Эзарнаш бевзаш боцчийн декъеш тIехь юхаметтахIоттийна керла Нохчийчоь\nЦхьанатоьхна Штаташ - Гиллиган Эммин "Нохчийчура террор: Оьрсийчоь а, Бахархойн ТIамехь Баланаш а" цIе йолчу жайнин мужулт\nБевзаш боцу шортта нах дIабоьхкина, Нохчийчохь долчу иттаннаш даккхий а, кегий а кешнашца йоьзна проблема юьйцур ю аса. Аьлча а, оьрсийн Iедалш уьш ца дастийта ечу дуьхьалонах а, шен хенна ца дастаро, оьрсийн эскарша Нохчийчура шина тIамехь динчу зуламашна тIаьхьакхиа болу аьттонаш жимбарх а лаьцна.\n1994 шарахь дуьйна Нохчийчохь йоьдуш йолу конфликт хIинца а юьззинчу кепехь дIайирзина яцахь а, цуьнан уггар лазаме жамI ду, тIом бечара дина долу къиза зуламаш. Оцу зуламийн доккха цхьа дакъа цу оьрсийн Iедалша даста дуьхьало ечу кешнашкахь Iуьллуш ду.\nШолгIа дуьненан тIамехь дIабоьхкинарш тахана а карош бу. Амма Москохо шен ма-хуьллу дуьхьало йо, Нохчийчохь долу цхьа каш схьаделла а.\nОцу хьокъехь Маршо радионо дуккхаза а дийцина. Делахь а, и гIуллакх кхин меттах долуш ца хиларна, тхуна эрна ца хета юх-юха а дуьненарчу говзанчашца и хаттар дийцар.\nНохчийчура тIемашкахь динчу зуламех лаьцна цхьа жайна арахецна Цхьанатоьхначу Штаташкахь Коннектикут Университетехь хьоьхуш йолчу юриста а, Iилманчас Гиллиган Еммас. Шен жайни тIехь коьртачу декъана, ши тайпа зуламаш теллина Гиллиганс: тIеман зуламашший, адамаллина дуьхьал дина долу зуламашший.\nКарарчу хенахь деккъа Москохан Iедалан карахь ду, Нохчийчура кешнаш схьадастийта бакъо ялар а, цу гIуллакхана оьшу лаборатори яйтар а. Кешнаш схьадастар чолхе а, ахчанан тIегIанехь деза гIуллакх а ду. Цигахь цхьанаболх бан безаш масех Iедалан хьукхмат ю. Таханлера Оьрсийчура Iедал, Нохчийчохь шолгIа тIом болийна, и бахьанехь, пачхьалкхан лаккхарчу дарже кхаьчна Путин цуьнан коьртехь мел ву, даста долор ду бохучух дог дохийла яц. Важа некъ бу, дуьненаюкъаралло бан тарло тIеIаткъам. Кхин цхьа некъ а, программехь аса тIаьхьуо буьйцур бу.\nИшта хIоьттинчу суьртехь, Москохана тIеIаткъам бан цхьа а дуьненаююкъара ницкъ буй, аьлла хаттар делира Маршо радионо Гиллиган Эмме.\nГиллиган Эмма - "Нохчийчохь террор: Оьрсийчоь а, маьршачу нехан тlамера трагеди" цlе йолчу жайнин автор\nГиллиган: «Нохчийчохь цхьанаметта дукха нах дIабоьхкина кешнаш схьадастийта а, цу чуьра декъий схьадахийта а Оьрсийчоьнна тIеIаткъам балур болуш мила вара бохучунах лаьцна аьлчи, карахь йолчу хенахь - цхьа а вац. Ма-дарра аьлча, иза Дуьненаюкъарчу Трибуналан а, Дуьненаюкъара Талламан а дакъа дац. Цундела чIогIа хала ду дуьненаюкъараллина, кешнаш схьа а дастий, уьш довзаран процесс йолае аьлла, оьрсийн администрацина тIеIаткъам бан.\nСуна гуш берг беккъа цхьа некъ бу - нохчийн администрацина я оьрсийн Iедална тIеIаткъам бан - Европерчу Адамийн Бакъонийн Кхелан сацамаш хьесапе эцар.\nЗуламаш талла оьрсийн Iедало дуьхьало яр а, нийсо меттахIоттон хIумма деш ца хилар а, ма оьшшура, бевзаш боцу нах дIабоьхкина кешнаш схьадаста лаам ца хилар а, цу гIуллакхана оьшу лаборатори ян тоъал ахчанаш ца далар а - суна хетарехь, и массо хIума цхьаний кхеле дала дезачу гIуллакхан бух бу.\nЦул сов, Европан Конвенцин адамийн бакъонийн артиклш йохош а ду иза. Адамаллина дуьхьал хIума ду иза, бевзаш боцчу нехан кешнаш ца дастар.\nСуна хетарехь, Европера Адамийн Бакъонийн Кхело хьоьгуш йолу цхьа хало, иштта, нохчийн администрацино а хьоьгуш йолу хало, «террор лелорехь шеко йолу стаг дIаволларан акт ю». И акт 2003-чу шарахь араяьлла ю. Цу акто хIун боху аьлча, нагахь санна, тIемалой, могIарера нах террорахой хиларна шеко елахь, (оьрсийн) Iедалан бакъо ю, дакъа оцу стеган гергарчарна дIа ца дала. И акт чIогIа халонаш кхуллуш ю. ХIунда аьлча, цо бакъо схьайоккху бехкечуьнан доьзалера дакъа схьаэца а, дIадолла а.\nИштта, артикло бахарехь, оьрсийн Iедалан хьажамца а догIуш, радикалан гIаттамхоша цу кешнех пропагандин маьIнех пайда оьцур бу. Цундела, ишттаниг ца хилийта, декъий дага а дина, шайна луъург дан йиш ю Iедалийн.»\nМаршо радио: Амма оцу низамана дуьхьало ян некъ карийна ГIебарта-Балкхаройчуьра бахархошна, аьлла дийцира Гиллиганс.\nГиллиган: «Сабанчиева Оьрсийчоьнна дуьхьал цIе йолу гIуллакх, 2005-чу шарахь Нальчикехь полисхойн хьукхамаштана тIелатар дарца доьзна ду.\nЦу тIелатарехь байъинарш, и тIелатар динарш а, ларамаза уллехь нисбелла тешаш а бара.\n50 доьзало Оьрсийчоь Страсбургера Адамийн Бакъонийн Кхеле елла, доьзалийн лаамийн дуьхьал, цу байъинчийн дукхах болчерийн декъий дагийна, аьлла. Иштта, цу доьзалшна декъий дIа ца делла.\nИ гIуллакх маьIне хIунда хила мега? Цара Европан Конвенцин Адамийн бакъонашца йоьзна масех артикл дуьхьал яьккхина Оьрсийчоьнна. Цунах тера гIуллакх кхеле дала луучу адвокаташа а пайда оьцур бу цунах. Уьш ю артикл 3 - адаман сий дойъу артикл, стаг дIаволла йолу бакъо, артикл 8 - динах лаьцна артикл, артикл 13 - иза цхьа шуьйра а, эвсаре гIирс бу нийсо меттахIотторехь.\nИ гIуллакх нийсса цу цхьанаметта шортта дIабоьхкина, бевзаш боцчу нехан кешнашца доьзна дац. Амма 50 латкъамхо цхьанакхеттера гIуллакх чудала. Шайн гергарчерийн декъий схьа ца даларна, ма оьшшу, дIадохка бакъо ца яларна а, дага а дина, уьш сийсаза дахарна эргIадбахана бара уьш.\nСо хIун ала гIерта. Нагахь санна цхьаннен гергара стаг - кIант, йоI, да зуда, йиша-ваша оцу дукха нах дIабоьхкина кешнашкахь делахь, уьш схьадаста новкъарло ян гIерта Iедалера нах пайда эца хьажа тарло.\nИштта, цхьана а кхетта, гергара нах байнарш нийсо меттахIотторан гIирс лело хьажа тарло. Нохчийн администрацега, хила ма-беззара, таллам бар дIадоладалур дара.»\nМаршо радио: Iамеркера говзанчо масаллина далийна дагадоуьйту Маршо радионо.\n2005-чу шарахь ГIадужу беттан 13-чу Iуьйранна Нальчик-гIаларчу бакъонийн органашна а, къайлахчу сервисана а, герз духкуш хиллачу туькханна а а бист кхаччалц - тIелатар динера. Iедалийн хьесапехь, цу тIелатарехь дакъа лаьцнера 250 стага. Шина дийне яхъеллачу цу операцехь, официала хьесапехь 95 стаг вийнера. Iедало церан цIераш ца йийцира.\nГиллиган Эммас лакхахь ма-дийццара, байинчарна юкъахь тIелатар динчарца цхьаьна, ларамаза уллехь нисбелларш а бара. Амма церан гергарчийн кхин аьтто ца баьлла, церан бехк ца хилар тIечIагIдан.\nЦул сов, декъий а дIадохка дIа ца делла Iедало церан гергарчарга. Страсбурге бинчу латъкамехь цара чIагIдо, дIадохка декъий схьа ца луш, Оьрсийчоьнан Iедало Конвенцин 3-чу артикло луш йолу бакъо йохайо, бохуш. Цара, ишта латкъам бина, шайн гергарчерийн декъий Нальчикера моргехь латторан хьелашна а. Конвенцин 6-чу артиклана тIе а тевжаш, цара латкъам бина, бехке ца хила йолу бакъо а, нийсонца гIуллакх къасто йолу бакъо а йохийна Iедалша, аьлла.\nИштта, тIаьхьуо 2007-чу шеран Марс-хьокху беттан 17-чу дийнахь чубеллачу шина латкъамехь-нисдаршкахь цара билгалдаьккхина, Iедал дуьхьал хилла, бехк-такхаман гIуллакхан копеш а, кхин йолу информаци а шайна яла, аьлла. Иза, Конвенцин 38-гIа артикл йохош хIума ду.\nЦул сов, цара латкъам бина, оьрсийн Iедалша Конвенцин 34-гIа артикл йохийна, Кхелехь гIуллакх хоттучу юкъанна, иза дерза а тигале, 2006-чу шарахь Мангал-беттан 22-чу дийнахь шайн гергарчерийн декъий къайлаха дагадарна а.\nИ бохург, Нохчийчура тIемашкахь тIепаза гергарнаш байнарш хьовса тарло, цхьана а кхетта, шайн латкъам кхеле бала. Амма Москохана муьтIахь волчу Кадыровс урхалла дечу Нохчийчохь и санна ойла чекх ер-ю яц бохург дийцар, цацан чохь хи кхехьар санна хIума ду.\nНохчийчохь шен омарш кхочушдеш, оьрсийн куьйгалло хьовсийначу салташа дина зуламаш цкъа а кхеле ца довлийта, Москохо хIуъа а дийр ду. ХIунда аьлча, салтийн зуламаш талла долийча, гучудер ду, уьш шайн буьйранчийн омарш кхочушдеш хиллий. Ткъа церан буьйранчаш, Кремлан лаам а, политика а дIакхоьхьуш хиллий.\nЮха а, тIаккха а, цу проблемина жоп лаха Iалашонца, Маршо радионо кхин цхьа хаттар делира говзанче Гиллиган Эмме. Дуьненаюкъара бакъонашкахь цхьа а артикл юй, дукха адамаш дIадоьхкина кешнаш схьадаста дуьхьало ян бухе йилла мегар йолуш?\nГиллиган: «Яц, суна хууш яц. Суна хетарехь, Нохчийчохь хилларг 15-16 шо дIадаьллачул тIаьхьа а Дуьненаюкъарчу Зуламийн Кхело а, ТIеман Трибунало а листина дац, я церан бакъо а яцара иза дан. Цундела чIогIа хала хир ду дуьненаюкъарчу организацина оьрсийн Iедална Нохчийчура декъий чохь долу кешнаш схьадастар тIедилла.\nСуна гуш берг беккъа цхьа некъ бу. Европан Барт а, Европера адамийн бакъонийн кхел а ю оьрсийн Iедална тIеIаткъам бар дIахьуш. Дуккха адамаш дIадоьхкина кешнаш дастаран гIуллакх юкъ-кара ойъу цара. Вайна хууш таханлерчу денна 57, кхин дукха дацахь, доккха каш ду Нохчийн республикехь. 2000-чу шарахь 74 дакъа карийнера Таьнги-чу воьдучу новкъахь, Хьалха-Мартанна уллехь. Ханкалахь, "дачный поселок" олучехь а карийнера 2001-чу шарахь.\nТIаьхьарчу хенахь, зуламаш толлучу а, и кешнаш лохучу а Нохчийн Комитето ша а мукIарло дина, оьрсийн чоьхьарчу гIуллакхийн министраллица цхьанаболх бан шайна Iаламат хала хилар.\nСингаттам стенца боьзна бу аьлча, и тайпа, дуккха а бевзаш боцу нах дIабоьхкина кешнаш кхин а карийча, уьш шайн хенна схьа а даьстина, къасто ма деззара, декъий къаста а дина, хIума ца дахь, талламан процессана боккха тIеIаткъам бийр бу цо. Дакъа хьенан-мила хилла-м къасталур ду, амма, кхеле даккха тоьшалла карор дац. Иза а ду.»\nМаршо радио: МогIарерчу бахархойн карахь ду цхьацца тоьшаллаш – нах байъаран а, ницкъ биначул тIаьхьа дIабохкаран а. Дукхах болчара хIинцалера Нохчийчоьнан Iедалера цхьана а хьукхмате ца ло уьш, оьрсийн Iедална муьтIахь уьш хиларна, дайъарна кхоьруш.\nКхелехь и тоьшаллаш муха лелалур дара? Я тидаме оьцур дуй уьш, цкъа мацца а дIаяхьа тарлучу кхело?\nГиллиган: «ХIаъ... дера и чIогIа хала хаттар а ма ду. Цу хаттаро рогIера, Дуьненаюкъарчу Низаман хийцамаш хуьлу мур гойту тIаьхьарчу 6 шарахь.\nНийсо меттахIотторан гIуллакхаш талла буьйлабеллачерийн а, нийсо кхайкхочеран а сацамашкахь хийцамаш хилира.\nМасала, Къилба Африкехь шайн тIепаза байначу бевза-бовзачарех хIун хилла, хаа луш болчара амнисти кхайкхийнера, билггал хIун хиллера гинчарна, цара еллачу еза информацех. Царна дуьхьал зуламан гIуллакх ца даьккхинера.\nХала хеташ делахь а, иза чIогIа... муха эр дара и... хIора стага ша беш сацам бу. Бан чIогIа майралла оьшуш, хала сацам а бу.\nАмма, суна хетарехь, хIинца, синIаткъаманна хилла халахетар меттахIотторан гIуллакх Европера Адамийн Бакъонийн Кхелехь хир ду. Аса и хIунда боху аьлча, синIаткъаманна хилла халахетан меттахIоттор хилла ца Iаш, Iаламан маьIне ду иза исторехь дIаяздан а.\nАдамийн Бакъонийн Кхелехь зуламаш дукха мел толлу а, исторехь дуьсур ду, хиллачуьнца доьзна кIезга-мезга ладаме тоьшаллаш. Шина тIамехь дина зуламаш а, Кадыров Рамзана урхалла дечу хенахь хилларг а цхьана гулло.»\nМаршо радио: Кхузахь дагадаийта деза, цкъа оцу хьокъехь Нохчийчура омбудсменца Нухажиев Нурдица къамел деш цо хаьхийнарг. Къизачу тIемаша кIел битина а, шайн гергарчарех дерг хIун ду ца хууш, дийна боллушехь, жоьжахатехь бехачу нохчийн бахархоша шаьш ур-атталла, къинтIера девр дара боху зуламаш динчарна, и декъий схьа даьстина, шайн волу стаг билгал ваьккхина, цуьнан дакъа дIа мукъа а доллийтича.\nАмма историн бакъдерг а, нийсо а меттахIотторехь цу гIуллакхо кхоччуш новкъарло йийр ю бохучунна тIехь лаьтта, хIинццалц Маршо радиоца оцу хьокъехь къамелаш динарш.\nЮха а Нохчийчура могIарерчу бахархошкахь долчу тоьшаллех лаьцна дийцича, царах муха пайда эцалур бу зуламаш толлучу кхеле?\nГиллиган: «Суна хетарехь, зулам дар къасточу кхелехь сацам беш, массо хIумано гIо до кхелехь. Кхеташ-м ду, адвокаташка хьаьжжина хуьлу, цара муьлха тоьшалла кхелехь леладо, муьлханиг кхелан хIусаманна арахь дуьту. Амма, адамаша шайна гинарг, хезнарг, шаьш теш хилларг а дохьу дера кхеле. Меттигерчу бакъонаийн органашца шайн хилла зеделларг дохьу. Цкъа-цкъа теллина я, низамо ма-бохху, теллина доцуш хуьлу церан гIуллакхаш. Я цкъа талла долийна доцуш хилла а хуьлу.\nМассо а цу информацино меттигера нийсонан системан кеп а, цуьнан векалш а гайтина ца Iа. Цо вайна иштта аьтто ло, билггалчу хенахь билггал хиллачуьн хьокъехь нехан хиллачу зеделлачух йолу информаци йовза а. Низаман хьесапехь чIогIа-чIогIа маьIнехь хилла ца Iа иза. Нохчийн юкъараллин эсехь диснарг, церан истореш, цигахь хилларг Iаламат маьIне ду.»\nМаршо радио: Нохчийчохь иттаннашкахь бевзаш боцу нах дIабоьхкина кешнаш схьадастарна тIехь Оьрсийчоьнан Iедалша мел чIогIа дуьхьалонаш хIиттаяхь а, Нохчийчоьнан таханлера администраци гIорасиз яц аьлла хета Iамеркера говзанчина Гиллиган Эммина.\nГиллиган: «Суна хетарехь, дийца чIогIа ладаме долу хаттар, Нохчийчура талламан комитетца карарчу хенахь хуьлуш дерг ду. Нохчийн администрацега хIун далур дара, оцу дукха нах дIабоьхкинчу кешнашца, хIун гIулч яккхалур яра аьлла хаьттича, аса ишта эр дара.\n2007-чу, 2008-чу шарахь кхоьллина моьттуш ю-кх со Нохчийчохь и Талламан Комитет. И комитет прокурорца болх бан безаш яра тIепаза байначеран гIуллакхашкахула. Цул сов, царна тIедиллина дара, дукха адамаш цхьанаметта дIадоьхкинчу кешаншца доьзна гIуллакх а. Вайна ма-хаъара, Нохчийчура тайп-тайпана кIошташкахь иттаннаш даккхий, жимма кегий а кешнаш гучудевлла.\nИ комисси кхоьллина а, къобалъйина а ю. Вайна кхин а хууш ду, цу комитетан куьйгалхочо (нохчийн) Чоьхьарчу ГIуллакхийн министре дахьийтина кехат, цара шайна Iаламат хала ду цу кешнашца доьзна цхьа а хIума долон, аьлла.\nСуна хетарехь, уггар догдохош долу жамI муьлханиг ду аьлча, Нохчийчохь Талламан Комитето декъий талларан, довзаран лаборатори йилла аьлла дина дехар юхатоьхна хилар ду. И лаборатори цул а хьалха йийр ю аьлла яра. Цунна оьшу миллионаш билгалдаха кийча Европан институташ а яра. ХIинца, суна хетарехь, цуьнан карахь хIун ду аьлча, Европан Барет а, Европан Комиссе а, кхечарга а позитиван билгало яхьийтар ду. ТIепаза байнарш билгалбаха цхьа моггIа шаьш яьхна гIулчаш, дан гIиртинарг а, и тIепаза байна нах бойъуш дина зуламаш талла а, билгалдаха а гIерташ шаьш динчух лаьцна информаци ялар а ду.»\nМаршо радио: Амма Оьрсийчоьнан Iедалш юкъагIерта цунна. Цара чекх ца долуьйту Нохчийчура Iедалша цу гIуллакхехь юьхьарлаьцнарг. Даханчу 20I2-чу шеран Чиллан баттахь, премьер-министран дарж Медведев Дмитрийга юха дIа а луш, Путин Владимир кхин цкъа а оьрсийн президентан гIанта хаале, цо Нохчийчу кехат дахьийтинера, кешнаш дастар вуно экаме гIуллакх а ду, уьш даста хан тIе а ца кхаьчна, аьлла. Путинас къобал ца дича, Кадыровс цхьа гIулч а йоккхуьйтур яц.\nГиллиган: «Суна хетарехь, кхин цхьа проблема а ю, Нохчийчохь юхаметтахIотторан белхаш мел бо вай Iитталур долуш. И проблема кхана Iуьйрре гучуер йолуш ю. Цул сов, цу хиламийн историн маьIна а ду чIогIа ладаме.\nОццул дукха адамаш дIадоьхкинчу кешнашкахь бевза-безарш болчеран гIуллакх уггар коьртаниг ду, кхеташ ма-хиллара. Иштта, и кешнаш хиларо вайна гуттар а дагадоуьйту, зуламаш дина хилар а, къизаллаш лелийна хилар а. Уьш хIинца а дстаза хиларо, белларш шайн-шайн кешаншка дIа ца берзабаро а диц ца долуьйту къизаллаш йина хилар. Нохчийчура шина тIамехь боккъалла хиллачунна тIаьхьакхиа а таро ца ло уьш дастаза дисаро.»\nНохчийчохь дина зуламаш, цкъа мацца теллина а толлур ду, богIу мах а хадор бу церан. Амма муьлхачу барамехь дина хир ду и гIуллакх, шаьшна, бахархошна тIехь а ду.\nДеа бIе шарахь Оьрсийчохь чIагIделла догIучу муьлххачу а Iедало, кхин дерг массо хIума – политикина тIера дахаран хьашташна тIекхаччалц - хийцахь а, цхьа гIуллакх ду цкъа а ца хуьйцуш дуьтуш – нохчийн къам муьлххачу а бахьанашца хIаллакьдар. ТаIзарза зуламаш мел дуьту, и зIе цкъа а хедар яц.\n«Нохчийчура шина тIамехь динарш - тIеман зуламаш ду» элира, Гиллиганс. "Оьрсийн Iедалша боьдуш болчу тIамах Террорана Дуьхьал йолу Операци олуш делахь, Женеван Конвенцех хьакхалуш ю и. И конвенцеш йохош дина долчу зуламех олу вайн тIеман зуламаш. Сайн балха тIехь аса оьрсийн эскарша а, нохчийн ницкъаша а дина долу зуламаш толлу," аьлла.\nАдамаллина дуьхьал дина зуламаш уггар луьрачарах ду, боху Гиллиган Эммас. Уьш къаьсттина билгал ду шайн къизаллица. Дукхачу декъана къам ца дезарх а доьзна ду уьш.\n"И билгало сих-сиха коьртачу тосу, вайн шолгIачу тIамах лаьцна ойла еш хенахь"- тидам бира Iилманчас. "Вай дуьйцург нах доьза бар хилла ца Iа. Иза адамаллина дуьхьал долу зулам лара мегаш хиларх сан цхьа шеко яц», аьлла дерзийра Iилманчо шен къамел.\nГиллиган Еммас язбина болу болх хIинцале арабаьлла, Принстонан университето зорба а тоьхна.


Охан-бутт 22, 2013\nIамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ -- Бостонерчу Вотертаунехь Царнаев Джовхар къайлаваьллачу меттигна тIекхозу беракема, 19Оха2013\nБостонерчу марафонехь лелхийтарш дарна бехке хила тарлуш лору талламчаша Юккъерчу Азера схьаваьлла, 10 шо гергга Ιаьмеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь веха ши ваша ЦарнаевгΙар – Тамерлан а, ДжовхΙар а. Охан-беттан 18-чу дийнан сарахь полицина дуьхьал герз даьккхинчохь велла Тамерлан, шолгΙачу дийнахь лаьцна къайлаваьлла хилла ДжовхΙар. ЦарнаевгΙеран доьзалх лаьцна хууш дерг гулдира Маршо Радион корреспонденташа.\nШи къона нохчо къастийра зен Бостонерчу марафонехь динчу лелхаршна бехкебечаралахь. ГΙиргΙазойчохь кхиинчу царех, къаьсттина воккхахверг, Тамерлан, хилла, чΙагΙдо массо а кепарчу хьостанаша, тΙаьххьарчу шерашкахь бусулба динна чувоьлла.\nИза хΙинца дийна вацаре терра, жимахволчунна, 19 шо долчу ДжовхΙарна, тΙехьажийна бу массеран а тидам.\nПΙераскан сарахь, полицех шайн лар яйъа гΙерташ, герзаш деттачохь, вийна лоруш ву 26 шо кхаьчна Тамерлан. Цунна тΙехула, ша водуш, хийрачу стагера ницкъаша ядийна машен а йоккхуш, къайлаваьлла ДжовхΙар лийхира Бостонна уллерчу Вотертаунехь дийнахь а, буса а.\nΙедалан урхаллаша а, журналисташа а схьагулдина ЦарнаевгΙарех лаьцна цкъачунна гулдан аьтто мел бериг.\nТамерлан вина ГΙиргΙазойчуьрчу Токмок-гΙалахь, ткъа ДжовхΙар – Дагестанан шахьарахь ХΙинжа-ГΙалахь. Токмокехь а, Дагестанехь а, Штаташкахь а хилла журналисташ, къамелаш дина вежарийн деца, ненаца, йишица, девежарца, дейишица.\nЦхьаьанатоьхначу Штаташкахь вехачу оцу берийн девашас Царни Руслана меттигерчу зорбане дийцира шаьш Ιаьмерка 2003-чу шарахь даьхкина аьлла. Делахь а, шина вешин статусах дерг кхачам боллуш цхьалхадаьлла а дац.\nСи-Эн-Эн агенталло дийцарехь, ДжовхΙар Штаташка веъна хилла шен деца-ненаца турист санна, цул тΙаьхьа массара а санна, ехна цигахь тховкъело. Ιедало чΙагΙдо, цунна 2012-чу шарахь Цхьанатоьхначу Штатийн махкалла а делла, иза хΙинца вуьззина Ιамеркахо а ву бохуш.\nОццу Си-Эн-Эно тоьшалла до, воккхахволу ваша Тамерлан тΙахьо кхечира Штаташка, цуьнан махкахь ваха бакъо кхачош баьццара карта бен а дацара бохуш.\nΙамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташка бахале ЦарнаевгΙара мелла а хан яьккхина Къилбаседа Кавказехь. Ша «Вконтакте»-машанехь лелийначу агΙон тΙехь Царнаев ДжовхΙара яздо, 1991-чу шарера 2001-гΙачу шаре кхаччалц ша ХΙинжа-ГΙаларчу хьалхарчу школехь бешна бохуш. Оцу школан директора Давыдов Темирмохьмада а чΙагΙдина «Интерфаксехь», ДжовхΙар хьалхарчу классе веара, ткъа цуьнан ваша Тамерлан шаьш 8-чу классе дΙаийцира аьлла.\nОцу школерчу секретара Бандурина Еленас а дийцира вежарех лаьцна.\nБандурина: «Цара шарахь дийшира школехь. Кхин а ши йиша а яра церан доьшуш. Уьш ГΙиргΙазойчуьра баьхкина бара, ткъа тΙаьхьо Ιамерка дΙабахара».\nДжовхΙара Кембриджерчу латинан школехь дешна, дика дешархо хиларна 2500 доллар стипенди а оьцуш. Охьатахарх лата Ιемачу школе а лелла иза.\nКарарчу хенахь вара Масачусетсерчу Дартмут университетехь цергийн лоьран корматалла Ιамош.\nВоккхахволу ваша Тамерлан боксехь олимпан жамΙашка гΙерташ схьавеъна. Бостонан чемпион а хилла. Цуьнан боксерчу хьехамчаша дагалоьцу, Тамерлана ша Нохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх хиллалц, Ιамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн цΙарх летар ву, элира цкъа, бохуш.\nИнтернетехь яздина Тамерлана: «Сан цхьа а доттагΙа а вац Ιамеркахошлахь. Со це кхета царех».\nИнженер хила а везаш, Бункер ХΙил колледжехь доьшуш вара Тамерлан.\nБерийн дейишица Царнаева Маретца а хила журналистийн къамел. Цунна хетарехь, Тамерлана тΙаьххьарчу муьрехь шен динна чуволар кхачийначух тера ду ДжовхΙаре а. Ткъа цΙарца вуьйцуш а воцчу доьзална герга волчу стага, Тамерлана динехь а къаргвелла, дешар дΙатеснера боху, даржадо "The Wall Street Journal-о". Иштта ДжовхΙар а хилла тΙаьххаьрчу хенахь алссам дине вирзина, боху оццу хьостано.\nТамерланан YouTube-ра агΙо а теллина талламчаша. Террорхой базбеш а, гΙишлош лоьлхуьйтуш а, исламан экстремизм яржош а йолу видеокийсигаш яра боху цу чохь.\nЛелхийтарш дарна бехке вечу шина кΙентан деца Царнаев Анзорца а хилира Маршо Радион къамел. Иза ХΙинжа-ГΙалахь вара къамел хуьлуш.\nЦарнаев: «Воккхахверг маьждига водара. ФБР кест-кеста йогΙура тхоьга, зуьйра тхуна хетарг. Жимахверг гена вара оцу хΙуманашна. Цара иштта дΙа вийна сан воΙ. И ший а дΙаваккха гΙерта уьш".\nШен «Вконтакте» агΙон тΙехь ша бусулба ву, аьлла яздина ДжовхΙара. Дахарехь шен лехам бу боху даржашший, ахчий, меттанаш хаьа, боху, ингалсан, оьрсийн, нохчийн.\nИштта бегаш а бо шен оцу агΙон тΙехь. «Воьдуш ву машен чохь суьйлий, нохчой, гΙалгΙай. Хаттар хΙутту, мила ву машен лелош. Жоп: «Милцо».\nШозза Штаташкара дехьа-сехьа ваьлла а хилла Тамерлан. 2003-чу шарахь цо 10 де даьккхина шайн махкахь, аьлла хаам бина Туркойчоьнан чоьхьарчу гΙуллакхийн министра Гюлер Муаммара. Стохка Оьрсийчу вахана ах шо а даьккхина цо.\nКембриджехь дуккха а нахана бевзаш хилла вежарий ЦарнаевгΙар. Цаьргара даьлла аьлла хетачо цец а баьхна и нах.\nИза вевзаш хилла ву Гарвардан университетехь нека дан бераш Ιамош волу тренер МакМастерс Джордж. Маршо Радиога цо иштта элира.\nМакМастерс: «Суна иза Оьрсийчуьра веъна вуйла хаьара, ас хаьттинера цуьнга, иза стенгара ву. Ткъа цунна, кхечу Ιаьмеркахойн берашна санна, хууш хиллера ас Иракъехь гΙуллакх динийла. Хаьара цунна со ОвхΙанистане ваха кечлуш вуйла а. Массо а тΙемаш вовшех тера бу, элира цо соьга хΙетахь. Ас жоп делира, атта дацахь а, и вайн декхар ма ду, аьлла. Амма цо цкъа а ца хаьттина соьга лелхачу коьчалех лаьцна хΙумма а».\nГерби Самуэл ДжовхΙарца цхьана классехь дешна кΙант ву. «Товш» а, «дахарх токхе а», «дахарехь жигара жимха а» вара ДжовхΙар, цунна хетарехь. Бехк буьззина билгалбаллалц нах цунна кхел ян сихлойла ца лаьа шена, элира Самуэла.\nГерби: «Оцу инциденто аьтто ца ло, муьлш хилла уьш Кембриджехь а, кху дуьнентΙехь а бехаш. Хууш дац, муьлш хилла уьш я Нохчийчохь а, бусулба хиларрий бен, ца хаьа муьлш бара эмиграцехь а».


1. Хезина Далла шен майрачух лаьцна хьоьца дуьхьаллуьйш йолчун дош‚ цо Деле балхабо шен болх‚ и Дела хозуш ма ву шун шиннан къамел. Баккъалла а, и Дела хозуш верг а ма ву‚ гуш верг а ма ву.\n2. Шух шайн зударшка "шу тхуна тхан нанойн букъах тера ду"‚ бохурш - уьш церан наной ца хуьлу /цара иза бахарх/. Церан наной уьш дуьнена баьхнарш бен бац. Баккъалла а, цара дуьйцург ца деза дош ма ду‚ харцдерг ма ду. Баккъалла а, Дела /уьш дохкобевла и къа дитича/ бехк ца буьллург а ву‚ гечедешверг а ву.\n3. И шайн зударшка "шу тхуна тхан нанойн букъах тера ду"‚ олурш‚ тIаккха шаьш аьллачунна тIе бухабоьрзуш берш - цхьа лай азат ваккха веза цара шаьш /майрий а‚ зуда а/ вовшех хьакхабалале. Цуьнца хьехам беш бу шуна. Дела аш дийриг сов дика хууш ву.\n4. И ца карийначо марха лоцур ду ши бутт тIеттIа шаьш шиъ вовшех хьакхадалале. И ца мегначо‚ кхузткъа мискачунна даа хIума лур ду. Иза ду шу Делах а‚ Цуьнан элчанах а тешийтархьама. Уьш Делан дозанаш ду /тIех ма довла царна/. /Делах/ цатешачаьрна лазош долу Iазап ду.\n5. Баккъалла а, и Далла‚ Цуьнан элчана а дуьхьал бовлуш берш бохор ма бу‚ царел хьалха хилларш бохорах терра. Оха доссина билгала долу аяташ. Цатешачаьрна сийсаза долу Iазап ма ду.\n6. Оцу дийнахь Дала гIовтор бу уьш берриге /кешнаш чуьра/‚ Цо дуьйцур ду цаьрга цара дина хилларг /дуьненахь/. Дала тергалдина иза‚ цара дицдина. И Дела массо хIуманна тIехь теш ву-кх.\n7. Хьуна ца го и Дела хууш ма ву стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг. Кханнен къайлахь хабар хир ма дац воьалгIаниг Иза волуш бен‚ пхеннан а - йолхалгIаниг Иза волуш бен. Цул /кIеззиг/ дерг а‚ цул дукха дерг а хир ма дац Иза цаьрца волуш бен уьш миччахьа а хилчи. ТIаккха Цо цаьрга дуьйцур ду цара дина хилларг къематдийнахь. Баккъалла а, Дела массо хIума хууш верг ма ву.\n8. Хьуна ца го и къайлах хабар дийцар шайна наьхI дина хилларш? ТIаккха юха а тIебоьрзуш шайна наьхI диначунна‚ вовшашка къайлах хабарш дуьйцуш къа дарций а‚ мостагIаллиций а‚ элчана Iесалла ярций а. Хьо волчу шаьш баьхкича хьоьга салам ло цара Дала хьоьга салам ца лучу кепара. Шайга олу цара: "ХIунда Iазап ца до вайна Дала вай бохучуьнца?" Кхачо ю царна жоьжахати - бегар бу уьш цу чохь. Ма вон дIавоьрзу меттиг ю-кх иза!\n9. ХIай иман диллнарш! Шаьш къайлах хабар дийцахь‚ ма дица иза къаций а‚ мостагIаллиций а‚ элчана Iесалла ярций а. Аш дийца къайлах хабар диканций а‚ /Делах/ кхерарций а. Шу кхералаш Делах‚ шу Шена тIе дIагулдийр долчу.\n10. Баккъалла а, къайлах хабар дийцар шайтIанера ду иман диллнарш пошме хилийтархьама. Царна цуьрриг зен дийр дац цо Делан пурбанций бен. Далла тIе тевжийла муъма нах!\n11. ХIай иман диллинарш! Шайга аьлча: "Меттиг хилийта /дIасхьахилий/ мажлисехь‚ меттиг хилийта. Дала шорто йийр ю шуна. "ХьалгIовта!" аьлча хьала гIовта. Дала лакха боху шух иман диллинарш а‚ шайна Iилма делларш а даржаца. И Дела аш дийриг сов дика хууш ма ву.\n12. ХIай иман диллинарш! Аш къайлах хабар дийцинехь элчанца цу шайн къайлах хабарна хьалхадаккхалаш сагIа. Иза шуна дика а ду‚ вуно цIена а ду. И /сагIа/ шуна ца карадахь - тIаккха баккъалла а, и Дела гечдеш верг а ву, къинхетаме верг а ву.\n13. Шу кхирина шайн къайлах хабарал хьалха сагIа даккха? /Шуьгахь и доцу дела/. ТIаккха аш иза ца дахь‚ - Дала шуна гечдина - ламаз /мукъане/ хIоттаде‚ закат а ло‚ Далла а‚ Цуьнан элчанна а муьтIахь а хилла. И Дела дика хууш верг а ву аш дийриг.\n14. Хьуна гой и Дела шайна оьгIаз ваханчу къамаца доттагIалла тосуш берш? Уьш шух бац‚ царех а бац. Харцдолчунна тIехь дуй боуш бу уьш шайна хуушехь.\n15. Дала кечдина царна чIогIа Iазап. Баккъалла а, ма вон хили-кх цара деш хилларг.\n16. Цара лецира шайн дуйнаш /нехан довах а‚ бехках а‚ шайн къинойх/ дуьхьало йина‚ иштта цара дIатилира /нах/ Делан некъах. Царна сийсаза долу Iазап ду-кх.\n17. Делера цхьанне хIуманах уьш хьалхабохур ма бац церан бахамо а‚ церан доьзало а. Уьш /жоьжахатин/ цIеран дай бу-кх. Уьш цу чохь гуттар хир бу.\n18. Цхьана дийнахь Дала хьалагIовтор бу уьш берриге‚ тIаккха цара Цуна дуйнаш боур бу шуна шаьш дуйнаш баарх терра. Царна моттур ду шаьш цхьана бухана тIехь ду. Ткъа баккъалла а, уьш бац харц луьйш берш?!\n19. ШайтIано доладина царна тIехь‚ цо дицдайти цаьрга Дела хьехавар. Уьш шайтIанан тоба ю. Ткъа шайтIанан тоба яц гIорасазниг /эшнарг/?\n20. Баккъалла а, Далла а‚ Цуьнан элчана а дуьхьал буьйлурш - уьш бу-кх уггар сийсаза хиллачерийн юккъехь.\n21. ДIаяздина Дала: "Тоьлур ву Со а‚ Сан элчанаш а". Баккъалла а, Дела нуьцкъала верг а ву‚ веза верг а ву.\n22. Хьуна карор бац Делах а‚ тIаьхьарчу дийнах а тешаш болу нах шайна дукхабезаш Далла а‚ Цуьнан элчана а дуьхьал буьйлуш берш‚ уьш церан дай хиллехь а‚ я кIентий хиллехь‚ я вежарий хиллехь‚ я церан гергара хиллехь. Уьш бу Цо шайн дегнашкахь иман яздинарш‚ Цо чIагIбинарш Шегара сица. Цо буьхкур бу уьш бошмашка‚ шайн бухахула татолаш лелаш долчу‚ уьш цу чохь гуттар лаьтташ. Дела реза хили царна‚ уьш реза хили Цунна. Уьш бу Делан тоба. Ткъа баккъалла а, Делан тоба - и яц яккхиедар ерг?!


Презентация - Открытый урок айдардош «Айдардешнаш-предложенеш»\nСистема уроков по синтаксису сложного предложения в 9 классах «Тире и двоеточие в бессоюзном предложении» Открытый урок по окружающему миру «Мхи - Лишайники - Водоросли - Папоротники» Открытый урок «Логические операции» К открытому уроку «Природа и люди Древней Индии» Урок русского языка в 5 классе «Главные члены предложения - Подлежащее» Открытый урок «Е и Ё» Открытый урок «Рыночные отношения»\nНОХЧИЙН МОТТ 8-Г1А КЛАСС\nЙИЛЛИНА УРОК УРОКАН Ц1Е: «Айдардешнаш-предложенеш»\nХьехархо: Муталимова З.Р\nУрокан тайпа: урок-экскурси Урокан чулацаман 1алашонаш: 1аморан (предметни): айдардешнаш-предложенеш д1ахьехар, интонацица уьш еша 1амор; Кхеторан (метопредметни): къамел кхиор, ойла яр, тидам бар кхиор, тобанашкахь болх бар кхиор. Кхетош-кхиоран (личностни): нохчийн матте безам кхиор, 1алам дукхадезаш и 1алаш дан лууш дог-ойла кхиор.\nУРОК Д1АЯХЬАР: Маршалла хаттар: Де дика а, беркате а хуьлда вайн! II. 1амийнарг карладаккхар. Фронтальни хаттарш: 1.Стенах олу т1едерзар? Т1едерзарехь сацаран хьаьркаш х1итторан бакъонаш евзий шуна? 2.Х1ун маь1на ду юкъадалочу дешнийн? 3.Т1едерзар а, юкъадало дешнаш а предложенехь меже хуьлий лелий?\nIII.Керла тема йовзийтар: Хьехархочун дош: -Эх1, ма хаза де ду вайна тахана! -Овай, ма самукъане ду шуьца! -Ас аьллачу дешнашка ладоьг1ча, х1ун тема ю аьлла хета шуна вайн тахана? -Шу жоп нийса дуй, слайд т1е хьовсий вай?\nАЙДАРДЕШНАШ-ПРЕДЛОЖЕНЕШ -Вайн таханалера урок ша тайпа хир ю… Урок-экскурси\n1-т1едиллар: Дешархоша, бакъонан чулацам схьабуьйцу Тайп-тайпана синхаамаш: цецвалар, хазахетар, халахетар, дуьйцуш волчун ойла гойтучу дешнех айдардешнаш-предложенеш олу. Масала: Ой! Мохьмад, ахь х1ун дуьйцу? Айдардешнех предложенин меже ца хуьлу. Дешнаш – предложенеш т1ехьа запятой, я т1адам, я айдаран хьаьрк дуьллу, ткъа нагахь хаттаран хьаьрк. Масала: Хьо деша г1ур вуй? - хаьттира йишас. Айдардешнаш ва, х1ай дакъалгаш хуьлий лела, т1аккха и дешнех д1а ца къаьста. Масала: Ва! Орца дала!\n2-т1едиллар: Дешархоша шардар кхочушдо. Шардар 119. Еша (бакъахьа хир ду шиммо ешча), нийса соцунг1а а еш. Барта схьайийца сацаран хьаьркаш х1итторан бакъонаш. 1. – Кхера-м ца кхоьру хьо? - Х1ан-х1а, хьоьца хилча, ца кхоьру со. 2.- Х1ан-х1а! Хевшина 1ийр дац тхо. 3.- Х1ан-х1а, кхузахь а дош хир ду хьуна, ахь къахьегахь, - элира цо, шен букардаханчу п1елгашца, т1уьна латта схьа а эцна. 4.- Х1инца муха хета хьуна, Амина? – хаьттира цо (1абас) цуьнга? - Х1инца, бохий ахь? - Х1аъ. -Пешана улло хиъча санна хета, - аьлла, елаелира Амина.\n3-т1едиллар: Айдардешнаш-предложенеш юкъахь долуш 5 предложени х1оттор ю дешархоша.\nБ1аьргашца аш дилла 8. Коьрте баккхийта аш го. Куьгийн п1елгаш дагарде. Когаш тохий, стигал кховдий, Седарчех шу дагадовла. Цаьрца барт шу хир ма бу, Бертахь толам боккхур бу. Кхин д1а шовкъе девлла Болх жигара д1ахьур бу.\n4-т1едиллар Карточкашца болх бар.\n5-т1едиллар: Айдардешнаш-предложенеш юкъа а лоцуш, шайн дог-ойла гойтуш, байт яккхар.\nЖам1 дар. 1.Х1ун керланиг девзира шуна тахана? 2.Стенах лаьцна дийцира вай? 3.Х1ун хаза хитира шуна? 4.Сингаттаме дари?\nДика ца кхетта\nЦ1ахь бан болх: 1)10 предложени х1оттор. 2)Бакъо дагахь 1амор. Шардар 119.\nУРОК Д1АЕЛИ 1ОДИКА ЙОЙЛА!


Цхьа ши-кхо шо хьалха сан накъоста суна хьалха свитер ийцира хIумнаш лечIкъош волчу стагера 20 евро а делла. ТIаккха цо иза суна кочайоьллира, аса ца еза суна боххушехь. Таханлера де кхаччалца эцца цхьанхьа чохь Iуьллаш ю иза, цкъа аса тIейоьхна а яц, йа юхур йолуш а йац. Оцу свитер тIехь 120 евро мах бара лаьтташ, муххане а еза ю-кх иза. ДIакхосса кхоам хета, амма айса, йа сан доьзалло пайда оьцуш яц, и болх лелош дац тхо и хьарам хеташ.\nГергарчу нахана, масала, вешина, йа кхечунна дIаяла мегар дуй иза, йа дIакхосса еза иза?\nДжазакаллахIу хайран! Вассаламу Iалейкум ва рахьматуллахI!\nЛачкъийна хIума иэцар хьарам ду, мегаш дац, вай иза билгалдира хьалха хIокху жоьпехь: Лачкъийна хIума иэцар.\nТкъа ахь цо хьайна елла йолу и хIума ца лелор хьан ийман а, хьан бусалбалла а дика хиларх ду, Дала хьо кхин а чIогIа чIагIвойла Шех тешар тIехь, Дала вайна массарна а гIо дойла Шена муьтIахь хиларна тIехь.\nАмма ахь цунах дан дезарг… Нагахь санна иза ахь хьайна еллачуьнга дIаелча, цо иза ша эцначуьнга дIа елла, тIаккха оцу лачкъийначо Делах а кхийрина, и хIума шен дега юхаерзор елахь – уггар хьалха дан дезарг и ду.\nАмма нагахь санна ахь иза дIаелча а цара иза шен дега юхаерзор яцахь, ахь хьайн вешина, йа гергарчунна дIаяла мегар ду иза.\nНагахь санна хьо иза дIаялагIерташ верг цуьнга чIогIа хьашт долуш вацахь – масала ша шена иза иэцалур йолуш велахь – цуьнчал а чIогIа хьашт долчунна елча кхин а дика хила мега, масала Делан некъахь къахьоьгуш хилар бахьана долуш ша-шена рицкъа даккха йиш йоцуш волчунна.


Дуьненчохь дуьххьара цхьана дийнахь ши миллион сов стагаца хааделла коронавирусан ун\nТIаьххьарчу дийнахь-буса пандеми йолаелчхьана дуьненчохь COVID-19 вирусца ши миллион сов стаг хаавелла. Дуьненаюкъарчу могушалла Iалашъяран юкъаралло (ВОЗ) бина и хаам. ВорхI эзар дархо кхелхина цхьана дийнахь.\nДечкен-беттан 4-чохь Iуьйранна Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь пандеми йолаелчхьана дуьххьара миллион сов коронавирус кхетта стаг къаьстина. Масех де хьалха 24 сахьтехь билгалбаьхначел а шозза сов бу тIаьххьарчу зерашца.\nДуьненахь коронавирусан ун чIагIдалар дузу, дуьххьара Къилбан Африкехь гучуяьллачу, керлачу "омикрон" штаммаца. Вирусан керла вариант кхин а сиха яьржа, вакцина яйтинчарна а яла тарло, амма цамгар атта токху, пациенташ дарбан хIусаме охьабахка а ца оьшуш, аьлла хета лоьрашна.\nКерлачу шеран мукъаденош дирзинчул тIаьхьа "омикрон" Оьрсийчохь яржа хьесап ду. Роспотребнадзоран хаамашца, пачхьалкхехь хIинца а лелаш "дельта" ю.\nПандеми йолаелчхьана дуьненчохь хьалхарчу меттигехь ю Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ вирус кхетта нах дукха хиларца. 56 миллион ун даьлла вахархо ву цигахь. ШолгIачу меттигехь Инди ю, оцу махкахь 35 ковид йолу стаг ву. 3-чу меттигехь дIатаръелла Бразили - 22 миллион ун кхеттарг ву.


Нах байинчу машенца Кадыровн шича хиллийла хаьа Нохчийчоьнна\nКадыровга куьг-бехке волчу шен шичина таIзар цадар доьху некъан хьовзамехь бийначу доьзалан хьалханчаша\nКху беттан 4-чу дийнахь Соьлжа-ГIаличу боьдучу новкъахь (Ханкальская урам), инзаре ирчачу хьовзамо хIаллакбира къона доьзал. Жигули хьаьшна, тIеттIаяхийтира тIекхеттачу Мерседесо. Зуда а, цуьнан кхо шо долу йоI а (полицин хаамехь – ши шо долу) елира эццахь, ткъа де-буьйса юкъадоьлча дIавелира доьзалан да а. Кхуьй а дIадоьллина Гуьмсан кIоштарчу Жалкхехь. Мерседес лелош хилларг вевзира наханна – Шелан кIоштан куьйгалхо Ибрагимов Турпал-Iела, Кадыров Рамзанан шича.\nЮкъаралло тергалдора Iедало дендерг: нахана дагадогIу шо хьалха Кадыровс некъа тIехь нах байинарг террорхочун могIара ваьккхинийла. Некъахьовзамна бехкеверг ша даржера а вохор ву, таIзаре а верзор ву, иза милла а хиларх, баьхнера цо.\nАмма, таIзар деш гучу метта, махканна го куьг-бехкечунна Кадыровга къинхетам боьхуш. ХIан-хIа, лурвоьллачун гергарнаш бац дехаре бевлларш – беллачу доьзалан дайн цIарх ду деш дехар. Оцу наха Кадыровга яздина дIахьедар арахецна ГIуран-беттан 13-чу дийнахь Iедалехьа йолчу сайташа.\nДIахьедарехь йоккху бохам баьккхинчун цIе ма-ярра – Ибрагимов Турпал-Iела. Беллачийн гергарчара доьху мехкан куьйгалхочуьнга, таIзар ца деш, даржехь витар Шелан кIоштан да. Вийначу доьзалан ден дас боху шен а, шен гергарчийн а цIарх, шаьш чIирах хьалхавоккху, вуьту бехкениг.\nКхеташ ду, эшам хилла агIо къерахилла шаьш вирд доккхучу Виса-Хьаьжин мурдаша бинчу сацамна (и вирд къаьста уьйрехь а, шайн устазан тIаьхьенна луучунна тIехь соцуш а хиларца). Коьртаниг ду велларг ша а, цуьнан да а оцу вирдера хилар.\nВидеоно гойту Вис-Хьаьжин мурдаша Кадыровн хьехамчина Шахидов Адамна хьалха ден къамел. Вистхуьлучо вирдан цIарх хоуьйту шайца шайн устазан Виса-Хьажин кхуьй а воI вуйла (иза деза лара догIу, хIунда аьлча, царех цхьаъ вирд-вежарий а балош веана ша вехачу Казахстанера Жалкхерчу тезета). Къамелдечо хоуьйту шайца цхьаьна Кадыровга дехардан кхечу шайхан, Таумирзаев Чиммирзин, тIахье а еанийла. Видео чохь цара массара а вуьтуш ву чIирхо.\nНохчийчохь айдина дуьйцура доьзал хIаллакбинчу стеган, Кадыровн шичин, лелар (Турпал-Iелин наний, Рамзанан наний йижарий бу). Бехк доьналлица тIеоьцучу метта, некъан хьовзамна тIенисбеллачу нахера телефонаш дIайохуш хьийзира Шелан кIоштан куьйгалхочун ха. Цул сов, кху беттан 5-чохь Ибрагимовн гоно теллира бохам хиллачу меттигна герга лаьтта хIусамаш, ду я дац нехан гаджеташ чохь хьовзаман видеотоьшаллаш. Делахь а, кхиина цхьадолу суьрташ интернетехула даржа.\nТамаше дара – хир дуйла кхетташехь – мехкан куьйгалло Шелан кIоштан да инцидентан декъашхо хилар хьулдар. Нохчийчоьнан полицино ша некъахьовзам хиллийла лачкъа ца дира, амма машен лелош хилларг Ибрагимов вац, цуьнан маьхча ву, элира: "Шелан кIоштан куйгалхо хилла вац некъахьовзаман декъахь, вац цуьнца цхьа а зIе йолуш". Чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бина озабезам тида торуш бу мехкан некъан инспекцин коьртехь Кадыров Рамзанан йишин воI, 28 шо долу Черхигов Идрис хилар а, ткъа иза Ибрагимовн шичин воI хилар а хиича.\nБийначу доьзалан тезет дIадаьхьна Гермачигахь, Шелан кIоштан куьйгалхочун Ибрагимовн кертахь – нохчийн Iадатехь куьг-бехкечун кертахь дерзадо некъахьовзамехь веллачун тезет.\n"Кавказ.Реалиигахь" йолчу информацица, Кадыров Рамзана доладайтина шен гергара стаг витийтар: беллачийн цIийнан нах кхетийна Ибрагомовна чIир кхайкхо хьашт доцийла.


Колонешкахь ницкъбарх керла кхин а видеоархив шега кхачарх дIахьедина Gulagu.net проектан авторо\nБакъоларъяран Gulagu.net проект кхоьллинчу Осечкин Владимира хаамбина, оьрсийн колонешкахь тутмакхашна тIехь ницкъбарх, шинарин дийнахь шен информаторан Оьрсийчуьра араяккха аьтто баьлла керла видеоархив шега кхачорах. Осечкина дийцарехь, 2016-чу шарера 2019-чу шаре кхаччалц Красноярскан а, Приморскан а кIошташкарчу а, Забайкальерчу а колонешкахь дIаязйина хилла 200 гигабайт видеош ю диска тIехь.\nШен дIахьедар дина бакъоларъярхочо, Осечкина чIагIдарца, Франци доьдучу кемана тIехь информаторо архив арайоккхучу заманчохь, оцу юкъанна лайнер "Оьрсийчоьнна тIехула доьдуш хилла". Оьрсийчоьнан Iедалхоша ян тарлучу провокацех ларлуш дина ша иштта аьлла, кхетийна Gulagu.net проектан авторо.\nОсечкинан дIахьедарца а догIуш, керлачу видеоархивехь къаьстар ду, гIело еш дакъалоцуш ФСБ-н белхахой а цхьана хиларх.\nХьалхо Оьрсийчуьра дIавахначу Осечкин Владимира ГIадужу -баттахь дIахаийтира, оьрсийн набахтешкахь тутмакхашна тIехь Iазап латторах видеоархив шен каракхачарх. Хьалхо ФСИН-нна болх беш хиллачу програмисто Савельев Сергейс кхачийнера цуьнга и материал. Архиван цхьа дакъа зорбан гIирсашкахь даржийра, Европан къизаллашна дуьхьалояран комитете а дIакхачийна.\nЧIагIдарехь, оьрсийн къайлахчу сервисаша оцу файлех пайдаоьцуш хилла компромат санна, таIзар динчу нахана шантаж ян а, шайна оьшу мукIарло цаьргара даккха а.\nАрхив зорбане яьккхинчул тIаьхьа Талламан комитето масех бехктакхаман гIуллакх диллира, шайгарчу бакъонел совбийларна масех ФСИН-н белхахочунна, ткъа Саратоверчу ФСИН-н куьйгалхочо Федотов Алексейс шегара дарж охьадиллира. Оцу юкъанна Оьрсийчоьнан ФСБ-но а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралло а дIахьедира, Савельев Сергейна экстрадици яйта, кехаташ кечдеш ду шьаш аьлла. Цунна тIаьххье Gulagu.net проект вовшахтоьхна Осечкин Владимир а федералан лехамашка велира. Бакъду, эххар а прокуратуро юхаийцира хьалхарниг лаца бина сацам.


Нохчийчохь а кхета Закаевн цIаван йиш йоцийла\nДани-- Закаев Ахьмад Нохчийн дуьненаюкъарчу конференцехь, 17Заз2012\n"Ичкерин лидершна мегар дац Iехабала"\nКадыров Рамзанна хетарехь, цхьа а бахьана дац Закаев Ахьмада Лондонехь хан такха.\n«Иза цIа ван везара. Ас маситтаза а дехна цуьнга, иза тIеман стаг цахиларе терра, цIа вагIахьара бохуш. Ичкерин ойла-Iалашо дIаяьлла… Тхуна Закаевна а хаийла лаьа Ичкери 2003-чу шарахь дIаяьллий, нохчийн къомо референдумехь дакъалаьцча. Иза халкъан лаам бара.\n...Вайн вешан Конституци а,герб а, байракх а ю. Махкахь уггар дукха маьждигаш а ду….»\nИшта дIахьедар дина мехкан куьйгалхочо.\nЦо бечу чIагIамашца, Закаев Ахьмад вага оьшуш, жимма а кхерам бац цуьнан дахарна. Ичкерин Iедалехь болх бина дуккха а нах тахана маьршша цIахь бехаш бу, боху Кадыровс.\nЦо цу кепара дина дIахьедар бакъ лорурш, цо ша аьлларг дахаре дерзор ду бохучух тешарш кIезиг бац. Царех ву Соьлжа гIалара тергамхо Леча а. Цунна хетарехь, Кадыровс, шеко йоццуш, лардийр ду ша дуьненна а хезаш делла дош.\nЛеча: «Цо цIавола бахахь, и цIа веъчахьана ваьлла-кх. Цунна хила тарлучу бохамах цо ларвийр ву иза, ша а юьхьIаьржонах ларвалархьама. Цо къайлахчу сервисан белхой а юхатухур бу, аьлла хетта суна».\nIедалдай Хьалха-Мартан тIехь ЗакаевгIаьргахь хилар шуьйра гайтинехь а, Ингалсан пачхьалкхера цIа воьхуш волчо делла жоп хезнарш дукха бац нохчашлахь.\nКхеташ ма-хиллара, меттигерчу хаамийн гIирсаша Iорабоккхуш бац «ингалсхочун» лаам.\n« ГIур вац дера со-м и волчу, Нохчийчохь дечу зуламийн декъашхо хила», - бохучу дешнашца хадам боллуш шен сацам дIабовзийтина Закаев Ахьмада.\nЦуьнан и сацам къобалбийраш хаъал алсам бу Нохчийчохь. Цуьнан хьокъехь къамел мел дечара билгалдоккху, нагахь и цIа вагIахь, угар хьалха цунна тIебазбеллий лаьтташ къайлахчу сервисан урхаллех боьзна кхерам хирг хилар.\nБахархойн аьзнаш: «Москвах тешам бац. И цIа ван веза аьлла суна-м ца хета».\n« Кадыровс шен дош лардан тарло,амма вукхарах-м бац тешам. Хийла стаг вийна-кх цуьнан омрица, ур-аттал шуьйра бевзаш берш а».\n«Закаев а, и санна кхиберш а маршонан байракх ю аьлла хета суна. Оццул Iовдал ву аьлла ца хета, и кхарех а тешна, цIаван. Цуьнан метта хилча со-м вогIур вацара. Нагахь цIа вагIахь, кхара доь доцуш войур ву-кх иза».\nЗакаев Ахьмадан хьокъехь нахана хетарг атта кхетало: Оьрсийчоьнан къайлах структураш бахьнехь царна некъ ца го тахана иза а, кхиберш а Даймахке юхаберза.


ЭрдохIан: "Хонкарахь мухIажирш бац, ханна тIеэцна хьеший бу!"\nХонкарахь мухIажирш бац, ханна тIеэцна хьеший бу\nКарарчу хенахь де-дийне мел долу толуш ю туркойн - оьрсийн юкъаметтиг.\nПолитикехь а, экономикехь а, йохка-эцарехь а, туризмехь а, иштта дIа кхечу хьелашкахь а.\nТуркойн Iедало чIогIа мехала а лору оьрсийн пачхьалкхаца и тайпа йолу шайн зIенаш. Царех цхьа масалла ду хIокху, 2016-чу шеран гIадужу беттан 10 чохь Истамбулехь оьрсийн - туркойн хилла барт.\nЦу бартаца Iаьржачу хIордана чухула Оьрсийчуьра Хонкара схьаян езаш ю газан биргIа.\nТуркойн прессо дийцарехь, тIейогIучу хенахь муьлххачу юкъара кхерамна духьала барт бан а дагахь ю и ши пачхьалкх. Шайн геополитикан Iалашонаш цхьанаэшшаре еш, хуьлийла иза Кавказехь, я дуьненан кхечу маьIIехь.\nЦу хаамаша гIеххьа сингаттам латтабо Хонкарарчу нохчийн мухIажарашкахь.\nЦарна дика дагадогIу 1999-чу шарахь Нохчийчохь тIом баккхаран уггаре а доккха бахьана, хIетахь Оьрсийчоьний, Хонкарний юккъехь къовсаме хилла мехкадаьттан биргIа-проект «Баку - Джейхан» хилар. ХIетахь дуьйна туркойн-оьрсийн барт эгIаш а, тулуш а хенаш яьхкина.\nАмма даима цу юкъаметтиган закъалт хилла лаьттина ду нохчийн хаттар.\nТкъа газ тIехь церан хиллачу барто гойту, туркоша а, оьрсаша а цу хаттарах шайн ма-хуьллу пайда эцна буйла. Цунах тешна бу Хонкарара нохчийн мухIажараш шаьш а.\nЦундела цигара нохчийн охIло хIинца дика кхета, хIинцачул тIаьхьа туркойн Iедало шаьш гуттаре а тесна дуьтург хиларх. Шайна хьалхалера Iуналла а мукъне ца деш.\nТIаккха, ма дарра аьлча, цу Iедало и хьакъдолу Iуналла-м нохчашна хьалха а ца динера. Кхузахь дагатосу, тIамах бевдда баьхкинчу нохчех,-премьер министр волуш ЭрдохIана аьлла долу, Хонкарахь мухIажарш бац, цхьана ханна тIеэцна хьеший бу, бохург а.\nХонкарарчу нохчийн керлачу охIлонан дахарах лаьцна Маршо радион къамел хилира мухIажарашца - Дукаев Хьамзатаца, Уциев Деница, Юсупов Рамзанаца.\nХьалхара хаттар Хьамзате делира, хьо Хонкарахь волу дикка хан ю, хIун халонаш, аьттонаш хилла хьан кхузахь, аьлла.\nХьамзат: "Со сайн доьзалца Хонкара кхаьчна 15 шо сов зама ю. И кIезга хан яц, сан дахаран цхьа боккха мур бу иза. Цу юкъанна доьзал а хьалакхиъна. Уьш хьала мел кхуьу, доьзалан хьашташ а совдуьйлу. ТIаккха тхан кхузара Iер-дахар кхин толуш а дац.\nЯ толур ду аьлла меттиг а ца го суна. Дикка туркойн гражданство йоцуш а Iийра тхо. Ткъа цо таро ца юьтура Iедалан социалан хьелашна юккъехь хила, кегийрхошна деша, баккхийчарна болх бан.\nТкъа хIинца, массарна ца еллехь а, гражданство схьаелла нохчийн мухIажарашна. Амма хIетте а, хьалха санна тIедаьхкинарш лору тхо. Цундела халла бен балха а ца оьцу. Беш берг а, дукхахьолахь, долахь белхаш хуьлу. Цигахь алапа а туркошначул а кIезгоха ло.\nТIаккха паччахьалкхан балха хIотта гуттаре а хала ду. Хетарехь, Iедало леррина лелош йолу политика а ю иза. ХIунда аьлча, нагахь хьуна гражданство еллачул тIаьхьа 5 шарахь ахь болх ца бинехь, хьоьгара и гражданство юха дIаэца бакъо ю Iедалан. Гражданство елча а, ахь пачхьалкхана беш цхьа а пайда бац, аьлла бахьна а лехна.\nКъаьсттина цу пачхьалкхан балха дIахIитта хала ду Хонкарахь лакхара дешар дешначу вайн кегийчу нахана. Цуьнан бахьна лехча схьагучадолу, Iедало цу хьокъехь къайлаха бина сацам хилар, лакхара дешар дешна болу нохчийн кегий нах балха дIа ца эца. Дийцича кхин а дара уьш дийца. Ткъа доцца аьлча, и тайпа хьал нохчашца кхузахь туркоша латтор оьрсашна бечу томанна хета.\nМаршо радио: "Дени, хьо 7 шо долуш махкаха ваьккхина ву, хьан бералла а кхузахь дIадахна. Масех дош алахь хьайна кхузахь тIеIиттаеллачу киртигех лаций."\nДени: "Сайца масалла далош дийцича, со жима вара, дас-нанас тIамах вадийна Нохчийчуьра аравоккхуш. Цхьана шарахь Гуьржийчохь Iийра тхан доьзал, цул тIаьхьа Хонкара схьадаьхкира. Кхузахь я Iедало, я цхьанна а дуьненаюккъерчу организацино мухIажараш ду, аьлла къобал а ца дира тхо.\nЦундела сан дешар а ма хетта ца хилира, ткъа воккхахилча болх а ца карабора, гражданство а ца елира ши-кхо шо хьалха бен. Амма Хонкарахь ма хетта Iен-ваха цхьа еккъа гражданство ца тоьу, нагахь Iедало хьуна шегара беш цхьа социалан гIайгIа бацахь.\nТкъа и хилийта хьан хьакамашца дикка уьйраш, я гергалонаш хила деза.\nЦундела, пхийтта шо айса кхузахь даьккхинчул тIаьхьа, со цIавахара, хьозанна а дайна, "шен цIа - цIен цIа", аьлла. ЦIахь лехча белхан меттиг а карийра суна.\nАмма сан шолгIа гражданство туркойн хиларна, со балха дIа ца ийцира цигахь а. Цундела и гражданство сайна тIера дIаяккхийта юхавеъна ву со, кеста юха цIаваха везаш а ву.\nМаршо радио: "Рамзан, ахь хьайгара хIун тIетухур дара кху шимма аьллачунна?"\nРамзан: "Ахь тоххара ма аллара, нохчийн мухIажарш туркойн махкахь" хьеший "санна тIеэцна бара. Хьешийн йоллу бен бакъонаш а йоцаш. Ткъа и бакъонаш, вайна ма хаъар, хIусамдас елларш бен ца хуьла. И" хьеший ", уггар дукха болча хенахь а, Хонкарахь 3 эзарал тIехь бацара.\nТкъа хIинца кхузахь виснарг цхьадолчу терахьашца 700 стаг ву. Вуьш кху махкара Европе а, Оьрсийчу а дIаихна. Нохчашна депорташ ца йина туркойн махкара уьш Оьрсийчоьне дIалуш. Амма кху тIаьхьарча 15-16 шарахь кхузахь 12-13 нохчо вийна. Иштачу хьоло нехан цхьацца шеконаш кхуллу, и нах байъар Оьрсийчуьра схьа дуй те бохуш ойла.\nТкъа туркойн Iедале и зулам деш берш лацалуш цахиларо и шеконаш гуттар алсамйоху.\nТуркойчоь, ЭрдогIан, нохчий...\nКъепе меттахIуттуш ю Туркойчохь\nГюленна таIзардан хьаьгна ю Хонкара\nТуркойчоь ДАIИШ-ца тIаме яьлла. …Лароррий-те?


5 шо хан тоьхна эскархочунна тоба дохорна\nНабахтехь даккха 5 шой, хилла йолу тIеман цIе дIаяьккхарий. Иза сацам дIакхайкхина кхаарин дийнахь Къилбаседа Кавказан тIеман гонан кхело Холов Зафаран. Хилла волу Оьрсийчоьнан эскаран лаккхара прапорщик бехке лаьрра, шен эскаран накъост ДАIИШе кхайкхина аьлла.\nХоловна бехке дуьллург луьра зулам лоруш ду таханлерачу низамашца: 205 артикл-террорхошна гIодар олург.\nШуьйтахь ша тIеман декъехь эскархочун болх беш, Шема тIом бан ваха лаар сов, шен накъост а иркарахIиттина цо, аьлла къастина талламо. Важа, «зенитка» олу герз лело хууш говзанча хилла. Цигахь, хьо саннарш чIогIа оьшуш бу бохуш, хаздеш дийцина цо.\nТIамах хьаьгна волу оьрсийн эскархо дIа а лаьцна, цуьнан хьокъехь болийна таллам а, кхел а еха ца хилла. Iуьйрана йолаелла кхел, шина сахьтехь сов бен ца лаьттина. Холовна кхиъ еха хан йоьхуш яра тIекхойкхучу агIоно, амма, кхело тидаме эцнера иза шортта мидалш йолу тIеман ветеран хилар а, цо эскарехь болх бе 15 сов шо хилар а. Цундела йогIучу хеналла 8 бутт кIезга тоьхна цунна.\nМуха нисло иштта тайпа, схьадийцарехь массо а агIора кечбина нах шайн дахар а харцош, тIеман кIуран юккъе баха лаар? Цу хаттарна, цхьаболчара эра ду, террорхойн пропаганда чIогIа ю аьлла. Амма, хIора стеган шен-шен корт бац теша, аьлла Маршо радиога дийцира Соьлж-ГIалара вахархочо Мальсагов Абуязида.\nМальсагов: «Суна цу агIора, нохчий а, кхечу къаьмнийн нах дIаэхар нийса ца хета. Вайна хаьа геополитика боху хIума ма кечйо а, нахана коьрта чу муха иза дуьллу а. Кхузахь, цIахь шортта меттиг бу-кх бусулба нахана диканиг дан».\nНохчашна а, кхечу къаьмнашна а тIом оьшуш бац, иза тIебожийна бу Оьрсийчоьнан Iедало, аьлла хета юкъараллахочунна Хаджимурадов Сулейманан. Оцу хьокъехь цо иштта элира.\nХаджимурадов: «Вай цхьа а тIом оьшуш нах бац. Иза вайна марзбинарг Оьрсийчоьнан куьйгалла ю. Хьовсийша, вуьш верг цхьа а депутат а, церан бераш а дац. Вуьйш верг хьелийозархочунан кIант хуьлу. Шема гIура вара со а, цигахь дерг ДжихIад делхьара. ДжихIад ду шен денна-нанна уллехь а волуш, йиша-вешана гIуллакх дича».\nШемахь боьду тIом цига кхачале бале баьлла цхьа Холов Зафар хилла ца Iа. КIира хьалха хаам баьржира нохчийн къомах болу оьрсийн эскархой а Ассадан агIора тIом бан бохуьйтуш бу аьлла. Иза бакъ хилар къаьстира, шаьш оцу эскархоша видео кийсак интернетехь гIараяьккхинчулла тIехь.\nЦIе береташ коьртехь а йолуш, баккхий тIоьрмигаш а кечбина, шайн тIеман декъехь гулбелла лаьттара мел лаххара а цхьа бIе хира волуш герзхо. Башха самукъадаьлла бацара уьш а оцу кийсак тIехь.\nШа верриг бехказа воккхуш санна къамел дира цхьаммо, «тхо зен дан доьлхуш дац, тхайх пайда хилахьара аьлла доьлхуш ду», бохуш. И видео гIараяьлча, масех стаг дIа а лоцуш, царна дуьхьала гIуллакх долийна, тIеман къайле гучуяьккхина аьлла.


Холмачхой шаьш муха лоьху а, хIун билгалонашца "неIалт дахнарш" шайна Iорабовлу а дуьйцу республикерчу Iедалхоша.\nНохчийчохь дахначу цхьана кIиранчохь "бозбуанчаллаш" лелош хилла цара аьлла, Iедалхоша лаьцна, кхеле хIоттийнера ши зуда. Пачхьалкхан "Грозный" телеканалан эфирехь сюжеташ гайтира, шаьш лелийначунна дохкобевллачу пал тосучучу зударех лаьцна.\n"ГIам" ду аьлла, махкахь Iораяьккхина Ибрагимова Секинат, шегара гIо оьшуш тIееанчу зудчуьнца лацарх истори йицйина а ялале, республикехь караеана Успахаджиева Есимат. Шелковск кIоштарчу Каргалинская олучу эвлахь ехаш ю иза.\n"Грозный" телехьожийлан корреспонденто дийцарехь, 40 шо гергга хан хилла, оцу зудчо "хиндерг дуьйцуш", нах Iехон.\nТийна-таьIна Iийначу Секинате хьаьжча, Успахаджиевас ша бехке ца лорура юьхьанца, "нах тIеоьхуш бацахьара, ша хIара гIуллакх лелор дацара" бохуш, кIелхьарйийла а гIерташ.\nДелахь а, репортажан чакхенехь ша дохкояьлла, шена къинтIера довла а олуш, камерана хьалха кхайкхам бо цо, пал таса догIу алий, кхи шена тIе ма дуьйлалаш аьлла.\nКарарчу заманчохь дIахьош талламаш бу, цо лелийначух "нах Iехон зуламаш" дара олийла дуй зуьйш.\nСекинат хеттарш дан ялийначу Шелковск кIоштарчу полисхойн декъаца къамелдар ца нисделира "Кавказ.Реалиин" корреспондентан. Делахь а зIе тасаелира цуьнан Соьлжа-гIаларчу исламан медицинан центран коьртачу лоьраца, Iеламчаца Эльжуркаев Адамца.\nАла догIу, "Грозный" телеканалан эфирехь "бозбуанчаллаш" лелочаьрца къамел динарг а иза вара. Цо ма-дарра дийцира "Кавказ.Реалиига", шаьш "гIемашна тIаьхьадовларх" а, уьш лецарх а.\n"Цхьана дарбане сатийсина, амма шайн ледарлонца оцу бозбуанчаллаш лелочийн карабахначу наха гIо до тхуна царна тIекхиа, уьш карон. Харцо лелош, адам хIаллакдеш, нахана бале буьйлу холмачхой, ткъа уьш хьарам ахчанаш доху нах буйла хиъча, тхоьга орца доьху наха, схьало церан адресаш а", - дийцина Iеламчас.\nОьрсийчоьнан низамашца догIуш ду аьлла, дIахьедина Эльжуркаевс, Iедалхоша шарлатаналла лелочу нахана дуьхьал доху некъаш. Зуламан Кодексан "хьарамлонех" долчу низаман 159-чу артиклна тIетовжу исламан центран коьрта лор.\n"Низамехь дуккха а артиклаш ю, масала, харцонца ахчанаш дахар. Iедалхошна оха накъосталла до, и нах болу меттиг лохуш, тоьшаллаш даладо, и нах лецархьама", - дуьйцуш ву Iеламча.\nНохчийчуьра ара а ваьлла "холмачалла" лело мегий?\nНохчийн телеканалан хьалхарчу репортажехь дуьйцу Моздокерчу Мария цIе йолчу "гIомах" лаьцна. Дийцарехь, иза йолчу яхначуьра юхайогIуш лаьцна хилла Секинат шен клиентца Зулайца.\nХаттар хIутту, цаьрца цхьана хеттарш дан стенна ца ялийна Мария? Къайле ма яц, милла а хьаьгар а волуш, корматалла ма ю нохчийн полисхойн, шаьш лаьцначуьнга мукIарло дойтуш. Оцу зудчух лаьцна кхачо йоллу информаци оьцуш кхи къа хьега а ма ца оьшура церан.\nДелахь а, "Моздокерчу Мариех" лаьцна шайна мел оьшу хаамаш бу шайгахь бохуш, чIагIдо Эльжуркаевс.\n"Тхуна билггал хууш ю цуьнан цIе а, иза еха меттиг а. Дукха хан ю цо бозбуанчаллаш, холмачалла а лелон. Дукха нахана балеяьлла иза, тхоьга аьрзнаш дина цунна, цо Iеха а деш, шайгара ахчанаш даьхна бохуш", - дийцина Эльжуркаевс\n"Кхузарчу, Нохчийчуьрчу наха латкъамаш бина оцу зудчунна, оьрсийн низамашца цуьнга хеттарш дан бакъо а ю тхан, хIунда аьлча, Оьрсийчоьнан территори тIехь ехаш иза хиларна", - аьлла, тIетуьйхира цо.\nКараеаний шуна и зуда аьлла, деллачу хаттарна жоп луш: "Iедалан структураш цу тIехь болх беш ю" аьлла Iеламчас.\n"ГIомах тоьшийла дац"\nИсламан центран коьртачу лоьро дийцарехь, стаг "бозбуанчалло" лаьцна ву йа вац хуийла ду цуьнгарчу симптомашца. Масала, корта лазарца, гIодаюккъе лазарш хьийзарца, куьйгаш а, когаш а лахарца, са дукъдаларца, депрессица, Iеттон дог эхарца, даим а ша цхьаъ виса лаарца бохуш, охьадагардо цо.\nЭльжуркаевс бахарехь, "неIалт" дахначу нахана кест-кеста шаьш бух боцчу бердах оьхуш, гIенаш го. Ишта дуьхьалтуьйсу царна гIенах жIаьлеш а, текхаргаш а.\nХолмачхойн карах зенаш дина нах "бIеннашкахь хилла ца Iа, эзарнашкахь бу" боху къамел динчо.\n"Тхан исламан центре оьху цара Iехийна нах. Эзарнашкахь масалш ду тхан. Цхьа стаг веанера суна тIе. Ас теллира цуьнан могушалла. Ас хоьтту цуьнга, лоьрашна тIе стенна ца воьду хьо? Цо боху: цхьана зудчунна тIеихнера со, цо хиш делира суна, цхьа кехаташ дагийра. ХIинца масех шо а ду со лела ца лун боху цу стага. Ишта эрна шен хан яйина ца Iаш, ахча а дайина цо, шен цамгар кхи а тIе а дарйина. Цу кепара хиламаш дуккха а бу", - дагалоьцу Адама.\n"КъорIан тIехь яздина ма ду: "холмачхочух" теша мегар дац, цо дина тоба Дала тIе а лоцур дац аьлла. Оццул тIаьхьало йоцуш ву-кх и стаг. Низамаш ца дохош бан беза ша бен болх. ТIейогIучу заманчохь ишта болх бан дагахь ду-кх тхо", - аьлла, дерзийна шен къамел Эльжуркаевс.\nГочдинарг Димаева Лиза


"ЦIечу зоне" яьлла Кхарачой-Чергазийчоь\nМангал-бутт 06, 2020\nIедалхоша коронавирусах дечу дIахьедарша скандал гIаттийна республикехь\nCOVID-19 коронавирусан пандемих Кхарачойн Чергазийчоьнан Iедалша ма-дарра дуьйцуш цахиларан бахьанашца йоккха политикан скандал иккхина цигахь, яздо "Эхо Кавказа" гIирсо. Официалан зерашца, Оьрсийчоьнан цу регионехь 1 276 вахархо бен вац коронавирусан ун даьлла, велларг 6 ву. Ткъа оппозицин "Политика 09" ресурсо Iорадаккхарца, республикехь эпидеми яьржичхьана кхелхина мел лахара а, 119 дархо. Оцу юкъанна, яздо "Эхо Кавказа" хьостано, регионерчу дарбан хIусамех таламаш беш ю Оьрсийчоьнан Инарла прокуратура.\nКарарчу беттан 3-чохь Iуьйранна йовзийтинчу официалан статистикаца, COVID-19 вирус кхетта эпидеми чуеачхьана 1 276 стагана, царах тIаьххьарчу буса а, дийнахь а ун къаьстина 72 пациентах. Дарба хилла 348 вахархочунна, велла ялх дархо.\nБевзаш болчу лоьрийн тешам алсам болчу оппозицин "Политика 09" сайто даладо альтерантиве зераш. Церан информацица, махкахь 3 000 гергга ун даьлла ву, мел лахара а 119 пациент велла. Кхарачойн Чергазийчоьнан бахархойн терахье диллича, официалехь бIостане делахь а, Къилбаседа Кавказан гонашкарчу субъекташлахь уггар а цатаме республика ю иза. Мехкан Iедалхоша йовзуьйту яйн статистика бахьана долуш, царна шайна дуьхьал даьлла гIуллакх. Бахархоша чукхачочу латкъамашна тIехула республикана федералан бIаьрг тIехIоьттина. Талламан комитетан куьйгалхочун Бастрыкин Александран тIедилларца, Кхарачойн Чергазийчохь бутт карабеачхьана талламаш болийна.\nМахкахь эпидеми яьржичхьана меттигерчу бахархойн а, медицинан белхахойн а бакъонаш хьешна меттиг толлуш, бинчу белхан жамIаш шега схьахаийтар тIедиллина Бастрыкина. Оьрсийчоьнан Талламан комитетан официалан векало карарчу беттан 2-чохь хаам бира, талламчаша бехкзуламан гIуллакх долийна, коронавирусаца болх бечу лоьрашна ло аьлла, билгалдаьккхина ахчанаш, дIа ца кхачорна аьлла.\nКху заманчохь Кхарачойн Чергазийчохь 630 маьнга а хIоттийна, 4 госпитал ю болх беш. Гергарчу заманчохь Iедалхоша кхин а цхьаъ, 70 меттиг а болуш, дарбан хIусам схьайоьллур ю бохуш, чIагIонаш йо. Делахь а, тоаме хир бац йа лоьраш а, йа меттигаш а.\nВевзачу лоьраца цхьана дийнахь исс стаг зIене ваьлла, шаьш муха дарба дан деза COVID-19 вирусана бохуш, хоьттуш. Цхьанхьа а кхача аьтто боцу нах бу уьш. Церан дехарца суна вевзачу лоьро телефонехула консультацеш дIахьо, масала, пульменологашца. Цомгашчаьргахь долчу хьолах ша лоьрашка а дуьйцуш, дарба хьоьхуьйту цу лоьро шега орца доьхучу пациенташна.\nЦхьаммо ала тарло, оцу практикаца - массо а низамаш дохош ду, амма, дукха хьолахь, шен хеннахь дархочунна дарба кхачон кхин некъаш диссина а дац.\nРеспубликера компьютеран томографи йоккху аппарат тIехюьзна ю. Дийнахь а, буса а къахьоьгуш бу цигара говзанчаш. Санитаран авиацерчу хьосташа дийцарехь, кест-кеста нисло, томографи ян пациентана тIаьхьабахар церан буса кхо сахьт даьлча. Дархой а, церан цIеранаш а оьгIаз а оьхуш, кхаьргара маьттазчу маттаца бехкаш дохуш хуьлу.\nЖим-жима доьдуш COVID-19 вирусаца лаьтта хьал кIажбухе дахарх дуьйцу бевзачу лоьраша. Юьхьанца дуьйна госпиталашкахь меттигаш бара кечбеш коронавирусан ун даьллачу нахана лерина. "ЦIечу зонехь" оьшуш долчу массо а хIумана само латтайора цигахь: медицинан гIирс а, индивидуалан уьнах персонал Iалашъен барзакъ а, медикаменташ а.\nАс къамел дира цхьана дарбан хIусаман хьаькамца. Белхахошлахь цхьа стаг цомгаш хилла вац цуьнан, йа цкъа а молханаш тоаме дацара аьлла, латкъамаш хазийна а вац иза. ХIетте а, пандемина кечлучу заманчохь цуьнан поликлиника а, сихаллин гIо кхачон бригадаш а дикка оьшучух тоам боллуш дIаюьзна а яцара. Уьш дагахь хиллера, жимма а контакт хилла цомгаш нах катоьхна госпиталашка дIахьийсор бу аьлла. Ма-дарра аьлча, иштта ца нисделира.\nНислойда а дац, хIунда аьлча, госпиталш юьзна ю, цу тIе цхьаболчу нахана цIахь дарба лело деза. Ун даьллачу нахана тIехь контрол латто дийзира уьш бехачу меттигашкахь векал бинчу лоьрийн. Ткъа цаьргахь, лакхахь ма-аллара, эпидемих Iалашвен оьшу гIирс бац. Лоьраш цомгаш хила буьйлабелира, тIаккха къоьлла хIоьттира дарбан хIусамашкахь а.\nХIинца лоьрийн могIаршкахь дезертиралла а леладо: поликлиникашкара, йа стационарера лоьраш болх бан госпиталашка дехьабуьйлу.\nТурпалалла ю аьлла хета, цкъа делахь, ткъа ма-дарра аьлча, идар ду-кх иза, хIунда аьлча, госпиталашкахь уьнах ларлойла ду церан.\nЧеркесскерчу сихаллин гIо кхачочу машенашкара персонал цхьана а кепара ларбала йиш цахиларна, царлахь 19 стагана ун делира, ткъа цхьа машенлелорхо кхелхира. Коронавирус кхеттачу нахаца болх бечу медицицнан персонала могIаршкахь бац уьш бохуш, юьхьанца цхьана а агIор ларбеш ма бацара машенашлелорхой. Кисех йина медицинан масканаша а, оццу кIадех тегна, чекх са гуш йолчу тIехула юхучу халаташа а эпидемих Iалашбийр бу ала, мотт ца керча.\nЦундела Черкесскерчу сихаллин гIо кхачочу 11 экипажах смене йолу цхьа машен. ХIоразза хлоркица цIанъян езаш ю карета, цул тIаьхьа цIечу лампица дезинфекци а еш. Оцу процедурано дIалоцу дийнна сахьт гергга хан. Шина сахьтера ялх сахьте кхаччалц бахархой лоьрашка хьоьжуш хуьлу. Оцу машенаш тIехь болх бечу 40 лоьро, шаьш кхин дIа ловр бац и бала аьлла, балхара дIадовлуш, кехаташ чуделла.\nШайн белхан декхарш бахьана долуш, дерриг а хаа дезачу наха а ца бевллачу деннца бен ца дуьйцу ситуацех лаьцна. Цуьнан а шен бахьанаш ду. Республикера Iедал къийсарехь катализатор хилла дIахIоьттина пандеми. Къоман хаттар лорура хIинццалц цуьнан тема.\nМасала, дагалоцур вай, ГIебарта-Балкхаройчохь кегийрхойн къаьмнийн билгалонаш тIехула Гунделен эвлахь хиллачу конфликтна тIехула даржах вохийра республикан ши куьйгалхо.\nТкъа хIинца, схьагарехь, изза губернаторш бохо таронаш гучуевлла пандемица а. Цундела, цхьайолчу Iаткъамечу тобанаша долчух кхин тIе а дарстош дуьйцу, вукхара- дайдо.\nОцу маьIнехь аьлча, ситуацех комментареш яр - цхьаьннан хьера тIе хи диттар хуьлу.\nМедицинан юкъараллехь а хааелла цхьа интересе тоба- могушаллин министраллехь коьртачу лоьрийн даржаш къийсар чIагIдина пандемис. Оцу бахьанашца, цхьана бакъхьарачу адамна ситуацех лаьцна дийца ца лаьа, ша а цу къийсамехь болучаьрца ву моттадаларна кхоьруш.\nТIехула тIе, цара шаьш билгал ма даккхара, и скандал адамца бала болуш, гIаттийна яц.


Кутаев Руслан: "Массо а хир вац моттбетташ"\nШайга гIо ца доьхушшехь бала хилар\nИнстаграмехь зорбане баьккхинчу хаам тIехь телеканало тидаме оьцурш бу, бахархоша де-буьйса даккха петарш чубуьтурш. Цул совнах, регионерчу хьостано тIедожийна, йоццачу ханна хIусамаш нахе лучарех а шайга информаци кхачае аьлла. Делахь а, еххачу ханна хIусамаш нахе лун бахархой пачхьалкхан телехьожийло буьйцуш бац.\nДукха хан йоццуш йоьдучу кхеташонехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана тIедиллира, махкахь "денна-буьйсанна" петарш ялар тергоне эца аьлла. Цул тIаьхьа Кадыровн йишин кIанта, Соьлжа-гIалин мэро Закриев ИбрахIима дIахьедира, "де-буьйса даккхийта лун петарш дIакъовлур ю" аьлла. Нагахь санна, шайн петаршка нах бита лууш делахь, хIусамаш са яккха лелош юй хоуьйту кехаташ хIиттаде аьлла, тIедожийна мэро бахархошна.\n"Грозный" телеканалан директора Дудаев Ахьмада бахарехь, и сацамбан декхаре хилла уьш, луларчу хIусамашка оьхучу наха гIад-амал дайина шайн бохуш, дуккхаъчу бахархоша аьрзнаш динчул тIаьхьа.\nПетарш ханна нахе лучу Нохчийчуьрчу яхархочо "Кавказ.Реалиица" хиллачу къамелехь аьлла, "лела ца хуучу нахаца" шен цкъа а гIуллакх Iоттаделла дац аьлла.\n"Петарш ханна лоьцучу наха чохь гIовгIанаш йо, лулахоша царна аьрзнаш до боху. Сан ца хилла цкъа а цу кепара проблемаш. Кхечу гIаланашкара баьхкина нах чубитина ас, лулахоша царна латкъамаш ца бина соьга хIинццалц", - аьлла зудчо.\nКхечу меттигашкара баьхкинчаьрга хIусам яла мегар ду аьлла, официалехь хилла информаци бакъ ца йо цо. Массарех а хьакхалуш ду дехкар.\n"Йоццачу ханна яла маггане а мегар дац, шаьш нах чубуьтучу далахь а, баттана я еххачу ханна бен ма бита боху цара. Кхечу регионера иза веанехь а, бен дац боху", - дийцира шен цIе хьулйинчу зудчо.\n"Могуьйтуш дац хIинца дуьйна де-буьйса даккха петарш чу нах бита. Дукха хан йоццуш дIахьедина тхоьга", - элира портале кхин а цхьана петарийн долахочо.\nКавказан къаьмнийн Ассамблейн куьйгалхочунна Кутаев Русланна хетарехь, шайн конкуренташ новкъара дIабаха Iалашонца юкъадаьккхина хIума ду - де-буьйса даккха петарш ялар дехкар. Шена хаа а хууш, билггал хилла хIума ду, меттигерчу полисхочо петарш ханна лучуьнга ("я дIакъовла хIара гIуллакх я шена 300 эзар сом охьадилла") бахар, чIагIдо Кутаевс.\n"И стенца доьзна ду хьуна аьлча: тахана Iедалехь болчу наха керла хьешан хIусамаш ю дIахIиттийна. Ткъа уьш еса лаьтташ ю. Цу чу нах оьхур боций юьхьанца дуьйна а хууш ма дара", - дийцина "Кавказ.Реалиига" Ассамблейн куьйгалхочо.\nЦхьана а агIор тIечIабина боцчу хаамца, кеп-кепарчу министраллашна а, хьукматашна а тIедиллина хилла "хIоккхул-оццул отелашкара хIусамаш лаца" аьлла боху Кутаевс.\n"Документ суна гина дац. Iедалехь болчу наха дуьйцуш хезна суна", - аьлла, тIетуьйхира Кутаевс.\n"ХIокху тIаьххьарчу 20 шарахь Путинан Iедал халкъана мотбеттар кочадолла гIиртинехь а, церан гIуллакх ца хилла. Массара а цаьрга моттбетташ хир дац. Нагахь санна, лулахошца конфликт эккхахь а, цара шаьш дов къастор ду", - аьлла хьажам бу нохчийн цхьана юкъаралхочун.\nВуьшта, Нохчийчуьра бахархой кхоьру, шаьш гучудовларна боху политикан тутмакх лаьттинчо. "Миччахь а волчу стага цхьа йоза дитича, иза каравой, шаьш цунна таIзар деш хилар а бахархошна дIахаийтина Iедалхоша. Цундела цунах ийзало нах", - элира цо.\nМоттбеттарш церан "шайн" нах бу, могIарерчу бахархоша дийр доцург ду иза, бохуш, чIагIдо цо.\n"Со набахтехь Iийна ву, цундела суна дика хаьа ницкъаллийн структурашна болх беш цхьа нах буйла. Бехкзуламан гIуллакхаш ду царна дуьхьал диллина, амма чу ца бухку уьш. Республика мел ю информаци гулъеш, буьйлабелла лела уьш цундела. Ас чIагIо йо-кх, Нохчийчохь моттбеттар даьржина хIума дац аьлла", - боху Кутаев Руслана.


Iилманчин ши оба цхьана белшахь\nДечкен-бутт 18, 2018\nЯрычев Насрудди: Со дуьххьара вац нохчашлахь шина Iилман доктор\nЯрычев Насрудди саннарг кхин вац цуьнан нийсархошлахь - 35 шо бен доцу иза ву педагогикан а, философин а доктор\n…Машено лазийна ха тодаллалц са ца туьйш, заьIапхочун гIудалкхара а воссаза вахара Челябинске докторан дарж даккха 28 шо долу педагог-Iилманча 2011-чу шарахь.\nШколехь иккхина конфликт талла хьехархочунна оьшучу оьздангаллах лаьцна яра цуьнан тема.\nЦунна цигахь елира педагогикан Iилман докторан цIе. "Тхуна хьалха дуьххьара нислуш ду хIара Iаламат - дешарехь хьуьнар даккха веана вацара кхуза хIинццалц оццул къона похIманча. Нохчийчоьнан баккъал а дозалла дойла ду шегарчу хьекъалца массо а цецвоккхучу оцу жимчу стагах", - элира хIетахь Челябинскан университетан диссертацин кхеташонан секретара-Iилманчас Кийкова Надеждас прессехь.\nЯрычев Насруддис 13 шо ду Нохчийчохь педагогика хьоьхучу лаккхарчу доьшийлашкахь белхаш бен. Иштта, кест-кеста вохуьйту иза Оьрсийчоьнан дешаран министралло лаккхарчу доьшийлашкара хьал-де талла а. Карарчу муьрехь иза ву Нохчийн университетан проректор.\nДайна шо доьрззуш яьккхина Насруддис кхин а цхьа ирхе - философин доктор ваьлла иза Белгородерчу Iилман-талламийн университетехь.\n35 шо, шина Iилман доктор. Нохчийчохь хьовха, Оьрсийчохь а карор вац и саннарг.\n"ХIан-хIа, - элира Ярычев Насруддис, Маршо Радиоца къамел долош, - со дуьххьара нохчо вац шина Iилман доктор…".\n- Дера вара вайн шина Iилман доктор а волуш Алироев ИбрахIим. Филологин а, историн а доктор вара иза. Цо истори ца лелайора, талламехь яцара цуьнан иза, амма ван-м вара оцу Iилман доктор.\n- Насрудди, гарехь, адам ша дуьнентIе доллушехь шена язбинчу новкъа дIадоьду. Делахь а, хаалуш хуьлу-кх, хьенан лорах доьду бер дахаре. Хьуна шун доьзалехь, тайп-тукхумехь Iилмане некъ къастийна мила вара? Хьан ваьккхира хьо Iилманийн новкъа?\n- Стеган дуьненчохь дIалоций шен некъ хуьлу. Шен Дала деллачу хьесапехь цо и дIа а хьо. Тхан доьзалехь дуьненан Iилма лелош нах ца хилла. Амма сан денда вара, ГIуларера Ярычев Деналбек, иза кIоргга дешна стаг вара. Дала цуьнгара беркат ду сайх схьакхеттарг аьлла хета суна.\n- ГIуларерчу школехь доьшуш дагалецира ахь Iилмане ваха? Иштта ца хилча, кхуьийла а ма дац оццул къона а волуш, йоццачу, айхьа хьайна гатйинчу, ятийначу хенахь Iилмане кхиа! Муха лецира ахь и некъ юьхьар, дийцахь.\n- 1983 шарахь вина со. Оцу юьртахь. Амма дешар а, вахар а Соьлж-ГIалахь нисделла сан. Цигара 8-гIа школа яьккхина дашо мидалца. Самарехь университет а чекхъяьккхина, социологин факультет, цул тIаьхьа Оьрсийчоьнан социалан университет яьккхина Москох. Ший а университет – дашо мидалшца.\nИштта, деша волавелча дуьйна а, Iилманна тIегIерташ вара-кх со. Цунах суна пайда а баьлла. Пачхьалкхан стипендин, губернаторан стипендин лауреат а хилла. Дикачу Iилманчашна гергахь а лелла со, оьрсийн а, жуьгтийн а, эрмалойн а.\nХьехархочун болх безаш а вара. Суна гора цуьнан болх чулацаме буйла а, цо дуьненан хьежам билгалбоккхийла а, хьан дахаре долчу хеттаршна жоьпаш гойтийла а... .\n- Хьо батт атархойн, латархойн, я кхечу "пайдечу" спортехь хилча-м, гIараваьккхина вуьйцуш, миллионаш дохуш стаг хир вара. Ткъа Iилмано, олуш ду-кх, ца кхобу. Иштта дуй иза? Стенна оьшура хьуна шина Iилман лакхене гIерта?\n- Дахаран хьал чоггIа чолхе долуш, Iилмане гIерта хан а йоцуш, халонаш ма хьегний вайн наха. ДIаволалуш, ассистент волуш, лаккхара хьехархо волуш а, доцент волуш а хьегна ас хало. Ахчанца юьхьанца ледара а ма хилла. Делахь а, кхидерг цадовзаре терра, схьалаьцна гIуллакх дIакхехьа дезна.\nИштта нисделла-кх Iилманца уьйр чIагIъялар а. Дохко а ца ваьлла, атта бацахь а, сайн некъ болийна. ТIехкуьуш долу чкъор а цхьана дас кхетош-кхон деза. Iилма дIакхехьа накъостий а беза, оццу жимчу цкъоро кхана вай а ма дуй дIакхехьа дезаш.\nИштта, оцу ойланна тIе а кхийдаш схьавеана со а, соьца университетехь болх беш болу накъостий а – со кху университетехь (Нохчийн пачхьалкхан университет – Маршо Радион билгалдаккхар) ву 2005-чу шарахь дуьйна.\n- Педагогикан доктор ву хьо. КхидIа а къахьега философи юьхьар а эцна, оцу Iилман а доктор вала некъ лацар муха нисделира хьан?\n- 2007-чу шарахь ас Белгородерчу пачхьалкхан университетехь аспирантура яьккхина. Цигахь ас философин Iилман кандидатан цIе схьаэцна.\nОцу юкъанна со Нохчийн пачхьалкхан дешаран-белхахойн институтехь педагогикан, психологин кафердехь болхбеш вара. Цигара вахара Челябинскерчу университетан докторантуре. Язбина цхьацца белхаш а бара цунна. Иштта яккхира и докторантура а. Педагогикан доктор а ваьлла, цIавеара.\nПедагогикаца, психологица цхьаьна язбеш схьабохьуш философин болх а бара сан. Деа шарахь иза кечбина а ваьлла, стохка со Белгороде Iилман-талламийн университете вахара докторан дарж даккха. Дахначу шеран тIаьххьарчу деношкахь ас и толам а баьккхира – философин доктор хилира сох.\n- Хьалхо вайшимма ма хьахадарра, вайн махкахь тоьлла вахархо спортхо волуш санна лаьтта сурт, сийдийриг, вазвийриг спортхо ву, дахаран кхин некъаш кегийрхошна марзбан йиш йоцуш санна. Оцу хьелашкахь кегийчара хоржучу некъашца дисбалланс ца хуьлу? Буй вайн махкахь Iилмане марзлуш кегийнах?\n- Нохчийчуьрчу юкъараллера хьал тахана, спорте диллича а, Iилмане диллича а дика кхиимаш хаало. …Верриг а Iилманча хила аьлла а дац, я массо а спортсмен хила аьлла а дац. Спорт а оьшуш ю.\n13 шо ду со Нохчийн пачхьалкхан университетехь волу. Вуно хаза доьшуш, кхиамаш бохуш кегийнах а, мехкарий бу кхуьуш. Университет ша а ю хаза – чохь массо а тайпа лаборатореш ю, миллионаш мах болу гIирс чохь а болуш. ЧIогIа дика доьшурш а бу, берраш бацахь а.\nIилма товш ду къомехь, иза цуьнан хазна ю, иза дуьненан хьежам бу. Со дIасавоьдий хуьлуш ву – федералан эксперт хиларе терра – Оьрсийчоьнан лаккхарчу доьшийлашкара хьелаш толлуш. Юкъарчу хьелашка хьаьжча, хьал вон дац вайн университетехь.\nХилла эшамаш балхош а ца Iаш, нохчийн къам, цуьнан къона чкъор айделла къахьоьгуш го суна. Со цунах воккха а ве.\nБаккъал а цецвуьйлийла ду Ярычев Насруддих. Ша шех вуьззина шина Iилман доктор вечу новкъахь цо арахецна 4 монографи, 150 сов талламан болх. Иза ларавелла шен Нохчийчуьрчу дешархойх 6 жимха Iилман кандидат ваккха. Диссертанташца болхбечу шина кхеташонехь декъашхо ву иза ша а.\nОцу юккъехула кхиина Насрудди ша язйинчу байтийн – цо нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь яздо – кхо жайна арахеца а.\nЛитературе еккъа хобби хилла а ца Iа Насруддина. Оьрсийчуьрчу Мандельштаман цIарахчу литературан "Лира" премин лауреат ву иза. Ву СтокхIолмехь куп латточу "LIFE" олучу Европан кхузаманан литературан клубан декъашхо а, Москох шарахь цкъа арадолучу литературан "Орфей" альманахан редакцин кхеташонехь декъашхо а.\nIилманчас дош делла Маршо Радиона ша нохчийн маттахь яьхна байташ йовзийта. Цунах пайда а оьцуш, оха кестта хозуьйтур ю ладогIархошна Оьрсийчоьхь Iилманчийн жималла зийча, шен хенара пхиъ бен воцчех, ткъа 35 шо а кхачале шина Iилман доктор ваьлларг ша цхьаъ бен а воцчу Ярычев Насруддин байташ.


Европан адамийн бакъанашкахула йолчу кхело Оьрсийчоь декхарейо цомгуш долчу Кисловодскерчу берана молха эца\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело дуьххьара кхайкхам хьажийна Оьрсийчоьне дилх телха цамгар йолчу берана оьшучу молханца гIодар доьхуш.\nКисловодскерчу кхело ах шо долчу меттигерчу Кешишянц Адина гIодан Iедалхой декхаре биннашехь, цунна оьшу деза молха "Спинраза" эца реза ца хилла Ставропол-мехкан Iедал. Европан кхело, хан яйар беранна кхераме дуйла а кхетош, листа ца даьккхина йоьIан ден-ненан арз, амма декхарейина Оьрсийчоь беранна сихонца молха хилийта.\nДилхан атрофи йолуш, халчу хьолехь ю Кешишянц Ада. Наггахь бен хаалуш а йоцчу оцу цамгаро вочу хьолехь латтадо бер. Охан-беттан тIаьххьарчу деношкахь кхин а халачу хьоле яьлла цуьнан могашалла, сеца садаIар, дарбан хIусамехь ю иза.\nЛоьраша 2020-чу шеран Чиллан-баттахь официалехь протокол хIоттийна, дилхан атрофи юхайоккхуш Оьрсийчохь ша цхьаъ бен лоруш а доцу "Спинраза" молха ца хилча ца долу йоIананна, аьлла. И маха бу беранна массийтазза тоха безаш. Ткъа доккху цуьнан цхьана дозех 7,5 миллион сом сов ахча. Дилхан атрофи йолу адам мел деха а лелон дезаш хуьлу дарба "Спинразица".\nКарарчу муьрехь Кешишянц Адина Zolgensma молха эца ахча гулдеш бу могIарера бахархой. Оцу молхано, дуьхьало йо дилхан атрофина. Тоха беза и маха Адина цуьнан ши шо кхачале. Амма и молха дуьнентIехь уггаре дезаниг ду – 2 миллион сов доллар бу цуьнан мах.\nКеп-кепарчу хьастийн хаамашца, дилхан атрофи йолуш 2800–3500 стаг ву Оьрсийчохь, шайлахь ши шо кхачаза 100 гергга бер а долуш. "Спинраза" цомгушчарна эца декхаре ю регионашкара могашаллин урхаллаш, амма шайна ахча тоьуш дацаре терра, ца оьцу цара иза.


Нохчийн КВН-н 10 шо кхаьчна\n7 апреля в 15:20 (2010 г.)\nНохчийн Республикан КВН-н 10 шо кхачарна лерина концерт дIаяьхьира Пачхьалкхан театрально-концертни зала чохь дIадаханчу еарин дийнахь. Цу цхьаьнакхетаран лараме хьаша хилира Нохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан. Кхечу республикашка дIа а боьлхуш, шайн забаршца Нохчийн Республика йовзийтира вайн кегийрхоша, иза, тIом бан хууш хилла ца Iаш, самукъадаккха а, дахарх марзо эца а хууш юйла а хоуьйтуш. Президента КВН-н нохчийн лигин директорна Мамергов Исламана «Даймехкан дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал елира. КВН-н «Нохчийн Республикан сборни» командин куьйгалхочунна Насугаев Iарбина, капитанна Кантаев Исламана, дакъалацархочунна Сулейманов Мусана «Къинхьегаман а, къасторан а орденш» елира. Командин дакъалацархошна Аюбов Салманна, Хашагов Мохьмадна, Зузигов Мохьмадна Президентан цIарах баркаллин кехаташ делира. Ткъа иштта КВН-н «Нохчийн Республикан сборни» командин массо а дакъалацархочунна мехала совгIаташ делира.\n– Тхо юкъадевлчхьана тхуна гIо диначарна баркалла боху оха. Ала деза, Нохчийн Республикехь КВН дуьххьара кхоллаелира Нохчийн Республикан хьалхарчу Президента Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжас гIо дар бахьанехь. Цо тхуна накъосталла дира, республикехь шортта халонаш йоллушехь. Ахьмад-Хьаьжа кхетара республика меттахIотторхьама муьлххачу а таронах безаш хиларх. Оха иштта доккха баркалла боху хIинца волчу вайн Президентана, цуьнан гIо ца хиллехь, Нохчийн Республикан КВН хир а\nяцара, – билгалдаьккхира Нохчийн Республикан Правительствон кегийрхойн гIуллакхийн комитетан куьйгалхочо Тагиев Мурата.\nКВН-хой декъалбан яхкинера республикан ерриг а ВУЗ-ийн КВН-н командаш, ткъа иштта «Нохчийн лар» цIе йолчу командин ветеранаш а. Цхьаьнакхетар дIахьош КВН-н ерриг а командийн тоьлла йолчу забаран сценаш гайтира. Цул сов, вайн республикан артистийн концертан программа а хилира.\n–Тахана массарна а дагадогIу уггар буьрсачу, республикехь тIеман кIуркIамани йолуш, кегийчарна хIора дийнан бакъдерг хилла хезаш дара «блок-пост», «зачистка», «комендантски сахьт» дешнаш, ткъа вайн республикехь хуьлуш долчу вочуьнан, зуламан цхьа цIе яра – «нохчийн лар».\nЦхьанна а дагахь а дацара, билггал цу хенахь Нохчийчохь КВН-н команда кхолларан ойла кхоллалур ю аьлла. Цу юккъе балийна кегий нах йохийначу Соьлжа-ГIалин урамашкара схьагулбина бара. Массо а резахилла, командин цIе «Нохчийн лар» тиллира. Тхо тешна дара, билггал и цIе тхан командина кхечарал а йогIуш ю аьлла. Нохчех кхолладелла, чIагIделла эладиташ дохо дезаш яра «Нохчийн лар».\n2001-чу шарахь тхан команда, дуьххьара цIера араяьлла, Волгоград гIала яхара. Оха цигахь гайтина КВН лаккхарчу тIегIана тIера яцара, делахь а Россин хьовсархойн дегнашкахь Нохчийн лар йита аьтто хилира тхан. Тхо цIа даьхкича, тхан командех сюжет гайтира нохчийн телевиденехь. Ерриг а Нохчийчохь тхан командех хабар дIасадаьржира.\nИштта тхайна накъосталла дина хилча, тхо декхарийлахь дара дика ловза Iама. Кубанехь КВН-н схьайиллинчу лигехь вайн республикан цIарах ловзуш дара тхо. Ахчанан халонаш йолу дела, Сочехь йолчу дуьненаюкъарчу КВН-н фестивале дахар а, телевиденин хьалхарчу канале кхачар а кхочушхин боцу сатийсам хеташ дара тхо. Амма командин капитана Тагиев Мурата сацам бира вайн хьалхарчу Президенте Кадыров Ахьмад-Хьаьже гIо деха. Машар дIа а хIоттийна, дуьненан террористашна тIом дIахьебина волчу стаге КВН хьехаяр бегIийла дацара, амма тхан кхин некъ бацара. Тхан сатийсамаш кхочушхилира. Ахьмад-Хьаьжас тхуна чIогIа накъосталла дира, Даймохк ларбеш юморе а дакъалацалур ду аьлла, билгалдаьккхира цо.\n2003-чу шарахь, Россин къилбера евзаш йолу 22 команда тІаьхьа а йитина, «Нохчийн лар» КВН-н регионашна юкъарчу Краснодаран лигин чемпион хилира. Иза Нохчийн КВН-н чIогIа мехала де дара.\nТхан Iалашо КВН-н премьер-лиге кхачар яра. Иза кхочушъярхьама тхо Тюмень гIалахь хьалхарчу лигехь ловза дезаш дара. Цигахь корматаллин КВН-х ловза Iемира тхо. Хьалхарчу каналехь ловза тхуна йиснарг цхьа гIулч бен яцара, и гIулч оха кхиамца яьккхира, кхин цкъа а тхайн дика «Нохчийн лар» а юьтуш. Тхан Iалашо кхочушхилира – оха премьер-лигехь дакъалецира. Иза дукха чIогIа къахьегарца нисделла дара, – дийцира КВН-н командин пресс-секретара Зузигов Мохьмада.


Синтеме дац нохчийн лаьмнашкахь\nМарсхьокху-бутт 10, 2012\nНохчийчоь -- ГIаттамхошна дуьхьал къийсам латторца билгалваьллачу полисхойн декъан хьаькамна мидал уллуш ву Нохчийчоьнан администрацин куьйгалхо Кадыров Рамзан,10Деч2011\nНохчийчуьрчу гΙаттамхойн баьччанаш, Элистанжара схьаваьллачу 6 вешех ГакаевгΙарах дийна висина шиъ, Хьусайн а, Муслим а, хΙаллакван Веданан лаьмнашка хьажийна Нохчийчоьн администратора Кадыров Рамзана шен тоьлла тΙеман дакъош.\nГIалгIайн мехкан ГIалашки-юьртахь эккхийтар а нисделла, кхо тIемало, вежарий АвдорхановгIар а, церан накъост а веллачул тIаьхьа, мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ницкъаллин структурашна тIедиллина Эластанжара вежарий ГакаевгIар хьулбелла меттиг схьакарор а, дийна карабалийна, я байъина дIабаьхна, цаьрца дерг къастор.\nЦхьаболчу тергамхоша цуьнца дузу, дуккха ницкъаш тIе а оьзна, кху муьрехь лаьмнашкахь ца саццош дIахьош тIеман операци хилар. И дIахьош Веданан кIоштан Гуни-эвлана юххехь кху Марсхьокху-беттан 7-чу дийнахь, шина низамхочунна чевнаш а еш, тIеман тасадалар нисделчахьана, къаьсттина марсадаьккхина гIаттамхой лехар.\nЦунна тоьшалла до официалан тIегIано а. И лехамаш халачу хьелашкахь дIахьош белахь а, низамхоша дог ца дуьллу жамI хир дац, аьлла. Полицин урхаллин хьостано билгалдаккхарца, хьаннашкахь къайлабевллачу тIемалошлахь цхьаъ чевнаш йина дархо ву. Кхузара Iедалан герзахой дегайовха бу церан дукха гена бовла таронаш лахара ю аьлла.\nБахархоша даре а деш, дукха низамхой тIе а оьзна, зераш дIахьош ду Ножай-юьртан кIоштахь а. Церан гIоьнца йоккха герзан къайле гучуяьлла Симсарна гергарчу хьаннашкахь, Дуьран лам олучу меттехь. Талламхошна хетарехь, минанаш а, хIоьънаш а, бIеннашкахь патармаш а, молха а дIаIалашдинарг хилла кху шеран Чиллан-баттахь вийна тIемалойн баьчча Тимералиев МагIарби.\nКху карахьболчу баттахь дуьххьара карош яц Нохчийчохь иштта герзан къайле. Вер-ваккхар а долуш, дуьххьала нисделла дац тIематасадалар а.\nIеламнаха билгалдоккху, юкъал тIехбаьлла боьдуш мархийн бутт белахь а, тIекхеттехь бен, махкахь тIамца боьзна хиламаш лахцабалар.\nСинтеме дац нохчийн лаьмнашкара хьал


Вологдерчу вахархочо кхеле велла Кадыров\nВологдерчу вахархочо Губин Дмитрийс Нохчийчуьрчу Лаккхарчу кхеле латкъамбина мехкан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна, коронавирусан пандемица доьзна лерина барамаш цо юкъабахарна."7x7" интернет ресурсо бина цунах лаьцна и хаам.\nШена хетарехь, бакъонца доцчу, карарчу шеран Зазадокху-беттан 27-чохь тIеэцначу "Нохчийчоьнан территори тIехь керлачу коронавирусан инфекцин пандеми ца яржийта тIаьхьататта йиш йоцу барамех" буьйрана дуьхьал протест еш ву Губин.\nРеспубликехь комендантан сахьт кхайкхийна Кадыровс, боху Вологдерчу вахархочо.\n- Бакъду, "Сацаде дIасалелар" аьлла, цIе тиллина цо оцу режимна. Бехкамца а догIуш, Нохчийчохь ураме вала йиш яц суьйранна 8 сахьт даьллачул тIаьхьа Iуьйранна 8 даллалц. Кадыровна хетарехь, оцу сахьташкахь къаьсттина кхераме йолчух тера ду и вирус. Ткъа парламентан спикеро Даудов Мохьмада инстаграмехь хаам бина, кIиран деношкахь маггане а мегар дац чуьра аравийла аьлла. Оцу хьокъехь официалан документ кара ца дира суна, - аьлла, дийцина Губина.\nИза тешна ву, оцу омрано шена могуьйтуш цахилар, Нохчийчу а вахана, цигахь хIусам а эцна, шен бизнес кхио жигара къахьега. Нагахь санна чолхечу хьолан раж кхайкхийнехь, тIаккха бен комендантан сахьт юкъадоккхийла яц, амма чолхе хьал хиларх дIахьедина дац аьлла, хеташ ву Губин.\nЦу кепарчу бехкамаша Конституцин масех артикл йохош ю, иштта маьрша дIасалеларна а боху Вологдан вахархочо.\nЗазадоккху-беттан 27-чу дийнахь "Интерфаксо" даржийра, "Соьлж-ГIалин аэропорто Москвара пассажираш тIеоьцуш бац, нагахь санна, Нохчийчохь бехаш уьш бацахь" аьлла.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун омрица Охан-беттан 5-чуьра схьа республике юьтуш яц кхечу регионашкара транспорт а. Кадыровс чIагIонаш йора, коронавирус чу ца яийтархьама, цу дийнера схьа республике ур-атталла Нохчийчоьнан бахархой а буьтур бац ша бохуш.


Стаг а, лаьхьа а\nГезгмашин-бутт 03, 2015\nНовкъа воьдуш хилла цхьа стаг. ЦIе а летта йогачу кулла тIе кхаьчна иза. Оцу цIаро холчу хIоттийна, кIелхьарабала меттиг йоцуш бисна лаьхьа.\n- КIелхьарабаккха беза аса хIара - аьлла, шегара гIама дIакховдийна некъахочо.\nЦу тоьхула схьахьаьдда лаьхьа стеган логах хьаьрчина.\n- Аса, цIаро багочуьра, кIелхьара ма-баьккхира хьо, хIунда во ахь со хIаллак, дIахеца со, - аьлла стага.\n- Шена дика динчо бен вониг деш ца хуьла, жоп делла лаьхьано.\n- Собар дехьа цкъа. ДIамалдехьа сан лаг, оцу боллучу къеначу ноже хоттур ду вайшиммо бакъ муьлхарг ду, я хьо, я со.\nЛаьхьано стеган лаг малдина.\nСтага ноже хаьттина:\n- Аса хIара лаьхьа цIаро багочуьра кIелхьарабаьккхина. Суна баркалла аларан меттана сан логах а хьаьрчина со вен боллу хIара. ХIокхо йийриг харцо ю, я яц?\nНожо иштта жоп делла:\nХIокху шерачу арахь со цхьаъ бен дитт дац. Маьлхан товнехь гIелвеллачу некъахочунна садоIа IиндагIа латтадо аса. Сан IиндагIехь са а доIий: «Ма дика наж бу хьо» бохуш, суна тIера генаш кегдо, гIодах диг а детташ поттарчий йоха. Дика динчо бен вон ца до. Легаш а Iовдий, ве и стаг - аьлла ножо.\nЛаьхьано стеган легаш Iаьвдина.\n- Собар дехьа лаьхьа, ма вехьа со. Ма харцо ю ахьа йийриг. Ножо аьллачунна со реза вац. ДIогахь бежаш боллучу старе хоттур ду вайшиммо - аьлла некъахочо.\nЛаьхьано стеган легаш малдина. ТIаккха старе хаьттина.\n- Аса охана а до, мекха а боккху, кир а леладо. Iай а, аьхка а болх бо аса. Оццала со бацош схьавогIачу дас, шена даа жижиг дезчи уьйтIа юккъе охьа а тухий, логах урс а хьокхий боь. Шена дика динчо бен вониг ца до. Легаш а Iовдий ве иза!» - аьлла старо.\n- Собар дехьа цкъа, дIогарчу цхьогале хатта вайшиммо? - аьлла стага.\nЦхьогале дIадийцина стага лаьхьа ша кIелхьарабаккхар а иза шен логах хьарчар а.\nЛаьхьано дIадийцина ножан дитто аьлларг а, старо аьлларг а .\nТIаккха цхьогало жоп делла:\n- Акхаройн паччахь долчу лоьмо суд ян хIоттийна со. Стеган логах а хьаьрчина нийсонца кхел яр доьху ахьа. Цу тIехь хьо харц лоь. Лаг дIа а хеций, лаьтта охьабосса. ТIаккха шиммо а бакъдерг дуьйцур ду алий суна дуй баа. Цул тIаьхьа йийра ю аса нийсонца кхел.\nЛаьхьа, стеган лаг дIа а хоьций, лаьтта охьабуссу. Иза лаьтта охьа ма боьсси цхьогало тIе ког а боккхий боь. «Кетаран кач бан ма дика хир яра хьан цIока!» шен дагахь олий цхьогална тоха шалгу ластайо стага. Цхьогал дIаэккхий кIелхьара долу.\n- Хьо кIелхьара ваккхарна гIалат со а дели, - аьлла, цхьогало дедда ша юьстахдаьлчи.


Набахтешкахь: "Еккъа цхьа фашизм ю-кх…"\nСтигалкъекъа-бутт 09, 2018\nИльина Мария, Сибирь.Реалии\nДеношкахь Омскерчу №7 набахтера мукъаваьллачу Сулейманов Руслана дийцира "Чохь йоллу Русь" юкъараллерчу адвокате Гончарова Верига ша муха хьийзийра набахтин белхахоша. Дукха бу оцу набахтех лаьцна тоьшаллаш дийраш.\n2016-чу шарахь Омкерчу №7 набахте валийра адвокато Гончарова Верас 1уналла ден Павел Ф.. Цуьнан тайпан цIе ца йоккху юристо ("иза кхин а чохь валла дезаш ву").\nНабахти вон юьйцуш юйла хуучу Гончаровас цига хьалххе дахьийтира массех кехат – "и стаг дуьнено вицвина воцийла хаийта". Ишта-м шо хьалха шена а гинера цунна Федор, хетара, кхерамехь вац, шен хан цо токхур ю.\nАмма Керла Шо, 2018-гIа, чекхдаьлча, Павела хаамбира адвокате, набахтехь шена йиттина аьлла. Дараш тоьшалле дахка аьтто ца баьллера – тутмакхо доьххушехь, ца баьхкина цунна тIе набахтин лоьраш.\nГончаровас Омскехь шена вевзачу адвокате дийхира хилларг хIун ду зер. Вукхо жоп делира, Павеле лоьраш хьаьвсина, дерриг а дика ду, аьлла.\nКху беттан хьалхарчу дийнахь Павелан дехарца Гончарова Верех кхийтира хIинцца оцу набахтера маьршаваьлла Сулейманов Руслан. Дагестане, цIавоьдучуьра чувирзира иза адвокат йолчу. Цо иштта дийцира:\n"Суна Омскерчу №11 дарбан цIийнехь вевзира Павел, заьIапхочун тоьшалла сайна даккхийта со вахча. Шена тIехь гIело ярах лаьцна дийцира цо соьга, ша набахтера шаршу тIе а виллина араваккхарх – настарш лехна, кога пазаташ а ца йохалуш хилла иза. Цуьнгахь вон хьал дуйла-м хьаькамийн къамелашкара суна набахтехь со воллуш а хиира – сан камера Павелчунна уллехь яра".\nСулейманов деккъа дIа къамел дан веана вацара – цо официалехь дIахьедар дира. Гончаровас, низамо ма-бохху, дIаяздира тоьшалла. ДIадахьийтира арз набахтийн урхалле – иштта бу Оьрсийчоьнан Бехктакхаман кодексо юристна нийсо толош бан хьоьху некъ.\nСулейманов Руслан, Омскерчу набахтера мукъаваьлла дагестанхо\nСулейманов Руслана Омскречу №7 набахтин хьокъехь динчу тоьшаллера:\nАс ма-хуьллу духьало йора, амма суна тIехьа, гарашна юккъе, хударан кад боьттира, со алссам пайдабоцчу ваккха. ТIаккха "цига чу" аннаш дуьлучун гIаж Iитта йолийра.\n“...Соьца цхьаьна балийначу керлачу тутмакхийн, 17-та вара тхо, цхьана Iайгара худар даа дезара. Леррина цунна кечбина Iайг хуьлу. ЦIанналла йохош до иза №1 СИЗО-хь, керла тутмакх дакъазваккха. Ткъа цхьана Iайгара худар даа резавоцург, лоций, гоьна тIекхуссу, бат тIеIайо IатI диттинчу гIайбанах.\nСо реза ца хилира цхьана Iайгара худар даа. ТIера спортан хеча а яьккхина, гоьнна тIеластийра со, худар Iитта долийра тIехьа.\nАс ма-хуьллу духьало йора, амма суна тIехьа, гарашна юккъе, хударан кад боьттира, со алссам пайдабоцчу ваккхархьама. ТIаккха "цига чу" аннаш дуьлучун гIаж Iитта йолийра. Ас цундела, сайна ен гIело сацаяйта, хадийра сайн гай, лаг. СИЗО-н веа белхахочо со сецавора, цхьаъ сан чевнашна тIе IатI детта волавелира, ша дезинфекци йо, аьлла".\nСулеймановс дина тоьшалла\n– ТаIзар сацийна Руслана ша-шена чевнаш йича – декъий ца оьшу набахтина. Ас хаьттира, хIун дарба лелийра дараш дерзош, еккъа цхьа "зеленка" хьекхна. Арз яздира Руслана сан гIоьнца. Жоп ши кIира даьлча деара – бехказа бехира СИЗО-н белхахой. Ша-шен межеш цо Омскехь хан такха ца лууш хедийна, цундела ала дац иза хьийзийна, яздинера. КхидIа аьрзнаш дан маьIна ца карийра Русланна – дуьйцу Гончаровас Верас.\nДагестанехь ву хIинца Сулейманов Руслан, зIене а ца ваьлла цкъачунна. Гончаровас доьшу цо шега яздинарг:\n“IадIе хьо воллучохь, вист а ма хила, жоьпаллехь цхьа вац. ТIаьххьарчу шера чохь набахте дуккхаза а баьхкина прокуратурера тIехьожурш. Церан дика юкъаметтигаш ю набахтин хьаькамашца, цхьана чай а молий, оьшуче куьйгаш а яздой, дIабоьлху".\nРуслана шеггара хьехам а бира адвокатна. Ша набахте яхана меттиг нислахь, тидаме эца чоьнаш чохь, тхевна бухахь хуьлу биргIанаш – уьш яийна, къегаш хир ю, элира цо.\nБилгалделира, "стаканна чуволлар" № 7 набахтехь лелачу таIзаран кеп юйла\n– Билгалделира, "стаканна чуволлар" № 7 набахтехь лелачу таIзаран кеп юйла. "Стака" – иза чохь ирахIоттал бен боцу гур бу, - дуьйцу Гончаровас. – Набахтин муьлххачу а хьаькаме ла ца доьгIначунна кхочу "стака". Руслане "кIуккъари-къукъ" ала баьхна цунна тIехиина Iачу шина белхахочо. Иза цунна дика дагадогIу – 2017-чу шеран Мангал-беттан 6-чохь дара иза, 16.45 хан йолуш. Такхийна, ваьхьира иза юьстахлаьттачу камери чу, коьртах телатан тIоьрмин боьллира… Цо доьхура шен аьрру пханарх цаеттар, лазийна яра цигахь белш. Амма йиттира. ЗаьIап а хилла иза бахьана долуш - Омскерчу №11 дарбан цIийно деллла тоьшалла (цига буьгу набахтера цомгушнаш).\n- Йеттарца стаг дакъазавоккхий ца Iа, боху Руслана. Цхьана белхахочо, кхунна бетах тIара а детташ, Къоранна тIе когаш хьекхна. И белхахо ша а вара бусалбанех, боху Руслана – Мохтамбеков Шадубек Хаджибекович. Бетах диттинчу тIарано лар ца юьту… Ас хаьттира Руслане, муха ю ток етта аппарат. Амма цунна дахкарлахь санна бен дага ца догIу, деккъа серий бен ца гина. Ток етта ца кхиина набахтин белхахо – чувьаллачу хьаькамо, Тиде Ивана, ца оьшу, тоийта ницкъбар, аьлла. Ток лан вуно хала ду, серий некхах, я Iовратах тийсича.\n"Кхетош-кхиоран" белхан кепаш набахтехь кхин а шорта ю. Масала, "корпус 90": даиманенна чубоьхкинарш санна, букара бен ца дIаса цалелийтар. Карантине балийнарш, берзина а бохий, шишша хелхабуьйлуьйту. Луьйчийле хьо валийча, арахь санна шийла йолчу чоьнехула верзина лоьлуьйту – ткъа Сибрех -50 градус шело лаьтта Iай дукха хьолехь.\nЧохьбохкучаралахь хуьлу хьаькамашна "болхбийраш". Иштаниг т1екхойкху, цо хеча йосту, хьакамо олу тIаккха ша хьийзочу тутмакхе, аьлларг ца дахь, "там бийр бу хьуна". Ткъа хьаькамо ша бохург дина карадайтахь, доккха эхь ду тутмакхна - иза массарел а декъазаниг ву набахтехь, - довзуьйту Гончаровас Сулеймановс шега дийцинарг.\nТкъа стенна ца гина Омскерчу адвокатна Павел Ф.-на еш лаьтта гIело? Иза Гончарова Верас иштта туьду:\n– Меттигерчу адвокаташна, гарехь, ца лаьа системица эгIа, церан болх бозу цунах. Павел Омске хьажийча, сан дехха дийзира цигахь шен лаамехь волу, тешаме адвокат леха. Уггаре хьалха дагадеанарг дара – цигарчу Юкъараллин цIарх терго ечу комиссица зIене ялар. Амма суна хиира, оцу комиссин куьйгалхойх цхьаъ наха вон юьйцучу Омскерчу №1 СИЗО-н коьртехь лаьттина вуйла. ТIаьххьарчу харжамашкахь оцу комиссин декъабахана хьалха Iедалан ницкъахошлахь лелла нах. Кхеташ ду, система къевлина хилийта деш ду иза, набахтешкара хьал нахала цадалийта. Система системано Iалашйо. Мордовехь, со "Потьма" станцера дIаэцна воьдучу таксисто гойтура суна, "дIогарниг – божарийн набахти ю, дIогарниг – зударийн, хIара – луьра хьелаш латториг". Кхин баха меттигаш а йоцуш, гIалин бахархой кхобу болх бу набахтехь къахьегар.\n2013-чу шарахь YouTube видео йиллира Омскерчу оццу набахтехь хан текхначу Губанов Руслана. ТIехьажархоша тутмакхашна етташ гайтира цо. Ехира таIзар дечийн цIерш, набахтин коьрта хьаькам а вара къизалла гойтучаралахь – Михайлищев Михаил. Иза тахана ву шен меттехь болх беш. Губанов Москох веха. Цо дуьйцу:\n– Юьхьанца и акхарой севцира зуламаш дечуьра. Юха а шен метта деара дерриг а. Суна ца хаьа хIун дан деза хийцамаш хилийта. Тешна ву, уьш кест-кеста гайта-м беза. Гайта, дийца баьхьарш кIезиг бу. Ткъа ца гайтахь – лаьттар ю къизалла. Оцу чалташа шаьш а олу, шайга къизалла лалайойтург Москох а ю, Путин а ву. Амма со ца теша, хьал хийцадала тарлуш ду, дуьхьаллаьттича…\nСулейманов Руслана дина тоьшаллаш Гончарова Верас хьовсийна Оьрсийчоьнан Талламан комитете а, Инарла прокуратуре а. Кеста яха дагахь ю Омске, Павел Ф.-на гIодан, иза хьийзораш жоьпе кхайкха.\n- Къовса деза, къиза хьийза цхьа-шиъ мукъане а сацо веза. Иза а ца дахь, хьал кхин а эрчадолу. Еккъа цхьа фашизм ю-кх… Набахтино стаг кхетамчу валаво бохург бакъ дац. Адвокатна хаьа, бехк боцург кхеле кхачавой, дIадаьлла, иза цига кхачиний, "ву бехке". Кхелахойх бехкбиллархой хилла. ТаIзарх хьалхавериг ванне а воцчу кхаьчна цигара хьал. 2017-чу шарахь 0,01 процент бен бацара Оьрсийчохь йинчу кхелех хьалхабевлларш. Ткъа бакъвинарг а, дов "юха а толлий", бехкево лакхарчу инстанцеша. Системано "бехкаш" кхуллу ша машено санна, ишта а муьтIахь долу халкъ, кхин а мутIахь дан, охьатаIо, цуьнгахь цхьа а бакъо а, маршо а ца йита, - боху адвокато Гончарова Верас.