"Аьхкенан дIахецарш" = 11 - 2 Июля 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Июль » 2 » "Аьхкенан дIахецарш" = 11\n19 Мусасир («Маса-Сур» - «ХIал-Да» цIун культан юкъ хилла) – Иза хилла, шира гIала-пачхьалкхе, «Лакхара», я «Доккха Заб» олучу хин атагIан лакхенехь, «Ван» олучу Iоманна къилб-малхбалехь Iуьллуш а йолуш. И гIала-пачхьалкхе хиллачух тера ю, уггаре а хьалха урартойн ваьрраш даха хевшиначу меттехь, кхузаманан гIажарин юрт Мудъесир (Mudjesir) лаьттачу меттехь. И юьрт ю, Ревандуз гIалана 18 км гергахь. Ширачу оьмаран II-гIа эзар шараш чекхдовлачу муьрехь, «Урарту» аьлча, историна евзуш йолу онда пачхьалкх кхоллало, цу махкана гонахьара кIошташ чу а лоцуш. И ваьрраш таваккал деш хилла, шайн онда волчу цIуна «ХIал-Дена». Иза, Ассирин коьрта цIу волчу «Ашшурна», даима дуьхьала лаьтташ хилла ву. Сан хьесапца, «Маса-Сур» цIе кхоьллинарг, ши кхетам бу: «маса» (гIазкх., «быстрый», «скорый», «резвый»); «сур» (гIазкх., - «войско», «укреплённая стоянка») аьлла.\n20 «Акко» («Акко-кха-манна» мохк) – Историна бевзуш болу мохк «Аккуммена», «Куммена», «Кумух», «Акко», иштта «Химме» мохк а «Лахара Заб» олу хин юккъера кIоштахь хилла бу, Кумме-ГIала кIоштан юкъ а йолуш. Цунна гонахьа хиллачу туьпех цхьаъ, Кипшунна-ГIала ю. Митанни пачхьалкх кхоллаеллачул тIаьхьа Iедалан яккъаш Вассуканна, Харран, Тайд гIаланашкахь хиллехь, динан коьрта кIошта а, юкъ а, даима цу «Аккумена» махкарчу Кумме-ГIалахь хилла ю. Цу гIалан а, вуьшта, боллу «нах-хурри-хатта-урартойн» этнодоьзалан а, коьрта цIу хилларг ву, историно «Тейшеб», «Тешшуп» аьлла хьахош волу, вайн вариантехь «дарцан дела» «ТIо-йа-Ша-ба».Цу махкара «акко» олу ваьрраш, ваваилоно-мидин Iаткъам бахьана долуш, къилбседа-малхбузехьа таьIа цкъа хьалха. ТIаккха, греко-риман Iаткъам бахьана долуш, ТIехьарачу Кавказе гIурту уьш. Цул тIаьхьа, Iарбойн Iаткъам бахьана долуш, хетарехь, Къилбседа Кавказе гIорта дезна церан «шотон» (шуотой), «глигвин» (гIалгIайн тукхум) ваьррашца цхьаьна.\n21 «там-кара» («там-кара эца», «совдегар», гIазкх., «купец») – «Шу-маран оьмарехь», махлелорхойх «тамкар» олуш хилла. Цу дашна чубиллина ши кхетам бу «там» а, «кара» а аьлла билгалбаьккхина. Цу заманчохь махбархошна юкъахь лелаш, кхузаманчохь девзу ахча ца хилла. Тайп-тайпана хIуманашца хийцар деш хилла, и болх лелочу адамаша. «Там» бохачу дашна чубиллина кхетам бу, гIазкхашха аьлча «удовлетворить», «доставить удовольствие» боху маьIна долуш. Хийцам барца, кар-кара лучу хIумано беш хилла и там. И бух болуш ду «кара», «кар» боху дош.\n22 «Ассур-ГIала» (А-с-Сур; изза Ашшур); «Ассуран-мохк» (Ассири) – Ширачу оьмаран, IV-гIа эзар шарашккара, 614-гIа ш.оь. шарашка кхаччалца оьмар йолу гIала (Иракера кхузаманан къапалг йолу Калъат-Шаргат) хилла, ширачу оьмаран 1330-гIачу шарера дуьйна, йозушйоцчу Ассирин пачхье а йолуш. И гIала кхоьллинарш ду, «ширакавказхойн» макрорасах долу адамаш.\n23 Месопотами – гIазкх., «Двуречья». «Шина хин юкъана» тиллина, грекин цIе ю иза. Цо дIалаьцна Iаламан кIошта ю, Тигр, Евфрат хишца долу юккъера а, лахара а латта (Малхбузен Ази). Дукхаха долу латта, кхузаманан Ирак пачхьалкхан дозано чулоцуш ду. Месопотамина («Шина хин юкъ») чуйогIуш ю, «Месопотамин тогIе» (гIазкх., «Месопотамская низменность») а, иштта «Джезире» олу акъари а. «Эль-Джазире» цIе тоьхнарг ю, Ирак, Сири, Турцира Месопотамин къилбседан агIо чулоцу акъари. Исторехь уггаре а ширачарех болу, зуьретан кхерч кхоллабелла меттиг ю и Месопотами.\n24 Евфрат, шира цIе «Нахарина-хи» – Ефрат хин хилла шира цIе «Нахаринахи», кхаа кхетамах хIоттаелла ю: «Нах», «арена», «хи» аьлла. ГIазкх., «Нах-долина-река» бохург ду иза. Шумарша, «Буоранун» олуш а хилла цу хих. «Буора», «бора» - бос бу. Ткъа «нун» бохург, гIазкхашха аьлча, «подобный» бохург ду.\n25 «Сийри» (Сири, я изза Шемаха, Сема-ха) – Сирин пачхьалкх ю иза, шен дохалла долчу оьмарехь, тайп-тайпаначу дазонашкахь хилла. Шира заманчохь цу махках йоккхуш хилла цIе ю «Сийри» (гIазкх., «вечер»), «малхбузе» олучу кхетамца доза долуш. Шемаха тIаьхьо бен ца долийна цунах ала. Симитизировать йиначу цу цIеран элпаш хийцича, «Сема-ха» олу кхетам кхоллало. ГIазкхашха, «чуткая стража» бохург ду иза. Ширачу оьмаран V-гIа эзар шараш чекхдовлуш, IV-гIа эзар шараш долалучу хенахь, цу адамна цIасталалоран гIуллакх девзича, къинхьегаман гIирсаш а то ло церан. Дукхаха йолу адаман тобанаш, цхьана меттехь дахар долуш яха охьаховшу, кхуллуш тайп-тайпана культураш. Масала, царна юкъара масех культура: «Обейда» (ш.оь. VI-гIа эзар шаран чеккхе, 4-гIа эзар шаран юьхь. Къилбседа Сийри, Месопотами, Жимачу Азин къилб-малхбале), «Халафан» (ш.оь.V-эзар шш. Сийри, Къилбседа Месопотами), кхиана ю Сийри латта тIехь. Иштта историна дика евзуш ю цу Сийрихь кхиана онда яккъаш ю: Угарит (VII-эзар шш), Гузана, я «Тель-Халаф» (V-эзар шш); Кархемиш, изза Каркамиш («Кар-хи-мэ-са» - IV-III-эзар шш – к.оь. I-ра бIешо).\n26 «Мисар» (Египет) – Ширачу оьмаран 3300-гIа шарашна гергахь йолчу заманчохь, латталелорхойн юкъаралла вовшахакхеташ, ши паччахьаллин хьесапехь йолу юкъаралла кхуллу мисарша: Нил-хица къилб агIора долчу гечонехь «Лакхара Мисар» (Верхний Египет) а, Нил-хи хIорда чудужучу кIоштахь «Лахара Мисар» (Нижний Египет) а. Эфиопехь бехачу даьхнилелорхошна, онда дуьхьало хуьлий дIахIутту, готтачу Нилан гечонехь кхоллаелла йолу адамин и юкъаралла. Дуьххьара хиллачу кхаа хьалханчин, прапирIунан цIераш хилла: «Скорпион», «Ка», «Нармер». Дуьххьара хилла шахьар-паччахье цIе хилла, «Тин». «Ширамисархоша», шайн махках «Кеме» олуш а хилла. Иза, «Iаьржа» бохург ду, цигара латта цу басахь хиларна. Шайн пачхьалкх, «нома» олучу кIошташка екъана хилла цара. [(Бакъ йолу, юкъара цхьа календарь ца хиларна, цу шира хенан терахьаш галаморзахалла йолуш ду, къаьсттина ш.оь. 3500-2640 шерин юкъ. ХIунда аьлча, 6 сахьт тIе ца тоьуш лерина хиларна, шара чуьра 365 де-буьйса.)]\n27 оьмар – Иза ю дийначу синан, са доцчу хIуманан кхолладаларо, я дIадаларо доза тухуш йолу хенан юкъ. Аса къастош ю «адаман оьмар», «дахаран оьмар», «дуьненан оьмар» ишт.кх.а. Масала: «дуьненан оьмар» - дуьне кхолладелла хьостан хан къаьстийна йоцуш, чеккхе билгала ялла йоцуш ю. Дуьненна девзуш а, лелаш а рузманаш ду: «Григорианан», «Юлианан», «Омар Хаяман», «бусалбан», «иудеян», «Египтан», «коптан», «Византиян», «Эфиопин», «славяно-арин», шира хенара «Ниппуран» ишт.кх.а. Цул совнаха, кху дуьнено билгала йина историн хан а ю, гIазкхашха аьлча «до нашей эры», «нашей эры» аьлла. Нийсам хира дара и «историн хан» бIешарашкахь лерича. Амма, Iилмано билгаладаьхна терахьашца цхьанацадарах а, гIурт хиларх а ларалуш, аса а екъна историн оьмар шина декъе – «шира оьмар», «керла оьмар» аьлла. «Дуьненан оьмар» гайта «Азале» (юьхьиг йоцу Юьхь) йоцуш хиларна а, «Абаде» (чеккхе йоцу Чаккхе) мичхьа кхачош ю ца хаарна а, дагардаран тIадам тIера хьалха дIа а, юханехьа ягарйира ю вай историн хан а. И тIадам лаьтта меттиг ю, кхузаманан историно, и шира зама, керлачуьнца хуьйцу мур.\n28 «пирIун» – Кхо эзар сов шараш дохалла долчу, Мисаран паччахьаллин коьрта даржан цIе, «пирIун» хилла. Кхузаманхоша и цIе йоккху, «фараон» олий. И тайпа паччахьалла кхолладелла зама ю, ширачу оьмаран III-гIа эзар шараш доладалале, шен хьост а долуш. «Лакхара Мисар» вовшахатоьхначу пирIунаша (Нормер, Менес), «Нил» хи хIордах кхете а дIалоцу (ш.оь. XXXI-гIа шш). Цу кхаа эзар шараш юкъахь, Мисаран паччахьаллин хиллачу дайн терахь, шибIелла тIехъэккхаш ду.\n29 «миф» – кхоьллина хаза хабар; туьйран амате дерзийна, башхалла йолчу хиламан, дахарехь хилларш, шира дийцарш.\n30 Хьалхара Ази – гIазкхашха, «Передняя (Западная) Азия» олу цIаро чулоцу географин кIошташ ю: гIазкх., «Кавказ», «Копетдаг», «Малоазиатски», «Армянски», «Ирански нагорье», «Междуречье», «Аравин ахгIайри», «Левант», олу географин кхетамаш. Политикан кхетаме диллича, цу чуйогIург ю кхо кIошта — «Юххера Малхбале» (гIазкх., «Юххера Малхбале», Африкан дакъа доцуш), Юккъера Малхбале (гIазкх., «Юккъера Малхбале»), иштта ТIехьара Кавказ, я «Къилб Кавказ» (гIазкх., «ТIехьаракавказ»). Цу юкъара «Аравийн ахгIайре» а, «Шина хин юкъ» (Междуречье) вовшахакхктачу кIоштах, «Къилб-Малхбузен Ази» (гIазкх., «Юго-Западная Азия») олу.\n31 «маруо-тIа», «маруо-тIин сур» – Историно хьахош болу «марутташ», я сан версехь болу и «маруо-тIаш», кхузаманан дашца аьлча, «аристократаш» хилла. Уьш, цу ширачу заманан сийдолу чкъор хилла ду. Цу цIеран хийцалуш боцу орам а, бух а бу, «мар» бохучу дешдекъо кхоьллина. Цу дашдекъо гучадоккхуш ду, цу ерриге а Месопотамехь, сийдеш хиллачу адаман, цIу-делин, бахаман хIуманах йоккху, юкъара лараме цIе иза хилар. Масала ду «Мари», «марийанна», «марутта», «Мардукъ», «Шу-мар», иштта цу могIара долчу кхин тайпа шира дешнаш а. Церан массераш, дешнин орам бу «мар». Ткъа «маруо-тIа сур» олучу кхетомо билгала доккхург хилла, гIазкхашха аьлча, «колесничье войско» олург. Цу бIон юкъахь хила йиш ерш а, «марой», «мар» бен ца хилла.\n32 «эври», «энси» – Онда доьзаллин коьртехь лаьтташ хилла, воккхаха – патриархах, «хурриташа» «эври» олуш хилла. Иза, цу цIийнан цIу-делин, дедайн культ ларориг а, цIу а хилла. Ларам болчу нахах а, цIийнан воккхахах а лаьтташ хилла цу «алун кхеташо». И тайпа вовшахакхетта алунан кхеташойн векалех лаьтташ, шайна коьртехь тIеман хьаькам а волуш, кIоштан коьрта кхеташо а хилла. И тайпа раж йолуш кхоьллина хилла паччахьалла, ша паччахь кIезиг Iедал долуш а волуш. Цуьнан карахь коьртаниг, тIамца дуьйзина буьйр дар хилла. Шумарахь, симитин олалла чIагIдаллалца, сардалех «энси» олуш хилла. ТIаьхьо, цу махкахь ас ма-аллара симиташ чIагIбеллачул тIаьхьа, хIиттош хиллачу цу сардалех, «ишшаккум» ала долийна. Шен тIаьхьене Iедал дIадала йиш йолу, меттигера орам болу, жима паччахьаш бу уьш. И «эн», «энси», «эври», «лиль», «мар» олу и дешнаш «шумаройн матта» юкъара, сийдиначу, хьалхе йолчу, долалла долчу, бакъо йолчу кхетамашца ийна дешдакъош хилла.\n33 «нах-адам» – «нах-адам», «нах-тайпа», «нах-юкъаралла», «нах-этнос», «нах-орам», лингвистин маьIнехь, гергара кхетамаш бу. Цу юкъа догIуш а, и кхетамаш кхоьллинарш а хилла, цхьана генетикан орамах долу адамаш. Кху тептар тIехь, «тиша-», я «ширакаваказхойх» доцчу адамех а, къаьсттина, нах-этнотобанах боцучарех а, «нах» олуш дац. «Нах» дош (кхетам), гIазкхашха олу «люди» алар нийса дац данне а. Иза, лугIаташ кхуллучеран гIалат ду.\n34 «амарреян халкъ» – Уьш, «симиташ» олу, «афризио-симитин» орамах болчу «эфиопин» тIаьхьенаш ю - «амаррей» («а-мар-аре-йа»; гIазкх., «он обитатель равнины», я «он властелин степи»). Мел дукха а, 28-27-гIа ширачу оьмаран бIешарашкахь, Хьалхарачу Азехь бехачу «ширакавказхойн» дахарна Iаткъам беш, гучадаьлла ду «афризио-симитин» халкъ. Ткъе ялх чакхарма бен шуьйра йоцучу «Баб-эль-Мандебан чекхIанехула», Эфиопера сехьадаьллачу цу халкъан кхалхаран тулгIе, шина декъе екъаеллачух тера ду. «Протоаккадайн алар» долу мотт буьйцу цхьа дакъа, «Аравин ахгIайренан» къилб агIонца, хIордан йистехула «Персин», «Оманан» чуже хьала а доьдуш, цуьнан шолгIа «амарреи» («амурра» бохург, гIазкхашха аьлча «малхбузе» ду) олу даьхнелелорхойн дакъа, «ЦIен хIордан» йистонаца къилбседехьа дахана. Шумаран къилбседа агIора, ерриге Месопотамин юкъахь Iуьллучу махка, ширачу оьмаран 2450-2350-гIачу шарашна юкъахь машаран некъаца хьаьлхина хилла «протоаккадайн» даьхнилелархойн тайпанаш. Шайн хилла кочевникан и дахар дIатосуш, цхьана меттехь Iар тIе а оьцуш, «шумаршца» цхьаьна баха ховшу уьш. Юкъара низам ларош хилчахьана, кхин дерг хьесапе лоруш доцучу, шайн амалца адамдезарг долчу Шумаран халкъо, цхьаа эрко йоцуш, и «афризио-симитин» халкъ тIеэцна хилла шайн юкъараллина. Дукха хан ялале, цу Шумарахь аххалкъ а хуьлий дIахIутту, цу махка даьржина хилла симитин орам болу и халкъ.\n35 «ахламуо» – арамеин дуьххьара йоккхуш хилла цIе, «ахламу» (“ахламуо”, гIазкх., «на половину горец» – по деятельности горные овцеводы) уьш, лаьмнашкахь дийнатлелорхой хиларна. 13-гIачу бIешарашкахь «Аравин ахгIайре» тIедевлла, рогIера кхалхар до, «афризио-симитин» орамах долу тайпанаш. Иза ю, кхозлагIа йолу, йоккха «симитин» кхалхаран тулгIе. Уьш бу, историно «арамеяш» аьлла, тахана вайна бевзаш болчу «жуьгтийн», шира дай. Дуьххьара хиллачу кхалхаран тулгIен ларца («протоаккадаша» биллиначу некъаца) баьхкиначарех «халдеяш» а хуьлуш, къилбседехьа дахначу «амарреин» («а-мар-аре-йа»; гIазкх., «он обитатель равнины», я «он властелин степи») декъан ларца деъначу адамех, «ахламуо» аьлла хилла. Цу хенахь царех «ахламуо» (ах-ламуо) алар, дуьйзина хила деза «ах ламанхо» олучу кхетамца. Цу кхетамо билгала доккхург, цу «симитин» баккъалла хилла, цу заманан дахаран васт ду. ХIунда аьлча, цу тIедеаначу аренан тайпанашна, бухарчу автохтонаша, царна шайн даьхни дажо бакъо луш хилла мохк, хало хьега еза ламанан лакхенаш бен ца хиларна. Уьш бакъ болу ламанхой ца хиларна, делахь а, церан дахар цу лаьмнин басешкахь хиларна, аренан тайпанех болчу царех, вайн шира дайша «ах ламанхой» аларна, Къилбседа Месопотамехь а, «ахламуо» олуш хилла цу «пражуьгтийн» шира дайх.\n36 «хьалхара туртан» – тIеман ницкъаш тIехь волу тIеман коьрта хьалханчин даржан цIе хилла «хьалхара туртан». Цуьнан хьалхара гIоьнчах «шолгIа туртан» олуш хилла, царелла лахара масех «туртанаш» а болуш. Кхузаманан даржашка диллича, «министр оборонан» дарж хилла «хьалхарчу туртанан» дарж. Ткъа «туртанаш», кхузаманан тайп-тайпанчу тIеман ницкъин, «армин инарлашца» нисбар, нийсаниг хила тарало. «Туртанан» («тур-т-Ан»), кхин цхьа цIе хила а тарало - «тур-текха». «Тур-т-Ан» цIарна юккъера кхетамаша гойтург ду, и дарж дерг туьран да хилар а, цIу-динаца доьзна дарж хилар а. «Ан», я «эн» - цIу а, хьалхе ерг а ву шира кхетамехь.\n37 «ХIал-Эла» (ист., «Алалуо», ХIалалуо, Алалуо, Эль-алу, Эла-да, касситин Дунияш /Дуьне-йа-са, я Дуьне-деш/) – Дуьххьара хиллачу Адаман тIаьхьенашна вевзуш а, цара хастам беш а верг хилла, цхьаъ бен воцу Дела – «ХIал-Эла», историно «Алалуо» аьлла хьахош а ву иза. «Нуьхалан муьран» чеккхенехь, дуьххьара адамо, шайн синкхетамехь цхьаъ бен воцчу цу Делах, адамо накъостий туху «Ан», «Ки» цIарах. Цул тIаьхьа беъна хенан мур, дахарехь чIагIлучу халкъаша шайн-шай дели кхуллуш гIучIа бина динан тIегIанашкахь. Историкаша биначу гIучIана юкъахь, вайна вевзина бакъ Дела а, иштта бовзийтина кхин болу цIу-дели а. Историно хьахош волу «Алалу», я «ХIал-эла», хурритин мифо дийцарехь, уггаре а Хьалхара, «дела» ву. Делахь а шайн галабала болабеллачу кхетамехь, «Лахарчу дуьненан» да ву олуш хилла цунах цара. Хеттин а ду и тайпа туьйра (миф). Цо дуьйцу, кхолларца /творческая мошь/доьзна гIора дIадаьккхина волу и «дела», дечу гIуллакхах а генаваккхина хиларх лаьцнарг. «Теогони» олучу балхо, дели кхоллабаларан истории юьйцучу хенахь хьахош ду, ницкъалгIа масех делин тIаьхьенаш хийцаяларх лаьцнарг. Цо дийцарехь, дуьххьара дуьненна тIехь хилларг, цхьа «дела» «Алалу» хилар. Цуьнан паччахьалла дохадо «стигланан дела» волчу «Анус». Цуьнан метта а вогIу и хуьйцуш керла дела «Кумарби». Иза а (Кумарби), рогIехь хуьйцура ву «дарцан дела» волчу «ТIо-йа-ша-бас». Уьш (цIуй-дели) массо а, исс-иссбIешарахь олаллехь («пачахьаллехь») хилла бу. И дели хийцарца хIоьттина рагI хилла: «ХIал-Эла» - «Ан» - «Ку-мар-ба» - «ТIо-йа-Ша-ба» (Алалу – Ану – Кумарби – Тешшуб).\n38 «у-да», «уд-пондар» (ворхI мерз болу «у-да» пондар, гIазкх., «владелец доски») – «Шина хин юкъара» пачхьалкхин (Шумар, Вавилони, Митанни, Ассири, Урарту, ишт.кх.дIаа) мукъаман культуро, ширачу оьмаран III-I-гIа эзар шарашна юкъахь, луларчу Азин, Африкан, Къилб Европан культурашна Iаткъам бина. Ширачу оьмаран, III-гIа эзар шарашкахь, Месопотамин латта тIехь дIасхьабаьржа Iодан амат долу пондарш (арфа) а, цу могIара гIирсаш а, шайна юкъахь болуш «Уд» пондар. Динехь а, паччахьан цIийнан дахарехь а, лаккхара тIегIа йолуш хилла мукъамца доьзнарг. Социальни иерархехь, цIу-дели, паччахьаш дIабевлича, кхозлагIа тIегIа пондарчашкахь хилла. Цундела, аьрда-цIийнан исбаьхьалалле зазадаккхийтиначарех хилла динан-пондарчаш. Месопотамерачу бахархойн кхетамехь, мукъаман аз, тамашийна ницкъ болуш хилла («Ис-тIара» цIун миф). Вайн шира дайшна хеташ хилла, «У-дан» бекар, корта лозучарна дарбане а, дархочуьнан карзахалла меттаялош а. VIII-гIачу бIешарахь, Испани махка мавраш хьаьлхиначу муьрехь, цу махка кхаьчна, мелла а хийцабелла «Уд» пондар. Цу заманчохь, «Iарбойн Уд» олуш хилла цуннах. Испанцаша, «лауд» (цу цIеран ши кхетам бу «ла», «уд»; гIазкх., «слух+владелец доски») аьлла цIе тилларна бехке, цигара «ибераш» хила а мега. «Иджаритан» (гIала «Иджарит», Сийрера, кхузаманан Рас Шамра) зайл-йозан экъанан, биллам схьабиллича гучадаьлла, Месопотамин зуьретна бевзуш хилар ворхIъозан а (ворхI мерз), пхеаъозан а (пхи мерз) мукъаман могIа. Цуьнан, хетарехь долу бахьана ду, Месопотамин культура дукхачу хьолахь кхоллаялар, седа-жайнан Iилманан Iаткъам хуьлуш. Къаьсттина ладамениг хилла, терахь «5» (цу муьрехь девзачу седа-дуьненаш а, адаман синхаамаш а, ишт.кх.) а, терахь «7» (кIиран ворхI де) а.\n39 зайлйоза (клинопись) – Иза, дуьххьаралера шира йоза ду. Аса тиллина цIе, «кхосаберган йоза» аьлла ду. Юкъабаьлла кхин цхьа кхетам а бу, «зайл-йоза» аьлла. Элпан метта лелориг кхосабергах тера цхьа хьаьрк хилла, дечиг ятIош туху зайлан аматехь а йолуш. И тайпа йоза, дуьненчохь дуьххьара юкъадаьккхинарш, «нуьхалан» адмаш ду, аса царна тIетухара дара цу нуьхалех долу, ломара дакъа «элламаш» а. «Нуьхалш» хидестаро хIаллакбича, «элламашна» а онда зе хиллачух тера ду. Цул тIаьхьа Цара шайн дахар юхакхиош, тодечу юкъана гучабовлу шумарш. Цара а къахьоьгу и йоза тодеш, кхиош. Цу этносца йоьзна хилла дегайовхо, цу кIоште хьаьлхиначу симиташа шелйо. Кхузаманан просимитин Iилманчаш ала-м гIерта, цу йозан дай «аккадаш» хилла бохург. Иза харц тешалла ду. Бакъду, цу «аккадаша», шайн маттан дешнаш юкъадалош, хьоле-м дерзийначух тера-м ду и йоза. Шайн лаьмнашка чукъовлабеллачу элламаша кхиийна шира йоза (нуьхалан хенара йоза), иштта цу симиташа, билламе дерзийна тахана. Ткъа шумарша тодина, юхадендина нуьхалан йоза цу цхьана халкъан хьашташна лерина хиллачух тера ду. Бакъду, И бахьана долуш, цхьана элламхойн йоза а хилла, дIасхьацадаьржаш дисна иза.\n40 «суккаллу» («с-уккал-Iу», гIазкх., «душа+загорбок/бремя+смотритель» - «царский чиновник») – Митанни олучу хурритин пачхьалкхехь хилла дарж ду «суккаллу». Масала: Ашшур-ГIала шен олаллина кIелаялийначу Сауссадаттар (Шауштатар, Шаушшатар) паччахьас, цигара «ишшаккуман» Iедал а, юкъараллин Кхеташо а ца йохош юьту. Амма, цу гIалахь шен векал-суккаллу хааво цо, «лимму» («лимму» – хазнача-эпоним) дарж а цуьнгахь хира долуш. Ашшурахь йолчу Къанойн Кхеташонехь дакъалацарал совнаха, церан балхана тIехьажархо а хилла иза. Доцца аьлча и «суккаллу» хьехамча а, векал а, сардал а, гIалин да а хила таралуш верг хилла.\n41 «хазухлу» («Х-аз-Iу-х-алу», гIазкх., «охрана+голос+надзор+стража+стойянки/слобода») – немцойн малхбален Iилманча волчу Гернот Вильгельмас, «хазухлу» (Hazuhlu) олучу хурритин дашца Iорадаьккхинарг ду, «бIов», я «гIепан да» иза хилар.\n42 «хазанни» («х-азан-На», гIазкх., «Стража+голос+мать/проматерь») – муьлххачу а меттиган (юрт, жима гIала) коьртехь хилла «къанойн кхеташо» а, «хазанну» цIе йолу куьйгалхо а. Симитин дерг ларочо кхузаманхоша и дарж ассирешна дIаделлехь а, хуррито-урартхойн пачахьалла долчохь а хилла и тайпа даржаш.\n43 «ширакавказхой» – Цу «ширакавказхойн», адаман сибат долуш волу маьIданан стаг, кхечахьара схьавеана а воцуш, Кавказан лаьмнашкахь ваьхана ву, кIезгачу барамехь, тIаьхьарчу шина миллион шараш юкъахь хIетте а. И верси бакъхилар гойтуш ду, «Удобна» олучу Малхбузера Гуьржехахь карийна тешаллаш – даьIахкаш а, уггаре а хьалха дуьнентIехь бевзина (юкъабевлла) хилла болу къинхьегаман гIирсаш а. «Хидестале», Хьалхарачу Азихь даьхна халкъ, цхьана макрорасан адам бен ца хилла. Уьш хилла «ширакавказхой». Цу заманчохь, церан лулахой хилла, Юккъерачу Азихь кхиана праиндоевропейцин макрорасан адам а, Африкан махкахь кхиъна афризио-симитин макрораса а. Кхин тайпа адам девзуш хилла яц, цу заманан Хьалхара, Юккъера Азии, Африка, Европа. Хидистиначул тIаьхьа, цу «ширакавказхойн» махка хьаьлхинарш бу, уггаре а хьалха африо-симиташ (ш.оь.2.7-2.4 эзар шш юкъахь), шайх хира болу афразияш. ШолгIаниг, «индоевропейцин» макрорасах йолу тобанаш (ш.оь. 1.9-1.3 эзар шш юкъахь) хилла.\n44 «Инжил» (Библи, изза Евангели) – и «Деза Яздар», «Тиша Весет» («Ветхи Завет»), «Керла Весет» («Новый Завет») олучу шина декъах лаьтташ ду. Цу тептарна хьаохарачу декъана бух коллар нисделла, ширачу оьмаран 594-гIачу шарахь, Иудеин пачхьалкхан коьртехь, «Цидкии» (Седокия – 597-587 ш.оь.шш) цIе йолу паччахь а волуш. И Инжил яздан, цунна бух кхоьллинарг лоруш ву, цу Инжила тIехь хьахош волу Иереми. Цу Инжила тIехь дуьйцучух цхьацца дерг, шеконе эца йиш ю вайн. ХIунда аьлча, цу тIехь дукха хIуманаш, хенан йохаллица адамо хийцар бахьана долуш. Цунах лаьцна АллахIан дош ду: «ХIай китаб (Деза Яздар) охIал! Бакъдерг хIунда эдо аша харц долучуьнца? Бакъдерг шаьш хьула а деш, шаьш хууш а доллушшехь» (3-гIа сура, 71-гIа аят).\n45 Кавказан мохк (Ков-ка», «Ков-ка-пе», «Ков-ка-аз» мохк; гIазкх., «ворота удачи», «ворота удачи гор», «ворота, голос удачи», «страна гор») – Ширачу заманчохь Iаьржа хIорданний, Каспи хIорданний юкъахь Iуьллучу берриге махках олуш хилла дац Кавказ. И цIе йоккхуш хилларг, Эльбрусан (Эла-Барз) лам бу. Кхечу дашца аьлча, «Эла-Барз» олу кхетам бу цу чубиллинарг. Ткъа цу мехкан хилла цIе, хетарехь «Кап» («Каф», «Кап» = «Ка - П», гIазкх. «Удача, удачная+стена»), я «Ков-Ка» (гIазкхашха, «Удачные ворота») хила мега. Шумаран махках а, цу хенахь «Сеннаар» (Сийна аре, я сонера аре) олуш хилла. «Эла-Барзан» махкара, цу «Сеннааре» и «пранухиташ» дIабахана хан хила езаш ю, ширачу оьмаран V- эзар шараш тIекхачале йолу зама.\n«Ков-ка-пе» (Кавказ; «Ков-ка-пе» - гIазкх., «Ворота-удача-стена», или «-гора») – цу цIарана диначу хьесапо къобалдо, «Кавказ» олу дош кхоьллина бух, «Ков+Ка+Пе» олу кхаа кхетамаша кхоьллина хила безар – ков /ворота/; Ка /удача/; Пе /стена/. Даима, «Кавказан коьрта дукъ» хьесапе дуьхьало хилла цу ТIехьарачу Кавказана а, Хьалхарачу Азин къилбседена а.\n46 «Загросс-Эллам» (гIаж. رشته‌كوه‌های زاگرس) – «Иранан акъарин» къилб-малхбузехьа а, Иранера а, ондачарех йолу лаьмнин къепе ю, тIаьхьа-хьалха долчу ламанан даккъашех лаьтташ йолу. Загроссан цхьацца долу лаьмнин генаш, Иракан латта тIе а долу. Иранан къилб-малхбузера мохк, шира заманчохь Элламан мохк хилла (кхузаманан «Хузистан»). Цуьнан аренгара мохк (Сузиана) хи дилла аьтто болуш хилла «Карун», «Керха» олу хиш бахьана долуш. Сацкъар-латта, кегий гIум, саз тесна (аллювиальни) и атагIа ниIмате хиларна, шира заманчохь латталелоран культура кхиана мохк хилла. IV – III-гIа эзар шарашкахь цигахь дIадоьш-дерзош хилла мукх, эммер, стоьмаш. Кхузахь иштта, кхиар долуш хилла, куьпчийн корматалла. Элламан лаьмнин дакъа (кхузам., «Бахтиаран лаьмнаш») хьоле коьчалан хьуьн а, маьIданан эчиг (ез, даш, ишт.кх.дIа а) а долуш хилла. Ламанхойн къинхьегам боьзна хилла даьхнелелорца. Ша Эллам а, даима симитизаци йиначу Месопотамин мостагI хилла. Элламан гергарло долу бух билгалабаккха хала ду бохург ду Iилманчаша хьехош. Цкъацца, «лулла-ба» ваьррашца гергарло хила тарло бохург ду хьехош. Амма, меттан Iилманча волчу И.М.Дьяконовс, гипотезан хьесапехь шен ойла йовзийтана, «элламан мотт», «дравидан маттах» дIатоха безар хьахош. Амма нийса хира ду, и мотт вай, Нухь-пайхамаран оьмарал хьалха баьхначу, «ширакавказхойн маттах» дIатоьхча. «Хурруманн лаьмнаш» (Загросс), (Хуррувун, я Хуррум) – «хурри», «маннаш» олу ваьрраш дехаш хиллачу, Урмийа Iоманна гергахь йолчу «Загросс лаьмнин» кIоштахь, «Хурруманна» олуш хилла цу ширачу заманчохь. «Хуррум», шумаройн яздина тешаллаш тIехь а, эпосехь а хьахош ю, «Хуррум» аьлла. Цхьаболучара, «хурритин» халкъан цIе цу лаьмнин цIарах кхоллаелла ларахь а, нийса хира ду аьлла хета суна, цигахь даьхначу халкъан, ваьррин цIаро кхоьллина ю, цу лаьмнин и цIе бохург. ХIунда аьлча, шумарша дийцарехь, цу лаьмнашкахь а, ТIехьарачу Кавказехь а даима даьхнарш, хурритин орамах девлла ваьрраш хиларна, уггаре а ладаме кIошта, «Ван» олу Iам а болуш.\n47 «Симит; -аш» – маттаца уллера йолу халкъин тобанаш яхна а, ехаш йолу а латтанаш ду, Къилбседа, Малхбален Африка, Къилб-Малхбузен Ази (уьш хилла, шира хенан «аккадаш», «аморрейаш», «вавилонаш», «ассирийцаш», «халдейаш», «финикийаш», «иудейаш» и т.кх.берш а. Иштта, кхузаманан «Iарбой», «сирийцаш», «жуьгтий», «абиссинаш» «айсораш», «эфиопаш»), (кхузаманан, гIазкхин меттан Ефремовн маIнин лугIат). «Симит» олу термин, 18-гIачу бIешаран, 80-гIачу шарашкахь Iилмана юкъаяккхинарг ву, немцойн Iилманча А. Л. Шлёцер а, И.Г.Эйхгорн а. Цу дашо билгалабохуш бу, ша-тайпа меттан доьзалаш, дIасхьатардалар долу юкъара церан меттиг, юкъара аматаш долу шира халкъин культ. «Симитин меттанаш», «афразийан меттан» доьзалшна юкъахь, уггаре а дукхаха дерш ду. Царех долу, кхузаманан дийна меттанаш («Iарбойн», «мальтан», «керлаарамеян аларш», «иврит», «эфиосимитин – амхаран», «тигре», «тиграй» ишт.кх. дерш) дIасхьадаьржина латтанаш ду: Iарбойн Малхбале, Израиль, Эфиопи, Къилбседа Африка, гIайреш санна йолу Азин, Африкан цхьайолу пачхьалкхашкахь а. «Симитин меттанаш» юкъадогIуш хилла ду шира меттанаш: «аккадан», «угаритан», «эблаитан», «финикийан», «ширажуьгтийн», «шираарамеян», эпиграфан аматера «къилбаравин», «шираэфиопан» – «геэз».\n48 «хидестар хилале», «хидестар хиллачул тIаьхьа» (гIазкх., «до потопа», «после потопа») – Ширачу оьмаран 3200-3000 (± 100-200 шо) шарашна юкъахь йолчу заманчохь хIорд тIеболуш бистина. Цу хенахь гIарабаьлла бевзаш хилла адамин бахам, адамашца цхьаьна хIаллакбина, кIезгачу барамехь, цхьа бIешаре дIакхоччуш цигара дахар хадош. Юха дIадоладелла дахар, «Кавказа», «Араратан», «Загроссан» лаьмнашкахь хIаллак хилаза дисначу адмаша, цу лаьмнашкара охьадуьйлуш, хидестаро хадийна шайн дахар, цхьа-ши бIешо далале юха меттахIоттадо. «Аравин хIорда» бухахь йолу, кагъелла лаьттан экъа (разлом) хиллачух тера ю, и бохам цу кIоштахь хиларна бехке. Хин бухахь даьттIа латта, цуьнан лалийначу талона хи кхехкош хьалакхиссар бахьана долуш, Iаламат боккха бохам бо дуьненчохь. Гергахь йолу (тIаьххьара пхи эзар шаро лоцу мур) историн йохалла а, цулла дехьара, шираллехь йолу хан а шина декъе екъна ю сан: «хидестале хилла мур», (гIазкх., «допотопный период»), «хидестар хиллачул тIаьхьара мур» (гIазкх., «послепотопный период») аьлла.\n49 Глаболизм, -сты – Кхузаманна, уггаре а бевзачарех (Iоврабевлларш) бу Э.Тоффлер, З.Бжезинский, К.Боулдинг, С.Мендловиц, Э.Ласло ишт.кх.б. глаболисташ. Уьш бу, «сионан хьекъалчин» охIла а, лархой а. Кху тIаьхьара бIешарахь, церан аьтто баьлла адаман хьекъал охьатаIош, халкъаш тешо Иблис доцуш хилар, берш, халкъашна тIехь куьйгалла дан «къастийнарш» бу бохург. Адам, стаг юьхьса делла хилийта, цара юкъабаьккхина «глаболизаци» олу кхетам, цуьнан хьалхара мур «демократи» а йолуш.\n«Глобализм», «демократизм» олу кхетамаш бу, селханалера «коммунизма», «социализма» олуш хилла, шен хилла даьIахк юьтуш, амма тIера дилх хийцарца модернизации йина кхетамаш. Глобализацию ю, дерригдуьненан экономикна, политикна, культурно-юьхьсинна интеграци (вовшахтохар, вовшийна чудалар) а, унификации (цхьатералле, цхьана кепе, я къепе далор) а ен йолу процесс. Цуьнан гуш йолу тIаьхье хила еза: дуьненчохь къастамалла йолу къинхьегам, болх; дуьнентIехь маьрша кхарстар долу капитал (вовшахтоьхна хилар сурсаташ, бахам, активаш доллучулла а хьал совдаккха), адаман, къинхьегаман тIаьхьалонаш; стандартизаци ян цхьаъ еш законодательствона (лахара адман, юкъараллин, расан ойланах доьзна доцуш) экономикна, технологин процессаш; юкъарчу цхьана амате ялош тIеттIаялон, вовшахэян бесбесара йолу культураш, религеш. Цу процессо чулоцуш хира ю, юкъараллин массо а тIегIанаш, чулоцуш хьан чуьра юьхьсинан тIегIа а. Йоллу глобализации яр чекхдаьллачул тIаьхьа, дуьне кхоччуш дихкина а, дозуш а хира ду коьрта хила езачу, гIазкхашха, «единый мировой порядок» олучу ойланца. Глаболизацин кхиамаш гуш бу. Кхоллабелла, цуьнан гIорторгин баххаш: «Дерригдуьненан махбаран организации (ВТО), «Европан Барт» (Европейский Союз), «Къилбседаамерикан, маьрша махбаран зонаш», иштта «СНГ» олу «Йозушйоцу Пачхьалкхин ДоттагIалла» а.\n50 Азых – Кавказера «Нагорни Карабахахь», уггаре а ширачарех меттамотт карийна, «Куручай» олучу хин гергахь йолчу хьеха чохь. Цу меттиган локхалла ю, хIордан сизалгал лекха 1400 м. Палеолитан хенара меттаматтах бухадисна, масех чкъор карийна цу чохь. Цу чохь иштта карийна, маьIдан адаман даьIахкех йиснарш а. Цу чуьра уггаре а лахара чкъор, хетарехь, дуьххьара Евразин латта тIехь даха хиъначу адаман муьрера ду.\n51 Дманиси (гуьрж. Дманиси; азербайджанан цIе «Башкечид») – 1981-гIа шара тIера, Гуьржехан гIала лоруш ю Дмани́си. Цуьнан латтар ду, «Кура» хин га долчу, «Машавера» олух и тIехь. Дуьххьара, Гуьржехан цу кIоштахь, 1991-гIачу шарахь деш хиллачу схьаделларша Iораяхна гоминидан, «Homo georgicus» (гIазкх., «Человек грузинский») аьлла цIе тиллиначу, маьIдан адаман даьIахкаш. Гуьржийн археологаша дIаязздеш теллина когин-куьйгин даьIахкаш, деа кIорге йоцучу адамин («Homo» ваьран) букъасуьртан даьIахкаш а. Дманиси (Гуьржеха) кIоштахь уьш даьхна хан, 1.77 млн шо ширалла йолуш ю. Хьалхо, цу меттехь карийначу еа туьтанаш тIе, керла карийначу даьIахкаша кхин цкъа а тIечIагIдо, Homo habilis (гIазкх., «человек умелый»), Homo erectus (гIазкх., «человек прямоходящий») олучу адамин, юккъера кеп йолуш хилар и Дманисин адмаш. ТIетоьхна хаам: «Эректус», я «архантроп» (лат. Homo erectus — гIазкх., «человек прямоходящий») олу маьIданан адмаш, кхузаманан адамашна уггаре а гергахь лаьттарг лоруш ву цкъачунна. ДНК-ан, X-хромосомыашца зер лелочу Iилманчаша, 2008-гIачу шарахь хьесап до, азиатин ваьран «Homo erectus» адмаша, оре дан таралуш хилар, кхузаманан «Homo sapiens» адмаш. Иза иштта делахь, шеко а йоцуш вай хила таралуш ду, дуьххьалдIа боьршачух а, я дуьххьалдIа стечух а хилла доцу, эделлачух кхоллаелла цу шира дайн тIаьхьенаш. (http://ru.wikipedia.org/wiki/Эректусы#cite_note-0).\n52 Боржоми (Борожом) – Гуьржийн малхбалехьара курорт а, кIошта а ю иза, Тбилисина 150 километр генахь йолу. «Боржоми» олу цуьнан и юкъ, 16700 адам дехаш ю. Малхбален Гуьржийн къилберачу декъа тIехь, хаза Iалам долчу «Кура» хин атагIахь Iуьллуш ду, «Боржоман ЧIож». И чIож гIарадаьлла ду, «Боржоми» олучу минеральни хица. Цу «Боржоман чIажо» зIе тосуш хилла, Гуьржий чоьнан Хьалхарачу Азица а, Малхбузен мехкашца а. Цундела, даима мостагIин Iалашо хилла, цу чIожехула волуш къилбера дазо хадор. «Боржоми» алар кхоьллинарг, ши дош ду: «борж» (гIажарийн «бурж» — «онда пен») а, «оми» (гIаж., «латар», «тIом»). Шира заманчохь и чIож, даима тIеман аре хилла, цуьнан лекха лаьмнаш хиларна ша тайпа Iаламан гIап. Боржомин «Харагаулан лардойла» (заповедник) йолчохь, археологашна карийна дIуьтIан (великан) даьIахкаш а, иза Iийна меттиг а. Цу дIуьтIан туьта, кхоъ сов йоккха хилла, кхузаманан юккъерачу адаманчулла. Кхо метр лекха а хилла иза. И тайпа адамаш цу лаьмнашкахь даьхна зама, 25 эзар шо хьалха хилла.\n53 «Нил» («Рахь-хи») – Мисар (Египет) махкара, ширанахан маттахь «Нил» олу хи ду иза.\n54 «Шина хин юкъ» (гIазкх., «Междуречье», изза Месопотами) – «Евфрат», «Тигр» хишна юкъахь Iуьллу кIошта ю иза, дуьнентIехь дуьххьара зуьрет (цивилизаци) кхиийна йолу.\n55 «Нухьан халкъ», «-адам» (нуьхал) – «Хидестале» (потоп), «Шу-мар» цIарца бевзура болчу мехкан латта тIехь даьхна, «ширакавказхойн» ораман халкъ ду, аса кху тептар тIехь, «нуьхал» цIарца билгаладина и адаман дакъа. Вуьшта, «Нухь-пайхамаран халкъ» а ала мегара ду цу халкъах. Амма, цу чубиллиначу кхетамо юкъалоцург ю хидестале кхиана, «Хассуна», «Обейд», «Ярмук», «Халаф», «Самарра», «Джемдет-Наср», «Урук», «Майкопан культура» олу культураш кхианчу хенан геналла. Нах-этносо цу «нуьхал» аьлла цу дашна чубиллина кхетам гIазкхашха аьлча, «прародитель человечества», бохучух тера дерг ду.\n56 «Ан», «Ану» («сигланан дела») – шумар-аккадан туьйранахь (миф), «стигланан дела» волу и «Ану», цу Iаьршан, лаккхара цIу-дела хилла. Цуьнан амат хилла, маIашйолу «тиара-куй». Хидестарца доьзначу шумаран туьйран версино гойту, шумаройн Нухь лорачу «Зиусурдана», «делин дас» цу «Анус» а, «Энлилас» а, даима вехара волу дахар даларх лаьцнарг.\n57 «Энки» (хурр.хетт. «Эъа» /Эйя/; симит. «Эа») – Эредуга-ГIалахь («Эри-ду-га»; гIазкх., «внешный есть ветвь») вехаш хилла ву, и цIу «Энки» («Эн» - «валастелин», «Ки» - «богиня»). Цу гIаланах «Ха-аки» («Ха-Iа-кха», гIазкх. «где живёт стража»; я «хин чIара болу меттиг») олуш а хилла. «Iапказан» /океан/, «хIордан дела» хилла ца Iаш, цу «Энкис» доладеш хилла тIегIенаш ю: «корматалл», «искусство», «луьйца йоллар тIехь». «Адам-чIеран» - адамо дечу хьесапца, «Энкин» цIун сурт, адаман аматехь ахлакхе а, ахчIеран лахе а йолчу вастехь хилла иза. Иштта, «хьекъалаллин», «хIиллан дела» лоруш а ву иза. И цIу юкъаваьлла хан ю, дуьненчохь хи дистина зама (потоп). Вайна, мифаш тIера хаьа, и «Энки», цIийэр (да-йоIаца, кIант-ненаца, ваша-йишица лелар долу маренан кепаш) долу, безаман цIуй хиллий. Шен йиша «Нинкурсаг», пхьар а йой, цуьнга йоI йойту цо, «Гештинанна» («Ге-сте-ю-нанна», «Де-сте-Нана»; симит. «Царпанита» /Тейшета/) аьлла цIе а туьллуш. Боьрша тIаьхье йоцуш волу и «Энки», цу шен йоIаца лела, иза а пхьаръеш. Цо а, йоI йо «Энкина». Цо йиначу цу йоIаца а лела, боьрша бер хиларе сатесна волу нена нена да. Цо а, йоI йо «Энкина». Иштта, шен йоIаршца айгIаралла лелош волчу «Энкина» ялх йоIIий, ши кIанттий во цара. Къилб Месопотамехь и цIу юкъаваьлчахьана доладелла цIий эр долу захалонаш. Цу цIуца нисделла ду, симитин орам болу халкъ Хьалхарачу Азина довзар. Цу хенахь хила таралуш ду, цу цIарца волу цIеяхна гIалин да, я юкъараллин эпоним иза хилла хилар а. Цу хенахь цIеяхна и тайпа адамаш, цIун дарже ойъуш хилар, цецвала ца оьшу хиламаш хилла. «Дела цхьаъ веш хилла «Iаьршан паччахьалла», «стигланан», «лаьттан» аьлла шина декъе декъана хилла цу заманчохь. Иза иштта хилар чIагIдеш ду «Гильгамесан» масала. Цуьнан заманчохь нисделла ду, стигал, латта, хIорд цхьатерра ларар цу цIушца. «ХIал-Эла» къобалвеш хиллачу Нухьан халкъо (нуьхалш) тIеоьцу дукхаделин дин, кхуллуш шайн делана накъостий. «Стигланан дела - Ан», «лаьттан дела – Ки», «ХIаваан дела - Энлиль», иштта «ХIордан дела – Энки» а.\n58 «африо-симиташ», я «Африкера халкъаш» – кхузаманан классификацина тIетевжича, «африа-симитин маттана» а, вуьшта аьлча макрорасина чубогIуш бу ялх маттан, ялх доьзал. Церан схьадовлар цхьа орам а, грамматикан цхьа морфем а йолуш ду (тахана а, церан билгала яккхина цIе ю «симито-хамиташ», я «симито-хамитин мотт». Иштта, 1960-гIа шараш тIера схьа, гIуллакххоша наггахьи бен йоккхуш яц, «хамито-симитин мотт» олу шолгIа цIе). «Африа-симитин маттана» юкъадогIуш ду дийна а, делла а меттанаш. Кхузаманчохь и хьалхараниш, дIасхьадаьржина ду дуьненан доккхачу декъа тIехь, чулоцуш Хьалхарачу Азин (Месопотами тIера, «Дуьненанюккъера хIордана», «ЦIен хIордана» тIекхаччалца) а, Малхбален, Къилбседа Африкан шуьйра латтанаш, «Атлантика» олучу Iапказан хин йистене кхаччалца. «Афразийан маттана» юккъера цхьаццадерш (халкъин дакъош), нацкъарчу латтанаш тIехь дIасхьадаьржина. «Африа-симитин расана» чудогIуш долу меттанаш ду (генаш): «Берберо-ливийан» (шуьйра – «ливийан-гуанчан»); «Шираегиптан мотт», тIаьхьо коллабеллачу «коптан маттаца» цхьаьна; «Кушитан мотт»; «Омотан мотт» – дийна, йозадоцу меттанаш; «Симитин меттанаш»; «Чадан меттанаш». «афра-симиташ» – кхузаманан Танзани махка кхаччалца йолу, Африкан йоллу малхбале; «эфиопо-симиташ» – «Виктори» Iомана гонахьара, шираэфиопин (прааккадаш) ваьрраш кхолладелла кIошта; кхузаманан «афразио-симиташ» – «афрази» (Африка+Ази) олу кхетам кхоллабелла «хидестар» хиллачул тIаьхьа, Месопотаме хьаьлхиначу симитех, церан хилла боцчу мехкан дай царех бан.\n59 «аккад-халкъ», «Аккадан оьмар» – Къилб Месопотамин махка, дуьххьара латта тIехула деъначу африо-симитин орамах долу, даьлла лелачу ваьррех хилла, аренан халкъ ду иза. «Африо-симитин» орамах болчу, «эфиопин» тIаьхьенаш ю историна девзина и «аккадайн» («а-къа-да»; гIазкх., «он есть грех», я «он отец греха») халкъ. Мел дукха а, 28-27-гIа ширачу оьмаран бIешарашкахь, Хьалхарачу Азехь бехачу «ширакавказхойн» дахарна Iаткъам беш, гучадаьлла ду и «африо-симитин» халкъ. Ткъе ялх чакхарма бен шуьйра йоцучу «Баб-эль-Мандебан чекхIанехула», Эфиопера сехьадаьллачу цу халкъан кхалхаран тулгIе, шина декъе екъаеллачух тера ду. «Протоаккадайн алар» долу мотт буьйцу цхьа дакъа, «Аравин ахгIайренан» къилб агIонца, хIордан йистехула «Персин», «Оманан» чуже хьала а доьдуш, цуьнан шолгIа «амарреи» («амура» бохург, «малхбузе» бохург ду) олу даьхнелелорхойн дакъа, «ЦIен хIордан» йистонаца къилбседехьа дахана. Шумаран къилбседа агIора, ерриге Месопотамин юкъахь Iуьллучу махка, ширачу оьмаран 2450-2350-гIачу шарашна юкъахь машаран некъаца хьаьлхина хилла «протоаккадайн» даьхнилелархойн ваьрраш. Шайн хилла кочевникан и дахар дIатосуш, цхьана меттехь Iар тIе а оьцуш, «шумаршца» цхьаьна баха ховшу уьш. Юкъара низам ларош хилчахьана, кхин дерг хьесапе лоруш доцучу, шайн амалца адамдезарг долчу Шумаран халкъо, цхьаа эрко йоцуш, и «африо-симитин» халкъ тIеэцна хилла шайн юкъараллина. Дукха хан ялале, цу Шумарахь аххалкъ а хуьлий дIахIутту, цу махка даьржина хилла симитин орам болу и халкъ. «Шумаройн маттаца» нисса, дахаран мотт хуьлий дIахIутту цу халкъан мотт а. Хеццана дацахь а, вовшашца захалонаш тосуш, чIаьнкъа йоьрзуш йоллу тIаьхье а, стоммаяла йолаелла церан цхьана бIешарна юкъахь. Делахь а, Шумаран динан а, Iедална а, сий диначу наха (аристократи, знать) шайна аьттехьа доийтуш хилла дац, цу халкъах долу адам. Амма бIешо далале, шайн дукхаллица Iаьткъиначу цу халкъо, 2316-гIачу шарахь, дуьххьара шумаройн боьхначу бартах пайда оьций, Iедалан мукъ шайн каралоцу аккадаша Киш-ГIалахь. Шен ламанхойн амалца чIогIа долчу вежараллин халкъе, «гуттин» («гу-тIеэ», гIазкх., «на холме», я «на возвышенности») ваьррашка цIеначу «шумарша» орца а доьхий, 2228-гIачу шарахь цу «аккадайн» Iедал дохадо «гуттиша», уьш алсама хIаллак а беш. Йисна цу халкъан кескаш, Евфрат, Тигр хишца, къилбседехьа кхелха. «Аккадан оьмар» олу зама ю, «Аккад» пачхьалкх яхна хенан мур. Цуьнан дохалла хилла, ширачу оьмаран 2316-гIа шара тIера, 2250-гIачу шаре кхаччалца. Цул тIаьхьа и теоним хьехор доьзна ду, симитин лобби хилар дезначара кхоьллина харц тешаллаш.\n60 «Энлиль» («Эн-лиль»; «Эн» -гIазкх., «властелин», «лиль» - «божество») – я изза «Кумарби» (Ку-мар-ба), иштта «Касса-Дуьнейаш» («Касса-Дуьне-йа-са»; гIазкх., «Касса есть душа мира»; «Касса» - «ка-са-са», «удача, моя душа») а ву, уьш массо санна, юкъара, цхьаъ цIу-дела. И кхоъ цIе кхоллаяларан бахьанаш доьзна ду этнобаххашца: хьалхараниг волу «Кумарби» – Хьалхарачу Азин автохтонин цIу – праари-хурри, нуьхьал-элламаш, шумарш, гутти; шолгIаниг «Энлиль» – дукхаха, африо-симиташца (дуьххьара «аккад», тIаьхьо «ассираш», «вавилонаш» - амморей, арамей); кхозлагIаниг «Касса-Дуьне-йа-са» олу цIу – загроссан автохтонашца («касса» олу ламарой). Кумарби-Энлиль-Касса, Къилб Месопотамера Лагаш-ГIалахь (Ла-га-са, гIазкх., «слух-зрения и душа») коьрта юкъ а йолуш, баьхначу шумаройн «хIаваан дела» а, кхечу «делин» хьехамча а хилла и юкъара цIу. Кумарби-Энлилас, дуьххьара кхоьллина лоруш бу гам а, пайденна мел дерг а – дитташ, кенан ораматаш (злаки). Латта, ниIматениг дина цо. «Прашумар оьмаран» чеккхенехь Iилман а, дахаран а дайша, шаьш цу мехкан а, адаман а бакъ Iуй хиларе терра, хIордаца махлелорхой болчу афризио-симиташа кховдийна гIуллакх («Лаьттан паччахьалла»), дуьххьара тIеэцначух тера дац. Амма, ша-шена долу дахар марзделла цхьацца йолу Шумаран дахаран яккъаша, гIаланин дайша, суьрта кепехь цIуй кечбой, «дели бу» олий, дозашдацар дIакхайкхадо, «лаьттан пачахьалла» аьлла билгалаялла ойланах (идея), дIакъастарца дуьйзина, керла герз а деш. Церан хьалхара, цхьаъ хиллачу Далла, «ХIал-Элах» (изза ист. «Алалу») накъостий тухуш цара билгалбина цIу-делий: «Стигланан дела - Ан», «лаьттан дела – Ки» (и ши цIу, «Энлилан» да-нана лоруш хилла мифо). Ткъа хIорд бистиначул тIаьхьа еаначу хенахь, шайн дай хилла и «нуьхалш» хIаллакбина цIуй («хIордан дела Энки», «лаьттарчу паччахьаллин» дай хилла «Ан», «Ки») дIатеттиначу адамо, хидестаро (потоп) лашкадаьккхина латта дакъийначу, Iалам дендиначу ницкъана, «хIаваан дела» ву олий, таваккал дан буьйлало керла, Кавказан кIоштара баьхкина «шумарш». Иштта, масех бIешарашна юкъахь цу махкана девзу, африо-семитех долу этнодакъа. И дакъа ду, «хIаваан дела» ву «Энлиль» аьлла, цу махкахь уггаре а везачарех и цIу айъанарг. Шумаран латта тIехь шайн паччахьалла кхоьллина ца Iаш, динан мукъ караэца Iалашо кхоллало симитин паччахь хиллачу Нарамсинан шен паччахьаллан чеккхенехь. Ниппур-ГIалахь долу «Энлиль» цIун аьрда-цIа «Э-Кур» дохадойту цо юьзан дагаршца шен тIемалошка. Цу чуьра хазна, Аккаде дIахьо цо. И тайпана аьрда-цIа сийсаздаккхар ца ладелла, оьгIазбахначу цIу-делиша (автохтонаша), Аккад-ГIалина неIалт кхайкхадо, бекхам бан орцаха, ламанхой «гутти» (гу-тIе) а кхойкхуш. «Энридавазира» («Эн-ари-да-вазира»; гIазкх., «Эну /Энлилу/ владыка равнины нужен») цIе йолу тхьамда коьртехь волу «гутти» Шумаре хьаьлха, «аккадойн» тIекхийдаршна чеккхе гойтуш. ТIаьхьо, и «Аккадан паччахьалла» а дохадо цара, лохкуш цу махкара и кхоьллинарш.\n61 «гутти» («гу-тIиэ»; ист. Кути, Кутиум, Куту) – ламанхойн, «кавказ-загроссан» халкъ ду иза, шен хьостехь. Ш.оь. III-гIа эзар шарашкахь и халкъ деха мохк хилла, Загросс лаьмнин къилбседа-юкъ а, лахара «Дияла» хин къилбседе а чулоцуш. БIешаро лоцачу юкъана, Аккад пачхьалкхо чулаьцна мохк а хилла, цу халкъан долалла а, Iаткъам а болуш. Ш.оь. II-гIачу эзар шарашкахь, цу географин кхетамо чулоцу цу онда кIоштахь ладамениг хилла «Хабуран» малхбален а, «Лахара Заб» хин лакхара къилбера берд тIекхаччалца болу мохк а. Ниниви-ГIалана къилбседехьа а, Кумма-ГIалан къилбехьа а Iуьллуш хилла, историно «Кути» аьлла билгалйина и юкъ. Кхузаманан, «Дахука» олу кIошта ю иза.\n62 Хаммурапи (Хаммурапи-I-ниг, 1792-1750 ш.оь.шш.) – Вавилонан паччахь. И паччахь ваьхна хан, ма-ярра хууш яц. Дуьххьара, Хаммурапин паччахьалла ширачу оьмаран 21-гIачу бIешарахь хилар лоруш хиллехь, и терахь тахана 1950-гIа шаре юхаоьзна. Ширачу оьмаран 1700-гIа шарашка и терахь юхатеттинарш а бу. Дийцарехь, Хаммурапи ялхалгIа паччахь хилла «аморреян» паччахьан цIийнан. Цуьнан паччахьаллехь и пачхьалкха дазонаш шуьйра хиллехь а, иза аьтто болу паччахь хиллехь а, цуьнан цIе гIараяларан бахьана ду цо кхоьллина яздина низамаш. Амма, цулла а хьалха, и «яздина низам» юкъадаккхаран хьалхе, «шумарашкахь» хилла ю дукха хьалха дуьйна. Масала, ширачу оьмаран 22-гIа бIешо чекхдолуш, Ур-Наммас, шен пачхьалкхехь яздина низам арахецна хан, Хаммурапин заманал шибIе ахбIе шо хьалха хилла ю. Ткъа «симиташа» шайх хиларе терра, хастош волчу цу Хаммурапесчулла ахбIешо хьалха, Липит-Штарас а яздина хилла и тайпа низам.\n63«биллам», – гIазкхашха «шифр» бохург ду иза. Вуьшта, «къайле ерг» боху кхетам бу, цу дешан маьIна.\n64 «финикийаш», «-цаш» («Джахи» - «Дежа-хи», гIазкх., «вода обитания», грек. /фойникес/, «финикиец») – Финикийцех, цу ширачу муьрехь олуш хилла «джахи» («Дежа-хи-са», гIазкх., «душа, воды обитания»). «Юккъерадуьненан хIордан» къилберачу бердашца, цара (финикийцаша) кхоьллина махбаран яккъаш а, цIуй а, меттанаш а, ша-тайпа мукъаза элпан хьуламе йоза (тайнопис). Хетарехь, 27-гIачу бIешарахь, дуьххьара схьахьаьлхина «амарреи» («а-мар-аре-йа»; гIазкх., «он обитатель равнины», я «он властелин степи») олу адаман тулгIе, гIаланан йистошкахь а, есачу аренашкахь а, цхьана меттехь охьахевшина дахар доцуш, даима лелар долуш хилла. «Праханаанашна» ассимиляци еш, царех (симит) цхьацца долчу ваьррашна а, охьахиана дахар кхолла эшана 13-14 бIешо хан. Царех цхьаъ ду, «финикийцаш» олу, хIордаца махлело Iемина дакъа. Цаьрга и корматалла кхаьчна хан хила еза, «Крит» гIайре тIехь, Iаламан бохам хуьлачу муьрехь. ХIунда аьлча, цул хьалха и гIуллакх «минойцин» карахь хиларна. Делахь а, просимитин агIо ларош болу кхузаманан Iилманчаш ала-м гIерта («финикийцашна» хьалхе дIалуш), хIордан гIуллакх кхиийнарш а, махлелоран яккъаш кхоьллинарш а, «финикийцаш» бен ца хилла бохург.\n65 «алу» – гIап-гIалан амат долу яккъаш. Цу гIала-бIовнаш чохь бехаш хилла онда доьзалш. Гергарлонца, я лулахошха вовшахакхеттачу цу тайпа гIала-бIаьвнан онда доьзалша, кхуллуш хилла «алу», тахана вайна евзу «эвла», я «пхьа» олу дехийла долу юкъ ю иза. Дикка тIаьхьо, масех эзар шараш даьлча, вайнаха хийцина и кхетам, «юрт» олу тюркин цIе юкъайоккхуш.\n66 «На» – цу дешдекъа чубиллина бу «хьост», «корта», «юьхь», иштта «нана», «хьалхара нана» олу кхетамаш.\n67 «Мэ», я «Ма» (гIазкх. аьлча, - «божественный закон, мужское начало») – «шумаройн» маттахь, «Мэ» олуш хилла, дуьненан къепе кхоьллиначу ницкъах. Вуьшта аьлча, «Ма», я «Мэ» дашна чубиллина кхетам, Делаца зIе йолуш, цуьнан коьрта низам хилла. Цул совнаха, «Ма» дош а, «На» дош а, маьIнехь гергара дешнаш ду. «Да» бохачу кхетамца уллера зIе йолуш ду, и «Мэ» (Ма) олуш хилла низам. ХIунда аьлча, дуьне, Iалам кхуллучу цу Далла башхаллениг хилла, цу зIен юкъара «адам» олу хIоз.\n68 Монотеи́зм (ма-дарра, «цхьадела» — от греч. μόνος, «цхьаъ» и греч. θεός, «дела») – Цхьаъ Дела вовзарца доьзна Iилма (дукхаделин динна а, политеизмана а дуьхьала лаьтта). Монотеизман динна чудогIучарех лоруш ду ислам, иудаизм (шаьш харцахьдаьхна, Деза Яздарш тодахь), керста дин, нагахь санна, цу тIаьхьарачо, Делан кхолхаллица (дела-да, дела-кIант, дела-са) доьзна хаттар дIадаккхахь. Монотеизм — дуьххьараниг а, Нухьан зама тIекхаччалца, шен хостера дуьйна Лаккхара Ницкъ лоруш хилла а, кхетаман кеп ю иза. Дела цхьаъ хиларца йоьзна ойла телхаш, тIаьхьа кхоллаелла ю кхин тайпана культаш а.\n69 Са́рра, Сара (ивр. «владычица») – Ибарахиман (ист. «Авраам») зуда хилла, жуьгташа шайн халкъан нана лоруш йолу Сарра, (Сарах, Сара). «Сарра» цIеран этимологина гонахьа, талламхойн, тайп-тайпана ойланаш ю. Ша Сарра, бер хуьлуш ца хиларна, шен гIарбаш Хажар (инжил. «Агарь») ло Ибарахимна тIаьхье кхолла. «ИсмаIал» аьлла цIе туьллура йолу, кIант во Хажарас пайхамарна. И кIант хиллачул тIаьхьа, эмгаралла совдаьллачу Саррас, еса аренашка хьажадойту наний, кIанттий. Дезачу Яздарша, «Исхьакъ» цIе йолу кIант вар къобалдо, бIешаре хан гIоьртиначу Саррас а.\nпродолжение следует в части 12-ом.\nПросмотров: 729 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/5


ГАЙТУКАЕВА Бана. Стихаш - ГАУ «Издательский дом»\nТега дIадолало Iалам.\nСо а йоьлху цуьнца,\nМел бала барз боцуш\nСан синна тIедуьжу,\nСо тойнехь шайца цаIарна,\nСан са а дIадоьду.\nДIадоьду ГIум-Азе делха…\nАмма ду –\nдуьнен чу далаза\nСа дийна де…\nКъинхетам оьшур-кха вайна:\nВовшашца йахь хила,\nДовха дош ала,\nХӀун хилла вайна, адамаш,\nМичара йаьлла и къизалла,\nВовшийн йуьхь йаха,\nВовшашлахь цӀе лахйеш,\nШолгӀачуьн эхь дайна,\nЦу иэхьан докъана тӀера\nМарчо а этӀийна,\nШен сина там бина,\nИшттачу рицкъанах доьзалаш\nКогашӀуьйра, мох дегӀах чекхбуьйлуш,\nЛахьош ардаш тӀеpa буьртигаш,\nКъиэйеллачу бежанан жижигаш даа а\nРезахилла, шайх ца хила лай.\nБераш тедан, йе чохь тӀулгаш кхехкош,\n«Кеста худар дер ду, – бохуш, – схьа»,\nНохчийн зудчо шен йахь дӀа ца йелла,\nИ къежйелла, бала даг чохь ловш.\nСийна Сибрех, Хонкаран и латта,\nХьан лаам, ницкъ хьаьнга хьашалур?\nТӀемаш кегдеш, лаьтта доьжча Леча,\nУггар хьалха стигла хьоьжуш гур.\nСан Нохчийчоь, ахь ца ловш хӀун дисна,\nЧов хиланза меже йуй-техьа хьан?\nБух боцу хӀорд хьан каш хила лиънарш,\nГӀийла бисна – бахна халкъан дуй.\nАхь вон лайна, дикане сатуьйсуш,\nСан Нохчийчоь, ахь халонаш хьегна,\nВон лайна, дикане туьйсуш са.\nТӀеман кӀуьрлахь малх хилар ца дицдеш,\nКураллех ца даьлла шу цкъа а.\nЧов замано йерзайо, ду олуш,\nМуо ца буьсуш и йоьрзий-те дӀа?\nСан Нохчийчоь, хьан лазамийн моьнаш,\nДелара сан даг тIехь ша дисна.\n«И дешнаш лозу сан цӀийца».\nГӀаргӀулийн илли, гӀаргӀулийн илли.\nЦӀаьххьана гIелло-кх со,\nХьан мукъам схьахезча,\nИ лере кхаьчча.\nСан сица лозу и илли,\nСан дагца боьлху и мукъам.\nЙа Даймохк къасточу дийнахь,\nНохчийчоь, шена а кхаж баьлча,\nХьан эхь-бехк лардан,\nМел болу шен лазам\nПондаран мерзашка кховдош,\nТӀаьххьара хьан кевнах\nЦу дийнахь ша араволуш,\nСан дедас аьллачу иллех хьо\nГIаргулийн илли, гӀаргӀулийн илли,\nСан сица боьлху хьан мукъам…\nМаржа-йаI, ницкъ хилча, дуьнен чохь мел йолу гIайгIа\nСайн даг чу йерзийна, адамаш цу балех даха.\nСайн дакъа луш царна,\nИрс доькъуш цхьатерра,\nМа ховшор бара уьш\nЛаьтта тIехь исбаьхьа баха.\nМаржа-йаI, ницкъ хилча,\nЙоьлху йоI, дахаро човхийна, дайна ирс йуха луш,\nбезам луш дог дуьзна цунна.\nМа хаор йар-кха ас виэзачу кIантаца и йаха,\nКхолламан седане дахарехь хьежийта йекхна.\nМаржа-йаI, ницкъ хилча, доьзало ирс хьешна нана,\nМалхал а довха дош эр дара, дог хьостуш, цуьнга.\nОьзда йоI, йахь йолу кIант цунна лур вара тIаккха,\nДуьнен чохь мел волчу стагал а ирсе йеш иза!..\nБIаьргашна бIаьрзе хила…\nБIаьргашна бIаьрзе хилий, йаха боху соьга!\nЛергашна къора хилий, лела боху соьга!\nМаттана догIа туоха Iама боху соьга!\nАс шуна бакъдерг доьху дела, со галйаьлла боху соьга!\nЙелхаран метта соьга, тахана йела боху!\nЙеларан метта соьга, тахана йелха боху!\nЛайн амалш йолу нах элий лара боху,\nДела воцу мунепикъаш соь къобалбе боху!\nБIешерийн мур бу боху, иштта чолхе хIуттуш.\nКерла пачхьалкх кхуллу боху, маьрша синош дойуш.\nКIант шен дена дуьхьалхIоттар – гIиллакхе ду боху.\nВашас ваша цIийла карчор – гIазот хуьлу боху.\nБIаьргашна бIаьрзе хилла лела ца ло, лела!\nЛергашна къора хилла, йаха ца ло, йаха!\nКогах хьерча къинойн маша, цо галдоху болар,\nСо хьан Iуьйре лаха йоллу, дуьтуш пелхьойн ловзар,\nСо хьан суьйре лаха йоллу, бицбеш хилла хьовзам.\nСо дIайоьду лаха, делахь, хьан лазамийн доза,\nЦIийлахь Iуьллу сан кортали соьга хьоьжу, доьхна…\nОрга №1. 2022


ГIАЛГIАЙ ТЕПТАР: "ХоамфайтоН" (Хьаржа Йоазув) - Страница 2\nГIАЛГIАЙ ТЕПТАР: "ХоамфайтоН" (Хьаржа Йоазув)\nТема: ГIАЛГIАЙ ТЕПТАР: "ХоамфайтоН" (Хьаржа Йоазув)\nГlАЛГlАЙ ТАМАШИЙНА АЛАПАШ\nйоазув САПРАЛ МИКАЬИЛ\nБакъдар оалий вай. Гаьна да вай кхы яхье йувла а, кхыча метташца къувса а, хlана аьлча, вайна воай мотт лерттlа боаггlача тайпа ца ховндаь а, иштта из вайна саго хьа lома а ца баьндаь. Оалаш a да-кх, лом - оакхарий паччахь да, аьле. Цу оакхарашта юкъе вай мотт, зlамига бола сира дахка ба, аьнна хет сона, хийла гуш a бац, наггахьа мара хьа а хазац. Цу тlа даьнна долаш, вай мехка из мотт лебеш а, лоархlаш а тахан малав? Вай массавар, эрсий меттал къамаьл деш ва, тахан. Харца ма хеталд, эрсий мотт ма бувца, ма lомабе, из вайна эшаш бац, яхац аз. Аз яхар фуд, из эрсий мотт лакха айбаь лелабеш мо вай мотт а лакхабаь, лелабе беза.\nВай меттай паьпулати, шер-шерга лаьгlалуш, ден-денга зlамигалуш йа, дукха дувцилга а доацаш. Дукха lийхача циско, дахка лаьца бац, ала-м оалар вай, амма вай меттай хаттараш селлара ира латташ хилар, из бlагал ца йийцача, тахан варгвац. Из вай мотт алсамбалийтара духьа, йувца йезаш йа уж, тайп-тайпара бlагала йоазош хьагучадоаккхаш, тайп-тайпара тохкама каьхаташ кепа а детташ. Иштта мара цох гlулакх хургдац, тlаккха мара нах а цох терко йергйац.\nДаиман мо, абата тlера дlадуларгда вай. Мишта тайпара дале а, амма вай таханар абатдар а), эрсий абат да, иззамо б), цхьацца чулоаца алапаш, шеко йейташ а да. Хьалх 1920 (ткъестабlаьткъоалагlача) шера хинначa лаьттина абата вlалла таралуш а доацаш. Сона фу хета аьлча, Эрсий Паччахьалкхе тlаийца, бахьан а долаш, эрсий алапаш хьаийцад вай, из кlезига а хеташ, кхы цара абатдарий бокъо а ийцад хьа. Аз из хlана яха аьлча, цу абата тlа "ё" иззамо "щ" алапаш латташ хилар сайна новкъа доландаь. Вай дошлоргаш тlа цу алапашца цхьаккха дешаш а ца хилча, санна леладеш да уж вай илманхоша селлара боча, со кхеташ вац. Вай алапаш иззамо боча леладе мегаций цара, царна когаметтал. Кхы цхьа алапо керта чlинга йетташ йа са, "яь" яхаш доа. Малагlа башхало гучайувла "яьй" (ба, да) - "кастрюля" е "яй" - "легкий", "яьси" (да) - "предсмертная молитва" е "ясакх" - "контрибуция", иззамо "яькха" - "алчный" е "якха" - "сосать" (грудь). Вай хlанз эрсий дош "яблоко" е "яйцо" оалача хана, цу "я" алапий кlезига-дукха башхало хьахозаций. Амма "яьйцо" аьнна яз мича ду вай. "Яттlа" - "рваться" е "яьси деша" - "читать молитву", дlаоалаш a дlахьозаш a оаз цхьа йеций. Из "я" алапца хlана яздеш да, вожа "яь" алапца lояздеш хилча. Цу тlа даьлча "яттlай" яха хандош "йаттlай" аьнна язде деза, лаьттина меттай хинна бокъонашта вай зем беча.\nМотт хоза ба вай, амма бакъда, йоазон бокъонаш селлара хьаэрсийдаь хиларахь, из йоазув lодеша а lоязде а дага-м дагlац. Уж чlоагlоргашеи кlаьдоргашеи да тоlаргдолаш, "наlалт хьона мотт" аьнна, дlагlоргволаш. "Со гlоргйа" (so ghorgja) аьнна язде дезача "со гlоргья" аьнна язде деза йоха, вай хlанзара илманхоша. Эрсий да вай, со-м вац! Аз иштта яздергдац!\nДукха болх ба вай кхы бе безаш. Меттай йоазув нийсде деза, абатдар хьакердадаккха деза, дошлоргаш гlалгlай дешашца хьаалсамдаккха деза. Эггара лоархlамегlадар да, вай бераш тlа гlалгlай мотт хьаlомабе беза! Хlаьта лакхе хьоадаьча алапах лаьца къамаьла-м кхы дукха а дергда вай. Цхьаькха цхьа хlама аргда аз, вай даьша вайна тахан хьабенна боа мотт, биц бе йиша йац вай. Бакъда, вай таханар йоазон бокъонашца, ма могга болх бе беза вай!\nПоследний раз редактировалось Sapral Mikail; 05.08.2012 в 18:08.\nХlара дийнат ший меттал лувш, мискинг гlалгlа ший мотт боацаш кхувш...\n1 пользователь сказал cпасибо Sapral Mikail за это полезное сообщение:\nЭРСИЙ ДЕШАЙ ТlАЭЦАРА КУЦ\nВай гlалгlай да, деций? Гlалгlай хиларахь хьаийца леладеш доа эрсий дешаш, кlезига эргадaьнна да аьнна хеташ ва со. Амма, таханарча хьале вай хьа мел эцаш латташ доа а, иззамо метта юкъе мел леладеш доа дешаш, цхьаккха а хьувцамаш доацаш дlачакхадоалаш латта-кх, из иштта хила дезача мо. Аз аргда, хила дезаш дац из иштта. Эрсо, вай дош xьаала велча, вай дlаоалача тайпа мича оала дlа, иззамо lояздеча хана кхыча тайпара lоязду, шийна аттагlа lодешалуча оагlон тlа доаккха цo, из гlалгlай дош дlатlа. Иззамо кхыча метташкара хьаийца дешаш a, хьаэргадоаккха цo. Масалаш гойтаргда аз. "Галстук" яха эрсий дош, эрсий хинна a доацаш гlермана хиннад, цара меттал "Halstuch" оалаш дола, эрсошa из дош хьаийца дале а "хальстух" аьнна мича ийцад хьа. Дика хоза наьха санна эрга а даь, "галстук" аьнна хьадаьд. Цудухьа эрсий мо лоархlаш да из дош эрсийча метта юкъе, вайдараш санна доацаш, хьа мел эцар эрсий белгало йоaллаш.\nИнгалса мотт a эцаргда вай хьа, хьокхам гойтара духьа. Эрсош "солдат" оал, ингалса меттал "soldier" хул из, хlаьта вай цу дешаех "салте" оал. Вайна из иштта аттагlа а, кlезига-дукха гlалгlай меттал а цун кеп хьаоттарахь, дlаала а мог, lоязде а хала хетац. Из иштта эргдалийта бокъо вай йолаш кхоачаме совгlат хилар, гlалгlай меттал шаьра дlайода йоазорг каьхата гlолла, цхьаккха новкъарло йоацаш. Амма ала дезаш да, таханар эрсий дешаш йоазоргаца хац сона, багенац дlаоала-м лац, селлара беламе а, доастаме а вай хозача метта юкъе тахан шоай моттига дlалаьца долаш.\nСона хоза хета вай мотт, вай хьамсара наьна мотт! Вай кхыча метташ тlара хьа ийца дешаш а новкъа вlалла хетац, новкъа хетар фуд аьлча, уж вай шоай долчча бес эргалонаш йоацаш хьаэцар да, сона новкъа хулаш дар. Уж хьаийца дешаш, хувца а ца хувцаш вай хьаийдой, хьаэца а мича деза уж тlаккха, иззамо мотт санна эшаш ба вайна хетта аза-м, гlалгlай меттал дlааьнар эрсий меттал хьааьннар цхьа хилча. Иззал хьовзам сенна бу вай воашта а эрсошта а. Е гlалгlай мотт бувца беза вай е эрсий мотт хьаlомабе беза вай. Амма гlалаэрсий мотт, мотт ба аьнна со цох мотт хеташ вац, цох вlашаш а вац. Цу тайпар мотт, аз бувцарг а бац!\nНаьха цlагlа мел пишка йоагаш хиларахь, ший цlагlа йlайхагlа хет, оалаш да вайна. Иштта меттацара а латта гlулакх, селлара долчча тайп эрсий дешаш метта юкъе дукха леладеш хилар белгало йолаш, вайнах эрсий меттал йистхула тахан, башха ца хеташ. Кхыметтал со се а ва из оамал йолаш, "образовательни методаш" оалачул эрсий меттал "образовательные методы" дlааьлача аттагlа хеташ, селлара гоама эрсий кеп хьагучадоаккхачул е гlалгlай а е эрсий а доацаш. Цудухьа эрсий меттал йистхул, се йистахулача хана. Cеллара из хийралургбоацаш, болхбе беза цунца, ший доазонгах хьакарабоалбейташ. Черсий ворда тlа хайча, черсий илли ала, яхар вайна хургдоацаш, мотт тоабе беза, дlахувцалуча алап дlахувцаш, дlанийслуча дош дlанийсдеш. Тlаккха мара оттаргйац меттай ший ма дарра бокъо, тlаккха мара оттаргбац цунца вай халкъацаpa безам. Со се - ГlАЛГlАЙ МЕТТА - тlехьа ва, се - ГlАЛГlА - воландаьp, са - ГlАЛГlАЙ ОВЛАШ - доландаьp!\nИшколе сона а хьийхаб гlалгlай мотт, баркал ала безам ба, цига цу меттаца аз доттагlал тасса долаш. Амма бакъда, "редакционни материалаш", "образовательни примераш", "транспортни средстваш", "контрактни системаш", цу тайпар мотт, ишколе вaха a ца везаш, шийна а хьаlомалургда аьнна хета сона, кlезига-дукxа эрсий алапаш довзаш волча сагo. Шун Дала аьттув болба, мотт lомабе а, ха а, биц ца балийта a!\nабрек - эбарг (ва, ба) -аш\nабречество - эбаргал (да)\nакция (литературоведение) - аькти (да) - еш\nакция (финансы) - экти (йа) - еш\nасфальт - аьспалт (ба)\nвакцина - вакти (йа) вактеш\nвелосипед - вилспед (йа) -аш\nвитрина - витарже (йа) -ш\nвокзал - вазгал (йа) -аш\nгенеральный - инарала\nглобус - гобувса (йа) -аш\nграммофон - гlармаппа (йа) -аш\nграфин - гарпинка (йа) -ш\nкабина - каьбин (йа) -аш\nкабинет - каьбнат (йа) -аш\nквитанция - къитув (йа) къитош\nконфета - кампет (йа) -аш\nкостюм - каьстам (йа) -аш\nпиджак - финжак (йа) -аш\nполитика - поалитик (йа)\nполитический - поалитика\nкомбинат - каьмбинат (йа) -аш\nпомидор - фамдар (йа) -аш\nпопуляция - паьпулати (йа) паьпулатеш\nпортфель - поартпали (йа) -еш\nрежим - раж (йа) -аш\nсцена - искена (йа) -ш\nтуфля - тlапли (йa) -еш\nформа - поарма (йа) -ш\nчемодан - шамд (йа) -аш\nшашлык - шоашилг (да) -аш\nэтап - итlап (йа) -аш\nПоследний раз редактировалось Sapral Mikail; 18.08.2012 в 20:37.\nСА НАЬНА МОТТ - "ДА ФАНДАРАШТ!"\nНаьна меттацар безам - цхьа мара бац. Е лебу lа е бицбу lа. Из бицлургбоацаш лебе беза из, са мел дoахача хана, ког lо мел ловзача хана, иззамо бlаргий цlацкамаш вlашагlа мел дуллача хана. Кхы цхьа хlама да, меттаца бераца мо хила веза. Боча лелабе беза из, йистхулача хана, лоралуш йистхила веза, из юхамаччахьа баргбоацаш. Ца довзаш доа дош, дикка хьаь чу дlачlоагlадаллалца хьакерда а доаккхаш, дlахо мел хьагучадувла дешаш хьакарадоалде деза, гlалгlай меттал хье йистхулача хана, тlох аьнна, гlарч аьнна, майра йистхургволаш, хье зlамсаг хилча. Оалаш а да-кх вайна, бера хийралургдоацаш цун терко йе йеза, иззамо меттаца бала ца хилар, из мотт хьаlомабанза валар да, аьнна хеташ ва со.\nТайп-тайпара дошлоргаш да вайна тахан арахийца, lомабе безам болчун хьаlомaлургба аьнна хета сона, дийнаха цхьацца дош мара lома ца дой а, кхобаькхозткъапхьи дош ховш хургва моллагlа а саг цхьан шера. Хlаьта итт шера-м шовзткъаялхlийтабlаьдезткъ аитт дош хьаlоaлургда, вlалла дага а доацаш. Дукха дувцилга доацаш, дика ховш ма дий, эггара земсеттагlа маькарло, ший мотт кlоарга хар, йолга. Из маькарло йолаш а лелайеш а нах кlезига ба вай мехка тахан. Курабаьннаб нах, сонтабаьннаб. Тlехьарча хана гlалгlай меттал йистхила а башац. Эрсашха "керда эрсий" санна, вай мехкара "керда гlалгlай" хила безаш ба уж, шоай мохк а нана а кхоана дlа а йехка, леларгбоа. "Да фандарашт", ала безам ба цу тайпара наха, дикагlа кхетаргболаш е тахан дукхагlа леладеш доа гlордаьнна паьрансий калам, "Au revoire!"\nДукха тайп-тайпара кхайкамаш да тахан хьахозаш, мотт леж латта вай, мотт дlабоалаш латта вай, яхаш. Ца балача бехка бий цун, вай тахан массавар эрсий метта тlа дlатlадаьнна хилча. Бера хана денза хьаlомабу наьна мотт, хlаьта вай дукхагlа доа берингаш эрсий белгало чулоацаш да. Цудухьа цигара арадувла бераш чlагlарга мо эрсий мотт бувцаш хул, гlалгlай цхьа дош хьаlомаданза долаш. Ишколе дахачул тlехьагlа, из баш lомабе а ха а безам болаш хулац. Са а хургдацар, бакъдар аргда аз, цу тайпар беринга аз чаккхадаьккха хинна даларе. Зlамига волача хана хьатеркама ца даь хlама, воккха хинначул тlехьагlа хьатlалаца а тlалаца а дlалаца а чам болаш хилац. Цудухьа хьалкхуш хьайоагlа таханар тlехье, эрсий мотт мара ховш хилац. Къайле а йоацаш, вай тахан lомабе гlерташ доа метташ малагlаш да аьлча, ингалса мотт, паьранса мотт, гlермана мотт, lарбий мотт ба, иззамо вайцига хlанз кхы чинкий мотт lомабу аьнна хазад сона. Гlалгlай мотт дlахьехаш а хьахехаш а лаьрхlа хьайила ишколаш йа аьнна хаза а бlаргйайна а йац сона, долча тайп со ала велча. Хlана йац, йац вайна из ца безандаь, аьнна хета сона. Из lомабе яхь a йац вай, цу меттацара уйла лаца а, ха йац вай. Цудухьа кlалабиссаб, духьал вай мара кхы бехке ве саг а ца везаш.\nВай мотт лергбац, нагахь санна - ара лелача данне, цlагlа дагlача данне, новкъосташца, доттагlашца, бовзача нахаца цунца мара вай йист ца хуле. Вай хоза мотт, цун хоза лер, цун шира хьабоагlа овла. Из лебе беза тика тlа хlама эца араваьннача данне, болх беш вагlача данне, наькъа тlа гlолла водача данне, юкъера эрсий хьатlалеташ доа дешаш дlа а доахаш. Хьайна гуш дола хlама, гlалгlай меттал мишта оалар-те яха оамал хьа а лоацаш, чlоагlо йе йеза саго, хана шера эшаргдацар из-м яхаш ца а лелаш. Тlаккха дийнбала а мега вай гlалгlай мотт, вай даьш вайна дита дола деза совгlат.\nMишта тайпара из дале а, амма вай зlамигача мехка из ца лебеча, кхы мича лебергба вай воай мотт. Хlарача паччахьалкха ши-ший мотт лебеш хул, иштта цун бахархоша а хула паччахьалкхен мотт бувцаш. Цудухьа боал из гаьна, дошлорга боарам а шерагlа хул, дукхагlа дешаш a чулоац. Из вай мотт ба-кх из, вlалла хьашаьрабанна ца боалаш, цхьаккхача оагlарах нийса ца луш. Вай къаман нах цун согата боацандаь. Согата баларе, бувца гlертаргбар гlалгlай мотт, эрсий мотт бувцаш мо. Из бувца эсала хетaргдацар. Гlалгlай дешаш а дицлуш хургдацар. Вай воай мотт лебе тагац, вайна воай меттал деша магац, язде а хац. Из чlоагlа во a да, харцахьа а да аьнна хета сона. Из иштта хургдоацаш, кlезига-дукха оарца довла мегаргбар вай гlалгlай нах. Шоай метта сий деш, из бувцара духьа шоайлa яхь лоацаш!\nДа фандарашт (хlир.) - До свидания!\nAu revoire! (паьр.) - До свидания!\nкалам (ба, да) - фраза\nRUSSO TURISTO АЬННА, ЧАКХА-М ДАРГДАЦ\nДешаш - меттай хьалйоттаме долдаш йа, амма цара хьаьдlоагlалаш каста шоайла хулаш доа дувцараш да. Шоашка хаьтта хиннадий оаша вlалла а, хlана оалаш да вай "поезд", хlана хоза вайна каст-каста "телевизор" яхаш дола эрсий дешаш. Ужаш а доацаш, дукха да вай тахан эрсий меттал дlаоалаш а хьатlаоалаш а тайп-тайпара дешаш. Гlалгlай меттал доацаш е царна цlитилла вlалла бокъо a йоацаш да вай. Лакха хlана лоаттадац вай хоза гlалгlай "цlерпошт" е "суртгойторг" яхаш дола дешаш. Дар-доацар дувцаргдац вай, амма сона ховча данне, дош хьакхолла дукха уйла йе йезац, кlоарга хьаькlийле эша укхазa, из дош хьаэцаме а дlаэцаме a хьахургдолаш, дошдоацар а доацаш. Цхьацца гlалгlай дош хьачукхоссаш, цхьацца эрсий дош дlааракхоссаш, мотт хьацlенабалар а наха юкъе дlачlоагlабалар а хургда, вай из гlулакх мел ца доалийташ иштта дlачакхадоаккхе.\nМотт хьаlомабар, хий чу дулхаплоап тувсар мо дац. Укхаз корт беза эггара хьалх, lома сенна беш ба аз аьнна хаттар а делургдолаш, хьоа а беза. Хьаькорт хила везаш хlама дац укхазa, аммабакъда, меттай бокъонаш ха а йовза а дагалоаттам а болаш хила везаш ва из lомабе гlерташ воа саг. Дега тlа доаттlам мо да из гlалгlай дош хьадагацадухар, из вай лебеча метта юкъе дlачlоагlацадалар. Цхьан хана ганз хинна йолаш, тахан жlален дlакхессача тlехк мо мара, вайна безаш боацаш боа мотт.\nНаха хьехам бе лаьрхlа хlама дац са, се lилманхо а воацандаьр е хьехархо а волаш лакхача ишколе айса болхцабаьндаьр, аммабакъда меттаца кlезига-дукха болх беш, из хьатохкаш хьавоагlаш ва со, кхыметтал эрсий дешаш a мишта, мичахьара хьахиннад ха безам болаш се воландаьр. Хlана ва, ва - вай дукхагlа дола дешаш царгара хьаийца леладеш доландаьр. Хlаьта цара шоай хана е гlермана меттагара ийцад хьа, иззамо ингалса а паьранса а метташкара хьаийдаьд, тахан эрсий мо леладеш доа барчча дешаш. Царна хlана мегаш да из, вайна хlана мегаш дац из, хетта аз-м? Сога хаьттача, доккха ховли-довзали да. Аз аргда, рисап цхьа мара дац укхаза, цар мо дешаш хьачуийде деза, долчча бесса хьа а ца эцаш, гlалгlашта аттагlа дlаоалургдолча тайп хьатоаде деза цара деший оаздар а йоазувдар а.\nДоккха таьзет да са дега чу латташ дар. Саг веннав аьнна, латташ дац из. Дала-м, дерригаш да вай дала дезаш. Таьзет латта, гlалгlай меттал сагац йистхила хара шераца халагlа хуландаьр. "Метта доал дар а да - къонахчал", Пхьилекъонгий Амира уйламугlар зеча, эггара хьалхара мугlа чу латташ доа дешаш да уж. Ший маlан долаш аьнна, дешаш да уж. Хlаьта ший мотт ховш а бовзаш a ца хилча, малагlа доал дергда саго, сога хаьттача, цхьаккха. Хьамсара кагийнах, мотт lомабе ха йаьннай вайна, из бицлургбоацаш, паналургбоацаш, ширалургбоацаш.\nШе вахача паччахьалкхе адаптде аттагlа хургдолаш, эггара хьалх мотт lомабе беза, оалаш да вайна. Сона гуш долча суртага хьажача, адаптде лаьрхlа саг вац. Духьал "russo turisto" яхача кица тlа дlатlадаьнна ийрча гlулакх да, вай меттацар дар. Хетаргахьa "terra incognita" а хинна дlабоалаш ба вай мотт, мотт дабаьначул тlехьагlа, къам а даргда дlа, "lingua ingussia" маlанах, лувкхера мара дунен тlа кхы хlама ца дуссаш. Из бахьан а долаш ала безам ба эггара тlехьара дешаш, "Кlала ма бусийта шoай даьша лебаь мотт, хийра меттаца лувш, валац вlалла кот", аьнна.\nадаптироваться - адаптде\nблок - долд (йа)\nлогика - хьаькlийле (йа)\nрецепт - рисап (да)\nтрещина - доаттlам (дa)\nумозаключение - хьаьдlоагlал (йa)\nумник - хьаькорт (ва, йа, ба)\nфрикаделька - дулхаплоап (йа)\nlingua ingussia (лаьт.) - гlалгlай мотт\nterra incognita (лаьт.)- ца бовза мохк\nМА КЪА ДОЛАШ ХЬАЛ ДА-КХ ХЬА ХЬАМСАРА "ГlАЛГlАЙ МОТТ".\nШоай меттах ца баша къонгаш, сий дайна лела моастагlий. Ала хlама дац са цу кицах. Цхьан хана дагадеха дале а, амма тахан дика нийслуш да аьнна хет сона уж дешаш. Бlаргаш къоарзаде дезаш хlама дац укхазa, дар да-кх из, вай меттай таханара хьал да-кх из. Вай къаман нах ах эзара совгlа тахан лоархlаш бале а, наьна мотт бувцаш бола нах кулгашца дагарбал мара хургбац. Гlалгlай мотт лерттlа деша ховраш a из нийса lоязбе могараш а кхы кlезигагlа хургба, хьо из тахка велча. Ший мотт ца безалга да из е эрсийчул дукха халагlа хеташ из lома a ца луш вай кагийнах дlалелалга да, боккха лепа седкъа мо къайле йа.\nВай мотт, укх гергача дунен къайле чулоацаш хьабоагlаш ба, фуса тарра баьржаб из ший тешчlоагlон лараш массайолча миlингашка фуртонгашта йитара духьа. Овла боаца баl михо ловзабу, аьле а оал вайна. Иштта данне дагадийха кица дац аьнна хета сона. Ший миччахьара хьаваьннав хьа дезаш ва моллагlа а саг. Ший дай тархьар ха а довза а дезаш ва из. Хlаьта ший мотт бовзаш ца хилча малагlа овлaш тохкаргда цу саго, малагlа тархьар lомадергда цо фуртонго.\nНаьна мотт ца хар - сира къайг мо leхар. Тахан из къайг мо lехаш ва массавар. Аьрзеш - шо йолаш йий, дийна йий шо, кlезига-дукха шун оаз хоза безам бар са чlоагlа. Сайна чlоагlа хоза хеташ йоа оаз - гlалгlай оаз. Хlана ва вай массавар тахан эрсий меттал лувш, йистхулаш, къамаьл деш. Цхьан йоазон тlа дара яздаь латташ гlалгlай хlара саг ши мотт бувцаш ва аьнна, бакъ дац. Тахан бахаш бола гlалгlай нах шоай мотт бувца эрсийчу ингалса мотт бувцаш санна. Иштта мара мотт ца ховш хилча, из мотт дика ховш ва со аьнна, сона-м оалургдоацар, аьлча а бакъ хургдацар. Ингалса мотт lомабеча хана вай хьаlомадар фуд, цхьацца йола йоазон бокъонаш, хандош, белгалдош, цlердош; ингалса алапат, хийла хьехархочоа шийна а дикка ховш доаца; таьрахьий цlераш, беттай цlераш, цхьацца дола оакхарий цlераш, циска, жlали, етт, пхьид, бlехал, гизга; накъадаргдола говза каламаш, цlи мишта йа хьа, масса шу даьннад хьа, миштад хьа гlулакхаш, иштта дlахо а. Хlаьта дlахо кхы коаргагlа хьаlомаде гlерташ а, ха безам болаш а сона е хьехархо вайнавац соx е дешархо кхийтавац. Из ингалса мотт мо мара вайна воай мотт ховш ца хилча, из хов аьнна ала бокъо йолаш да вай е йоацаш да вай, ха безам бар са. Цу ховша долча гlалгlай пхьибlаь дешаех доккхал дaр - вира тlа вагlар a ший говра тlа вагla аьнна, хетар мо да. Вира тlа даьгlа даргдий вай, тахан хlарравар маьшена тlа ха дагалоаттам а болаш хилча.\nХала хетар фуд, "дарбни" ала дезача "лечебница" оал вай, из а эрсий меттал оалча хана "больница" аьле а оал, хlана оал, оал-кх гlалгlай мотт ца хар совгlа эрсий мотт а дика ховш ца хиларахь. "Лечит" - "дарба ду" аьнна оал, "болит" - "лазар ду" аьле оал гlалгlай меттал, иштта "лазарни" ала дезача вай "больница" мара алац. Кхы курро, эрсий мотт дика хов тхона, яхаш a лелаш ба, lовдалаш. Изза моргга масалаш шортта йа вай метта юкъе, царех лаьца къамаьл де хьожаргда вай тlехьа тlадоагlача йоазош тlа. Co ала гlертар фуд аьлча, цlена гlалгlай меттал йистхила бокъо йа вай, безам хилча, эрсий дешаш юкъе тувса а ца дезаш, аммабакъда тахан мо мара вай терко ца йой бувцача метта, язбечоа-м кхы гаьна дар вай, из а хийла бицлургба цхьа ха йахачул тlехьагlа.\nКагийнах, жихьа, lомабой вай воай хоза бола наьна мотт. Эрсийчул фу даь эсалагlа ба из, вайна тахан безаш боаца гlалгlай мотт? Дукха даха, гlалгlай мотт бувца, гlалгlа-эрсий мотт бац аз бувцар, цlена, боча, дошо гlалгlай мотт ба! Зирако ховш аьнна дешаш да: "Гlалгlай мотт ховчоа массадолча къаман мотт ховргба!" Тамаш йа-кх цун уж дешаш тахан хьаоаларгдаларе аьнна хеташ, со а ва!\nОднако... Спасибо. В натяжку, правда, но я осилила текст.\n2 пользователей сказали cпасибо Магомедовна за это полезное сообщение:\nOvod (15.06.2013),Sapral Mikail (22.12.2012)\nЧУЛОАЦАМЕ ХИЛА ДЕЗАШ ДА МОЛЛАГlА ЙОАЗУВ\nШин дешаца ала безам бар ба-м, амма могаргдоацаш санна хета сона, хlана аьлча Сердалонах лаьца де безам ба са тахан къамаьл. Ма дарра аьлча, цу тlа гlалгlай меттал гучадувла йоазош дага а лаьца, ши-кхо дош ала безам бар са царех. Цкъа-дале, дукха эрсий дешаш гучадувландаьр, шоллагlа-дале, гlалгlай дошлоргашца уж тайнадоацандаьр.\nСердалон йоазош айса дешача хана, дукха хlама хьаэца аз, ала доагlаш да укхаза эггара хьалхa. Тайп-тайпара гlалгlай эзделах лаьца дувцараш, вахарах хьабелгалдаьха исбахьален куцаш, кlезига-дукха вай мехках хьасуртдаь керда хоамаш. Амма ала доагlаш да, цхьацца доа дешаш чlоагlа новкъа хулаш да, гlалгlай меттал lояздаьча йоазошта юкъе нийслуш уж хилча. Эггара хьалхара цу тайпара нийслуш доа дош да, "алфавит". Вай цу дешай ши таржам да, а) "абат" иззамо б) "алапат", из а доацаш "абатдар" ала йиш йа е "алапатдар" а аьлча харца хургда аьнна сона-м хетац. Вешта аьлча, алапато малагlа белгалонаш чулоац ший декхара юкъе. Цу алапаш чулоац, кхыча дешашца аьлча алапаш лу цу. Тlаккха "алаплорг" аьнна из lояздеча а эрсий дош "алфавит" ца алара духьа, гlалгlай мотт бувцаш вола саг кхетаргва, вай дошлорга тlа хьажа а ца везаш.\nДlахо гlоргда вай. Дукха нийслуш да иззамо "школа" аьнна lояздеш доа дош. Вай из дош эрсaшкара ийцад хьа, хьаэрга а даь цох "ишкол" аьнна оал вай гlалгlай меттал. Хlана яздеш да из тlаккха юххера а "школа" аьнна, кхеташ вац со вlалла а. Иштта "школьный руководитель" ала велча "школьни руководитель" аьнна оал, "ишкола кулгалхо" ала мегаш долча. Селлара эсалa хlана боаха вай воай мотт, гlалгlай меттал lоязде мегаш дар, гоама-чlоама гlалгlа-эрсий меттал язде гlерташ. "Поэт", "поэзия", "стихотворение" - уж дешаш-м хlара lо мел яздеш долча йоазон тlа нийса ма лой. Дошлорга тlа "поэтах" "оазанча" аьнна таржам дешшехь, иззамо "поэзех" "оазале" аьнна оалашшехь, хlаьта а "поэт", "поэзи" аьнна мара lоаязде тугаш бац-хк вай сердалон фисарaша. "Стихотворение" - кхолламугlар е кхолламугlарч е уйламугlар аьнна хьадашха мегаш дола дош, вай ший долчча тайп "стихотворени" аьнна оал. Селлара хийра хlана ба вайна воай хьамсара мотт, дlакхетаве со, дукха даха. "Музыка" а оалачул "мукъам" аьлча хозагlа деций, оашаш гlалгlай меттал яздеш хилча, моллагlа а бlагалах лаьца теркаме йоазув. Теркал хlана диц оаша вай гlалгlай дошлоргаш, долаш ма дий уж, дукха тайп-тайпарa дешаш а чулоацаш, цара таржамаш а.\nВай мотт чlоагlа бlаьхий ба, дукха дешаш да хьатахка а, хьатохкаш а латташ, аммабакъда, вай фисарaш цкъа йолча хана шоашта аттагlа доа оагlув хьа а лаьце, эрсийча дешаца lоязду гlалгlай меттал шоашта хьадагацадувхаш доа дош. Цудухьа "хенпаста" оалачул цара "банан" оал, "амнасте" ала дезача цара "заповедник" аьле дlаоал. Иштта мо мара вай меттаца болхбеш ца хулий, вай къаман нах а хана шера бувцаргба-кх из наьна мотт, доаггlача тайп. Доацача дешашта де хlама дац, амма дараш мукъа леладой вай, наха а довзийтара духьа, шоашта а накъадалара духьа.\nХlаьта, тlеххьара a тlаоалаш аргда аз, Сердало вайга йолаш дика кха ба, цу тlа гlалгlай алапаш кепа мел деттача хана - вай мотт даиман дийна болаш хургба. Бахалба са Мотт, бахалба са Мохк, йахийла са халкъа Уйла!\nазбука - абат (да)\nалфавит - абатдар (да), алаплорг (да)\nбукварь - алапат (да)\nмузыка - мукъам (ба)\nписарь - фисар (ва, йа, ба)\nпоэзия - оазале (йа)\nпоэт - оазанча (ва, йа, ба)\nстихотворение - уйламугlар (да)\nшкола - ишкол (йа)\nшкольный - ишкола\nПоследний раз редактировалось Sapral Mikail; 27.06.2013 в 16:39.\n2 пользователей сказали cпасибо Sapral Mikail за это полезное сообщение:\nOvod (15.06.2013),Инфанта (16.06.2013)\nЙОАЗОНХОЧОА ШИЙ КХОЛЛАМА АЬТМАСПАР ЭША\nЙоазонхочоа даиман ший кхоллама аьтмаспар эшаш хиннай. Из йоацаш са даха магац цун, хlама lоязде безам хилац, керта чу уйла соцац. Дийна волашшехь веннача сага тара хул из. Ший лоархlаме миlинг эшаш хул йоазонхочоа, вешта хlама хьакхолла дешаш вlашка дагlац меллара каьхаш тlа из lотlаветталой а. Иштта xlара йоазонхочун ши-ший рисапаш да, ши-ший кечалаш йа, ши-ший каьнишкаш да гlо деш е новкъостал луш, хlама lояздеча хана, гонахь лелаш йоа уйла хьалоацача хана.\nДика карматал йолаш воа йоазонхо, шийца даиман йоазтептар леладу, иззамо ший кулгo коабал деш доа йоазорг а. Ший араваьннача меноте, шийх хьакхеташ йоа уйла дlаязйе а, из хозача кепаца тlехьагlа lодиллара духьа накъайоалаш йоа говзал йа из, хийцца ала мегаш да аьнна хета сона. Хlана аьлча, уйла кlормац мо йа, цlаьхха гуча а йоал иштта цlаьхха къайла а йоал. Цун тlехьаaддал ваца хьо, мел aддара юха хьалоацаргйоаца хlама йа из - уйла оалаш йоа. Иштта ала тарделча, ший деррига вахар дешашца дувзаденна да йоазонхочун. Цо денгара денга лоха уж, массехк бетта хьатохка уж, иззамо шерагара шерага lоаду уж. Ший къаман мотт лакха лоаттабе гlерташ ва из ди денга мел доал. Меттай хозал, кlоаргал, маlандар, тархьара овлаш хьахьокхара духьа, хlара ди тlехьагlа, ший балха каьхаташ тlа кортa lотlабетташ лоархlаме болх ба, цо беш бар. Ший хьамсара наьна мотт хьаlомабе гlерта из. Из кlезига а хеташ, ший тlехьенашт цу меттай сомма дошлорг а дита, безам болаш хул из, цудухьа къахьега цо ма могга дукха а ма могга шортта а.\nСо даиман цецвувлаш хьавоагlаш ва, цара беча белха. Ма кlоарга а ма говза а дешаш хиннад уж, цара шоай йоазон кхолламаш тlа юкъе леладаь. Къа-маьл, лув-кхера, села-lад - хоза дешаш деций уж? Ма дукха да уж вай хозача метта юкъе, барчча каьнишкаш lояздела-м да уж, тахан вайна уж эшаш доаца мара. Каш уллаш воа венна саг мо мара дагабагlац вайна воай мотт, эшац вайна воай йоазув, ледац вай воай гlалгlай зовне къамаьл. Хlана? Фу даьд вайна? Фу хиннад вай гlалгlай йоазона?\nСона чlоагlа хозахета вай къаьна мотт, лаьрхlа шира из хилара кхы а дукхагlа хозахеташ. Цунца мара уйла йе магац сона, гlалгlай йоазонца мара lоязлац, хlама lоязде со велча. Дега ховха дарба мо тlалата из, мерза кампет мо чам болаш ба из, са хьамсара наьна мотт. Fama crescit eundo - лаьттина меттал кица да вайна, "Йоахар даха, дебалурга хьежжа", яхилга да из. Иззамо а аьнна хета сона мотт а баха, из саго мел лебеча хана, йоазон тlа из гуча мел бувлача хана. Мотт lомабе беза, меллара къаьна из хиларахь, лакха лоаттабе беза, наьна мотт из хиларахь. Тlаккха мара нах а сий дергдац цун, из ха а тахка а тlаккха мара гlертагбац уж.\nЛаьттинаша оал, "Plenus venter non studet libenter", тlатоха а тlерадаккха а ца дезаш нийса харжа дешаш да уж. Гlалгlай меттал аьлча, "Йиззача гийго, хlама lомайера тlера йац", яхилга да из. Вай тlехьарча хана чlоагlа дизза лелаш да, цудухьа ледара леладу вай меттацара гlулакхдар гlулакхдоацар. Алхха йоазонхоша мара кхы цу меттаца тахан болхбеш нах биссабац, уж а селлара кlезига болаш, тархе тlа дома кlала тхьайса уллача каьнишка тарденна гlулакх дa, вай йоазув хьоаде хьо велча. Хlаьта вай цун кlезига-дукха терко йоре, цунга кlезига-мезига хьожаре, кхы а хоазагlа хинна дlаоттаргбар из, аз тешал ду, аз сайгара дош лу шоана. Сайна ма могга язде хьожаргва со, гlалгlай меттал каьнишкаш деша а гlертаргва со, сай кертачу из гарга мотт хьаадаптде нидзбергба аз, из бицлургбоацаш, из кlала бусаргбоацаш.\nАла-м атта да, деций? Из аьнначул тlехьагlа дута ца дуташ хьаде цlитрув чутасса чай малар мо дац. Сатоханидз эшаш да укхаз, сабар а сатем а иззамо оамал а. Вешта-м керта чу хьоа хилча а дац вlалла новкъа, хlана аьлча меттацара гlулакх даиман хьаькъалацара эздел да, из кхетаде а дlаэца а шо корта болаш хулий.\nатмосфера - аьтмаспар (йа)\nконфета - кампет (йа)\nлимон - цlитрув (йа)\nручка - йоазорг (да)\nтетрадь - йоазтептар (да)


Сарат — Википеди\nИбраьхӀим пайхамаран зуда\nСарат (Ӏаьр. سارة) — ИбраьхӀим-пайхамаран зуда ю, Исхьакъан нана Якъуб-пайхамаран дена. Сарат жуьгтий цӀе ю, Ӏаьрбийн матте гочйича цуьнан маьӀна "хазахетар". Жуьгтий цӀе Сарат (שָׂרָה) цуьнан маьӀна "принцесса" хуьлу. Шен хенахь чӀогӀа хаза зуда хилла Сарат.\n1676 вайн эра тӀеяле\nСарат а, ИбраьхӀим а жималлехь дуьйна гергарло долуш хилла, Саратан, ИбраьхӀиман, ЛутӀан наной йижарий хилла боху. Вавилон Намрузан махкахь Ӏаш хилла уьш. ИбраьхӀимас Сарат маре йигира. Шайн махкахь йокъала хӀоьттинчу хенахь и шиъ Мисар дахар. Саратан цхьа бера дацара, шен ялхо ХӀаджар ИбраьхӀиме маре йига аьллера цо. ХӀаджаран кӀант хилира ИсмаьӀил, массарна и шиъ дукха дезар, и бахьана долуш Сарат царех хьоьгура.\n90 шо кхаьчча АллахӀ-дала цунна кӀант Исхьакъ велира.\n↑ 1 // Книга Бытия\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сарат&oldid=2951176»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 23 апрель 09:59\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 23 апрель, 09:59.


"Кхечу пачхьалкхийн агенташна" таIзар дарх низаман проект кховдийна Думе\nГIуран-бутт 12, 2020\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутатийн тобано ГIуран-беттан 11-чу дийнахь парламенте йийцаре ян кховдийна, кхечу пачхьалкхийн агенташ лерина болчу бахархошна а, зорбан-гIирсашна а таIзар дар луьрча даккхарх лаьцна низаман проект.\nИза чулуш яздинчу кехата тIехь дуьйцуш ду, низам оьшуш хилар, кхечу пачхьалкхара ахча а оьцуш, Оьрсийчьурчу политикан процессашкахь дакъалоцучу наха беш болу болх хIун чулацам болуш бу а, цара дийриг массарна а гуш а хилийтархьамма, аьлла.\nГосдумо магийна махкахойх "иноагенташ" бан\nОцу низаман проекто билгалдаьккхина ду 5-ъа шаре кхаччалц колонехь яккха хан тохар, Iедало кхечу пачхьалкхан агенташ лерина, амма регистраци ян а, шаьш бинчу балхах лаьцна отчет яла а лууш боцчу бахархошна.\nКхечу пачхьалкхийн агенташ леринчу масс-медиа гIирсийн белхан кеп йохорна хан тоха бакъо хир ю 2-на шаре кхаччалц набахтехь яккха.\nТалламана гергахь Оьрсийчоьнан тIеман я тIеман-техникан сферехь хаамаш лахьош болчу бахархошна хан тухур ю дуьххьара низам дохийначул тIаьхьа. Бисинчарна бехктакхаман жоьпалла тIедожор ду, административан таIзарш динчул тIаьхьа.\nКхечу пачхьалкхан агентех лаьцна низам тIеийцира Оьрсийчохь 2012-чу шарахь. Цо аьтто бо Iедална муьлхха а политикан гIуллакх лелочу коммерцин йоцу вовшахтохаралла я юкъараллин болам агент лара, нагахь цунна гIо-накъосталла деш делахь махкал арахьара.\nОцу тайпа гIуллакх лелор муьлхачу барамашца билгадохуш ду кхетачу кепехь билгалдаьккхина дац оцу низамехь, ткъа цо хьийзо аьтто бина Iедалан дешаран а, могашалла ларъяран а, экологин а вовшахтохараллаш.


Берлин «яьккхина» вайнаха\nГермани -- Вайнехан бераш ду охьатохарх леташ "Жима Олимпия - 2012" турнирехь, Берлин, 25Гез2012\nЕвропехь хьалакхуьучу вайнехан кхиазхошна юкъахь дуккха а бу спортца гергарло лелораш а, спортехь кхиамаш бохурш а. Кху деношкахь Берлинехь дIаяьхьначу маьршачу латарийн турнирехь массех толаман меттиг баьккхина царех цхьаболчара.\n«Жима Олимпия - 2012». Иштта цIе яра немцойн коьртачу шахьарахь Берлинехь дIаяхьначу маьршачу латарийн турниран. Цхьаъ санна, пхеа вайнехан къоначу спортхочо толаман меттигаш баьхна цу къовсамехь.\nЯлх шарера шийтта шаре кхаччалц хенаш йолу кхиазхой къовсалучу цу турнирехь дакъалоцуш 120 сов спортхо вара йоллучу Германин тоьллачу 14 спортклубо векалвина.\nУггаре а жимачу, 6-8 шерашка бевллачу спортхошна юкъахь шайна тIе хьовсархойн а, жюрин а тидам бохуьйтуш вара ХIамбург-гIаларчу «Роланд-ХIамбург» клубан цIарах леташ волу ши ваша Евлоев Зияддий, Хизаррий.\n23 кийла йозаллин категорерчу Зиядан ялх дуьхьалонча вара цу турнирехь. Доьазза тасавала дезна волчу цо кхаа латарехь тушеца толам баьккхира.\nТIаьхьарчу латарехь Евлоев Зияд туркойн махкара орамаш болчу Яльчин Маликца леташ вара, иза цо эша а вира. Ткъа цул ши шо воккха волу цуьнан ваша Хизар 29 кийлане кхаччалц йолчу категорехь леташ вара. Доьазза ша леттачу тассаваларшкахь хIора а шен дуьхьалонча цо хенал хьалха пханаршка вилларца эшийра, цу кепара цIена толам а боккхуш.\nИштта турнирехь толамаш баьхначу вайнехан берашна юккъехь ву Гедаев Аюб а. Шина латарехь эшам боцуш чекхвелира иза. Ткъа 34 килане кхаччалц йолчу категорехь леташ Коьлнера Мурзаев СаIидан исс дуьхьалончех тассавала дийзира. Царех пхи латар цо, хенал хьалха толам а боккхуш, дIадерзийра. Иштта тушеца эшийра СаIида финалехь шеца леташ хилла немцойн спортхо Убельгюн Тим.\nКхин а жимма дакхийрачех, 11-12 шерашка девллачу берашна юкъахь леташ а, дика жамIаш гойтуш а вара Коьлнера Дараев Адам. Ша летта хIора а дуьхьалонча эшош чекхвелира иза, ткъа финалехь Берлинера спортхо Дрегер Себастьян пханаршна тIе вилларца шена хьалхара меттиг Iалаш а йира цо.\nЦу кепара, Берлинехь дIаяхьначу «Жима Олимпия» олучу маьршачу латарийн турнирехь толаман пьедестале бевллачу кегийчу спортхойх цхьа доккха дакъа вайнехан къоначу олимпахоша дIалецира, тIейогIучу бакъйолчу Олимпиадашкахь дакъалаца хьакъболчу вайнехан латархойн керла чкъор Европехь хьалакхуьуш хилар а гойтуш.\nВайнехан Германера спортхой


ХIара ца ялийнехьара, важа ялийнехьара олий дагадогIу хан яьлча - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам Коьрта агIо\nКхин цхьа хаттар дара сан, зуда ялорах лаьцна, хIара ца ялийнехьара, важа ялийнехьара олий дагадогIу хан яьлча. Оцунах лаьцна хаа лаьара суна, и зуд ялор а, маре яхар а заранее предопределено олу вай (рицкъа хилларг бен хила йиш яц олий), иштта дуй и?\nИштта ду иза. Цхьаъа шеко йоцуш, рицкъа хилларг бен хила йиш яц. Дала яздинарг бен хила йиш яц. Цхьамма цхьа зуда ялийнехь, йа цхьаъ цхьаьнга маре йаханехь, иза иштта Дала яздина хилла. Ткъа, ас хIара а ца ялош важа ялийнехь боху ойланаш дика ойланаш яц хилларг хилла даьллачул тIаьхьа. Ша иза ялоле хьалха йан еза дикка ойла, циггахь хьажа веза дикка ша́ дийриг хIун ду а, ша́ мича кхевдаш ву а. Ялоле хьалха ша́ лелон деза бахьанаш лелийначул тIаьхьа, тIаккха ша́ ялийначу зудчуьнгахь цхьадолчу хIуманна ша́ реза вацахь, иза нисдан а, туодан а гIорта веза, хаза бертахь, оцу зудчуьнца цхьаьне. Амма ас цхьа важа ялийна хиллехь бохуш ойланаш еш Iар лартIехь дац. Цул чIогIа дацахь, и санна галдаьлла, лартIехь доцу хIума ду зудчо иштта ойланаш йар. Со хIокхуьнга а ца йогIуш, кхечуьнга йаханехьара бохуш ойланаш йар. СубхьаналлахI, и ойланаш шен берашна дIахезча, оцу берийн хIун ойла кхоллалур йара хаьий-те цунна?! Йа цуьнан ойла хIунда ца йо-те цо? И доьзал кхоллар-м цхьана адамах доьзна Iаш даций, иза-м масийтта адаман дахарца хотталуш долу хIума дай. Иштта хIума олуш волу стаг еккъа шен хIусамнанна реза воцуш хилла ца Iа, йа иштта ойла еш йолу зуда а веккъа шен хIусамдена реза йоцуш хилла ца Iа, и шаьшшинан бераш хIокху дуьненахь хилла ма делара бохург хуьлу иза, ткъа иза оцу берана дIахиъча… шен дас, йа шен нанас иштта хIума олуш шена хезча, шена хIун хетар дара ойла йан еза. И бер оцу дех-ненах бен кхолладала йиш йолуш хилла дац, кхечу зудчуьнца, йа кхечу майрачуьнца къаьсттина и бер кхоллалойла дацара. Цхьа кхидолу бер хила тарлора захало кхечу кепара динехьара, амма къаьсттина хьо хуьлийла дацара хьайн дех-ненах бен.\nIовдал хIума ду, дика хIума дац и ойланаш коьрте хьийзор, цундела, иштта ойланаш шен коьрте яьхкича, царна доьхьало йан еза, шайтIанна луург даккха ца деза. Мелхо а, церан меттана, ас сайн хьал туо муха дийр дара-те, со нис муха лур вара/йара -те, Дела реза волчу кепара ас сайн дахар нис муха дийр дара-те аьлла ойла йан еза.\nЙа нагахь санна дахар жоьжахатин хьиспе дирзина делахь, нисдан а, туодан а кхин некъ биссина бацахь, дIасакъаста деза. Далла бу хастам, ишттачу хьолехь дIасакъаста бакъо елла Дала, цхьадолчу кхечу динашкахь санна доцуш, иза а Бусалба динан дикаллех ду.\nДика хуург Дела ву, иштта и ду суна оцу хаттарехь гуш дерг. Нагахь санна иза нийса делахь, иза Делан къинхетам бу; нагахь санна иза гIалат делахь, иза соьгара а, шайтIанера а ду, АллахIаца ларло вай цунах а, цуьнан вочу ойланех а, цуьнан мекарлонех а.


Путинна ца деза шен цIарах объекташ еллар, амма Нохчийчоь "ша-тайпа" мохк бу\nОьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран пресс-секретаро Песков Дмитрийс дIахьедина, шен цIарах объекташ еллар ца тов оьрсийн президентна аьлла. Амма Нохчийчохь тахкар – "ша – башха хIума ду" аьлла цо, "Аргументы и факты" хьостана еллачу интервьюхь.\nНохчийчохь цхьацца гIишлошна Путинан цIе стенна ло аьлла, журналисто хаьттинера пресс-секретаре. Дукха хьолахь президент реза ца хуьлу, я урамна, я гIишлонна шен цIе тиллича, амма Нохчийчохь "ша-тайпа" ситуаци ю аьлла Песковс.\n"Цкъа делахь, Нохчийчохь шайн ламасташ, гIиллакхаш ду. ШолгIа аьлча, кхузаманарчу вайн пачхьалкхан исторехь ша-башха гIала хилла дIахIоьттина Соьлжа-гIала. Аьтта, охьа а харцийна, юха меттахIоттийна гIала ю иза", - аьлла Путинан пресс-секретаро.


Демократизаци кхиар я кхиамаза хилар а, Украинера юкъаралла кхиар а, оцу мехкан дозанел а арахь ду аьллера хьастагIа Уолкер Кристофера. Цуьнан маьIнах кхетадехьа аьлла, деллачу хаттарна жоп луш, Фридом Хаусан талламийн директоро Уолкера элира, демократин пачхьалкх санна Украина кхиаран маьIне гIуллакх ду. Хьалха Советан пачхьалкхан юкъахь а хилла, дIасакъаьстинчул тIаьхьа, демократин новкъа евлларш Балтикан пачхьалкхаш бен ца хиларе хьаьжчи хIете-вете а. Украина мелла а лараеллачух тера хета, демократин новкъахь. Амма, аьлла билгалдаьккхира Уолкера, цу тIехь иза шаршахь, кхечу пачхьалкхашна цунах вуо билгало гур яра.\nЧекхадаьллачу иттех шарахь Украина демократина тIегIертаран муха мах хадор хадор бара ахьа?\nПаргIатонашна иэшамаш хуьлчу хенахь украинийн хаамийн гIирсаш, гIап санна, къар ца луш, лаьттира. И гIап Iалашъян езаш ю\nУолкер: Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа еанчу хене хьаьжчи, кхиамаш оцу делан минотехь буьйлабала беза боху догйовхонаш яра дера. Амма, цхьана муьрехь – Кучма Леонид президент волуш – гIуллакхаш мелхуо а галдевлира масех тIегIанна тIехь, цу юкъахь зорбан маьршонаш а йолуш.\nЦунна масала дара, дерриг дуьненахь а гIарадаьлла долу, талламан журналист Гонгадзе Григорий вер. Кхин цхьацца хиламаш а баьхкира иттех шо хьалха, цхьа жимма а пайде реформаш а, вуно хала хир ю аьлла хоьтуйьтуш. Амма, гIуллакхаш даран кхин некъ гойтуш неI йиллира оранж революцино.\nСуна хетарехь, оцу хенахь дIахIиттира демократин юьхь йолу институташ – биллина, къийса йиш йолу харжамаш а; мехкан дахарехь юкъараллин, гIаьххьачул доккха, дакъа лаца йиш хилар а; хаамийн гIирсаш маьршабовлар а.\nПаргIатонашна иэшамаш хуьлчу хенахь украинийн хаамийн гIирсаш, гIап санна, къар ца луш, лаьттира. И гIап Iалашъян езаш ю.\nМаршо радио: Москохе теIачу президентан Янукович Викторан урхаллехь йолчу юкъараллехь гой хьуна цхьа а прогресс?\nХIокху шеран юьххьехь, керлачу Iедало урхалла схьаэцчхьана дуьйна хиллачу, цхьацца хийцамаша сингаттам кхуллу бохуш хезна тхуна тхайн белхан накъосташкара а, тхайн аналисташкара а. Цхьа моггIа тIегIанашкахь дуккха а кхиамаш хилла аьлла хезнера тхуна. Амма, и хийцамаш муьлхачу кепехь беш бу аьлчи, Украинин кхане йохор йолуш бу. Оха дечу хьесапехь гуш ду юкъараллина а, хаамийн гIирсашна а ша-тайпа тIеIаткъам беш хилар. ХIинца а, буьззинчу барамехь боцчух тера ду иза. Амма, оцу агIора болийна болх гуш бу.\nМаршо радио: Малхбузерчу демократешка хIун гIо далур дара Украинина?\nХьалхара яха еза коьрта гIулчаш, хIокху тIаьхьарчу шерашкахь баьхна кхиамаш Iалашбар ю\nУолкер: Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа еанчу хене хьаьжчи, кхиамаш оцу делан минотехь буьйлабала беза боху догйовхонаш яра дера. Амма, цхьана муьрехь – Кучма Леонид президент волуш – гIуллакхаш мелхуо а галдевлира масех тIегIанна тIехь, цу юкъахь зорбан маьршонаш а йолуш. Хьалхара яха еза коьрта гIулчаш, хIокху тIаьхьарчу шерашкахь баьхна кхиамаш Iалашбар ю.\nСуна хетарехь и ду европахоша а, Цхьанатоьхначу Штатийн официалан векалша а юх-юха айа дезаш дерг. Штатийн пачхьалкхан секретаро Клинтон Хiилларис, Краковехь, демократийн юкъараллашца шен хиллачу цхьанакхетарехь йистхуьлуш и хаттар айар чIогIа маьIне дара. Оццу хенахь, Украинина деш долу гIо тIех сиха хада ца дар ду, коьртачех цхьаъ. ХIунда аьлча, кхеташ ду, тIейогIучу хенахь цигахь гIо оьшуш шортта меттигаш евриг хиларх – политикан маьIна долуш а, кхин дерг а.


Нохчийн меттан хьехархойн дийцарийн конкурс юкъаяккхар чIогIа мехала гIуллакх ду, хIунда аьлча, цкъа-делахь, яздан лаам, похIма долчу хьехархойн аьтто хилла шайн кхолларалла йовзийта, шолгIа-делахь, дийцаран жанрах кхетам алсамболу церан, шаьш шайн хаарш тIехь болх бар алсамдолу. КхоалгIа-делахь, дешархойн аьтто хир бу оцу дийцарех пайдаэца.\nШадерг теллинарг 48 дийцар дара.\nТеллинчу дийцаршна юкъахь тIекхуьучу чкъурана пайдаэца, генара доцуш, гергара, доьзалера юкъаметтигаш, мотт, мохк буьйцуш, кхетош-кхиорехь алссам пайдаэца чулацам болуш дийцарш ду цхьадерш. Таханлерчу хьолан уггаре а лазаме хаттар хIоттадо Магомадова Розас шен «Джамбулатан лазам» цIе йолчу дийцар тIехь.\nБаккхийчаьрца уьйр-марзо латтош хьалакхиъначу кегийрхойн дог-ойла а, оцу юкъаметтигах схьадолу беркат а гойтуш яздина ду цхьадолу дийцарш: Дашаева Шовда «Бабин беркате тIорказ», Саламбиева Яхита «Ас хьуна заза Iенор ду», Мажаева Малика «Туьркийн дитт».\nЖил-Iаламца йолу юкъаметтиг а, дийнаташца къинхетаме хила везар а гойту хIокху дийцаршкахь: Исаева Малика «Дагалецамаш», Ахматова Зулихан «Мяу», Магомадова Резида «Къинхетаме дог».\nХала хеташ делахь, цхьадолчу дийцаршкахь нийсаяздаран гIалаташ алсам ду. Цо гойту хьехархойн предметехула долу кхачамбацарш. Иштта билгалдаккха деза, шайн ду аьлла, хьехархоша схьакховдийна цхьадолу дийцарш оьрсийн а, нохчийн а литературера схьаэцна хилар (плагиат): Довлетукаева ПетIамат «Овкъарбика» («Золушка»), Кадырова Роза «Асет дохкоялар» (Чантиев I. «Мурадан дохковалар»).\nЦхьадолу дийцарш туьйранан жанрехь яздина ду.\nЮха и конкурс вовшахтухуш мехала хир дара вевзаш волучу яздархочо, конкурсан декъашхой новкъабохуш, методически хьехамаш бича, хIунда аьлча хьехархой мотт хууш хиларх, яздархойн корматалла церан кхиъна яц.


Кхане - «Орга» журналаца » Нийсо-Дагестан\n06.02.2019 575 0 niyso\n-Нана, цунах х1ун до?\n-Х1ара вай къоман а, нохчийн меттан а дозалла ду! Со йоккхаюьй ненан маттахь иштта журнал хиларна.Ненан маттахь журнал ца хилча, киншка ца хилча, оцу къоман т1аьхье хир яц, ткъа тахана вай йиш ю-кх корта айбина 1а, делахь а, цхьана х1уманах кхоьру со, массара, х1ораммо а шен х1усамехь, чохь доьшуш, пайда оьцуш «Орга» журнал ца хилахь, вай мотт барна-м кхоьра со. Мотт д1абаьлча, къам д1адола, ткъа вай йиш яц вайн исбаьхьа хаза ненан мотт, къам талхо, массийта эзар шерашкахь дуьйна вайн дайша, наноша хазбеш, кхиош схьабалийна болу. Цундела со вай юртахь а, к1оштахь а хуьлучу гуламехь массаьрги кхайкхам бан йоллу, вайн исбаьхьа «Орга» журнале язло, аьлла.\n- Нана, т1аккха уьш язлур буй?\n- Язлур бу, ненал а, маттал а, Даймахкал а деза нохчашна цхьа х1ума дац.\nАс сайца хьур ду «Орга» журнал, аса йоьшур ю цу т1ера байташ, дийцарш, ткъа церан дегнаш токх дийр ду говзачу яздархоша язйинчу байташа, дийцарша, безамах, къаьсттина дагна дера чов йина, шен дагах хиллачу баланах дуьззина дог кийрахь къуьйлуш верг, ас байт д1аешча, цо достур ду шен баланах дуьзна дог, б1аьргех хин т1адамаш эгаш, цул т1аьхьа цуьнан сапарг1ат дера ду, 1емар ву и кхул т1аьхьа безамах кхета.Ткъа куралло т1ома даьккхина, оцу сийначу стиглара 1аьршашка кхаьчна долу дог, лаьтта досса 1амор ду.Ненах лаьцна дешнаш доьшур ду цо санна т1алам беш, вай дагна парг1ото еш, куьйгаэкъан т1ехь санна вай латтош, мацдаларна, хьагдаларна, шелдаларна кхоьруш,буьйсанна йог1у мерза наб д1атоьттуш, шен мерза са вайна ца кхоош, вайна чудиллина йолчу нанна, доьзална юкъахь йолу юкъаметтиг д1агойтур ю.\nДогь1аьржа дера деттало дог, ц1еначу дешнашца цо луьттур ду. Безамах ца тешаш цунна хера ваьлларг , безамах теша 1амор ву, массо воций хоуьйтур ду тешнабехкамца. Доттаг1ийн доттаг1алла болатал ч1ог1а дуй гойтур ду кхин цхьа байт ешарца.\nВайн дай г1иллакхаш -оьздангалла гойтуш яздина цхьа дийцар доьшур ду. Т1аккха шаьш язлур бу журнале вайн маттах а, къомах а, т1екхуьучу хьо санна болчу доьзалах шайн дог лазахь.\n-Нана цига муха язло?\nСоьлжа-Г1алахь, зорбанан ц1ийнахь, Маяковский урам, 92.\nБорх1алг1а этаж т1е хьалаволу.\n-Нана со юьгур юй ахь зорбанан ц1ийне?\n-Дера юьгур ю, дукха яха хьо наниниг.\n- Нана, кхана соьга лур дуй ахь и журнал?\n- Дера лур ду, хьо х1ун дан йоллу?\n-Со дера йоллу деша а, ишколе а даьхьна сайн классера берашна гайта, церан дайшка а, наношка а язло ала.\n-Дукха яха хьо наниниг, Дала мукъ лахь, со тешна ю, дуккха язлур бу вайн «Орга» журнале, шен махках, шен халкъах, маттах шен дог лозуш верг.Т1аккха вай къам а, мотт а цхьаммо а хьошур бац.\nАвтор: ЗАЙТЕМИРОВ Сайдик\n-Стаг, хьо меца вуй? Чай молий ахь?


ХIусам йоцчу синошна гIодан марзвелларг\nШи шо ду Къилбаседа ХIирийчуьра Шапранов Вадим, да воцу дийнаташ а лоьхуш, уьш дезачарна дIалуш хьийза. Оцу юкъанна цо "хIусамашка дерзийна" 200 са.\n"Оцо сан дагна там бо", - боху 45 шо долчу, БуьритIехь цхьана чоьнах лаьттачу петарахь вехачу машенлелорхочо.\n18 цициг деха шен Вадиман цIахь. Беран хенахь дуьйна деза цунна дийнаташ: ша волчохь мел хилла "акхаро" охьаягарйо цо, ткъа хилаза ю, гарехь, еккъа цхьа вок (крокодил)!\nДийнаташна гIодан волавелла иза ши шо хьалха. Юьхьанца боьшура цо наха дийнаташна гIодарх лаьцна хуьлу интернетера хаамаш. ТIаьхьо ша волавелира дийнаташ лехьон. Делахь а, цунна ца товра "дийнатийн доладечара, оцу дийнаташна дарба оьшу бохуш, церан сакхташ видеошкахь а гойтуш, сагIадехар".\n"Сан а ю социалан машанехь агIо, луучара тосу ахча. Амма ас ца гойту цомгуш хилла дийнаташ, суна уьш самукъане гойла лаьа, ас нехан самукъадериг бен ца гойту", - билгалдаьккхира Вадима ша "Кавказ.Реалиица" къамелдеш.\nЦIахь ца кхобу Шапрановс жIаьлеш. Цкъа диъ кIеза чудигинера цо, амма "цхьана чоьнах бен йоцчу хIусамехь хала дара уьш кхаба".\nЖIаьла дара Вадима дуьххьара лечуьра кIелхьардаьккхинарг – иза цуьнан кIанта Ивана далийнера. Кхо бер ду Вадиман, царна массарна а еза дийнаташ, цундела гIо до цара дена. Дуьйцу жIаьла, машено лазийна, чевнаш хилла дара. Иза дендеш дайира доьзало 40 эзар сом. Амма эрна ца яхара харж – ден а делла, хIинца Заманкул юьртахь кхобуш ду наха и жIаьла.\n"ХIетахь со кхийтира, машенлелорхочуьнга мискачу дийнаташна тIех доккха гIо далур доцийла. Цундела йиллира ас машанехь сайн агIо. Ун кхетта дийнаташ цIа ца кхоьхьу ас, кхераме ду иза", - дуьйцу Вадима.\nЦкъа цициган кIорни ялийнера цо, карийна. ЦIе тиллира цунна "Луивиттон" – ишта цIе йолчу "курачу мачийн гIутакхахь" карийнера цунна иза.\n"Цомгуш яра кIорни, ткъа арахь шийла яра цунна. Iуьйранна лор волчу дига дагахь вара со. ТIаьхьо цуьнан кхидолу "йиша-ваша" а карийра суна. Ун кхетта хиллера массарна а, ас лоьре дерриг а дайтира, амма хьалхий-тIаьхьий делира уьш. Ша бакъдолу тезет хIоьттинера тхан доьзалехь", - дагалоьцу Вадима.\nТешна ву иза дийнаташ хьекъале хиларх, масала, цицигна хаьа шен кIорнеш цомгуш хилча, уьш ехар ю я яц, ехар хилча д1а ца кхуьйсу, боху Вадима. Иза тешна ву, ун кхетта, лечу хьоле кхаьчча бен цициго шен кIорни дIа ца тосу бохучух.\n"Ирча меттиг ю дийнаташ тIеоьцу чоь"\n"Самукъане хуьлу цицигаш тергалдеш. ХIораннан а ю шен амал. Соьга кест-кеста хотту: "Стенна хьоьгу ахь хIара бала?" … Мел доккха хазетар дохьу оцу дийнаташа, шайна хиича! КIадвелла, чувогIу хьо балхара, ткъа уьш тIехьолху, тIелета хьох, "хабарш дуьйцуш, доьлхуш, доьлуш" дуьхьалдовлу. ДIаболу кийрара массо а бала", - боху Вадима, шена-м кхаа цицигал сов хьашт а дера дацара шен чохь, олий, тIе а тухуш.\n"Делахь а, ца валало со, и декъаза синош а гуш, уллехула тIех. Уьш, цIандой, цхьана хьесапе а даладой, кIиранденошкахь Беслане базара хьо ас. Дийнахь лаьттича, царех ах дIадуьгу соьгара кийрахь дегнаш долчу наха", - воьлу Вадим.\nДийнаташ чохь латточу Iедалан меттигашка дIа стенна ца ло цо шена карийна жIаьлеш, цицигаш, хаьттира "Кавказ.Реалиино" Шапрановга.\n"Ирча меттиг ю дийнаташ тIеоьцу чоь. Готтачу гура чохь кхобу 20 а, кхин а сов дийнат. Делла Iохкурш а хаало, цхьа а кхочу хеннахь бала. Девлла лела жIаьлеш лоьцу, олу, амма дукха хьолехь тоьпаш етта царна. Инзаре хьал ду! Да воцчу, тесина лелачу дийнатех къа ца хета вайна", - балхабо Вадима шегара лазам.


Хьанна пайде бу Германера Кадыровн доттагIий? - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Хьанна пайде бу Германера Кадыровн доттагIий?\nНохчийчуьрчу Ιедалийн, Европан пачхьалкхашкарчу бизнес-машанийн юкъаметтигаш чΙагΙлучух тера ду. Мухха делахь а, алсам дуьйлуш ду нохчийн Ιедалера официалан делегацеш Европе эхар. Дукха хан йоццуш Германе ваханера Нохчийчоьнан урхаллан куьйгалхо Эдельгериев Абубакар. ХΙун бух бу оцу гергарлонан, теллира оха…\nТкъа цхьаьнакхетарш, нохчийн хаамийн гIирсашкахь яздарехь, вуно лакхарчу тIегIаннехь хиллера. Масала, Эдельгериев Абубукар, Германехь Нохчийчоьнан куьйгалхочун векал волчу Вараев Амирханца цхьаьна, тIеэцнера социал-консервативан политикан Кхерчан куьйгалхочо Мальмендье Бертранс а, цуьнан гIоьнчас Шмайхель Франка а. www.chechnyatoday.com\nИ Петарбухера диалог дIайоьдуш йолу дуккхаъ шераш ду, иза мацах Путин Владимиран деган доттагIчо Шредер Герхарда, немцойн журналисташа шех „Кремлан пресс-секретарь“ аьлла тIе тилина волчу, иштта цу заманахь а, хIинца юха а Оьрсийчоьнан президент волчу оццу Путинца цхьаьна вовшахтоьхна гулам бу. Берлинерчу бизнесхоша Мальмендьес я Шмайхела Кремлца герггара юкъметтигаш йолу Нохчийчоьнан Iедалан векалша хIунда кхайкха беза бохург мелла а тамашена-м хетало…