Цхьаболчу Нохчийн Милцойх Полицин Белхахой Хир Бу Пачхьалкхан Думо Низмана ТIехь Хийцамаш Бахь\nЗазадоккху-бутт 18, 2011\nRussia -- President Dmitry Medvedev (L) speaks with Interior Minister Rashid Nurgaliyev as they meet in an undisclosed location in the Moscow region, 01Mar2011\nХууш ма-хиллара, таханлерачу денна дуккха а хилла болу нохчийн тIемалой бу Нохчийчурча милицехь болх беш. Кестта уьш ша берш а аттестацех чекхбовла безаш бу, керла кхуллуш йолчу полицин белхахойн барзакъ тIедохале. Керлачу низамца а дог1уш полице дIаэца йиш яц нагахь стаг чуьвоьллина хилла валахьа, я цунна дуьхьала бехк-такхаман гIуллакх схьадиллина хиллаехь.\nИ бахьана долуш Ичкерин байракхашна къеллахь тIом бина болу а, чубоьхкина хилла болу а милцой йиш йолуш бац полицехь болх бан. ТIкъа уьш дIабахахь цхьаболчу хаамашца 20 сов эзар стагах лаьтташ йолчу Нохчийчурча чоьхьарачу гIуллакхийн министралла болх бан стаг а воцуш йиса мегаш ю.ХIунда аьлча цигахь хиллачу шина тIамехь дакъа лаьцна боцу нах каро дукха хала ду республикехь.\nЦундела Нохчийчурча парламенто леррина кхайкхам бина Оьрсийчурча Пачхьалкхан Думе полицех лаьцна долчу керлачу низамна тIехь оьшуш болу хийцамаш бахьара аьлла. Нохчийчурча депутаташ доьхург ду, амнисти йинчу нахана а, талламан гIуллакхаш маслаIат карорна дIачIаьгIна долчу нахана а полицехь болх бан бакъо ялар.\nПолицех лаьцна долу низам болх бан доладелла Оьрсийчохь Зазадоккхучу-беттан хьалхарчу дийнахь дуьйна. Чоьхьарачу гIуллакхийн министраллана реформа йийра йолуш ю. Цуьнца а догIуш, милицех полици хир ю. Полицега дIайохур ю цунна болх бан новкъарло йеш йолу цхьайолу функцеш. ТIкъа милцойн могIарш лахдийра ду 20 процентана.\nКъаьсттина Нохчийчурча милцойн сагатдойтуш дерг ду и тIаххьара хаттар. Полицин белхахочуьнан алап тIетухур долуш ду. ТIкъа керла барзакъ а, дика алап догIу белхан меттиг а, тIехула тIе болх беза а ца хилар бахьана долуш полице баха лууш болчу нехан чот яц. Цундела дукха къезиг нах хир бу цигара дIабовла лууш а. Амма, схьагарехь, нохчийн милцоша баш цу агIора сагатдан оьшуш а дац.\nНохчийчурча чоьхьарчу гIуллакхийн министран когаметто полковника Петров Владимира республикерачу телевизионехула вист хуьлуш цу хьокъехь элира нохчийн милцойн терахь ша ма-дарра дуьсур ду аьлла.\n-Оьрсийчоьнан президенто шен къамелехь элира, Къилбаседа Кавказехь болчу низамаш лардон органийн белхахойх хьакхалур дац милцойн могIарш жимдар аьлла. Амма хийцамаш барх вай чекхдовла дезаш ду кхин йолу Оьрсийчоьнан Федерацин субъекташ санна.\nШена тIе тидам бохуьтйтуш ду полицин белхахочуьнан декхъарш а. Уьш а хьахийра полковника Петров Владимира.\n-Уггара хьалха Оьрсийчоьнан Федерацин махкахочунна гIо дар ду. Стагана гIо дар и хьокъехь зулам деш далахь а, я цунна эшам беш балахь а. Полицин белхахо шен хеннахь гIо даккха ван везаш а ву, Оьрсийчоьнан Федерацин махкахочунна говзаллица гIо дан дезаш а ву.\nПолицин балхахочуьнан а, бахархойн а бакъонаш а, декхарш дуьйцуш леррина «Памятка» олуш долу тептар арахецна Оьрсийчохь.\nЦуьнца а догIуш, цхьа стаг дIалоцуш полицин балхахочуьнан декхар ду шен цIе а яьккхина, дарж а, чин а довзийтина, белхан кехат а гайтина, стаг дIалацаран бахьана а, Iалашо а йийца.


"Фитна" Фильм Ца Тайна Бусулбачу Нахана\n"Фитна" фильман автор Вилдарс. 27 CHILL2008\nПIеракана буса ислам-дин сийзаз деш йолу ша яьккхина фильм Интернете йиллина ХIолландерачу депутато Вилдерс ХIирта. Иза емалдина кху дуьнентIехь дуккха а наха.\nВилдерса дийцарехь, цуьнан фильмо дуьйцург ду адамашка къизаллаш лелайойтуш долу Къуран фашизман чулацам болу книга хIунда ю бохург. ХIолландерачу депутато яьккхина йолу, 15-тта минотехь йоьдуш йолу фильм, гучуйелира интеренетехь «livelinks» ц1е йолчу сайт тIехь ПIераскана буса, цхьа а телеканал иза гайта реза ца хиллачулла тIаьхьа.\n«Фитна» аьлла цIе йолу и фильм дIайолалуш а, чекхйолуш а Вилдерса сурт гойту Мохьмад Пайхамаран ду аьлла долу. Цу тIехь коьрта тIе йиллина гойтуш ю, эккхийта кечйина йолу, бомба. Фильм иштта яьккхина ю. Доьшаш, къуран тIера ду аьлла гочдина сураташ ду, тIкъа гойтуш ду бусулба нах ду шаьш бохуш болчу наха дина долу терроран тIелетарш деш даьхна долу суьрташ а, видео а. Цаьрна юкъахь ду 2001-чу шарахь 11-чу Сентябрехь Iамеркехь дина хилла тIелетарш а, къайлахчу камерица даьккхина долу адамаш дайъар а. Цу юккъехула гойтуш ду, бусубан диндай бу бохучу наха, джихаде а, жуьгташна дуьхьала а кхайкхамаш беш.\nХIаагехь хиллачу зорбанан конференецехь, Вилдерса иштта дийцира шен фильмах лаьцна: «Иза питана тасар дац, амма ма-дарра дерг а ду, политикан жамI а ду аса дина долу. Со политик ву. Ислам кхерам бу Нейдерландехь маршо хиларна. Ткъа сан, иза хьалххе варе деш, цунна дуьхьала иза дIаала декхар ду.\nВилдерсан фильмо чIагIдо Нейдерландехь а, йерриг Европехь а бусулба нах алсам бовлуш хиларо кхерам бохьа демократин кеп йолчу юкъараллашна бохург. Иза дIайоьрза «Сацаде Европа Исламана хилар!», «Ларйийра ю вай вайн маршо!», бохаш кхайкхамаш а беш.\nФильмо бах ислам эшо деза, фашизм а, коммунизм а Европехь эшийна ма-хиллара.\nХIолландин Iедалш а, цигара динан дай а масийтта къирнах гIиртира и фильм гучу ца ялийта, 2006-чу шарахь исламана дуьхьала суьрташ гучу девллачулла тIаьхьа, Данехь дIадуьйладелла долу къепедацарш шайн пачхьалкхехь а хиларна кхоьруш. Еарийн дийнахь, шен зорбанан конференцехь, ХIолландин премьер-министро Балкененде Ян Петера тIе ца дитира керлачу фильмехь дуьйцург, иза бакъ дац аьлла: «Фильмо ислам а, ницкъбар а цхьатерра ду бах. Оха тIе ца дуьта цу тайпа хуьлуш дерг тидар. Дукхах болчу бусулбачу наха бакъйеш яц экстремизм а, ницIкъ бар а. Ма-дарра аьлча, тIелетаршкахь эшам хиллачу нахах дукхах берш бусулба нах бу. Цундела, тхуна халахета Вилдерса и фильм арахецарна. Тхуна хетарехь, цо цхьа а Iалашо кхочуш йийра яц, нахана хала хетийтар а бен».\nТIаьхьарчу масийтта баттахь ХIолландин Iедалш кампани дIахьуш дара бахархошна юкъахь, цхьана агIора и фильм шаьш тIе оьцуш ца хилар а гойтуш, вукха агIора махкахь дешан маршо хилар билгал а доккхуш.\nИза ара а ялале, дуьхьалонан акциш хилира ОвхIан-пачхьалкхехь а, Пакистанехь а, кхи йолчу бусулбачу пачхьалкхашкахь а. Цхьанакхетначу Къаьмнийн Организацин адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташоно Еарийн дийнахь дIахьедар дира, ша хала хетна хиларх лаьцна, адамашка ниIкъ баре кхойкхуш а, кхеча пачхьалкхашка а, исламе а, кхечу динашка а ца безам кхуллуш а, зарбанан гIирсех пайда эцна хиларна.\nХIолландерачу Исламан федерацино дехар дарца, меттигера суд къасто дагахь ю, доха до, я ца до Вилдерсан фильмо адамашна юкъахь цабезам кхолларна дуьхьала хьажийна долу низамаш бохург.\n(ХIара материал эфирехь хилла 28-чу Мартехь (Зазадоккху-баттахь) 2008-чу шарахь.)


Малхбален-Европин аре — Википеди\nМалхбален-Европин аре (Оьрсийн аре: нидерл. Russisch Laagland; Сарматийн аре: итал. Bassopiano sarmatico) — Малхбален Европера шуьйра аре, Европин аренан доккхаха долу дакъа.\nоьрс. Восточно-Европейская равнина\n2500 км гергга × 2500 км гергга км\nЛадогин Ӏам, Онегин Ӏам, Чудски-Пскован Ӏам, Сайма Ӏам\n54° къ. ш. 37° м. д.HGЯOL\nЯьржина Балтикин хӀордан йисттера Уралан лаьмнашка кхаччалц, Баренцан а, КӀайн а хӀордашна тӀера — Ӏаьржа а, Азовн а, Каспийн а хӀордашна тӀекхаччалц. Къилбаседа-малхбузехь доза тоьхна Скандинавин лаьмнаша, къилба-малхбузехь — Судеташа, кхин Юккъера Европин лаьмнаша, къилба-малхбалехь — Кавказо, ткъа малхбузехь билламан доза ду Висла эрк.\nДуьненахь уггаре яккхийчех аре ю. Аренан къилбаседехьара къилбехьа кхаччалц юкъара йохалла 2,5 эзар км, иштта гергга ю — малхбузехьара малхбалехьа.\nАренахь юьззина лаьтта Белорусси, Латви, Литва, Эстони, Молдави, цхьа дакъа — Росси, Кхазакхстан, Украина, Финлянди, Польша.\n1 Рельеф а, геологин хьал а\n2 Пайден маьӀданаш\n2.1 Оьрсийн аренан российн декъан пайденан маьӀданаш\n3 Малхбален-Европин аренан дийнаташ а, ораматаш а\n3.1 Малхбален-Европин аренан российн декъан дийнаташ а, ораматаш а\nРельеф а, геологин хьал аНисйе\nМалхбузен-Европин аре лаьтта 200—300 м хӀордан тӀегӀанал лекха гунех а, тӀехула даккхий эркаш долу чутаӀенех а. Аренийн юккъера локхалла — 171 м, ткъа уггаре лекха — 479 м — Бугульмин-Белебеевн гунаш Хьалхара Уралехь.\nЮккъера оьрсийн акъари, Осётр эркан тогӀи\nОрографин хьесапийн башхаллашца Малхбален-Европин арешкахь дика къастало кхо аса: юккъера, къилбаседехьара, къилбехьара. Аренан юккъерачу декъехула чекхйолу акъарин а, чутаӀен а хийцало аса: Юккъера оьрсийн, Ийдалйистера, Бугульмин-Белебеевн акъареш а, Юкъара Сырт а, уьш екъна Окин-Донан чутаӀено а, Лаха Ийдалдехьено а.\nОцу асанан къилбаседехьа алсама ю чутаьӀна аренаш, царна тӀехула гирляндан санна цхьацца дӀасакхийсина ду гунаш. Малхбузехьара малхбалехьа а, къилбаседа-малхбалехьа а, хийцалуш яхъелла Смоленскан-Москохан, Валдайн акъаренаш а, Къилбаседа Увалаш а. Царна тӀехула чекхдолу хидоькъу доза Къилбаседа Шен океанан, Атлантикин океанан, Аралан-Каспийн чоьхьара бассейнашна юкъахула. Къилбаседа Увалашна тӀера мохк таьӀаш бу КӀайн а, Баренцан хӀордахьа.\nКаспийистан чутаӀе (анасизехь — Боккха Богдо лам)\nМалхбален-Европин аренан къилба дакъа дӀалоцу чутаӀенаша (Каспийистан, ӀаьржахӀордйистан, кхин а), уьш екъна гунаша (Ергени, Ставрополан акъари).\nЕрриг аьлча санна аренан яккхий акъареш а, чутаӀенаш а тектоникин схьаялар долуш ю.\nМалхбален-Европин аренан бухахь йохку Оьрсийн экъа кембрийл хьалхара кристаллан бухца, къилбехахь къилбаседа йист Скифийн экъа палеозойн чкъоьрнийн бухца. Экъанашна юкъахь доза дика къаьстина дац. Оьрсийн экъанан шера боцучу кембрийл хьалхарчу бух тӀехь лаьтта кембрийл хьалхара (вендашца, цхьацца меттигашкахь рифейшца) а, фанерозойн а бухахевшина породийн чкъоьрнаш. Церан стоммалла цъьабосса яц (1500—2000 тӀера 100—150 м), цуо буххан рельеф чолхе бо, ткъа цуо билгала а йоккху экъанан коьрта геоструктура. Цунна юкъайогӀу синеклизаш — кӀоргехь боллу буххан областаш (Москохан, Печорин, Каспийистан, Глазовн), антеклизаш — кӀоргехь боцу буххан областаш (Воронежан, Ийдалан-Уралан), авлакогенаш — кӀорга тектоникин саьнгарш (Крестцовскан, Солигаличан, Москохан, кхин а), байкалан арабевлла баххаш — Тиман.\nМалхбален-Европин аренан рельеф кхолларехь чӀогӀа Ӏаткъам бина ша баро. Уггаре дика го и Ӏаткъам аренан къилбаседехьарчу декъехь. Ша чекхбалар бахьнехь оцу махкахь кхолладелла шортта Ӏаьмнаш (Чудски, Пскован, КӀайн, кхин а). Ша хьалхарчу муьрехь бина къилбан а, къилба-малхбален а, малхбален а дакхошкахь, тӀаьхьа уьш шардина эрозин процессаша.\nОьрсийн аренан цхьадолу пайден маьӀданаш доху дуккха а бӀешерашкахь.\nОьрсийн аренан российн декъан пайденан маьӀданашНисйе\nБалтийн турсан кристаллан породашкахь ду эчиган а, цӀаста-никелан а маьӀданаш. Юккъераоьрсийн акъарин бух тӀехь дӀадиллина чӀогӀа дукха эчиган маьӀда (хьажа КМА).\nОхьаховшарца кхолладелла маьӀданаш тайптайпана ду: экъин йисташкарчу дакъошкахь — къилбаседехь, къилбехахь, малхбалехь — карийна мехкдаьттин а газан а йаккхий резерваш, Печорин лахенашкахь гулбелла тӀулган кӀора, бу иза Ростовн областехь а, цигахь цуьна бахаман маьӀна бен дац; охьахевшинчу чкъоьрашкахь дӀадиллина фосфориташ. ГӀишлошйаран гӀирсех дӀайиллина кир, кир-маьӀда, цеманцан аьрго, гипс, ангалин гӀамарш и др..\nКалининградан кӀоштахь доккху чӀиж, дӀайиллина мехкдаьтта, тӀулган туьха долу, Ӏаламан газ йолу, Боьра кӀора болу, кхин а меттигаш.\nАренан къилбехь лаьтта дуьра туьха доллу дуьра Ӏаьмнаш (см. Эльтон, Баскунчак).\nМалхбален-Европин аренан дийнаташ а, ораматаш аНисйе\nМалхбален-Европин аренан российн декъан дийнаташ а, ораматаш аНисйе\nСира моша аренашкахь\nГӀамаран чутаӀенийн хьаннийн тайпана дийнаташ ю берзлой, цхьогалш, черчий, пхьагалш, тарсалш, кхин а. ЧӀерех хаабала тарло чабакх-чӀара, судак, къорзабугӀа, яй, дерачӀара, жерех, кхин а.\nПриокски-Терхенан заповедникехь Ӏалашъеш ю выхухоль, буланаш, бобраш.\nКоьрта дечиган тайпа тайгехь ю база а, зез а, ткъа ийна хьаннашкахь царна тӀекхета дакх, мах, маъ, хьех. Шуьйра гӀа долу тайпанаш (наж, лега) кӀезиг хуьлу, царех лаьтташ хьаннаш ца хуьлу.\n↑ 1 2 3 4 ВОСТОЧНО-ЕВРОПЕЙСКАЯ (РУССКАЯ) РАВНИНА\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Малхбален-Европин_аре&oldid=6501828»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 20 август 03:54\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 20 август, 03:54.


Исламан Нур - Свет Ислама - Маьждигехь иIтикаф дар дуьйцу дакъа\nМаьждигехь иIтикаф дар дуьйцу дакъа\n582. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Рамадан беттан тIаьххьара итт де, маьждигера ара а ца волуш, (иIтикафехь) доккхура пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Сийлахь-Везачу АллахIа шена Iожалла яллалц (иштта и деш вара иза), ткъа цул тIаьхьа цуьнан зударша а дора иIтикаф» (Бухари: 2026, Муслим: 1172).\n584. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), шен иIтикаф дан ойла хилча - Iуьйра ламаз а дой, цул тIаьхьа воьдура ша иIтикаф ден йолучу меттигна чу» (ал-Бухари: 2033, Муслим: 173).\n585. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (маьждигна чохь иIтикаф деш а волуш) шен корта со йолучехьа чу къадабора, ткъа аса ехк хьокхура цуьнан коьртах. Ша иIтикаф дан волавелча - цаваьллачу хьаштана а бен цIа а ца вогIура иза» (ХIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 2029, Муслим: 297. Ткъа хьадисан дIаяздар ал-Бухариниг ду).\n586. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «ИIтикаф дечу хенахь суннатехь мегаш дац – цомгушчуьнга хьажа вахар, тезетахь хилар, зудчух дIахьакхавалар а я иза хьестар а, цаваьлча йиш йоцучу башхачу хьаштана а бен маьждигера арацавалар. Марха хилча а бен, иштта (жамIатехь ламаз дан) цхьаьнакхетачу маьждигехь дича а бен иIтикаф дац» (ХIара хьадис, зIе кхин башха вон йоцуш а, Абу Дауда: 2473 далийна. Делахь а, динан Iилманчаша хьадис юкъахдаьлла ду аьлла).\n587. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ИIтикаф дийриг марха кхаба декхарийлахь вац, нагахь цо ша-шена тIелаьцна дацахь» (ХIара хьадис далийнарш ад-ДаракъутIни: 2/199, ал-Хьаким: 1603. Делахь а, хIокху хьадисан хьокъехь хетачех уггаре а нийсах долучунна тIетевжича - и дешнаш шен ибн Iаббасан (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дешнаш ду).\n588. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) масех асхьабна гIенах гинера - лайлатул-къадр буьйса рамадан беттан тIаьххьарачу ворхI буьйсанах цхьаъ ю аьлла. ХIета, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Шун гIенаш тIаьххьарачу ворхI буйсанехь цхьаьнадаьхкина го суна. И буьйса каро гIерташ верг милла а велахь а - тIаьххьарачу ворхI буьсанна чохь лоьхийла цо и» (ал-Бухари: 2015, Муслим: 1165).\n589. МуIавийа ибн Абу Суфйана (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Лайлатул-къадр буьйса – ткъе ворхIалгIаниг ю» (ХIара хьадис далийнарг Абу Дауд: 1386. Делахь а, оцу хьадисан хьокъехь хетачех уггаре а нийсах долучунна тIетевжича - и дешнаш шен МуIавин (АллахI реза хуьлда цунна) дешнаш ду).\nОцу хьокъехь шовзткъа гергга хетарг ду, ткъа и хетарш аса, цхьаьна а тоьхна, схьадалийна сайн «Фатхь ал-Бари» («Кхоьллиначуьнгара хаам») цIе йолучу жайнахь.\n590. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Аса цкъа хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! ХIун аьлла хета хьуна: суна лайлатул-къадр буьйса муьлхарг ю хаар нисделча, хIун ала деза аса оцу буса?». Цо жоп делла: «Ала: «Я, АллахI! Гечдеш ву-кха Хьо! Гечдар дезаш ву-кха Хьо! Гечдехьа суна!» («АллахIумма иннака Iафуввун тухьиббул Iафва фаIфу Iанни»)» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 2421, ат-Тирмизи: 3531, ан-Насаис: 7712, ибн Мажа: 3850. Оцу тIе ат-Тирмизис а, ал-Хьакима а: I942 бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n591. Абу СаIийд ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дийнаташ дIадожа мегаш дац - кхаа маьждиге вахан новкъа волуш а бен: дихкиначу маьждиге, сан маьждиге, ал-Акъса маьждиге» (ал-Бухари: 1197, Муслим: 827).


Нохчийчоьнан куьйгалхочо ша тIеман аренашкахь гайтина «хьуьнарш» дийца даьхча, бела бахьана долу нахана, яздо "Кавказ.Реалиино"\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира хастийна Нохчийчоьнан куьйгалхо. Ша хIора шарахь хIотточу «Йоккхачу пресс-конференцехь» цо дийцира, стенна елла Кадыров Рамзанна «Оьрсийчоьнан Турпалхо» цIе: «даьндаргашна кIел гIерта, сацалуш вац, мел IадIе аларх а».\nПрезидентан багара и дешнаш довллушехь, хаийтира Кадыровс ша цуьнан дуьхьа муьлххачу а хенахь вуйла дерриг а дан кийча. Пресс-конференци йирзина а яцара цо шен телеграм-каналехула хаитича, «эшахь, ойла ца еш, дахар Оьрсийчоьнна а, вайн президентна Путин Владимирна а дIадала» ша а, шен накъостий а кийча хиларх. Буха яздира оццу пафосца: «Хьан гIашсалти Кадыров Рамзан».\nНохчийчоьнан куьйгалхочун администрацехь айдина дуьйцу Путина аьлларг, хаамбо махкарчу Iедална герга йолчу "Кавказ.Реалиин" хьостанаша. Путина ша а Кадыровна хастамбеш белахь, шайн гIуллакхаш дика хир ду, аьлла хета Нохчийчуьрчу хьаькамашна.\nКадыровгара дийлинчу «хьуьнарех» муьлхарш дара президента дуьйцурш? Оцу хаттарна жоп дала гIоьртина мехкан куьйгалхочун пресс-гIоьнча Керимов Iаьлви. Цунна хетарехь, 2014-чу шеран ГIуран-баттахь тIемалой мехкан парламентан цIенна тIелетча, оцу чохь бисина хилла нах арабахар хила тарло Путина дагалоьцург.\n«Кадыров, парламентан кертах букъ а гIортийна, ша верна кхерам боллушехь, лаьттира дакъошна омранаш деш», - дуьйцу Керимовс. Цо бахарехь, «бIеннашкахь» хилла и тайпа операцеш.\nКадыровс ша а дуьйцу кест-кеста ша гайтинчу «майраллах» лоций. Дуьйцу куьйгалхочун оцу мехаллах цуьнан гоно а. Амма боьлу бахархой.\nДагалоцур вай «паччахьан хьунарех» цхьадерш.\nТуьйра №1: «1500 тIемало хьалхара ведира»\nКадыров гича, «фурррр» аьлла, дIасабевдда тIемалой. Иштта дийцира цо ша цхьана "Грозный ТВ-н" видеорепортажехь, шена уллехь Ичкерин тIеман министр лаьттина Хамбиев Мохьмад а, баьччин Радуев Салманан машен лелийна, хIинца Пачхьалкхан Думин депутат волу Делимханов Адам а лаьтташ.\nКадыровс дийцарехь, ша жима воллушехь, вахана иза БIаьчи-Юьрта, 1500 тIемало гулвеллачу метте. Аравалале, шен дега, Кадыров Ахьмаде, хаийтина а хилла цо, ша цига воьдийла, «цаьрца» юкъаметтиг къасто воллийла. Да шек хилла кIант ларориг хиларх, амма майра Рамзан къар ца велла.\n«Юкъах мина а йихкина», вахана иза тIемалошна юккъе. Бакъду, ца вахана ша цхьаъ: накъостех 3-4 вара, я 5 вара – иза хIинца билггал дага ца догIу цунна. Амма ца хилла уьш «кхо-виъ-пхиъ бен».\nМашенахь тIебоьлху хIорш, го цхьаьна урамехь лаьтташ 200 тIемало. Кадыров-жимханиг гушшехь, дIасахьаьлха Ичкерин тIемалой. Ткъа кхо хIун до? Дера ло царна юьртара бовда цхьа сахьт хан, ца бовдахь, «ас шу массо а хIаллакдийр ду», олий. Эццахь кхералой, Рамзанна тIевогIу тIемалойн баьчча, «оха ахь боххург до», олу цо, буьйр до шен накъосташна БIаьчи-Юрт йита.\nТуьйра №2: «Ас тIе ца ийцира Умаров Доккас кховдийна гергарло»\nШолгIа туьйра Кадыров Рамзана дийцира шен гонна спортзала чохь.\nДагадогIу цунна, Соьлжа-ГIалахь, кхаа Турпалхочун хIолламна уллехь лаьтташ бара тIемалойн баьччанаш Умаров Докка а, Бараев Iаьрби а, Цагараев Мохьмад а. «Сох 500 эзар доллар ло бохуш дуьйцу хан ю иза. Го суна, хевшина Iаш бу хIорш. Юсупца цхьаьна машенахь царна тIе а вахана, улле охьахаа дагадеи суна. Кхин цхьаъ а ву тхоьца, иза ас машена чохь вуьту, эшна меттиг ягIахь, маса-топ тIееттар ю ахь, олий. Делахь а ца ийшира иза дан, пхи минот ялале бовду Iаьрби а, АхмадовгIар а. Уьш ма бу-хьуна 150 стаг! (кхечу версица 200-300 - ред).\nАмма массо а ца бевдда хIетахь, бухасецна «Кавказ-Имаратан» амир хинволу Умаров Докка. Цо «дийцина» Кадыровга шена иза мел дукха веза:\n"Хоьтту соьга Доккас: «Хьога вистхила мегар дарий?» «Дика ду, окей», боху ас». Олу Доккас тIаккха Рамзане: «Хьо а, хьан да а вен веза аьллера соьга Iаьрбис. Цуьнга оха боху: «ХIара ву хьуна, вен хIинца!» Амма иза веди. Суна товш ву хьо, лаьара хьоьца гергарло таса». Реза ца хуьлу Рамзан, олу: «Ца оьшу суна хьоьца гергарло».\nТуьйра №3: «Бараев Iаьрби ведира»\n"Бакъ ду хьуна, шина-кхаа накъостца ГIала базара вахана со - патармаш эца. ДIахьаьжча, Бараев Iаьрби ву-кх вогIуш. «Вита со, хьо вен гIерташ цхьа а вац, ахь со ца хьевичхьана», боху кхо соьга. Бараевца ву хьуна 300 тIемало (кхечу версица – 100, ред). Со вийначунна ши миллион доллар лур ду ма аьллий Бараевс! (хьалхарчу версица – ах миллион, ред.)».\nКадыровс дийцарехь, тIаьхьо аьлла цуьнга Бараев Iаьрбис: «ХIетахь хьо дуьхьалвогIу гича, хьоьца Iотта ца вала, со кхечу агIор дIавахара хьуна».\nТуьйра №4. Буса йина кIело\nОцу дийцаро гойту Кадыровна математика вуно балеяьлла хилар.\n«Iаьлараний, ЦIоьнтараний юккъехь кIелоне нисделла тхо, 11 стаг, 28 минотехь тIом би оха, сахиллалц (!) леташ хIаллакви царех 38, ткъа тхох лазий 11, цхьаъ кхелхи…».\nТуьйра №5. «ШайтIанашна» дуьхьал цхьаъ ша\n"ШайтIанех» (Ичкерин тIемалой бу буьйцурш – ред.) яьккхина яра Бена, Читигов, Абу-Валид, кхиберш, со юьрта чувахара сайца цхьа тапча бен а йоцуш…»\nТуьйра 6. Къен ву Кадыров\n"Кризис эккхале дайина ас сайн мел долу ахча, - элира Кадыровс, шен пресс-конференцехь цхьамма шега, муьлхачу валютехь кхаба деза ахча, хаьттича. «Цундела дац сан я долларшкахь а, я соьмашкахь а, я еврошкахь а кхаба ахча. Бутт боьрзуш алапа дала мега, цунах айса дендолучун ойла еш Iа со. Дац тхан, мича дахьа деза бохуш, корта лазабаххал ахча».\nИнтернетехь ду хIорш а, кхидолу а Нохчийчоьнан куьйгалхочун «хьуьнарш» довзуьйту туьйранаш, ю церан кеп-кепара версеш а.


Дечкен-бутт 19, 2018\nМухIажирша меттигерчу бахархошачул а алсам зуламаш до бохург бакъ ца дина немцойн полицино. ТIебаьхкинчу наха де зуламаш таллархьама Германерчу Брауншвайг гIалахь лерина кхоьллинчу полисхойн зондер-тобан куьйгалхочо Кюх Улфас дийцарехь, хаамийн гIирсашкахь даржош долу криминалечу мухIажарийн сурт харц ду.\nШайн тобанан зеделлачух лаьцна дийца Вене веанчу полисхойн хьаькамо элира, Германе тIаьххьарчу шина-кхаа шарахь миллион сов мухIажир кхачаро цу махкахь деш долчу зуламийн терахь башха хийцина дац, иза цхьаьнаэшарехь дисна аьлла.\nИзза хьал Австрехь а хилар тIечIагIдира меттигерчу криминалан хьукматан куьйгалхочо Гайгер Эрнсто.\nГерманехь тIебаьхкинчу наха дечу зуламийн терго ечу эксперта Кюх Улфа билгалдаьккхира, доккхачу декъехь зуламаш деш берш тховкIело ехнарш я кхаьчнарш бац, мухIажарех дIа а ийна, лерина зуламаш лелон Европе баьхкина болу нах бу, аьлла.\nОьрсийчуьра а, Гуьржийчуьра а, Балканашкара а, Къилба Африкера а талорхой хьахийра цо къаьстина алсам къепедацарш лелочарна юккъехь.\nНохчий цу могIаршлахь билгал бевлла бац элира цо.


Бахархойн Iар-дахаран хьелаш – Керла Дахар\nБахархойн Iар-дахаран хьелаш\nНохчийн Республикин Куьйгалхочун Кадыров Рамзанан т1едилларан гурашкахь, Ведана к1оштан Культурин ц1ийнехь кхеташо д1аяьхьира Нохчийн Республикин ТФОМС куьйгалхочо Абдулазизов Денилбека.\nЦигахь дакъа лоцуш Денилбекан хьалхара заместитель Алханов Адам а, Ведана к1оштан администрацин куьйгалхо Абдулазизов Шарпуди а, НР-н Парламентан депутат Джафаров 1аьрби а, РОВД-н куьйгалхо Боршигов Абубакар а вара. Ткъа иштта цига кхайкхинера Къанойн кхеташонан векалш а, к1оштан хьукматийн а, цхьаьнакхетараллийн а куьйгалхой а, участковыйш а.\nКхеташонехь дийцаре динчу хаттарех коьртаниг дара бахархойн х1усамашка газ йигаран бакъонаш а, латта доладаккхаран кехаташ кечдар а, ЖКХ-н налогаш д1аялар а. Т1аьхьа а ца тоьттуш мелла а сиха листа дезаш хаттарш уьш хилар а билгалдира.\nК1оштан ц1арах вистхуьлуш, Абдулазизов Шарпудис билгалдаьккхира, бан безаш болу болх лаккхарчу т1ег1анехь д1аберзор хилар а, бахархошца кхетарона болх д1ахьор хилар а.\nЦхьаьнакхетар дерзош, Абдулазизов Денилбека т1еч1аг1дира, 11-чу секторан куратор ша хиларе терра, ша берриге а ницкъ т1ебохуьйтур бу Республикин Куьйгалхочун т1едиллар кхочушдан аьлла. Цу жам1ашка кхачархьама к1оштан х1ора белхахо а жоьпалле хила веза а элира цо.\nPrevious Ненан де\nNext ТIекхуьучу чкъурана нийса некъ гойту


Пачхьалкхан "Грозный" телеканалан директора Ахмадов Чингиса къамел дина, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан критикийн а , мостагIий а хьокъехь.\nИнстаграмехула яьржинчу видео чохь Ахмадовс боху, ша - "Кадыров Ахьмад-Хьаьжин кIентаца Кадыров Рамзанца ву", "нагахь санна цхьаъ вен эшахь, вен вогIуш иза велахь, вуьйр ву. Етта езахь, еттар а ю цунна, дош ала эшахь, дош а эр ду цуьнга".\n"Кадыров Рамзанан мостагI нохчийн къоман мостагI ву", иштта шен мостагI а ву, боху телекомпанин директора.\nШен керланийн цхьа сюжетерчу жимчу кийсаках пайда эцарна, Кадыров Рамзанан зударех лаьцна дийцинчу Оьрсийчуьрчу "Проект" портале арбитражан кхелехула жоп дийхира "Грозный" телеканало, амма кхело тIе ца ийцира и арз, яздора прессехь.\n"Грозный" телекомпанино Охан-баттахь Ютьюбан куьйгалле арз хьажийра оццу "Проектна" дуьхьал. Къовсамах къаста баллац йолчу ханна къевлина ду цуьнан ютьюб-канал. Телеканалан директора декхаре йо "Проект" шен сюжет массо а меттера дIаяккха.


Исламан Нур - Свет Ислама - 262-гIа дакъа\n(Стага ша) эриг а, дуьйцург а бакъ хилар талла дезаш хиларан хьокъехь\n«Хьайна цахууш долучунна тIаьхьа ма хIотта» («ал-Исраъ», 36).\n«(Стага) дош эра ма дац - цунна уллохь (и дIаяздеш) сема гIарол волуш бен» («Къаф», 18).\n1547. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Стаг аьшпашбуттург хила кхачам болуш ду - (цо) шена мел хезнарг кхечуьнга дIадийцар» (Муслим: 5).\n1548. Самурата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Соьх лаьцна цхьа хIума дийцина верг, цо ша а цхьаьна аьшпаш лоруш долу, ткъа иза – аьшпашбуттучарех цхьаъ ву» (Муслим: 1-9).\n1549. Асмаа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, цхьана зудчо элира аьлла: ««ХIай, АллахIан элча, сан майрачун кхин а цхьа зуда ю. Къа хир дуй-те суна, нагахь аса сайн майрачо сайна совгIат дина моттийтича, ма-дарра аьлча цо суна дина а доцу?». (Цунна дуьхьал жоп луш) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «(Ма-дарра аьлча) шена цаделларг делла моттуьйтуш верг (муташаббиI) - шена тIе аьшпийн ши духар доьхначух тера ву»» (Бухари: 5219, Муслим: 2130).\n«МуташаббиI» - ша вуьзна моттуьйтуш волу стаг ву, ма-дарра аьлча вуьзна а воццушехь. (ХIокху гIуллакх тIехь болу) цуьнан чулацам: шегахь муьлхха а цхьа дикалла ю моттуьйтуш, кеп хIиттайо стага, ма дарра аьлча шегахь ян а йоцу. ХIара «шена тIе аьшпийн ши духар доьхначух тера ву» боху дешнаш - «аьшпаш буттург» бохучу маьIнехь ду, ткъа иза – нах тиларчу бигаран дуьхьа (эхартан дуьхьа) дуьне дIатесначу я Iилма долучу, я хьал долучу стеган куц эцначу духарах вухаваьлларг ву, ма-дарра аьлча иштта ван а воцуш. Кхин а ду оцу хьокъехь аьлла хетарш, ткъа цуьнах дерг дикаха хуург АллахI ву.


Ассаламу Iалайкум сан бусалба ваша Олхазар! Шен хIусум-ненах куьг Iоттаделча ламаз духий?\nБусалба динан Iелам-нахана юкъахь хилпало ю, къовсам бу, шена яло мегаш йолчу зудчуьнах Iоттавелча ламаз дохар тIехь. Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – шен «Ал-МаджмýI» жайни тIехь ворхI кепара дешнаш дийцина цу хаттар хьокъехь, тайп-тайпана асхьабашкара а, Iелам-нахера а.\nТкъа вай лелош дерг – иза, ШафиIийн мазхIабехь ма-дарра, шен хIусам-ненах кхетча а, шена яло мегаш йолчу кхечу зудчух кхетча а ламаз духуш хилар ду, юха эца дезаш хилар ду. Иштта иза аьлла цхьаболчу асхьабаша а, церал тIаьхьа хиллачу Iелам-наха. Масала, шен хIусамненах а, хийра зудчух а кхетча ламаз духу аьллачу асхьабех ву Iумар ибн Ал-ХаттIаб, IабдуллахI ибн МасIуд, IабдуллахI ибн Iумар. Иштта иза аьллачу Iелам-нахах ву Зайд ибн Аслам, Макьхьýл, Аш-ШаIбий, Ан-НахаIий, IатIóъ ибн Ас-Сáиб, Аз-ЗухIрий, Йахьйá ибн СаIид, РабúIа, СаIид ибн Iабдил-Iазиз, ШафиIи. Имам Ахьмадера дийцинчу кхаа дашах цхьаъ а, Имам АвзаIийгара дийцинчу шиннах цхьаъ а ду и духу аьлла долу дош.\nЛамаз духу аьллачеран а, ца духу аьллачеран а, иза дохар тайп-тайпана хьолашца доьзна ду аьллачеран а шайн тешаллаш (далилаш) ду.\nТкъа иза духу аьллачеран доьххьара далил Къуръан тIера хIара айат ду:\n[…шаьш зударех хьакхаделча, шайна хи ца карадахь – тайаммум дойла аш].\nЦу айатехь деана долу «ламаса» дош Iелам-наха шина кепара дешна: «лáмаса» аьлла, «á» озийна а долуш, «ламаса» аьлла, «а» озийна а доцуш. «Лáмаса» аьлла иза дешча цуьнан маьIна – зудчуьнца эвхьаза гIуллакх хилийтар ду аьлла, зудчух кхетча ламаз ца дохош болчара. Ткъа «ламаса» бохучу дешан маьIна Iаьрбийн маттахь «Iоттавалар», «хьакхавалар» бохург ду. Цундела, зудчух Iоттаверлча ламаз дохар гойту цу айато.\nЦу айатехь луург Iоттавалар хилар чIагIдо Имам Малика шен нийсачу иснáдаца Ибн Iумарера – Дела реза хуьлда цунна – дийцинарг. Ибн Iумара – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Майрачо шен зудчунна барт баккхар (оба алар) а, цо цунах шен куьг Iоттар а (Къуръан тIехь дуьйцу) «хьакхавалар» ду. Цундела, шен зудчунна бартбаьккхинчо а, цунах шен куьг Iоьттинчо а ламаз эца деза».\n Сурат «Ал-Маидат» 6 айат.


Цул тIаьхьа мацаллийца зоь иза, шен гай тIе тIулг боьхку цо и бахьана долуш; ткъа «АллахIан ю стигланийн а, лаьттан а хазнаш». (Сурат «Ал-Муна́фикъу́н», 7 айат). Накъостий, асхьабаш бойъу цуьнан, юьхь тIехь чов йо цунна, церг кагйо цуьнан, девешин дакъа эрча доккху цуьнан.. Ткъа иза тапп аьлла тийна ву. ТIаккха кIант ло цунна Кхоллархочо, тIаккха иза дIаоьцу цуьнгара. Ткъа цо Хьасанаца, Хьусайнаца дог те́до шен, цаьршинна хир долу хIуманаш дуьйцу цо. Шен синхIоттамца Iа́ишате (Дела реза хуьлда цунна) хьаьжна хуьлу иза, тIаккха цунна тIехь доцург кхолларца дахар гатдо цунна. Ша́ пайхамар хиларан тешаллаш гойту цо вуно дукха, тIаккха пайхамаралла кхийкхош болу нах гIуьтту цунна доьхьал, Мусайлима, ал-Iансий, Ибн Саййа́д. Тешамаллин, бакъле́ран а низам хIоттадо цо, хIетте а харцлуьйриг ву олу цунна, бозбуанча ву олу цунна. ТIаккха шина стагана хуьлуш йолчу цамгаро лоцу иза. Ткъа иза тийна ву, цуьнгара дош ца долу. Шегара хьолах лаьцна цо цхьаъ дийцича а, шена гонах болчарна собар Iаморхьама до цо иза. ТIаккха валаран хало а кхочу цуьнга.. Сийлахь са арадолу цуьнан, лакхара ах дегI хьулдеш юьйхина йоманаш летийна цхьа кIадин кийсак йолуш, лахара ах дегI хьулдеш юьйхина цхьа шога кIадин кийсак йолуш. Цу буьйсанна, тогар лато цу чохь даьтта а ца хуьлу церан..\nДелера салам хиларг, Нухь пайхамар ву-кх хIара.. Ша́ лайнарг халча до́лий, мохь хьокху цо: «Керстанех лаьтта тIехь лелаш цхьа а ма вита Ахь». (Сурат «Нухь», 26 айат). Ткъа вайн Пайхамара (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) олу:\n«Йа АллахI, везан Дела! Нисбе ахь сан нах, нисде ахь сан къам; бакъдолуш, ца хаьа-кха царна».


Кхарачой-Чергазийчуьрчу къайлахчу сервисийн урхалло хаамбина, контртерроран операци дIахьочу заманчохь тIемалой хетта ши стаг верах\n"Зуламхошка герз охьадиллий, каравола аьллера. Бакъоларъяран иорганийн белхахошна дуьхьал герзаш детта буьйлабелира. Оцу хиллачу кхийсаршкахь зуламхой хIаллакбира", - хаамбина ТАСС агенталло къоман антитерроран комитетан тIетевжина.\nIуьйранна дуьна хаамийн агенталлаша яздора, Кхарачой-Чергазийчуьрчу Карачаевскан кIоштахь контртерроран операцин раж кхайкхийна, теракташ кечдеш хилла ши стаг ву лоьхуш бохуш.\nХьалхо Къоман антитерроран комитето дIахьедира, Дагестанерчу Буйнакскан кIоштахь лерринчу операцехь гIаттамхой бу боху ши вахархо верах.\n2016-чу шарера 2021-чу шаре кхаччалц Къилбаседа Кавказехь тIемалой бара аьлла, 250 стаг вийна хиларх хаийтира Росгвардино. Иштта урхалло дIахьедира, бакъо йоцуш герзашца вовшахтоьхна тобанаш Iамош йолу 29 база а йохорах.\nЗазадоккху-баттахь ФСБ-н директора Бортников Александра дIахьедира, Къилбаседа Кавказехь "бандгIеранаш доккхачу декъанна хIаллакйина", аьлла.\nОьрсийчоьнан Iедалхоша Къилбаседа Кавказехь террорризм эшийна бохуш, дIахьедешшехь, регионехь кест-кеста кхийсарш хуьлу полисхошца, "хIокху-оцу" террорхойн организацешкахь дакъалоцуш хиллера бохуш, лоьцу нах.\nОцу гIуллакхашна бехкебечара дукха хьолахь дIахьедо, бух боцуш лоьцуш, Iазапаш хьоьгуьйту шайга бохуш.


Мултимедиа, Дечкен-бутт 30, 2019\nКхаари-де 30 Дечкен-бутт 2019\nКурхалча-полисхо/ Путинах гIенаш/ Хьабибна гIудатохар\nДин цхьаъ ду, амма гIиллакхаш цхьаьна ца догIу\nМисарарчу аль-Азхар университетан студент ву Нохчийчуьра вахархо Iийса (цIе хийцина ю). Цуьнца цхьаьна цигахь доьшуш бу Къилбаседа Кавказера кхин а иттаннаш студенташ. Шен юьхь а ца гойтуш, бакъйолу цIе а ца юьйцуш, интервью яла реза хилира Iийса "Кавказ.Реалиина".\nВийна Бельтоев/ Кадыровх цакхоьрург/ Бахархошна тоьхна гIуданаш\nСтрасбурго - бехк буьллу, Оьрсийчоьно - ахча тосу, бераш - байлахь дуьсу…\nТIаьххьарчу шина бетта чохь Европан кхело 30 дов листина 2000-2005-чу шерашкахь лечкъийначу а, доьза байинчу а нохчийн, гIалгIайн. Кху беттан 22-чу дийнахь сацамаш кхайкхина оцу девнех 20-ннан.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Коьртахь хIума лелош воцу боьрша стаг тоьшаллийна магош вац бохург муха ду?\nАссаламу Iалайкум ва рохьматуллахIи ва баракатухI! Уггаре хьалха массо а бусалба нах Iарафат денца даггара декъал барца доладан лаьара суна сайн хаттар. Дала декъала дойла вай массо а! Дала гIурбанаш къобала дойла вайн! Олхазар, сан хаттар дара хьоьга ишта: Коьртахь хIума лелош воцу боьрша стаг тоьшаллийна магош вац, - бохуш долу хIума шариIатехь бух болуш дуй?\nТоьшаллийна хIоттош волчу стагера тоьшалла къобал дархьама иза даккхий къинош леторах цIена хила везаш а ву, кегий къинош леточара ца соцуш хила везаш а ву, оьздангаллех воьхна хила везаш а вац. Доккха къа латош волчу стагах тешам бац, иза харц лен йиш ю, цо харц тоьшалла дан а тарлуш ду. Даим юх-юха шегара жима къа долуьйтуш верг а харц луьйр вац аьлла сацам бан йиш йолуш стаг вац. Оьздангаллех воьхна волчух а кхерам бу харц лерна а, харц тоьшалла дарна а. Оьзда волчу стага, нахана юкъахь оьздангалла лоруш долу хIума лардеш, цунах вохош долу хIума шегара ца долуьйтуш (иза хьарам дацахь а, къа лоруш дацахь а) – иштта волу стаг кхидолчу даккхийчу хIуманех а ларлуш хир ву, харц лер а, харц тоьшалла дар а боху даккхий къинош шегара довларх ларлуш хир ву иза.\nИза девзинчул тIаьхьа… Ткъа и тоьшалла къобал дарна биллам болу оьздангалла муха, хьан билгалйеш ю? ХIун ду оьздангаллех вохош долу хIума а, вохош доцу хIума а? Оцу хаттарна жоп луш, Iеламнаха иза адамашка а, мехкашка а, хенашка а хьаьжжина хуьлу аьлла. Цхьайолчу меттигашкахь цхьа хIума дика ца лоруш хила тарло, кхечу меттигашкахь и хIума вон ца хеташ хила а тарло. Цхьана меттехь цхьана Iеламстага цхьа хIума дар вон хеташ хила тарло, дешна воцучо и хIума дар вон ца хеташ хила а тарло. Иштта кхидIа а.\nЦигара схьа аьлла Iеламнаха, божарша коьртахь хIума лелош Iадат долчу меттигашкахь, коьртаIуьйра лелаш волчу борша стаг дика ца лоруш йолчу юкъараллашлахь, коьртахь хIума йоцуш иза нахана юкъаваьлча иза гIиллакхах воьхнарг лоруш волчу меттехь, иза оьздангаллех воьхна лоруш йолчу меттехь – ишттачу меттигашкахь коьртаIуьйра лелаш волчу стеган тоьшалла къобал дийр дац, хIунда аьлча иза оьздангаллех воьхна дела, ша вехачу меттера массо адамаша лелош долу гIиллакх цо дохийна дела, цара вон лоруш долу хIума цо лелош долу дела. Массо наха къобалдина, оьзда хIума ду аьлла тIелаьцна долу хIума Iаддитина стаг хуьлу иза, оьздангалла йохош долу хIума далийтина хуьлу цо шегара, цундела, иза оьздангаллех воьхна дела мегар дац олу Iеламнаха цуьнан тоьшалла къобал дан.\nАмма нагахь санна цхьана къома юкъахь, коьртахь хIума ца лелор оьздангаллех вохош хIума лоруш дацахь, иза ца лелор тоьшалла къобал ца дан бахьана дац.\n «Ал-мавсуIатул-фикъхIиййатул-кувайтиййахI», 37/34-36 ; Имам аш-ШатIибий, «Ал-мувафакъот», 2/489.


I дакъа. Оьздангалла а, дахарехь цо лело маьIна а — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nКъамел дIадолош, уггар хьалха билгалдаккха догIу «оьздангалла», «гIиллакх» бохучу дешнийн маьIна. Тхуна хетарехь, «оьздангалла» бохучу дешан маьIна шуьйра ду «гIиллакх» бохучу дешанчул. ГIиллакх — иза адамаша вовшашца лелочу юкъаметтигийн, гергарлонийн кепаш, куьцаш, дозанаш ду. Ткъа уьш «оьздангалла» бохучу кхетаман чулацаман цхьа дакъа ду. Цул сов, оьздангалла Далла ечу Iамалца, гонахарчу Iаламца, шен дегIаца, дагца, ойланца стаг цIена хилар а ду. Оьздангалла дуьххьалдIа хIора стеган леларехь, амалшкахь гучуяьлла ца Iаш, цуьнан сица, синкхетамца хила езаш а ю.\nМуха кхоллаелла оьздангалла? Оцу хаттарна тайп-тайпана жоьпаш ло тайп-тайпанчу Iилманчаша, шайн кхетаме а, шаьш беха юкъаралла кхиъна хиларе а хьаьжжина. Иттех шо хьалха йоьхначу советски империн Iилманчаша, къоман гIиллакхаш дуьйцуш, шайн къамел гуттар а дIадоладора: «Халкъо бIешерашкахь кхоьллина шен оьзда гIиллакхаш…», — олий. Кхечу кепара цара ала таро а яцара, хIунда аьлча, церан дуьнене болу хьежамаш кхоллабеллера, хIара дуьне а, Iалам а, адам а ша-шах кхолладелла я адамо кхоьллина, бохучу харц философин (материализман) буха тIехь.\nТкъа бакъдерг иштта ду. Дуьненан къаьмнийн ерриге а оьздангалла, церан дика гIиллакхаш Дала шен пайхамаршкахула лаьтта диссийна ду, шен динца цхьаьна. Ткъа и дин цхьаъ бен а дац — бусалба дин, ислам.\nУггар хьалха и дин Дала Адам-пайхамаре — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — делла. Дин — иза лаьтта тIехь адамашна муха даха деза Iамош, Дала лаьтта диссийна дахаран-Iеран дозанаш, ламасташ ду. Хан-хене яларца уьш диц а дой, адамаш Iесалле оьгуш хилла, шайгара керл-керла Iеса гIиллакхаш а кхуллуш. ТIаккха Шен дин юха а адамашна карладаккха, дIакхайкхо, Iамо Дала Шен элча воуьйтуш хилла дуьненчу. Царах тIаьххьарниг — Мухьаммад-пайхамар — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — элчанийн мухIар.\nИ лакхахь дийцинарг дерриге а тидаме эцча, кхеташ ду: «ГIиллакх ялсаманера схьадеъна», — боху дешнаш. Адамашна юккъехь лела оьзда гIиллакхаш Делера диссина бохург ду иза. Цхьаболчара и кица кхидIа а дахдо: «ГIиллакх ялсаманера схьадеъна а ду, ялсамане духадерза дезаш а ду, ша лелочу нахаца цхьаьна». Оцу дешнаша гойту: мел доккха маьIна гуш хилла нохчашна гIиллакх-оьздангаллехь.\nДелан Элчас — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — аьлла: «ГIиллакх — динан ах ду». Ткъа цхьана назманчас хьекъална а, гIиллакхна а юкъара зIе иштта йийцина:\nГIиллакх дитт ду, ткъа хьекъал — цу диттан стом,\nАмма кхечу кепара «хьекъал» хила а тарло адамехь — гIиллакх доцу хьекъал, оьзда доцу хьекъал, зуламе хьекъал. И тайпа хьекъал долчу стеган мах хадош, нохчаша олу: «Iилма-м шайтIанехь а ду». Цундела вайн къоман философехь хьекъалал а, говзаллел а, Iилманал а лакха хIоттош хилла оьздангалла.\nЦхьа гIалагIазкхи вийна Эвтархойн Ахьмада», —\n«Цхьана гIалагIазкхичо вийна Эвтархойн Ахьмад», —\nИ тайпа гIиллакхийн шатайпаналла муьлххачу къоман оьздангаллехь а карайо. Амма шайн дикчу гIиллакхашкахь дерриш а вовшех тера ду уьш. Кхечу кепара хуьлийла а дац. ХIунда аьлча, массо а дикчу гIиллакхийн бух — Дала шен пайхамаршкахула лаьтта биссийна хьехамаш бу. Амма хIора а къомо — шен дуьнене хьежаме, шен дахаран хьелашка, ша дехачу мехкан Iаламе хьаьжжина, — оцу хьехамашна тIе а доьгIна, шен-шен гIиллакхаш кхоьллина. Цхьадолчу къаьмнаша Делан хьехамашкахь болу и бехкамаш мелла а шайна лело аттачу кепехь тIеэцна, ткъа кхечу къаьмнаша, дегIан паргIато кхин тIе а йоьхкуш, шайна халонга бохуш тIеэцна уьш.\nМасала, бусалба дино боху адамашка шайн дегIана хьулам бе духарца. Боьршачу стеган хьулам бан беза меттиг (Iоврат) — иза цIонгера гоьле кхаччалц йолу меттиг ю. Иза къайлаяьккхичхьана, ламаз дан а магадо. Амма цхьа а нохчо хIуттур вац ишттачу духарца Iамал ян, я ишттачу духарца адамашна юккъе а вер вац, я шен доьзалехь а лелар вац (бакъду, хIинца-м нисвала а тарло цу тайпана шен доьзалехь паргIат леларг а, амма вай дуьйцург нохчийн Iадатехь хила дезарг ду).\nИштта, и гIиллакх дуьйцуш, вайн къоман иэсехь дисина цхьа дийцар ду. Говрахь вогIучу Исмайлин Дудина шен бераца дуьхьал йогIу цхьа жима зуда, и бер охьа а диллина, букъ а берзийна, дIахIоьттина. Говрара воьссина Дуда, оцу берана тIе а веъна, иза кIант вуйла а хиъна, цунна юххе совгIатна шен ворхIазза йолу тапча охьа а йиллина, «Дала беркате доьзалхо войла кхунах, Дала дукха вахавойла хIара», — аьлла, дIавахна. ТIаккха и гIиллакх хIоттийна стаг мила ву а хиъна, оцу жимчу кIентан дас Исмайлин Дудина совгIатна дин бигийтина. Иштта керла гергарло кхолладалийтина оцу хазчу гIиллакхо.\nВай далийначу масалша гойту халкъийн юкъара гIиллакхаш — дегIана хьулам бар, баккхий нах ларар — нохчаша мел чолхе даьхна шайна, мел даздина цара уьш, мел чIагIбина цара шайна и бехкамаш. Юкъаметтигийн, гIиллакхийн атталла а ца лоьхуш, мелхуо а уьш ма-хуьллу чIогIа, хала лелор — иза ю вайн къоман оьздангаллин башхаллех цхьаъ.\n— Ас, хьаша волу дела, гIиллакх лелош, вити хьо, кхузза хи тIе веъча а, хIумма а ца деш, кхин ма воьллахь. Кхин вагIахь, дийна дIагIур вац хьо.\nКнигаш тIехь ца Iамийна Iалам цара —\nПхенийн шеддаш долчу куьйгийн йовхо —\nНенан мIараш кIелахь дисна латта —\nЦхьана сарахь царна юккъера схьа а ваьлла, некъа йистехь садаIа охьахиъна цхьа воккха стаг. И шайна гича, совца а севцца, цунна тIебаьхкина важа некъахой. ТIаккха цара цуьнга дехна боху: «Воккха стаг, тхо хIинца кхин а дIадаха дезаш ду, ткъа хьо кхузахь вуьсу, хьуна дуьненчохь дуккха ган а гинера, хаза а хезнера — хьайна дахаро зеделлачух хьехамаш бехьа тхуна».\nСан некъ — Iуьйранна гIаьттинчу малхана дийнахь сарралц тIаьхьа эхар бен бац шуна.\nКъонахчалла шеца доцу гIиллакх — гIиллакх ца карий суна, иза — бахьана долуш а, доцуш а – нахана къежар хиллера.\nАдамийн догIмашца кхо дийнат ду шуна: цхьа жIаьла а, цхьа бежана а, цхьа вир а. ЖIаьла — и шун мотт бу шуна, и зIенашца дIадехкалаш; бежана — шун гай ду шуна, и шайн хьаьвди тIехь латтаделаш; вир — и эвхьазалла ю шуна, цуьнан логгехь хулура боьддучу агIор муш тасалаш.\nШен маршо ца оьшучу халкъан къонахий даима а декъаза хир бу шуна…»\nПросмотров 39 171\nменталитет на чеченском языке оьздангалла правила поведения этика\nБаркалла х1ара сайт йиначунна!!


Шотланди - Профессор Блаьк Су, Данди университетера Анатомин а, Адам Довзаран а Центран директор, 1999\nДанди Университетера Адаман анатомин а, идентификаци яран а центран директор а, кхелан антрополог а йолчу профессоран Блаьк Сун лаккхара хаарша коьрта меттиг дIалаьцна, цхьа-моггIа гIарадевлла зуламаш толлуш. 1999-чу шарахь цо куьйгалла дира, Британино Косовехь байина нах дIабоьхкина даккхий кешнаш ахка хьажийначу кхелан тобанна. 2001-чу шарахь Блаьк Сус кхоьллина Британера адаман идентификаци яран ассоциаци. Оццу шарахь цунна Британин империн орденан кавалер цIе елла, цо Косовехь бина болх къобалбеш. Блаьк Сун Маршо радиоца хилла къамел, тIемашкахь байинчу, бевзаш боцчу нехан кешнаш дастарх лаьцна ду.\nНохчийчохь, шина тIамехь дIадоьхкина итт эзарне кхоччуш декъий ду, хIинца а ахка долонза. Схьагарехь, Нохчийчохь шолгIа тIом а болийна, и бахьана хIоттийна урхалле веана Путин Владимир Оьрсийчоьнан Iедалехь мел ву, даста долор долчух тера а дац уьш.\nЭзарнаш доьзалш бу Нохчийчохь шайн доьза байна гергарнаш лоьхуш. Уьш ша-берриш бацахь а, царах цхьа дакъа, цу кешанкашхь карон тарлора. Доьзалхочух дерг ца хааро бIарзбинчу нехан дегнашка, шайн стеган дакъа мукъа а карийча, цхьа синтем босса тарлора, иза ишта тарлуш делахь. Оцу хьокъехь Маршо радионо къамел дира Косовехь болх бинчу профессоре Блаьк Суга. Юьхьанцара тхан къамел доладелира, профессоро-антрополога, Британерчу тобанца Косова яхарна тIера.\nБлаьк Су: 1999-чу шарахь дара иза, Серби, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацина хеттачул а хьалха юхахьа яьлча. Цу организацин кхелан тобанаш Боснехь дукха жигара болх беш яра хIетахь. Югославехула кхоьллинчу Трибуналан прокурор хиллачу Арбор Луизас аьллера "вайна кхелан тобанаш оьшу,\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн Организцин декъашхойн-пачхьалкхашкара Косово а яхана, тоьшаллаш дайъале, уьш катоьххина гулдан". ХIунда аьлча, кхерам бара, Косовера бевдда мухIажарш сихха юха а бирзина, кхело шен ладегIаршкахь лелон тарло тоьшаллаш дайарна. Сиха бина кхайкхам бара иза. Британин Арахьарчу ГIуллакхийн министралло вовшахтуьйхира Цхьанатоьхначу Паччахьаллин кхелан тоба.\nСуна хетарехь Стигалкъекъа бутт я Мангал-бутт бара иза 1999-чу шеран. Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин инарла прокурор тIехьожучу Къоман Офисо, эр вай, тIеийцира тхо. Тхан болх, пачхьалкхана чоьхьа а девлла, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин талламан тобано урхалла а деш, бехк буьллур боллучу агIонна къахьегар бара. Официала кепара бехк буьллур болу агIо хьалхаяьккхина яра Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацино.\nКосово - Профессор Блаьк Су, 1999\nДуккха нах дIабоьхкина меттигаш яра, зуламан меттигаш, тоьшаллаш, тешаш а болуш бара.\nМасала, цхьана тешо тIе а веана алара "суна виъ стаг вуьйш гира, тIе герзаш а диттина. Уьш хIоккхузахь, хIокху Iуьрга боьхкина", аьлла. Цу гIуллакхо, цунах цу зуламан теш во. ТIаккха Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацино олу, и гIуллакх, бехк буьллучу агIоно караоьцу. "Царна хIара а, хIара а гина. Иза Дуьненаюкъарчу Криминалан Кхеле даккха дезаш долу ондда тIеман зулам ду."\nЙозуш йоцчу кхелан тобано талламаш дIахьо, цу тешо аьллачунна тоьшаллаш лохуш я иза бакъдуйла къастош."\nТоьшаллаш кара а дина, юха Дуьненаюкъарчу Криминалан кхеле дIаделлера.\n1999-чу шарахь Косово а дахана, шина шарахь белхаш бира оха.\n2002-чу шарахь Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин а, тхан Архьарчу ГIуллакхийн министраллин а тIеддилларца тхо Косово юхадаьхкхича, цигахь мелла а гIуманитаран аспект яра. ХIунда аьлча, Дуьненаюкъарчу Криминалан кхело сацам бинера шайн тоъалла онда тоьшаллаш ду, жоьпаллехь верг кхеле а озош, цигахь дина зуламаш талла. ХIинца царна оьшург, тIепаза байна лоруш берш билгалбахар а, уьш лоьхучу доьзалшна дIабохка дIабалар а дара.\nМаршо радио: Цхьаммо а новкъарло еш хаалорий шуна? Шун болх дIа ца бахийта лелош хIума-м ца тусаделира шуна Косовехь?\nБлаьк Су: ХIа-хIа, ца тусаделира. Иза боккъалла а, наха чу шайн са а диллина беш болх бара. Боккъалла а нийсо езаш. Арахьарчу гIуллакхийн министралла Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацино ма-боххура болх беш яра. Косовехь бехаш а, тIамах бевддачара юхабаьхкинарш а, массо тайпа гIо деш бара. Цу тIамехь байинчу Косовера албанхошца болх бина ца Iара оха. Цигахь беллачу сербийн декъеш а теллира оха. бьЦу тIамехь нис а белла, гIаттамхой боцчий декъий дара оха теллинарш. Милицехь а, формалан кепарчу ницкъашкахь а, эр вай, болх беш хилла нах бара уьш. Амма, бехк боцуш, байина бара. Цхьа а тайпа, цхьаннен агIо лаьцна, вукхарна дуьхьала болх бо бохург, аьттехьа дацара. Суна хеттарг, со нийсо меттахIоттош ю бохург дара.\nКхеташ ма-хиллара, политикан чолхенаш яра дера цигахь. Уьш гуттар а хир ю, хIунда аьлча, дуьненаюкъарчу тIегIанехь бина болх бара иза.\nАмма цигахь болх бинчу, декъий охкуш, толлуш хиллачу тобанашца генахь латтийра иза. Политика - политикашна а, адвокаташна а йитинера.\nХIоранна а нийсо меттахIотточехь даггара болх бан лаара.\nСуна хетарехь, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин Дуьненаюкъара Криминалан Кхело Косовехь, Боснехь а, Балканашкара кхечу меттигашкахь а динарг, цигахь дина зуламаш кIорггера талла а теллина, кхин ца хилийта Iалашо йолуш дара. Нюрнбергера кхелана тIаьхьа вайна оцу кепара кхелаш гина яцара. Боккъалла а нийсо меттахIоттон дина дара иза коьртачу декъана. Цхьаммо а бохург хьалха а ца доккхуш, тIаьхьа а ца доккхуш. Суна иза вуно-вуно маьIна долуш зеделларг дара. ХIунда аьлча суна хетара, цхьаннена а агIо ца лоцуш, со еккъачу факташца болх беш ю, аьлла.\nМаршо радио: Шу Косована чудахар а, цигахь белхаш бакъо ялар а муха хилла дара? Хьенан болх бара иза?\nБлаьк Су: Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин пачхьалкхаша-декъашхоша боккъалла а къахьийгира Косовера хьолехула резолюци тIеэцийта гIерташ. Милошевич Слободан шен ма-хуьллу хьаьжира и хIума кхелехь ца айъийта. Амма НАТОно сацам бира, ша цу гIуллакхана юкъагIорта еза, аьлла. Цхьа мур беара цигахь НАТОно бомбанаш етташ. Цунах бахьана а хилла, Серби юхаелира. Серби юхаяларо кхелан тобанаш махкал чоьхьа йолуьйтуш аьтто баьккхира. Амма и цхьа а хIума хир дацара, цу махкахь лелочу къизаллех лаьцна дуьйцуш ца хиллехьара а, адамийн бакъонашкахьа къуьйсучара иза дижа дитинехьара а. Гучудаьллера, гIаттамхой ца хилла нах, деккъа, цхьана къомаха хилар бахьана, байина буйла.\nМаршо радио: Хила ма-деззара декъий ахка оьшург хIун ду?\nБлаьк Су: Дакъа схьа хIунда доккхуш ду бохучуьнца доьзна ду иза. Гуманитаран бахьанца схьадоккхуш делахь, атта ду ала мегар долу хIума ду иза. Амма ша процесс атта яц. Дакъа схьа а охкий, иза хьенан хилла а къастадой, шен доьзало дIало, валаран бахьана къаста ца деш, кхелан таллам а боцуш.\nАмма и стаг валарна хьо цхьаъ жоьпе озон воллуш велахь, хьуна формалан процесс оьшур тоьшаллаш метта а хIиттош. ХIунда аьлча, стаг вер, адамаллина дуьхьала динчу зуламашца доьзна хила тарло. Дуьненаюкъара ТIеман зуламаш лара а тарло. Оцу хьолехь ахьа кхечу кепара болх бо, хьан кхин адамаш хир ду болх беш.\nДуьненаюкъара Зуламийн Трибунале кхочуш долу зуламаш динехь, цунна цхьаъ жоьпе озон везар ву. ТIаккха Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацино кхелан тобанаш вовшахтухур ю. Кхелан тобанашна цхьа моггIа билламаш хир бу.\nИ ша йолу процесс, зуламан тоьшаллаш вовшатохар а, баларан бахьанаш гулдар а, и нах муьлаш хилла къастор а хир ду. Нагахьб санна тоьшаллаш тешо "хIара стаг герз тоьхна вийна вара" алахь, вайна хIун оьшур ду? Паталогистан тоьшалла. Цо тIечIагIдийр ду, герзаца йинчу чевно и стаг вийна хилар. Цул тIаьхьа вай къастон деза и стаг бер дара я, бехк боцу зуда яра. Иза тIеман зулам ду, тIамехь валар дац. Цундела зулам къастор а, стаг мила хилла къастор а цундела маьIне ду.\nМаршо радио: Вевзаш воцчу стеган дакъа довзаран процесс муха хуьлу? ХIун оьшу цу гIуллакхана? Мел хан а, харжаш а еза цу гIуллакхана?\nБлаьк Су: Цхьаъ мила къастон хьожуш велахь, информацин ши агIо оьшу хьуна. Стаг дийна волчу хенахь цунах хилларг хаа деза. ШолгIа, веллачу стагца и информаци юста хаа деза. Вай тобанаш хьовсон еза (нах байначу) доьзалшна тIе. Доьзало ала тарло "сан кIант вайна ву. сан кIант оцуьнца, хIокуьнца воьзна вара." Стаг валале хилларг къастон араяьллачу тобано и информаци вовшахтухур. Суьрташ ду цу стеган? Цергийн лоьрера йозанаш дуй? Цхьанхьа а пIелгийн томагIнаш дуй? И стаг хIинца а дийна хилар тардалар къастон Iалашонца, генийн тIегIанехь адаман билгало схьаэца йиш ю цуьнан доьзалера?\nСтаг валале йолу информаци гулъеллачул тIаьхьа, дакъа кешнашкара схьадосту тоба еза вайна. Кхелан кепехь кега-мерза хIуманаш схьагулдан деза цара, дакъа охкучу хенахь а, схьадаьккхина даьллачул тIаьхьа а. Зуламца доьзна муьлхха а тоьшалла маьIне ду, стаг мила къастор санна. Цул тIаьхьа и дакъа лабораторе хьажадо, стаг веллачул тIаьхьа дерг къастош болчу говзанчийн кара. Оцу кепара, беллачул тIаьхьа нехан декъешца болх беш йолу тоба еза вайна. Цунна юкъабогIу атрополагаш - валаран чевнаш билгалъйоху цо. Ортодонт хуьлу - цергашца йолу информаци къастош. Кхелан биологин говзанча хуьлу - пIелгийн томмагIнашка хьожуш я генийн тIегIанехь стаг вовзаран билгалонаш оьцуш.\nИ бохург, и билгалонаш оьцуш лаборатори хила еза бохург царца болх бан. Стаг валале а, веллачул тIаьхьа а хьокъехь мел гулъйина йолу информаци, стагах йисина даьIаьхкаш шен гергарчаьрга дIалучу тобано ло. Оцу тобанца цхьанакхеташ волу стаг векал вина хила везаш ву, стаг вовзар къобалдан. И кхелахо хила тарло. Муьлхха а, стаг вовзар къобалдан йиш йолу стаг хила веза иза. Цара олу, "вайначу стагах лаьцна и валале йолу инфомраци хIара ю. ХIара, иза веллачул тIаьхьа йолу информаци ю. Суна хетарехь, хIокху информацино лучу тоьшаллаша, и стаг дIахеца таро ло тхуна."\nТIаккха репатриацин тобано - доьзалшца болх бечу тобано - дIадолла дIало и дакъа. ЧIогIа чолхе процесс ю иза.\nДеккъа, стаг вовзар хилла Iаш иза дацахь, кхелан тоьшаллаш гулдар делахь, юьззина юристийн тоба а, талламхойн тоба а хуьлу. Атта гIуллакх дац иза. Шортта агIонаш йолу гIуллакх ду. Нагахь санна, цхьаммо а шеконе дуьллур доцчу кепара, хила ма-деззара, иза дахь, тоьшаллаш меттахIиттадахь, цо шортта хан йойу, кхеташ ма-хиллара, деза хIума а ду иза.\nМаршо радио: Шина тIамехь дIадоьхкина, хьенан бу ца хуучу нехан декъий ду Нохчийчохь. Хьалхарчу тIамехь дуьйна лаьтташ Iохкучеран хIинца ткъа шо гергга ду. Къастон хала долчу хьоле дала маса шо оьшу адам дакъана?\nБлаьк Су: Иза боккъалла дика хаттар ду. ХIунда аьлча, кхузахь цхьа а доза дац. Масала, стаг велла кIезиг хан мел ели а, иза мила хилла къастон мелла а атта ду. Дакъа дахкадалар - стаг мила хилла къасторан мостагIа ву. Нагахь санна вайна 10, 20 шо даьлча дакъа карийча, цхьацца хIуманаш ду вайна пайдехь хир доцу. Масала, цуьнан юьхь гур яц вайна, иза лохучуьнах тера вуйла къасталур дац. Иштта, пIелгийн томмагIнаш карор дац, дакъа дахкаделлачул тIаьхьа.\nИнтерполо диъ хIума ду юьхьанца къасторна билгалдаьккхина. ПIелгийн томмагIнаш, цергийн кеп. Вайначу стеган цергех лаьцна информаци елахь, мел дукха хан яьлча а, стаг мила ву къастало. Тайландехь цунами хиллачул тIаьхьа байначу нехан декъий къастор, дукха хьолахь, церан цергийн информацица доьзна дара. Генийн тIеганера адаман билгалнаш а дуккха-дуккха хенахь лаьтта. Гергарчара уьш лахь, схьааьхкинчу нехан декъий довзар аттачу дер ду.\nБелградехь кхин цхьа лаборатори а яра оха Косовехь болх бечу хенахь. Боккъал а дика эксперташ хилира царах, генийн тIегIанехь адаман билгалонех сурт хIотторехь.\nКосово - Профессор Блаьк Су, Британино Косовера кешнаш даста хьажийначу кхелан тобанца, 1999\nВажа, Интерполо къобалдеш долу кхин цхьа хIума ду, дегIах йолчу импланташца стаг вовзар. Дархочунна санна, лоьмар хIоттайо цунна. Цкъа-цкъа цергашца бинчу балхахь а хуьлу иза. Иштта, ехха хан яьллачул тIаьхьа а, стаг вовза гIаьххьачул хIума хуьлу. Оццу хенахь, хан мел йолу а, стаг валаран тоьшаллаш къайладовлу. Хан, стаг вовзаран уггар йоккха мостагIа ю. Доза а доцуш хан дIатетта йиш яц. Стаг ца вевзачу хьоле валлал, хан дIа тилийта йиш яц.\nМаршо радио: Со нийса кхеттехь, стаг муха вийна бохург къастон хала хир ду-кх? Я, тIехь къизаллаш а лелийна вийна хиларан тоьшаллаш а довр ду-кх?\nБлаьк Су: Дера ду. Уьш байинчеран и нах байа хIун бахьана хилла къасторца доьзна ду. Нагахь, чевнаш герзаца йина елахь, уьрсаца йина чов елахь, тIера жижиг дIадаьлла делахь а, чевнийн лараш юьсу. Дукха адам дIадоьллинчу кешнашкахь, масала Боснехь, куьйгаш тIехьа дихкинарш а бара цигахь. Я бIаьргаш бихкина бара. Хила ма-деззара кешнаш охкуш велахь, тоьшаллаш карон хууш веза - когаш бихкина буй, куьйгаш дихкина дуй, бIаьргаш бихкина хиллий.\nНагахь снна юх-юха а тIехь бина хилла дакъа карадахь, цуьнан цхьацца даьIахкаш кегйина карон тарло. Масала, пIендарш. Иза а тоьшалла ду. Нагахь санна меженаш чура яьхна, я тоькаца ницкъ бина чевнаш, йоцачу хенахь билгалонаш дIайовлу.\nМаршо радио: Дакъа цхьана меттера схьа а дьккхина, кхечу метте дехьадьккхича хIун хуьлу?\nБлаьк Су: Суна хетарехь, ахьа бохург, дуьххьара дакъа дIадоьллина хиллачу меттера иза дехьадаккхар ду. Иза башха доккха хIума ца хила мега. Амма чолхенаш йолало, стаг вен а вийна, эццахь, дуккха а нехан декъешца цхьана дIа а воьллина, цул тIехьа цуьнан дакъа дехьадаьккхича. ХIунда аьлча, хьалха дIавоьллина хилла меттиг дика гуш ю. Зулам дина хиллий а гуш ду. Амма дакъа цхьанхьа дIадьхьча, иза къайладаккхало.\nМасала, Косовехь оха болх бинчу меттехь цхьа кешнаш дара бIеннаш нах дIабоьхкина.\nМасех баттахь булдозеро ахка а долийна, декъий хьаладаьхначул тIаьхьа, кхечу меттиге дIадаьхьира. Уьш кега а делла, йоккха чалх хилира цунах. Тоьшаллаш дов уггар хьалха. Цул сов, кегаелла даьIахкаш вовшахтоха ха деза. Цо хаза нехан санна чолхе баьккхира тхан болх. Гергарчарна декъий дIадалар а чолхе долу. Декъий довзаран процессехь халонаш кхуллу цо. Хан алсам езарал совнаха, харжаш а алсам йовлу. Тхуна бан чIогIа чолхе баккхарал совнаха, ца балучу тIе болу и болх.\nМаршо радио: Соьлж-гIалахь гIишлошъяран белхаш беш юкъ-кара декъий дIадоьхкина меттиг карайо белхалошна. ХIун дан деза цу белхахоша шайна адамийн даьIахкаш карийча? Низамаша хIун боху оцу хьокъехь?\nБлаьк Су: Стеган даьIахкаш карийча дан дезачуьнца доьзна низамаш пачхьалкхашка хьаьжжина ду. ХIора пачхьалкхан шен низам ду, дан дезарг хьоьхуш. Британехь хуьлчух лаьцна алалур ду соьга. Амма Нохчийчохь чIогIа къаьсташ хир ду иза. Нагахь санна Британехь адаман даьIахкаш карийча, гIишлош яран белхаш соцу. Массо хIума саца дезаш ду. Iедалийн цIарах болчу талламо къастадо уьш хIинцца дIавоьллинчу стеган даьIахкаш ю - тIаккха кхелан талламхой кхойкху цига, я, археологин талламаш бо. Нагахь утш археолгин талламаш белахь, археологаш а, гIишлош еш берш а кхин дIан дезарг дийца цхьаьнакхета. Билгалъйоккху, балхана хьашт хир йолу хан.\nУггар вуочу хьолехь хиндерг ду, цхьаммо Iьург доккхий, даьIахкаш схьа а оьций, цхьана бота чу юхку. Телефон тухий, уьш дIаяхьа цхьаъ кхойкху. Ишта уьш схьаэцча, даьIахкаш муьлхачу хьолехь карийна бохург дайна ду. Юьхьанцара дакъа муха дIадоьллина хилла, мел кIорга дара каш, я цхьанхьа и стаг вен а вийна, дакъа лаьттах доьллинера - и хIума вайна къастон хала ду, я цкъа къаста а лур дац. И даьIахкаш я тоьшаллаш меттах мосузза доху, цунах лаьцна информаци йов.\nЦхьана меттера схьа а даьккхина, дакъа кхечу метте дехьадаьккхича, иза дIадоьллина хилла меттиг йов. Иза цига муха кхаьчнера, хьан дIадоьллинера - тоьшаллаш дов. Кхелехь оцу тоьшаллийн цхьа а мах хир бц. ХIунда аьлча, хIокху декъан, масала, герзо йина чов ю аьлча, иза кхечу декъешца кегийна хир ду, кхелехь чIагI далур дац. Цундела, дакъа меттах мосузза доккху, тоьшаллашца йолу уьйр хадайо боккъалла а хиллачуьнца.\nМаршо радио: Аша Косовехь болх бечу хенахь шун ярий декъий довзаран-къасторан лаборатори?\nБлаьк Су: Косовехь тхан хIур яра аьлча, тхан тобанаш яра (гергарнаш тIепаза байначеран) доьзалшкара тоьшалла гулдан араевлла. Декъий охкуш долу тобанаш а яра тхан. Баларийн бахьанаш а, стаг мила къастош а хилла тобанаш а яра.\nКосово - Профессор Блаьк Су, Британера Косово хьажийначу кхелан тобанца, 1999\nГенийн тIегIанехь стаг вовзаран билгалонашна хьашт йолу лаборатори яра тхан. Кхин цхьа тоба яра, дакъа хьенан хилла къастийначул тIаьхьа, иза долчу дIадаларх жоп луш йолу. Косовехь хилларг ТIеман Зуламаш Къастор хилла дера, процессан хьашт мел долу хIума дара тхоьгахь - тоьшаллаш гучудахаран а, тешийн, экспертийн ойланаш нийсса прокуратуре дIахьовсон аьтто луш долу. Цундела, массо агIора дакъа лоцуш йолу, юьззина тоба яра иза.\nМаршо радио: Мел ахча оьшу оцу кепара леррина лаборатори ян?\nБлаьк Су: Миллионаш, къамел а доцуш, миллионаш. Бан безачу белхан бараме хьаьжжина ду иза. Масех хIума кхочушдеш йолу тоба оьшу цигахь. Косовохь долчу кешнашкахь дIабоьхкинарш бIеннаш, эзарнаш нах бара. Охкуш белхаш бен нах беза. Цунах кIезиг харж хуьлу.\nХаржаш а, юьхьарлаьцначуьнга хьаьжжина хуьлу. Нагахь санна и талламаш Криминалан Кхеле доккхур долуш делахь, процессан юьххьера иза чекхяллалц, миллионаш оьшу.\nНагахь, оцу кешнаш ахкаран гуманитаран маьIна делахь - стаг вовзар, "хIара сан кIант ву, суна хIара дIаволла лаьа алахь, цхьаъ ду. Цу юкъа кхелан процесс ца озаяхь, и процесс дуккха а, дуккха а йораха ю. Цигахь а-м оьшу миллионаш. ХIунда аьлча, тайп-тайпана тобанаш оьшу кешнаш ахка а, нах валале хьалха хилларг, баларан бахьанаш къастон а. Кхелана оьшу тоьшаллаш къаста ца дахь а, йоккха чалх ю иза.\nНагахь и болх мехаза бен тоба хилахь, цо а мах лахбийр бу. Амма генийн тIегIанехь стаг вовзаран билгалонаш къасторна харжаш ян еза. Гуттар а некъ карон тарло харжаш лахъян. Сайга хаьттича, аса эр дара, хьажа, хьайна хIун жамI деза и массо болх бина баьлча. Нагахь, зулам динарг жоьпе озон лаахь, гуманитаран маьIнехь кешнаш ахка долон ца деза. ХIунда аьлча, цу маьIнехь бинчу белхашца карийна тоьшалла кхелехь атта керстадалур ду. Цундела чIогIа маьIне хьо цу жамIашца стенга кхача гIерта.\nЕрза ца туьгу доьзалийн чевнашна дарба дан Iалашо елахь, тIаакха йорахчу процессаца охку кешнаш. Амма кийча хила, оцу маьIнехь кешнаш ахка волавелча а, цо иза хуьйцург хиларна. ТIаккха и тоьшаллаш гулдечу хенахь, кхело хьесапе оьцун долчу тоьшаллийн бух онда хилийта хьажа веза, цхьаъ вукхуьнца дозуш, иза нийса хилийта.\nХIунда аьлча, юристийн тобанийн Iалашо ю и тоьшаллашкахь йолу галморзахаллаший гучуяхар. ХIунда аьлча, кхелана мегар доцуш хир ду и тоьшаллаш.\nМаршо радио: Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин муьлхачу урхалло кховдийна яра кешнаш дастарца а, цу чохь беллачу нехан балар муха хилла а къасторца а йоьзна ойла? Я леррина Балканашна кхоьллина хьал дара иза?\nБлаьк Су: Иза муха къастор ду бохучуьнца доьзна ду иза. Иза тIеман зуламаш таллам хилахь, иза боккъалла а Дуьненаюкъарчу Криминалан Трибуналан инарла прокурорехь ду. Инарла прокуроро эр ду, тхо тешна ду, "хIоккхузахь тIеман зуламаш дина хиларх." ТIаккха Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацино шен тIелоцур ду талламаш бар. Цу талламна гIортор ян тоьшаллаш лохур ду цара. Цара хIун дийр ду тIаккха? Талламхойн тобанаш хьажор ю, зуламаш хиллачехь болчу тешашца къамелаш дан. Цара талламхо хьажон тарло, "цхьанаметта дукха адамаш дIадоьхкина кешнаш ду" боху цу наха, хьажа цигахь хIун-мила ду. Уьш бакъбуй хьажа, тоьшаллаш лаха, аьлла. Хьалхара талламаш бийр бу цара. Нагахь санна, царна иза бакъдеш долу тоьшаллаш карадахь, дуьненаюкъара таллам бар долор ду цара. Оццул бахьанашца, цара дуьненаюкъара талламхойн тоба юкъатохуьйтур ю.\nБлаьк Су - кхелан тобанаша Косовехь бинчу балхах лаьцна интервью


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Со марехь йолу 4 шо ду, доьзалхо вац сан, лоьраш могаш ю олу...\nАссаламу Iалайкум! Са девашас зуда ялийна, иза ялийна-м 8-9 шо-а ду, эц зудчо бозбуанчалла лелдина, тхуна наха дуьйцу шайн из цхьацца джинашца болчу нахана тIе яхана гина бохуш, тхан дас сан нана дIаяхийтана и керта еанчу хенахь дуьйна. Цул тIаьхьа ялийнаг а дIаяхийтана. Тхан да дакъаз воккхур ву ша бохуш хIумниш дуьйцур цо, тIаьхье ца хилийта хьожур ю ша бохуш. Со йоцург кхин доьзал бац тхан де. 9-зза марехь хилла ю иза, тхан дена войзаш ву цуьнан хилла волу 7-гIа цIийнада. Цо дийцана тхан дега иза 9-зза марехь хилла аьлла, тхойга ша 2-зза бен ца хилла марехь аьллера цо. Тха девашига аьллера тхан дас, иза дуккху маренаш дина ю, хIора маренгара цхьацца во бахьнац цIа йиъна бохуш. Иза тхан девашас эц ше зудчуьнга дийцана, цул тIаьхьа ша тхан дас гучу хIунда яьккхана бохуш тхан да ца веза цунна. Ша хьоьгаъ яла йойтар ю хьун 9 зуда бохуш, хьа йоIе дойтар ду хьуна 9 маре бохуш яра иза. Тхан деваша доьхьул ваьлла тхан дена, тхан да бIаьрга ган ца лаьа шена олу цо, цера чохь суна сайн суьрташ карийнера, коьрта гондахь цхьа ягайна кружок йина, ши бIаьрг дIаа баьккхина, коьрта техулахь крест долуш. Цул тIаьхьа со маре яхара. Со марехь йолу 4 шо ду, доьзалхо вац сан, лоьраш могаш ю олу, и тхан девеши зуда-м яц-те оцунна бехке? Хьай аьтто балахь цхьацца доIанаш даздахьара ахь.\nИнна́ лилла́хIи ва инна́ илайхIи ро́жиIу́н! Шун хьал ахь ма-дуьйццу делахь, баккъалла ма-доккха хIума ду иза. ХIара хьан яздар мосазза доьшу, цхьана агIор шух къахете, вукху агIор иштта адам муха хир ду олий цецволий, ша-йолу ойла а, дог а духу.\nШуна юкъахь хилларг а, лелларг а хьуна хьайна а дика хуур ду, нийса динарг а, ца динарг а. Цундела, кхидIа йолчу ханна хьуна мелла а чIогIа оьшург дийца хьовсур ду вай, Делан пурбанца.\nЛераме йиша! Хьан доьзалхо ца хилар оцу зудчо цхьа бозбунчалла лелор бахьана долуш хила мега, лоьраша массо хIума дика ду бохуш хилча. Делахь а, тайп-тайпана меттигашкахь лоьраш хьовсийта беза аш юха а, хьайна а, хьайн хIусамдена а таллам байта беза.\nТIаккха, лелийнарг бозбунчалла делахь, цунна аш массара лелийча дика хир долу дарба иштта ду:\n1. - Рукъйат  деша деза ахь айхьа хьайна, хIора дийнахь кхозза, йа кхозза ца дешалахь цкъа мукъане. Айхьа иза дешарал совнаха, кхечуьнга иза хьайна дешийтар а дика ду. Хьуна и доьшур верг йа доьшур ерг Делах кхоьруш адам хилча пайда чIогIох хир бу. Кхин а, айхьа хьайна иза дешарал сов, кхечо хьуна иза дешарал сов, ладогIа а мегаш ду цуьнга. И кхоэ хIума аьтту ма-ббу цхьаьне лелош кхин а дика ду. ЛадогIа рукъйат карор ду хьуна хIокху агIона тIехь.\n- ХIора Iуьйранна «Ас-Со́ффа́т» олу Къуръанан сурат деша деза, йа цуьнга ладогIа деза.\n- ДIавуьжчу хенахь «Ал-МаIа́ридж» олу Къуръанан сурат деша деза, йа цуьнга ладогIа деза.\n- Iаьржа тминан даьттана тIехь доьшур ду и рукъйат, тIаккха и даьтта ша дIавижале шен накхана тIе а, хьаж тIе а, букъан-тIехка (позвоночник) тIе а хьокхур ду, мелча а дика хир ду жим-жима.\n- Иштта и рукъйат доьшур ду зайтдаьттина (оливковое масло) тIехь, тIаккха иза а шен дегIа тIе а хьокхур ду, мала а мер ду.\n- Кхин а иштта и хIума дийр ду мозца а: цу тIе и рукъйат а дешна, тIаккха хIора дийнахь мецчу чоьна тIе цхьацца Iайг кхоллуш и моз дуур ду.\n- Кхин а и рукъйат доьшур ду цIенчу хи тIе, цхьана дийнахь шена мала а, лийча а тоьар долччул. ТIаккха и хи мер а ду, цуьнца луьйчур а ву. Аьтту хилахь, и хи замзам хи хилча дика ду, йа цIенчу догIанан хи хилча дика ду. Оцу хи чу «сидр» (лотос) олуш долчу диттан ворхI гIа ата а аьтта чутесча а дика пайда хир бу, Дала мукъа лахь.\n2. Iуьйранна-суьйранна деш долу азка́раш а, хIора ламазал тIаьхьа доьшуш долу азка́раш а, дIавижале доьшуш дерг а, чуволуш-араволуш олуш дерг а, иштта кхидолу хIора дийнахь оьшуш долу азкараш деша деза, уьш лардан деза. И азкараш дешар а, уьш лардар а муьлхха а цамгарна дарба хуьлуьйтуш долу чIогIа доккха бахьана ду. Ткъа и азкараш хьуна хIокху сайта тIехь карор ду шортта. ТIаккха, «Бусалба стеган гIап» цIе йолу жайна хила деза хьан, даим доьшуш.\n3. Даим Деле хьаста луш, даим Цуьнга доIа деш хила еза хьо, хьайца цамгар елахь иза дIаяккхар доьхуш, хьайна дика, беркате доьзалхо валар а доьхуш. ДоIийна жоп далийтархьама, цунна жоп лун бахьанаш лело деза, сагIа далар санна, йа муьлхха а цхьа дика Iамал йар санна, дика хан харжар санна, иштта кхидIа а. И бахьанаш а, хенаш а юьйцу «Уггар деза доIанаш» (Къуръан тIера а, Суннатер а доIанаш) цIе йолчу жимчу жайни тIехь. И жайна хIокху сайта тIехь а ду хьуна, кехат-зорба тоьхна а ду хьуна.\n4. Дала хьайна тIедожийна долу парзаш кхочуш деш хила еза хьо: ламаз шен-шен хенахь дар, лело ма-дезза бусалба духар лелор, марха кхабар, и.кх.дI. АллахIа хьарам динчух а ларйала еза, хьайн ницкъ ма-кхоччу. Хьайн чохь лоькхуш эшарш елахь, церан меттан АллахIан сийлахь Дош – Къуръан – хилийта деза даим хезаш дерг, ладугIуш дерг. Делах кхерар а, эхартан ойла алсам йар а хила деза хьоьца даим.\n5. Массо хIума «бисмиллайца» дар а, долор а лардан деза. Вочу нехах а, бозчбуанчанех а, хьагI йолчу нехах а Деле хьой ларйар деха деза, даим АллахIаца церах ларлуш хила еза хьо.\n6. Хьайца хьагI лелочуьнца собаре хила еза хьо, цуьнца девнаш даха ца оьшу, йа къийсаяла а ца оьшу. Хьо цуьнца собаре хилар – цул дика хIума дац хьо цунна тIехь толаме хуьлуьйтур йолуш. Хьайга далахь, цунна дика дан хьажа мегар ду хьо, иза хьайн ийман лакхара хилар гойтуш хIума ду. Шена вон динчунна дика дар – бакъболчу бусалба нехан гIиллакх ду, хьаьнг-хьаьнга а лелалуш хIума а дац, АллахIа шайна дика динчаьрга бен.\n7. Хьайца хьагI лелош, хьайца вон волчунах лаьцна ойланаш ма йе, и адам хьайн дагчохь ма латтаде.\n8. Даим АллахIана тIе болх буьллуш хила еза. Хьайн гIулкх дерриге Цуьнан кера дIадала деза, болх даим Цуьнга дIабала беза, Иза воцучуьнца сатийсар хилийта ца деза.\n9. Хьайн къиношна бакъдолу тоба дан деза ахь, даим Деле йоьрзуш хила еза хьо, Цуьнга гечдар доьхуш хила еза.\n10. Хьайн аьтту ма-ббу дика хIуманаш дан деза, дика Iамалш йан еза, нахаца дика хила хьажа еза, нахана пайда хуьлу хIума лело хьажа еза. Цу юкъахь уггар доккха хIума хила тарлуш ду хьуна сагIа далар. СагIа далар – тIебогIу бала бухатохаран бахьана ду, доIа дар санна.\nТIаккха, и дерриге хIума хьан дас а, нанас а, хьан хIусамдас а лелийча дика ду, хIунда аьлча бозбунчалла лелийна делахь, иза шух массерах хьакхалуш хила а тарлуш ду.\nДала гIо дойла хьуна, Дала дарба лойла.\n Ар-РукъйахI – Къуръан тIера билгал даьхна айаташ а, суннатера доIанаш а ду, цхьацца цамгаршна дарбанна доьшуш долу.


Саг1ийна куьг кховдийна стаг гича: «Болх ца беш, поп санна волу…», - олий вай-м, зуда гича: «Ерстина ятт1а йоллу…», - олий вай-м.\nЦа кхаьрдича. Ца… И «поп»-стаг-м меже йоцуш хила тарлой, и зуда-м балано совсийна хила а тарлой… Иза-м атта ца хила тарлой, ша санначу адамна хьалха «гуора лаьттина», цхьа кхечу, шенний бен ца бевзачу чомехь, куьцехь цу куьйго яьккхина юург яа, юхург йоха… Х1ара-м… цхьатера даций… Хилла а, хир а… Доьналла, хьекъал, эхь, рицкъа — массарна а, х1оранна а шен-шен «герканашкахь» , «метаршкахь», барам-бустамца деллий цу хастам хиларо-м. Дуьненчу довлушший, дуьненчуьра д1аойъушший бен ца хуьлий вайн бахаман-м цхьа барам. Цу юккъехь-м, лаьттан т1ехула когаш онда беттачу муьрехь-м…катухуш а, сатухуш а… Хьарам къастош а, ца къаьсташ а…\nМецачо - баьпкан, беркъачо - бедаран… ойла-м…\nМаржа! Цу лехьийначу соьмех кийра-м бузор барий, дег1-м хьулдийр дарий… Рицкъа-м…\nКхин а къен къоьлла… Сина тем «боьхуш» «кховдийна куьг» гиний шуна? Адаман къоьлло хьовзийнарг гиний шуна?\nМеца воцуш - «саг1адоьхург»?..\nЦхьаннах итт винарг, иттаннах цхьаъ винарг - хастаме Дела. Хастам хиларг. Цуьнан кхоьлаца цу къоьлло б1арзвинарг-м… вукхуьнца хийца а реза шен къоьлла… Кху доккхачу дуьненахь шен уггаре-уггаре гергарчу, дезачу, мерзачу, х1ара дуьне а шена деллачу адаман дуьхьа…Хенара, г1орасиз и ша йитина, цхьанххьа, цкъа а ца яха. Дагахьбалламах (цу къизчу «цамгарах») кхоьруш. Юхалург ца «бусту» синтеман, къинхетаман «кад» «ишттанехьа» ца боьха. Нехан не1арт1е, ша-шех ц1елеташ, цуьнга ладог1ар «деха» ца яха. Ца яьлла… Цаяларна…рицкъа ца лехча.\nЮьхь йина йог1уш - к1езан тайпа цу «саг1ина» хьесталуш, цициг хилла «настарех хьерчаш», дерриге дуьне а дала кийча цу синтемах.\n«Кховдоза» ерзош - ца лалун г1елалла, беркъалла синехь, дег1ехь, дегабаам - дагехь (кхануо, кхануо-м … сихаллехь, йишйоьхнначохь декхар доцуш биллинчу бехкана дохко…)\nХьо-м … д1айоьду цу балха, цу рицкъан т1аьхьа… Хьан дег1ан чарх йоьду-кх… Ойла? Ойла-м ткъа, аьллар т1ехь йоцуш, хьоьца ца йог1у, цунах хьерчаш, хьуо тоьлла «д1айигна» аьлла моьттинчохь… ц1ахьаьдда карош…\nЛулара, т1екхочера веригге (бер а - орцадаккхал!) хьан къелло-м «луьсту», дагахь 1амош, латтош церан белхан, школан графикаш. Цхьана бахьанина, жимма, цхьа к1еззиг сиркхо хилла а (къинт1ера валалахь, Дела…), цхьаъ ц1ахь висаре са а тосу ахьа-м…цуьнан…хьайн син дуьхьа.\nЦхьамма, къахетта, ладог1а деллачу дашах (саг1ех) йоккхаеш, ахьа-м нанас некхе оьхьначу беран суьртехь аьхна доккху де…\nИ де ткъа буьйсане дирзича… Кханенан ойлано (г1айг1ано) набарх йохийча… Ч1аг1онаш, ч1аг1онаш … Х1инца-м… Кхин-м… Кхана-м… т1аьххьара балха… «Саг1а» кхин ца «деха»… Синтем… ца «беха».\n1уьйрене лестича…Юха а…Дависарг, рицкъа, хьо…\n«Яхйинчу» 1уьйренийн, «яцйинчу» (ц1акхача, т1екхача) суьйренийн бехк лоьцу - юха а, юха а… хьо гуш ву-кх, Дела… - ахь балхахь. Хьайх кхеташ (къахеташ) хьаьстинчу даго легашка къурд гулбо, г1ийлачу буо-берах хьуо тарлой, шелонна ц1евзинчу буса арахь дисинчу я бенчуьра доьжначу хьозан к1орнех…\nШа-шех хетачу къил ч1ог1аниг..?\nЦхьаъ ца деха - важа саг1а…\nМуьлха къелла - уггар къен? Муьлха саг1а..?


«Сан дог-ойла сан суьрташкахь гур ю…» » Нийсо-Дагестан\n09.10.2019 213 0 niyso\n«Сан дог-ойла сан суьрташкахь гур ю…»\nТахана Даудова Фатима Нохчийн Республикехь хилла ца 1аш, цуьнан дозанал арахь а шуьйра евзаш суртдиллархо ю. Цуьнан белхаш дукхазза а тайп-тайпанчу гайтамашкахь а, конкурсашкахь а дакъалаьцна бу. Говзанчаша а, хьовсархоша а лаккхара мах хадабо Фатимин суьртийн. Хьанал къахьегарна, баккхий кхиамаш хиларна Нохчийн Республикин Куьйгалхочун Кадыров Рамзанан Указаца «Нохчийн Республикин халкъан суртдиллархо» аьлла, ц1е тиллина Даудова Фатимина. Иза хьакъ ю и еза ц1е лело, х1унда аьлча цо дуккха а шерашкахь болх бина, говзаллин лакхенашка кхача г1ерташ, шен суртдиллархочун корматалла тоеш, шен кхоллараллехь шоганиг, ледарниг д1адоккхуш, 1емаш, дика, говза некъаш лоьхуш, шена 1еминарг шен дешархошна довзуьйтуш. Иштта схьаеана нохчийн къона йо1, суртдиллархочун новкъа ша яьлчхьана дуьйна. Ткъа муха болабелира и некъ, мичахь, маца?\n– Тхан доьзал ц1ера Девкар-эвлара бу. Амма дукхахйолчу хенахь Соьлжа-юьртахь 1ийна тхо. Цигахь школа чекхъяьккхинчул т1аьхьа, 1992-чу шарахь Нохчийн пачхьалкхан пединституте исбаьхьаллин-графически факультете деша яхара со. Суьрташ дахкар дезаш яра со жима йолуш дуьйна а, цундела хаьржира ас и факультет. Амма вайн г1алахь деша аьтто ца хилира, республикехь юкъараллин-политикин хьал де дийне мел долу телхаш хиларна а, эххар а тIом баларна а. Со Дон-хи т1ерачу Ростован пачхьалкхан педагогически университете деша дехьаелира. Цигахь оццу исбаьхьаллин-графически факультетехь дийшира ас. Дешна йолуш, сайн дипломан тема, «Елла г1ала» аьлла, хаьржира ас. Суна атта дацара цу суьрта тIехь болх бан, х1унда аьлча ас гойтург сайн бераллин а, кхуьуш йолчу хенахь а сел хьоме хилла йолчу гIалин йохор дара. Хьалхара тIом д1абаьлча, гира суна вайн йохийна гIала. Цуьнан гар инзаре дара. Суна цкъа а дицлур дац Соьлжа-ГIалин и ирча хьал: дохийна ц1енош, некъаш, паркаш, дийна х1ума ца дуьтуш, дерриге а аьтта, хIаллакдина, даржийна 1уьллуш. Соьлжа-гІала сан кхоллараллехь коьрта тема хилла дІахІоьттира. Цуьнан шира истори, тІемаш болчу хенахь дерг , вайн заманан хьал а гайта лиира суна.\nЦкъа шен персональни гайтаме баьхкинчу нахе йистхуьлуш, Фатимас элира: «Суна хазахета шу сан гайтаме даьхкина. Кху суьрташкахь хьомечу вайн гІале болу сайн безам гайта хьаьжна со. Сан суьрташкахь Соьлжа-ГІалин са ду, тІаккха сан са а ду царна чохь».\nСоьлжа-ГІалахь лаьттина тІеман хьал гайтира къоначу суртдиллархочо дипломана лерина долчу шен суьрташ т1ехь. Цул тIаьхьа цо кхин дуккха а суьрташ дехкира, кхин теманаш йовзуьйтуш. ЙоIан шен корматаллин хатI а, башхаллаш а кхоллаелира. Иза говзаллин лакхенашка хьалайолуш яра. Кестта цуьнан цІе шуьйра бевзаш болчу суртдиллархошна юкъахь яккха йолийра. Иза 2001-чу шарахь Россин суртдиллархойн Союзе дIаийцира, хIетахь дуьйна корматаллин суртдиллархо ю Фатима.\n– Айса дохкучу суьрташкахь со дуьненахь а, вайн махкахь а шуьйра бевзаш болчу суртдиллархойн кхоллараллин кепех таръяла ца гIиртина, – бохуш, дуьйцу Фатимас, – суна гуттар а сайн кеп а, куц а лаха лиъна. Сан цу тIехь мел аьтто хилла хьовсаршна гур ду.\nФатимин билггал аьтто хилла кхоллараллехь шен хатI а, исбаьхьаллин башхонаш а каро. Цуьнан суьрташ кхечеран белхех къаьсташ ду шайн чулацамца а, кепаца а. Ткъа церан тематика Iаламат шуьйра ю: Даймохк, Соьлжа-ГIала, вайн заманхой, Iалам, истори, нохчийн дахар, кхин дуккха а…\nШена дага ца догIу суьрташ дахка лаам шен маца кхоллабелла, боху Фатимас, схьахетарехь, иза геннара схьадогIуш хила мега. Кхеран доьзалехь дуьйцуш цхьа хIума ду: йоIан ден ден денда хилла волу Мисарбиев Садо сурт дилла хууш хилла. Цо гергарло лелийна хинволчу сийлахьчу оьрсийн яздархочуьнца Толстой Лев Николаевичца. Дукхазза гIо а дина Садос цу хенахь Нохчийчохь паччахьан эскарехь гIуллакх деш хиллачу оьрсийн эпсарна. Садос къоламца диллина Л.Н. Толстойн сурт хилла вайн республикин Мохкталларан музей чохь кхузахь чолхе хьал хІоттале. Амма Фатимин и ган аьтто ца хилла, Соьлжа-ГІалахь хиллачу тІаьхьарчу шина тІамехь, цу музейн экспонаташ, яьгна, дIайовларна.\nШа Дон-хи тIерачу Ростовера 1998-чу шарахь, дешна яьлла, цIа еачхьана дуьйна Нохчийн пачхьалкхан мехкадаьттан институтехь (хIинца университет) хьехархочун болх беш ю Фатима. Цу университетан архитектурин кафедрин доцент а йолуш, студенташна суртдиллар, живопись, вайн заманан архитектура, дизайн а Iамайо цо.\n– Доккха похIма долуш бу вайн кегий нах. Царах дукхахболчара дехкина суьрташ кIорггера чулацам болуш а, йоккха говзалла гойтуш а ду. Лаахь, хьан хьажа аьтто бу цаьрга, – студентийн белхаш гойту суна Фатимас.\nДан а ду цхьадолу суьрташ Iаламат дика, гуш ду авторша царна тIехь дуккха а къахьегна хилар. Ас хастабо студентийн белхаш, къаьсттина хазахетта 2-3 сурт билгалдоккху. Хьехархочунна тамехь ду уьш ас хастор.\n– Сан студенташ хинболу архитекторш бу, уьш массо а суртдиллархо а хир вац, амма искусстве йолу марзо цаьргахь юьсур ю. Ткъа иза Iаламат мехала ду, хIунда аьлча исбаьхьалле безам болу стаг дагана цIена а, диканиг дан лууш а, шен махкана пайден а хир ву аьлла, хета суна, – боху суртдиллархочо.\nФатимин персональни хьалхара гайтам 2004-чу шарахь хилла, цул тIаьхьа кхин кхоъ а хилла, тIаьххьарлерниг кху шеран асаран (июнь) баттахь а хуьлуш. Муьлххачу а суртдиллархочунна чIогIа мехала ду персональни гайтам хилар. Цкъа-делахь, цуьнан корматаллин тIегIа, шолгIа-делахь,иза шен гIуллакхехь мел говзанча ву, кхозлагIа-делахь хьовсархоша цуьнан белхаш муха тIеоьцу гойту ишттачу гайтамо. Хьовсархоша хадабо цуьнан белхан мах, уьш бу цуьнан коьрта кхелахой.\nФатимин суьртийн лаккхара мах хадабо хьовсархоша гуттар а. Иза иштта хиларан хІун бахьана ду? Суртдиллархчо берриге а аьллачу шен белхашкахь шен деган лазам, ша бен йоцуш цахилар, шен сатийсамаш гайтина. Цунах дика кхета хьовсархой, хІунда аьлча суртдиллархочун дог-ойла евза царна, суьрташка хьаьвсича, церан чулацамо бен боцуш ца буьту уьш.\nКоьрта долчу декъана Фатимин белхаш графикин кепехь бина бу, делахь а живопись а, акварель а яц цунна хийра. Суртдиллархочунна уллера хета графикин кеп, цунна чохь ша дагалаьцнарг дика гойту цо.\nФатимас книгашна иллюстрацеш а йо, цу балха тІехь баккхий кхиамаш баьхна цо. Масала, цо Іаламат дика кечйина шен суьрташца Ибрагимов Кантин произведенеш: «Берийн дуьне», «Къоьжа Кавказ».\n– Книгашна иллюстрацеш яр атта гІуллакх дац, – дуьйцу Фатимас, – книгин чулацам дика хууш, цунах кхеташ хила веза суртдиллархо. Сайна книга дика евзаш а, даго иза тІеоьцуш а ца хилча, ас цу тІехь болх ца бо. Ахчанан дуьхьа болх ас цкъа а бийр бацара. Суртдиллархо я кхин корматалла йолу кхоллараллин белхахо ахчанан дуьхьа дІасаида воьлча, шен похІмаллех волу, цунах «пхьар» хуьлу, амма кхоллархо ца хуьлу.\nНохчийн зударшна-суртдиллархошна юкъахь дуьххьарлера «Нохчийн Республикин халкъан суртдиллархо» ю Даудова Фатима. Иза Іаламат сийлахь, амма жоьпаллин цІе ю. Цунна хаьа ша мел дукха къахьега дезаш ю, халкъан амал, истори, культура вайн а, кхечу мехкашкара а хьовсархошна йовзийтархьама.\n– Суртдиллархочо ша дуьллу сурт кIорггерачу ойланца дилла деза, цунна чу доккха маьIна а дуьллуш. Иштта бен хьовсархочун дагах хьакхалуш хир бац цуьнан болх, – боху Фатимас.\nКхоллараллин болх беш верг – милла иза велахь а: суртдиллархо, яздархо, актер, скульптор, журналист – шен болх безаш, цу тIехь кхиамаш хила лууш а, гуттар Iемаш а, шен говзалла тоеш, цуьнан тIегIа лакхадоккхуш хила веза. Иштта говзанча ю Фатима. Цуьнан белхех лаьцна дика, аьхна, хаза дешнаш яздо хьовсархоша, шаьш гайтамашкахь дитинчу йозанашкахь:\n«Эхь-бехк хилча, хьовсархочуьнгахь кхераман синхаам кхуллуш йолу, бакъйолу кхолларалла хуьлу. Суна ала луур дара, Фатима вайн лаьтта тIехь хуьлучу дерриге а хIуманан духе кхиа хууш ю аьлла. Харцораш хилла лаьтта сан гIала – иза елла гIала яц. Вай иза йинера, вай иза меттахIоттор ю. Иза гуттаренна а вайн гIала ю. Суна хетарехь, Фатимин аьтто хилла, шен халкъан ойланех кхета – ма-дарра аьлча, цуьнан са довза. Со тешна ву, Даудова Фатимас дерриге а дуьненна шех лаьцна дийцийтина ца Iаш, шен къомах лаьцна а дуьйцуьйтур ду».\nЦу кепара дешнаш дуккха а ду Даудова Фатимех а, цуьнан кхоллараллех а лаьцна. Иза шех хаза дош ала хьакъ ю. Вай дозалла до, вайн къоман иштта говза, хьекъале, оьзда йоI йолуш.\nКхоьссина топ санна д1ауьдучу кху заманахь а, кху харцчу дуьненахь а со цецвала цхьа а тайпа х1умма дац, бохуш, 1аш волчу суна, цхьа х1ума тамашена хета (?!) – нохчийн\nКонституци - вайн дахаран коьрта закон\n2003-чу шеран 10-чу июлехь Дег1аста Республикин Конституционни Собранис т1еэцнера Дег1аста Республикин керла Конституци. Цуьнан официальни йовзийтар хилира 26-чу июлехь.\n...Ас дозалла до\nХьалхара апрель – Дег1астанан Радиохь нохчийн маттахь йолу редакци кхоллаелла де.\nЖурналист санна вевзина ца Iа иза\nХХ - г1а б1ешеран доьзткъе уьтталг1ачу шерашкахь журналистикехь къахьега волавелла Борхаджиев Хожбауди. Ша болх бечу газетан корреспондента т1ийра д1аволавелла, коьртачу\n12-г1а декабрь – Российски Федерацин Конституцин Де\nКонституцин Де – Россин пачхьалкхан дезчуденойх уггаре а ладамечух цхьаъ ду.


Дикачунна - диканиг ден гIирс а, вочунна - зуламан герз а хилла дIахIоьттина тахана дуьненчохь интернет. И коммуникацин гIирс ткъа шо хьалха бевзаш ца хиллехь а, тахана адамийн доллу дахар дIалаьцна цо.\nХала ду тахана интернетах пайда дукхахо болу, я зулам дукхахо долу, бохучу хаттарна жоп дала.\nАдамна дика болх бан араваьллачуьнга а пайда эцало цунах, амма цхьанца хьагI-гамо йолуш, цабезаман ачо йолуш волчуьнга гуттар а дика пайда эцало цунах.\nВай дуьйцур дац Маяковскийн байташкахь санна, диканиг хIун ду, вониг хIун ду. И ца хууш бац тахана интернетан гIоьнца нахана вониг деш берш а.\nДукха хьолахь, шаьш муьлш бу нахана хууш а, я гуш а цaхиларо маршо ло дукхахболчарна шаьш юьхь дуьхьала цкъа лелондоцурш интернетан кирхьанаш тIехьа лелон.\nВай ца боху, тахана бакъ дош бахьнехь стаг схьа а лоций тIепаза войъучу, я вийна дIавоккхучу хIокху заманахь массо а шен бакъйолчу цIарах вист хIунда ца хуьлу. Вай буьйцурш интернетехь харцо лелошберш бу.\nАмма наггахь шайн цIарца лелашберш а ца херло ишттачу хIуманах. Интернетехь стеган сурт а, аз а эрчадаккхало, дерг - дац моттийтало, доцург - ду моттийтало, адамах харц сурт хIоттало...\nШа нахана вониг ца дечунна гуттар а инзаре хета ша бийр боцу вон болх шена бича. Ас хIун дина те цунна, олий хета. Амма хьуьнан экха меца хиларехь бара Крыловн баснера Iахаран бехк...\nТахана дикачу агIор нислуш доцучу вайн хьолан ойла йича, цу хIуманан бехк адамаш шаьш дикачу агIор нисдала ца гIертарна бу аьлла а хета.\nВайн къоман могIарера нах, яздархой, Iеламнах, Iилманчаш, кхинберш ишттачу хIуманах ойла янза хир бац.\nВай зIене девллачу яздархочо Амагов Доккас иштта дуьйцу интернетехь лаьттачу хьолах лаьцна:\nАмагов: "Хаттар нийса хIоттийна ду. Таханлерчу дийнахь хIоттон догIуш а дара и. Интернет - йоккхачу политикан герз ду. Амма дика а, вон а долуш ду. Цо еш йолу чевнаш, цо даржош долу питанаш, зуламаш дõлуш долчу герзал а зуламе хета. Интернет хааран гIирс бу. Ткъа лела ца хуучу наха цу чохь вовшех Iиттарш йо, ваьснаш йо, халахетарш до..."\nДала бусулбашна диссийначу бакъ-йозанашкахь интернет хьехош яцахь а, емалдеш ду хьуо санна волчу, хьайна дина вуо доцучу стагана ямартлонаш лелор... Ойла хIунда ца йо те и лелочара?\nЦу хаттарна а жоп дац тахана.\nТкъа кхечу хаттарах - тахана вайн къомо мел пайдаоьцу интернетах, бохучух кхиндIа а дуьйцу яздархочо\nАмагов : "Вайн къомах аьлча, вай цунах пайда болучу агIор болх ца бо. Пайда болучу агIор вайна болх бан хууш хилча, беркат а дара иза. Тахана интернетехь дукха тобанаш ю, уьш дийнахь а, буса а цу чохь луьйш ю.\nЦара деш долу къамелаш оьрсийн маттахь до, кхечу къаьмнашна хаийта санна; вовшийн ваьснаш йо, девнаш до, вовшийн сий ца до, воккханиг - воккха вац, жиманиг - жима вац... Вайна лела ца хаахь, вайна эрчо яхьаш зуламе герз ду иза.\nНагахь вай кхеташ хилахь, вайна пайдехьа хир дара дуьне мел ду даьржинчу вайн къомана юккъехь уьйр-безам а, зIе а латтон..."\nТахана ду, кхана ду цахуучу кху дуьненахь вайн къоман йижарша, вежарша шаьш йоккху гIулч диканца, вовшешка ларамца, ишта а чевнаш хиллачу дегнаш тIе туьха а ца туьйсуш яккхахь - цхьана дикане кхача а тарлора вай.


СОВА: Экстремизмана дуьхьало ечу низамех харцонца пайда оьцу Оьрсийчура Iедалхоша\nОьрсийчоь -- СОВА информацин а, аналитикан а центр.\n«Экстремизмана дуьхьало ечу низамех бакъонца цадогIуш пайда эцар» цIе а йолуш дIахаийтар довзийтина Шинарин дийнахь Москох Оьрсийчура «Сова» олучу хаамийн а, аналитикан а центро. Цу тIехь дийцаре деш ду «экстремизм» олучу кхетаман тайп-тайпана агIонаш а, цунна дуьхьало еш Iедалша лелош дерг а.\n«Сова» олу информацин а, аналитикан а центр таханлерчу дийнахь уггаре а ларам болу цхьанакхетаралла ю Оьрсийчохь экстремизмац а, ксенофобица а доьзначу хаттаршкахула йолу. Кху деношкахь шен керла дIахаийтар зорбане даьккхина цо «Экстремизаман дуьхьал долчу низамех бакъонца цадогIуш пайда эцар» цIе а йолуш.\nЦуьнан автор ю «Сова» центран эксперт Кравченко Мария. Шен дIахаийтарехь цо билгалдоккху тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчура ницкъаллин структураша (прокуратуро а, федарелан кхерамазаллан сервисо а, полицин дакъоша а) экстремизмаца къийсам латто юкъадаьхначу низамех, бакъонца цадогIург а лелош, пайда эцар алсам далар.\nЭкстремизаман дуьхьало ян Iалашо йолу низамаш, теори схьаэцча, Iалашо йолуш ду адамаша вовшашца хьагI-гамо лелорна дуьхьало ян. Делахь а, баккъалла а зуламхоша лелош дерг иэдеш меттигаш нисло Iедалшна реза боцучу наха лелочуьнца. ТIкъа тIаьхьарчу хенахь оппозицин болам жигара баларца а, Украинера хиламаш бахьана долуш а Iедалш юх-юха а керла гIулчаш йоху и низамаш кхин а шогачу дохуш, дуьйца Кравченко Марияс.\nКравченко Мария: «Дуьххьара дIа экстремизмана дуьхьал долчу низамийн Iалашо яра хьагI-гамо яржорца къийсам латтор. Ткъа тхан центро гIортор йо цунна, хIунда аьлча, уьш хила дезаш низамаш ду. Цу кепарчу зуламех ларбала аьтто хила беза нехан. Амма тIаьхьарчу хенахь оппозицин болам жигара баларца а, Украинера хиламаш бахьана долуш а Iедалша юх-юха а керла гIулчаш йоху и низамаш кхин а чIагIдеш.\nЮкъайохуш ю тайп-тайпана керла нормаш. Царах массарах а бац пайда оьцуш. Амма царах пайда оьцур бу оьшуш меттиг хилахь. Иза хьакхалуш ду тIаьххьара тIеэцначу низамех, царах лаьцна дуьйцуш ду тхан дIахаийтарехь».\n«Сова» центро дийцарехь, Iедалан белхахоша харцонаш лелор шина тайпа ду. Цкъа делахь, говзалла йоцу низамашлардон органийн белхахой шайн йолчу бакъонел тIех бовла. ШолагIа делахь, цара шаьш лелориг хIун ду а хууш некъаш лоьху оппозици охьатаIош а, Iедалах бозуш боцу нах охьатаIош а.\nДукха хенахь дуьйна тIеэцначу низамех пайда оьцу Iедалша шайн политикан оппоненташ хьийзош бохуш дуьйцу Кравченко Марияс.\nКравченко Мария: "Бехктакхаман кодексехь йолчу ширачу артиклех пайда оьцуш бу. Царах пайда оьцу политикан оппоненташца къийсам латтош а. Къаьсттина иза хуьлуш ду Украинера хиламаш бахьана долуш. Iедалшна шайн Iалашоне кхача иза вуно аьхна гIирс хилар гучудаьлла.\nЦу низамех пайда а оьцуш, Украинехь Оьрсийчоьно лелочунна реза боцучу нахана дуьхьал масийтта бехктакхаман гIуллакх схьадиллира 2014-чу шарахь.\nЦу гIуллакхашца йоьзна статистика алсам яьлла шозза. Вуьшта аьлча, экстремизамана дуьхьало ечу низамашна тIе а тевжуш, схьадиллина бехктакхаман гIуллакхаш 2014-чу шарахь шозза алсам ду цхьа шо хьалха хиллачул а".\nТIаьхьарчу хенахь Оьрсийчохь гIелйелла оппозици. Амма оппозици юхаяларх, Iедалш дагахь дац шаьш беш болу Iаткъам лахбан. Мелхо а, вайна гур ду цара шайна луъург лелор аласамдалар аьлла хета «Экстремизман дуьхьало ечу низамех бакъонца цадогIуш пайда эцар» цIе йолчу дIахаийтаран авторна Кравченко Марияна.\nКравченко Мария: "Уьш совцур бац! Селхана ду-кх иза, президента Iуналла дечу адамийн бакъонашкахула йолу кхеташонехь дакъалоцуш бара инарлан прокуратурин а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а векалш. Цара дIахьедар дира, шаьш шорбийр бу экстремизмаца къийсам дIахьош шаьш лелон барам аьлла. Цундела алсамдала мегаш ду цара шайна луъург лелор, интернетехь дуьйцучуьнца къийсам латтош".\nЦу кепара «Совано» кечдинчу дIахаийтарехь билгалдоккхуш ду Оьрсийчура Iедалхой экстремизмаца къийсам латторца доьзначу низамех пайда а оьцуш, харцонаш лелош хилар, гарехь, уьш кийча цахилар и низамаш мелла а малдан а, полицин а, федералан кхерамазаллин сервисан а белхахоша лелош йолу харцонийн терахь лахдан а.


Оьрсийчоьнан пропаганда кхераме лору Кэмерон Дэвида\nЗазадоккху-бутт 20, 2015\nБритани -- Британин премьер-министр Кэмерон Дэвид, 23Чил2015\nБританин премьер-министро Кэмерон Дэвида дIахьеддина пIераскан дийнахь, шен пачхьалкхо дуккха а харжаш йо, Малхбалерчу Европехь юкъараллин кхетам кхиорна а, Оьрсийчоьнан тIеIаткъам цигахь лахбарна а, аьлла. И дIахьедар цо Евробертан рогIерчу саммитехь Брюсселехь дира.\nБрюсселехь дIахьочу Евробертан саммитехь Британин премьер-министро Кэмерона дIахьедар дина, шен пачхьалкхено миллионашкахь ахча хьажадо, Малхбалерчу Европехь Оьрсийчоьнан тIеIаткъамца къийсам латто, аьлла.\nОьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран цхьаццайолчу Малхбалерчу Европина юккъейогIучу пачхьалкхийн урхаллашна а, юкъараллашна тIехь лакхаболучу тIеIаткъамо шайна гIайгIа латтош хилар Евробертан куьйгалхоша хьулдеш а дацара.\nВенгри а, Румыни а, наг-нагахь Чехий, Словакий а, ткъа тIаьхьарчу хенахь гаррехь Греци а Кремло олучуьнга а, цунна хетачуьнга а юхакъерзаш хилар а, Евроберто Оьрсийчоьнан хьокъехь сацамаш тIеоьцучу хенахь цара; Цхьаьнакхеттачу Европин цхьа барт бохош, новкъарлонаш еш хилар а къаьстина гуш ду Украинехь тIеман тийсадаларш доладеллачул тIаьхьа а, ткъа и бахьана долуш Малхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш яха йолийча дуьйна схьа а.\nБрюсселехь дIайоьдучу рогIерчу Евробертан саммитехь хIинца и гIайгIа массарна а хезаш йовзийтира Британин премьер-министро Кэмерон Дэвида, цу кепарчу Кремлан тIеIаткъамна дуьхьал къийса дезаш хилар билгал а доккхуш. Цу къийсамехь хьалхара гIулчаш шен пачхьалкхено яьхна хилар а довзийтира цо.\nИштта, Кэмерона чIагIдарехь, Британино хIинцале а миллионаш фунт стерлинг хьажон сацам бина Малхбалерчу Европехь Путинан тIеIаткъам лахбарна. Цуо дийцарехь, и ахча лерина цу Iалашонца кхоьллинчу фондехула демократи яржоран Iалашонан дIахоьцур долуш ду. Босний, Герцеговиний, Сербий, Гуьржийчоьй, Молдовий, кхин цхьа могIа кегий а, яккхий а пачхьалкхенаш ю Британин урхаллин куьйгалхочуо билгалйаьхнарш. Ткъа иштта, кхеташ ма-хиллара, Украина а ю цу могIарехь.\nИ тайпа болх хIинца юккъе баьккхина а, болийна а бац бохуш дуьйцу Европерчу стратегикаллин талламийн институтан белхахочуо Асхабов Хьамзата, иза дIахьош болу дуккхаъ шераш ду дуьненан хIора а кхиинчу пачхьалкхаша. Къаьстина, цу тIехь дика кайолучех Британи а ю.\nАсхабов: „И болх дIахьош болу дикка хан а ю. Къаьстина Британин ду цу тIехь доккха зеделларг. Британера Iамаелла ю Цхьаьнакхетта Штаташ а цу кепара шайн интересаш ларйархьама белхаш кхечу пачхьалкхашкахь дIабахьа.\nТкъа Оьрсийчоьно а Малхбузерчу пачхьалкхашкара и хIума схьа а эцна, тIаьхьарчу шерашкахь жигара баьккхина и тайпа болх. Къаьстина, оьрсийн мотт Iамор а, иза баржор а боху хIума юхьара а лаьцна, цу Iалашонна ло бохуш студенташна а, профессоршна а дуккхаъ гранташ а луш, харжаш а еш дIахьош бу цара и болх“.\nЕвроберта юккъе йогIуш йолу пачхьалкхенаш тергал йича, гуш ду, цхьа могIа мехкашкахь Оьрсийчоьнехьа болу озабезам а, Кремлан лобби а вуно нуьцкъала хилар. Иштта, масала, Венгрехь а, Грецехь а вуно жигара баьккхина Оьрсийчоьнан куьйгалло шайн тIеIаткъам лакхабаккхаран болх. Иза Евробертан куьйгалло европахойн барт бохон Кремл гIертар санна туду, ткъа политологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, гарехь Оьрсийчоьнан политикан кхиам бу цигахь гуш.\nАсхабов: „Цхьана агIор Оьрсийчоьнан кхиам лара догIу и хIума. Вукху агIор, нагахь санна Малхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу санкцеш, масала, Цхьаьнатоьхначу Штаташна цхьанна а кепара лазаме яцахь, Европехь кхин хьал ду. Кхузахь газца а, кхин болу энергетикан сурсаташца а долу Оьрсийчоьнах йозуш хилар хIора а пачхьалкхахь тайп-тайпана ду.\nИштта хьал ду юьртбахаман сурсаташца а, мах лелорца а дерг а. Цхьайолчу пачхьалкхашна вуно даккхий зенаш хуьлу и шайн сурсаташ Оьрсийчоьнна санкцеш бахьана долуш дохка бакъо ца хиларна. Цундела а даьржа цу пачхьалкхашкахь Евробертан политикана резадацар“.\nГергарчу хенахь Европерчу бахархойн синкхетамна тIеIаткъам барехь белх шинна а агIоно, - Оьрсийчоьно а, Малхбузено а, - де дийне мел долу жигара боккхуш дIахьур бу аьлла тешна ву политолог. Ткъа цуьнан жамIехь, иштта а дуьненан политиках догмовла бевлла болчу европахойн, кхин а сов шинна а агIонах цатешар а, чамбалар а алсам далар хир ду.\nЦу юкъана Британин премьер-министро Кэмерон Девида мукIарло дира, хIинцале а Украинехь демократин институташ эвсаре яхарна шен пачхьалкхено 5 миллион фунт стерлинг хьажийна, аьлла. Ткъа кхечу Малхбалерчу Европера пачхьалкхашкахь кхин а кхузза алсамох харжаш ян Iалашо ю Британин, Кэмерона ма-аллара, цигахь а а „шозлагIа Украина“ ца хилийтархьама.\nОьрсийчоьно туьйсучу питанца къийса деза


Зударийн а, Божарийн а Юкъаметтигех Лаьцначу Видеосюжетех Пайда Оьцу Путинан АгIончаша\nЧиллан-бутт 23, 2012\nОьрсийчоь -- Москохарчу цхьана институтехь доьшучу зудабераша Путин Владимирна лерина арахецна календарь, 07ГIa2010\nЗазадоккху-беттан 4-чу дийнахь хинболчу президентан харжамашкахь дакъа лоцучу Путин Владимирехьа агитаци еш болчу наха жигара пайда оьцуш ю кху тIаьхьарчу деношкахь зударшца йоьзна йолу тема.\nЦу кампанина цара юкъаозийна "Наши" олучу Кремло кхоьллинчу боламан декъашхой, коьртачу декъана, къона зударий а, мехкарий а. Масала, ша кхоьру, бохуш, леткъамаш беш ю цхьана агитацин видеогайтама тIехь цхьа жима зуда.\nШен харжам безамна тIехь бан лаара шена, боху цо уллехь волчу лоьре. Хетало, цу зудчо дуьйцург маре яхар ду. ТIаьхьо гучудолу, цу беса и жима зуда харжам ца балуш, холчу хIоттийнарг президентан харжамаш хилар.\nТкъа, цунна уллехь Iуьллушчу, Путинан сурт хьалхарчу агIонна тIехь долчу «Хан» журнал тIе пIелг а хьажош, лоьро олу, тешам - безам бу, ткъа хьайнчух теша мегар ду, олий.\nСтохка Путинан арми ю шаьш, бохуш, мехкарша шайна тIера хIуманаш этIийра, дерзина догIмаш гучу а дохуш. Путинан дуьхьа до шаьш иза, бохуш, маьхьарий деттара цара.\nКхечанхьа мехкарий гулбеллера Путинна шоколадан торт ян.\nКхин цхьа видео ю, эшар а локхуш, цу гIуллакхца йоьзна. Эхь дайна, тIех сов меттахяьллачу зудчо лоькху, ша хьан Кони хила лууш ю, бохуш. Хууш ма-хиллара, Кони Путин Владимиран къанлуш долу лабарадор-жIаьла ду.\nХууш доцчу бахьанийца лаьа цу зудчунна жIаьла хила. Амма юх-юха а чIагIдо цо, Кони хила лаьа шена, бохуш. Цул тIаьхьа виски молу, боцу гитара лоькху, кара бейсболан гIаж а оьций, туйнаш кхуьйсу.\nКхеташ дац, лартIехь волчу стага лелор доцург лелочу цу жимчу зудчо хIун гIо дийр ду Оьрсийчоьнан премьер-министрна Путин Владимирна кхоалгIа а президентан гIант дIалаца.\nПутин Владимирна тIетайнарш бу мехкадаьттан мехаш хьаладовлар бахьана долуш шай-кай кара еъна гIаланашкара бахархой, кегийнах.\nАмма тахана оцу "юккъера класс" шайх олучу кегийнахах дукхахберш дахаран хьелаш дика хилар дезарал а совнаха, политикан бакъонаш езаш а бу. Ларамза дац Оьрсийчохь кху тIаьхьарчу хенахь оппозицин акцешкахь дакъалоцуш берш и кегийнах хилар.\nХIинццалц Оьрсийчуьра къона чкъор политикана гена лаьтташ дара. 2007-чу шарахь парламентан харжамашкахь 18-24 шо долчу кегийрахойн пхоьалгIа дакъа дара кхаж теснарг.\nКху видеороликна тIехь жима зуда а, жима стаг а, хьоьжуш гIеметта хIоьттина зуда а, стаг а долуш, кхаж тосучу метте чудоьдуш ду, духьал кирхьа а узуш.\nКхеташ ду цуьнан авторо къийдош дерг. Амма билггал иза хIун ала гIерта гуш дац. Кхузахь, схьагарехь, гойтуш дерг ду кхаж тасуш йолу хан зударшна а, божаршна а хазахеташ хилар.\nКхин цхьа хIума а ду кхузахь. Кху тайпа агитацин материалаш, цхьана декъанна, кхечу пачхьалкхашкахь бехачу нахана хьажийна хила а мега, «Рашша тудей» олучу Оьрсийчоьнан ингалсан маттахь йолчу телеканало ма-гайттара, интернетан оьрсийн маттахь долчу декъехь оппозицин материалаш хилла ца Iаш, Iедалш дезаш болчу нехан материалаш а хилар гайта гIерташ.\nЗударийн а, Божарийн а Юкъаметтигех Лаьцначу Сюжетех Пайдаэца ГIерта Путинан АгIончаш


Краснодар махко "дIакхалла" тарло Адыгей\nКраснодар мехкан дозанашна чу а оьзна, Адыгей Республика йохош ю аьлла хета чергазийн жигархошна\nКраснодар-мехкан а, Адыгейн а юкъахь хир экономика – иштта бу шина регионан куьйгалхоша, Кондратьев Вениаминан а, Кумпилов Муратан а хилла барт. Агламерацин декъахь хир ю Краснодар а, цунна гена йоццуш лаьтта Адыгейра Тахтамукайн, Теучежан кIошташ, Адыгейск-гIала, иштта Краснодар-махкара станица (юьрт) Красноармейский, Северский, Динский къошташ а. Юкъарчу экономиках жоп луш йолу центр къастош ю кху муьрехь Краснодар.\nЮкъара зона кхиош, болх боло дагахь ду Iедал Псыж (Кубань – оьрсийн маттахь) хинна тIай а тиллина, кIошташ цхьаьнайозарца. Краснодарерчу хьаькамаша бахарехь, тIай тилларх долу кехаташ кийчча ду, проект хIинцале а ю "Оьрсийчоь кхиоран Iалашонашкахь".\nЧергазийн жигархошлахь а, Адыгейн цхьаболчу бахархлошлахь а къамел лела, юкъахь экономика кхиор хабаре а диллина, шина махках цхьа мохк – Краснодаран - бархьама лелош кийтарло ю иза. 2006-чу шарахь Адыгей Краснодарах дIатоха болийна некъ хадийра чергазаша – сихха вовшахкхетта дIахIоьттинчу адыгийн къоман гуламо дихкира Iедална ши мохк цхьаьнатоха.\nДоккхачу декъанна оьрсех лаьттачу Краснодар-махкахь Адыгейчохьчул I2-зза дукха бу бахархой. Ур-атталла ша Адыгейхь а бац адыгаш (чергазий) доьалгIа дакъа бен. Цундела адыгаш, шаьш кIезиг хиларе терра, богу шайна хила тарлучух – Адыгейн статус йожарх а, шайгара мохк дIабаккхарх а.\nМайкоперчу жигархочо Богус Адама Адыгейн Республика юридикан-административан маьIнехь баккъал а йожа там бу, боху.\n" Iедало дерриг а до Адыгей Республика ца кхиийта. Леррина сецайо цуьнан экономика, синбахамалла, кхидолу хьелаш, хьала ца йолуьйтуш, пана-мехкашкахь беха адыгаш даймахка баха схьа ца бохкуьйтуш", - элира Богуса "Кавказ.Реалиига".\nЦунна хетарехь, Адыгей "охьатаIош" йолу политика кIоргга хIилла шеца долуш ю, дIахьо массо а тIегIанашкахь, Iедалан чоьнашкахь, цхьацца юкъарлонаш а кхуллуш, церан жигараллица.\n"Иштта бечу балхаца цхьаьна информаци яржайо, регионаш цхьаьна ца тоьхча гIуллакх хир дац, дотацеш тIехь дисинчу дахарх дахар хир дац, олий. Гарехь, ца дитина Iедало Краснодар-махке Адыгей "дIакхаллийта" гIертар. ХIинца хаьржинарг гуттар а мекара некъ бу, " – боху чергазийн жигархочо Богус Адама.\nАдыгейрчу кхечу жигархочо Негуч Шасмуддина шена ца го долийначуьнца цхьа а керла хIума элира: "Республика ишта а ю "империн долахь", Краснодар-мехкан дозанашна юккъехь, ишта а, вуьшта а ма яций тхан тхешан пачхьалкх".\n" Буха йиллина цхьа политика йоцуш хиллане а ца хуьлу экономика", - аьлла хета кхечу жигархочунна – Таш Борисна. "Цкъачунна экономика а юьйцуш, тхан мохк Краснодарах дIатоха болийна рогIера, керла некъ бу хIара. Оха, чергазаша, мохь тоьхнна дIахаийта деза Iедална, тхаьш Краснодарах дIакхета лууш доцийла, хуьлда иза экономикан некъ, я политикехула" – элира цо.\nКраснодарехь болх-некъ а, дахар а карийначу адвокатна Абрек Хабахуна (иза а ву чергази) кхечу кепара го проблема, аьлча а, ганне а ца го. Оьрсийчоьнан Конституцица а догIуш, цхьана пачхьалкхехь бехачу нахана, мехкашна юкъара ю экономика, оцу экономикан зIенаршкара Адыгейн яц яьлла яха меттиг, аьлла хета цунна.\n"И аглемараци йолуш а, кхуьуш а ма юй, хьо дикка хьаьжча. Экономика юкъара хилча, кестта дозанаш а цхьаъ хир ду аьлла хета суна, - элира Абрека.\nЦунна гарехь, Псыж хинна тIай тилларца, ши мохк гергабалорца уггаре хьалха хиндерг ду адыгийн бердаш тIерачу Тлюстенхабль а, Козет а ярташна юкъахь цкъачунна деса лаьтта латта, дежийлаш, Краснодарерчу совдегарша эца долор. "Шортта керла гIишлош, хIусамаш йийр ю – церан дай хир бу Адыгейн "керла бахархой". Демографи оьрсашкахьа йоьрзур ю, тIаккха референдум йийр ю (толам оьшшучу хьесапехь хилийта къахьега а ца оьшу пачхьалкхна), тIаккха политикан сацамаш ара а хецна, Краснодарна чуузур ю республика", – элира юристо.