа тӀеда ло дар-кх иза, хи санна, тӀеда.\nЛулахойн чохь синкъерам бара.\nСо чу ца вуьту-кх.\nШозза-кхузза, лерг а лаьцна, чуьра аракхоьссира со церан кӀанта, тӀаьххьар а – ластийна ваьхьна – лай юкъе бертал а тухуш.\nАс къа-м дийхира цунна, гена а ваьлла, цо тергал а ца дир-кх, со ван а воцуш санна. ТӀаккха ас Ӏуьргара цхьогал даьккхира-кх царна, неӀ дӀакъовлуш, туьнталгах чу кӀур а хецна.\n«Дарга-дирга, дарга-дирга!» – синкъерам уггар а мӀакабаьллачу хенахь, ас, меллаша вахана, неӀарний, гуранний тӀера ши чӀуг яц – догӀа тоха оьллина йолу, – и шиъ сераца къевллина, чӀоггӀа дӀа ма йихкин хьуна, церан чуьра стаг ара ца валийта. Юха, йол яц, горгам еш, иза лайла а хьекхна, хатт санна, тӀадийначул тӀаьхьа, таӀӀийна яьхьна туьнталга чу ма-йоьллий ас и йол, туьнталгах кӀур ара а ца болуьйтуш, цӀа чу хьовзийта.\nӀалелай, цигахь даьллинарг тӀаккха, цӀе яьлла моьттуш. Цхьа гӀовгӀа иккхин хьуна, цхьа маьхьарий девлин хьуна цаьрга, ва Делий, Пайхамар, бохуш, коран бӀаьргаш а кегдеш.\nСо, ведда, тхан божал чу а иккхина, аттанна хьалхахь, хьаьвди чу охьавижира.\nМассо а кхойкхуш вара, цхьаьнга кхойкхуш, юха вукхуьнга.\nТӀаккха къа деха долийра, хӀара диначуьн ворхӀе а да хьакхийца, бохуш.\nНана а яра соьга кхойкхуш.\nМассо а со лохуш вара.\nСуна Ӏуьллу-уш, цхьа ханъяьлча, набкхетта хилла хиллера. Шел а велла, самаиккхича, со ведда, дешича волчу хьалавахара.\nЦарна а хууш хиллера синкъерамехь хилларг – дада веъна хиллера цаьрга, со лоьхуш.\nДешичас тӀаккха шен йоӀ яхийтира тхоьга, со тховса шайгахь хир ву, аьлла, дӀаала.\nВай-й, Дела, ваша ма чӀогӀа вийлира-кх цу буьйсанна, иза дага муха деара хьуна, бохуш, юха-юха а воьлуш:\n– Цхьа кӀант ву-кх хьо, цхьа кӀант хилла а ца Ӏа-кх – цхьа борз ю-кх! – элира вашас, къевллина со маравуллуш, суна кхо сом а делла.\nЮха, со цӀа валош а веара иза Ӏуьйранна, дадига суна дов ца дайта.\n– Кхуьнах стаг хир ву хьуна, – элира цо дадига – пурба дац хьуна кӀантах пӀелг Ӏотта… Со лолда хьан, ала, изза ца дича, кхин хӀун дан догӀура кхуо? Бакъ дина-кх, хӀара вац тӀаккха жима стаг, шен кийрахь дог а долуш! Кхул а вацар-кх со, сайл пхи шо йоккха лулахо а езаелла, буса церан корах чухьажа оьхучу хенахь!\n– Цхьа суй бу-кх бабин кӀант, цхьа суй, – элира тӀаккха бабас, ваша дӀавахча, – бовр а ца хаьа я богур а ца хаьа! – аьлла.\nЮха, кхано, денош девлча, дадас цкъа дов а дина, тӀаккха хьаьстира со, ишттаниг кхин ма делахь, олуш.\nЮха и вир… хӀа-а, вир диц ма луора суна, цхьа минот ца яьллехь.\nӀалелай, сийдоцуш дари-те и вир аьлча, ВаллахӀ дар-кх, дукха сийдоцуш-м иза!! Тоьара говрахь я вираца – тӀехиъна а, гӀаш а – тхан урамехь стаг гучувала, ша ма-даддалу додий, гӀаьттина бага а хуьлуш, «Хьо-окъи, хьо-къи!», – мохь а оьхуш, тӀекхетар-кх иза царна, жӀаьло санна, ка а етташ.\nСаьнгал чохь буц сийна хуьлу, бохуш, доьхкура иза Эдал-Солтас тхуна хьалхахь дӀа, тхан буьрканах ловзу меттиг дӀайоккхуш. Цундела оха къиза де а хӀоттадора-кх цу вирана, тхан кертал чоьхьа дӀа а левчкъий – нахана ца гайта, – цигара схьа тӀулгаш детташ.\nТӀулг моссазза кхета, карзахйолура ишак, корта охьатаӀабой, раз-пурх мийраш а кхуьссуш.\nЦкъацкъа дужура вир, мийраш дукха лакха кхоссарна, перс а оьккхий.\nЦкъа иштта – я аса хеда, я хьокха схьаболу, хиэташ – тхо виранна тӀулгаш кхуьссуш дохкуш, коьртахь холхазан куй а болуш, кечвелла, вета болчу чоийца – хаьн тӀехь жима шаьлта а кхозура, – говрахь цхьа стаг вели-кх хьуна гучу, цхьана курачу, сеттачу говрахь.\nВире мохь бала безий хьуна тӀаккха – иштта а оха хьийзина долчу, – эмкалан санна, бага а гӀиттош. Вир меттахдалале охьахьаьддачу ас – цуьнан тидам артбеллачуьра, – хьокха болччохь дикка урс тесира асанна, вир тохаделча, аса хедар а йолуш.\nВир: «Хьо-къи-хьокъи-хьокъи!» – аьлла, говрана тӀехьаьдира, жӀаьла санна, кхисса-кхиссалуш, чами санна, гӀаьттина бага а йолуш.\nАса хедира, пуржин санна, хӀазарш а хуьлуш.\nГоврахь верг, шек а воцуш, хьоьжура, говран чаболехь гӀодаюкъ дӀаса а сеттош. Вир, ма-даххалу, жӀаьла санна, кхоссалуш, накха некхах тӀекхийтира говрана, хьерадаьлча санна, ка а етташ.\nГовр тӀехьарчу когаш тӀе юьйжира, стаг охьа а кхеташ.\nВир тӀера ца долура.\nГовр агӀор керчира, стеган ност бухахь а юьсуш. Тхо массо а кхеравелира, довда дагахь, хьала а лилхина.\nСтаг говрана уллера схьатекхаш гира тхуна, вир, говр хьерчаш а долуш. Эххар а, хьалагӀаьттинчу стага – коьртахь куй а бацара, – цкъа вужуш, юха гӀоттуш, гӀеххьа гал-гал а вийлина, озийна, халла схьаяьккхина шаьлта, вирана гайх Ӏитта йолийра:\n– Хьо диса хьайн да велла, Сталинан лагершкахь пхийтта шо доккхуш а ца лайна ас хӀара гӀело! – бохуш, юха-юха, юха-юха а Ӏуьттуш.\nСтаг верриг а къарзавинера, цӀеш схьа тӀедеттаделла.\nВирах кӀелхьараяьлла говр, дуьрстан цхьа га а хаьдда, мераӀуьргех хур а деш, иза хӀун дара-а, бохуш санна, цецъяьлла лаьттара, ерриг эгаеш, бӀаьргаш а къарзийна.\nНах а бара маьӀ-маьӀӀера тӀегуллуш. Тхо, декъалуш, кхаа-еа агӀор дӀасадевдира, гучудовларна кхера а делла.\nЭдал-Солтас цхьана баттахь лелийра и шен аса, урс тоьхна, хадийна ю аса, тешнабехк бу шена бинарг, бохуш, массаьрга а аса дӀа а оьхьуш.\nТхо а лиэдира, цхьацца воккхуш, юха вовшахтухуш, цкъа чехош, юха а хьоьстуш.\n– Сан ден-несар, ваши, и хьан вир цкъа а гина ма дац суна, – элира, тхан кхелахо Изновр, кӀаж вахана, вела а луш.\nЭдал-Солтас шена керла вир ийцира цул тӀаьхьа, цициг санна, эсала а долуш. Бакъду, тхан саьнгал чу дӀа-м ца доьхкура цо иза цкъа а, шен хьалха хилла вир санна.\n– И ша эцна вир шух ма чӀогӀа лардо-кх цу Эдал-Солтас, – олура тхоьга Абраила кест-кестта.\nАбраил аьчк-пхьар вара, говран ленаш а, пеша чу хьакха аьшкалш а, зӀе а, кхин хӀумнаш а еш.\nОха цкъа ленаш лачкъийнера цуьнан. Юха, царех хӀун дан деза а ца хиъна, дӀа а даьхьна, дӀаделира, оха лачкъийнера, аьлла.\nАбраилна тхо дукхадезара хӀетахь дуьйна.\n– Ца хаьа, Ваши, – олура оха, – хьалхалера вир сийдоцуш-м яра цуьнан, – олий.\n– Дера яра-кх дукха сийдоцуш-м и ишак, – олура тӀаккха Абраила, тхуна тӀетовш, – цундела шен керла вир лардо-кх Эдал-Солтас, саьнгал чу дӀа а ца доьхкуш…иза хӀун ду-те цуьнан? – хоттуш тхоьга.\nТхо дист а ца хуьлура.\n– Ээ, Дала дита-кх шу, шу дита Дала, барт хилалаш вовшийн, хӀинца санна, барт хилалаш, – тхан коьртех куьг хьокхуш, месаш яхъелла я ца яхъелла толлуш: еха месаш гича, хьенан-мила ву ца хоттуш, корта бошура цо оцу сохьтта, ша моз дууш воллуш санна, воккха а веш.\nМаржа, ма дика нах а бар-кх уьш бан-м, чӀогӀа дика нах, ткъа хӀинца, ма … хӀинца дерг ма дийцалахь, дӀадиталахь хӀинца дерг….\nБераш буьрканах ловзуш го суна, кӀанте кхайкха кевл араваьлча.\nКху чуьра и кӀант а ву, кӀур эккхийтина хьийзаш.\n– Схьавоьл, хӀей, хьо леларг! – куьг ластадо ас кӀанте.\nКӀант схьахӀутту, лаьтта а хьоьжуш.\n– Хьий, мурзавец хьо, вон мурзавец! – олу ас (и дош дех дисина суна,) нанина хазийта санна олу, кӀантана чӀогӀа тӀе а чевхаш, – хьада дӀавало чехка, бабас хьайга хӀун боху хьажа! – олий, лаьтта охьа ког а тухуш.\nКӀант цкъа велавала гӀурту, юха велавала а ца хӀуттуш: тхойшиннан юкъера барт гучубаларна кхоьру иза, ден-кӀентан ша-шах санна, дегнашца хуьлу къайлаха барт, ден-кӀентан дегнийн уьйр, маржа, ден-доьзалан вовшашца хьерча цхьа шатайпа аьхна марзо…


RWB: Нохчийчоь а, ГIирма а къевлина ю критика ян мегачу нахана\nПрезидент Путин Владимир.\nПутин Владимира куьйгалла а деш, RT а, Sputnik а санначу зорбанан гIирсашкахула шорбеш ю Оьрсийчоь шен пропагандин маша.\nRWB :"Нохчийчоь а, ГIирма а къевлина ю критика ян мегачу нахана"\n"Доза доцу репортераш" (RWB, Reporters Without Borders) дуьненаюкъарчу вовшахтохаралло хIора шарахь арахоьцучу пресса маьрша хиларан рейтингехь 180 пачхьалкхана юкъахь Оьрсийчоь ю 148-чу меттехь. И меттиг Оьрсийчоьно дIалоцу дикка хан ю. Бахьана кхеташ ду, яздо "Iамеркан аз" Iамеркан зорбанан гIирсо.\nЦIахь маьрша аьзнаш дIа а лакъийна, Путин Владимира куьйгалла а деш, Оьрсийчоь шорбеш ю шен пропагандан маша, RT (Russia Today) а, Sputnik а санначу зорбанан гIирсашкахула, дуьйцуш ду "Доза доцу репортераша" кечдинчу рапорта тIехь.\nМедиан гIирсаш а, журналисташ а маьрша хиларца доьзна хьал сингаттаме ду, хета рапортан авторшна: "Советан Iедал доьхначул тIаьхьа цкъа а ца хилла тахана санна дукха чубоьхкина журналисташ а, блоггераш а. Зорбанан гIирсаш коьртачу декъана Кремлна муьтIахь болчу олигархаша Iуналла деш а болуш, Iаткъам алсам болуш бу цхьацца талламаш бан гIертачу йозаш йоцучу прессина а, журналисташна а".\nРейтинго гойтург 2017-чу шарера хьал делахь а, цу рапорта тIехь хьехош бу тIаьххьара Оьрсийчохь хилла хиламаш а: "2018-чу шарахь президентан харжамаш тIекхочуш цхьацца кепара дуьхьалонан акцеш хиларна, Iедало чIагIдина интернетана тIехь контрол яр. Iеделан векалша тIелатар долийна мессенджершна а, керла низамаш тIе а оьцуш, Iаткъам алсамбаьккхина лахаран системашна а, сайташна хIиттийначу блокех тIех вала аьтто бечу системашна а.\nТаIзар шайна дийр ца хилар хааро а, журналисташна тIелатарш дан аьхна хьелаш кхоьлларо а, йозуш йоцчу редакцешна кхерамаш тийсаро а вуно синтем байина махкахь. Нохчийчоь а, ГIирма а къевлина ю критика ян мегачу нахана".\nШен дешархошна бакъдерг дийца гIертачу журналисташна ницкъ бина хиларх лаьцна дуьйцу кхечу зорбанан гIирсийн бакъонаш ларйочу "Журналисташ ларбон комитет" вовшахтохаралло.\nКху шарахь Екатеринбургехь, корех чу а воьжна, велла "ЧВК Вагнера" олучу долахь йолчу тIеман компанин Шемахь байинчу нахах лаьцна яздеш хилла журналист Бородин Максим, йиттина "Областная гезетан" коьртачу редакторна Полянин Дмитрийна. Цуьнан газето яздора гIалан коммуналан бахамехь вовшен машенаш ягош а, гаранаташ лоьлхуьйтуш а, лаьттачу девнех лаьцна.\nМоскох хIара шо долалуш талламаш бира "Исламан пачхьалкх" тобанан тIемало хиллачу стагца интервью The New Times журналехь зорбане яьккхинчу журналистан Никулин Павелан хIусамашкахь. Дуккха а журналисташа а, бакъонашларъярхоша а тидира Оьрсийчоьнан лерринчу сервисийн и гIулч шаьш кхеро гIортаран акт санна.\nШайн юкъараллин декхар долуш санна журналистикехь болх бечу репортерашна луш яц информаци. Оьрсийчоьнан юкъараллера гIортор хуьлуш а бац и нах. Цу пачхьалкхехь цхьа кIеззиг дакъа бен дац, бозуш боцу медиа гIирсаш а, маьрша зорбанан гIирсаш а хила беза аьлла хеташ.\nИштта хIоьттинчу хьолехь Вилсонан Центран Кеннанан Институто Вашингтоне кхайкхинера цхьамогIа Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсийн куьйгалхой. Цара дийцира шайна балхахь Iитталочу халонех а, 1990-чу шерашкахь санна махкахь хийцамаш хиларан фактор хилла дIахIуттур ю-яц журналистика Оьрсийчохь бохучух лаьцна а.\nВашингтонерчу Вилсонан Центрехь къамел вовшахтоьхначу Пархоменко Сергейна хетарехь, Iедало ши некъ бен ца буьту зорбанан гIирсашна: болх бечура совцар я ахча деха шайна тIе бахкар.\n"Итоги", "Вокруг света" журналиийн коьрта редактор хиллачу Пархоменкос билгалдоккху федералан а, регионашкара а Iедалш доцург, ша буьйцурш цу Iедалшца боьзна бизнесхой хилар. Ткъа гуттар а девзаш долу газет я журнал ахча деха дагIа дезаш хуьлу Кремлца боьзначу олигархашна тIе. Ткъа уьш, Пархоменкос дийцарехь, Оьрсийчохь масийтта стаг ву, масала, Усманов а, Мамут а.\nВашингтонерчу дискуссехь дакъалаьцначу Republic медиа гIирсан коьртачу редакторна Кашулинский Макcимана хетарехь, авторитаризман хьелаш махкахь делахь а, Оьрсийчуьра журналистика елла яц.\nТкъа "Медиазона" интернет порталан коьртачу редакторо Смирнов Сергейс билгалдаккхарехь, журналистийн болх дукхачу хьолехь беш ву цуьнан YouTubeр-чу канале язвелла 2 миллион стаг волу оппозицин жигархо Навальный Адексей, яздо "Iамеркан аз" портало.\n"Доза доцу лоьраш": Мьянмехь вийна 6700 бусалба рохIинджа\n"Доза доцу репортераш": Кху шарахь 65 журналист вийна\n"Новая газетан" журналист Феруз Оьрсийчуьра дIавоьду\nДешан маршонан рейтингехь 148-гIа могIа дIалаьцна Оьрсийчоьно\nСоьлж-ГIалахь кIант вайначу дагестанхочо орца доьху Кадыровга\nОМОН-ан белхахойх тийсавелла Москвара студент лаьцна\nНохчийчоь-2020: Iазапаш, нах байъарш, лерина операцеш\nОьрсийчуьра вада веза, караводахь хIаллаквийр ву иза 80 %\nСан дала жоп дац 20 %


Стаг верна бехке вина нохчо Итале дIавала пурба делла Германино\n2017-чу шарахь 22 шо долу италхо Чьятти Никколона йиттина Нохчийчуьра схьаваьлла 28 шо долу Бисултанов Расул Италига дIавала сацамбина немцойн кхело, хаамбина Il Fatto Quotidiano ресурсо, Италин арахьарчу гIуллакхийн министраллана тIетевжина. Германин кхелахоша динчу хьесапна шаьш реза ду аьлла, билгалдаьккхина министраллехь.\n2017-чу шеран Марсхьокху-баттахь Каталонин Льорет-де-Мар гIалахь вийна ву Чьятти. Цунна тIелеттарг кхоъ вара. Йиттинчул тIаьхьа комехь лаьттира иза, цул тIаьхьа велира. Видеокамерех пайда а баьлла, карийна зуламхой, лецира.\nБехкевечух цхьаъ ву Нохчийчуьра вахархо Бисултанов. Масех шарахь Страсбургехь мухIажаран статусехь хан яьккхина цо. Латархойн спортехь хьуьнарш гойтуш хиллера цо Францехь. Жоьпалле озийна важа шиъ – Магамадов Мовсар а, Хабатов Хьабибулла а кхело эххара а маьрша витира.\nХIетахь Италин арахьарчу гIуллакхийн министр лаьттинчу Альфано Анджелинос кхайкхам бира Испанин Iедалхошка, бехкечарна таIзар дархьама шайн ницкъ кхочург де аьлла. Ишта ша реза вацар дIахаийтира цо, шиъ дIахецарна.\nОцу юкъанна кху шеран Мангал-батте кхаччалц Испанерчу набахтехь латтош вара Бисултанов. Иза набахтехь латто хан чекхъяьлча, кхело дIахецнера иза. Марсхьокху-баттахь юха а лецира Бисултанов Германехь.


Соьлжа-гIалахь вайна шен кIант карор ву аьлла, тешна ву да\nСоьлжа-гIалахь вайначу Амаев Майрбекан дегара цуьнан воI варах бина хаам чуэцна полицино, гIуллакх листа дийнна бутт оьшур бу аьлла, билгалдоккхуш. "Оха дIахаийтина полицига. Тешаша мукIарло дина. "Яндекс.Таксига" а хеттарш дина хир ду-кх цара. Доцца аьлча, тхан дIахьедарца талламаш болийна-кх цара", - аьлла дас Мовладис\nЦхьанхьа "сакъоьруш" хир ву шен кIант, кеста гучувер ву аьлла, шеконаш ю боху дас шен. "Иза кеста карор ву. Со шога да ву, цундела сох кхоьруш, цIа ван ийзалуш Iаш хила а тарло", - аьлла Амаев Мовладис.\nМаршо Радионо хааме даьккхира, карарчу беттан 13-чу буса 25 шо долу Нохчийчуьра Амаев Майрбек вайна аьлла, хаамбина социалан машанашкахь цуьнан гергарчу наха аьлла.\nЙолчу информацица, видеокамерас гайтарехь, яхначу пIераскан буса "Яндекс-Таксин" Ford Fjces-2 автомобил чу хиъна, дIавахна Амаев "Японский дворик" ресторана хьалхара. Цул тIаьхьа зIене ваьлла вац иза.\nМайрбекан гергарчара "Кавказ.Реалиица" хиллачу къамелехь шаьш хаамбина аьллера полицига. Ишта цара бахарехь, шайн доьзалхочух хилларг хууш дац царна тахана а.


Seventh Pillar - Кадри Фетва\nДокторан Мухаммед Тахир уль Кадри 2010 шеран май беттан «Шаьш балархоша лерина долу фетвa a терроризм a» –т1ера цитаташ (дакъаш).\nЦо ислам 1амийнера Пакистанан Пенджаба Университетехь, бакъонан декъехула 1илманан дарж даьккхинера, ша цунна динехь законех лаьцна дош ала бакъо луш долу.\nДерриг чулоцуш йолу оцу Фетвин шоралло цхьа а шеко ца юьту муьлхха а террористийн – балархойн шаьш бакъ ду бохуш дуьйцуш долу хабарш бух боцуш хиларан. Доктора Тахира Уль-Кадрис йоккха хьалхенга г1улч йоккхуш д1ахьедо зуламхой – балархой а, цара машаречу нахана деш долу т1елатарш исламо емал-м муххале а до, зуламхой бусулбан динаре д1абевлла 1еса лора. Цул сов, тамашийна х1инццалу ца хиллачух ду, оцу балхо шена юкъа лоцу бибалан, историн, классически литература, гойту исламан къаьмний 1едали терроран г1уллакхаш юкъараллера д1адаха декхарийлахь хилар.\n«Хараджитийн динан билгалонаш массо а аг1ор къор1анан аяташца а, Элчанан ламасташца а талла а теллина юристийн кхетамца а, оха билгал даьккхина хараджиташ вайн заманан террористаш хилар».\n«Оха цкъа а ца лоьху я 1едалера а, я дуьнена юкъарчу 1едалера а, я организацешкара а тхайна дика болха, я кхин г1оле а. Оха, даима а санна, жигаралла т1еэцна и г1уллакх тхешан динан дакъа хиларе терра, кхочушдан».\n«Х1окху деношкахь террористаша шайн зуламе г1уллакхаш нахана юкъахь даржо а г1ерташ маьждигашкахь, базаршкахь, 1едалан учрежденешкахь, кхечу юкъараллин меттигашкахь а бехкбоцучу адамашна деш дерг уьзаш делах ца тешаш хилар гойтуш ду. Цаьрна д1ахьедийна ду хьокху дуьненах а, эхарте а 1ашне 1азап хьегуш хилар.Терроризм – делах цатешаран билгало ю, Исламо бохучунах цатешар ду. Магийна доцу г1уллакх ша-шен вер цу т1екхетча цуьнан ирчалле кхин а сов йолу».\n«Бакъ хила мегаш ду терроризман лардаш юкъахь меттигерчу а, къаьмнийн, дуьненаюкъарчу а факторийн дакъа хилар: нийсо ца хилар тахана бусулбанашца цхьа долу г1уллакхашкахь, гуш йолу шалха стандарт лелоp бусулбанашца яккхий пачхьалкхаша, цигара схьабевла еххачу хенан т1емаш хилар цхьйолчу пачхьалкхакахь, террористаш д1абоху а бохуш. Амма террористаш ницкъбаран а, бехкбоцу, машаре адамаш дайаран а г1уллакхашка шаьш балархоша кхийдар даьржина. Иза деш ду маьждигашкахь, базаршкахь, кхерамазаллин учрежденешкахь бомбанаш лоьлхуьйтуш, шаьш-шайн лоьлхуьйтуш, машарен адамаш дойуш, уьш адамазаллин акташ ду, динца дог1уш акташ дац. Оцу адамаша шаьш лелош дерше Джихадан буха т1ехь ду бохуш шаьш шайн бакъба г1ерта. Цуьнца цара Джихадан маь1на талхадо, нах цунах къахкабо. Дуккха а нехан, къаьсттина къоначийн Джихадах йолу дог-ойла галт1ара йоккхуш, б1аьргбодуьйту, дегнашкахь шеко динах кхуллу.Къоран а, элчанан ламастан иттанаша аяташа гайтина ду терроризм а, адамаш дайар законехь доцуш хилар. Иза даиман цхьабарт болуш т1еэцна дара 1илманчаша, тафсиран хадисан а имамаша, 1едалан органаша а».\n«Исламо шен г1уллакхаш дийцарен дара а, кхетаман а не1 даима а йиллина латтош яра, дихкина дара герзаца бакъо къастор а, кхечера ойла нийса ца ларар а, шен ойла кхечуьнга т1еэцийтар а. Кхетам цахиларо а, хьог1о а, оьг1азлоно буьгу т1аме. Уьзаш кхайкхабо г1евттинарш бу, олий. Уьзаш жоьжаг1ате г1ур бу».\n«Г1аттаман ораме буьгуш долу хьелаш аятийн а, элчанан ламастаца а, юристийн хьехамашца а хууш ду. Суьпачийн, церан т1аьхьенан имам Ханифан а, имам Маликан а, имам Шафар , имам Ахьмадан бен Ханбала а иштта кхечеран а гоьбевллачу юристийн кхетамца бина сацам бусулбан пачхьалкхашна дуьхьал г1аттамаш бар ца магош. Цу т1ехь ерриге а школийн ойла ца1 ю.»


Кадыровн гергара стаг тIечIагIвина керлачу даржехь\nКадырова Зулай а, Кадыров Рамзан а, Закриев Сахаб а\nКадыровн гергарчарна хIинца а дисина Iедалера даржаш\nГIуран-беттан 17-хь Гуьмсан кIоштан депутатийн кхеташоно дуьхаьл цхьа а воцуш меттигерчу администрацин коьрте хIоттийра Закриев Сахаб.\nХилларг харжамаш бар дацара, и стаг цу даржехь тIечIагIвар дара, хIунда аьлча иза цу дарже Лахьанан-беттан 11-хь хьалхатеттинарг вара парламентан гIантда Даудов Мохьмад а, ткъа иштта Iедалан гIантден хьалхара когаметта Тумхаджиев Iийса а. Ткъа иза сигнал яра депутаташна цунна дуьхьал бовла шаьш цабезий хоуьйтуш йолу, яздо Кавказ.Реалиино.\nСимволан кепахь кхажтасар дIадаьхьира кIоштан керла куьйгалхо депутаташ хаьржина аьлла сурт хIоттош.\nГуьмсан кIошта мехала лоруш ю Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Кхузахь ю цуьнан гӀалил арара резиденци. Гуьмсехь бизнес а, хIусамаш а, гIишлош а, кхин болу бахам а бу республикан куьйгалхочун доьзалан а, цуьнан гонерчу нехан а.\nКерла хIоттийна куьйгалхо а ву Кадыровн "доьзалера" стаг. Иза ву Кадыровн йиша Зулай яханчу Закриев Салманан ваша.\nЗакриев Салман, Закриев Сахабан ваша\nЗакриев Сахаб Ӏаларой-Эвлахь вина ву 1965-чу шарахь. 54 шо долчу кIоштан куьйгалхочо 1995-чу а, 2000-чу а шерашкахь дешна Москвахь Схьайиллина инститехь. Иза ву экономикехула Iилманан дарж долуш. Закриев болх бан волавелла 1996-чу шарахь Гуьмсан кIоштан белхан меттигийн центран коьрта инспектор санна.\n2004-чу шарахь дуьйна Закриев дIалоцуш вара Нохчийчоьнан куьйгалхочун гIуллакхийн урхаллан куьйгалхочун когаметтан дарж. ТIаьхьо цу урхаллан куьйгалхочун болх а бира цо 2013-чу шаре кхаччалц.\n2014-чу шарахь Зазадоккху-баттахь иза хIоттийра Оьрсийчоьнан федералан миграцин сервисан Нохчийчуьрчу урхаллан хьаькам. И дарж федералан тIегIанера хиларна цу хьокъехь омра динарг вара Оьрсийчоьнан миграцин сервисан (ФМС) куьйгалхо.\nРеспубликехь миграцин сервисан урхаллан хьаькаман дарж уггар ахча дохьучех лоруш ду, ткъа цига хIоттош верг хуьлу республикан куьйгалхочун уллера стаг. Тамашийна дацара Закриев Сахаб цу даржера дIавоккхучу хенахь цуьнан метта хIоттийнарг Кадыровн нуц (цуьнан йоккхахайолчу йоIан Iайшатан майра) 22 шо долу Мациев Висхан хилар.\nСахабан ваша Закриев Салман ву нохчийн парламентан гIантден хаьлхара когаметта. Парламентан депутаташна гергахь болчу наха дийцарехь, Закриев Салман коьрта декхар долчух тера ду спикерна Даудов Мохьмадана тIехь Iуналла дар. И бахьана долуш парламентехь цуьнан мехала хилар алсам ду спикерал а.\nБалхахь дIанисвина ву оццу Ӏаларой-Эвлара вахархо Сахабан вешин кIант Закриев ИбраьхIим а. 2018-чу шарахь дуьйна иза ву Соьлж-ГIалин мэр.


Ассалам-Iалайкум! Дай баьхна лаьмнаш. Шун басешкахь баьхна тхан дай, жима къам, маршонан хIаваах синна кхача бина, акхачу стоьмех шайна пхьор дина, Iаннийн басешца баьхна уьш, шийлачу шовданийн хиш а муьйлуш. Уьш баьхна, хьан букъ тIехьа, ненан гихь санна набарна а тийжаш. Уьш баьхна хьан акхачу арахь а, лаьмнийн баххьашкахь а, майра, маьршачу ненан Iаьнарехь шайн амалш а чIагIлуш.\nКурчалой-Эвла! Вожа лаьа хьуна хьалха гуора, дай баьхна юрт. Ца лаьа хьох къаста. Лаьа, хьан марахь, безаман марзонца хьо езаш, хьо хестош, ваха. Суна безаме а, гергара а ду хьан урамаш, Таьллинг-чоь, Хуьнган-йист. Суна безаме а, гергара а ю маьждиган момсарш, Нодаган шовда, эвлан юкъ, дай баьхна керт. Сан даг чохь хьо еха, бIаьргаш чохь безаман серлонца лепаш. Хьо хасто, хьаста дош суна ца карадо. Дайша йиллина, тIаьхьенаша кхиийна, тхан хьомсара деган безам, Курчалойн-Эвла.\nНохчийн кIант! Машаран цIергахь кхиъна къоман чIагIо. Хьо-м ву, лам санна, собаре, Терк санна, сиха, лом санна, майра, доьналлах вуьзна. Лаьа ала дозаллица, дош ойбуш: «Яхь йолу нохчийн къонах – къоман сий».\nЛаьара терзанахь Маьлхан серло оза. Лаьара, буьйсанан бода серлабоккхуш, Маьлхан зIаьнар карахь ловзо. Лаьара, хинан тулгIенехь лораза лела. Лаьара, маханан сихалла ойланца сецош, цунах суо дIаийна, дог ловзуш, дуьхьало йоцуш, самукъне вела. Лаьара, догIанан тIадамех керт юьйцина, мархин Iаьнарах четар дина, жималлин асанех гаьнгали бина, зезагийн тулгIенехь, ирсан марахь, сайн дахар хестош, техка.\nАрахь цIена, кIайн, ло ду догIуш. Хета массеран а дегнаш цо цIандеш санна. Керла шо деана. Массо а сатийсамехь хьоьжу хьалхахьа. Беркате догIийла хьо массарна а, массеран а барт болуш, вайн наной а йижарий ца боьлхуш! Массарна чу диканиг дохьуш, дика лаамаш, сатийсамаш кхочушхуьлуш, массеран а ирсе юьхь хуьлийла хьо, чаккхе а йоцуш.\nНана! Хьо-м еха сан даг чохь, ойланах дIаийна. Хьан безаман маргIал ас кхиадо сайн бIаьрхица, деган йовхонехь, экам, безам цунна ца кхоош, сайн са а цунна чу диллина. Хьо м еха сан даг чохь, массо хенахь а жимлуш, хазлуш, дог хьоьстуш, дуьненахь ваха суна ницкъ луш.\nДахар – хи чохь тоьхна муьрг. Цо яржийна хинан тулгIенаш – сан дахаран лар. Уьш-м ю яьржина Дуьне ма-дду, тIаьхье а, хьалхе а йоцуш, сох юьсур йолуш, со дийна хиларан билгало. Дахар – тIаьхьало йоцу буркъаш. Цуьнан тулгIенаш яьржина чаккхе йоцучу есаллехь.\nГенарчу махкахь барз байна, безачарна бицбелла, ярашлахь, уьш-м Iохкура хийрачу арахь, белча а, цIа сатуьйсуш, цхьалло садукъдина, дог доьлхуш. Ца хаьа, мила ву бехке. Бери ву, Iедал ду, я зама ю. Амма, шеко йоццуш, цхьаъ ду: цигахь Iохкурш бехке цахилар. Белар сан ницкъ, церан сатийсамех некъ а биллина, уьш цIаберзо, Даймехкан кийрахь уьш паргIатбаха, суо а царна улле, синпаргIато а карийна, цаьрца цхьаьна дIавижа массо а ханна.\nКхойкхуш нIаьнеш яц, Iоьхуш даьхни дац, хезаш жIаьлеш дац, декаш олхазарш дац, чохь са доцуш, лакхара чухьаьжча, цхьана тхевна кIел йолуш санна, хета юрт. Шаьш-шайх тоам а хилла, дуьйладелла лела адамаш, гIаларташ санна. Аьтто совбаьлла адамийн, адамалла къийелла. Юхахьажа кхетам лойла вайна массарна!\nЦа кхиъна со хIинца а суо-сайна вовза, Дуьне хIинца а довза. Ца кхиъна хIинца а, самукъне а ирсе а волуш малхехь вохвала. Безамо йина чов ца кхиъна хIинца а ерза. Ца кхиъна хIинца а гонахара бода серлонца эшо. Ца гина хIинца а ирсан нур. Ца кхиъна хIинца а ирсан кад мала, дуьненан серло ша ма-ярра ган.\nТIаьххьарчу хенахь сан бахам: кехатан цуьрг, къолам, йозанца дIаязйина дахаран цхьа дакъа.\nСан дахар, бехке ву со хьуна хьалха, суна хьо цадовзарна, хьан хазалла цагарна, цуьнан терго ас цаярна. Сан дахар, бехке ву со хьуна хьалха, дог доцуш ойлане хиларна, дина дика цагарна, хьан ницкъ ган бIаьрзе со хиларна, Дуьне ца гуш, бахам ас лехарна. Тахана-м сан дахарехь массо хIума ду, мах а боцуш, деза. Новкъа яц тIейогIу хан, хала ду юхахьежа, кхоамаза дIаяханчу хене.\nГуобаьккхина дуьхьало. Хета суо хено а, дахаро а, ор чу кхоьссича санна. Хьалахьаьжча, стигал бен гуш хIумма а доцуш. Ойла дIагIерта пана, Iалашо а, йистйоцчу чаккхене. Цхьалла ю сан тешаме накъост а, синпаргIато а, суна ваха ницкъ ло гIортор. Цунах волу со дага, цуьнца ву со ирсе, цо вуьгу со шеца чаккхе йоцчу новкъа, кIадвала хан йоцуш, цунна тIаьхьа воьду со, хьалха дерг ца гуш, бIаьрзе. Ца лаьа хIумма а леха, еза яьсса аре, Маьлхан серло бен йоцу ойла. Ваха лаьа Iаламах дIаийна, синпаргIато карийна, сатийсамехь, хIумма а доцуш, догцIена, сайн дахар дицдина, суо а вицвина, дуьненан бахам бицбина, синан маршонах пхьор а дина, маьршачу ойланех дахаран бахам а бина. Лаьа ваха деган бахамца, иза кхиош, цуьнца цхьаьна ирсан марахь, цуьнан серлонах дIаийна, ирс карийна. Лаьа сайн Дуьне кхолла, адамаша кхоьллинчу къизачу дуьненах дIахада. Ца хьежало, ца лаьа оцу дуьненахь ваха. Стенах кхолла ас иза: сайн ойланах, серлонах, йовхонах, тулгIенах, ирсах, безамах, хIаваах, шовданах…. Мичхьа ду сан Дуьне а, дахар а, ас сайна сатийсамех кхоьллина? Лаьа, цхьана дийнахь ваьхна а, оцу дуьненахь ваха, иза ган, цуьнан чам бовза, кхоамечу ойланехь тоаме дог ган. Лаьа, безамо дог хьоьстуш, сайн лаамехь, цхьаннах воьзна а воцуш, мел оьшург а лаамах доьзна долуш, айса кхоьллинчу дахарехь, сайн дуьненахь ирсе, чаккхе а йоцуш, ваха.\nВайн дерриге а хьекъал коьртан туьтанахь ду, боху. Ткъа иза цхьа кийла бен дац.\nСан ойла, юьстахъяьлла хьоьжу соьга, йоьлуш. Со а ву цуьнга хьоьжуш, воьлуш. Дуьненан бала тхойшингахь бац. Лаьтто, хетта, суо дIахецча санна. Сан ойлано вуьгу со пана, адаман лар йоцчу, ара. Безаман хIу дийна, иза хьаладаьлла, серлонах кхолладелла ирсан гIад, ирсан арахь техкаш лепа, нуьре хилла, ирсаца кхелина. Со-м техка цуьнца, ирсан марахь, зIаьнарах дIаийна, суо а цуьнан серло хилла. Цуьнан серлонехь ловзу со, сайн ойланца, бераллехь санна. ЦIа кхача сихлой, со-м вогIу ирсан курс марахь, ирсан новкъа, сатесна, массарна а декъа нуьре совгIат. Юха а самаволий, дуьненан балано дог дузу. Лаьтто къовлу шен мара. Юха а воьду со, дуьненца гуотаса, хан ягаръеш, сайн чаккхене. Хала ду, ирсо хьаьстина дог-ойла йижо. Иза-м йоьду хьала, пана, сох йоьлуш, шех хьега, тIаьхьа хьаьжначохь со а вуьтий.\nДуьненахь уггар а хазаниг серло ю. Серлоно гойту суна Дуьне. ХIун хир ю цул хаза, хIун хир ду цул деза?! Ала лаьа, Маьлхан серло – сан дахар, дуьненан хазна, тIаьхье йоцу бахам, бIаьрса, деган йовхо, сан са.\nБаркалла хьуна, сан дахар, суна доцург ду моттуьйтуш, со, Iехош, лелорна! Баркалла хьуна, сан дахар, хало дахарехь самукъне ахь ярна! Баркалла хьуна, сан дахар, кхерамна хьалха со юха ца валийтарна. Баркалла хьуна, сан дахар, эхь-бехках, юьхьIаьржонах со ларварна. Баркалла хьуна, сан дахар, Маьлхан серло, Дуьне а, Iалам ахь суна довзийтарна! Баркалла хьуна, сан дахар, де -ненан марзо суна йовзийтарна, массо тайпанчу безамах сан дог дузорна, суна суо ахь вовзийтарна, хьайца ахь со кхиорна! Баркалла хьуна, сан дахар.\nЛаьара цхьа де дан, дахар санна, деха а долуш. Харцахьа мел дерг адамашна дицделла, цхьаболу нах бIаьрзе хьийзаш, мел ойла йича а, диканиг бен дага ца догIуш. Дуьненахь боьха мел йолу хIуманаш, дикачу ойланаша хьийзош. Лаьара и «ун» дуьненахь хьовза, де-дийне мел долу чIагIлуш, адамийн дегнашкахь иза даьржаш. Лаьара оцу уьнах белларш доггах дIабохка.\nКегий а, яккхий а, замано горгйина, малхана гонаха хьийза кескаш, чохь са доцу шелонан тIулгаш, газах дуьзна ахкаргаш. Йовхонан цIеран серлонехь уьш лепа, вайна шаьш доцурш ду моттуьйтуш. Уьш лепа, генара вайна серлонан зIаьнарех кхоьллина хаам боуьйтуш. Со-м хьоьжу цаьрга, ойланехь уьш хьоьстуш. Хаьа суна, царна тIехь, сатийсамехь соьга хьоьжуш сан вежарий а, йижарий буйла.\nМа хила ойлане, сингаттамехь дог делхош, хIара-м гIан дай серлонах кхолладелла. Ма хила ойлане, сингаттамехь дог делхош, хIара-м бIарлагIа яй ойлано кхоьллина. ХIара-м хи чохь горга тIулг бай, заманна тIаьхьа бедда, гонна хахкабелла есаллехь, цхьанне а сацо ницкъ боцуш, адамаша шен бIаьрсица кхоьллина, къагийна, хазбина, массеран юкъара массо а ханна, цхьанне а долахь боцуш.\nСуна атта ду безам каро. Иза соьца бу массо ханна. Суна гонаха мел дерг ду сан безамах кхолладелла, со ву цуьнан серлонехь вехаш. Безаман серлонах кхолладелла ду сан ирс а, дахар а, Маьлхан серло а, цуьнан йовхо.\nЦкъацкъа сайх ларамза ледарло яьлча, суна-м хуьлу иза лан хала. Сан дог, суна къинтIера ца долуш, догу юх-юха а…. Дохковаьлла къера хилча а, ца вуьту цо со. Хала ду суна иза лан, кIезиг долу хIума а гуш, лехьош. Хала ду, цунна ца гуш, цунна хьалха бехке воцуш, къайлаха ойланца хIума дан, айса динарг юха а нийса ду аьлла, сайх иза тешо.\nХьуна еза иза, ткъа цунна-м хета ша еза а, йоккха а. Хьуна хазахета иза. Иза-м хуьлу хьоьх ца ешаш, кура а, коча а. Ахь досту цунна хьалха дог, цIеначу ойланца, цо-м оцу тIехь шен когаш цIанбо. Хьо гIерта цуьнца дика хила. Хьан дикалла, хьан дог а дохош, хьуна дуьхьалйоккху цо. Хьо хуьлу цунна хьайн са а дIалур долуш. Иза-м хьоьжу цуьнга, бен а доцуш, иштта хила дезаш санна.\nСингаттам дIабахана, хIинца-м ю сан даг чохь есалла, соьга иза синпаргIатонах юза ца ло. Цунна цхьалла сингаттаме ю. Иза-м арайоду оцу чуьра, тийналло садукъдой, юха а сингаттамах сан дог дуза.\nЦхьаннах а ма кхера, хьеста ма ло, къар а ма ло. Халонна хьалха юха ма вала, цхьа ма хета хьайл чIогIа а, лакхара а. Цхьа вац хIумма а, хьо воцург, муьлхха стаг а, адам бен, кхин хIумма а вац. Харцонна дуьхьалое. Массо хенахь хила хьайх бIобулуш, дог-ойла чIогIа йолуш. Массо хIуманехь а айхь-хьуо кхиош, чIагIло. Диц ма де, хьо ву чIогIа, хьол чIогIа адамех цхьа вац, цхьана а хIуманна тIехь. Дуьненан сема хьан буйнахь ю, иза ласто хьан ницкъ хилчахьана.\nХьуна моьтту хьайна массо хIума хаьа, хьо-м лела, хьуо цхьана а хIуманна тIехь гIалат воцуш санна. Хьуна хьуо иштта ву моттар ду хьан доккха гIалат.\nЛайн чимех тегна, тIеюьйхина гIабали, Маьлхан серлонца юьйцина чIаба, шелоно беснеш цIийина, нур догуш, генахь, мархаш юккъехь, сайга хьоьжуш гира суна, карахь еха Iаса йолуш, Iаьржачу чухтина тIехула кIайн йовлакх тиллина, баьццара коч юьйхина, сайга хьоьжуш, тхайн ненах тера йоккха стаг.\nСан дахаран хан, саца! Къорачу тийналлехь, яккха сан сингаттаме ойла сама. Юхахьажийта со, суо ма варра ган. Хаьа суна, сайгахь хьекъал доцийла, делахь а, суна кхин цхьа хIума а хаьа: тIаьхье йоцчу дуьненахь хьалхе а йоцийла.\nМассо а хенахь юьхь а кхолийна, цхьанне а резавоцуш иза гича, цунна уллехула волуш жирга дог-ойла кхоллора, сингаттамо дог къовлура, кхерамечу IиндагIна уллехула волуш санна. Хан яхлора, чаккхе а йоцуш. Ца безачу нахана юккъерачу херонех вича санна вара иза, массо а хенахь къийсамехь, халоно чIагIвича санна. Хетара, цуьнан дахаран некъахь хьацаран чорпица тIулг биллича санна.\nСайн къинойн тептар дIачIагIа воллу со. Цхьаьнцца а дац сан хIумма а. Сан кийра баьсса бу. Ас къинойх иза кхин бузур бац. Суна тоьъна сайн къинойн мохь. Ас сайн тептар дIачIаьгIна. Кхин дIа сан тептар хир ду цIена, тIе йоза а яздаза. Со ваха воллу сайн дахарца. Ца безачу нехан тептарш тIехь сайн цIарах язбина йозанан могIа. Лаьа тIаьххьара чаккхенан тIадам билла, йоза яздаза цIена агIо дIаелла, керла дахар доло….\nСоьга цабезаме букъ беттачаьрга ала лаьа: шун букъ тIехьа суна-м карийна самукъане синпаргIато.\nДог тIегIерта безачарна, иза бIаьрзе ду гонаха дерг ма-дарра ган. Аса-м иза чудоьллина, иза арахьоьжу херонехула, цхьалло садукъдина, синпаргIато лоьхуш. КIезиг а дуьхьало дIаяьлча, иза-м хьоду, дистина хи санна. Цунна ца хаьа, Дуьне хьийзаш дуйла, массо хIума хийцалуш дуйла. Иза-м деха дIаяханчу хенаца, гонаха цхьа а хийцам боцуш санна. Цкъацкъа хала хуьлу иза сецо. Иза-м арахьоду, со а вуьтий. Юха а шена хетарг ца карадой, чу а дулий, дIахьаьрча. Хала ду иза хийцамечу дуьненах кхето.\nКхана соьга хьоьжуш хир яц жималла. Хьаьжа тIе куьг диллина, со ларвеш хир ю къаналла. Иза-м ю Жоьра-бабех тера: хебаршка яхана юьхь, йоккха гIаттийна бага, цхьа церг ара а кхевдина, со шех тарван гIерташ, дIакхалла кечъелла.\nМассо хIума дина даьлча, синпаргIато карийна кийра басбелча, хала хуьлу и есалла лан. Хета, суо кхин дIаваха некъ боцуш, дахаран дозанан йисте кхаьчча санна. Юха а лоьху ас сингаттам, дуьненан баланах сайн дахар кхолла.\nСан ваша! Муха го хьуна хIара Дуьне? Суна-м цкъа сирла го, юха – бодане. Цкъацкъа хетта, хIара Дуьне сайн дуьхьа кхоьллича санна. Юха а ойла хийцало, хIун эшара хIокху дуьненчу со ваккха, дуьненан марзонан чам баккхийта, юха а къаьхьа къурд соьга байта.\nСан юьхь. Сан дахаран куц. Деза ду суна хьан аматаш. Хено тишйина, хебаршка яхана, дахаро кхиийна къаналлин бустам. Хала а, еза ю суна сайн дахаран чаккхенан юьхь сайн куьцехь ган. Хета, зарзъелла, тишъелла цхьанне ца оьшу бехчалг санна, суо дахаро юьстах кхоьссина. Хала ду, суо Дуьненара дIаваьлча, Дуьне цIанлуш санна, дIаваха. Лаьара, суо дIаваьлча, дуьненна эшам хаабала. Лаьара, суо дIаваьлча, есаллехь, цкъа а лийрйоцу лар йита. Лаьара, сайн борза тIехь къух а ца долуш, массо а хенахь махо техкош зезагаш лепа.\nЦа лаьа хьо ган, хьоьца юкъаметтиг лело, ца лаьа хьо сан ойланехь хила. Сан деган моьнаш тIехь, массо меттехь а, суна-м хаало хьан цабезаман лар.\nСан дахар – халонах бина бухь лекха такхор. Сан ирс – некъахь лехьийначу чемхалгех дина жима литта.\nНенан юьхь – хазаллин куц. Къинхьегам – бух боцу хIорд. Хазахетар – бIаьрхинан тIадам. Сатийсам – йистйоцу есалла. Лаам – тIаьхьало йоцу сатийсам.\nСо-м гIерта, адамийн юьхь тIерачу хершнийн лораца, дахар довза, нах бовза, суо вовза, хиндерг хаа, дIайоьду хан кхоаме яйа.\nСамукъане хила, хьайна гонаха долчуьнга кхачаме хьежа. Цхьанне а ма къежа, дог-ойла маьрша кхиае, массо везаш, цхьаннах йоьзна йоцуш. Хьайн дерг ларде, доцчуьнга, иштта хила дезаш санна, хьежа. Массо хенахь юкъаметтехь латтабе деган ойланан цхьамза. Диц ма де, хьуна гондIа дерш адамаш ду, гIалаташ, къинош а долуш.


26 апреля в 10:03 (2010 г.)\n«Нийса а, хаза а, говза а дийцархьама, мотт к1орггера дика хаа беза. Цуьнца цхьаьна ойла нисъ-ян а, хIуманах бакъонца кхета а, литературни меттан норманаш дика йовза а, меттан Iилманан законех кхоччуш кхеташ хила а веза. Къамелан оьздангалла мотт нийсий, хазий, оьздий бийца хаарх йозу», – аьлла меттан говзанчас, НПУ-н сийлахьчу профессора Джамалханов Зайндис. Ширчу заманахь дуьйна нохчийн халкъан дахар-Iеран хьелаш хийцадаларе хьаьжжина хийцалуш, тахана вай буьйцучу тIегIане кхаьчна дуьненахь ширачех болу нохчийн мотт. Нохчийн маттаца ду вайн къоман дахаран иэс, гIиллакх-оьздангалла а ю вайн къоман силсилан лараш а.\nАбдуразаков Шерип, нохчийн меттан, литературин хьехархоГуьмсан кIоштан Комсомольскера ЮЮШ


Парижехь урс даьккхина, нахана тIелатар динчу Азимов Хьамзатан гергарнаш а, иза вевзарш а луьттуш бу Нохчийчуьрчу полисхоша. Болчу хаамашца, 14 шо дуьзна Оьрсийчоьнан паспорт оьцучу хенахь а Францин вахархо хилла Азимов, яздо "Интерфаксо".\nНахаца уьйраш йоцуш, даим а компьютер тIехь ловзуш хуьлура иза, дийцина иза вевзачара. 2002-чу шарахь АзимовгIеран доьзал Франци дIабаханера. Иштта билгалдаьлла, Хьамзат медицинан колледжехь доьшуш хиллийла а.\nМаршо Радионо яздира, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана зуламан некъа тIе Азимов валарна бехке Францин Iедалхой бу аьлла, динчу дIахьедарх.\nАзимов ваьхначу хIусамах хьаьжча полицина ца карийна тIелатар кечдина хиларан а, радикалан хьежамашца воьзна иза хиларан а тоьшаллаш а.\nШоьтадийнахь уьрсаца нахана тIелатар динера Парижехь цхьана жимачу стага. Цхьаъ вийна цо, веанна чевнаш йина.\nФранцин Iедалша бинчу хаамца, Нохчийчуьра орамаш долу 20 шо долу Парижан вахархо Азимов Хьамзат ву иза. Дуьхьал герз тоьхна вийна талорхо полисхоша. "Исламан пачхьалкх" шех олучу организацино шена тIелаьцна теракт.


Нохчийн Республикин Куьйгалхочун, Россин Турпалхочун Р.А.Кадыровн Нохчийн меттан денца доьзна къамел\nНохчийн Республикин Куьйгалхочун, Россин Турпалхочун Р.А.Кадыровн Нохчийн меттан денца доьзна къамел\nТахана вай билгалдоккху нохчийн меттан де. Иза республикерчу нахана чIогIа дукхадезаш дезде ду. ХIунда аьлча нохчийн мотт вайн къоман са ду. Вайн хьалхарчу Президента, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжас боккхачу тидамехь латтадора нохчийн мотт Iалашбар а, кхиор а. Цо олура: «Бер жимчохь дуьйна Iамо деза нохчийн мотт беза, нанас олучу аганан иллица, баккхийчара дуьйцучу туьйранашца, денна а цунна хезачу эшаршца».\nХалкъ дийна ду цуьнан мотт мел беха. Вай чIогIа лераме хила деза нохчийн маттаца. Цхьана а кхечу маттахь дийцалур дац, нохчийн маттахь санна, вайн къоман гIиллакхийн, ламастийн хазалла а, кIоргалла а ма-ярра гучуйоккхуш.\nТахана дуьненчохь ялх эзар мотт бу боху. Царах ши эзар гуттаренна а дIабала тарлуш бу, шаьш буьйцуш, хууш цхьа а стаг а воцуш.\nСо тешна ву, нохчийн маттаца и цкъа хир дац аьлла. Вайн нохчийн мотт баккхийчара кегийчаьрга дIалуш даима а бехар бу, хIара дуьне мел лаьтта.\nШуна ма-хаъара хаддаза тхан тергамехь ду къона тIаьхье кхетош-кхиор, халкъан культура Iалашъяр.\nХIора шарахь дIахьош ю нохчийн мотт Iамор, бовзар кхин а лакхадаккхарна тIехьовсийна конкурсаш, фестивалаш, тайпа-тайпана гуламаш, цхьаьнакхетарш, кхийолу мероприятеш.\nШи эзар варх1олг1ачу шарахь сан Указца диллина ду Нохчийн меттан Де. ХIетахь дуьйна дIаяьллачу заманахь иза баккъал а халкъан юкъара дезде хилла дIахIоьттина. Суна чIогIа хазахета, оцу дийнахь вайн къоман духаршца урамашка, майданашка девллачу адамаша ненан маттахь иллеш олуш, байташ йоьшуш, забарш еш. Цу дийнахь яхь йолчу хIора а стагана дагадогIу ша нохчийн къоман цхьа дакъа хилар. Иза воккхаве, цо дозалла а до, мел халонаш тIехIиттарх, цIерадахарх, Сталинан набахтешкахь, Iожаллин кхерамехь латтадарх шен мотт а, шен гIиллакх а дIа ца тесначу къомах а ша хиларна.\nВайна тIехь Iаламат доккха декхар ду – нохчийн мотт Iалашбар а, кхиор а. Ларбе иза, тIекхуьучу тIаьхьене лерамца дIа а ло!\nАс даггара декъалдо шу дезчу денца! Дала машаре, ирсе дахар лойла шуна а, шун гергарчарна!


"Цу маьждигашкахь цхьа а политика ян-м яц"\nЧиллан-бутт 16, 2018\nМасийта шо хьалха гIалгIайн Iедалан а, муфтиятан а юккъехь доладеллачу девнан рогIера жигаралла ю кху деношкахь билгалъяьлла. Муфтийс Хамхоев Iийсас емалдина республикан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека махкахь мел долчу маьждигашкахь видеокамераш хIоттае аьлла, дина омра. Уьш оьшуш ю аьллера цо, кхерамзалла лаккхаяккха а, иштта хьехамашца политика ца йийцитархьама а. Цунна хIинца дуьхьал бу меттигера динан дай.\nАла догIу, Евкуровс и дIахьедар динера ши шо хьалха, тахана шега цуьнах хIун хилира аьлла, хаьттича муфтийс Хамхоев Iийсас, шайн цунна дуьхьал даккха хIума ду аьллера.\nЦо дийцарехь, ШарIан кхеле лур ву иза, нагахь санна, иза кхочуш дан гIортахь. Вайн пачхьалкхехь Iедал а, дин а къаьстина ду, аьлла тIе а тухуш.\nДинан а, Iедалан а вовшашца даьллачу девне тергонца хьоьжу гIалгIайн юкъараллехь. Тахана дIоггара гена ца даьллехь а, кхане дика ца хила мега аьлла хета нахана.\nЮкъаралхочо Манкиев Бамтгирис ша ца кхета боху, шайна иштта а муьтIахь болу динан хьалханчаш кхин мича тIеозо гIерта Iедал: "Цу маьждигашкахь цхьа а политика я-м яц. Аушевс аьлларг а, Зязиковс аьлларг а, хIицна волчо а аьлларрг деш ду-кх цигахь. Со ихна Рузбане. Цигахь КъорIанан аяташ а, Пайхамаран хьадисаш бен дуьйцуш дацара, со хиллачу маьждигашкахь".\nГIалгIайн махкахь хIинца дан гIерташ дерг цуьнан луларчу Нохчийчохь тоххарехь кхочуш дина. Кхузахь кхо стаг бен воьдуш воцчу маьждигехь бен хьехам а бу тергонехь латтош, литта а литтина, имаман хьалха биллина.\nИзза дан гIоьртина гIалгIайн махкара Iедал а, амма чекх ца даьлла элира юкъаралхочо Манкиев Бамтгирис: "ГIоьртина кхузахь имамаш юьртдайн куьга кIел бало. Цуьнах гIуллакх ца хилла. Иза харцо ю. Юьртдайшна иза лаахь а, ша динчу къамелах жоьпе имамаш ма бай. ТIаккха Дала бохург харцо йолуш ма даций, кхара цIена иза лелийчхьана".\nЕвкуров дуьххьара луш вац шен махкахоша шарIан кхеле. 2011-чу шарахь пачхьалкхан а, меттигерачу а парламенте хиллачу харжамашкахь харцонаш лелийна аьлла, оцу кхеле арз динера гIалгIайн оппозици лоручу къанойн кхеташоно.\nКхелан къедас иза а, цуьнца цхьана бехке веш волу харжамийн комиссин куьйгалхо Евлоев Муса а тIевалаве аьллера шена.\nИ шиъ кхин тIе а ца веана, и гIуллакх дола а ца деш, дижийра цигахь, цу шиннан бехк кхечу пачахьалкхан кхелаша листа деза аьлла. Иштта хила там бу хIинца а.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: ЧIагIдина суннат-ламазаш дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: ЧIагIдина суннат-ламазаш дуьйцу дакъа\n59. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна ламаз дар нисделира сан: делкъан (ламазал) хьалха ши ракаIат, цул тIаьхьа ши ракаIат, иштта рузбанан (ламазал) тIаьхьа ши ракаIат, маьркIажан (ламазал) тIаьхьа ши ракаIат, пхьуьйран (ламазал) тIаьхьа ши ракаIат (Бухари: 627, Муслим: 729).\nКхечу ривайатехь аьлла: «Ткъа маьркIажан ламазан (суннат), пхьуьйран ламазан (суннат), рузбанан ламазан (суннат) – шен цIахь дора цо».\nБухарин ривайатехь иштта аьлла ду: «Хьафсата (АллахI реза хуьлда цунна) элира шега аьлла, ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцира: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) сатесча дайн ши ракаIат ламаз дора. Ткъа иза - со Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу чу ца йоьдуш йолу хан яра» (ал-Бухари: 937-1172-1173, Муслим: 729).\n60. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьана а тIедечу ламазна сел башха терго ца йора - Iуьйра ламазал хьалха дечу шина ракаIатана санна».\nМуслиман ривайатехь иштта аьлла: «Сахуьллуш деш долу ши ракаIат (суннат-ламаз) гIолехь ду - дуьненан дахарал а, оцу чохь мел йолучу исбаьхьаллел а» (ал-Бухари: 1169, Муслим: 94,725/724).