Нисваларан юьхь - Имам ГIазали\nХьуна хаийла, Бусалба динан ши агIо хилар: ца магийнарг Iаддитар а, муьтIахьаллин Iамалш йар а. Ца магийнарг Iаддитар цаьршиннах уггар чIогIа агIо ю, хIунда аьлча муьтIахьаллин Iамалш массарга йало дела, амма шен дегIан марзонаш йитар – иза баккъалла бакъ болчаьрга бен далуш хIума дац. И бахьанехь аьлла ду Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –: «ХIижрат динарг – иза вон хIума Iаддитнарг ву; тIемало а – шен харц лаамца тIом бинарг ву».\nХьуна хаийла, хьо Далла Iеса хуьлучу хенахь хьо Цунна Iеса хьайн меженашца хуьлуш хилар. Ткъа и меженаш хьуна Далла делла ниIмат ду, хьоьга Дала кховдийна тешамалла а ду. Дала хьайна динчу ниIматца хьо Цунна Iеса хилар уггар доккха Цуьнан ниIмат керстдар ду, Дала хьайга кховдийначу тешамаллийна ахь тешнабехк бар а уггар доккха дозанал тIехвалар ду. Хьан меженаш хьоьга ларйан елла ю, цундела ахь ойла йе айхьа уьш муха ларйо. «Шу массо а цхьацца хIуманна тIехь Iу ву, шаьш Iуналла дечу хIуманах шуьга хаттам бийр болуш а бу».\n×(Цу) дийнахь тешалла дийр ду царна доьхьал церан меттанаша, церан куьйгаша, церан когаша, цара деш хилларг схьадуьйцушØ.\n×Тахана (къемат дийнахь) Оха тухур ду мохIур, Тхоьга дуьйцур ду церан куьйгаша, тешалла дийр ду церан когаша, цара лелош хиллачуьнцаØ.\n2. Вочу синан марзонца хазчу куьце-суьрте хьажарх а;\n4. Бусалба стеган кхачамбацаршка айхьа хьайн ши бIаьрг хьажабарх а.\nАмма ши лерг: ахь и шиъ ларде керла юкъабаьхначу вочу кхетамашка ладогIарх а, йа гIийбате ладогIарх а, йа вочу къамеле ладогIарх а, йа харц-къамел деш болчаьрга ладегIарх а, йа нехан вонаш дуьйцучаьрга ладегIарх а. И шиъ хьуна кхоьллина ду хьуна, лекха хинволчу Делан къамеле (Къуръане) хьоьга ладегIийта, Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – суннате хьоьга ладегIийта, Делан эвлаяийн хьекъалечу дешнашка хьоьга ладегIийта, цаьршинца ахь Iилмане ладегIча, Далла гергахь долчу даим лаьттар долчу ниIмате а, паччахьалле а хьо кхачийтархьама. Ткъа нагахь санна ахь мегаш доцучу хIуманашка ладегIахь, хьуна дикалийна кхоьллина дерг хьуна доьхьал дер ду, хьо толар бахьана хилларг хьо хIаллакьхиларна бахьана хилла дIахIуттур ду, ткъа иза иштта хьовзар уггар боккха эшам бу хьуна.\nХьуна ма мотталахь, олуш волчунна бен къа ца хьулу, хезаш верг цуьнан декъах вац але, хьадисехь деана ду хьуна:\n«Бакъдолуш, ладугIуш верг олуш волчуьнан накъост ву, олуш верг гIийбат деш велахь – хезаш верг а иштта гIийбат деш ву».\nШайн яххьаш тIе охьа а кхуьссуш, адамаш жоьжахати чулестадойтур дерг и мотт лебича хьулуш долу вонаш бен дац хьуна, цундела хьайн ницкъ ма-кхоччу цунна тIехь толам баккха хьажа хьо, цуьнга хьо жоьжахатин кIорге чу цавигийтархьама. Хьадисехь деана ду хьуна:\n«Бакъдолуш цхьана стага цхьа къамел до шен накъостий белорхьама, тIаккха и бахьана долуш жоьжахатин кIорге чувужу иза кхузткъе-итт шарна».\nКхечу хьадисехь деана ду, цхьана дийнахь цхьа стаг гIазотехь кхелхина хиллера аьлла, Делан Элча – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цхьана а волуш. ТIаккха цхьана стага аьлла цунна: «Ма-дика ялсамани ю-кх цунна!» ТIаккха Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Хьуна муха хаьа? Хьанна хаьа, иза шен бала боцург дуьйцуш хилла хила а мега, йа ша хьал долуш вийр воцучу даьхнийца бIаьрмецигалла лелийна хила а мега цо».\nЦундела хьайн мотт ахь ларбе бархI хIуманах:\n1) Харц лер. Ахь ларбе хьайн мотт цунах, хьой баккъалла вист хьулуш волуш а, забар еш волуш а. Забаренна аьшпаш боттар тIехь хьайн мотт тар ма балийта ахь, и бахьана долуш баккъалла вист хуьлуш волуш а харц лерца тар лу ву хьо, харц лер даккхийчу къинойн нанойх цхьаъ ю хьуна. ТIаккха нахана юкъахь хьо харц лерца воьвзинчул тIаьхьа хьан нийсалла йоьвр ю, хьан дашах тешам а боьвр бу, нехан бIаьргашна хьалха сийсаз хир ву, нехан дегнаша аьшнаш вийр ву хьо. Нагахь санна хьуна хьой харц луьш хилча хьой мел боьха хуьлу хаа лаахь, хьо хьажа кхиверг харц луьйчу хенахь хьайн дог цуьнах мел дIакъехка, хьайн иза мел чIогIа цавезаво, хьайна цо динарг мел боьха хета. Иштта дуьхь-дуьхьал хIоттаде ахь хьайн сица мел долу вонаш, хьуна хьайн синан вонийн боьхалла ца евза кхечаьргахь и саннарш гича бен. Ткъа хьуна кхечуьнгахь вон хеташ дерг кхечарна хьоьгахь а вон хета хьуна – шеко йоцуш – цундела хьой иштта хиларна реза ма хила хьо.\n2) Делла дош ца лардар. Верлахь ларлолахь айхьа цхьа хIума дийр ду а аьлла, йа цхьанна дош а делла, тIаккха иза лар ца дарх. Ахь нахана деш долу дика Iамалца хила дезаш ду хьуна, шеца цхьаьна къамел а доцуш. Ткъа нагахь санна айхьа далаза а ца даьлла дош лахь, верлахь ларлолахь и кхочуш ца дарх – ницкъ ца кхаьчна висча а, йа цхьана кхечу коьрта гIулкхана дисча а хIума дац хьуна – бакъдолуш ахь иза кхочуш ца дар мунепакъаллин билгало а ю хьуна, вон гIиллакх а ду хьуна. Делера салават а, салам а хиларо аьлла: «Кхо хIума шена чохь гулделларг мунепакъ хилла – цо ламаз дахь а, марха кхабахь а –: къамел деш харц луьйш верг а, дош делча кхочуш ца деш верг а, шех тешча тешнабехк беш верг а».\n3) ГIийбат дар. Ахь ларбе хьайн мотт цунах, гIийбат дар бусалба стага ткъе-иттозза зина дарал чIогIа ду аьлла деана ду хьуна хьадисехь. ГIийбат дар бохучуьнан маьIна ду: ахь цхьа стаг хьахор, цунна хезча цунна дезалур доцучу хIуманца; ахь иштта цхьаъ хьахавахь хьо гIийбат деш а, зулам деш а хуьлу хьуна, хьо бакълуьш велахь а, ахь дуьйцург бакъ делахь а. Юха а хьо ларлолахь нахана шаьш гайтархьама Iилма Iамош болчу нехан гIийбатах: ша ма-дарра дIа а ца олуш, хьайна луург дIахоуьйтуш гIийбат дарх. Масала иза ахь иштта аьлча хуьлу: «Дала нисвойла иза, ма хала хийти суна, ма сингаттаме вожий со цунна хиллачо! Ас Деле доьху вай а, иза а нисдарх». Иштта къамел деш волчо цхьаьнатоьхна хьуна ши боьха хIума: цхьаъ – гIийбат дар а, нагахь санна шен дагахь дерг цо дIахаийтинехь; шолгIаниг – ша цIанвар а, ша хестор а, шена халахийти бохуш, ша дика ву бохуш. Амма нагахь санна ахь: «Дала нисвойла иза» аьлла, иштта аларан хьан лаам цунна доIа дар белахь, делахь и доIа цунна къайлах де ахь, нагахь санна хьой и бахьана долуш сингаттаме воьжнехь, делахь иза хьоьгара баккъалла а хиларан билгало хьуна цуьнгара даьлларг гучудаккха ца лаар а, цуьнан кхачамбацар нахана довзийта ца лаар а ю, ткъа ахь цуьнан кхачамбацар бахьана долуш хьайн сингаттам схьагайтар цуьнан кхачамбацар гучубаккхар ду. ГIийбат дарх хьо вуха кхетарна тоьаш ду хьуна Лекха хинволчу Делан дош:\n×Аш вовшийн гIийбат а ма де; лаьий шуна цхьанна а шайн веллачу вешин дилха даа? (гой шуна), ца дезало шуна изаØ.\nАхь гIийбат дахь, делахь хьо Дала тарвина еллачу хIуманан дилха дууш волчух, ма чIогIа коьрта ду-кх хьо цунах ларвалар!\nГIийбат дарх хьо вухатухур вара цхьана хIумано, ахь цунна тIехь ойла йахьара… Хьо хьайга хьажахьара… Хьоьца дуй-те цхьа а кхачамбацар, гучахь дерг а, къайлах дерг а? Хьо вуй-те Iесаллех хаьдда, къайлах а, гучахь а? Ткъа нагахь хьайна хьайца дерг довзахь, хьуна хаа деза кхиверг оцу Iесаллех лар ца валавалар хьо лар ца валавалар санна хилар, цуьнан бахьана а ахь хьайна луш долу бахьана санна хилар. Хьуна хьой гучуваккха ца лаар санна, хьайн кхачамбацарш дийцар хьуна ца дезаре терра цунна а ца деза хьуна иза иштта. Ткъа нагахь санна ахь цуьнан кхачамбацарш къайла хьахь Дала хьайниш а къайла хьур ду, нагахь санна ахь иза вуьйцуш гучуваккхахь Дала ира меттанаш тIетосур ду хьуна, дуьненахь хьан сий дойъуш, тIаккха эхартахь къемат-дийнахь гучувоккхур ву хьо Цо массо нахана хьалха.\nАмма нагахь санна хьо хьайн гучахьалле а, хьайн къайленашка а хьаьжначул тIаьхьа хьуна цу шинне чохь хьайца цхьа а эшам ца карабахь, йа цхьа а дуьненан а динан а кхачамбацар ца карадахь, делахь хьуна хаийла хьуна хьайн и вонаш ца довзар уггар боьха Iовдалалла ю хьуна, Iовдалаллел доккха кхачамбацар дан а дац хьуна, АллахIана хьуна дика хилийта лууш хиллехьара Цо хьуна хьан къинош эшамаш гайтина хир бара, ткъа хьуна хьой уггар резаволчу куьцехь гар хьан Iовдалаллин а хьан жохIлаллин а лакхара бухь бу.\nТкъа нагахь санна хьо хьайна иштта хетарехь баккъалла а бакъ велахь, делахь ахь Лекха хинволчу Далла шукр де, Цунна хастам а бе ахь, хьайн иштта йоккха дикалла нахах лаьцна къамелаш дарца а церан сий дайарца а талха а ма йе ахь, и хIума лелор уггар баккхийчу эшамех ду хьуна.\n4) Къийсавалар а, нахаца къамелаца къовсам латтор а. Къийсаваларна юкъахь хьо шега вист хуьлуш волчунна хьовзам бар ду, иза цакхетаме ларар ду, цунна хIума алар ду, ахь айхьа хьой хеставар а ду, хьой цIанвар а ду, хьайгахь Iилма а кхетам а алсам ду бохуш.\nЦул совнаха, къийсаваларо новкъарлонаш йо паргIатчу дахарна, хIунда аьлча хьо цхьа а сонта стагца къовса лур вац цо хьуна хьовзам бина бен, йа цхьа а кIедачу стагца а хьо къовсалур вац цо хьо цу къовсамехь кхехкийна бен, цуьнан дагчохь хьоьца хьагI кхуллуш бен. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла ду вайга:\n«Ша харц а волуш къовсам Iад битинчунна Дала цIа дугIур ду ялсаманин дьухьехь. Ша бакъ а волуш къовсам Iад битинчунна Дала цIа дугIур ялсаманин лекхачу буьхьехь».\nШайтIане хьой Iехавайта а ца веза ахь, цуьнан дешнашца: «Нийсо а бакъо а гучуйаккха, нахана хьалха диканиг хила ца гIерташ!» ШайтIано даим Iовдал нах дика хьалха а туьйсуш вочу хIуманна тIебуьгу, цундела шайтIа хьайх дела ма делийталахь, тIаьххьара а аьшнаш вийр ву хьо цо. Бакъо гучуйаккхар дика хIума ду, делахь а иза хьоьгара къобал еш волчунна гучуйаккхар ду дика, цунна иза ша волчахь дика хьехар дарца, цуьнца къийса а ца луш.\nХьехар даран а шен сифат а куц а ду, цуьнца хила езаш кIедалла а ю, ткъа иза иштта ца хилахь воне доьрзур ду, цуьнах хир долу зен цуьнан диканал алсам а дер ду.\nТаханлера харц-Iилманчашца леллачунна тIедужур ду къовсам а къийсавалар а, цунна дазлур ду тап аьлла IадIар, хIунда аьлча вон-Iелам-наха царна хетадалийтина къийсавалар дозалла ду аьлла, къовсаваларехь а дуьхьало йарехь а ницкъ хилар хастаме а ду аьлла, ткъа хьо хьайн ма-хуьллу дIавада хьо церах, лоьмах хьой водур хилча санна. Хьайна хаийта ахь, къийсавалар Дела оьгIазвохуьйту а нах а оьгIазбохуьйту а бахьана хилар.\n5) Айхьа хьой хестор. Лекха хинволчу Дала аьлла:\n×Ткъа аш шаьш цIандеш ма хестаде; Иза (АллахI) ву (Шех) кхоьруш верг гIолий воьвзашØ.\nЦхьана хьекъалче хаьттина хилла: «Бакъдолу вон хIума хIун ду?» Цо жоп делла: «Шегахь долчу хIуманца стага ша хестор ду, верлахь ларлолахь хьайца и хIума хиларх».\nХьуна хаийла, оцу хеставаро нахана гергахь хьан меттиг эшаме еш хилар, Делан оьгIазло цо хьуна тIетосуш хилар. Ткъа нагахь санна хьайна хаа лаахь ахь айхьа хьой хеставаро нахана гергахь хьо лакха ца воккхий, делахь хьо хьажа хьайн нийсархошка, цара шаьш хесточу хенахь шайн дикаллийца а, шайн нахана юкъарчу меттигашца а, шайн даьхнийца, мел ца дезало иза хьан дагна, мел хала хета иза хьан кхетамна, мел вон ойла хуьлу хьан церах лаьцна уьш хьуна гена боьвлча. Оцу кепара, хьуна а хаа деза ахь айхьа хьой хестийча, царна хьо шайна юкъахь воллушехь цавезалуш хилар,хьо шайх дIакъаьстича цара иза шайн меттанашца гучудоккхур а хилар.\n6) НеIалт алар. Верлахь верлахь, ларлолахь Лекха хинволчу Дала кхоьллинчу цхьана хIуманна – йа хьайбанна-экханна, йа даарна, йа цхьана билггалчу адамана – неIалт аларх. Къилбан охIлунна (Бусалба нахана) цхьанна а цкъа а хадош тешалла ма де ахь цо Делаца накъост вина але, йа иза керста ву але, йа мунепакъ ву але, хIунда аьлча къайленаш йоьвзаш верг Лекха хинволу АллахI ву хьуна, цундела Далла а Цуьнан лайшна а юкъавола ма гIерта хьо.\nХьуна хаа деза къемат дийнахь хьоьга хоттур ца хилар: «Хьенехана неIалт хIунда ца элира ахь? Iад хIунда витира ахь иза?» аьлла, муххале а ахь хьайн дерриг дахарехь Иблисана неIалт ца аьлча а, йа цкъа а хьайн маттаца иза ца хьахийча а хьоьга иза хоттур долуш дац хьуна, йа хьоьгара къемат дийнахь иза доьхур долуш а дац хьуна. Амма нагахь санна ахь Дала кхоьллинчу цхьана хIуманна неIалт алахь – хьоьга иза хоттур а ду хьуна, цуьнан жоп хьоьга доьхур а ду хьуна.\nЦундела Лекха хинволчу Дала кхоьллина цхьа а хIума сийсаз ма де ахь, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – вон даарна цкъа а вон хIума олуш ца хилла хьуна, шена иза дезча дууш хилла цо, цадезча Iаддуьтуш хилла.\n7) Дала кхоьллинчу хIуманна доьхьал доIа дар. Ахь ларбе хьайн мотт Лекха хинволчу Дала кхоьллинчу цхьана хIуманна доьхьал доIа дарх. Нагахь хьайна цхьамма зулам динехь – Лекха хинволчу АллахIа кера дIало ахь иза, хьадисехь деана ду хьуна:\n«Шена зулам хиллачо доIа до шена зулам динчунна доьхьал, цунна кхоччуш бекхам хиллалц, тIаккха зулам динчунна гергахь вукхунна доьхьал дикалла юьссу, къемат дийнахь цуьнга хаттам бийр болуш».\nХьаджжáж волчу хенахь цхьаболчу наха дукха деха къамелаш деш хилла цунах лаьцна, тIаккха цхьаболчу хIетахьлерачу дикчу наха (салафаша) аьлла: «Оцу Хьаджжажах лаьцна шен мотт лебеш волчуьнгара Дала чIир оьцур ю Хьаджжажан хьакъ дIалуш; оцу Хьаджажера а Дала чIир оьцур ю, цо зулам динчеран хьакъ дIалуш».\n8) Забарш йар, нахах цавашар, церах кхардар. Ахь ларбе хьайн мотт цу хIуманех, хьой баккъалла вист хуьулш волуш а, йа забар еш волуш. Цу гIуллакхо юьхьIаржа во стаг, сий дIаайдо, нахах къехкар тIедожадо, нехан дегнашна хало а йо. Харц къовсаман юьхь ю иза, оьгIазлонан юьхь ю иза, чуччагIертаран юьхь а ю иза. Дегнаш чохь хьагI кхуллу цу гIуллакхо, цундела цхьаннеца а забарш ма йе ахь, цхьамма хьайца забар йича а цуьнца забар ма йе ахь. Хьайца забарш йеш болчерах вухавала хьо, кхин къамел цара доладаллалц. Хьо хила шаьш даьссачу къамелана тIенисбелча шайн сий ца дойъуш тIехбовлуш болчерах.\nИ лакхахь хьахийнарш меттан баланех коьртаниш дара. Церах хьуна ларвала лаахь хьуна гIо дийр дерг нахана юкъахь дукха ца лелар а ду, хьайна чIогIа оьшуш долчу меттехь бен вист ца хилар а ду. Абу Бакара – Дела реза хуьлда цунна – шен бага жима тIулг буьллуш хилла, эрна къамел шега ца дайтархьама. Шен матте тIе пIелг а хьажош олуш хилла цо: «ХIара бу со халонашка эгийнарг». Цундела хьо ларло цунах хьайн ма-хуьллу, бакъдолуш иза хьо дуьненахь а эхартахь а хIаллакьхиларна уггар доккха бахьана ду хьуна.\nАмма гай: ахь иза ларде хьарам долу хIума даарх а, шеконехь долу хIума даарх а. Хьо лохуш хила хьайна хьанал дерг, тIаккха хьайна иза карийначул тIаьхьа ахь тоам бе кхоччуш вуза а ца вузуш айхьа дууш долчунах, хIунда аьлча кхоччуш вузаро дог чIагIдо, хьекъал талхадо, дагахьIамор галдоккху, Iибадат дарна а, Iилма Iаморна а дегIан меженаш йазйо, дегIан марзонаш чIагI а йо, шайтIанан эскарш тола а до. Хьанал долчунах кхоччуш вузар массо вочу хIуманан дуьхье ю, ткъа и рицкъа хьарам хилча муха хир ду аьлла хета хьуна?\nХьанал рицкъа лахар хIора бусалба стагна тIехь декхар (парз) ду. Хьарам дерг даа а дууш Iамош долу Iилма а, деш долу Iибадат а кхелли тIехь дина цIа санна ду, цундела хьайн цхьана шарна цхьана кучаца а ахь тоам бича, цхьана денна-буьйсанна шина хьокхумца а тоам бича, уггар мерза-мерза даарш а ахь Iаддитча, хьанал долчул тIехвоккхур вац хьо цо, ткъа хьанал дерг дукха ду хьуна.\nКъайлах дерг хаа гIертар тIехь дац хьуна, хьайна билггал хьарам дуй хууш долчух хьо ларвалар ду хьуна тIедиллина дерг, йа хьайна хьарам ду аьлла хеташ долчух – цхьана билггалчу билгалонца а, гуш долчу даьхнийца а хьуна иза хеталахь – ларвалар а ду хьуна тIехь дерг.\nХьарам дуй хьуна хууш дерг – хьуна хьеха а ца оьшуш, цхьана билгалонца хьуна хьарам ду аьлла хеташ дерг – иза паччахьан даьхни а ду, цуьнан белхалойн даьхни а ду, стаг велча белхарш хIитторца бен кхин рицкъ ца доккхучуьнан даьхни а ду, къаьркъа духкучуьнан даьхни а ду, духалург деллачу ахчанна тIера са йоккхуш волчуьнан даьхни а ду, харц-ловзарш тIехь рицкъа дечуьнан даьхни а ду, иштта кхин долчу хьарам гIирсашца рицкъа доккхучуьнан даьхни а ду. Нагахь санна хьайна цхьанне дукхах долу даьхни билггал хьарам дуй хаахь, цуьнгара даьхни схьа ма эца ахь, цуьнан цхьадолу даьхни хьанал хила тарлуш делахь а иза ша-дерг хьарам ду хьуна, хIунда цуьнан дукхах долу даьхни хьарам хилар вайна хууш долу дела.\nБилггал хьарам даьхни ду хьуна бусалба наха «вакъф» дина долчу даьхнех хьакъ доцуш схьаоьцуш дерг. Iилма Iамочарна цIетоьхна делла долчу даьхнех Iилма Iамош воцучо хьуьжаршкара схьаоьцуш долу даьхни хьарам ду – ткъа и санна долу къа латийначуьнгара тешалла а къобал деш дац – дикчу нехан цIарах цо иза иштта цIетоьхначу меттигашкара схьаоьцуш делахь а иза хьарам ду.\nДаьхнийца шеконаш тIехIуьттуш долу хьолаш а, хьанал дерг а, хьарам дерг а, а ша-дерг ас хьахийна хьуна «Динан Iилманаш дендар» цIе йолчу жайнин юкъахь долчу цхьана дакъана чохь, цундела ахь цу тIехь лаха деза иза, хIунда аьлча хьанал дерг довзар а иза лахар а хIора бусалба стеган декхар ду пхи ламаз дар санна.\nАмма бехкеметтиг: ахь иза ларйе Лекха хинволчу Дала хьарам мел динчу хIуманах. Хьо хила Лекха хинволчу Дала хIокху аятехь хьахийнарш санна:\n×Шайн бехкеметтигаш ларйеш берш а. Шайн зудршца а, йа шайн куьйга кIеллахь болчаьрца а доцург – ишттачу меттехь вон хIума дац царнаØ.\nХьайн бехкеметтиг ларйаре хьо кхачалур вац ахь ахьайн бIаьрг вочу метте хьажорах ларбича бен, хьайн дог вон ойланаш йарх лардича бен, хьайн гай шеконан даарех лардича а бен, кхоччуш вузарх лардича а бен, хIунда аьлча и масех хIума долу дела дегIан марзонаш а цуьнан лаамаш а меттахбохуш дерг.\nАмма ши куьг: ахь и шиъ ларде айхьа цаьршинца бусалба стагна тохарх, йа айхьа цаьршинца хьарам даьхни кералацарх, йа Дала кхоьллинчу цхьана хIуманна айхьа цаьршинца зен дарх, йа айхьа цаьршинца хьайга дIайилла еллачу хIуманна а, хьайга деллачу тешамаллийна а тешнабехк барх, йа айхьа цаьршинца маттаца схьаала ца мегарг яздарх. Къолам шина маттах цхьаъ бу хьуна, цундела ахь ларбе хьайн къолам айхьа хьайн мотт ларбан безачух.\nАмма ши ког: ахь и шиъ ларбе хьой цаьршинца хьарам долчу метте вахарх, йа хьой цаьршинца зуламе волчу паччахьан неIар хIиттарх, бакъдолуш, доккха хьашт а хуьлуш хало а йоцучу хенахь зуламе болчу паччахьашна тIелелар йоккха Iесалла ю хьуна, хIунда аьлча хьо царна хьалха хIиттар уьш зулам деш боллушехь хьо царна хьествалар а ахь церан сий дар долу дела. Лекха хинволчу Дала омру дина вайна церах духакхета аьлла:\n×Шу ма хила герга зулам деш болчарна, (аш и дахь, жоьжахатин) цIе хьаьрчар ю шухØ.\nХьо оцу паччахьашна тIелелар ахь церан дукхалла совйаккхар ду, церан зуламана ахь гIо дар а ду. Нагахь санна церан даьхни дезаш хьо царна тIелелаш велахь – иза хьарам даьхни лехар ду, ткъа вайга вайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла ду:\n«Дикчу хьолахочунна хьаставеллачуьнан динан кхаа декъах ши дакъа телхина дIадер ду».\nИ хьадис дика волчу хьолахочунна хьаставеллачух лаьцна ду, зуламе волчу хьолахочунна хьаставеллачунна хIун хир ду аьлла хета хьуна?!\nЮкъарчу чулацамца вай хьоьга аьлча, хьо хьайн дегIан меженашца меттахвийлар а, хьо тийна Iар а Лекха хинволчу Дала хьуна делла ниIматех цхьа ниIмат ду хьуна, цундела Лекха хинволчу Далла Iеса хиларехь цхьа а хьайн меже меттах ма йаккха ахь, Лекха хинволчу Далла мутIахь хиларе хьовза йе ахь хьайн меженаш.\nХьуна хаийла, нагахь санна ахь ледарло йахь – цуьнан бала хьуна хьайна хир бу хьуна, нагахь санна ахь диканна сихо йахь – цуьнан стом а хьоьга хьайга боьрзур бу хьуна, Лакхаллехь лекха волу АллахI хьо а хьан Iамалш а оьшуш вац хьуна! Муххале а, хIора са ша динчуьнца дихкина ду хьуна. Верлахь ларлолахь хьой Iеса а лелаш, хьайн дагца айхьа аларх: «Дела комаьрша ву, къинхетам беш ву, Iеса хиллачеран къиношна гечдеш ву» аьлла, хIунда аьлча и дош харцонна аьлла нийса аьлла дош ду, и олуш верг Iовдалаллин сифат шеца долуш а ву, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цунах лаьцна аларе терра:\n«Сов-хьекъал долуш верг – шен сине хаттам бинарг ву, ша веллачул тIаьхьа хир долчунна Iамал йинарг а ву. Iовдал верг – шен са цуьнан лаамаш тIехь дIахеццарг ву, Делера цхьацца диканаш а дезаш».\nХьуна хаийла ахь иштта аьлла долу и дош тера хилар, динан Iелам-стаг хила лууш волчу стагах, Iилма Iама а ца деш, хан эрна дIа а йохуьйтуш, «Дела комаьрша а къинхетам беш а ма-ву, Шен эвлаяийн дегнаш чу Ша тесна долу Iилма – и хилла ца Iаш, Шен пайхамарийн дегнашна Ша делла хилла Iилма – сан дагчу а таса ницкъ кхочуш ма-ву иза, ас цхьа а къа ца хьегча а, хIумма Iама ца дича а, жайнаш тIе со цахьежча а». И дош олуш верг тера ву ахча дезаш волчу стагах, латта лелор а Iад а дитина, махлелор а Iад а дитина, рицкъа лахар а Iад а дитина, эрна хан дIа а йохуьйтуш, тIаккха ша олуш: «Баккъалла а, АллахI комаьрша а къинхетам беш а ву, стигланийн а лаьттан а хазнаш Цуьнан керахь ю, оцу хазнех цхьа хазна суна гайта ницкъ кхочуш ву Иза, соьга къа а ца хьегайтуш, Шен цхьаболчу лайшна дан а ма-дина Цо иза». Ткъа хIокху шина стеган хIара къамел хезча и шиъ мел Iовдал хета хьуна, мел воьлу хьо цаьршиннах, цаьршима хьахийна йолу Лекха хинволчу Делан комаьршалла а Цуьнан ницкъ а хьайна бакъ дуй хуушехь. Оцу кепара хьох а боьлур бу хьуна динехь лакхарчу даржашкахь кхаьчна берш, еш Iамал а йацуш хьо гечдар дезаш велахь, Лекха хинволу Дела хьайга бохуш воллушехь:\n×Адамана хир дац цо лелийнарг бенØ.\nКхин а бах Цо:\n×Шуна хир болу бекхам аш динчунна бен бац шунаØ.\n×Баккъалла а, дика нах ниIматехь хир бу. Баккъалла а, вон нах жоьжахатехь а хир буØ.\nТкъа айхьа Iилма лахарехь а, даьхни лахарехь а, Делан комаьршаллийна тIе а доьгIна Iамал йар Iаддуьтур ца хилча, оцу кепара ахь Iад дита ца деза эхартана кечвалар. Iамал йарехь гIел ма ло хьо, бакъдолуш дуьненан а эхартан а Дела цхьаъ ву хьуна, Иза цу шинне чохь а комаьрша а, къинхетам беш а ву хьуна, ахь еш йолчу Iамало Цуьнан комаьршалла тIекхетайтуш а йац хьуна. Цуьнан комаьршалла даим долчу паччахьалле а, хедар доцучу ниIмате а хьо кхачаран некъ хьуна атта бар ю хьуна, хIокху кIеззигчу деношкахь хьоьга сатохуьйтуш хьайн дегIан марзонех. И ю уггар йоккха комаьршалла. Ткъа ахь хьайн синна къамелаш ма де балхаза болчу нехан Iовдалчу къамелашца, муххале а хьо тIаьхьаваза кхачаме лааман дай хиллачу пайхамаршна а, дикчу нахана а. Айхьа дIабийна стом бен хьайна хиларга дог ма даха ахь. Марханаш кхаьбначарна а, ламазаш динчарна а, гIазот динчарна а, Делах кхийринчарна а Дала гечдийр дац-те?\nХIара вай дийцинарг ахь хьайн гучахь йолу дегIан меженаш ларйан езарх лаьцна дара. Оцу меженийн Iамалш гучуйовлар хьан деган сифаташкара схьа хуьлуш ду, цундела нагахь санна хьунй хьайн меженаш ларйан лаахь – ахь цIандан деза хьайн дог, дог цIандар къайлах долу Делах кхерар ду.\nВайн кийрара дог – иза цхьа жима дилха ду, иза тоделла нисделча ша-долу дегI толуш нислуш долу, иза телхича ша-долу дегI а телхаш долу. Цундела хьайн дог тодарна тIеверза хьо, хьайн меженаш и бахьана долуш тойалийтархьама… Цу деган дикалла ахь даим цунна тIехь терго йарца хир ду хьуна.\nХьуна хаийла, дагца хуьлуш долу вон сифаташ дукха хилар, и дог оцу вочу сифатех цIандаран некъ дукха беха хилар, царна дарба даран некъ къастаме ца хилар. И некъ бовзаран Iилма а, цуьнца Iамал йар а тахана нахана юкъара дIадаьлла даьлла, адамашна шайн синош дицделла дела, нах дуьненан хазаллашна тIаьхьабоьвлла лела дела. И ша-дерг чулоцуш ас хьахийна сайн жайни тIехь: «Динан Iилманаш дендар» цIе йолуш долчу, хIаллаквеш долу хIуманаш а, кIелхьалара воккху хIуманаш а дуьйцучу дакъошкахь. Делахь а, хIинца ас хьоьга кхерамца кховдор ду деган кхо боьха сифат – таханлерачу Iилман-дай бу бохучаьрца дукха хуьлуш долу – хьо церах ларвалийта, хIунда аьлча цара адам хIаллакдо дела, кхечу массо боьхачу сифатийн кортош а уьш долу дела.\nИ кхо сифат ду: хьагI а, «рийáъ» (ша деш дерг нахана ша гайтархьама дар) а, ша шех воккхавер а. Хьайн ма-хуьллу и кхо хIума хьайн дагах дIацIанда хьажа хьо, ткъа нагахь хьайн и дан ницкъ кхачахь ахь Iамаде хьайна дисинчу хIаллаквеш долчу хIуманех лар муха вала веза. Амма нагахь санна хьо оцу кхааннах лар ца валалахь, хьоьга хьайца долчара и кхоъ дIа ца даккхалахь, делахь хьоьга кхидерг а даккхалур дац хьуна дIа.\nХьуна ма моттийла, хьо Iилма Iамош хилча хьайн ниййат цIена лаьттар ду аьлла, хьан дагчохь хьагIах а, «рийáах» а, хьайх воккхаверх а цхьа дакъа а долуш. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла ду хьуна:\n«Кхо хIума ду хIаллаквеш дерг: йоккха бIаьрмецигалла а, шена тIаьхьавуьгуш болу синалаам а, стаг шех цецвуьйлуш ша-шех воккхавер а».\nАмма хьагI хилар: иза бIаьрмецигаллех а, догъIаьржаллех а схьадолуш ду. БIаьрмециг стаг – иза шегахь дерг кхечарна даларна тIехь сутара хьулуш верг ву. ДогъIаьржа стаг – иза Дала Шен лайшна луш долчу ниIматашна сутаралла еш верг ву, и ниIматаш шен керахь а доцуш Делан керахь доллушехь. Цундела цуьнан и догъIаьржаллин боьхалла чIогIо ю бIаьрмецигаллел а. Ткъа хьагI лелош верг – иза Лекха хинволчу Дала Ша кхоьллинчу адамех цхьанна ниIмат далар шена дазлуш верг ву, Дала цхьанна Iилма делча, йа даьхни делча, йа нехан дегнашна иза везавалийтича, йа кхидолу цхьа дика цунна дича иза халахеташ верг ву. Цуьнан боьхалла чIогIа лакхара ю, хIунда аьлча шена цунах хуьлуш цхьа а пайда боццушехь, Дала цхьанна дина долу дика цуьнгара дIадала лууш хила иза. Цундела аьлла Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –:\n«ХьагI хиларо стага дина долу дика гIуллакхаш дагадой дIадоху, цIеро дечиг дагош санна».\nХьагI лелош волу стаг – цхьа а къинхетам боцу Iазап даим шеца лаьтташ волу стаг ву иза, хIокху дуьнена чохь мел ву шеца Iазап лаьттар долу стаг ву иза, хIунда аьлча хIара дуьне лаьтташ а мел ду, и стаг дийна а мел ву хедар бац цуьнан нийсархой а, цунна боьвзаш берш а, Дала шайна цхьацца ниIматаш дина болу, йа Iилманца, йа даьхница, йа нахана безарца, цундела и санна волчу стага ша валлалц хIокху дуьненахь ша Iазапехь латтор ву, ткъа эхартара Iазап мел чIогIа а, доккха а хир ду цунна.\nДелан лай кхоччуш долчу Делах тешарга кхочур вац, нагахь санна цунна шена дезарг кхечу бусалба нахана а дезаш ца хилахь. Цундела, бусалба стаг дакъа лоцуш хила веза кхечу бусалба нахана хьулучу диканехь а, вонехь а. Буслаб нах цхьа гIишло санна бу, цхьана декъо важа дакъа чIагIдеш. Бусалба нах цхьа дегI санна бу, цхьа меже лаза яьлча ша-долу дегI лаза долуш. Цундела, нагахь санна иштта болу кхетам хьайн дагчохь хьуна ца кара бахь – делахь, хьой хIаллакьвийр волчу хIуманех кIелхьаравалар ахь лахар коьрта ду хьуна, наггахь долу Iилманан хаттарш а, къийсаме долу Iилманаш а Iамочул.\nАмма «рийáъ»: къайлах Делаца накъост вар ду иза, шина кепара долчу Делаца накъост варх цхьа дакъа ду иза. Иза – ахь нехан дегнаш чохь меттиг лехар ду, нахана юкъахь хьой лакхара хетийтархьама. Ткъа нахана хьой лакхара хетийта лаар – хьо шена тIаьхьа водахь хьо хIаллакьвийр волу синалаам бу, дукхах долу адамаш цу чу эгар бахьана долуш хIаллакьхуьлуш а ду, хIунда аьлча цхьа адам хIаллакдинарг важа адам бен дац. Нах цIенчу даггара шайга хьовсахьара царна хуур дара, шаьш Iамош долу дукхах долу Iилманаш а, шаьш деш долу дукхах долу Iибадаташ а – Iадатца лелош дерг-м дуьйцур а дацара вай – кхечу нахана шаьш гайтархьама бен шаьш Iамош а, деш а доций. Ткъа иштта Iамал йаро цара деш дерг ша-дерг галдоккхуш ду, церан Iамалш талхош ю, хьадисехь деана ма-дарра:\n«Бакъдолуш, гIазотехь кхелхинарг валор ву къемат дийнахь жоьжахатин цIерга, тIаккха цо эр ду: «ХIай сан Дела! Хьан некъахь тIом беш кхелхина вара-кх со». ТIаккха лекха хинволчу АллахIа эр ду: «Муххале а, хьуна лиира наха хьайх лаьцна алийта - «хьенех майра ву» - аьлла, ткъа иза аьлла даьлла, и бу хьан мел».\nИштта жоп лур ду иштта ниййат долуш хиллачу Iелам-стаге а, Хьаьжин-цIа леллачуьнга а, Къуръан доьшуш хиллачуьнга а.\nАмма ша-шех воккхавер а, куралла йар а, вазвалар а: и ша-дерг доккха лазар ду. Иза – Делан лай ша-шега нуьцкъаллица а, ша вазварца а хьажар ду, кехчуьнга сийсазаллица а, лахара хетарца а хьажар ду. Матта тIехь цунах схьадолу жамI цо алар ду - «ас… со…» - Дала шена неIалт аьлла долчу Иблиса аларе терра:\n×Со цул (Адамал) дика ду; Ахь со кхоьллина цIерах, иза Ахь кхоьллина поппархØ.\nНахаца иштта стаг хиъна Iаш хилча цунах схьадолуш дерг иза айвалар а, хьалхагIертар а ду, ша цхьаьнца къамел деш хилча шен къамел духатохарна доьхьал вийлар а ду.\nКуралла еш верг – иза шена хьехам бар цадезаш верг ву, ша хьехам бечу хенахь чIогIа хьулуш верг ву. Дала кхоьллинчу адамел ша гIоилий хеташ верг – иза ву кура стаг. Ткъа нагахь санна дика стаг мила ву хьуна хаа лаахь, хьуна хаа деза дика стаг лекха хинволчу Далла гергахь эхартахь дика хирверг – иза дика стаг хилар, ткъа и хIума вайна доьвзаш дац, стеган хIокху дуьнена чура араваларх доьзна хIума ду иза. Ткъа хьуна хьой цхьана кхечул гIолий хетар кхин ца хиллал боккха цакхетам бу. Муххале а, хьо кхечуьнга хьажа ца веза цкъа а иза хьайл гIолий ву аьлла хеташ бен, цуьнан дозалла хьайл сов ду аьлла хеташ бен, хьан хьайн са цуьнчул эшаме ду хетта а бен. Хьайна хьайл жиманиг гахь эр ду ахь: «ХIара Далла Iеса хилла вац, амма соьгара Iесаллаш йоьвлла, цундела шеко яц хIара соьл гIолий хилар». Хьайна воккханиг гича эр ду ахь: «ХIокхо соьл хьалха Далла Iибадат дина, цундела шеко яц хIара соьл гIолий хилар». Iелам-стаг хьайна гича эр ду ахь: «ХIокхунна суна ца делларг делла Дала, со ца кхаьчначе кхаьчна хIара, суна ца хиънарг хиъна хIокхунна, ткъа со мичара хир ву и санна?!» Хьайн хьайл Iилманца кIеззиг верг гича эр ду ахь: «ХIара Далла Iеса хиллехь а шена хаа а ца хууш хилла, амма со хаа а хууш хилла. Далла гергахь суна доьхьал долу тешалла чIогIо хир ду. Суна ца хаьа сайн валар муха доьрзур ду а, йа цуьнан валар муха доьрзур ду а!» Нагахь хьайна керста стаг гахь эр ду ахь: «Суна хIун хаьа, бусалба дин тIе а лаьцна, дикчу Iамалца валар хила а ма-мега цуьнан; бусалба дин цо тIелацарца шен массо къинойх цIанвелла аравала а ма-мега иза, бод юкъара мас схьаяьккхина цIена хиларе терра. Ткъа со, со кхоьру Дала сой гал а ваьккхина ас керстаналла дарх – Дала ларвойла со цунах – тIаккха вочу Iамалца сан валар хиларх, и бахьана долуш Дала Шена генабаьхначерах со хиларх».\nХьан дагчура куралла дIер яц хьуна хьуна цхьа хIума хиъча бен: стаг «воккха» хуьлуш вац, Лекха хинволчу АллахIана иза воккха хеташ хилча бен. Ткъа иза АллахIана гергахь иштта ву йа вац хаар цуьнан валарца доьзна ду. Валар муха хир ду вайна цхьанна а хууш дац. И хIума хьуна довзахь, цо хьо вухатухур ву Делан лайшна тIехь куралла йарх, хьайн валар хьайна муха хир ду ца хуъушехь. Ткъа тахана хьоьца Ийман хилар а, хьо баккъалла Делах тешна хилар а, тIейогIучу хенахь хьо хийцалур вац ала бахьана дац хьуна; АллахI дегнаш Шена луучу агIор хуьйцуш ву, Шена луург нисво Цо, Шена луург гал а воккху Цо.\nХIагIах лаьцна а, кураллех а, «рийáах» а, ша-шех воккхаверах лаьцна а долу хьадисаш дукха ду хьуна, ткъа хIинца хьуна и ша-дерг чулоцуш долу цхьаъ тоьар ду. Ибнул Мубáрака шен «иснáдаца» дийцина, цхьана стага МуIáз ибн Джабал (асхьабе) – Дела реза хуьлда цунна – хаьттина хилла аьлла: «ХIай МуIáз! Делан Элчанера – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьайна хезна долу хьадис дийцахьа суна». МуIаз тIаккха вилхина, оцу стагна иза саца валла а воллий-те аьлла хетталц. ТIаккха воьлхучара саца а сецна аьлла цо: «Ма чIогIа сагатделла-кх сан Делан Элчане а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – иза ган а! Суна хезира Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – сайга олуш: «ХIай МуIáз!» Ас элира: «Сайн дех-ненах а ас хуьйцур воцург, ладугIуш ву хьуна со!» Цо элира соьга тIаккха: «Ас цхьа хьадис дуьйцур ду хьуна, нагахь ахь иза Iамадахь Далла гергахь пайда бийр бу хьуна цо, нагахь ахь иза Iама а ца деш дIатесна дитахь къемат дийнахь Далла гергахь хьан хир долу тешалла дIахедар ду хьан. ХIай МуIáз! Бакъдолуш, беркате а, лекха а волчу АллахIа Ша стигланаш а латта а кхоллале ворхI малийк кхоьллина, тIаккха стигланаш а, латта а кхоьллина Цо. ТIаккха цу ворхI стигланах хIора стигална тIе малийк хIоттийна Цо, иза ларйеш. Адамаш лардеш долу малийкаш цу стигланашка хьаладоьлху, Iуьйранна дуьйна суьйре кхаччалц цо йина йолу Iамал а оьций, маьлха нур санна шеца нур долуш йолу. Дуьненна уггар герга йолчу стигала уьш хьалакхаьчча, цуьнан и Iамал цIанлой, алсам йолу. ТIаккха оцу стигална тIехIоттийна долчу малийко олу лаьттара хьаладогIучу малийкашка: «Йахьа а хьой оцу стеган юьхь тIе тоха хIара Iамал… Со гIийбат дарна тIехIоттийна ду… Сан Дала суна омру дина гIийбат динчуьнан Iамал сайл тIех ма ялийта аьлла». Кхин малийкаш хьаладоьлху цхьана стеган дика Iамал оьций, шеца нур долуш йолу, шолгIачу стигала хьалакхаччалц, хIора стигал тIе мел кхочу и Iамал цIанлуш алсам а йолуш, тIаккха цаьрга олу цу стигална тIехIоттийна долчу малийко: «Совца! Оцу стеган юьхь тIетоха хIара цуьнан Iамал… Цу шен Iамалца дуьне дезна цунна… Со дозаллийна тIехIоттийна малийк ду. Суна сан Дала омру дина цуьнан Iамал сайл тIех ма ялийта аьлла. Нахана юкъахь ша хиъна Iаш волуш, царна тIехь дозаллаш деш вара иза…» Кхин малийкаш хьадоьлху цхьана стеган Iамалца – шех хьерчаш нур долуш йолу – цо делла сагIа а, дина ламаз а, кхаьбна марха а оьций, и малийкаш цецдуьйлуш, царна хазахеташ йолу Iамал оьций, кхоалгIачу стигала хьалакхаччалц. ТIаккха цу стигална тIехIоттийначу малийко олу цаьрга: «Совца! Оцу стеган юьхь тIетоха хIара цуьнан Iамал… Со кураллийна тIехIоттийна малийк ду. Сан Дала суна омру дина цуьнан Iамал сайл тIех ма ялийта аьлла. Нахаца ша Iаш хилча, царна тIехь кураллаш йора цо…» Кхин малийкаш хьаладоьлху цхьана стеган Iамал оьций – цо дина тасбихь а, ламаз а, кхаьбна марха а, дина хьадж а, Iумрат а – къегина седа санна лепаш йолу, шеца хаза хазар а долуш йолу, йоьалгIачу стигала хьалакхаччалц. ТIаккха цу стигална тIехIоттийначу малийко олу цаьрга: «Совца! Оцу стеган юьхь тIе а, букъ тIе а, гай тIе а тоха хIара цуьнан Iамал… Со ша-шех воккхаверна тIехIоттийна малийк ду. Сан Дала суна омру дина цуьнан Iамал сайл тIех ма ялийта аьлла. Ша цхьа Iамал йича, ша-шех воккхавери иза и ша динарг бахьана долуш». Кхин малийкаш хьаладоьлху пхоьалгIачу стигала кхаччалц, цхьана стеган Iамал оьций, лараме кечдина долчу нускалан хазалла санна шеца хазалла йолуш йолу. ТIаккха цу стигална тIехIоттийначу малийко олу цаьрга: «Совца! Оцу стеган юьхь тIетоха хIара цуьнан Iамал… Йахьа а хьой цуьнан вортана тIетаса иза… Со хьагI лелорна тIехIоттийна малийк ду. Цо хьагI лелайора Iилма Iамочаьрца а, ша-санна Iамал ечаьрца а. Шел алсам Iамал мел ечуьнца а хьагI хилара цуьнан, цунна луьйш хилара иза. Сан Дала суна омру дина цуьнан Iамал сайл тIех ма ялийта аьлла». Кхин малийкаш хьаладоьлху ялхолгIачу стигала кхаччалц, маьлха нур санна шех нур дуьйлуш йолу Iамал а оьций, цо дина ламаз а, делла закат а, дина хаьдж а, Iумрат а, гIазот а, кхаьбна марха а оьций. ТIаккха цу стигална тIехIоттийначу малийко олу цаьрга: «Совца! Оцу стеган юьхь тIетоха хIара цуьнан Iамал… Шайна цхьа бала хилла, йа цомгуш хилла болчу делан лайх цхьаннех а цкъа а къинхетам бина вац и стаг… Адамашка бала беъча хазахеташ хилла ву иза… Со къинхетаман малийк ду. Сан Дала суна омру дина цуьнан Iамал сайл тIех ма ялийта аьлла». Кхин малийкаш хьаладоьлху ворхIалгIачу стигала кхаччалц, шеца цхьа хаза хазар а долу, маьлха нур санна шех схьадуьлуш нур а долу Iамал оьций, ламаз а, марха а, сагIа а, гIазот а, кегийчу хIуманех ларвалар а оьций. Цу Iамалца цхьана хуьлу кхо эзар малийк. ТIаккха цу стигална тIехIоттийначу малийко олу цаьрга: «Совца! Оцу стеган юьхь тIе а, цуьнан меженаш тIе а тоха хIара цуьнан Iамал… Даг тIе мохIур а тоха цуьнан… Со Дела хьахоран малийк ду. Ас сайн Далла тIекхачарх ларйо хIора Цуьнан юьхьа доьхьа йина йоцу Iамал. Ша еш йолчу Iамалца цунна дезна Лекха хинволу АллахI а воцуш, кхин хIума. Цунна лиъна оцу Iамалца ша Iелам-нахана гергахь лакхавалийтар, цаьрга ша хьехавайтар, кхечу мехкашкахь шен цIе дIайахийтар. Сан Дала суна омру дина цуьнан Iамал сайл тIех ма ялийта аьлла. Ткъа Лекха хинволчу Дела доьхьа йина йоцу Iамал ерриг «рийáана» йина ю, ишттачу стага йина Iамал Дала къобал еш а яц». Кхин малийкаш хьаладоьлху цхьана стеган Iамал оьций, ламаз а, закат а, марха а, гIазот а, хьадж а, Iумрат а, хаза гIиллакх а, эрна къамел ца дар а, Лекха хинволу Дела хьахор а оьций. ВорхIе стигланийн малийкаша йазйо и Iамал, АллахIана тIекхаччалц долу ша-долу пардо хадош Цунна герга хьаладоьлху уьш. ТIаккха Цунна хьалха дIа а хIуьттий, цара тешалла до цу стагна, цо дика Iамал йина хиларца а, Делан доьхьа цо иза йина хиларца а. ТIаккха Лекха хинволчу АллахIа олу цаьрга: «Шу ду Сан лайн Iамал ларйеш дерш. Со ву цуьнан дагчохь долчунна тIехь тидам беш верг. ХIокху Iамалца Со ца везна цунна. Со воцург, кхиниг везна цунна цу шен Iамалца. Сан неIалт ду цунна тIехь…» ТIаккха массо малийкаша олу: «Хьан неIалт ду-кх цунна тIехь, тхан неIалт а ду-кх цунна тIехь». ВорхIе стигланаша а, царна чохь мел долчу хIумано а неIалт олу цунна тIаккха».\nТIаккха МуIáзе велхар деъна, дукха Iийна иза метта ца вогIуш. Цул тIаьхьа аьлла цо: «Ас элира тIаккха: «ХIай Делан Элча! Хьо Делан Элча ву, ткъа со МуIáз ву, со муха вер ву цунах кIелхьара?» Цо жоп делира суна: «Суна тIаьхьавáза хьо! ХIай МуIáз! Хьайн Iамалца эшам белахь а, хьайн мотт ларбе ахь хьайн бусалба вежаршна хIума аларх – Къуръан дагахь хууш болчарна хIума аларх къаьсттина ларло хьо – хьайн къинош хьайга дерзаде ахь, уьш церан коча а туьйсуш. Уьш сийсаз барца хьайн са цIан ма де ахь. Уьш лахара хетарца хьайн са хьалаайдан ма гIерта хьо. Айхьа эхартана еш йолчу Iамална юкъа дуьненан Iамал ма йаийта ахь. Айхьа еш йолу Iамал нахана гайта ма гIерта хьо. Хьой нахаца Iаш волуш кураллаш ма йе ахь – хьан вон гIиллакхаш бахьана долуш адамаш къехкар ду хьох. Хьой цхьаьнца къамел деш волуш кхечуьнга кхийкха ма кхийкха ахь. Нахана хьалха ваз ма ло хьо, дуьненан а, эхартан а диканаш дIахедар ду хьох. Хьайн маттаца нехан сий ма хеда де ахь, къемат дийнахь жоьжахатин цIергахь цIеран жIаьлеша хедор ву хьо. Лекха хинволчу Дала аьлла: ×Шаьш сихонца каетташ долчаьрца дуй буу АсØ ХIай МуIáз, уьш хIун ю хаьий хьуна?» Ас элира тIаккха: «ХIун ю уьш, хIай Делан Элча, сайн дех-ненах а ас хуьйцур воцург?» Цо элира: «Жоьжахати чохь адамийн даьIахкаш тIера жижигана каеттар долу жIаьлеш ду хьуна уьш». Ас элира тIаккха: «Сан де-нена метта ву-кх хьо хIай Делан Элча! Хьаьнга лалур ду хIуманаш? Мила вер ву церах кIелхьара?» Цо суна жоп делира: «ХIай МуIáз! Дала шена атта динчунна атта хIуманаш ду хьуна уьш. Цу Iазапах кIелхьаравáла хьуна тоьар ду хьайна дезарг нахана дезар а, хьайн ца дезарг нахана ца дезар а. Нагахь хьо иштта хилахь – хьо маьрша хир ву хьуна, МуIáз!»\nХалид ибн МаIдáна аьлла: «И Деза Къуръан МуIáза санна дукха доьшуш стаг гина вац суна, и доккха хьадис шена доьвзаш хиларна».\nТкъа ахь ойла йе – хIай Iилма а, Iамал а езаш верг – хIокху хIуманашна тIехь. Хьуна хаийла: и боьха сифаташ дагчохь чIагIдаларан уггар доккха бахьана Iилма Iамор кураллийна а, къовсамна а Iамош хилар ду хьуна. ХIумма а ца хууш волу юкъара стаг оцу дукхах долчу хIуманех гена ву, Iилма Iамадо бохуш верг цара лацарна герга ву, уьш бахьана долуш хIаллакьхила тарлуш а ву.\nЦундела хьо хьажа, хьуна муьлхарниг ду коьрта: цу хIаллаквеш долчу хIуманех ларвалар а Iамош, хьайн дог а цIандеш, хьайн эхарт дузар ду хьуна коьрта дерг… йа эрна хIуманашна чубоьллачаьрца царна чуволар ду хьуна коьрта дерг… хьайгахь куралла а, «рийáъ» а, хьагI а, айхьа хьайх дозалла дар а совдоккхур долу, хIаллакьхуьлучаьрца хьо хIаллакьхир волчу агIор Iилма Iамо деза ахь, йа ца деза?\nХьуна хаийла, и кхо хIума дегнийн боьхачу сифатех уггар коьртаниш хилар, и кхуьй а хIума чудуьжуш долу хIума цхьаъ хилар – дуьне дезар. Цундела аьлла Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –:\n«Дуьне дезар – массо гIалатлонан корта бу».\nДуьненан хьал иштта делахь а, хIетте а хIара дуьне эхартан беш ю. Шена тоьъучул кху дуьненахь дерг схьаоьцуш волчунна – эхарта кхачарна шена цунах гIо хилийта – хIара дуьне эхартан беш ю, кху дуьненахь цо дIадийнарг эхартахь карор ду. ХIокху дуьненахь кхуьнан ниIматашна тIаьхьаваьлла лела лууш верг – хIара дуьне иза хIаллаквийр волу меттиг ю.\nХIара ас хьуна дийцинарг гучахь долчу Делах кхераран Iилманан цхьа жима дакъа ду, нисваларан юьхь а ю иза. Ткъа нагахь санна хьо хIокхуьнца Iамал йан а хьаьжна, хьан сан хьуна хIокху тIехь муьтIахь хилахь, делахь хьо хьажа веза «Динан Iилманаш дендар» жайни тIе, къайлах долу Делах кхераран Iилманга муха кхача веза хьайна хаийтархьама. Нагахь ахь хьайн деган къайле а Делах кхерарца дIаюзахь – тIаккха хьалаайлур ду хьуна а, хьан Далла а юкъахь долу пардонаш, хаамийн нуьреш дIаделлалур ду хьуна, хьекъалаллин шовданаш деттар ду хьан дагчура, хIокху Iаламан хьекъалаллаш а, къайленаш а дIаеллалур ю хьуна, бакъдолу Iилманаш атта хир ду хьуна, асхьабаш а – Дела реза хуьлда царна – «тáбиIýнаш» а болчу хенахь хилла доцу пайда боцу Iилманаш аьшнаш дина хеталур ду хьуна тIаккха.\nНагахь санна хьо элира-бахара бохучу меттера Iилма лоьхуш велахь а, къийсаваларца а, къовсамашца а хьо Iилма лоьхуш велахь а, ма-боккха бала бу-кх хьоьца, ма-тамашийна деха хир ду-кх хьан кIадвалар! Ма-инзаре доккха хир ду-кх хьан тIаьхьа ца кхиар а, хьо эшаме хилар а!\nХьайна луъург да-м де ахь, хIара ахь хьайн Iилманца лоьхуш долу дуьне хьуна муьтIахь хир долуш дац хьуна, эхарт доккхур долуш а ду хьуна хьоьгара. Динца дуьне лоьхуш верг цаьршиннах цхьа а доцуш вуьсур ву, шен дина доьхьа дуьне дитинчунна ший а керадоьрзур ду!\nЛекха хинволчу АллахIаца ахь лелош йолчу юкъаметтиган нийсачу некъа тIе хьо нисваларан юьхь юьйцу агIонаш йара хIинца вай йийцинарш. И некъ хIокху шина хIуманна тIебоьгIна бу: Цо омру динчунна муьтIахь хилар а, Цо ма де аьллачух вухакхетар а.\nХIинца кхин дIа ас хьуна дуьйцур ду цхьа кIеззиг гIиллакхаш, Лекха хинволчу АллахIан лайшна юкъахь хьо лелачу хенахь а, дуьненахь ахь цаьрца хан йоккхучу хенахь а хьайн сине хьоьга цаьрца хаттам байтархьама.\n Ибн Хьиббан, Хьаким, АлхIайсамий, Ахьмад, Албаззáр, ТIабараний.\n Сурат «Аннýр», 24 айат.\n Сурат «Йáсúн», 65 айат.\n Имам СонIáнúс «Субулуссалáм» жайни тIехь санад а доцуш хьахийна карийра суна иза. Ибн Iабдул Барра дийцина иза, Iутбат ибн Аби Суфйáна шен кIанте аьлла хилла аьлла, Абу НаIúма а, Ибнул Джавзúс а дийцина иза ШафиIúс аьлла хилла аьлла. Кхечу аяташца а, хьадисашца а дуьстича маьIна нийса ду цуьнан.\n Тирмизи, Хьаким, СуйýтIú – Албáнú «Сахьихьул ДжамиIиссогIир», Албанис нийса ду аьлла иза.\n Тирмизи, Абу ЙаIлá, БайхIакъú.\n Абу Ашшайх «Аттавбúх» тIехь а, СуйýтIú – Албáнú «Сахьихьул ДжамиIиссогIир» а, Албанис нийса ду а аьлла иза.\n Сурат «Алхьужурóт», 12 айат.\n Абу Давуд, Тирмизи, Ибн МаджахI, Албани «Силсилатул ахьáдúсис-сохьúхьахI».\n Сурат «Ан-Нажм», 32 айат.\n Абу НаIúма дийцина «АлхьилйахI» тIехь, Iумар бин Iабдул-Iазúза – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла хилла аьлла: «…тIаккха шена зулам хилларг оцу шена зулам динчунна лоь, цунах лаьцна вон къамел до цо, иза сийсаз веш, цуьнгахь долу шен хьакъ чекхдаллалц, тIаккха зулам динчуьнгахь шена зулам хиллачунна доьхьал хьакъ дуьссу». И доцург, кхин хьадисехь ца карийра суна иза.\n «Вакъф» - цхьана гIуллакхана цIе тоьхна, бусалба стага Дела доьхьа луш долу даьхни ду, масала маьждигана а, хьуьжарна а луш долу латта санна, йа хьаьжошка, йа некъахошка пайда эцийта луш долу цIа санна.\n Сурат «Алмуъминýн», 5-6 ши айат.\n Сурат «ХIýд», 113 айат.\n «Кашфул Хафá», хьадис 2444; ТIабарáнú, «АлмуIжамус-согIúр» а, «ШуIабул Иймáн» а; Мунзирú, «АттаргIúбу ваттархIúб»; Абу НаIúм, «Хьилйатул Авлийáъ».\n Тирмизи, Ибн МáджахI, Ахьмад.\n Сурат «Аннажм», 39 айат.\n Сурат «АттIýр», 16 айат.\n Сурат «Ал-ИнфитIóр», 13-14 ши айат.\n СуйýтIú – Албáнú «Сахьихьул ДжамиIиссогIир», Албáнúс «дика» хьадис ду аьлла иза.\n Абу Давуд, Ибн МаджахI.\n Тирмизи, Хьаким, кхечу дешнашца СуйýтIú – Албáнú «Сахьихьул ДжамиIиссогIир», Албанис нийса ду а аьлла иза.\n Сурат «Ал-АIрóф», 12 айат.\n Мунзирúс «АттаргIúбу ваттархIúб» тIехь а дийцина иза. Цо аьлла: «Ибнул Мубáрака «АззухIд» тIехь дийцина иза, Ибн Хьиббана а, Хьакима а, и шиъ воцучара а дийцина иза, Iелигара а, кхечаьргара а схьа. Ткъа доцца аьлча, и хьадис кхоьллина хьадис хиларан лараш гуш ю цунна техь, иза деана долу массо некъашца а, массо дешнашца а». ХIара хьадис кхоьллина хьадис ду, баккъалла а Пайхамара - Делера салават а, салам а хуьлда цунна - аьлла хьадис дац, Имам Ал-Мунзирийс ма-аллара.\n «Кашфул Хафá»; БайхIакъú, «ШуIабул Иймáн», «АззухIд» тIехь Iийса-пайхамарера схьа а – Делера салам хуьлда цунна -; цуьнгара схьа Ибн Абú Iáсима а «АззухIд» тIехь а, Абу НаIúма «Хьилйатул Авлийáъ» тIехь а.


Кадыровх Оьрсийчоьнан эскаран инарла-майор вина Путина\nОьрсийчоьнан президентца хиллачу цхьанакхетарехь ву Кадыров Рамзан. Архивера сурт\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Оьрсийчоьнан эскаран инарла-майор вина, кху деношкахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн керлачу санкцешна буха нисвеллачу Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна. Номер 478 йолу омрана куьйгъяздина президенто. Путина динчу совгIатах телефонехула хиллачу къамелехь хиира шена аьлла, хааме даьккхина Кадыровс. Хууш ма хиллара, Кадыров иштта ву полицин инарла-майор.\n"Президенто ша документ дIа а дешна, декъалвира со. Беза мах хадор ду иза", - яздина Кадыровс шен "ВКонтактерчу" пена тIехь, ша "Путинан гIашсалти" хилар а, муьлххачу континентехь, муьлхха а цуьнан тIедиллар кхочушдан ша кийча хилар а билгалдоккхуш.\n"И дерриг а кхочушдан тхан мел оьшург долуш ду - доьналла, хадамалла, кхачо йоллу кечам, техника, цхьаннен а хаттарш ца хилийта, федералан структураша делла герз а цхьаьна", - дIахьедина Кадыровс.\nМаршо Радионо яздира, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа Кадыров Рамзанна а, цуьнан хIусамнанна Меднина а, шина йоIана - Iайшатна а, Каринина а дуьхьал санкцеш яхарх.\n2004-чу шарахь Путина Оьрсийчоьнан Турпалхо вира Кадыровх. Иштта деза совгIаташ дира цунна, пачхьалкхана гергахь деза гIуллакхаш дарна а, кхачийра Сийлаллин а, Къонахаллин а мидалш а, орденаш а.\n2017-чу шарахь Американ финансийн министралло "Магнитскийн тептаре" ваьккхира Нохчийчоьнан куьйгалхо. Иза бехкевира, кхел йоцуш нах хIаллакбарна а, Iазапаш лелорна а, иштта, дуьненаюкъахь лела адамийн бакъонаш хьешарна а. Цул тIаьхьа Инстаграмера цуьнан аккаунташ а дIакъевлира.


Керла Епархиш Кхуллуш ю Къилбседа Кавказехь\nКъилбседа Кавказехь керла епархиш кхолла сацам бина Оьрсийн Православан Килсано хьастаг. Цул таьхьа масех де даьлча цхьанакхетар хилира Къилбседа Кавказехь леррина векал волчу Хлопонин Александран а, Оьрсийчоьнан Патриархан Кириллан а. Къилбседа Кавказера чолхе хьал тодеш, Оьрсийн Православан Килсано лаца дезаш долу дакъа дийцира цигахь.\nМоскохара Патриархия олучу журналан коьрта редакторо Чапнин Сергейс бахарехь, Оьрсийчоь административан гонашка еккъначу кепара нисделла, Оьрсийн Православан Килсано Къилбседа Кавказехь шен керла епархиш яржор а.\nЧапнин: Тахана оцу территори тIехь кхо епархи кхоьллина. Ала деза, территорица йоьзна принцип кхузахь ца лерина аьлла. Керла кхоьллина йолу Буру-гIалара а, ХIинжа-гIалара а епархи, федерацин 4 субъект вовшахтухуш ю: Къилбседа ХIирийчоь-Алани, Дагестан, ГIалгIайчоь, Нохчийчоь. Ставрополан епархина юкъа хIинца Ставрополан кIошт бен ца йогIу. Цуьнца цхьана епископийн титулаш а хийцаелла. Ставрополан а, Буру-гIалин а епископ вара хьалха. ХIинца иза Ставрополан а, Невинномыскан а епископ хир ву.\nКерла кхоьллина йолу Буру-гIалара а, ХIинжа-гIалара а епархи, федерацин йиъ субъект вовшахтухуш ю: Къилбседа ХIирийчоь-Алани, Дагестан, ГIалгIайчоь, Нохчийчоь\nЦхьа а керла хIума дац кхузахь. Кавказ башха ю, хIора а кIоштан шен-шен амал ю. ХIинца алсамуо болчу епископийн аьтто хир бу керста нахаца а, Iедалца а, бусулба нахаца а уллера белхаш бан.\nКхин цхьа хIума а ду. Пятигорск, епархийн центр хир йолуш ю. Цуьнан епископан цIе хир ю Пятигорскан а, Чергазойн а епископ. Оьрсийн Православан Килсан къона архиерей хир ву иза - Феофилакт. Цунна вуно дика евза Кавказ. Иза ша Соьлжа-гIалахь вина а, кхиъна а ву. Ставрополан семинарехь хьехна а, цуьнан куьйгалхо хилла а ву. Суна хетарехь, хьекъале сацам бу и тайпа стаг цига хIоттор. Килсанашна деш долу урхалла эвсардаккхар ду иза.\nМаршо радио: Карарчу беттан 25-чу дийнахь Москохан а, ерриг Оьрсийчоьн а Патриарх волу Кирилл цхьанакхийтира Оьрсийчоьнан президентан Къилбседа Кавказехь леррина волчу векалца Хлопонин Александрца. Православин Килсано Къилбседа Кавказехь бинчу, лакхахь хьахийначу хийцамех лаьцна хаам бира Кирилла Хлопонине.\nИза къобал а бина, Хлопонина латкъам бира, оцу кIоштара хьал вуно чолхе ду, аьлла. Православан Килсано а, кхечу динаша а цхьанаболх ца бахь, къаьмнийн юкъаметтигаш толур яц элира цо.\nШа цкъа православан мозгIар хилла ву диссидент Якунин Глеб. Цунна хетарехь, Оьрсийн православин килса чагIъеш а, цунна гIортор еш а ду Оьрсийчоьнан Iедал.\nЯкунин: Кавказ куьйган кIел яло чIогIа хала ду. Малхбалехь - бусулба пачхьалкхашкахь - хIинца хуьлуш долчуьнга хьаьжчи, оьрсийн пачхьалкхан куьйгалла саготта хир ду дера. Африкера схьайогIуш йолу цунами Кавказах а хьакхалур йолуш ю. Цундела Москохарчу Патриархиига гIо деха кийча ду иза.\nМоскохара латта чIогIа деза дуй хууш ду. Оццу хенахь, патриархиина иза боккхачу барамехь билгалдоккхуш ду. Еккъа цхьана Москох 60 килса хIоттон Iалашонца. Москохарчу Патриархиина Iаткъам алсабаккхаран процессана юкъадогIуш хIума ду иза. Амма со шек ву, цуьнан дика тIаьхьало хир ю бохучух. Кавказ муьтIахь еш Москохарчу Патриархис доккха гIо дийр ду аьлла ца хета суна.\nМаршо радио: Кремлан дегайовхонаш Къилбседа Кавказехь кхочушъеш, Килсанах гуллакх хирг хиларх шек ву Якунин.\nПравославин Килса шен Iаткъам лакхабаккха гIерташ ю дера, амма Iедалан гIоьнца до цо иза\nЯкунин: Москохарчу килсанашка лелаш 100-200 бIе эзар стаг хир ву. И терахь чIогIа лахара ду. Шаьш Далла гIуллакх дар Патриархино телевизионехь дIагойтуш хиларна хила там а бу иза. Нах тIаккха килсанашка а ца боьлхуш, цIахь, стоьлан хьалха, деза денош даздеш Iа. И керста нах, шаьш багахь Делах тешаш нах ду, бохуш берш бу. Шайн ворхIе дай килсане леллера бохуш, шаьш керста нах хеташ бу уьш. Терахьех лаьцна аьлчи, боккъал а керста болу нах - килсане а боьлхуш, Далла Iамал а еш - ишттаниш бац. Православин Килса шен Iаткъам лакхабаккха гIерташ ю дера, амма Iедалан гIоьнца до цо иза. Оццу хенахь, иза керста нахана тIеIаткъам беш ю аьлла-м ца хета суна.\nКъилбседа Кавказ къаръярх лаьцна аьлчи, иза политикица доьзна хаттар ма ду. Килсане боьлхуш болчу керста нехан гIуллакх, мозгIарш дуьйцучуьнга ладоьгIча чекхдолуш ма ду. Цундела суна ца хета, бусулба нахаца йолу юкъаметтигаш тоеш гIо лоцуш а, Кавказ муьтIахь еш а, оцу хьокъехь, православан керста нахана боккха тIеIаткъам хир бу аьлла.\nМаршо радио: Даханчу шарахь Къилбседа Кавказ кхиоран стратегица йоьзна лан хааме яьккхинера Хлопонина, оьрсийн президентан Къилбседа Кавказерчу лерринчу векало. Цуьнан хьесапехь, алссам оьрсийн оцу чолхечу регионе дIакхалхо беза. Оццу хенахь, Къилбседа Кавказера векалш Оьрсийчу дIаса а буьгуш. Эрна хета Якунинна и тайпа ойла а.\nПатриархиин идеологин а, Делан дош даржоран а дакъа, бюрократин IалагIожехь чолхе даьккхина а, пайда боцуш а хир ду\nЯкунин: Хлопонин тамехь стаг, сибиряк, дика администратор а хилла ву. Амма Кавказера эвсарчу хиламашца ларавала а, царна урхалла дан а тоьуш яц цуьнан администрацин говзалла. Къилбседа Кавказехь, цу декъехь православин дине цхьа а пайден агIо гайталург хиларх шек ву со. Дакъаделлачу латта тIе тосу хIу санна, довр долу хIума ду иза. ЖамI хир дац цуьнан. Иштта, туристийн бизнес кхион йолор а, дайна дIадаьлла хIума ду. Цундела патриархиин идеологин а, Делан дош даржоран а дакъа, бюрократин IалагIожехь чолхе даьккхина а, пайда боцуш а хир ду аьлла хета суна.\nГерзаца а, ницкъаца а, Къилбседа Кавказ куьйга кел ца ялаелла Москохарчу едалшка. Цигара чолхе хьал кхин хийца ца ло. Тоьлларг социалан программа юкъаяккхар а, экономика когаирахоттор а доцург, кхин дерг, ша дерриг а деш ю Оьрсийчоь Къилбседа Кавказехь.


Оьрсийчура "низамехь къу" олуш волу Шляпа-Жимахверг (Гегечкори Руслан).\nНизамехь къу лору Шляпа-Жимахверг (Гегечкори Руслан) Тывара дехьавоккхуш ву Карсноярскан махка, хаам бо “Росбалт” агенталло. И стаг вен кхачийна ву «цIе лелачу» нохчаша а, дагестанхоша а.\n«Росбалто» хьалха дийцина ма хиллара, церан дов долуш хилларг иштта ду. Хан такха Тыварчу колоне хьажийначу Гегечкори Русланан дов даьлла хилла бухахь болчу нохчашца а, Дагестанерчу къаьмнийн векалшца а.\nИ дов дерзо гIерта кху муьрехь бехкевечун да Шляпа-Воккхахниг (Гегечкори Роланд), цуьнан гонера кхиболу мафиозеш, боху Оьрсийчоьнан прессо.\nБекхамна арабевлларш кхераме а лоруш, Шляпа-Жимахниг кхечу набахте а ваьккхина, верах хьалхавалийта гIерта Оьрсийчоьнан набахтийн системан урхалла, чIагIдо Росбалт-агенталло.\nОцу хьостано дийцарехь, дов дерзо ницкъберг лохуш, Гегечкорин агIоно тIутмакхашлахь, криминалитетехь «дош лелачу» массех нохчийн лидере дехна маслаIат дар. Иштачийн могIарахь ву, масала, Батукаев Iазиз. (Интерполехула иза лохуш ду ГIиргIазойн Iедал, ткъа веха Батукаев Нохчийчохь).\nКарарчу хенахь Шляпа-Жимахверг ву Ачинск гIаларчу талламан изоляторехь. «Росбалто» дийцарехь, иза эххаре а дIакхачо мегаш ву Минусинскерчу къевлинчу набахте.


ШИ ХАРБАЗ ЦХЬАН БЕ ТАРЪЕННАЯЦ — Сердало\nВайна ховш ма хиллара, школашка деша дагIача берашта юкъе дукха спортсменаш ба. ЗIамига болча хана болалу уж лата, бовда, штанга айе, бургацах ловза, лакхалла, дIоахалла кхувсабала. Дешара чукхоаччаше, хIама диэ, доккхий тIормеш гидехке; спортклубаш, фокаш, бассейнаш долчахьа баха арабоал. Баьдъелча мара чу а багIац цигара. Цига-м хоза наьха санна къахьега деза цар, дикка хьацар а доаккхаш.\nХаттар отт: «Урокаш маца ю цар?» Цунна луш дола жоп итт тайпара хила тарлу. Цхьачар оал:\n— Бийсан ю-кх.\n— Урокашка дика ладувгI оаха, хьехархочо хьадувцача хана.\n— ВIаштIехьа-м далац уж е.\n— ХьалгIаттал, цIагIара болх хьабувцал, — аьлча, бага хий латташ мо мара дош ала могаш хилац царех саг. Из-м хIама а дацар, школе боагIаш лерттIа тетрадь, ручка, книжка мукъагIа дахьаре.\nЦхьа спортсмен вар са соахка 8 классе. Тахан ручка боацаш воагIар. Кхоана тетрадь доацаш воагIар. Книжка хилацар.\n— Урок ялале, пхи минот хьалха чувахийтал со, — дехар де оттаргвар. Из фу де воалл аьлча, тIехьа тIайоагIа урок луча хьехархочоа бIаргаголе, гургал тохале, школен коара аравала воалл. Дешар Iо а кхесса, ведда чуводаш ва ер.\nЦо леладер ха а ховш:\n— Вохийтаргвац, — аьлча, цох гIар, халахетар, урока хIама кIалдуташ йола моттиг хул.\nЦул совгIа, тетрадь, ручка, книжка хIана дац хьога ала йиш а яцар цунга.\n— Сона «оскорблять» ду Iа, тетрадь, ручка бац яхаш, — хургдар юхаду къамаьл.\nУрокага цхьаккха тайпара кийчо ца еш хьа а вена Iохар, хьехархочоа еш йола «оскорблени» лархIацар цо.\nТIаккха дIадолалу дIахордар:\n— Ручка бий шуга?\n— Тетрадь хьанга да?\n— Са книжка къаьнара да.\nХьехархо болатах хьаваь хила веза, хIана аьлча из саббаре, садетташ, цу дерригача хIаманна бIарахьежаш латта веза. Цу кIаьнка цIи яккхац аз, цунна а цун даьна а вас хилар кхераш.\nБакъда, цIи ца йоаккхе а, из царна шоашта вовзаргва аьнна хет сона. БархIлагIа классаш тха школе ерригаш а яцар соахка шиъ мара.\nДерригача хIаманна хьехархо бехке хул юххера.\n— ХIама ма алал хьай цунга, спортсмен ва из, — дехар ду йиIигаша.\n— Мукъа вац из, яхьашка котвала веза цун,- оал кIаьнкаша.\nУрок Iомаеш ца хилча, диктантах шиаш йоахаш хилча, хIара четверть, дешара шу чакхдаьлча, оценкаш мишта увттае еза цунна? Цу хаттара жоп далара метта, дукхагIчар баламаш оз. Деше а ца деше а IотIаоттае езаш я-кх уж: кхоъаш, йиаш, пхиаш. Цу наькъаца оценкаш увттаеш хилча, берий бIаргашка сий долаш хилац хьехархо. Спортсменаш боацараш а во деша болалу. Царна а хет: «IотIаоттаергьяр уж-м хIаьта а, деше а ца деше а». ХIара четверть чакхъяьлча, цу тайпарча дешархоша, цIог лаьца циск мо, тIехьашкахьа увзабу хьехархочун баккха йиш йолаш бола толам. Классан оттаеш йола юкъара оценка во хул, дикала балл, дешара тIакхер лоха хул. Тхьовра аз ма аллара, деррига наIалт хьехархочоа хулаш, чакхдоал дешара шу. Спортсмен чувита йиш йий? Цу хаттара малагIа жоп лургда хац сона сайна. ТIаккха оарцагIбоагIаргба дай, тренер, класса кулгалхо, завуч, директора а ала мег ший дош. Иштта эттад-кх хьехархоштеи спортсменаштеи юкъера гIулакх. Цул совгIа, цхьайолча хана во оамалаш а Iомаю бераша секцешка ухача юкъа. Балхара кIаьдвенна цIа а вена, дIаоагIорваьнна уллар со Магасе. КоанаIарий чIоагIа тата хеза, хIама тIайийха со дIаараваьлча, дикка гаьнаяьнна йодар цхьаннахьа секце хинна цIабоагIача кIаьнкий тоаба. НаIар тIа хIама хьатIатеха, хьалтIехбаьннабар уж. Из а товш дац спортсменага а эздийча сагага а. Лата, Iобетта, бийнаш детта Iомабаь ца Iеш, гIулакхаца хила а Iомабе беза кхувшбоагIараш. Со спортсмен ва, яхаш, новкъа мел водачоа качъаха йиш мичай.\nЦхьаькха цхьа хIама а да дешара дикка Iаткъаш. Вайя Iохов дешархо, дийхка аьтта кулг а долаш.\n— Фу даьд хьона? – аьнна хаьттача, луш дола жоп цаI хул.\n— Мичахьа хиннав хьо?\nХIанз цхьан бетта, яз ца деш, вагIа веза цун а. Уж тайпа моттигаш каст-каста а хул. Тха школера наггахьа бер мара дисадац, цу секцешка маьже каг ца еш. Цкъа маьже кагйича, фу спортсмен хургва цох. Кагдаь кулг хоттаденна 5-6 шу да са. ХIанз а хьалха хиннар дац из. Боккхача наха оалаш ма хиллара: «Цкъа дийна хIама нийса хоттаденнадац».\nЦунга хьежжа хул дешара гIулакх. Сона дагадоагIаш, спортсмен цIаккха дика дешаш хиннавац аз хьехача берашта юкъе. Хьавари, вагIари, чувахари – из хиннад цун деррига дешар. Шийна дош делча, халла харцахьа-бакъахьа жоп деле Iохов.\nХIаьта а массаболча спортсменаша алац, зIамига болаш шоаш во дешаш хиннаб.\nМасала, кIалтохаргах латаш волча Карелин Александра аьннад, ше школе хьавеча салоIар, деша атта дар, хIана аьлча тренировкашка, яхьашка вахача чIоагIа къахьега дезандаь.\nДийша хила мег Карелина дика, къахьегама чIоагIа тIера хинна саг ма вий из: олимпиадашка котвийннав, Iилмай доктор ва, Россе Турпал ва. Уж йоккхий цIераш я, бокъонцарча къахьегамхочоа мара йоаха а лургьяц.\nФу деш ба таханара вай спортсменаш, цар деший дика? Тамаш хет сона массане а деше. Ах ди спортзале доаккхаш хилча, сборашка, цул тIехьагIа яхьашка вахе ах бутт, бутт боаккхаш хилча, мишта дешаргда цо дика, деша-м лургдац. Дийнахьа-бийсан тIера ца боалаш, книжкаш тIа багIарашта а хала да боаггIача боарам тIа деша, массадола Iилма цхьатарра дика карадерзаде. Дика дар царех массанех цIихеза спортсменаш хуларе, дукхагIбараш доккхий толамаш ца доахаш, наха дукха ца зувш бус царех. Вешта аьлча, укхаза цхьаккха тайпара тарлуш дац вайна каст-каста хозаш дола: «Хуле сагIа хилда укхох, ца хуле а, даа дулх хIаьта а хург ма дий укхох», — яха дешаш. Спортацеи школацеи уж бегаш бе мегаргбац. Дешар а ца дешаш, доккхийча толамашка кхоачаргва со яхаш лийннар, цхьаккха аьттув ца боалаш виса тарлу. ТIаккха хилац цох е «сагIа а» е «даа дулх а». Цудухьа дай-ноаной, бераш шоаш сагота хила деза, школера дешар мела ца дуташ, вIаштIехьадоаллача тайпара дика дешара.\nКарарча хана хIара юрта хIана яц аьнна спортклубаш, фокаш, бе-беча спорта тайпаех йола секцеш я вайцига. Аз хьехача школера дешархой Сурхо тIарча спортклубеи Эккажкъонгий-Юртарча фокеи ухаш ба. Царна юкъе ба боксёраш, дзюдоисташ, классически кIалтохаргах латаш бараш, иштта кхы дIахо а. Уж итташ ба. Новкъа да, царна юкъера цхьаь-цаI лерттIа дешаш цахилар. Урок чакхъяьлча бокъонца йола спортзал хьахул уйченах, кимано меттел кIай кочамаши Iаьржа хачеши ювхаш бола кIаьнкаш кIалкхетаргах латаш хул, уй тIа мел бола дом гулбеш, уборщицашта новкъостал де айттача санна. Цул совгIа, уроках чубаьхкача, дукхагIйолча хана, хабар дувцаш, ца боагIа бегаш беш багIа. Шоайла яппараш е а лата а тарлу. Низ дукхагIа хьан ба, майрагIа малагIа ва дIахьокха а ма дезий. Дешарца уйла йолаш, цхьа хIама Iомадергда-кх оаха аьле ухаш бац уж школе. Сенна ух? Даьхи наьнахи ца боалаш ух. Секце а ухаш, цигара цIабаьхкача цIагIа бийша бадаргболаш бар царех дукхагIбараш, шоаш лоархIаборе. ЦаI-шиъ цу тайпара дешархо классе нийсвелча, урок йох, хIама Iомаде баьхкарашка а дешийтац цу тайпарча «спортсменаша», хIаьта хьехархочунга болх хьабайтац. ДегIаца низ хилар, унахцIена хилар дика да, бакъда цунца цхьана хьаькъал долаш, оалаш ма хиллара, дIалебе мотт болаш хила ма везий. Цу юрта спортклубе кхийна ва олимпийски чемпион Манкиев Назир, цига дешаш хиннав цун воша Бекхан. Йоккха котало яьккха, Назир цIавенача хана, берашца къамаьл де вийхавар аз школе. ЦIена гIалгIай мотт а, эрсий мотт а хьабувца, шийга деннача хаттара кхетам боллаш жоп дала, ше везавалийта ховш вар из. Цо во дийшадаларе, дийшачул тIехьагIа цхьацца хIама ха гIерташ къахьийгадецаре, из хургдацар. ХIаьта Шолжа-ГIалий тIа дийшача Арсамаков Исраила школе во дийшадац аьнна хеталу, къамаьл де из волалушше. Кхыча тайпара аьлча, саг хозвер духхьал цун сайса дегIа пхьидарч хинна ца Iеш, кхы а цун багара хьайоагIа Iи, ший уйла хозача меттаца хьаала хар да. Исраил карарча хана вай республика дешара министра заместитель ва, дийша ца хилча булургбоацаш болх ба из а.\nНазира, ше школе венача хана, юртарча берашка аьлар, дика спортсмен хила ловш волча сага гIо деш хургда цо лерттIа карадерзадаь Iилмаш. Да а да-кха из иштта. ХIама ховш хилар хьаькъал да, хьакъал дар массаза котвоал.\nШколе хьоашалгIа вена, берашца ше къамаьл деш, цу хьакъехьа дийцар штангах волча вай мехка гIорваьннача тренера Кодзоев ИбрахIима а. Ала деза ИбрахIимá эрсий мотт бокъонца волча эрсечоа санна шаьра хов аьнна. Ше гIалгIа волга цо хьа ца аьлча, из вовзарг а вацар сага. Мотт Iомабеш санна, кхыдола Iилмаш а Iомадаь хургда-кх цо. ХIаьта спорт духхьал спортсменашта ийша ца Iеш, мугIарерча наха а эшилга дийцар цо. ДегI къона лоаттаду, низ хулийт, лазарашта духьал дикагIа латт цунца хьоашал дола саг.\nТIаккха малагIа молха да тахан школашка во дешарашта хьеха йиш йолаш?\nКерда арадаьннача (2015) дешарах долча Закона тIа аьннад, тайп-тайпарча наькъашца яккха йиш я школа, цIагIа дешаш, экстерна хьисапе экзамен дIалуш а де йиш я из. Нагахьа санна Iилмаш довзаш, хьаькъал Iомадеш, классера классе чувувлаш вагIа сатем беце, кхыча берашта новкъарло ца еш, хьехархочун болх боа ца беш, ший цIагIа хIана Iац хьох цу тайпара дешархо?\nДезар школа яьккхай аьнна каьхат мара деце, из хьаэца йиш я аз лакхе аьннача тайпара. Цхьаькха цхьа хIама дича а бакъахьа хетар сона: во оценкаш йоахаш дола бераш цхьаккха тайпа секцешка дIа ца эцаш дитача. Цу гIулакха айхха бувзам лоаттабе беза юкъара дешар дешача школаси спортклубои. ТIаккха цхьа хувцам хила мегар цу даькъе. ХIанз латтача тайпара дуте-м, дош дац вай – хьехархоша а тренераша а — мел леладер.\nЦкъа новкъа латташ, машен соцайир сона Сурхо тIарча спортклуба тренера Чахкиев Руслана. Бераш кIалкхетаргах лата Iомадеш из хьавоагIа дукха ха я. Цо цхьан хана хьийха ва Манкиев Назир а.\n— Руслан, — ях аз, — уж шун спортсменаш деша тугаш бац, дукхагIбараш дешара тIехьабусаш а шиаш йоахаш а ба. ХIанад из иштта? Ала дезар Iа цу берашка, харцахьа ма лела, деша безам барашка дешийта, урокаш йоха ца еш.\n— Даьра, аз дIа ца оалаш-м дац из, — аьлар тренера. – Чубахача дас-нанас лерттIа бIарглакхац царга, урокаш яйтац, цар мишта деш хьажац. ХIаьта яхьашка уж наггахьа мара болхац, кхы геттара дукха ха яккхац цар цига.\nЯхьашка баха цIабаьхкача, шоаш юкъахйита ши-кхо параграф хьаIомайоре, упражненеш кхоачашйоре, Iомае еза байт Iомайоре, тахан вай деш дола къамаьл де дезаргдацар. Чахкиев Руслана яхача беса, ба а ба дукхагIа цу гIулакха бехке даьй-ноаной. Цу хьакъехьа дика аьннад дешарах долча Россе закона тIа. Цо яхачох, бер во дешаш хиларах, харцахьа леларах нонагIбола бехк IотIабуж цу бера даьнеи наннеи. Уж дIабаьлча мара, царех жоп дала декхарийла вац хьехархо.\nДувцаш долча деша хьакъехьа, долхаш-доагIаш вIашагIкхийтача, са массехказа къамаьл хиннадар спортклуба директорца Хамхоев Тухана Хьасанаца а. Из а вацар, дикагIча оагIорахьа из гIулакх мишта дIадерзадергда белггала ховш. Вешта, йIаьхха зама я дукхагIбола спортсменаш школанна а цигарча дешара а дукха тIера боацаш хьабоагIа. Укхаза дагадох сона, вай боккхача наха оала дешаш: «Ши харбаз цхьан бе таръеннаяц». Уж ши харбаз я дешари спорти.\n← Дороги – артерии жизни\nДIахо фу ду вай? →


Наьна мотт ца хар - сира къайг мо Ieхар! - Статьи - ЧИЭКО\nМазнате дукха тайп-тайпар дихоамаш, тептараш иштта кхы-кхы шортта хIамаш я араяьнна, хоза чам болаша-м хул уж дешаш вагIа. ЦаI да-кх во, гIалгIай меттал цу тайпар догхьастар вIалла а доацалг.\nЭрсий дихоамаш, тептараш е китабаш дешаш вагIаш, дагах цхьа миска уйла сацар са, ма ираз долаш ба-кх эрсий нах. Иштта кхыбола къамаша-м да шоай дог хьаста йишдолаш, хIана аьлча цара шоай мотт беза лелабу, заманаг хьаджа хьакердабоакхаш. Мазнатача тIехьа шоррта оагIувнаш я эрсий, Iингалсай, номачий, паранзий, эспий, Iарбий метташца яздаь дихоамаш a, тайп-тайпар тептараш а. Яц вай меттала-м цхьакха оагIув, из вай миска "Седало" мара, изза а дукхагIа дола хоам эрсий меттал хьагучдоакх, гIалгIай меттал бетта цхьа йоазув хилача тоъам болаш санна хеташ.\nНаьна мотт ха беза! Амма из мотт хьона ховболаш, цхьацца хьехарий новкъостал эшаци. Хьо Iингалсай мотт Iомабе дIавулавелача, дошлорг хула ристала миIинга тIа уллаш. Хьайн ховшдоаца, ца кхетадеш дола дош дIакхайда хьажа йишхул, корта лаза а ца боакхаш. Вешта-м таханар деношк мазнатача дукха совдоалаш дошлоргаш да, иштта торжамий гIирсмаьшенаш а я. ГIалгIай дешаш хьо лаха эттача-м сигален тIа кхача мегаш оттаргва саг, из дезаш дола дош кораданза волаш. Мазнатача цаI гIалгIай-эрсий дошлоpг да, бакъда, цунах доалаш дола пайда-м вирах хьаьншура хьайоалаш мо мара балац-кx хьа. Цудохь эрсий меттац е башхьало вIалла дац моллагIа кхыдола меттац дIабийцача дукха аттагIа да, сакъердамагIа а да, арадоалаш дола кердхоамаш.\nТахана-м китабаш дешаш саг вацар, мазнатача вагIа массавола саг, иштта цIена гIалгIай меттал мара язья йоацаш цаI мукхане оагIув вай мазнатхой хьаелари, мотт Iомабе аттагIа хургдар, диккагIа дагадоагIаргдар. Ханна аьлча, наьна мотт - дега чура сердало я, ший мотт ца ховра - воккха миска саг ва!


Даймохк, мухIажиралла, дIасакъастар...\nТахана цхьамма а тамаша бац Европа вайнахана шолгIа Даймохк а хилла дIахIоттарх. Эзарнаш нахана карийна цигахь тховкIело а,болх-некъ а,синтем а, кханенах тешам а.\n"ЦIера" нохчий, "арахьара" нохчий...\nКху цIахь гIийла лол бетташ, мискалла дIакхехьнарг вогIу цигара хьажа-хIотта, олуш ма-хиллара,чу са а деъна, цIерачарна гIо-накъосталла дан ницкъ болуш. Царах дукхахберш »велла велира со хьалххе цига дIаваха ца гIоьртина» бохучу маьIнехь дагахьбалламе ойла кхобуш а хуьлу.\nОфициалан даре дарца карарчу хенахь Европан пачхьалкхашкахь веха хIора 4-5-гIа нохчо. Цига кхача салаьттарш хьесапе эцча,йоккха юкъ ялале хIора 2-гIа нохчо Европехь хила а сахьт дац. Цхьаболчу говзанчаша-м 11-12 шарахь хила тарлуш лору и саннарг. Къоман хиндолчун бала мел кхочучарна лазаме долург ду цу геналлехь дуьнентIе довлучу 70-80% нохчийн берашна ненан мотт хууш цахилар,вайнехан гIиллакхаш-Iадаташ,ламасташ царна хийра хилар.\nЦу бакъдолчунна,вайнахана юьхькIаме боцчу хиламна, даггара саготта а волуш,орца боъхучех,адам самоне доьхучех цхьаъ ву хьехархо,байтанча Цуцаев Iалавди. Цо шатайпа дустар а далош дуьйцу дерриге къомана а хьалха лаьттачу ирачу хаттарх. Дагалецаме васт кхолларца гойту цо нохчийн къомана тIебазбелла лаьттачу кхерамах. Цу хьокъехь ишта къамел нисделла тхойшиннан.\nЦуцаев: «Дозанах а буьйлуш эзарнаш нохчийн дIаэхаро кхоьллина сан кхетамехь гIаргIулийн васт. Суна тайниг гIаргIулеш шаьш дIаяхаре терра юха а ма йогIу. Шайн гIиллакхаш а ма дохьу цара шайца схьа .Ткъа адамаша? Цкъа и байт еший ас?\nГIаргIулийн а ма ду шайн Iадат, мохк битар, ерзар юха.\nКхузара шелонаш лалац, цигара йовхо дукха,\nГуьйренца махках а къаьстий, назманца уьш йоьлху дIа.\nТамехь ю кхузара бIаьсте, гIолехь ду цигара Iа.\nГIаргIулийн ма ду шайн ламаст, могIа беш цхьа низаме.\nХIоттийна джамIатан ламаз, Къилбехьа уьш йоьлху те?\nГIиллакх а шайниг ду церан, амалш а,мотт а бу шайн,\nКоьртаниг дIадехьнарг цIеран,юхадар, баьхначун дайн.\nОцу гIаргIулеша лардо-кх шайн гIиллакх ,Iадаташ. Наггахь цаьрга стигал Iаьршашка хьала а хьожуш, адамаша а масал эцар мегар дар-кх царех. Тайп-тайпанчу бахьанешна ихина дIа-м,амма царех дукхахберш нохчаллех бухур бу-кх аьлла шеко йоккха а ю-кх».\nНохчийн махках бийларх, царлахь кегийчарна,тIекхуьучу чкъурана ненан мотт хууш цахиларх дийцинчу Цуцаев Iалавдина хетарехь океана чохь кхоллало цунами олу инзаречу йоккхачу тулгIенах тера, бохаме киртиг ю къоман кханенна тIехIотта тарлуш ерг. И хало къарьян уггар хьалха оьшург къоман цхьааллин бух тIехь кхетам бу. Цу кхетаман Цуцаевс чIагIдарца бух-орам хилла дIахIотта деза ненан мотт айар,денбар,и ца хилча къам къомара долуш хилар.\nЮха а мигрантийн хаттар дуьйцуш бу Евробертан лидерш\nМухIажиршна тховкIело яларан система хуьйцуш ю


Ненан мотт хьехарна – алссам тидам\n10 декабря в 11:10 (2009 г.)\nХIокху деношкахь Соьлжа-ГIалахь Зорбанан цIийнехь хилира Нохчийн Республикан арахьарчу зIенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министерствехь йолчу нохчийн меттан, оьздангаллин клубан рогIера кхеташо. Иза схьа а йиллира, дIа а яьхьира яздархочо Юсупов Iусмана. Кхеташонехь дийцаре дира республикан дешаран заведенешкахь нохчийн мотт хьехаран а, Iаморан а, и болх тобаран некъийн а хьокъехь долу гIуллакх. Къамелаш дира яздархочо Исмаилов Абус, республикан дешаран, Iилманан министерствон юкъарчу дешаран отделан хьаькама Каимов Iабдурахьмана, «Даймохк» газетан коьртачу редакторан хьалхарчу заместитела Шамсудинов Бувайсара, «Вести республики» газетан белхахочо Давлетукаев Анзора, «Исламан зIаьнарш» газетан редакторан заместитела Петирова ПетIамата, «Даймохк» газетан коьртачу секретара Магомаев Салавдис, кхечара а.\nКъамелаш динчара чIогIа халахетарца дийцира республикан ишколашкахь нохчийн мотт хьехаран урокийн барам лахбар тIекхуьучу тIаьхьенна ненан мотт хаарехь вочу агIор хаалург хилар. Ишколашкахь берашна ненан мотт хьехарна йоккха новкъарло еш ду дешаран заведенешкахь кхачам боллуш учебникаш цахилар а, йолуш ерш а даккхий кхачамбацарш долуш хилар а. Цул сов, республикан дешаран заведенешна къоман учебникаш кечъярехь хьакъ йоллу жигаралла ца гойту, ткъа цкъацкъа новкъарло а йо дешаран федеральни министерствос.\nКъамелаш динчара иштта билгалдаьккхира клубан кхеташонашкахь чIогIа мехалчу гIуллакхех лаьцна дуьйцуш хилар. Хаийтира и гIуллакхаш дийцина ца дуьтуш, ткъа цхьана хьакъ йоллучу органо дIаяздеш а, тIеоьцуш а хуьлийла шайна лаар. ТIаккха бен хир бац клубан болх шен Iалашонна жоп луш.


Кхуьуш бу "Арахьарчу агентийн" могIарш\nНохчийчуьра бакъоларъяран а, юккъараллийн а организацеш а ю тахана Iедалша дIакъовла хьийзош. ЦIеххьана, церан белхан талламаш а бина, Москох дIадахьийтина кехаташ. Юкъараллан белхахой сатийсамашца беха вердикте хьоьжуш. «Арахьара агенташ» ду шаьш я дац ца кхеташ.\n8 цхьанатохаралла ю, тидаме эцнарг Оьрсийчоьнан юстицис, Нохчийчохь долчу декъо а, прокуратуро а цхьамоггIа талламаш бина церан белхан. Гулдина долу жамIаш дIадахьийтина Москох. Цигахь хадор бу церан кхидIа болу кхоллам.\n«Кхечу пачхалкхан агенташ» аьлла цIераш тахка мега, нагахь санна церан балхаца политикан бух гахь, ткъа ца гахь, болх кхин дIа а байта мега. Амма хIинцалц схьагучу суьрто гойту, иштта йюьхьарлаьцна йолу юккъараллийн цхьанатохараллаш, цхьа тIаьхьало йоцуш ца хуьлу.\nТалламан кIела яхана ю, кхечу цхьанатохараллшна юккъехь «Синтем» цIе йолу, зударшна а, зудабершана а, кху халчу заманахь юккъараллехь шайн меттиг дIалацарехула гIо деш йолу цхьанатохаралла. Цуьнан куьйгалхо Айрапетян Иннас, иштта элира Маршо Радиога.\nАйрапетян: «Официалан реестрехь тхо дац. Иза рогIехь а боцу таллам бара, юстицин министралло дIабаьхьна болу. Прокуратурица цхьана бара иза. Прокуратуро цхьайолчу цхьанатохараллашка тIедожоран кехаташ делла. Ткъа юстицин министралло, рагI а йоцуш бечу талламан акташ делла. Цу тIехь, хIора актехь массийта кхачамбацар бигладаьккхина ду. Уьш Москох дIахьажийна. ХIинца цигара сацаме хьоьжуш ду тхо. ХIунда аьлча, реестр юккъе тхо дахийта Москохан бен бакъо яц».\nТахана «Кхечу пачхьалкхан агенташ» аьлла цIе ца тиллинехь а, куьйгаш охьа а дахийтина Iаш бац Нохчийчуьра юккъаралхой. Кхана-лама и гIуллакх шайна дика доцучу агIора дерзахь а, аьлла, кечамаш беш бу цара, низамехь ма доггIу, шай бакъо толо. Цхьаболучара хIинцале адвокаташ лоьхуш бу, бохуш, кхин дIа а дуьйцу Айрапетян Иннас.\nАйрапетян: «Тхо а ма даций, хIумма а ца деш хевшина Iаш. Тхо дагадодвлу юристашца а, адвокаташца а. Цхьаболчу адвокаташца хIинцале барт беш ду тхо. Иштта дагадовлу тхо реестр юккъе баханчу тхайн белхан накъосташца а. Тхо иштта Iаш ма даций. Тхайн хааран барам лакха а баьккхина, цуьнах тхайн кхерамазалла еш ю оха. Ас эра дара, тхан дуккха а накъосташа, гIо а до, муьлхха а оьшу информаци а ло тхуна».\nШайгара гIо хиллачарах а, белхан накъостех а, гIортор хуьлу, юстицийн министраллин талламан кIела баханчу нохчийн юккъаралхошна. Иштта шайна тосаелла юккъаралца йолу шай юханехьа зIе. Оцу хIумано шайна ницкъ а, тешам а ло, шайна гонахь яьлла йолу гIовгIа йоьрзург хиларна, аьлла, билгалдоккху «Синтем» цIе йолчу цхьанатохараллин куьйгалхочо Айрапетян Иннас.\nАйрапетян: «Дукхачу наха Фейсбукчохь доьший, тхан офисе богIу, тезета, кадаме санна. Тхо кхузахь Iаш ду, иштта уьш тIе а оьцуш. Ткъа бакъдерг дийцича, хиллачо гойту, тхо нахана мел оьшуш хилла. Тхоьга белхан накъосташа телефонаш йиттина а ца Iаш, могIарера наха а етта. Схьа а богIу кхуза, тхан офисе.\nЭшахь шаьш яздийр а ду, эр а ду, аш беш болу болх, чIогIа мехалла бу бохуш, дуьйцу цара. Тхуна иза юханехьа йолу зIе ю, цо тхуна ницкъ а, бахьанаш а ло, кхин дIа а болх бан. Сатуьйсу, Iедалша, хила дезачу агIор мах хадор бу, тхуна билгалдаьхначу тедахкарийн. Сатуьйсу, тхо оцу реестр юккъе дохур дац аьлла. Тхуна ца хета, тхо политика лелош ду аьлла».\n«Кхечу пачхьалкхан агенташ» бу аьлла цIарна герга бахначу нохчийн бакъоларъярхошна а, юккъаралхошна а, гIо-накъосталла дан кийча бу церан доттагIий.\n«Кхечу пачхьалкхийн агенташ» аьлла, Оьрсийчохь болх бечу юккъараллийн цхьанатохараллашна цIераш тахка йолийра 2012 шарахь. Иза динера, Iамерка Цхьанатоьхначу Штаташкахь, «Магнитскийн цIарах акт» тIеэцча.\nОьрсийочохь кхин дIа болх бан бакъо ло Iедалша, нагахь санна ша кхечу пачхьалкхера ахча эца а оьцуш, болх беш церан агент ю аьлла, цхьанатохаралло къобал яхь. Кху шарахь иштта цIе тиллина ю 226 эзар сов цхьанатохаралла.\n"Тхуна ца хета, тхо политика лелош ду аьлла".


Китайхь даьржинчу коронавирусан унах велларг 80 стаг ву\nКитайхь даьржина «коронавирус» ун бахьанехь велларг 80 стаг ву, лазар тIедаьлла кхин а 3 эзар гергга вахархочунна. Царех 460 чолхечу хьолехь ву. Кхин а 6 эзар гергга пациент шеконашца толлуш ву лоьраша. Вирус гучуяьллачу Ухань гIалин Хубэй олучу провинцехь белла дукхахберш.\nДахначу шеран ГIуран-баттахь дуьххьара Уханехь хааелира коронавирусан пневмони. ГIалин базарахь юхкуш хиллачу акхачу дийнатех яьлла и цамгар аьлла, тIечIагIдина Китайн эксперташа. Пачхьалкхан Iедалхоша шайн ма хуьллу къийсам латтабо инфекци ца яржийта.\nКху беттан 26-чохь дуьйна дихкина акхарой йохка, массо а хьайбанаш лелочу фермашкахь карантин кхайкхийна. Шанхайхь а, Гонконгехь а самукъадаккхаран "Диснейленд" паркаш дIакъевлина. Цул совнах, Хубэй провинцин 18 гIалахь 56 миллион вахархо карантинехь латтош ву.\nМаршо Радионо яздира, Китайхь даьржина «коронавирус» ун Нохчийчу ца кхачийта гIерта Соьлжа-ГIалара аэропорт – санитараш хьаьвсича бен ца буьту махка чу арахьара хьеший аьлла. Ишта, Нохчийчоьнан могашаллин министралло а бина кечам ун махка кхаьчна меттиг нислахь эша тарлучу сихонна.


Имам Шемалан иэс тIехь шена са лоьхург мила ву?\nИмам Шемал велла кхи цхьа а шо тIекхетарца, юха а мацахлера къовсам карлабаьккхина, иза дуьненчу ваьлла меттиг къуьйсуш.\nИмам Шемалан иэс тIехь са лоьхург мила ву?\nКху беттан 4-чу дийнахь 148 шо кхечи имам Шемал кхелхина. Ламанхойн хьалханча лаьттинчу, гоьваьллачу имам Шемалан дахарх лаьцна дуккха а историкан белхаш язбина. Къастаза дисина хIуммаъ дац цуьнан биографехь аьлла хетахь а, шо шаре кер-керла хаамаш гучубуьйлу цунах лаьцна.\n"ХIаллакйира цуьнан хIусам"\nДагестанерчу имам Шемал винчу УнцΙукΙулан кΙоштарчу Гимрахь веха историк Ибрагимов Мохьмад-Наби реза вац, Шемална гонах керла истори кхолла гIертарна. Масала, оццу кIоштан Ашилта эвлара цхьа цIа юхадендан гIерта, имам чу чохь дуьненчу ваьлла бохуш. Шемалан нана Бахумеседо яра Ашилтара. Ткъа массо а хьосташа дийцарехь, Шемал Гимрахь вина ву.\nМа-дарра аьлча, 1837-чу шарахь, шен нана кхиъначу эвла дIаваханера Шемал. Цигахь хIусам а елира цунна чохь Iен, амма оццу шарахь инарла Фези хьалха а ваьлла, паччахьан эскаро хIаллакйира и юрт а, оцу заманчохь Дагестанан имам вехаш хилла цIа а.\n"Суна хетарехь, дийца оьшуш а дац, цхьа а историкан хьост яц, Ашилтахь хIокху меттигехь лаьтташ дара имам Шемал ваьхна цIа аьлла, тIечIагIдеш", - боху историко.\nИбрагимов Мохьмад-Набис билгалдоккху, йа цул хьалха а, йа и хиламаш бирзинчул тIаьхьа а имам оцу эвла веана, ваьхна цахилар.\n"Ишта верси лелаш ю"\nАшилтахь юьртда лаьттина, карарчу хенахь Ахулгерчу мемориалан комплексан директор волчу Алиев Султан-Мохьмада дийцира, меттахIотто билгалдаьккхинчу цIийнах лаьцна.\n"Кавказ.Реалиига" дийцира цо, Ашилтахь баккъал а цхьа цIа тодеш хиларх, амма 222 шо хьалха цу чохь дуьненчу ваьлла имам Шемал бохург, официалехь хазош дац аьлла.\n"Шемал цу цIа чохь вина боху верси тхан эвларчу цхьана къаночун ю. ХIинца воцуш ву иза. Цо дийцарехь, оцу заманчохь тхан эвлахь ламаст хилла, доьзалхочух йолу зуда децIахь Iаш, бер дуьненчу долучу хенахь ненера гIо хилийтархьама. Цундела лаам хилира тхан Шемалан ненан хилла цIа юхадендан", - дийцина Алиевс.\nЦо бахарехь, Шемал оцу эвлахь вина бохуш, чIагIдина къано Шемалан ненан цIийнах хилла ву.\n"Тхайна са а лоьхуш, истори хийца гIерташ дац тхо. Нагахь Гимрахь Шемал дуьненчу ваьлла бахахь, и "бакъ дац" баха а ца дохку тхо. Сийлахьчу имам Шемалан ненан цIа меттахIотто лаам бу тхан. ХIун хаьа, цу чохь вина хила а ма тарло иза, ишта верси лелаш хилча", - боху Алиев Султан-Мохьмада.\nГIишло дIахIоттийначул тIаьхьа, цунна чувоьддучохь у тоха дагахь ду шаьш аьлла Алиевс, и цIа имам Шемалан ненан хилар билгалдоккхуш.\nХIоранна а лаьа, Шемал шайн къомах хуьлийла\nИсторин Iилманийн докторна Доного Хьаьжа-Мурдана хетарехь, Шемал Ашилтахь вина хиларх цхьа а тоьшалла дац.\n"Шемал шен ненан децIахь дуьненчу ваьлла бохург бакъдан - чIагIо йоллу аргументаш оьшу. Ткъа уьш яц, йа хила меттиг а бац. Суна хIинццалц схьа гина-м дац цхьа а тIетовжийла йолу документ.\nЦундела со теша, Шемал Гимрахь шен ден хIусамехь вина бохучух. ХIан-хIа, Шемал Ашилтахь дуьненчу ваьлла бохуш чIагIдар, дайн дийцаршкара схьа ду", аьлла, тешна ву Доного Хьаьжа-Мурд.\nТIаьххьарчу шерашкахь тренд гучуяьлла боху Хьаьжа-Мурда: кеп-кепара къаьмнаш тешон гIерта, Шемал шайн-шайн къомах схьаваьлла ву бохуш. ГIазгIумкий, гIумкий, даьргIой - массарна а лаьа, Шемал шайн генарчу дайх схьаваьлла хуьлийла.\n"ХIаъ, тхан хIораннан а орамаш цхьана кхечу къомах схьадевлла нисло. Цундела, тарло Шемалан дай а Кази-Кумухех, йа цхьа кхечу къомах хилла. Историкаш бу цу тIехь къахьоьгуш, цхьацца архиван документаш керадо царна, дика практика ю иза. Ткъа стенна оьшу дозанаш юкъара а вуьйлуш, шайна хила луург, бакъдерг санна дийца, цунах цхьа а тешар ма вац. Суьлийн доьзалехь вина ву Шемал, цундела доллу дуьненна гергахь а - суьли вара имам Шемал. Иза ду бакъдерг, иза къуьйсийла а дац", - аьлла, дерзийна шен къамел историко.


Яндиев Хамарзий Жамалдин\nГIалгIай мотт мел ховча сага дика довзаш да Яндиев Хамарзий Жамалдий байтий лергдоаца мугIараш. Укх шера 105 шу дуз гIалгIай лоаман юрта Балте, мугIарерча ахархочун дезале из малхаваьлча денз. ЗIамига волаш нана енна виса кIаьнк хьалкхийнав даьца, даь-наьнаца, даь-сесагаца.\nЦу наха Iомабаьб цунна, цун ший дешашца аьлча, «шакIа санна цIена мотт». Школе дешаш, цигарча библиотекера дикагIа мел дола книжка довза гIерташ, хьавенав хургвола поэт. ХIаьта а цо хержа дешар литератураца дувзаденна хиннадац, технически балха говзал хиннай цо караерзаяьр. Буро тIарча индустриально-педагогически техникуме дешаш хиннав Жамалда, школа яьккхачул тIехьагIа. Цига деша дIаотташ, поэт санна вовзаш хиннавац из, бакъда техникум яьккха воалача хана, тIоа сегача санна ека яьнна цун байташ гIалгIашта сиха дIаяйзай. Цу хана денз, къоалам Iо ца буллаш, ше валлалца йолча ханага кхаччалца къаман литературан сий доаккхаш, из дIаьхийгIа хулийташ, хьавенав Яндиев.\nСона чIоагIа хоза хийтар цхьан телепередачанна юкъе Чахкиев СаIида цох аьнна дешаш. «Жамалдах доацараш дувца дезац, долашдар дийцача а кхоачам болаш саг вар из», — аьлар цо. Из нийса а да, хIана аьлча дIаьхий, хьаьнала вахар долаш, цIена ваьха саг хиннав Хамарзий Жамалда.\nДуххьала ший байташ язъяь ца Iеш, говза таржамхо а хиннав вай мехкахо. Цкъаза цо даь таржам дукхагIа дезалу автора ший меттала даьча йоазонал а. Цу тайпара да Лермонтов Михаила «Сагота я, сахьувз» яхача стихотворенецара ер мугIараш:\n«Сагота я, сахьувз, дег тIа бала беча,\nКулг кховдо саг а вац воалаш...\nБезам... Фу пайда ба безам хилча?\nШераш дIаух — дикагIдола шераш...»


Пакистанехь Маршо Радион болх сацийна\nДечкен-бутт 20, 2018\nПакистанан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло Исламабадера шайн офис дIакъовлар новкъадеана Маршо Радиона. Талламчийн хьукматаша "Пакистанан интересашца цхьана ца йогIу" араюьйлу программаш аьлла, бехкаш дехкинчул тIаьхьа бина Радион офис дIакъовла сацам.\nОцу хьокъехь Маьрша Европа Радион президенто Кент Томаса дIахьедина, "Радио Mashaal" (пуштун маттахь Маршо) кхи дIа болх беш хир яц аьлла. "Тхан журналисташ – Пакистанан бахархой, шайн пачхьалкхана тешаме бу, оцу шаьш хаамаш Iорабохучу меттигашкахь бехаш а, шайн доьзалш кхиош а бу уьш. Оха тIедожадо церан кхерамзалла Iалашъяр а, шайн болх кхера а ца кхоьруш, хецна бан уьш битар а", - аьлла Кент Томаса.\nIамеркан а, Пакистанан а юкъаметтигаш галъевллачу юкъанна бовзийтина бу и хаам.\nПакистанан эскаран штабан хьаькамо, инарлас Баджва Джавед Камара кху беттан 12-чохь дIахьедира, пачхьалкхо терроризмаца къийсам латторехь а тоъал дерг ца до аьлла йина критика а, Вашингтоно Исламабадана тIеман гIо дар сацош бина сацам а бахьана долуш Пакистанна шена ямартло йича санна хета аьлла.\nМаршо Радио – Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн Конгрессан гранто латтош йолу хаамийн организаци ю. ТIаьххьарчу шина шарахь Mashaal Радион журналисташна мел тийсина кхерамаш чоьте эцна цо.\nFreedom House Пакистан маьрша пачхьалкх яц аьлла, журналисташ Iалашбечу Комитето хаамийн гIирсашна уггар кхераме мохк лерина и.\nНавальный чохь Iиллинчу дарбан цIийнан коьрта лор лаьттинарг схьакарийна. Дийна ву иза


Некъан низам ца лардича а мега...хьаькамна\nНекъан низам лардечу полисхоша лело харцонаш кIордийна нахана.\nКху тIаьхьарчу 11-12 шерашкахь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думехь хуьйцуш лаьтташ ду некъан низамаш. Ишта хийцамаш беш лаьтташ ду, тайп-тайпана бакъонаш талхорна, машенийн долахошна токхамаш бар тIедожош, детта гIуданаш а.\nШайн болх Iедалхоша сих-сиха тидам-тергоне эцарх бахьана а, юх-юха карзах а буьйлуш, къардайна хьийзаш го къаьсттина Нохчийчохь некъан низам ларден полисхой.\nЦара Оьрсийчоьнан низамо магадахь а, цамагадахь а, ма-дарра аьлча и низамаш кIоршаме талха а деш, кIадбоццу хIуманаш юьхьар а лоьцуш, кест-кеста дIайоху бахархошкара машенаш, мелла варий, оьзна варий бохуш, телевизионехь сийсазе схьагойту, кхетош, лартIа балош болу махкахой.\nИ болх мел жигара а, марса а баьккхинехь а кхузахь некъахьовзамаш а, уьш бахьнехь нисло бохаме меттигаш а кхечу, лула-куларчу кIошташкахьчул кIезиг ю ала хала ду.\nБIеннаш лазийна а, заьIапа бисна бахархой боцуш кху шарахь некъахьовзамашкахь веккъа дIакхелхинарг ву 100 гергга стаг.\nЦхьаболчу тергамхоша а, бахархоша а даре дарца и терахь хаъал лакхара хила а тарло, стенна аьлча кIезиг масалш дац, хилларг хилла даьлла олий, Iедале а ца доккхуш, вайнахалахь девне меттигаш маслаIате ерзийна а, ерзош а.\nДоза а доцуш могIарерчу нахана кхузахь халонга дуьйлург ду некъан низам лардан декхарийла болчу полисхоша шаьш и низам кIоршаме талха а деш, беш болу харц тIеIаткъам.\nЦу хьокъехь, пайдабоцчу бахьаненна нахера машенаш дIа а йохуш,даккхий гIуданаш деттарх дуьйцуш ву со юьззина цIе яккха цу хIутту Новр кIоштехь со тIеIоттавелла некъахо Ваид.\nМашенаш дIаяхарал сов лазаме долург ду боху Ваида, бехк берг боцург а телевизионехь дIа а гойтуш, адам юьхьIаьржа хIиттор.\nЦунна моттарехь Iедалхошна чIогIа тайна цу кепара «нах иймане» балор. Ваид ву вистхуьлуш.\nВаид: «Хьаьнгге а орца даьккхина а оцу ГАИ-но лело харцонаш яр-кх совцо езаш. Доьхка дихкина дац олий а, лампанаш летта яц олий а тухий машенаш дIайоху. Дийнахь-бусий гIуданан лоттийлехь хан а йоккхийтий нахе токхамаш бойту. Ярташкахь урамашкахула тIаьхьа а хоьхкуш схьалоьцу нах.\nСуна-м Iедална хууш лелий те уьш аьлла шеко а ю цхьана агIор. ШолгIа хIун ду новкъа догIург. Хьерваьлла вогIург а, мелларг а гайтарра-м кхин новкъа а дацара. Бехк берг а, боцург а цхьабосса стенна гойту, нах юьхьIаьржа стенна хIиттабо?\nИ ду со а, нах а цакхетарг. Дукха адам садетташ, цергаш хьекхош Iаш».\nСхьагарехь, ондда бух болуш ду, "хIума дустарца девза" бохург. Пхийтта шо сов зама ю Ножай юьртан кIоштера Зеламха-Хьаьжа Европехь, Бельги пачхьалкхехь веха.\nЦунна а, кхечу тIебаьхкинчарна а муха го Оьдахар,гуьйре,г1аш,рсийчуьра а, цуьнан кIошташкара а хьал?\nКхузарчу хьолаца дуьстича мел башхалла ю Европерчу дахаран? Оьрсийчоьнан цхьана кIоштера хьажа-хIотта веъначуьнгара а кхузахь, Нохчийчохь, машенан кораш тIех Iаьржа ду олий машен дIайоккху, низамо магош доцу гIуда туху. Дуьхьало яхь «бишка» а туху. Цу декъехь цигахь муха ду? Цу а, кхечу хеттаршна жоьпаш луш ву Европера веъна хьаша Зелам-Хьаьжа.\nЗелам-Хьаьжа: «Европехь, бакълена а бакъ а долуш, паччахьна а, суна а низам лардар цхьабосса деза а, мехала а ду. Хьо министаран я директоран гергара вара аьлла, иза кIелхьара ца волу, бехках хьалха вуьтуш вац ванне а. Суна доллу гIуда хьаькамашна а туху. Министаран кIант цхьаъ даьлча дIавохуьйтуш велхьара цунах низам хир а ма дацара.\nЦундела тхо низамах кхоьруш дац я кхера тхан хьашто а яц. Iедалехь болчара шаьш а лардо низам ,цаьрга терра бахархоша а лардо».\n«Моллас де бохург де, цо лелориг ма леладе» бохуш кица-алар ду вайнахалахь лелаш.\nЦунна а дайна, геналлехь хан а яьккхина, гергарниш ган, цаьрца марзо эца баьхкина вайнехан векалш уггар хьалха цецбуьйлург ду, Iедалдайша а, динан урхалло а, цхьана агIор иймане, бакъо-нийсоне доьхуш адам а долуш, вукху агIор юкъараллин синтем ларбан декхарийла болчу белхоша шаьш изза низам кIоршаме талхор, оццул Iедалхоша а, динан дайша а, иза ишта хила догIуш санна, тергамза дитар


Виситаева Тумани. | ВАЙНАХ\n30.09.2014\tДебют, Популярно Оставить комментарий\nВиситаева Тумани Шарпудиевна йина 2001 шеран 30 июлехь. Чекхъяккхина Шелара лоьмар 10 йолу юккъера ишкол. Карарчу хенахь доьшуш ю Нохчийн пачхьалкхан Къоначу корреспондентийн ишколехь. Стихаш а, статьяш а зорбане йийлина «Орга» журналан а, «Зама» газетан а аг1онаш т1ехь.\nИза дара ши шо хьалха. Тхан уьйт1арчу г1анта хевшина 1ара тхо, суьйренца вовшах а кхетта. Масех шо дара со кху юккъехь 1аш йолу, амма тховса бен гина яцара суна тхайн лулара баба. Наггахь хьокхуш мела мох а болуш, тийна хаза суьйре яра. Вовшех самукъа а долуш, цхьацца дуьненан къамелаш а деш 1ара тхо. Ц1еххьана д1ахьаьжча, сан б1аьрг кхийтира дехьо лаьттачу г1анта т1ехь хиина 1ачу йоккхачу стагах. Со цуьнга хьаьжначохь йисира, сайн нийсархоша дуьйцург а цахезаш. Цуьнан г1ийла 1ар цхьа тамашийна дагах кхийтира суна. Хено хебаршка яьхьначу юьхь т1ехь берриге дуьненан бала шайна чохь болуш санна, г1ийла хьажар долуш чу кхетта б1аьргаш а дара.\nЦ1еххьана бералле яхара сан ойла, мацах б1арийн дитт к1ела хиина 1ийна сайн баба дага а еъна, б1аьргех хи хьаьдира сан. Ткъа нийсархой кхеташ а бацара ас лелочух. Церан 1одика а йина, чу еара со. Ехха 1ийра со ойлане яьлла. Сан баба, иштта г1ийла хиина 1аш суна дагайог1уш, могаш йоцуш яра, ткъа х1окху йоккхачу стагехь, могашалла цахилар доцург а, кхин а цхьа боккха бала хийтира суна, цхьаллин сингаттаме бала.\nИштта, сайн коьртехь хьийзачу ойланех йоьлла йисира со цу буса. Шозлаг1чу суьйрана а елира со ара, баба гаре са а тесна.\nАс айса сайна ч1аг1онаш йора, со йоккхачу стагана т1е г1ура ю, цуьнан бала ас сайца боькъур бу, бохуш.\nАмма цу суьйрана г1ант деса лаьттара. Кхин цкъа а сайна баба гур йоцуш санна холча х1оьттира со. Ас сайга хеттарш дора, т1е х1унда ца яхар-те со бабина, бохуш. Куьйга корта а лаьцна 1ара со г1антахь, баба йог1у ларъеш. Со санна цхьаьнга сатуьйсуш йолуш санна, суьйре а яра сингаттаме, г1ийла. Йоккха стаг кхин гур йоцуш санна хетара. Ма дукха дара сан цуьнга хетта а, дийца а! Малх а чубуьзира со иштта 1ашшехь. Ц1еххьана д1ахьажаеллачу суна гира 1асанах шен накъост а вина г1ант долчу аг1ор дайчу боларца меллаша схьайог1у йоккхастаг. Со кхаъ хилла т1ехьаьдира цунна:\n– Суьйре дика хуьлда хьан, баба! – олуш.\n– Диканца дукха ехийла хьо а, – элира бабас. – Хьо хьенан ю? – хоттуш.\nАс бийцира бабина сайн дай, амма уьш цунна бевзаш бацара.\nБабас дийцира суна, ша мичара ю а, маца дуьйна кхузахь ехаш ю а. Йоккхачу стеган къамелехь хаалора, цуьнгахь ерг адамийн къелла юйла.\nЦо д1адолийра шен дахаран дийцар. Ша ц1ера Шалажера ю, 1970 шарахь дуьйна кхузахь 1аш дара шай, шен ц1ийнадай, элира цо\nШа хьехархо болх беш яра, ткъа шен ц1ийнада – мебельш ечу цехехь. Ч1ог1а барт болуш, хаза даьхна шаьшшиъ цу х1усамехь аьлла, аьтто аг1ор лаьттачу ц1ийнан кора т1е п1елг хьажийра.\n– Дукха хан юй хьан ц1ийнада воцу? – хаьттира ас цуьнга.\nЦхьана минотана дахар сецча санна соцунг1а а хилла, б1аьрхиш д1а а дохуш элира бабас:\n– Тхо ц1ера дохуш Дала хене даьхнера тхо, могуш-маьрша ц1а а дирзинера, ткъа кху т1амо, кху къизачу т1амо, – олуш, куьг а хьажош, и т1ом селхана хилча санна даккхий къурдаш дира бабас, – кху т1амо вий-кх сан и! Сан кхин накъост а ма вацара, я доьзалхо а вацара тхойшинна. Кху т1амо виги-кх сан и, со суо цхьалха йуьтуш, – б1аьрхиш д1а а дохуш дуьйцур абабас. – Со х1унда йитина, мича дикане сатийса, я хьанах тешийна? Со цхьанне а ма ца оьшу, соьх х1ун до, къанъеллачу? Сайн цхьаъ бен йоцчу йишина а сов йолу со, цуьнан а бу-кх, со ца лелийча а шен доьзал, доьзалий доьзал а, – пекъар, йиша бехказаяккха а г1ертара иза.\nЮха а, жимма 1ай, дийца йолало баба:\n– Массо а д1авахнера г1алара. Кху районехь тхо 12-13 адам дара дисина. Шайн х1усамаш д1атаса цалууш берш а, баха меттиг йоцурш а. Тхо ц1ийнан подвал чохь 1аш дара. Жимма кеманийн г1овг1а сецча божарий ара бевллера, цу юкъана, Дала кхел йариг, и кема хьаьвзина, цо тоьхначу ракеташ к1ела нисвелла кхалхар нисделира сан ц1ийнаден а, кхин а кхаа стеган а. Цу дийнахь сан букъ т1е дуьйжира х1ара дерригге а дуьне. «Дависа, со х1унда йиси-те?!» – олура ас юх-юха а. Делахь а, х1ун дийр ду, Дала диначунна реза ду-кх, – доккха са доккху бабас, сан куьйгаш къовллий схьа а лоцуш. – Йо1, хьо а г1айг1ане яьккхи ас, – олуш соьга. – Баркалла хьуна, соьга ладог1арна, дог дассадели сан. Со-м наггахь сайн бала айса сайга а буьйцуш 1а. Нахана а ца лаьа-кх сан балане ладог1а. Массаьргахь а ма ю шен-шен г1айг1а, – олуш дерзадо бабас шен къамел. Тхойшиъ иштта 1ашшехь маьрк1ажа бода а къовлало.\n– Ламазан хан а хили, – олий, хьалаайло йоккхастаг.Баба.\n– Дала мукъалахь, хьо цхьалха яц хьуна, хьан йо1 ю-кх со. Со кест-кеста йог1ур ю хьо йолче, со кхоаей ма 1елахь, пурба дац хьуна, – олий, бабин дог эца хьожу со. Баба шен не1аре д1а а кхетайой, чуйог1у со. Цу суьйрана дуьйна, сайн 7 шо долуш кхелхина денана юхаеъча санна хаза хеташ бабийца гергарло леладо аса. Дала латта бойла вайна баккхий нах. Вай а ма ду цкъа церан хене даха дезаш. Вай церан дина сий дийр ду вайн доьзалша вайн а.\nНазад: Муса Арсанукаев. Талисман.\nВперед: Зелимхан Мусаев. Стихи.\nВ Грозном открылся офис Фонда имени Шейха Зайеда по поддержке предпринимательства и инноваций\nВыберите рубрику Библиография (1) Голоса друзей (40) Гочдар (22) Дебют (35) День города (4) День чеченского языка (11) Документы (2) Драматургия (15) И в шутку, и всерьез (3) История (27) История и общество (24) К 10-летию выборов Президента ЧР (1) К нашим иллюстрациям (30) Книжные новинки (28) Краеведение (2) Критика и библиография (21) Критика и литературоведение (19) Культура (5) Культура и языкознание (28) Культурология (8) Легенды спорта (1) Литература (170) Литературное наследие (39) Назманаш (2) Наше интервью (15) Память (25) Популярно (272) Портрет (3) Поэзия (160) Проза (124) Публицистика (38) Публицистика (51) Путевые заметки (1) Рецензия (10) Свидетельства очевидцев (1) Совещание молодых писателей Кавказа (12) Статьи (67) Философия (1) Фольклористика (2) Форум переводчиков с языков народов России (5) Хроника культурной жизни (3) Чеченская культура (2) Чеченский язык (6) Юбилей (20)\nПоздравление Главы Чеченской Республики Р.А. Кадырова по случаю празднования дня рождения Пророка Мухаммада (мир Ему)\nАлвади Шайхиев. Стихи


Полилингвальни дешарх дерг дийцира - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nПолилингвальни дешарх дерг дийцира\nНохчийн Республикин дешаран а, Iилманан а министерствон Дешар кхиоран институтехь дIаяьхьначу рогIерчу кхеташонехь полилингвальни дешаран кепах лаьцна дийцира. Дешар берийн къоман маттахь нисдина хилар ду оцу дешаран коьрта маьIна. Полилингвальни дешар юкъадалорехь, кхиамаш бахарца евзаш ю Къилбаседа ХIирийн-Алани Республика.\nНохчийн Республикин школашна уггаре а гергара ю полилингвальни дешаран кеп. Цундела шена тIе тидам бохуьйтуш ю, мотт а, гIиллакхаш а дешаран программехь коьрта долу дешаран кеп. Къилбаседа ХIирийн-Аланин пачхьалкхан университетан ЮНЕСКО-н кафедрехь филологин Iилманийн доктора Камболов Тамерланан дIадолорца кхиамца дIахьош ду школехь дешар хIирийн маттахь дIадахьар.\nНохчийн Республикин дешар кхиоран институтан директор Умхаев Хьамзат Нохчийн пачхьалкхан «Грозный» телекомпанин тобанца Буру-ГIалахь хилира. Аланин гимназин директорца Царазанова Мадиница а, Камболов Тамерланца а цхьаьнакхетарш дIадаьхьира Хь.Умхаевс. «Грозный» телекомпанин журналиста Муталаева Маликас лаккхарчу корматаллица кечйина программа эфирехь хилира. Оцу передачехь гойтуш а, дуьйцуш а ду ХIирийн-Аланин Республикин школехь полилингвальни дешар дIадахьарх лаьцна.\nХIокху шарахь Нохчийн меттан де билгалдоккхуш Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана кхин а цкъа элира нохчийн матто нохчичун дахарехь лелочу маьIнех дерг. Нохчийн поэтан Саидов Билалан нохчийн маттах лаьцна язйина байт а йийшира республикин Куьйгалхочо.\nЦиггахь Дешар кхиоран институтан директора Умхаев Хьамзата шен докладехь билгалдаьккхира: «ХIора стагана дуьнен чохь сийлахь кхо хIума ду, уьш цкъа а вовшахдаккха йиш йоцуш ду: Халкъ, Мотт, Даймохк. Царах цхьа дакъа дIакъастийча, важа ши дакъа дайна дIадолуш а ду. Тахана санна нохчийн мотт Iамо а, талла а, хьеха а аьтто болуш зама еана яц вайна. Цундела цунах пайда а оьцуш, вешан школашкахь юьхьанцарчу классийн дешар нохчийн маттахь хьехар юкъадало дезара вай».\nБераша юьхьанцарчу классашкахь нохчийн маттахь деша дезара аьлла хетачу ойланца схьавогIуш ву Умхаев Хьамзат. Иза къобалдеш бу вайн республикин Iилманан а, дешаран а интеллигенцин векалш.\nУмхаев Хьамзата шен къамелехь билгалдаьккхира: «Нагахь санна вай вешан лулахоша хIириша санна дешар къоман матте даккхахь, вайн берийн хаарш лакхара хир ду. Оьрсийн мотт цахаарна кхерам а бац. Дешар 4-чу классе кхаччалц нохчийн маттахь хилахь оьрсийн мотт а ненан маттехула Iемар бу берашна. Буру-ГIала дахана схьадаьхкичахьана дуьйна а царна зеделлачух пайдаоьцуш болх беш ду вай. Хууш ма-хиллара, тхан институтан Iилманан белхахой бу школашкара нохчийн меттан Iаматаш а, гIо-Iаматаш а хIиттош. Вайн республикехь кхочушъеш ю кегийрхой ийманехь кхетош-кхиоран пачхьалкхан Цхьааллин Концепци. Вайн тIаьхье нохчийн оьздангаллехь, нохчийн гIиллакхца, нохчийн дог-ойланца ган лууш вай делахь, кхион а лаахь, вай вешан берийн юьхьанцарчу классийн дешар къоман матте доккхур ду. Дешар нохчийн маттахь хиларо (4-чу классе кхаччалц муххале а) оцу берийн хьекъал, синкхетам кхиорна боккха тIеIаткъам бийр бу. Ойла нохчийн маттахь еш хиллалц нохчичух нохчи хир вац. Нохчий къам санна Iалашдалур ду къоман мотт Iалашбахь. Ткъа оцу дерригенах кхета халкъан синкхетам оьшу. Оха Буру-ГIала дахча цигара Iаматаш еана, хIирийн школашкахь шайн къоман маттахь хьоьхуш ду дешар а, музыка, Iаламдовзаран а, математикин а дарсаш.\nБерашна юкъахь цакхеташдерг, вуон доьшуш дерг дан а дац. Аланин школа-интернатан директора Царазанова Мадинас дийцарехь дешар полилингвальни кепехь дIадолорна юьхьанца берийн дай-наной реза боцуш хиллехь, хIинца интернатехь, бераш дIаэца меттиг йоцуш, юьзна ю классаш. ХIирийн маттаца шайн къоман гIиллакхаш а, къоман музыка а, къоман истори а езаелла берашна. Шайн махках дозалла деш ду церан бераш.\nТкъа и полилингвальни дешаран кеп хIиришначул а тIех сов, вайна нохчийн школашна гергара хиларх тешна а ву со. Изза бохура профессора Каболов Тамерлана шен интервьюхь а. Вай къахьоьгур ду оцу декъехь кхиамаш бахарехь. Нохчийн мотт дIабовш бу боху кхайкхамаш бакъбина IадIен йиш яц вайн».


Ламаз эцаран куц дуьйцу шолгIа хьадис - 9 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам\nЙахьйа́н кIанта Iамр ал-Ма́зинийс дийцина, шен дегара схьа, цо элира аьлла: «Абу Хьасанан кIанта Iамра хоттуш гира суна, Зайдан кIанте IабдуллахIе, АллахIан Элчано (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) ламаз эцарх лаьцна. ТIаккха IабдуллахIа цхьана кедахь хи да аьлла шена, тIаккха Пайхамара (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) ма-эццара ламаз эцца цо царна.\nХи чохь долу и кад раз а баьккхина, цу чура хи шен шина куьйга тIедоьттина цо, иштта шен ши куьг дилина цо кхозза. ТIаккха шен куьг цу кеда чу а Iуттуш (цу чура хи схьа а оьцуш), кхозза бага хи кхаьрзина цо, мера чу хи хьала а оьзна цо, тIаккха иза охьа а даьккхина цо, кхозза хи схьа а оьцуш. ТIаккха шен куьг цу кеда чу а Iуттуш, шен юьхь йилина цо кхозза. ТIаккха шен ши куьг цу чу а Iуттуш, и шиъ дилина цо шозза, шина голана тIекхаччалц (и шиъ чу а лоцуш). ТIаккха шен куьг кеда чу а Iоьттина, шен коьрта тIе хи хьаькхна цо: шен ши куьг хьалхара тIехьа хьаькхна цо, тIаккха тIе́хьара хьалха а хьаькхна цо, цкъа. ТIаккха шен ши ког билина цо».\n1. Йахьйа́н кIант Iамр – асхьабаш гина болчу та́биIу́нашца Iийна а, царна юкъахь ваьхна а хилла ву, 130-гIа шарахь кхелхина иза, Дала къинхетам бойла цунах.\n2. Цуьнан да Йахьйа – асхьабаш гина болчу нахах ву, цаьрца хан яьккхинчерах ву, хьадис къобал деш хиллачерах а ву, Дала къинхетам бойла цунах.\n3. Абу Хьасанан кIант Iамр – ансарех хилла волу асхьаб ву, Дела реза хуьлда цунна. Хьадис дийцина волчу Йахьйан деваша ву хIара.\n- Асхьабаш а, уьш гина а, бевзина а, цаьрца Iийна а хилла болу та́биIу́наш а, церал тIаьхьа хилла долу чIор а, массо дика нах а, Iеламнах а чIогIа тIера хилла Суннат довзарна а, цунна тIаьхьаба́зарна а, цуьнца Iамал йарна а. Цундела, Бусалба динехь коьрта лоруш долчу Iиба́даташкахь хоьттуш хилла цара, Пайхамара (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) муха дира-те и хIума олий, цо ма-дарра и дархьама, лелорхьама.\nХIокху хьадисехь дерг а ду цуьнан масал. Йахьйа́н кIанта Iамра дуьйцу, шен дегара Йахьйа́гара схьа, цунна шен девешо Абу Хьасанан кIанта Iамра хаттар деш гина хиллера аьлла, Зайдан кIанте IабдуллахIе, Пайхамара (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) ламаз эцаран куц-кепах лаьцна. IабдуллахIана лиъна хилла тIаккха царна и гайта, деккъа дийцина ца Iаш, Пайхамара оьцуш шена ма-гарра шен Iамалца царна и дIагайта. ХIунда аьлча иштта хьехна долу хIума кхета атта хуьлу, коьртехь саца а дика соцу.\nЦу Iалашонца, цхьана кедахь шена хи даийтина цо, тIаккха ламаз эца волавелла иза. Кад раз баьккхина, шен шина куьйга тIе хи а дуттуш, доьххьара шен ши куьг дилина цо кхозза, кхидIа оьшучунна и шиъ цIена хилийтархьама. ТIаккха шен куьйгаца цу кеда чура хи кхозза схьа а оьцуш, бага хи кхаьрзина цо, мера чу хи а кхаьрзина цо, хи чу а узуш, тIаккха иза охьа а доккхуш. ТIаккха цу чура хи схьа а оьцуш, шен юьхь йилина цо кхозза. ТIаккха цу чура хи схьа а оьцуш шен ши пхьарс билина цо, шина голана тIекхаччалц, и шиъ юкъа а лоцуш, хIора пхьарс шозза буьлуш. ТIаккха цу кеда чура хи схьа а эцца, шен коьрта тIе хи хьаькхна цо шен шина куьйгаца: коьрта болалчу меттера, месаш юьйлалучу меттера дуьйна шен коьрта тIехула тIехьахьаькхна цо шен ши куьг, тIаккха цигара схьа юха схьахьаькхна цо и шиъ, доьххьара ша волавеллачу метте кхаччалц, коьрта тIера месаш ерриге чулацархьама. Цул тIаьхьа шен ши ког билина цо.\nХIинца ша́ динарг Пайхамара (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) ма-эццара ламаз эцар дара аьлла цо цаьрга тIаккха, цкъа шаьш долчу и веанчу хенахь шаьш цунна ламаз эца хи деанера аьлла, можа цIестан кеда чохь, тIаккха цо иштта ламаз ийцира аьлла. И кад хIун кад бара а дийцина цо, шена гинарг шена дицделла доций хоуьйтуш, ша́ царна гойтург билггал шена девзаш, шена гина хIума дуй хоуьйтуш, иштта жима долу и хIума а шена дагадогIий хоуьйтуш. Дела реза хуьлда цунна.