Ахмадов Муса. Нохчийн г1иллакх-оьздангалла | ВАЙНАХ\n17.01.2017\tКультура и языкознание, Статьи Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юьхь еша №№3-4 – 9-10.\nДоьзал а, бераш кхетош-кхиор а\n«Доьзал» дешан маьIна дан гIоьртича, гучудолу иза «доь» бохучу орамах хилар. «Доь» шен маьIница «хIу» дашна гергахь ду. Нохчийн маттахь иза дисна хIокху тайпанчу аларшкахь: «Доь доцуш вайна», «Доьза вайна». И бохург цхьа а лар а йоцуш, тIаьхьадисина цхьа цуьрриг хIума а доцуш стаг вар ду. Доьзал – и доь (хIу) хилар, доь долор ду.\nДоьзал – иза боьрший, стей ши адам дино а, шен къоман Iадато а ма бохху, цхьаьна даха а, шайн тIаьхье йоло а вовшахкхетар ду. Нохчийн Iадатехь доьзал да-нана, бераш хилла ца Iа. Доьзал – иза да, нана, бераш, церан деда, денана, дейижарий, девежарий, цаьрца цхьаьна тховкIелахь, я кертахь Iаш болу чоьхьара кхин гергара нах а бу. Доьзалал шуьйра кхетам бу «цхьана цIийнан нах» бохург. Цо чулоцу цхьана дех схьабевлла шича-маьхчаллехь болу гергара нах. Доьзал, массо а декъашхо меттахь волуш, буьззина а, я буьззина боцуш а (тIера да, я нана дIаяьлла; я ший а дIадаьлла, гергарчу стага дола деш) хила тарло. Бакъду, доьзал алар нийса хир ду, нагахь цхьаьна дехачу адамийн, цIийца гергарло хилла ца Iаш, оьздангаллин мехаллех болу кхетамаш цхьатера а, вовшашна юккъехь сий-ларам а хилахь.\nДоьзал кхоллар а, иза кхетош-кхиор а стагана дахарехь тIехIуьттучу зерех уггаре коьртачарах цхьаъ ду, хIунда аьлча, Дала боху Шен сийлахьчу Къуръанчохь, Ша адаме хаттам бийр болуш кхо хIума ду: адамах шех а (цо лелийнчух, дийцинчух…), цуьнан доьзалх а, цуьнан даьхнех а. Цундела шен доьзал дас, я нанас охьатасар, я кIезиг хIума бахьанехь вовшах а къаьстина, шайн берийн дахар дакъаздаккхар доккха къа ду.\nДоьзал – иза шина агIор долу жоьпалла ду: ден-ненан берашна хьалха, берийн дений-нанний хьалха. Ден-ненан жоьпалла хьалххехь дIадолало, бер дуьненчу даларца. Оцу дийнахь дуьйна дIадоло дезаш ду иза кхетош-кхиор. Бераца доьзна цхьа а хIума а дац кIезиг.\nЦундела бен а доцуш хьежа мегар дац оцу гIуллакхе. Бер дуьненчу даьлча, цунна цIе тиллар тIедужу дена, нагахь дийна велахь дедена а. ЦIе тилларх лаьцна цхьа стихотворени ю Дикаев Мохьмадан. Цу тIехь винчу кIантана цIераш къестош ден доттагIий бохкуш, цхьана воккхачу стага олу:\nКIантана йоккха цIе,\nЦхьаьнгга а ца хоьттуш,\nХалкъо цIе туьллур ю\nБакъду иза, адаман гIуллакхашка, гIиллакхашка хьаьжжина наха цIе туьллур а ю цунна. Амма и иштта дара аьлла, цIе бен а доцуш, шена дагаеънарг, бегашийна тилла мегар дац. Ткъа и тайпа бен а доцуш цIераш тахкар нохчашна юккъехь хьалха а нислуш хилла, хIинца а нисло. Иштта ца хилча, хир ярий вайнехан хIара тайпа цIераш: ЦIога, Тапча, МаIаш?.. Ткъа тIаьххьарчу хенахь цхьацца пачхьалкхийн, къаьмнийн цIераш юкъаевлла. Цул сов, дукха яьржина кхечу пачхьалкхийн куьйгалхойн, артистийн, кхечу маттахь хилчхьана, хIун ю а ца хуу цIераш а.\nОцу дерригено а гойту вайн цхьаболчу наха стеган цIе – ша тайпа хIайкал, цуьнан дахаран коьрта маьIне хьаьрк ларар дицдина хилар. ЦIе хазйийриг стеган гIиллакхаш делахь а, цуьнца цхьаьна мелла а тIеIаткъам стеган кхолламна цуьнан цIаро а бан тарлуш ду. Цунах кхеташ хиллачух тера ду вайн генара дай.\nШирчу цIерашкахь вайна го нохчийн къоман дуьнене хьежамаш, цуьнан Iаламца болу лерамаш, цунна деза хетта гIиллакхаш, амалш. Масала, дитташца, бецашца, хишца йоьзначу цIераша (Нажа, Колла, Хьуьна, Шовда, Зезаг, Заза, и. дI. кх. а) гойту халкъан цаьрца йолу сий-лараме юкъаметтиг. Изза маьIна ду олхазарийн, акхаройн, сагалматийн цIераш адамашна тахкаран а (Леча, Хьоза, Полла, Кхокха, Дода, Барза, Лоьма, и. дI. кх. а).\nНохчийн ширчу цIерашкахь шайн маьIна атта дан йиш йоцурш а нисло: божарийнаш Моьсаг, Аказ, Очча, КIуштани, Теса, Хьама, ГIубач, Довт, и. дI. кх. а; зударийнаш Пера, Таху, Баху, Заху, ШайлагIаз, ГунегIаз, и. дI. кх. а. Бусалба дин юкъадарца а, чIагIдаларца а дуккха а керла цIераш яьхкина вайнехан матта юкъа. ГIиллакх хилла дIахIоьттира берашна пайхамарийн, безчу нехан цIераш тахкар.\nТIаьххьарчу бIешерашкахь, Нохчийчоь Россин олаллина кIел яханчул тIаьхьа, алсамъевлира оьрсийн а, Европан кхечу къаьмнийн а цIераш. Нохчийн шира цIераш тахкар гIелделира. Советан Iедал вайн махкахь чIагIделлачу хенахь цу хьокъехь поэта Хасбулатов Ямлихана яздора:\nБорз боху буьрса цIе\nСов кIезиг туьллу вай,\nЙовш лаьтта стигларчу\nБаьччин цIе Аьрзу…\nБерана цIе къаьркъанаш муьйлучохь, эрна хабарш дуьйцучохь тилла мегар дац, хIинццалц цхьаболчу нохчийн доьзалшкахь и хуьлуш ма-хиллара. ЦIе тиллар Дала оцу беран дена тIедиллина ду, цунна тIера хьакъикъат а дуьйш. Иза бер дуьненчу даьллачул тIаьхьа ворхI де даьлча деш хуьлу. ДIаяханчу заманахь доьзалхо дуьненчу ваьлча, иштта сагIа даьккхина ца Iаш, говраш хохкуьйтуш а, ловзар деш а хилла. Берана дикалааран ловцаш (луьйцаш) беш а хилла гергарчара, хьешаша:\nДала беркате доьзалхо войла!\nДала дукха вахавойла!\nВорхI вешин ваша (йиша) войла!\nХьо вехийла Органна чо баллалц!\nХьо вехийла цицигана маIа яллалц! царах терра кхин а. Бер динчул тIаьхьа масех денна я кIиранна да лечкъаш хилла, ша гергарчарна, баккхийчу нахана ца гойтуш. Оцу Iалашонца чуьра дIавоьдуш а хилла. Иза а, дуьхьал бехке стаг кхетча, шен карара бер охьа а дуьллий, нана букъ берзабой дIахIутту гIиллакх а, хетарехь, дукха генара схьадогIуш долчух тера ду. Цуьнан маьIна дан гIоьртича, ойлано адамийн зуьрет долалучу юхавуьгу. Дала бихкина болу стом биъна, Адамий, Хьавассий латийначу дуьххьарлерчу къинан иэхь дуй-те дений, нанний шайн бер бахьанехь хетарг?\nИ мухха делахь а, нахана хьалха шен бер хьастар, кара лацар, ура-атталла цуьнан тидам бар а гIиллакхехь дац вайнехан Iедалехь. Къаьсттина цунах ларлуш хилла да. Бакъду, беран дахарна я цуьнан могашаллина кхерам хилча, гIиллакхаш лелор тIехь дац стагана. Цигахь милла велахь а, берана (муьлххачу стагана а) орцахвала веза. Цундела С. Бадуевн цхьана дийцарехь марда хьалха ву аьлла, шен бер кIелхьара ца доккхуш, нанас гIу чу дожийтар, иза гIиллакх дац, иза къизалла ю (и тайпа хIума-м дахарехь хир ду аьлла а ца хета, яздархочо шеггара кхоьллина ду иза). Иза дика го нохчийн «Дадин-Юрт яккхарх» долу халкъан илли дешча а:\nВай керла балийна вайн оьзда несарий,\nМарзойн цIераш ва йохуш кхойкхучу цу дийнахь…\nОцу дийнан халоно (мостагIа тIе а летта, юрт хIаллакьеш) дицдайтина гIиллакхаш, иза оьздангалла йохош а дац. Бер кхиъна даллалц цунна мелла а «юьстах» лаьтта да. Амма иза дац дас оцу гIуллакхехь дакъалоцуш а ца хилла бохург. Берана цуо беш болу тIеIаткъам ненехула хуьлуш хилла, ткъа нанас гуттар а ден сий а, цIе а ларъеш, йовзуьйтуш, кхиош хилла бер.\nДа берана массо хIуманна тIехь масал хилла. Цунна иза дукха хьолахь вевзаш хилла цуьнан гIуллакхашца а, ненан бIаьргашца а. Нохчийн гIиллакхаш чIогIа лелочу доьзалшкахь бераш дена хьалха охьаховшуш а, хIума юуш а ца хилла. Кхиъна, кога даххалц бераца ден кхин башха уьйр хуьлуш а ца хилла. Цхьана воккхачу стага дуьйцура, шен кхозлагIчу дас (кхо зуда а, цара бина доьзал а хилла цуьнан) чохь бер а долу ага арахь дIагулдинчу лайла тоьхнера бохуш, дехьачу горгам хьокхуш зудчо иза ша волчу чу хIоттийна аьлла, оьгIаз а вахна. И тайпа хIума дар-м нийса дац, делахь а оцу масало гойту, мел чIогIа ларлуш хилла вайн генара дай берашца эвхьаза хиларх.\nАмма доьзал гIеххьа боккха хилча, царна ненехула тIеIаткъам бина ца Iаш, ша хьехам беш а хилла дас, къаьсттина боьршачу берашна. Цунах лаьцна яздо Бексултанов Мусас шен цхьана дийцара тIехь: «ВорхI-бархI шо кхаьчна тхо долуш, хIаъ. Цу хенахь дуьйна схьа дуьйцура тхуна дас хабарш, тхо наьIара улло хьала а хIиттадой. Цкъацкъа вицлой, чIогIа лоьра тхоьга, шух нах хир дац, хIумма а хир яц шух, бохуш. ТIаккха шен денда вуьйцура. Иштта берриш а буьйцура цо тхуна, ворхIе да а. «Къа дац ткъа цу нехан, олура цо, шайна вонна ала а дош ца дуьтуш чекхбевллачу, цхьа ледара тIаьхье а кхиъна хIаллакьхилча… Ду. Вайн цIе йоккхучу хенахь церан цIераш ма йовлу, хьенеха-минехан кIант олий. Беллачу нехан юьхь лара ма еза. Шен орам бовза ма беза стагана, иза мичара схьабогIу хаа ма деза. Шен гай, дегI лардича, къонаха чекхвер вара баьхна-кх хIума хуучу наха. Гай а хала ма ду. Комаьршо хила ма еза къонахчуьнца… Буй дIабостуш хила беза, хецца дIабостуш. Йоллуш чIир а ца хилча, нисдан дезаш дов ца хилча, шуна хIун хала ду нах хила. Комаьршой, гIиллаккхий шуьца хилчхьана, шу чекхдевлла-кх…». Да гуттар а ву тхоьца ишта: оьгIазе а, хьасене а, дера а, кIеда а». (М. Бексултанов. «Мархийн кIайн гIаргIулеш», Грозный, 1985).\nХIокху жимчу кийсигехь тидам тIебахийта безаш масех маьIне меттиг ю: дас хьехам бо берашна, «дера», «дов деш», хIунда аьлча, дай аьлла хIума беран кхетамо дIа ца лаца тарло; дас шен денда а, ворхIе да а хьахаво, берашна царна хьалха долу жоьпалла довзуьйтуш. Цуьнца цхьаьна дас берашна хоуьйту уьш шайна луъург лелон «маьрша» доций, царна тIехь дайн сий лардар а дуйла; дас билгалдоккху, шена хетарехь, стагана уггаре чIогIа оьшург: комаьршалла а, гIиллакх а. Цо иштта стагана уггаре хала ю аьлла хета киртигаш а билгалйоху (чIир, такха ца даллал доккха декхар); кхузахь дас шен хьехамца а, шен дай хьахорца а ша тайпа кхетаман болх бо берашца. Ткъа уьш кхетош-кхиорна тIехьажийна хилла хьалха заманахь нохчийн доьзалехь дас, нанас, дендас, денанас, кхечу баккхийчу гергарчара мел олу дош а, мел боккху ког а, мел ден гIуллакх а. Бер жима долуш нанас олу аганан эшарш а хилла кхетош-кхиоран маьIна долуш:\nДуьйшуш, гIоза дийшалаш,\nГIовттуш, гIоза гIовтталаш,\nИ долу гIа санна,\nДала дебадойла шу.\nIаламат мехала ду ненан бераца йолу юкъаметтигаш цIена хилар. Цунах куьг тухуш «Бисмилла» доккхуш, хи тIехь долуш иза дузорах ларлуш, ламаз карахь а долуш иза некхе хьош, Къуръанан аяташ цуьнан лерехь доьшуш (къулхьанаш, ламазан сурат, масала) кхиош долу бер ийманехь а хир ду, вуочу хIонах а ларлур ду. Цхьаболчу доьзалшкахь лелош гIиллакх ду: жимчу беран дуьххьара хедийна мIараш Къуръан юкъа йохкуш Iеламстаг хилийта, чорха чу кхуьйсуш (йоьIан мIараш) хIумнаш тега говза хилийта… Шайн бер хьанала къахьоьгуш, дика адам кхиийта, цуьнан дахар ирсе хилийта лаам бу дас-нанас оцу гIуллакхца гойтург. Амма бусалба дино тIедиллина хIума-м дац иза.\nБер жимма доккха хилча, нанас иза Iамош хилла массо а дикачунна, цIена лела, ялтин хама бан. «Бепиган цуьрг охьа ма дожаде, цу тIе ког ма баккха; яьгна хIума йиъча, майра хуьлу; еттинчу хьаьжкIан бух биъча, ницкъ болуш хуьлу, бохь биъча, хаза хуьлу; пхьид йиэ мегар дац, и йийча, етт ле; нуй тоха мегар дац, и тоьхча, ирс дов…», бохуш, хьехамаш гуттар а беш хилла нанас.\nБоьрша бер гIеххьа хьалакхиъча, цунна тIекхочу доккха де сунтваран де. ХIора бусалба стеган декхар ду шен кIант, ламазна кийча хилийта, сунтвар. Цхьадолчу бусалба къаьмнийн масала, Iаьрбийн боьрша бер дина дукха хан ялале деш ду иза. Ткъа нохчийн Iадат ду и гIуллакх беран ворхI шо кхачале чекхдоккхуш. КIант сунтвечу дийнахь, уьстагI а боьй, нах а кхойкхий, мовлад а йоьшуьйтуш, мерза яахIума а йой, цунна тIера сагIа доккху. Оцу сагIа доккхучохь гулделлачу берашна хазийта, царна пайде болу хьехамаш бо баккхийчу наха, Iеламнаха.\nБеран ира хьекъал, кхетам кхиорна тIехьовсийна хилла царна Iамадо дагардарш а, тайп-тайпанчу ловзаргашкахь олу дешнаш а, хIетал-металш а. Къаьсттина берийн хьекъал кхиош хилла «Хаттар жоп» бохучу бустамехь долчу хIетал-металша. Царах цхьаъ далор вай кхузахь:\nДIо йоьдург хIун ю?\nIаьржа-Iаьржа къиг ю.\nЦуьнан багахь хIун ю?\nБоча-боча бIар ду.\nИ охьадожахь хIун дер?\nКIела палс лоцур.\nПалс батIахь хIун дер?\nМаха каглахь хIун дер?\nИштта дIа, дахлой, и хаттарш-жоьпаш генна дIадоьлху. Масала, «ШайтIа къардар» бохучу берашна леринчу халкъан произведенехь ткъе ялх хаттар а, жоп а ду. Ша мел хала хаттар делча а, шена дуьхьал жоп дала хьекъал долуш кIант (я йоI) вуйла хиъча, и ца лалуш, дог а эккхий, шайтIа ле. И дешан къовсам иштта дIаболало:\nЦхьаъ хIун ду?\nЦхьана сил мерза хIун ду?\nШиъ хIун ду?\nШина бIаьргал сирла хIун ду?\nКхоъ хIун ду?\nКхо ког болу гIант хIоттийнчохь лаьтта.\nДиъ хIун ду?\nБиъ са болу гIала йоьггIинчохь лаьтта.\nПхиъ хIун ду?\nПхеамма вихкинарг цхьанна васта хала хир ду…\nГуш ма-хиллара, ишттачу къийсадаларша а, хIетал-металша а беран хьекъал кхиош хилла, ткъа кхечу ловзарша тIахъаьлла хилар, ницкъ, майралла. Кхуьуш догIучу берашна къаьсттина доккха зер хилла кешнашка куй билла вахар. Цунах лаьцна дуккха а дийцарш а ду вайнехан. Куй билла воьдург кхерон кIелонаш еш меттигаш нислуш а хилла кхечу бераша. Ткъа вукхуьнан декхар хIуъа шена дуьхьал хIоттарх, вуха ца волуш, воха ца вухуш, шен Iалашоне дIакхачар. Цхьамма охьабиллина куй схьабан воьдуш хилла кхин кIант.\nБожаберашна лерина тайп-тайпана ловзарш хилла вайнехан. Ткъа цу агIор мелла а къиэн хилла зудаберийн ловзарш. Церан коьрта долчунна тайнигех ловзар хилла. Уьш дукха хьолахь нанас ша еш хилла кегийчу гIожмех, кIадин цуьргех а, тайх а пайда а оьцуш. ЙоI хIума хаъал хилчхьана чохь ден гIуллакхаш Iамош, шен хиндолчу хIусамненан дахарна кечъеш хилла нанас.\nБерана мотт ма Iемми, «Бисмилла» даккха Iамош хилла. ХIума яа охьахиъча: «БисмиллахIиррохьманиррохьийм! Везандела, маьрша яийталахь, могаш лелийталахь»; йиъна ваьлча: «АлхьамдулиллахI! Дела, хьуна хастам бу!» ала Iамош хилла. Ткъа ворхI шо кхаьчча, Элчанан Делера салам-маршалла хуьлда цунна хьадисо ма бохху, ламаз Iамадо берана. Къуръан деша Iамон а доладо ийман долчу доьзалшкахь. (Бакъду, и дан аьтту кIезиг бара советан заманахь). Бусалба дин марздан, цуьнан хазалла а, йозалла а йовзийта мовлад йоьшучу, сагIа доккхучу, Iеламнаха хьехам бечу дуьгу бераш. Уьш иштта пIерасканан буса сагIийна хIума яла а дохуьйту. Къаьсттина боккха тIеIаткъам бо берашна марха достучу дийно. Оцу сийлахьчу дийнах болу дагалецамаш гуттаренна а буьсу церан кхетамехь. Берийн ловзарех къаьсташ ду догIа дехар «къоршкъури» цIе йолу шира ламаст. Иза, хетарехь, дукха хьалха, Iесачу заманахь кхолладелла гIиллакх ду.\nБусалба дин чIагIдаларца хийцабелла цуьнан чулацам, ткъа ша гIиллакх дисна. Иза иштта ду: догIа ца догIуш, йокъа хIоьттича, бераш цхьана эвла йисте гулло, шайх цхьанна тIе яккхий яраш я дечиган генаш ухку цара, буьххьера дIа а доьхкий. Иза юкъа а хIоттавой, юьртахула дуьйлало бераш, хIора наьIарга хIуьттуш, шайн илли а олуш:\nКъоршкъури хIара ю,\nДогIа даийта, Дела,\nЯ АллахI Дела.\nСтиглахь сиха даийта,\nЛаьттахь мела даийта,\nДен дуо бузийта,\nНенан ога дузийта.\nБерашна дуьхьалъяьллачу хIусамнанас генашна бухахь воллучунна тIе хи туху (и мосазза туьйхи, важа, кхосса а луш, вегало), сагIийна хIума а ло ахча, хIоаш, стоьмаш, марзаллаш… Суьйранна, я юьртах шаьш чекхдевлча, бераша шайна делла сагIа доькъу, генашна бухахь хиллачунна алсам а кхачош.\nБеран пхийтта шо кхаьчча, дIайоьрзу цуьнан бералла. И баккхийчеран дарже волу, воккхачуьн доллу декхарш тIе а оьций. Цо шен юкъ йоьхку. Уггаре а дезаниг а, жоьпаллениг а: пхийтта шо кхаьчначул тIаьхьа цо шен дашах а, лелочух а жоп дала деза Далла хьалха. Пхийтта шо кхаччалц дай-наний дара шайн доьзалхочух Далла хьалха жоп дала дезаш. Цул тIаьхьа стаг ша ву шен дахарх жоьпалле верг.\nДоьзалхочун пхийтта шо кхачар а, цунна Далла хьалха шен долу декхарш а, баккхийчеран дукъ тIедожар а хоуьйтуш, уьстагIа а боьй, сагIа доккхуш гIиллакх ду вайнехан цхьаболчу доьзалшкахь. Иза дика гIиллакх а ду, хIунда аьлча, ша воккха хиллийла иштта дIа ца аьлча, ца хууш, шен бераллех къаста ца туьгуш, баккхийчеран декхарш (воне, дикане вахар, салам далар, и. дI. кх. а) тIе ца оьцуш, стаг ткъе итт шаре волуш меттиг а нисло дела. Иштта сагIа доккхучохь гулбеллачу Iеламнаха, юкъараллехь сий-ларам болчу баккхийчара довзуьйту пхийтта шо кхаьчначунна тIедужу декхарш, ловцаш бо, совгIаташ до… Пхийтта шо кхаьчнарг юкъаозаво шайца цхьаьна Далла Iамал ян: жамIатца ламаз дан, зуькаре, мовлад ешаре, и. дI. кх. а. Гулбаларна «бехке» волчуьнга, цуьнан хааршка хьожжий, дакъалоцуьйту: ламазна кхойкхуьйту, сураташ доьшуьйту, салават дуьллуьйту… Баккхийчара иштта тидам баро пхийтта шо кхаьчначунна шен хенан жоьпалла довзуьйту, сихха керлачу декхарийн дахаре вала аьтту хуьлуьйту.\nХьалха заманахь, пхийтта шо ма кхеччи, дIаоьцуш ца хилла кIант тIемалошна юкъа. ХIонце, мостагIашна дуьхьал лата боьлхучу тIемалоша шайца воуьйтуш ца хилла цхьа билггала долчу зерех чекхваьлла воцу жима стаг. Иштта, хилдехьаройн махка уллохь цхьа боккха кхера бара. Жима стаг шен дерриге а герзашца цхьаьна, ведда воьддушехь, куьг а ца Iуттуш, оцу кхерана буьххье тIевала везаш хилла. И дан ницкъ ца кхочург тIемалочун декхарна кийча лоруш ца хилла.\nЖима стаг тIемалочун декхарш кхочушдарна кечвеш, тайп-тайпана къийсадаларш, хьуьнарш зер дIахьош хилла. Царах шиннах лаьцна шен цхьана статья тIехь дийцира яздархочо Тагаев Сайд-Хьасана. Оцу зерех цхьаъ иштта хилла: шен гIодаюккъал стомма болу цIулла-дечган серийн цIов цкъа тур тоьхна хадийча, и тур лелон бакъо луш хилла. Цундела гIодаюкъ готта мел хили а, атта хилла тур лелон бакъо яккха. И серийн цIов охьабилла а, кIаг а баьккхина, цу чу ирахбогIа а, цхьана хIумнах хьалаолла а могуьйтуш хилла, цкъа тур тоьхна и хадийчхьана. Иза нахана гуш дан дезаш а хилла. Ткъа тур мел ира хила деза! Мел ницкъ а, говзалла а, сихалла а оьшу и тайпа серийн цIов хадон жимчу стагана!\nОцу зерех чекхваьллачо дакъалаца дезаш хилла кхечу къовсамехь а. Ши жима стаг, настарийн голанех ши кахьар а йоьхкий, хьалхаваларх водуш хилла, буса а, дийнахь а ца соцуш, кхаа юьртах чекхваллалц. ХIуъа хиларх, тIаьхьа жIаьла даларх, я цхьамма герз я мохь тохарх, орца дохуш хиларх, вухахьажа йиш а ца хилла, хIунда аьлча, и дича, са кIезиг долуш а, кхеравелла а лоруш хилла. Оцу зерах чекхваьллачунна секхаIад, тIаьхьуо топ а лелон бакъо луш хилла.\nКхиъна вогIу кIант гIиллакхехь, къинхьегам безаш, онда, каде хила, герз лелон – доцца аьлча, дахарна Iамон, махкахь а цIе яхначу къонахашка дIалуш а хилла. Ша санна долчу берашца цхьаьна, хьехамчас тIедехкина декхарш кхочушдеш, цуьнан цIен тIехь бан беза белхаш беш, масех шо а доккхий, вухавоьрзуш хилла кIант. И тайпа бераш кхетош-кхиоран кепаш дика гайтина яздархочо Гайсултанов Iумара шен «Болат-гIала йожар» цIе йолчу повестехь. КIант кхиъна ваьлча, цуьнан бакъо ю зуда яло, ткъа кхиъна яьллачу йоьIан маре яха. Кегийрхошна вовшийн довзар, дукха хьолахь, нах гуллучу меттехь хуьлуш хилла: хийистехь, белхешкахь, синкъерамехь, ловзаргахь… Дуккха а нах вовшахкхеташ, къайле хила йиш йоцуш меттигаш ю уьш. Нохчийн гIиллакхо тIедуьллу кIентан, йоьIан юкъаметтигаш тешаш болчохь хилийтар, теш воцуш цхьаьнакхетар – и осала лоруш а, магош а ца хилла.\nОцу гIуллакхна хийист къастор ша тайпа маьIна долуш ду. Цкъа делахь, хIора йоI а хийисте (шовданна тIе), кхайкха ца оьшуш, ян езаш ю. Цундела цигахь и ган аьтту бу кIентан, цу тIе шен говрана хи мало дезаш а хилча, кIентан а ду цига ван бахьана. ШолгIа делахь, хи тIе дуккха а нах богIу дела, кхин леррина тешаш кхайкха а ца оьшуш, шиннан цхьаьнакхетар дуккха а нахана гуш хуьлу. КхоалгIа делахь, сацар доцуш, гуттар а дIаоьхучу цIеначу хин, чу хьаьжча бухара тIулгаш а гуш, сирлачу хин йистехь кхоллало юкъаметтигаш иштта сирла а, цIена а хиларе сатийсам а бу иза.\nХийист иштта гойту Бадуев СаIида шен «Бешто» повестехь: «…Кху хина пурх шина а агIор тIебогIучу новкъахула кегийчу наха, хитIа а кхуьйлуш, шайн дой суьйранна чудерзо чехкка цIа кхуьйлура. Царах цхьаболу кегий нах, кегийчу берашка шайн дой цIа а кхуьйлуьйтуш, хийистехь а соьцура. Уьш боцурш, кхин дуккха а кегий нах кху хитIа баьхкина бара, хIинцца хитIа оьхуш дуккха а мехкарий хиларна. Цу зудаберашца кегийчу наха, куьйгаш а туьйсуш, маьI-маьIIехь къамелаш дора. Церан дешнашна дуьхьало ца еш, церан массо а дашна дуьхьал там беш, зудабераш, чIогIа царах са а къералуш, гIадъоьхуш доьлура. Цу зудаберийн чамеш кIудалех детталуш, цIестан гIовгIанаш а яра хезаш. Кху юьрта юккъехула чекх а буьйлуш, хина дехьий-сехьий оьхучу кегийчу наха, цу зудаберашна тIекхаьчча, шайн дой тIетуьйсуш, еттачу шодмийн татанаша хийист наг-наггахь екайора. Цу хьешийн дешнашна а зудабераша дуьхьало ца йора. Царах цхьамма «ЙоI, йолахьа соьга маре», – аьлча, йоIа, шена иза дуьххьара гуш воллушехь: «Дера, йогIур ю-кх со-м», – олура. И зудабераш, шайн къамелаш ца хадош, меллаша хих кIудалш а юзий, юхадахка, чехкка цIа оьхура. Уьш цIа а ихина, шаьш бисча, кегийчу нахах наггахь волчо олура: «Дала хIун боху-м ца хаьа, бакъду, и жима кIорни нахе далийта безам бац сан». Цул тIаьхьа кхечо олура: «Вешан дагахь долу зудабераш вайна кхачо бен, вай цу Дала кхоьллина а дац, шек ма довлалаш, кIентий». Иштта шайн жималлех сакъералуш болу и кегий нах, цу дешнех синкъерам болий, гIадъоьхуш, куьйгаш вовшах а детташ, буьйлура».\nХийистехь я кхечухьа кIантий, йоIий вовшашца дечу къамелах дагардийцар олу. Хийистехь йоI евзаш а, цуьнгара цкъа хьалха дуьненан синкъераман, тIаьхьа дуьненан тIаьхьалонан дош доккхуш, кара хIума йоккхуш, хан юьллуьйтуш а хилла. ЙоIа кара луш йолу хIума пIелгах юллу чIуг, я сахьт, я йовлакх хуьлуш хилла. Цу хьокъехь халкъан мехкарийн эшарехь боху:\n…Хан юьллу ас хьуна,\nДашо чIуг караелла.\nДашо чIуг караелча,\nМамина хуур ду. \nХан юьллу ас хьуна,\nАьтту куьг караделла.\nАьтту куьг караделча,\nСан дегIан сий ма дов.\nСан дашах хьо тешахь.\nСан дашах хьо тешахь,\nИ тешам бу хьуна.\nСан дашах ца тешахь,\nКхин тешам бац хьуна.\nЭшаро иштта бахахь а, дош даларал а деза хилла кара хIума ялар. Цхьанна кара хIума а елла, кхечуьнга маре яхар магош ца хилла, и тайпа хIума нисделча, зуламца, бохамца доьрзуш а хилла. Дош а делла, кхечуьнга маре яхар иштта дазлуш ца хилла, и дош тIечIагIдеш хIума ца хилча.\nДукха хьолахь хийистехь хуьлуш хилла кIанта йоIана баркалла алар а. ТIехьийзачу йоIана цхьацца бахьанашна (цо кхин захало тIелацар гучудаьлча, цунах терра кхин) резавоцчу жимчу стага олу дешнаш ду уьш, шаьшшиннан юкъаметтигаш дIахаьддийла хоуьйтуш. Амма, мел шена халахеттехь а, кIанта олург, йоI сийсаз ца еш, оьзда хила деза. И иштта хила дезар «баркалла» бохучу дашо а гойту. Оьзда олучу «баркаллин» кепехь язйина ю Гацаев СаIидан цхьа стихотворени а:\nСан таьIна и ойла! Гур яц и хьуна,\nАс деган къайленаш йостур ю хьанна?\nДIаIе хьо, самукъне хьо йоьлуш лела,\nСо-м воьлур, я воьлхур, сан деган эла…\nМел еха ца кхачош, ирс хила хьуна,\nХьо ирсе юй хаар – там хир бу суна.\nХьо хилар – хазахетар, сан деган эла.\nЗахалонан юьхь йолаяла тарлуш ду синкъерамехь а. Нохчийн синкъерам иза кегийрхой вовшашна довзийта вовшахтухуш меттиг хилла, кхочушбан безаш шен билггала лехамаш а болуш. Синкъерам дIакхехьаран некъаш тайп-тайпана ду Нохчийчоьнан тайп-тайпанчу кIошташкахь. Царах цхьаннах лаьцна дуьйцур вай. Синкъерам белхица, ловзарца цхьаьна а, хьаша веъна аьлла цуьнан сийнна а, иштта духхьалдIа кегийрхойн самукъадаккха а беш хуьлу. Оцу тIаьххьарчу синкъераман билгалонаш иштта ю. Синкъерам бечу цхьана хIусаме гулло кегийрхой. Цхьана агIор кегий нах а, вукху агIор мехкарий а охьаховшу. Кегийчу наха а, мехкарша а цхьацца тхьамда хоржу. Кегийчу наха шина тхьамдех цхьаьнга я юкъалелачу зудчуьнга, шайна сакъера луу йоI билгал а йоккхуш, хаам бо. Цара иза массарна а хозуьйтуш дIа а олу. Цхьана йоIана тIе масех кIанта хабар дахьийта тарло. Важа массарна а «реза» а хуьлу цкъачунна. ТIаккха цхьа хан йолу, мехкарша эшарш а локхуш, кIенташа бегаш а беш, юкъа-кара хелхаран бал а боккхуш, кегийрхоша самукъадоккхуш. Иштта дIабоьду синкъераман хьалхара гуо, хьалхара мур. И дIаберзош, кIентийн тхьамдас хотту хIора йоIе, цо хьенехана делла дош тховсенна дара я тIаьхьалонна дара олий. ЙоIа шена тIе хабар даийтинчу кIентех цхьаъ къаставо, цунна делла дош «тIаьхьалонна» дара шен олий. Мехкарша къастоза бисина кIентий синкъерамера дIабоьлху, тIаьхьабисинчара дIакхоьхьу шайн цхьаьнакхетар.\nКхин цхьа бакъо а ю оцу синкъерамехь ларъян езаш: «Хьаша хьешана ца кхочу!» И хьешо хьешаца сакъера йиш яц бохург ду. Хьешо юьртахойх къасто веза кIант. Билгалдаккха деза, и тайпа синкъерам дIабахьаран кеп Нохчийчохь массанхьа а цахилар. Масала, Органца йолчу ярташкахь йоIана тIе дохьуьйту хабар а, цо делла дош а хууш кхоъ бен ца хуьлу шен лаам дIакховдийна кIант а, юкъалела зуда а, дош делла йоI а. Чохь болчарна хууш ца хуьлу мила хьаьнга сакъоьруш ву, цундела синкъерам шина гоне бекъа а ца ло, «сов берш» ара а ца бовлу.\nНагахь йоI, цхьанна дош а делла, кхечуьнца сакъоьруш хилахь, цуьнга бехк боккхуш къамел дан тарло кIанта, тхьамдера пурба а даьккхина. Амма и къамел оьзда а, йоьIан сий ца дойуш а хила деза. ЙоьIан бакъо ю, бехк шена нийса ца хетахь, и тIе ца лоцуш, дуьхьал къамел дан а. Бакъду, дукха хьолахь и къамел бехк баьккхинчу йоIе безаман ойла йолчу кIанта деш хуьлу, я йоьIан гергарчу стага.\nДукха хьолахь, синкъерамехь къамелаш, дуьххьал дIа доцуш, шайн маьIна дан дезаш, Iаламерчу тайп-тайпанчу хIумнех (зезагех, диттех, акхаройх, олхазарех) пайда а оьцуш, деш хуьлу. Иштта хилла йоIий, кIантий дуьхь-дуьхьал локху йиш а. КIанта шен «гIенаш» дуьйцуш, йоIа уьш туьдуш чулацам болу халкъан йиш ялор вай кхузахь:\nКIант: Со гIеттича, хьалагIовттуш,\nДIалелхийча, дIа ца доьлхуш,\nЦхьа полларчий дайра суна.\nЙоI: ДIалелхийча, дIа ца доьлхуш,\nХьуна дайна и полларчий,\nВайшиннан безам бара хьуна.\nКIант: Со суьйранна чувирзича,\nСирла стогар дIабайича,\nТхан беа пен серлабохуш,\nЦхьа серлонаш яйра суна.\nЙоI: Шун беа пен серлабохуш,\nХьуна яйна и серлонаш,\nХьан бIаьргашна дуьхьал хьоьжу\nСан бIаьргийн нур дара хьуна.\nКIант: Буьйса юккъе яхначу хенахь,\nМерзачу набарх вулучу хенахь,\nСенчу стиглахь тIома баьлла\nЦхьа кIайн кхокха байра суна.\nЙоI: Сенчу стиглахь тIома баьлла\nХьуна байна и кIайн кхокха,\nДуьне кхуллуш декъал хилла,\nХьо везна со яра хьуна.\nЦхьаболчу синкъерамашкахь (масала, ловзарца цхьаьна беш болчу синкъерамехь, дуьхь-дуьхьал охьахевшина мехкарий, кIентий вовшийн дикка генахь хилча) сакъоьручу йоIий, кIантий бIаьцанашца, уьшаршца, бIаьргашца «къамел до» вовшашка. Цунах догдахар олу. Ловзар-синкъерам мелла а къаьсташ хуьлу. Уггар хьалха иза доьзна ду ловзарехь дакъалоцуш дуккха а адам хиларца. Цуьнга хьаьжжина, ловзар-синкъерамехь низам латтош берш а алсам хуьлуш хилла: тхьамда а, цуьнан ши хьадалча а, гIоьнчий а, човс а… Тхьамда а, цуьнан гIоьнчий а баьрччехь хIоттийначу стоьла хьалха Iаш хуьлу. Царна хьалхарчу шуьнехь хуьлу тайп-тайпана кхачанаш а, вахош доцу маларш а, юккъе хIоттийна кхехкийна нIаьна а, бага цигаьрка а йоьллина. Тхьамдас ловзаран низамна тIехь Iуналла латтадо. Цуьнан омранаш кхочушдеш хьийза хьадалчаш (уьш жухаргаш хила а тарло). Масала, цара тхьамдина тIевалаво цо цIе тоьхна стаг. Оцу стагера яьллачу «ледарлоне» хьожжий, тхьамдас цунна гIуда а туху ахчанца я цхьа гIуллакх кхочушдан.\nЛовзарехь хелхаран раж латтош, кIантаца хелхаяла йоI юккъе йоккхуш, кхидолу низам латтош волчу стагах човс олу. Цунах, цуьнан хьекъалх, тIахъаьлла хиларх, говзаллех доьзна хуьлу ловзаран болар, дIадахар. Човс дика ца нисвеллачу ловзарх-синкъерамах лаьцна язйина ю поэтан Цуруев Шерипан стихотворени:\nГоралера тхьамда яI, горалера,\nЭшарехь ловзу ког гола тIера.\nТхьамдаллех хьо-м дика воьллера,\nХабарна жерочул тоьллера,\nДелахь а, хьоьга сан дехар ду,\nИ кхочушдан хьо а декхар ву:\nЧовс дукха ледар ву-кх тховса хьан,\nКхечуьнга лохьа и човсалла.\nЦо атта хелха ца воккху,\nЙоIера дош а ца доккху,\nЦо хIиттош ву хьо юьхьIаьржа,\nИ дерриг хьох а ма хьаьрча.\nМотт шера и жеро хьовзо а,\nХьо-м вара массарал говзаниг.\nАмма човс ледара ву тховса хьан,\nГуш ма-хиллара, човсо лелориг массарна а товш ца хуьлу ловзарехь. ХIетте а, и ца хилча, ловзаран кеп ледара хуьлу, хIорамма шена луъ-луъург а лелош. Хелхаран раж лелор, цо низам латторал сов, оьшуш ду массо а – лууш мел верг – хелха валийтаран Iалашонца. ХIунда аьлча, нохчийн дац массо а цхьаьна (тобанашца) хелха буьйлуш. Хелха цхьа йоI а, цхьа кIант а дала дезаш ду, ткъа дерриге а ловзар царна тIе тидам бахийтина хила деза – вайнаха цхьана стеган сий-ларам чIогIа беш хиларан билгало ю иза а.\nХелхарх дерг аьлча, хIора кIентан а, йоьIан а хелхар церан амал, дог-ойла, шеца йолучуьнца (волучуьнца) йолу юкъаметтиг, шен хазаллех болу кхетам гойтуш хилла. Цундела хIораннан а (къаьсттина кIентан) хелхар шен-шен башхалла йолуш хилла, юкъара хIумнаш хиллехь а: ког шаршор, гуо баккхар, бохь богIар, и. дI. кх. а. Амма хIора кIанта а кхочушбан безаш цхьа лехам бу – цуьнан хелхар а, цо дIашаршабо ког а, цо дIаластадо куьг а оьздангаллех дуьзна хила деза; осала тида тарлуш долу цхьа а хIума шегара далийта ца деза кIанта. Иза чIогIа ларвала веза йоIах дIахьакхаваларх а, цунах ца хууш а куьг кхетарх а. И тайпа хIума нисделча, доккхачу девнаца доьрзуш, вовшашна шаьлтанаш етташ меттигаш нисъелла хьалха заманахь. ЙоI, хелха а яьлла, охьахууш, цунна дуьхьал сараг лаьцна: «ХIара хьенан ю? Кхуьнан дола дан мила ву?» – олуш, йоI кхайкхор човсан декхар ду. ТIаккха цуьнан тIехьийзачу кIанта, я гергарчу стага, я вешин доттагIчо ахча тосу.\nИ ахча керла кхоллабеллачу доьзална гулдеш ду. И гулдаран тайп-тайпана кепаш хуьлу. Масала, хелхарш совцийна, ладугIу эшарш локхучу хенахь тхьамдас йоIана тIе кад бохьуьйту. Цо иза шен тIехьийзачу кIантана тIе хьажабо, вукхо ахчанца «эца» беза и кад. И ца дахь, жухургаша ловзарна юккъехь «ор» а доккхий, ша кепара «дIавуллу» иза, и хIунда до аш аьлча, иза чIогIа «эрча» ваьлла, бIаьрмециг ваьлла, шен тIехьийзачу йоIана тIера совгIат а ца ди цо бохуш…\nТуьтмIаьжгаш а йоьхкина, яххьаш къайлаяьхначу жухургаша тайп-тайпанчу хелхарчийн амалш беламе яхар, «мехкарех» хелха бийлар, илли аларан кеп хIиттош, Iиттарш еш, гIовгIанаш яр, ерриге а забарш ловзарехь гулбеллачеран самукъадаккхарна лерина ца Iаш, керла кхоллабеллачу доьзална «бIаьрг ца хилийта» лелош а ю.\nКегийрхошна вовшийн довзар синкъерамашкахь, белхешкахь, ловзаршкахь хилахь а, йоIера маре ян дош даккхар, кара хIума яккхар, хан йиллийтар я хийистехь, я ирахьIачохь хуьлу. ИрахьIер кIанта ша тIехьийза йоI цхьанхьа, цуьнан лулахой я цуьнан гергара нах болчу чу а кхайкхина, цуьнца къамел дар ду. ИрахьIачу хенахь йоI, кIант шаьшшиъ хила йиш яц. ЙоIаца зударех цхьаъ, я кхиъна йогIу йоI хила еза, ткъа кIантаца накъост хила а тарло, ца хила а тарло. Вай билгала ма даккхара, шимма къамел дечу хенахь теш хилар иза нохчийн оьздангаллин бохон йиш йоцу лехам бу.\nИрахьIеран сурт оццу Бадуев СаIида иштта гойту: «Орца кIотарахь, цхьана лохачу, жимчу цIа чохь Хедижатца ирахьIен Бешто, дикка шен сакъерало а моттуьйтуш, йоIаца чIогIа хабар дуьйцуш вара, гоьла тIе ког а баьккхина, цигаьрка а уьйзуш. ХIара шиъ наран шина маьIIе а хиъна Iара, кху шинна юккъе хиъна цхьа жима йоI яра, ханна итт шо хир долуш. Цу йоьIан кху шимма дуьйцучух са ца къералора, иза наггахь набарна охьайоьдура, амма юххехь Iачу Хедижата, шен дилхе цIечу куьйгаца муьшка а йой, сама-м йоккхура».\nДуьненан синкъерам лелон кIант маьрша витахь а, зуда ялорна тIедаьлча, кIентан дас-нанас, гергарчара жигара дакъалоцу оцу гIуллакхехь. Уггар хьалха йоьIан да-нана, орам толлу… «ЙоIана цу лаха, кIантана хIу лаха», боху нохчийн кицано. ЙоIана яха меттиг, ларош, хьал-бахам («цу») болу стаг, ткъа кIантана шен схьаялар дикчу нахах долу («хIу») зуда лаха бохург ду иза. Яло къасточу йоьIан нене хьожжий сацам тIеоьцуш а хилла, дукха хьолахь, захало хьахийнчара. Цунах лаьцна ду халкъан дийцар.\nЦхьана йоIана тIехьийзаш хилла цхьа кIант. ЦIеранаш реза ца хилла и ялаяйта. Шен нана ерриг хир ю иза а, нана дика стаг яц бохуш. КIант шаьш бохучунна реза ца хилча, цара цхьа хьехар дина цунна. Цара ма хьеххара, хийисте а веъна, цигахь долчу цхьана дитта тIе говр хехка ваьлла кIант. «Хьо хIун дан гIерта?» хаьттина цецъяьллачу хIара тIехьийзачу йоIа. «ХIара говр дитта тIе яккха гIерта-кх», жоп делла кIанта. «Ой, ахь хIун дуьйцу, говр муха йолу дитта тIе?» кхин а чIогIа цецъяьлла йоI. «Кхуьнан нана-м йолура дитта тIе, кхуо хIуъа дахь а», аьлла кIанта. «Нана яьллехь-м, иза а ер ю хьуна», жоп делла йоIа. Цунах хиъна кIантана шен гергара нах бакъ буйла.\n«Захало дийнахь стогар а латабай диэ», боху халкъан хьекъало. Цундела зуда ялочу кIентан гергара зударий боьлхуш хилла и йоI ехачу лула-кула, иза зиэран Iалашонца. Халкъан дийцар ду: цкъа иштта йоI зиэн бахначу наха лулахойн йоI яхийтина шаьш яло билгалйинарг ехачу хIусаме: «ЯахIума еш ца тоьънера шайна, хьакхош тIаьхьа дисина дама делахь, и даийта», аьлла. «Ша юучунна оьшшург бен хьакха а ца до, шуна эшахь, юха а хьакха-м дийр ду ша», жоп деллера йоIа. Цунах дика хIусамнана хир юйла цу жоьпах хиънера и зиэн баханчарна. Йиллина хан тIекхаьчча, йоI дIа муха юьгу боху хаттар хIутту. Нохчашна юкъахь ши кеп ю йоI йигаран: бертахь, кIентан гергара нах а боьлхий, цара циггахь мах а бой, цIа ялор а; йоI, цIерачаьрга аьлла хIума а доцуш, ша ара а яьлла, маре яхар а («едда маре яхар»). И шолгIа кеп нисло, нагахь йоьIан цIерачарах оцу захалонна реза воцуш стаг хилча. Захало хилла даьлча, и дIа ца дерзо йиш йоцу дела, йоIий, кIантий, барт а бой, деш хилла иза.\nХала а, атта а и тайпа захало дIадоьрзуш а хилла. Амма и дIадерзадахь а, наггахь йоI шен ден цIа ца юьтуш, барт эгIаш хилла доьзалехь. Хетарехь, и тайпа захало даран кеп нохчашна юккъехь кхоллаелла билггала долу исторически хьелаш бахьанехь а. Гуттар аьлча санна, тIемаш беш, цундела къеллехь бехачу нохчийн массеран а аьтто ца хилла бертахь захало деш оьшу харж ян хьал. Цундела и стеган дахарехь Iаламат мехала гIуллакх доьзал кхоллар мелла а аттачу даьккхина.\nБилгалдаккха деза: иштта захало дIадоьрзуш хилла, йоI реза а йолуш дина хиллехь. Захалонехь йоьIан лаам хилла коьрта, иза лоруш, ура-атталла дай-наний шайна хетачунна тIера духадолуш а хилла. «ЙоIа ша хадийннарг бу цуьнан мах», боху халкъан кицано а. ЙоIа бинчу харжамна тIетар шен хиндолчух долу жоьпалла уггар хьалха цунна шена тIехь хилар къобалдар ду.\nНохчийн дахарехь нислуш хилла, йоI реза йоццушехьа, и ядош меттиг а. Амма иза вайн гIиллакх дац. Иза зулам ду. Гуттар а цIий Iанорца доьрзуш а хилла, маслаIатан дай орцах а бевлла, дIа ца дерзийча. Цхьана эвлаяэ хаьттина боху, ахь герз стенна леладо аьлла. Зуда ядон гIертачу нахана тIеIоттавелча, цаьрца тIом бан леладо ша, аьлла боху цо. Оццул доккха зулам ду зуда ядор. Хетарехь, и акха хIума вайн цхьаболчу нахана юккъехь дисина генарчу, ширчу, Iесачу заманера.\nБусалба динца нийса а ду, вайн Iадатехь бегIийла лоруш а ду бертахь захало дар. ЙоI, дIаюьгучу дийннахьехь мах а, там а бой, дIаюьгу. Цхьаболчара ялош волчун гергара нах я доттагIа волчу йоссайо зуда. Цигахь цхьа кIира я сов хан а йоккхуьйту. Яздархочунна Айдамиров Абузарна хетарехь, и деш хилла нускал несаллина кечдалийта, ша лелон деза гIиллакхаш цунна дикка довзийта. Цундела дика нус ю аьлла билгалъяьлла хIусамнана йолчу доссош а хилла нускал, вукхуьнгара зеделларг схьаоьцуш, иза Iамийта.\nНускал цIа далочу дийнахь, ловзар а дой, мерза кхачанаш а кечбой, доккха той хIоттадо. Иза кхаа дийнахь-бусий дахлуш а хуьлу.\n…Горглуш-горглуш, горглуш лаьтта\nКху ловзаран боккха хIоз.\nТIараш тоьхна, хIаваъ аьтта,\nМассара а эли «хIорс!»\nIаьржа верта мохехь дусош,\nАьрзун тIемех и тардой,\nКхин цхьаъ, кхин цхьаъ бере вуссу,\nКху ловзаргахь совцош дой.\nЛоман буьххье хиъна лаьтта\nМалхбалехьа маьлхан хIоз…\nТIараш тоьхна, стигал яттIол,\nЛовзар гIаттош, эли: «ХIорс!»\nГIабалин кIайн ши тIам техка,\nМехкарша уьш лестадо.\nДIаьндарг санна хьаьвза гIовтал,\nКIанта шен йоI хестайо.\nДIаьндаргал а хьийза чехка\nХIара кIант а, олий «хIорс!»\nГIабалин шен тIемаш гIовттош,\nКIентан сий деш, бовлуш хIорш.\nДоьхкан тIера дато седа,\nБагош, хьоьжу маьлхан хIоз,\n«ХIорс!» «ХIорс!» –\nолий, горгло тIеттIа\nКIант вича я нускал далош,\nДе ма ятIарш, хIай тхан дай! –\nЛовзар хIоттош хилла, ала:\nВай-ма, кIентий, нохчий дай!.. –\nиштта гина поэтана Кибиев Мусбекана нохчийн ловзар. Нускал кел чоьхьа даьлча дуьйна дIадуьйлало иза зуьйш а, цуьнан хиндолу дахар ирсе хилийта а деш долу гIуллакхаш. Марзахойн зударех цхьамма нускална бага шекаран бIелиг я каьмпет юьллу мотт мерза хилийта. Цунна хьалха куз а тосу, нуй а кхуссу нускало куз хьалаоьцу, нуй неIарна тIехьа дIахIоттабо, ша чохь дан дезарг хууш хилар гойтуш. Нускална кара жима бер (кIант) ло, иза хIу дебош хилийта.\nЛовзар дIадоьдучу хенахь, сонехь оьллинчу чекхъхьаьжча са гучу кIайчу кIадина кирхьанна тIехьа лаьтта нускал. Чугулбеллачу марзахоша цхьацца бегаш а бо цуьнца, амма иза дуьхьал йистхила йиш йолуш яц, йист а ца хуьлуш, мотт кхаба дезаш ю, шега бастийтталц. Марзахоша кегийрхоша ловзар долуш а, цул тIаьхьа а мотт бастийта тарло, нускале хи а доуьйтий, и мала пурба дехарца. Нускало, сих а ца луш, пурба ло хи мала.\nВукхара, баркалла а олий, ахчанца совгIат а до нускална, декъалбо керла кхоллабелла доьзал. Мотт хица бастийтар, хийистехь захало дийцар санна, шен маьIна долуш ду. Хи цIеналла латтош долу дела, марзахойн а, несан а юкъаметтигаш, хи санна, цIена латта лаар ду иза.\nТкъа ша мотт кхабаран маьIна, Iилманчас Алиева Заринас дийцарехь, иштта ду: ден цIа а дитина, керлачу доьзале ша йогIуш, шен мотт «дIабоьхку» йоIа, цуьнца цхьаьна шен ден цIахь хилла гIиллакхаш а, бийцина мотт а, амалш а «дIайоьхку», керлачу доьзалан мотт, гIиллакхаш, амалш Iамош, оцу доьзалх «дIаиэн», таръяла нигат долуш. И иштта хила лаарца хилла нускална баккхийчу наха олу ловцаш а:\nЯха еанарг йиталахь.\nБаьхна бевлларш биталахь.\nЯра дама санна,\nКIайн дахар хуьлда!\nЯра шекар санна,\nМерза дахар хуьлда!\nХIара ловца, нускална санна, марнанна лерина а бу («яьхна яьлларг»). Ткъа цхьана нускална леринчу кхечу ловца тIехь марзахоша тIе тидам бохуьйту несехь шайна товр доцчу сакхташна: «Эзар дика, беркат дахьаш еъна хуьлда, чуьра ара кхоьхьуш ма хуьлда, арарниг чу кхоьхьуш ма хуьлда, нехан малхе хьоьжуш ма хуьлда, маха байна, нехаш кегош ма хуьлда, шин байна етт узуш ма хуьлда, долу гIа санна, хIу дебаш хуьлда». Ловзар дIадирзинчул тIаьхьа, шолгIачу дийнахь нускал хийисте доккху. Марйижаршца, юьртарчу мехкаршца цхьаьна шовдана тIе йоьду иза. Цигахь цхьа бепиган цуьрг а, цу тIе боьгIна тай тесна маха а шовданан хи чу а кхуссий, царна тIе топ туху. Хетарехь, иштта ду цуьнан маьIна: зудчун гIуллакхаш, дукха хьолахь, яахIуманца а, маха баккхарца а долу дела, цаьрца шайтIанийн я жинийн хIуо ца хилийта, уьш дIачовхош тухуш ду герз. Оццу Iалашонца кхуьйсу герзаш зуда ялош богIуш а. Нускал шовдане даккхар кхочушдо иза юьртахошна йовзийтаран Iалашонца, оцу дийнахь дуьйна иза ша а оцу юьртан яхархо хилар дIахоуьйтуш.\nЦул тIаьхьа тIекхочу марзахойн баккхийчу наха а, мардас а мотт бостуьйту зама. Нус йистхуьлуьйтучу дийнахь мардас цIе туху ша керлачу доьзална дечу совгIатийн: етт-эсий, цIенош, машен, и. дI. кх. а. Мотт бастийтарх, марден а, марненан а, кхечу чоьхьарчу гергарчу нехан а цIераш кхабар тIехь ду несана. Церан ца хууш цIе яккхар оьзда лоруш дац. Мардех «Дада», марненах «Нана» олу несо, кхечу гергарчу нехан шен цIераш тохку, церан дика агIонаш билгалйохуш («Хаза кIант», «Дика кIант», и. дI. кх. а). Хетарехь, иза а оцу хIусаме кхечу доьзалан ца оьшу тIеIаткъам ца хилийта, вуочу хIонах уьш ларбаран Iалашонца деш хилла.\nЦхьаболчу доьзалшкахь зудчо майрачун а, майрачо зудчун а цIераш йохуш а ца хуьлу, нахана хозуьйтуш-м муххале а. ЦIе йоккхучу метта хIусамдас: «хIара», «зуда», «хIей», «хезий хьуна»; зудчо: «кху чуьрниг», «хIара», «хIара стаг» олу. Майрачо шен зудчунна кхин забаре цIе туьллуш а нисло. Цунах лаьцна яздо Бексултанов Мусас шен цхьана дийцарехь: «Наггахь, сайн сагатделча, хIокху зудчуьнга (наха Макка олу кхунах, аса-м Байсари а, ЦIахьпато а, Пурстоп а сайн сакъерадаларе терра йоккху цу кхааннах цхьаъ) юург а кечйойтий кIайчу демах шури тIехь худар я кIалддаьттий, галнашший (тхайн йоцчу церг-кхеле хьожжий), кхойкхий, ГIайтакъа схьа а валавойтий, йоккхачу, шуьйрачу паднара тIе дехьий, сехьий, шишша-кхоккха гIайба букъа тIехьа таIош, дIа а нислой, вехха вела а воьлуш, къамелаш а деш, дахнарш а хьехош, хан йоккху охашимма цхьаьна».\nЗуда ялийна цхьа-шиъ бутт (я ахшо, шо) баьлча, кIант бов воккху. Бовваккхар иза керла доьзал, шен хIусам а, шен кхача а, шен даьхни а, боккхачу доьзалх схьакъаьстина шен бохча а, нагахь юьртахь дехаш хилча, дуьйш-дерзош латта а долуш, ша баха хаар ду. Аьтту хилча, ма хуьллу сиха деш хIума а ду иза, хIунда аьлча, цатемаш а, весаш а, дукха хьолахь, цхьаьна Iаш кхоллало боккхачу доьзална а, керла кхоллабеллачунна а юккъехь. Амма кIант бовваларх, иза шен дена-нанна хьалха долчу декхарех мукъаволуш вац. Мелхуо а цо шен деца-ненаца лелон гIиллакх совдала деза, хIунда аьлча, цхьаьна Iаш, зуда ялоле, тергал а ца деш хилла хIумнаш, хIинца ден-ненан дегнех кхеташ, васъеш а, наха чIогIа тидаме оьцуш а хуьлу. Доггах ден-ненан гIуллакхе хьожуш чекхвалар атта хIума а дац, цундела и дан ницкъ кхаьчнарш халкъалахь, сий деш, буьйцуш а хилла: «шен деца-ненаца дика хилла хьенех», «шен деца дика хилла минех», бохуш.\nИштта цIе яхначу цхьана стаге хаьттина боху, муха ницкъ кхочу хьан хьайн деца иштта дика хила аьлла. Цо жоп делла боху: «Цкъа а шен дас хIума йиинчул тIаьхьа бен хIума а ца йиъна ша; и дIавижинчул тIаьхьа бен дIа а ца вижина ша, цкъа а и хьалха а волуш зудчуьнга вист а ца хилла ша».\nДукхе-дукха хьалха деца йолу юкъаметтиг иштта ца хиллачух тера ду вайнехан. Цунах лаьцна цхьа тамашийна дийцар а ду вайн халкъан иэсехь дисина. Цхьана хенахь шен къанделла да-нана, дуьйцинчу тускар чу а хаадой, цхьана лекхачу лома буьххье а доккхий, дIакхуссуш Iадат хилла боху. (Тахана шен да-нана «Къеначийн цIийне» [«Дом престарелых»] дIадаларх терра гIиллакх хиллачух тера ду иза). Иштта, цхьа кIант хилла шен да дIакхосса воьдуш, иза серех дуцуш динчу тускар чу а хаийна. Шаьшшиъ дIакхаьчча, дас аьлла боху: «И тускар дIа ма кхоссалахь, хьан кIантана а оьшур ду хьуна иза, хьо дIакхосса». Ойла йина боху кIанта, ас кхунна диннарг дийр ду-кх сан кIанта суна а аьлла. ТIаккха и дIа а ца кхуссуш, шен да а валош, цIа веъна боху иза. Шаьш а къанлур дуйла ца хууш, доца хьекъал, доца иэс долу адамаш деха зама хилла иза.\nЗудчунна гучуяккхар санна, доккха зер ду и ялийначу кIантана невцалгIа вахар. НевцалгIа вахар керла хилла гергара нах бовзийтаран Iалашонца деш ду. Нуц стунцIа воьдуш, цуьнца цхьаъ-шиъ накъост а хуьлу, цара тайп-тайпана совгIаташ а хьо: шекар, чай, уьстагIа…Нуц неIара уллохь, сонехь лаьтта, чугулбеллачу стунцахойн бегаш, вист цахиларца, «къонахаллица» лан а ловш, шена улло деъначу берана кара, шен тароне хьаьжжина, ахча а луш. Оцу хенахь невцан накъост стунцахошца охьахуий хуьлу, ма хуьллу шен накъост забарех ларван а гIерташ, цунна цара тIетоьтту доцу бехкаш дIа а тоьттуш. Цхьа хан яьлча, нуц дехьа чу а воккхий, стунйишица хIума яа охьахааво. Невцо, ша хIума йиъна ваьлча, шуьна чу ахча дуьллу, юха а шен тароне хьожжий (дукха мел дилли а, «стунйижаршна» товш хIума ду иза). Ткъа невцана стунйижарша совгIат до (дашо сахьт, костюм, и. дI. кх. а). Иштта ца дахь а, мелла а дорах совгIаташ невцан накъостана а до. Шен зуда ден цIахь а юьтий (иза масех де я кIира даьлча, шайн бахамехь оьшу салпал а, гергарчу наха дина совгIаташ а дохьуш, цIа йогIу), нуц а, цуьнан накъостий а цу буссехь бухабоьрзу. Iаламат жоьпалле буьйса ю иза, цуьнга хьаьжжина хуьлу невцана а, стунцахошна а юккъера марзо кхидIа йолчу заманахь а. Цундела невцаца тIехбаьхна эвхьаза бегаш бар нохчийн къоман оьздангаллица догIуш а дац. Оьзда боцчу бегашийн вуон тIаьхье хилар гойтуш масалш дуккха а ду. Цкъа иштта «стунйижарша» шайн нуц охьахаочу гIанта тIе хIоаш дехкина хилла. И сонта бегаш ца лайна невцо. Оцу сохьта, цигахь болу нах теш а болуш, шен зуда йита а йитина, цIа вахна иза, оццул гIиллакх доцу гергара нах болу зуда а хир яц лартIехь аьлла.\nИ тайпа гIуллакхаш хIинца нислур ду аьлла а ца хета. Амма вайн къомана советан Iедал долуш юкъадеъна, кхин цхьа вуон гIиллакх а ду невцалгIа вахарехь нислуш: малар дахьар («цхьа яьшка къаьркъий, цхьа яьшка конъяккий»…) а, иза невцо я невцан накъосто охьадуттуш, цигахь мийлар а. Ткъа иза доккха къа ду, Дала дихкина хIума а ду шен сийлахьчу Къуръан чохь. Ткъа Делан Элчас Делера салам-маршалла хуьлда цунна и къаьркъа молучунна аьлла ца Iаш, и дечунна а, духкучунна а, цунах хьакхалучу иттех стагана а наьIалт аьлла. Оццул доккха къа, гIиллакх а дина, лелон йиш яц Делах тешачу наха. Нохчийн къоман философехь доьзал дийнна цхьа дуьне лору, оцу Дуьненахь стигал Да ву, латта Нана.\nДада, дада, хьо тхан стигал!\nКъинхетаман догIа хьо.\nДуьненан юкъ! Доьзалан букъ!\nХьо воцчохь ца Iело тхо!\nОьшшучулла догIа лора,\nОьшшучулла лора малх.\nХьоьца хало атта ловра,\nТкъа хьо воцчохь йоккха чалх.\nКхузахь поэта Сулейманов Ахьмада гойтург дас луш хилла «догIа» а, «малх» а, цо шен доьзал нийсачу новкъа нисбеш деш хилла дов а, хьехам а бу. Дагавала да хилча, хIуъа хало атта ловш, мел чолхечу хьола юккъехула вала гечо карош хилар а хьахадо авторо.\nНохчийн къоман хьекъалехь доьзал гIишлонца а бусту. Оцу гIишлонан тхов да ву, ткъа цIенкъа – нана. «ЦIенкъа» боху дош шина дашах кхолладелла: «цIийнан» + «къа». Хьалха заманахь чуьра цIенкъанаш поппаран хуьлуш хилла, тIе боршам а хьокхуш. Цундела цу чуьрчеран къа, бала, гIайгIа, лаьтто хи санна, цIенкъано худу бохучух тешаш хилла нах. Ткъа нана цIенкъаца юстар, цо шен доьзалан массо а гIайгIа шен дагчохь худу бохург хила тарло.\nДа дIаваьлча, тхов тIекхетта олу, ткъа нана кхелхича, беран дагтIера зезаг дужу. Беран самукъадалар дIадолу бохург ду иза. Ткъа ненан самукъадалар а, ирс а бераш ду, Сулейманов Ахьмада ма-яздарра:\nСийлахь нана! Берийн къинна,\nБIаьрхиш хилла, ешна хьо!\nТхо, бераш ду-кх, хьо къанйийраш.\nКъона латториш а тхо!\nБусалба динехь ден-ненан сийдар тIедожош ду. Дала Къуръан чохь аьлла, Ша бохург а де, Делан Элчас Делера салам-маршалла хуьлда цунна бохург а де, хьайн дас-нанас бохург а де. Цо гойту ден-ненан сий-ларам бар, стеган лааме хьаьжна доцуш, Дала тIедиллина декхар хилар. Цундела дийцаре дан йиш йоцуш, кхочушдан дезаш хIума ду иза. Бакъду, кхуззахь билгалдаккха деза: нагахь дас-нанас Дала ца магийна хIума де алахь, и дар тIехь дац доьзалхочунна.\nДелан Элчас Делера салам-маршалла хуьлда цунна шозза хьахийна нана, ненаца дика хила олуш хьехар деш, кхозлагIа деца а, ненаца а дика хила аьлла. Цо иштта а аьлла: «Ялсамани ненан когашна кIелахь ю». Оцу хьадисаша а гойту, доьзалхочун мел чIогIа хила беза ненаца болу лерам.\nИзза боху нохчийн Iадато а. Нанас: «Ас сайн шура хьарам йийр ю хьуна, ахь хьуо ледара гайтахь», аьлча, цул боккха кхерам ца хилла кIантана. Нана ларалал сов, цуьнан гергара нах шен ненахой – ларар а тIехь ду стагана. «Ненахой, стунцахой ца лорург стаг вац», боху нохчийн кицано. Оцу шина агIор болчу нахаца гIиллакх чIогIа лелон ницкъ кхочург дика цIе йоккхуш, хьахош хилла халкъалахь. Ишттачу цхьана къонахчух дуьйцу Бексултанов Мусас шен «Iаламат» цIе йолчу дийцарехь: «Цкъа цхьана кешнашна уллохула тIехволуш, Муртаз динара охьавоьссира, тIекхоччушехь. Юха дикка дIа гена а ваьлла, дойшка хиъча, ас хаьтти, оцу кешнашна тIекхаьчча, динара воссар хIун дара хьан, ва Муртаз аьлла. «Деллахь, хьенех, шарахь гергга вайн стуннана лаьттина яра цу кешнашкахь йоллу Хадишат, цунах бехк хетта-а охьа ма вели хьуна ша-м, элира Муртаза, иштта ойланашна юккъехула санна, цхьа масех бутт охашимма цхьаьна баьккхинчул тIаьхьа, стелахаьштиг а кхетта, кхелхира Хадишатан йоI, шу марша», – аьлла».\nДен, ненан барт эгIаро кхоладо берийн сирла дуьне. Барт боцчу доьзалх иштта боху нохчийн иллехь:\nМа дуьйшийла вай, кIентий,\nИрс доцчу цу коша,\nИрс доцу каш деца\nЧохь боьха цIенана.\nМа хIуьттийла вай, кIентий,\nКа йоцчу цу тIаме,\nКа йоцу тIом беца\nБарт боцу ва доьзал.\nДоьзалан барт цахилар, тIом хилла а ца Iаш, «ка йоцу», цхьа а тола йиш йоцу тIом хилар билгалдоккху оцу иллехь. Цундела аьлла халкъо: «Уггаре а хала тIом шен чуьрниг бу».\nИ иштта делахь а, дош дашера ма делли, зуда йитар нохчийн Iадатехь магош ца хилла. Цхьа боккха бехк а боцуш, шайн зуда цIа яийтича, цуьнан наха дов хьедеш хилла вукхаьрга, шайн йоьIан бехк схьабийца, и бацахь, шайх ца дешаш дина аш иза олий. Нагахь и бехк ца хилча, гIуда такха дезаш а хилла зуда йигначара.\nБусалба дино а магош дац цхьа доккха бахьана доцуш (и бахьанаш билгалдаьхна ду) зуда йитар. Далла уггаре а ца дезнарг доьзал бохор ду, боху цхьана хьадисехь. Нагахь зудчунний, майрачунний юккъера лерам, кхин юха меттахIотталур боцуш, дIабаьллехь, исламо магош ду дIасакъастар. Амма и дIасакъастар а цхьана дийнахь чекхдолуш дац. Нохчаша: «Цхьаъ елахь цхьаъ, … исс елахь исс а цIе а тесна, йити», бохург нийса догIуш дац бусалба динца. Кхо цIе тасар, юккъе хан а йолуьйтуш, дан дезаш хIума ду. Уггар а хьалха «цIе тесча» (зуда йитича), иза майрачун кертахь Iиэн еза цхьана баттахь, цIийнадас юург а латтош, шенна ехаш чоь а йолуш, цуьнца зудчун майрачуьнца хуьлуш йолу юкъаметтигаш а ца лелош. Цхьа бутт дIабаьлча, барт а ца хиллехь, ша дохко а ца ваьллехь, юха а «цIе тосу» майрачо. ТIаккха кхин цхьана баттахь а деха и шиъ цхьана кертахь. Юха а шен лаам хийца ца беллехь, майрачо кхоалгIа «цIе тосу». ТIаккха и шиъ вовшахкъаьста. Иштта хила деза зудчун, майрачун къастар.Тахана, малар меллачохь, оьгIазвахханчохь, бехк-гуьнахь а доцуш, зударий цIа эхийтаро гIелдина вайн къам, цо эшам бо халкъан оьздангаллина, сица а, дегIаца а могаш тIаьхье кхиарна. ХIинца цхьаболчарна иэхь хета, зуда цIа хIунда яийтина аьлла хатта. Ткъа и хаттам цахиларо и гIуллакх эвхьаза а даьккхина, цо вайна доккха зен а до массо а агIор. Уггар доккха зен, ден-ненан барт ийгIича, беран духу дуьне, цуьнан дог, са шина декъе декъадалар: цхьаъ ненаца, важа деца, цунна ца евза ден я ненан марзо.\nДоьзал гIишлонца бустар кхидIа а даьхьча, хIусаман тхов латто аьрда бIогIам воккхах волу доьзалхо ву. Нагахь и кIант велахь, да дIаваьлча, цо шена тIелоцу шел кегийчеран доладар. Вуьшта хьалакхиъ-кхиънарг юьстах а волуш, шена охьа а хууш, шайн кегийчеран кIезиг бала болуш хилар иза вайн къоман гIиллакх дац. Вовшийн доладар, вовшашка хьажар (къаьсттина баккхийнаш кегийчаьрга), дуьненчохь мел беха дIакхехьа дезаш, хIора нохчочунна тIехь долу декхар ду.\nМуьлххачу къоман бух, цуьнан синкхетаман, оьздангаллин юьхь, цуьнан хиндерг кхуллу меттиг доьзал бу. Доьзалан чIагIалле, оьздангалле хьаьжжина хуьлу ша къам а. Доьзал боьхча, къам а духу. Цундела нохчийн хIора доьзалан кхолламан бала кхача беза дерриге а къоман, юкъараллин, пачхьалкхан.\nКультура и языкознание\t2017-01-17\nНазад: Гочйинарг АХМАТУКАЕВ Адам\nВперед: Думы каменных башен


Дагахаь а латтаво, дозалла а до\n31 августа в 09:33 (2010 г.)\nХIокху деношкахь республикехь шуьйра билгалдаьккхира Нохчийн Республикан хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа вина 59 шо кхачар. Ведомствошкахь, предприятешкахь, культуран учрежденешкахь, иштта дIа кхечанхьа а дIадаьхьира оцу денна лерина долу даздарш. Мовладаш дийшира, сагIанаш дехира, доккха сий дарца дагалецира нохчийн сийлахь воI. А-Хь.Кадыров вина де иштта даздарца билгалдаьккхира Нохчийн Республикан экономически кхиоран, махлелоран министерствон коллективехь а. Цунна лерина хиллачу цхьаьнакхетарехь къамелаш динчара даггара дийцира А-Хь.Кадыровн дахарх а, белхан гIуллакхех а, нохчийн халкъан дахарехь цо лелийначу маьIнех а лаьцна.\nШа аьлча, Нохчийн Республикан экономически кхиоран, махлелоран министра Магомадов Iабдуллас дийцира:\n– Нохчийн халкъ гуттар а хилла майралла, къонахалла, стогалла йолуш хиларца. Вайн халкъан векалийн майрачу, турпалаллин гIуллакхех лаьцна яздина дуккха а ду. Амма дукха хьолахь халкъан иэсехь буьсуш, шайгахь турпалалла хилла ца Iаш, амма шаьш шайн ца кхоор а, кхечарех доглазар а, халкъан кхолламах жоьпалла хилар а санна йолу дикаллаш йолуш берш кIеззиг бен бац. Иштта адамаш халкъан дозалла, тIекхуьчу чкъоьрнашна масал хуьлий дIахIуьтту. Дуьйцийла йоццуш, вайн республикан керлачу исторехь иштта стаг ву Нохчийн Республикан хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа.\nА-Хь.Кадыров Iедалан коьрте веара нохчийн халкъана уггаре а хала хиллачу муьрехь, ерриге а регион дIалаьцна тIемаш болуш а, массанхьа а законехь йоцу герзашца йолу тобанаш йолуш а хиллачу хенахь. Цо и гIулч яккхар Iедалан коьрте кхачар Iалашо йолуш доцуш, ткъа ца дича ца долу гIуллакх дара. Иза гуш ду цхьана къамелехь цо аьллачу дешнашкара: «Со тешна ву Нохчийн Республика зазадоккхуш хир йолу, халкъ токхонехь а, кхерам боцуш а дехаш хир долу хенаш йогIург хиларх, тIаккха дуккха а хир бу оцу хьелашкахь жоьпаллин даржийн коьртехь хила лууш берш, ткъа тахана оьшуш бу шайна хIумма а оьшуш, са лоьхуш боцурш, нагахь санна оьшуш хилахь, шайн халкъана дахар а дIадала кийча берш».\nБилггал, шатайпа башхаллаш йолуш а, хиндерг генна хьалххе гуш а волу стаг хиларе терра, Ахьмад-Хьаьжа кхеташ вара ша хьалхахIоттийначу Iалашоне – нохчийн халкъ зазадоккхуш хиларе – кхачарна стагана уггаре а деза долчух – шен дахарх ша къаста тарлуш хиларх.\nТамаш бойтуш дара иттех шарахь кегаре болуш хиллачуьра яларна карарчу хенахь республикана хIун оьшу, тIейогIучу хенахь иза муьлхачу новкъа дIаяха еза ша республикан коьртехь хиллачу йоццачу хенахь стага билгалдаккхар. Тахана вай зазадоккхуш хилар тIаьхьарлерчу шерашкахь баьхначу Iаламат баккхийчу кхиамийн ондда чIагIо хилла дIахIоьттиначу, А.-Хь.Кадыровс биллинчу буха тIехь лаьтташ ду.\nШен балхахь Нохчийн Республикан хьалхарчу Президента тидам ца беш ца дитира экономикан, социальни политикан цхьа а дакъа; иза кхиира дешар, могашалла Iалашъяр, культура, спорт, кхидерш а кхиоран баххаш дахка, агропромышленни комплекс а, машенашъяр а, яйн, дечигах гIуллакх даран, медицинин промышленность а санна долу экономикан бух буьллу дакъош меттахIитто доло а, уьш кхидIа а кхиорна бух билла а. Цуьнца цхьаьна Кадыров Ахьмад-Хьаьжин коьрта кхиам лору ас вайн халкъ ийманехь, гIиллакх-оьздангаллехь кхиорна тIехьажийна болу цуьнан болх, 90-чу шерашкахь чIогIа йоьхна хилла халкъан гуттарлера морально-этически нормаш а, гIиллакхаш а меттахIиттор.\nСийлахь-боккхачу Даймехкан тIамехь баьккхинчу Толамандерригхалкъан дезачу дийнахь кхелхира Нохчийн Республикан хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. ХIетахь Россин Президента аьлла ма-хиллара, – иза дIавахана тоьлла. Иза тоьлла дIавахара, хIунда аьлча цо кхочушдан дагалаьцнарш а, цуьнан сатийсамаш а тахана кхочушхилла хиларна. ХIора нохчичун дагахь иза гуттаренна а висина шен халкъан тешаме, муьтIахь кIант хилла.\nА.-Хь.Кадыровс дIадолийна долу вайн республика меттахIоттор тахана кхидIа дIахьош ву Нохчийн Республикан хIинцалера Президент, Россин Турпалхо Кадыров Рамзан. Цуьнан куьйгаллица жигарчу боларшца кхуьуш а, тIаьхь-тIаьхьа ша-шена кхачо еш а йолу регион хилла дIахIуттуш а ю Нохчийн Республика. Тахана Ахьмад-Хьаьжа вайна юккъехь вацахь а, иза вехаш ву вайн дегнашкахь а, вайн гIуллакхашкахь а. Вай гуттар а баркалла бахарца дагахь а латтор ву иза.\nДала ма эшаболйа вайн махкана иза санна болу кIентий!\nЦхьаьанкхетарехь А.-Хь. Кадыровн цIарах даггарчу безамца, ларамца дуьйцуш, иштта къамелаш дира кхечара а.


Обновлено 24.07.2019 08:38 Автор: Administrator 15.07.2019 09:20\nДерриш а адамаш цхьатера хилча, Iен-ваха ма хала хир дар-кх, гуттар а гуш цхьа сурт а долуш – эза-эзарчу нехан цхьа юьхь, цхьа амал, Iовдалалла а цхьаъ.\nАдамна хало ган еза, атталле сатаса, юха цуьнга кхача, хазалла ган.\nХазалла хьан-хьанна а ца го:\nЯ могу умереть от горя,\nКогда ты идёшь стороною…\nбохучу Хименесан дешнех кхета кIезиг синош ду кху лаьттахь. Хименеса хазалла юьйцу цу дешнашкахь, хазалло кхуллу безам, безамца кхочу синан цхьалла а.\nСуна поэт вовзале, цуьнан васташ хезна, шенчул дика аз доцчу илланчин озехь.\nСо ца теша, «Даймохк-Нана» бохучу Мамакаев Эдуардан дешнаш тIехь даьккхина долу илли Далхадов Аптисчул мукъаме кхечу озаца декалур ду, аьлча.\nЦу дешнашкахь, Дала деллачу дикачу совгIатех ши совгIат а ду: Даймохк, Нана.\nНана санна, Даймохк беза\nАьлла, дита хIоттац со;\nАса шуьга безам сайн?\nДац и оза, –\nХоьар бац и даг чу бен.\nДаймохк санна, нана еза\nАьлла, дита хIоттац со:\nДегабаам барна кхоьру\nБердах ваьржаш геннара,\nХьан марахьарча даггара!\nСуна тахана дага ца догIу Iарбин кIант Эдуард сайна маца гина, маца вевзина, гуттар а иза сайна иштта вевзаш хилча санна хетар бен.\nЭдуард гинчу дийнахь суна дуьххьара адам гира, цхьаьнца а цхьа а хьагI-гамо йоцу цхьалха, экама адам.\nИза дахаро ца човхийна я цуьнан накъостий а ца хилла бохург дац кхузахь…\nХIан-хIа, цуьнан дукха хилла накъостий, тахна а бу, ши шай мах боцурш а тIехь, цхьаьллиг цхьаъ мостагI а воцуш.\nЦо уьш берриш а – дика-вон ца къестош – беза хьеший бой, тIе а оьцу шен хIусамехь.\nУьш дIабоьлху, деза-даккхий къамелаш а дой, нахехь, хьовха, шайн цIахь а хьеший хила Iемина нах. Царна тIаьххье кхиниш а богIу.\nУьш а боху хIусамдас хьошаллица новкъа. Поэт ша вуьсу, ша хьешашца лелон гIиллакх – цу хьешийн дикаллица доцуш – цхьана декхарна дуйла а хууш, дас дитинчу дезачу декхарна:\nХьайн мехкан, хьайн халкъан\nИрс дебна аьлла,\nХьо велахь, къонахчун\nДог ду хьан кийрахь!\nВарий кIант! Нахаца\nОьзда гIилкх ларделахь,\nВайн нехан хьал-де ахь\nХийра гIулкх ларахь,\nИрсан да суо хеташ,\nТам хир бу суна!\nЙозанца йоьзна йолчу исбаьхьаллел уггар лакхара исбаьхьалла поэзи ю.\nПоэзи – кхин зама ю, эза-эзар шераш.\nПоэзи – доIа ду, юха поэт – ша а. МогIанца са деха, Дала кхоьллинчу дешан са, цхьана вастехь денделла. Дика я вон цхьа а поэт вац, цхьаъ кхоьллина а, исбаьхьа могIа кхоллаза я цхьана могIанехь – дуьненан исбаьхьалла.\nИ цхьа могIа тоьаш а бу – лакхахь вай бийцина Хименесан могIа санна – шен зама шел тIаьхьа денъян.\nЧардакх тIехь соьца\nТийна Iа буьйса.\nШийлачу хIуоно техкадо тхо.\nДIо генахь цхьаьнга\nПондаро кхойкху, –\nТIам тухий, сан са Терке дIахьо.\nПондар тIех буьйлу,\nСоьга кхин цуьнца къийса ца ло.\nСан метта кхин кIант\nХIоз хоьхкуш лела,\nЧан эцна серахь бералла хьо…\nСуна кху могIанашкахь – стихан дикалла хилла ца Iаш – масех васт карадо шен меттехь нисделла, поэзи хIун ю хоуьйтуш долу васт.\nТийна Iа буьйса\nбохучохь, коьрта – соьца тийна Iа буьйса, бохург ду, со а, буьйса а цхьаъ ду тхайн цхьаллица… Буьйса садолуш ю кху стихехь, буьйса накъост ю, поэтаца чардакх тIехь дагалецаме, ойланашка яьлла, поэтан сица уьйш, поэтаца тийна Iаш.\nБуьйса поэта шеца накъост веш нисъярехь, Iаламат дукха суьрташ кхоллало ойланехь, хIоранна а – дешархочунна – шен – шен хилла кхин буьйсанаш дуьхьал а уьдуш я кхин дагалецамаш.\nСуна тов и васт чIогIа, и буьйса а го суна, чардакх тIера геннахь лепа юьртара серлонаш а, сан хьийза са а цхьана хьегамна.\nЮха-юха а аьлча, чардакх тIехь лирически турпалхочуьнца тийна Iачу буьйсано – сурт а, ойла, дагалецам а – хьайн ерриг а жималла, когашIуьйра идда бералла, дуьххьара хьуна гина йоI – дерриг а цкъа схьаохьарца, бIаьргаш хих бузу-кх хьан…\nТIам тухий, сан са Терке дахьо…\nКхузахь коьрта пондаро кхайкхар дац, дIо генахь боху ши дош доцург.\nДерриг а са карзахдоккхург – пондаран аз геннара хазар ду, цкъа лакхдолуш, юха лахлуш, махо дIасакхоьхьуш долу.\nГенахь бохучу дашо авторан я турпалхочуьн иэс меттахдоккху, цу иэсо дIахьо, авторо ма-боххура, тIам тухий.\nОцу шен – цу стихехь цо кхуллучу – тIеIаткъамца генахь кхойкхучу пондаран озо еш ю ерриг а стих, и дош юккъехь ца хиллехь, цу стихан мах иштта лакхара а хир боцуш, соьца тийна Iа буьйса боху дешнаш а цхьаьна. Шеко йоцуш, и стих лакхарчех лекха кхиам а бу поэтан, дешархошна динчу совгIатех доккха совгIат а долуш.\nЧан эцна серахь бералла хьо.\nХIара ши васт цхьаъ ду, вовшахкъаста йиш йоцуш, цхьаъ вукхо дIалоцуш, тIедузар а доцуш – ерриг а, аьлла – массеран а бералла юьйцуш долу.\nЭдуардан поэзехь суна – дешархочунна – цхьатерра деза, хьегаме, са охку васташ дукха долуш я долчара тIеIаткъам алсам бечех стих а хета «Чардакх тIехь» цIе йолу стих, ас лакхахь: «Цхьа могIа а тоьаш бу шен зама шел тIаьхьа денъян» – баьхначу могIанех могIанаш а долуш шена чохь.\n«Даймохк – Нана» – кхин а цхьа жовхIар ду поэтан кхоллараллехь:\nАса шуьга безам сан?\nКху стихан бархI могIанан мехалла дуьххьала дустарца ю, хIара-важа, аьлла, цхьаъ къасто йиш йоцчу хаттарехь.\nАвторо цу хаттарна цхьаъ бен доцу нийса жоп а ло – уьш къасталуш цахилар.\nСтихан екар ша-тайпа хиларан бахьана суна, и стих, дукха хьолахь, доццачу – цхьана слогах лаьтта кхо-диъ дош ул-уллехь нисдаларехь го, тIаьххьарчу дашна тIе тохар а (ударени) нислуш.\nСтих вотан хедачу екарехь нисйина хета я джазан аккорд – аьзнашца.\nДика стих ша-шаха нислуш санна хета там бу, авторна шена а муха нисъелла а ца хууш нисъелча санна, амма шедевр, поэтан бен, делитантан цкъа а ца нисло я ша-шаха а, я вуьшта а, цхьа могIа-м нислур бу.\nКхузахь – гIийла гIовгIа, гена новкъа боху дешнаш, къастаран гIайгIа я некъан бала балхош ду, я хьегначу ирсах хадар. И дешнаш коьрта а ду, и стих иштта нисъяларехь.\nКхин цхьа совгIат а кхечи соьга поэтера хIокху деношкахь, «И Iуьйре ца хиллехь» цIе йолу цуьнан киншка зорбане ялар, язъяхьара, бохуш, ас дукха шега ялхийна Казахстан юьйцуш, диъ шо долчу беран хенахь ненах а, гергарчех а къаьстина, 44-чу шеран Iаьнан шелахь нохчийн къомаца цхьаьна ша Казахстане баьхьна Iожаллин къиза некъ буьйцуш.\nИза доккха совгIат ду и повесть, шен долушдерг а, дIадахнарг а ца лоручу – тахана а вокзалехь, новкъа дала кечделча санна, Iачу – иэс дайначу хIокху къомана Эдуарда шен – буоберан – къаьхьачу дагалецамех дина совгIат.\nЭдуардан кхолларалла шуьйра а, йоккха а ю (вайн кху эссехь ерриг а цуьнан кхолларалла талла Iалашо а яц): поэзина, прозина, драматургина, журналистикина, суртдилларна тIера дIа – историга, археологига, мукъамашка кхочуш, уггар а коьрта – поэт, прозаик хиларал совнаха – къоман дIадахнарг материальни культурехь таллар а, гулдар а, Iалашдар а долуш, шен ден цIарах ша вовшахтоьхначу музейхь.\nВайн махкахь мел йолу музей – къоман музей а тIехь – Эдуарда гулйинчу оцу цхьана музейга а ца кхочу шайн экспонаташца, цу музейхь вайн къоман са ду, вайн къоман истори а.\nСо дуккхазза теш хилла, Россера хьовха, кхечу мехкашкара а цу музейчу бIаьрг тоха, цу чохь болх бан, цунах яздан нах эхарх.\nЦу чохь яздан хIума а ду, цхьана стага оццул йоккха хазна вовшахтоьхна, аьлча, бакъ ца хетталла.\nСуна бер я бераллехь къежвелла жима стаг хета поэт цкъацкъа, юха а цуьнан хийца ца лучу амало цец а вохуш, хIун молха я хIун дарба лехна- те цо беран амалехь сица къона виса, бохуш.\nХIан –хIа, поэт шерашца жима вац, тахана – ас хIара могIанаш яздечу буса я кханалерчу 28-чу дийнан, оханан (апрелан) беттан 20I9 шеран девзткъа шо кхочу Эдуардан, амма, хIетте а, къона а хета, хIунда?\nДала кхетамца дика динчу нахана хууш цхьа бакъдерг ду – къизачу дахарехь адаман гIелалла гар я адамаша къизалле дерзийначу дахаро адаман гIелдар. Цунах я цундела – моьтту суна, – цу бакъдолчух кхетаро, поэт кхиэлахо хилла ца вогIуш, адамийн Iу хила веъна, аьлла, кху лаьтта тIе, дикий – вон ца къестош, адамашна массарна а шегахьара гечдан: суна гина цуьнан кхерчахь лаьтта бен-бен нах, цхьаволчу дас шен хIусаме, хьовха, ша вехачу урамехь а буьтур боцурш.\nПоэто шен зама йохьу шеца я, аьлча а, зама сацайо, шен цIарах доза тухуш, и шен зама тIаьхьаюьтуш дIа а воьду, васташкахь сацийна зама.\nПоэт а, цхьалла а – цхьа дош ду я цхьа кхетам, шен цхьаллехь сизал дехьара суьрташ а гуш.\nБер а ду иштта, мотт цахуу жима бер, ненан марара батте куьг кхийдорца, нене бутт схьабоьхуш долу. Хазалла кхуллург и бер а ду, поэтан сица дисина бер.\nСуна хаьа, нохчийн интеллигенцина я дерриг а вайн къомана Теркйист денйинарг Мамакаев Эдуард вуйла, шен ден Iарбин сийнна цо йиллинчу исбаьхьчу музейца.\nДен сий динчу кIентан сий Дала ша дойла-кх!


Президенташ хила дагахь бу Европера Путинан доттагIий\nЛахьан-бутт 25, 2016\nЕвроперчу пачхьалкхашкахь Iедалан урхалле Путинца озабезам болу нах кхочуш хиларо сингаттам кхуллу Малхбузерчу политикан гонашкахь. КесталгIа Францехь дIахьон болчу президентан харжамийн кандидат а ву Путинан доттагI Фийон Франсуа хила мегаш.\nТIедогIучу шарахь Францехь дIабахьа безачу президентийн харжамашка хиллачу кандидатех шиъ висина – Фийон Франсуай, Жюппе Алений.\nИ шиъ ший а яханчу хенахь цу мехкан урхаллин коьртехь хилла ву премьер-министрийн даржехь.\nБакъду, цу тIехь царна юккъера цхьатералла чекхйолуш ю, и шиъ ший а аьтто хьежамаш болчу республикахойн партин цIарах кандидат велахь а.\nХIунда аьлча, нагахь санна Жюппе Ален шен Оьрсийчоьнга болчу критикечу хьежамашца а, Евробертан цхьаалла ларйан езаш хетарца а вевзаш велахь, цуьнан коьрта дуьхьалонча Фийон шен Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца йолчу доттагIаллин уьйрех а, Евробертан Кремлаца йолчу позицина ша реза ца хилар а къайлахьош а вац.\nТкъа схьагучу суьртехь, юккъера Фийон республикахойн цIарах Францин Iедалера коьрта дарж къовсур долу кандидат хила мегаш а ву.\nХIунда аьлча, масех де хьалха шен эшарна къера а хилла президентийн харжамашкара Саркози Николя ара а волуш дIаяхьанчу хьалхарчу праймеризехь Фийонс толам баьккхина ца Iаш, пIераскан буса Францехь дIаяхьанчу цу шинна юккъехь хиллачу теледебаташкахь а вуно доккхачу терахьца туьйлира иза.\nМеттигерчу Elabe цIе йолчу евзаш йолчу талламийн институто бинчу хеттамийн жамIашца, цу дебаташка хьовсуш хиллачех 71 процент наха шайн озабезам Фийонехь хилар хаийтинера, ткъа 28 процентой бен шайна цу къовсамехь тоьлларг Жюппе хета ца аьллера.\nТеледебатийн чулацамах аьлча, кхеташ ма-хиллара, церан доккхах долу дакъа Францин чоьхьарчу проблемашца доьзна дара.\nБакъду, цхьа мехала дакъа Парижан арахьарчу политикана а лерира кандидаташа, уггаре а хьалха Францин а, йоллучу Малхбузенан а Оьрсийчоьнца йолчу юкъаметтигашна а, Шемахь а, Украинехь а долчу хьелашна а.\nКхузахь ала догIу, Кремлан куьйгаллица доттагIалла лелош волчу Фийонс карарчу хенахь Францино Оьрсийчоьнца дIахьош йолу политика абсурде ю алар.\nЦунна хетарехь, Франци „оьрсашца дагадовларийн шуьне хаа еза, Цхьаьнатоьхначу Штаташка иза дан мегар дарий бохуш хетта а ца хоьттуш“.\nВуьшта, Оьрсийчоьнан позици кхин а радикале ерзар бен кхин пайда хир бац цунна дуьхьал санкцеш а, кхин йолу гIуданийн гIулчаш а яхарх. ГIирмина Оьрсийчоьно аннекси яр ша къобал ца дар цо довзийтинехь а, амма цу ахгIайренан проблема дуьненаюкъарчу бакъонашца Киевой, Москоханой къастон езаш ю элира цо.\nТкъа цул совнаха цо билгалдаьккхира, Минскера барт кхочушбар Оьрсийчоьнан декхар дина ца Iаш, Украинина а тIедилла дезаш хилар, цу хаттарна тIехь Малхбузено шалхаллечу стандартийн политика лелош хиларна нундохуш. „Европина бакъболу кхерам Оьрсийчуьра богIуш бац. Иза экономикан кхерам бу, Азера богIуш болу. Хьекъале дац Оьрсийчоь Азица герга яхийтар“, - элира цо.\nФийон Франсуа хилла ца Iа тIаьхьарчу хенахь Европерчу пачхьалкхашкахь Оьрсийчоьнца гергарло лоьху политик. Цуьнан санна хьежамаш болу политикан ницкъаш цхьа могIа Малхбузерчу пачхьалкхашкахь Iедалан коьрте кхаьчна, я кесталIга кхача сахьт долуш бу.\nИштта, масала, хьастагIа Болгарехь а, Молдовехь а дIабаьхьанчу президентийн харжамашкахь толам баьккхина Оьрсийчоьнца озабезам болчу кандидаташа.\nМолдовехь иза Додон Игор вара, ткъа Болгарехь – Радев Румен вара. Цул совнаха, Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь президентийн харжамашкахь Трамп Доналд толаро а тоьллачех синхьаамаш а, сатийсамаш а кхоьллина Европерчу аьтто-радикале ницкъашлахь.\nИштта, масала, Австрехь гIура беттан деалгIачохь, аьлча а, иттех де даьлча дIабахьа безачу президентан харжамашкахь толам баккха сахьт дац меттигерчу аьтто-радикалечу Маьршачу партин векало Хофер Норберта.\nЦуьнан парти а, иза ша а дукхахена дуьйна Кремлаца гергара юкъаметтигаш кхобуш ю, ткъа меттигерчу хаамийн гIирсашкахь кест-кеста дийцаре доккху, Маьршачу партин спонсорашна юккъехь Кремлан муьтIахь болу олигархаш а, банкхой а бу бохург.\nАмма цхьа-цхьаццайолчу Европерчу пачхьалкхашкахь шайх журналисташа „Путинан доттагIий“ олу нах Iедалан коьрте бахкарх, Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу санкцеш а, Оьрсийчоьнца карарчу хенахь Малхбузенан хIоттаелла юкъаметтигаш а цу хIумано хуьйцур яц аьлла хета политологна Асхабов Хьамзатна. ХIунда аьлча хIинца-хIинца бен и санкцеш шайн Iалашонашка кхача ца юьйлаелла.\nАсхабов: „Болгарехь а, кхечанхьа а Оьрсийчоьнца гергарло дезаш, санкцеш пайденна яц, уьш Европина шена а зенехь ю аьлла хеташ болу нах бу Iедале баьхкина. Амма цхьа-цхьацца болчу нахах доьзна хIуммаъ дац цигахь.\nСанкцеш дIаяха атта хир дац аьлла хета суна. Дукхахдерг Iамерках дозуш хир ду. Ткъа иза дечкен беттан 20-чохь Трам Доналда шен дарж караецначул тIаьхьа бен хуур дац“.\nЦу юкъана Британерчу „Экономист“ журнало кху деношкахь зорбане яьккхина „Кремлан кисанахь“ аьлла нохчийн матте гочйан йиш йолчу цIарца Европехь Оьрсийчоьнца гергарло лоьхуш болу ницкъаш алсамох йолчу пачхьалкхех артикл.\nЛеринчу инфограцикца гойтучу пачхьалкхашлахь хьалхарчу меттехь Болгарий, Греций, Венгрий ю.


1. Алиф-ла-м-ра. Хьукаме долчу жайнан аяташ ду хIорш.\n2. Тамашийна хилла-те нахана, Оха царех цхьана стаге Тхан вехьи доссор‚ нахана кхерам а таса‚ иман диллиначарна кхаъ а баккха царна шайн Кхиош-кхобучун гергахь тешаме бух бу‚ алий? Керстанаша ма элира: "Баккъалла а, хIара билггала бозбуанча ма ву".\n3. Баккъалла а, шу Кхиош-кхобург Дела ву‚ Ша стигланаш а‚ латта а кхоьллина волу ялх дийнахь‚ тIаккха дIанисвелира И Iарша тIехь. ГIуллакх дIахьо Цо. Цо пурба деллачул тIаьхьа а бен цхьа а гIодаккхархо ма вац. И ву шун Дела‚ шун Кхиош-кхобург‚ Цунна Iибадат де. Аша ойла ца йо?\n4. Шун массеран дIадерзар Цуьнга ду. Делан ваIда хьакъ-бакъ ю. Баккъалла а, Цо кхоллар доладо‚ тIаккха и карладоккху иман диллинчарна а‚ дика Iамалш йиначарна а нийсонца бекхам бархьама. Керстанаш-м – царна кхехкаш долу хих малар а ду‚ лазош долу Iазап а ду шаьш /дин/ керста деш хиларна.\n5. И ву Ша малх бина серло хилла‚ бутт а бина нур хилла‚ цуьнан /беттан/ барам а хIоттийна – манзалаш‚ шуна шерийн терахь а‚ хьесап а хаийтархьама. Бакъонца а бен ца кхоьллина Дала и. Къастадо Цо аяташ хуучу къомана.\n6. Баккъалла а, буьйса а‚ де а хийцарехь‚ стигланашкахь а‚ лаьттахь а Дала мел кхоьллинчохь делилаш ма ду /Делах/ кхоьручу къомана.\n7. Баккъалла а, Тхоьца цхьаьнакхетарх дог ца дохуш берш а‚ шаьш гергачу дахарна /дуьненна/ реза хилла берш а‚ цуьнца са-паргIат бевлла берш а‚ Тхан аяташна гIовпал хилларш а‚–\n8. Уьш бу шайн чугIойла /жоьжахатин/ цIе ерш шаьш карош хиллачуьнца.\n9. Баккъалла а, иман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а – шайн Дала уьш нисбийр бу шайн иманца, ниIматийн бошмашкахь церан бухахула татолаш оьхур ду.\n10. Церан доIа цу чохь /ялсаманехь/: "Везан Дела‚ вонах цIена ву Хьо" хир ду‚ церан маршалла цигахь "Салам" хир ду. Церан тIаьххьара доIа хир ду: "Хастам бу Далла – Iаламийн Дена".\n11. Дала нахана вониг сихдинехьара дикане церан сихбаларца – шайн Iожалла царна тIекхаьчна хир яра. Оха буьту Тхан цхьаьнакхетаре дог ца дохуш берш шайн тилларчохь дIа-схьа уьдуш.\n12. Адамо, ша зуламо схьалаьцча, Тхоьга кхойкху шен агIона тIехь‚ я охьахиъна, я хьалагIаьттина. Оха шегара зулам айдича – дIаволало (шен хьалахалерачу новкъа) ша схьалаьцна хиллачу зуламна ша Тхоьга ца кхайкхича санна. Иштта хаздина /Делан/ дозанех бовлучарна шаьш деш хилларг.\n13. ТIаьхьенаш хIаллакйина Оха шул хьалха цара зуламаш дича‚ шайн элчанаш баьхкира царна тIе билгалонашца‚ – уьш ца хилира иман дилла. Иштта бекхам бо Оха къинош дечу къомана.\n14. ТIаккха шу хилийтира Оха царел тIаьхьа лаьттахь тIаьхье, Тхо хьажархьама шу муха лела.\n15. Тхан билгала аяташ шайна тIехь дешча‚ Тхан цхьаьнакхетаре дог ца дохучара элира: "ХIара доцург кхин дешар ло‚ я и хийца". Ахьа ала: "Сан и хуьйцийла дац сайггара‚ со деккъа сайга дуссуш долчу вехьина тIаьхьа возуш ву. Со кхоьру сан Кхиош-кхобучунна Iеса хила сийлахь-доккхачу /къемат/ дийнан Iазапах".\n16. Ала: "Далла лиънехьара‚ аса шуна тIехь доьшур ма дацара и‚ Цо (Дала) шуна Iамор а ма дацара и‚ аса шуна юккъехь цул хьалха а цхьа оьмар ма ехьна. Аша ойла ца йо?\n17. Мила ву-те зуламе ша Далла тIе харцдерг кхуллучул‚ я Цуьнан аяташ харцдечул? Баккъалла а, къинош деш берш баккхийбуьйр ма бац.\n18. Цара Iибадат до, Дела а вуьтий, шайна зен а‚ шайна пайда а цабечунна? Цара олу: "ХIорш бу тхан гIодаккхархой Далла гергахь". Ахьа ала: "Аша дуьйцу Деле Цунна Шена стигланашкахь а‚ лаьттахь а ца хуург?" Вонах цIена ву Иза‚ генаваьлла цара Шеца накъост лацарх.\n19. Ма ца хилла нах цхьа уммат бен, – тIаьхьа бекъабелира уьш. Хьан Кхиош-кхобучуьнгара дош хьалха ца даьллехьара, царна юккъехь кхиэл йина хир яра Цо церан шеца хилпало хиллачохь.\n20. Цара олу: "Шен Кхиош-кхобучуьнгара делил доьссинехьра цуьнга". Ахьа ала: "Къайлах дерг Делан ду‚ шу хьоьжуш Iе‚ баккъалла а, со а шуьца цхьаьна хьоьжучарех ву".\n21. Оха нахе къинхетамах чам баккхийтича, уьш зено схьалаьцначул тIаьхьа,- цара мекарло йо Тхан аяташкахь. Ахьа ала: "Дела мелхо а сиха ву мекарло ярца". Баккъалла а, Тхан элчанаша дIаязъеш ю аша еш йолу мекарло.\n22. И ву шу дIа-схьа лелош аренгахь а‚ хIорда тIехь а‚ шу кеманна чохь хуьлуш. И дIадоьду цаьрца хазачу мохаца‚ уьш баккхийбуьй цунах. ЧIогIа мох богIу цунна тIе‚ царна йогIу массо меттигера тулгIе‚ царна моттало цо шаьш юкъадохуьйту. Деле кхойкху цара, Цуьнан дин цIандеш берш а хуьлий: "Ахьа тхо хIокхунах хьалхадахахь‚ тхо баркалла олучарех хир ма ду"‚- бохуш.\n23. Цо уьш хьалхабаьхначул тIаьхьа, цара лаьттахь боьханиг леладо цхьа а бакъо йоцуш. ХIай нах! Шун боьханиг шуна шайна ду шуна. Дуьненан дахаран /кIеззиг/ хIума ду иза. ТIаккха шун дIадерзар Тхоьга ду – Оха дуьйцур ду шуьга аша деш хилларг.\n24. Дуьненан дахаран масал Оха стиглара даийтинчу хих тера ду: цунах ийра лаьттан орамат, наха а‚ бежанаша а юучех. Лаьтто цуьнан заза эцча (и орамат хаза кхиича)‚ хаздича‚ цуьнан дайшна шаьш цунна тIехь ницкъ кхочуш ду (пайда эца)‚ аьлла хааделча, буьйсанна я дийнахь Тхан болх кхочу цунна тIе – Оха хилийти цунах /хьаькхна охьадиллина/ ялта (яраш) – селхана ца хилларг санна – иштта къастадо Оха аяташ ойла еш долчу къомана.\n25. Дала кхойкху машаран цIа чу‚ нисво Шена луург нийсачу новкъа.\n26. Дика хиллачарна диканиг ду – /ялсамани/‚ кхин совдерг хир ду /Къематдийнахь/‚ церан яххьийх чан летар яц‚ сийсазалла а /летар яц/. Уьш – ялсаманийн дай бу‚ цу чохь шаьш гуттар а лаьтташ.\n27. Вон дерг диначарна бекхам и санна вониг ду‚ сийсазалла летар ю царех. Ма вац царна Делера и духатуху верг. Шайн яххьаш боданечу буьйсанан кийсигашца хьулйиначарех тера бу уьш. Уьш цIеран дай бу‚ цу чохь гуттар а лаьтташ.\n28. Оцу /къемат/ дийнахь Оха уьш берриге а гулбийр бу‚ /Делаца/ накъост лаьцна хиллачаьрга эр ду: "ДIалаца шайн меттиг аша а‚ шун накъосташа а". Церан юкъ хадийра Оха. Церан накъосташа элира: "Шу ца хилла тхуна Iибадат деш‚\n29. Дала кхачойира теш хила тхуна а‚ шуна а юккъехь: баккъалла а, тхо хилла аша тхуна Iибадат дарах гIапал".\n30. Цигахь бала кхечира массо а синан ша хьалха дахийтинчуьнца. Уьш дIаберзира Деле‚ шайн хьакъ верас хилла волчу‚ царех дIатилира шаьш /харц/ кхуллуш хилларг.\n31. Ахьа алал: "Мила ву шуна рицкъа луш верг стиглара а‚ лаьттара а? Я мила ву доладеш хазарх а‚ бIаьрсих а‚ мила ву дийна верг веллачух схьавоккхуш‚ велларг дийначух схьавоккхуш‚ мила ву дIахьош гIуллакхаш?" Цара эр ду хьуна: "Дела ву-кх". ТIаккха ахьа ала: "Шу ца кхоьру /Цунах/?"\n32. И ву Дела – шун хьакъ-бакъ волу Эла. ХIун ду, ткъа, бакъдолчул тIаьхьа тилар бен? ТIаккха а ма дIадерзина шу!\n33. Иштта бакъ хилира хьан Кхиош-кхобучун дош песакъ нахана тIехь: уьш тешар бац.\n34. Ахьа ала: "Шун накъостех вуй ша кхоллар долош верг‚ тIаккха и карладоккхуш верг?" Ала: "Дала доладо кхоллар‚ тIаккха и карладоккху. Ма Iехош ду-кх шу!"\n35. Алал: "Шун накъостех вуй ша бакъдолчунна тIе нисбеш верг?" Ала: "Дала нисбо бакъдолчунна тIе". Ткъа ша бакъдолчунна тIе нисбеш верг хьакъ вац шена тIаьхьахIотта‚ я ша нис ца беш верг ву ша нисвахь бен? Ткъа шуна хIун хилла? Аша муха хьукма до?!\n36. Царех дукхахберш моттарна а бен тIаьхьахIуттуш ма бац. Баккъалла а, моттаро бакъдолчух хIумма а кIелхьара ца доккху (баккъалла а, мотталуш дерг бакъдолчун дуьхьал хIумма пайдане ма дац). Баккъалла а, Дела хууш ву цара деш дерг.\n37. ХIара КъурIан ца хилла кхолладала Дела воцучуьнгара‚ делахь а нийса догIуш ду и шел хьалха хиллачуьнца‚ шен чохь шеко йоццуш Iаламийн Дегара жайнан билгалдаккхар а ду и.\n38. Я цара олу: "Цо /ша/ кхоьллина и /КъурIан/"? Аша даийтал цунах тера цхьа сурат‚ кхайкха Дела воцург шайна ницкъ кхочург‚ шаьш бакълуьйш хиллехь.\n39. Делахь а харцдина цара шен /КъурIанан/ Iилманца шаьш тIе ца кхиънарг‚ шен таъвил а, хIинцале шайга ца кхаьчнарг. Иштта харцдира царел хьалха хиллачара а. Хьажал‚ муха хилла зуламхойн тIаьхье!\n40. Царех цунах тешаш верг а ву‚ царех цунах цатешарш а бу. Хьан Кхиош-кхобург дика хууш ву хьуна боьха леларш.\n41. Хьо цара харцвахь‚ ахьа ала: "Суна сайн Iамал ю‚ шуна шайн Iамал ю. Шу цIена ду аса дечух‚ со цIена ву аша дечух".\n42. Царех хьоьга ладугIуш берш а бу. Ахьа хозуьйтур дара къорачунна, цуьнан тIе а кхетам боцуш уьш хилча?\n43. Царех хьоьга хьоьжуш верг а ву. Ахьа нисвийр вара бIаьрса доцург, цуьнан тIе а гур долуш уьш ца хилча?\n44. Баккъалла а, Дала зулам ца до нахана цхьана а хIуманца‚ делахь а наха шаьш до шайна зулам.\n45. Цхьана /къемат/ дийнахь Цо уьш гулбийр бу‚ уьш дийнан цхьана сохьтехь а бен ца лаьттинарш санна‚ вовшашна бевзар бу уьш – тIаккха ийшира Делаца цхьаьнакхетар харцдинарш‚ ца хилира уьш нисбелла.\n46. Я Оха гайттане а гойтур ду хьуна Тхаьш царна ваIда йина хиллачех цхьадерг /Iазап/‚ я Оха валлане а волуьйтур ву хьо /царна Iазап дале/. Тхоьга ду церан дIадерзар – тIаккха Дела теш ма ву цара деш долчунна.\n47. ХIора умматан элча ву. Шайн элча веъча кхиэл йийр ю царна юккъехь нийсонца‚ царна зулам дийр дац.\n48. Цара олу: "Маца кхочушхир ю и ваIда, шу бакълуьйш хиллехь?"\n49. Ахьа ала: "Аса дола ца до сайна зенна а‚ пайденна а Далла ма луъу бен. ХIора умматана тоьхна хан .ю‚ и шайн хан тIееъча – сахьт тIаьхьабуьсур а бац уьш‚ /сахьт/ хьалхабовлур а бац".\n50. Ала: "Дийцал аша суна: Цуьнан Iазап шайга буьйсанна я дийнахь деъча‚ оцунах хIун сихдан луур дара къинош деш болчарна?\n51. ТIаккха иза хIоьттича тешар дара шу цунах? ХIинца а? Шу ма дарий и сихдала лууш /хьалха/."\n52. ТIаккха эр ду зулам диначаьрга: "Iовша шайна гуттаренан Iазап. Бекхам хир буй шуна, ткъа, аша карош хиллачуьнца а бен?"\n53. Хьоьга доьху цара (цунах лаьцна) дийцар: "Баккъалла а, дуй и?" Ахьа ала: "ХIаъ‚ сан Кхиош-кхобучуьнца (дуй буу аса), баккъалла а, ду-кх! Аша дохор дац иза".\n54. ХIора зулам динчу синан лаьттахь мел дерг хилча а – и дIалур дара цара‚ хьулдийр дара дохкодовлар шайна Iазап гича. Царна юккъехь нийсонца кхиэл йина. Царна зулам дийр дац.\n55. Баккъалла а, Делан дац, ткъа, стигланашкахь а‚ лаьттахь а дерг? Баккъалла а, Делан ваIда бакъ яц, ткъа? Делахь а царех дукхачарна ца хаьа-кх.\n56. Цо дендолуьйту‚ Цо долуьйту‚ Цунна тIе шу дIадерзор долуш ду.\n57. ХIай нах! Шуьга беъна шун Кхиош-кхобучуьнгара хьехам а‚ дегнашкахь долчунна дарба а – муъма нахана нийса некъ а‚ къинхетам а.\n58. Ала: "Делан коьмаьршаллица‚ Цуьнан къинхетамца – Цуьнца баккхийбоьдийла уьш – иза мелхо а дика ду царна шаьш гулдечул".\n59. Ахьа ала: "Хьовсал шу‚ хIун доссийна Дала шуна (Шен) рицкъех! Аша цунах хьарам дерг а‚ хьанал дерг а дира". Ала: "Дала пурба делира шуна‚ я шу Далла тIехь харцдерг кхуллуш ду?"\n60. ХIун ду-техьа Далла тIехь харцдерг кхуллучарна моьттург Къемат- дийнахь? Баккъалла а, Дела къинхетам болуш ву нахана тIехь‚ делахь а царех дуккхачара баркалла ца олу.\n61. Хьо (пайхамар) хир вац цхьана а гIуллакхехь а‚ ахьа доьшур дац цунах цхьа а дешар а‚ аша йир яц цхьа а Iамал а Тхо шайна тIехь тешаш долуш бен‚ шу цу чохь а дуьсуш. Хьан Кхиош-кхобучух дIадовр дац мискъал заррат лаьттахь а‚ стиглахь а‚ цул жиманиг‚ доккханиг – билгалчу жайнахь долуш бен.\n62. Баккъалла а, Делан доттагIий – царна кхерам а хир бац‚ уьш пошме а хир бац.\n63. Уьш бу иман диллинарш‚ /Делах/ кхоьруш хилларш (Цо бохург деш, ма де бохург ца деш) –\n64. Царна кхаъ бу дуьненан дахарехь а‚ эхартахь а‚ Делан дешнашна хийцадалар дац. Иза – сийлахь-боккха толам бу.\n65. Церан дашо сингаттаме ма войла хьо, – баккъалла а, Далла ду дерриге а сий. И хезаш верг а ву‚ хууш верг а ву.\n66. Баккъалла а, Делан бац, ткъа, стигланашкахь а‚ лаьттахь а берш? Стенна тIаьхьахIуттуш бу Дела воцург /кхин/ накъосташка кхойкхуш берш? Уьш тIаьхьахIуттуш бац деккъа моттаргIина бен‚ уьш бац харцлуьйш а бен.\n67. И ву шуна буьйса хилийтина, цу чохь шу тийна хилийта‚ де а /хилийтина/, цу чохь /шуна хIуманаш/ гайта. Баккъалла а, цу чохь делилаш ду хезаш долчу къомана.\n68. Цара элира: "Дала доьзалхо лаьцна". Вочух цIена ву Иза! И хьал долуш верг ву. Цуьнан ду стигланашкахь а‚ лаьттахь мел дерг. Цуьнца делил дуй шуна гергахь? Далла тIехь шайна ца хуург дуьйцу аша?\n69. Аша ала: "Баккъалла а, Далла тIехь харцдерг кхуллуш берш баккхийбуьйр бац".\n70. Дуьненан бахам бу‚ тIаккха церан дIадерзар Тхуна тIе ду‚ тIаккха Оха Iовшуьйтур ду цаьрга чIогIа Iазап, уьш цатешаш хиларна.\n71. Деша царна Нухьан хабар‚ цо шен къоме ма элира: "ХIай сан къам! Нагахь санна шуна хала хиллехь сан /шуьца/ Iойла а‚ сан Делан аяташ хьехадар а – со Далла тIетевжина. Барт бе шайн гIуллакхана тIехь а‚ шайн накъосташкахь а‚ тIаьхьа шун гIуллакхо шуьга гIайгIа ма йойтийла‚ тIаккха суна тIе дуьйла /кхиэл яйта/‚ хье ма велаш со /суна тIе ца догIуш/.\n72. Шу дIадерзахь (соьх) – аса шуьга цхьа а мах ца бийхира‚ сан мах Далла тIехь бен бац‚ суна омра дина со бусулбанех хила"‚- аьлла.\n73. Цара и харцвира‚ тIаккха Оха иза а‚ цуьнца берш а кIелхьарабехира кеманна чохь‚ Оха хилийтира уьш тIаьхье‚ Тхан аяташ харцдинарш хина буха бахийтира Оха. Хьажал‚ муха хилла шайна кхерам тесначеран тIаьхье!\n74. ТIаккха цул тIаьхьа Оха бахийтира элчанаш шайн къаьмнашка‚ уьш баьхкира царна тIе билгалонашца – уьш ца хилира тешар болуш шаьш хьалха харцдинчух. Иштта мухIар тоьхна Оха дозанах беллачийн дегнашна.\n75. ТIаккха царел тIаьхьа Муса а‚ ХIарун а вахийтира Оха ФирIавнна а‚ цуьнан элашна а тIе Тхан аяташца – цара куралла йира‚ уьш хилира къинош ден къам.\n76. Тхан гергара бакъдерг шайга деъча‚ цара элира: "Баккъалла а, хIара билггала бозбуанчалла ма ду".\n77. Мусас элира: "Бакъдолчунна, и шайга деъча, /иштта/ олу аша? Бозбуанчалла ду хIара? Бозбуанчаш баккхийбуьйр ма бац".\n78. Цара элира: "Хьо веъна тхуна тхо тхан дай шена тIехь тхайна карийначух дIадерзо? Шуна шиннена хилийтархьама сийлахьалла лаьттахь‚ тхо шух шиннех а тешаш ма дац".\n79. ФирIавнас элира: "Суна тIе валаве хIора говза мел волу бозбуанча".\n80. Бозбуанчаш баьхкича, Мусас цаьрга элира: "Кхосса шаьш кхуссуш ерг".\n81. Цара кхоьссича‚ Мусас элира: "Аша шайца деъна дерг бозбуанчалла ду. Баккъалла а, Дала дойур ду иза. Баккъалла а, Дала ца тойо боьхачу нехан Iамал.\n82. Бакъдерг бакъхуьлуьйту Дала шен дешнашца‚ къинош дечарна ца дезахь а".\n83. Мусах цатийшира цуьнан къомах цхьа зуьрет бен, ФирIавнах а‚ цуьнан элийх а кхерарна‚ цара шаьш питане лацарна. Баккъалла а, ФирIавна лакхаваьлла лаьттахь /зуламаш деш/‚ баккъалла а, и кхоам цабечарех ву (Делан ниIматах).\n84. Мусас элира: "ХIай сан къам‚ шу хиллехь Делах тешна – Цунна тIетовжа‚ шу хиллехь муьтIахь дерш (бусулба нах)".\n85. ТIаккха цара элира: "Далла тIетевжина тхо. Веза волу Тхо Кхиош-кхобушверг‚ тхо ма хилийталахь зуламе къомана питана.\n86. КIелхьарадахалахь тхо хьан къинхетамца керста къомах".\n87. Мусага а‚ цуьнан веше (ХIаруне) а Оха хаийтира вехьица ашшиммо а шайн шинне къомана Мисрахь цIенош лаца‚ аьлла‚ шайн цIенойх къибла хилийта‚ ламаз хIоттаде‚ кхаъ баккха муъма нахана‚ аьлла.\n88. Мусас элира: "Веза волу тхо Кхиош-кхобушверг‚ ФирIавнна а‚ цуьнан элашна а дуьненан дахарехь хазалла а‚ бахам а белла Ахьа, тхан Кхиош-кхобушверг, уьш тилабалийтархьама Хьан новкъах. Веза волу тхо Кхиош-кхобушверг‚ байа церан бахам а‚ къиза де церан дегнаш а‚ уьш тешар болуш бац шайна лазош долу Iазап гайтталц".\n89. Цо (Дала) элира: "Шу шиннан доIина жоп делла‚ нийса хила шу шиъ‚ тIаьхьа ма хIитталуш цахууш болчийн новкъа".\n90. Оха хIорд бийкъира Исраилан кIенташна. Царна тIаьхьа бевлира ФирIавн а‚ цуьнан бIо а хьогIаций а‚ мостагIаллиций а. /ХIордан/ бухавахар шех кхиъча‚ цо /ФирIавнас ша хьорда буха гIуш/ элира: "Со тийши кхин Дела цахиларх, Шех Исраилан кIентий тешнарг бен‚ со муьтIахь болчарех (бусулба нахах) ву-кх".\n91. ХIинций? Хьалха-м Iесалла ма йина ахьа‚ хьо ма хили боьхачарех!\n92. Тахана Оха кIелхьаравоккхур ву хьо хьан дегIаца хьоьл тIаьхьа богIучарна делил хилийтархьама. Баккъалла а, нахах дукхахберш Тхан аятех гIовпал ма бу.\n93. Оха охьаховшийра Исраилан кIентий бакъонан меттиге‚ цIеначух рицкъа а делира царна‚ шайга Iилма (бусулба дин) даллац хилпало ца йира цара. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобучо кхиэл йийр ю царна юккъехь Къематдийнахь, уьш шеца хилпало еш хиллачохь.\n94. Хьо шекончохь хиллехь Оха хьайга доссийначух‚ ахьа хаттал хьоьл хьалха жайна доьшуш болчаьрга. Хьоьга деъна хьан Кхиош-кхобучуьнгара бакъдерг‚ хьо хиланне а ма хилалахь шеко ечарех.\n95. Хьо хиланне а ма хилалахь Делан аяташ харцдеш болчарех – тIаккха хьо хир ву эшначарех.\n96. Баккъалла а, шайна тIехь хьан Кхиош-кхобучун дош бакъ хилларш тешар бац.\n97. Шайга массо а делил деъча а‚ шайна лазош долу Iазап галлац.\n98. Юрт иман диллина ца хилча, цуьнан имано шена пайда ца бира Юнусан къомана бен: цара иман диллича Оха айдира царех дуьненан дахарехь сийсазаллин Iазап‚ бахам белира царна цхьана ханна.\n99. Хьан Кхиош-кхобучунна лиънехьара иман диллина хир дара массо а лаьттахь мел волчо. Ткъа хьуна ницкъ иман дилийта могур дара нахе /царна ца луушехь/?\n100. Ца хилла сина иман диллар Делан пурбанца а бен‚ ойла ца еш болчарна рижс /Iазап/ хуьлуьйту Цо.\n101. Ахьа ала: "Хьовсал! ХIун ду стигланашкахь а‚ лаьттахь а? Хьалхадоккхур ма дац /Iазапах/ аяташа а‚ кхерамаш туьйсучара а тешаш доцу къам".\n102. Уьш хьовсар буй шайл хьалха баханчеран деношка санна а бен? Ахьа ала: "Хьовса‚ со а шуьца цхьаьна хьовсучарех ву".\n103. ТIаккха Оха кIелхьарабохур бу Тхан элчанаш а‚ иман диллинарш а. Иштта хьакъ хилла Тхуна – Оха кIелхьарабохур бу муъма нах.\n104. Ахьа ала: "ХIай нах! Шу хиллехь шекончохь сан динах‚ аса Iибадат дийр дац шуна Дела воцчу аша Iибадат дечарна‚ делахь а аса Iибадат дийр ду Далла‚ шу а долуьйтуш волчу. Суна омра дина со муъма нахах хила‚ аьлла.\n105. Хьан юьхь хIоттае динна тIе догцIена‚ хьо хиланне а ма хилалахь мушрикунех‚ аьлла.\n106. Ахьа ма кхайкхалахь Дела воцчу хьайна пайда а‚ зен а ца дечуьнга‚ ахьа и дахь – тIаккха, баккъалла, хьо хир ма ву зуламхойх"‚- аьлла.\n107. Дала зенаца хьо схьалацахь – и айдийр дерг вац хьуна И ша воцург. Хьуна диканиг Цунна лаахь – Цуьнан къинхетамна духатухург вац хьуна. И кхиадо Цо Шен лех Шена луучунна. И гечдеш верг а ву а‚ къинхетам беш верг а ву.\n108. Ахьа ала: "ХIай нах! Шуьга деъна бакъдерг шун Кхиош-кхобучуьнгара: нисвелларг – шена нисвелла ву‚ тилавелларг – шена тилавеллар ву. Со шуна тIехь векал а вац".\n109. Хьайга вехьица хаийтинчунна тIаьхьахIотта хьо‚ собар де Дала хьукма даллац. И – хьукма /нийса/ дечарех диканиг ву.


Украинана дуьхьал тIамехь дакъалаца хьовсйначу кадыровхойн а, шайн лаамехь бахначийн а цIераш тIехь йолу тептар зорбане даьккхина Украинан тIеман министраллан иччархойн урхалло. Къаьстина, цхьаболу "шайн лаамернаш" Iедалан къизачу къепешкахь таIзарш дина хилар.\nИччархойн хаамашца, Чиллан-беттан 24-чуьйра дуьйна тIаме вахийтина 2 425 стаг – хьалхо йа Оьрсийчоьнан а, йа Украинан а агIоно ца дуьйцура билггал маса ву уьш. Къайлахчу сервисаша билгалдоккху, Украинан дозана тIе кадыровхой бийла буьйлира тIелеттачу хьалхарчу деношкахь дуьйна, делахь а, уьш бара "тIелатаран шолгIачу эшелонехь, хIусамех хьуьйсуш, закъалтхошна а, маьршачу нахана а тIехь сийсазаллаш лелош, къоланаш а, талораш а деш". Хаамбо, 2,5 эзар стагах 100 нохчийн эскархо вийна хиларх, 300 гергга лазийна хилар, 60 "вадарх" а.\nВерриг а 2,5 эзар стаг "шайн лаамехь" болчийн тептарехь ву – бу царлахь Нохчийчуьра бахархой хилла ца Iаш, Оьрсийчоьнан кхечу регионашкара нах а. "Может объяснить" гIирсана вевзина масех стаг – къаьстина царех цхьаберш курхаллаш лелорна а, нах байарна а, наркотикаш лелорна а бакъо йоцуш герз леларна а, эксремизмна кхайкхамаш барна а таIзар дина хилар.\nУкраинан тIеман министраллан тептар зорбане даккхарца, Украинне тIом бан баха лаам берш вовшахтухуш хиларх хаамаш зорбане бохучу нохчийн "Канал добровольцев" телеграм-каналехь информаци гучуелира дIаязбар юкъахдаккхарх. Авторша кхин цкъа а карладаьккхира нах дIаэцаран барамех, лехамашкахь йа талламна бухахь нисбелла нах тIаме буьгуш бац аьлла.\nНохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" ассоциацино дIахьедира, Украине тIаме хьийсочуьра кIелхьарбовла луучу Нохчийчуьрчу бахархойн терахь кхуьуш хиларх. Организацин дIахьедарехь дуьйцу, шаьш Украине тIаме дахийта кечдеш ду, Оьрсийчуьра арадовлуш гIо дахьара бохуш, иттаннашкахь бахархошкара кхочучу хаамех.\nКадыровн критикаша чIагIдо, меттигера бахархой бертаза тIаме хьийсабо, оцу юкъанна, ницкъаллин структурийн белхахой боцурш, Iедалхой тIаьхьабевлла лела нах а цхьана. Масала, Охан-беттан 9-чохь меттигерчу пабликаша яржийра, Туркойчохь вехачу блогеран Халитов Хьасанан ваша тIаме хьажош видео.\nКадыровс хьалхо дIахьедира, Гуьмсерчу спецназан университето хIора кIиранах "кечво 200 гергга "лаамхо", буьйцурш Оьрсийчоьнан кхечу регионашкара нах а цхьаьна хилар билгалдоккхуш. Талламхойн Conflict Intelligence Team тоба кхоьллинчу Левиев Руслана Кавказ.Реалиина еллачу комментарехь билгалдаьккхира, Гуьмсерчу центрехь кечамбар кхачо йоллуш ду олийла дац аьлла.\nКавказ.Реалиин хьостан информацица, Украинерчу тIамехь вийна Нохчийчуьра 60 гергга. Редакцина евзаш ю 16-ннан цIераш. Зазадокху-беттан 1-чохь мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана бакъдира шиннан кхалхар – Тарамов Iабдулбекан а, Исаев Тимирланан а. Охан-беттан 7-чохь "Чечня Сегодня" агенталло яздира, регионера кхин а ворхI бIахо кхалхарх: лакхара лейтенант Каимов Рахьим, сержант Автаев Шахрудди, ефрейтор Баталов Беслан, ефрейтор Висирханов Нурды, могIарера салтий Дудаев Асланбек а, Чупалаев Хезир а, полицин лакхара сержант Болчиханов Адам.


Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин пайде семиотикин отделан белхан коьрта жамӀаш – НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ\nЦарех цхьаъ ю нохчийн меттан тезаурусан коьчалца балхана лерина «Нохчийн тезаурус» веб-программа (http://ps95.ru/tezaurus/). Оцу программо таро ло нохчийн маттахь дешнийн синонимашца а, иштта вовшашца зӀенаш йолу кхетамаш билгалбен дешнашца а болх бан.\nПрограмма, шуьйрачу гонашна лерина хиларе терра, лело атта хир йолуш кечйина ю. Гергара дош, яздиначу дашна лехна а ца Ӏаш, цунна гергарчу дешнашна а лоху программо, оьшу дош тӀетаӀийчахьана.\nБилгалдаккха деза, цкъачунна оцу программин электронан чкъуьйригна тӀехь болу болх бен бац чекхбаьлла. Программин чулацам – нохчийн меттан тезаурус хӀинца а кхоччуш хӀоттийна яьлла яц. Цу тӀехь кхиамца къахьоьгуш Академин меттан а, литературин а отделан Ӏилманан белхахо Абдулкадыров Адам ву.\nЦул сов, отделан хьалхарчу белхахочо Асхабов Хаважис йина оффлайн лело таро йолуш «Tezaurus» программа а ю отделан сайта тӀера схьаэца йиш йолуш (http://ps.anchr.ru/noxchijn_tezaurus/). Иза а ю тезаурусан коьчалца бен балхана лерина. Амма иза вукху программах таронашца а, белхан кепаца а къаьсташ ю. Иштта цо таро ло меттан коьчалца тайп-тайпана статистикин белхаш бан, дешнийн база хийца, синонимаш тӀетоха, дӀаяха, и. дӀ. кх. И программа коьртачу декъана маттаца болх бечу специалисташна лерина ю.\nИштта меттаӀилиманчашна а, социолингвистикин а, психолингвистикин а декъехь болх бечу талламхошна а пайдехь хир йолуш йина ю DoshStat программа. Иза меттан коьчалца бен статистикин декъехь болу белхашна лерина ю. Цо таро ло, масала, билгалъяьккхинчу текста юккъехь маса дош ду, хӀора а дош моссаза ду, хӀора а дашо текста юккъехь дӀалоцу процент лара. Цул сов, Ӏилманчашна пайдехь хир йолуш кхин а цхьацца функциш ю программица. Билгалдаккха деза, ша санна йолу аналогашна юккъехь и программа сихаллица а, атталлица а къаьсташ ю. Масала, миллион дашах лаьтташ йолу база цо, таса а луш, 1-2 минотана толлу. Кхийолу программаша оццул барамехь долу документашца болх ца бо. Цул сов, программин башхаллех лара мегар ду цо текстан массо тайпан бохург санна файлашца болх беш хилар: html, doc, docx, pdf, txt.\nОтделехь еш йолу программех дукхахъерш «Роспатент» службехь регистраци еш ю. Таханлерачу дийнахь регистрацих чекхъяьлла масех программа ю отделан белхахойн.\nКъамелан синтезандекъехь Ӏилман болх\nОтделехь болийначу белхех уггар чолхечарах цхьаъ бу нохчийн маттахь текстан синтез ен гӀирс бар. Оцу агӀор линвистикин а, программированин а декъехь талламаш дӀаболийна отделан Ӏилманан лакхарчу белхахочо Израилова Элисас. Цу хьокъехь уггар коьртаниг юьхьанца дуьйна меттан коьчалан нийса база кечъяр ду. Цу юккъехь ду юьхьарлаьцначу меттан аьзнийн система компьютере ешалур йоллучу агӀор графически хьаьркашка а яьккхина, цхьана къепе ялор. И гӀуллакх Изралова Элисас кхиамца кхочушдина, нохчийн меттан къамелан синтезан гӀирсашна лерина фонетикин компьютере ешалур йолуш алфавит кхолларца. И алфавит, «Азбат» аьлла цӀе а тиллина, шен Ӏилманан талламашна юккъехь пайдаоьцуш лелош ю автора.\nНохчийн меттан орфографи толлу программа\nОтдел кхоьлличхьана коьртачу Ӏалашонех цхьаъ ю компьютер тӀехь болх бечарна нохчийн маттаца болх бан аьттонашш кхоллар. Уггар хьалха иза нохчийн меттан нийсаяздаран программа кхоллар а ду. Иштта, масех шарахь талламаш бира белхахоша цу декъехь. Тахана отдел нохчийн мотт орфографи толлу муьлхха а системи чу билла кийча хилар билгалдоккху отделан куьйгалхочо Умархаджиев Салаудис. КхидӀа и болх Microsoft корпорацица дӀабахьа безаш бу. Копорацин цу гӀуллакхна тӀе тидам бахийта, отделан белхахоша церан форум тӀехь хаам битина, нохчийн мотт Word чу баккхар доьхуш (https://word.uservoice.com/forums/304924-word-for-windows-desktop-application/suggestions/32108578-chechen-spelling-dictionary). Microsoft компанин низамца, цаьрга и хаттар тергалдайта, цу хьокъехь битинчу хаамна мелла а дукха кхаьжнаш тийсина хила дезаш ду. Цкъачунна кхаьжнийн дуккхаллица а, и кхаьжнаш совдовларан сихаллица а отдело битина хаам оцу форумехь хьалхарчу меттехь лаьтташ бу.\nКарарчу шарахь отделан белхахоша хӀоттийна йолу оьрсийн-нохчийн, нохчийн-оьрсийн компьютерийн лексикин дошам араяьлла. Цу тӀехь ялийнарг 500 герга термин ю, цаьрца цхьаьна, уьш юкъахь йолуш, 2000 герга дешнийн цхьаьнакхетар а долуш. Уьш хаамийн технологешкахь уггар яьржина йолу лексикин дакъа ду. Нохчийн мотт оцу декъехь кхиаран хьалхарчу гӀулчех цхьаъ ю и дошам а. Оцу белхан материал отделан сайта тӀера DicDosham программи чу йиллина. ХӀинца пайдаэцархойн аьтто бу оцу программи чохь компьютерийн декъера терминаш а гочъян.\n05.10.2020 at 06:42 Ответить\nА есть в utf-8 формате?\n05.10.2020 at 07:25 Ответить\nДоброго дня. Благодарим Вас за то, что отправили нам ваше пожелание.


Гуьржийчоь - Саакашвили Михаил дIахеца бохуш, эзарнийн акци хилла Тбилисехь, 14ГIад.2021\nАгенталло ларарехь, оцу акцехь дакъалаьцна 50 эзар гергга стага. "Коммерсанта" вагарвина 20-30 эзар стаг. DW-но (Немцойн тулгIе) яздо, Маршонан майда адамех юьзна хилла хиларх лаьцна. Митинган декъашхойх буьзна бара иштта Руставелин цIарах проспект а.\nСаакашвилин фейсбукерчу агIонехь онлайн рожехь гойтуш яра и акци.\nГIалин кхеташонан гIишлонна хьалха сцена хIоттийнера йоккха экран а йолуш. Акцин цхьаболчу декъашхоша каралаьцна дара "Мишина - маршо!" а, "Политика бахьанехь хьийзор хилийта мегар дац" тIеяздина плакаташ.


Асад тIелетча 45 эзар хIусамо дIатесна шайн хIусамаш\nШеман Къилба-Малхбузехь тIаьххьарчу деношкахь марсабуьйлучу тIамех уьдучу 45 эзар стага дIатесна шайн хIусамаш. ООН-о далийна и терахьаш. ГIаттамхоша дIалецначу кIошташна тIелатарш до шемахойн президентан Асадан эскарша. Ярташкахь бомбанаш еттарх а баьржа хаамаш.\nТергамчаша бахарехь, Оьрсийчоьнан авиаци а цхьана ю тохаршкахь дакъа лоцуш. Урдунца долчу дозане дIагIоьртина кIошташкара мухIажирш. Шемара масех бIе эзар стаг шаьш тIелаьцна, цундела таро яц шайн кхи дIа нахана тховкIелонаш яла бохуш, дIахьедо оцу пачхьалкхан Iедалша.\nДераа провинцеррчу масийтта кIошташкара гIаттамхой арабаха ницкъ тоьъна Асадан эскарийн, Шеман пачхьалкхан зорбанаша бечу хаамашца. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа кхайкхамбо Демаьшке а, Москохе а, тIелетарш сацаде бохуш. ГIаттамхошца шаьш тIеман гIирсашца гIо латториг цахиларх а дIахаийтина Iамерко.\nМасийтта шерашкахь шайн долара евлла цхьа могIа территореш дIалаьцна тIаьххьарчу беттанашкахь Шеман эскаро. ГIаттамхошкахь юьсуш ю Къилбаседанера Идлиб провинци а, карарчу хенахь тIемаш боьлху Урдунца дозанехь долу цхьа дакъа а, иштта Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн гIоьнца Шеман демократин ницкъаша Iуналла деш лаьтта Къилбаседа- Малхбалера кIошташ а.