Шовхал кхузза вахнера Грозненски горкоме. Цкъа вахча, партийни учете дIахIотта, тIаккха дуьйцур ду вай балхах дерг аьлла, ваийтира. ШолгIа вахча, ладугIуш хир ду, элира. КхозлагIа вахча, «хьо виц ца велла, цкъачунна дан хIума дац», элира.\nПартин обкоме вахале, цигахь аьндерг хууш, лахарчу инстанцешкахула чекхвала сацамбина вара Шовхал. Тахана гIалин да волчу кхача дагахь вара иза. Кхул хьалха а хиллера иза гIалин Советехь, амма, адамаш дукха долуш, цигахь де дайа а ца лиъна, цIа веанера. Ткъа хIинца, Буксинна тIе ца кхочуш Iийр вац ша аьлла, сацамбина вара.\nСоьлжин тIех ваьлла, гIалин Совет йолчухьа вирзира Шовхал. Геннара бевзира цунна хIокху деношкахь кхузахь тосабелла нах. ОьгIазе дара цара вовшашлахь ден къамелаш. «Юха а ца дина-кх церан гIуллакх» – дагадеара Шовхална. Цара гIалин дена тIекхоьхьург, церан дехарш гина вара иза. Цхьана дийнахь цара дийцинера кхунна шаьш лелориг. Цхьаъ, прописка ца хилча балха дIа ца оьцуш, и яхьара бохуш, дехарш деш, денна бохург санна, кхуза оьхуш вара, важа, чохь Iен меттиг йоцуш, тишделла, тесна лаьттина цIа меттахIотто гIирсаца гIо дахьара бохуш, дехарш деш вара, важа, шен кертахь, схьагарехь, тIом болуш йина ДОТ дIаяккхийтахьара бохуш, дехарш деш вара. Я церан а, я кхечеран а дехарш кхузахь тергалдеш стаг вацара. Дечу хаттарна лушдолу жоп ца ваьлла дара. Иза а, корта хьала а ца таIош, луш дара адамийн хьашташ кхочушдан охьаховшийначу наха.\nГIалин Советан неIарна генадоццуш доккхачу диттан IиндагIехь лаьттара къамелаш деш нах.\nДуьххьара вевзаш Шовхал тIамехь хиллачех вуйла хиъна боцу и нах, мелла а дозаллица бIаьргтухуш, цуьнан накха буьззина кхозучу орденшка а, мидалшка а хьовсуш, севцира.\n– Ассалам Iалайкум! Шу ма хьалхе арадевлла? – вистхилира иза, кхузахь бевзинчу накъосташка.\n– Ва Iалайкум салам! Хьо ву иза, Шовхал? Юха Казахстане дIадахча хIун дара-техьа вай, бохуш, вовшашца дагадуьйлуш лаьтта-кх…, – велавелира цхьаъ.\n– И ца дуьйцур вай. Чохь юй-техьа хIара бюрократаш? – шолгIачу гIат тIе хьалахьаьжира Шовхал. – Сайн хIун хуьлу хьажа со, – шийла велакъежира иза.\n– Дала аьтто бойла! ХIинцца чувеана хьуна и Буксин эриг.\nШа ден долчу къамелан ойла а еш, меллаша ког боккхуш, сирчу мраморх бинчу ламеш тIехула, шолгIачу гIат тIе хьалавелира Шовхал. ГIалин Советан приемни чохь Iаш цхьа-ши стаг вара. Куьйгалхочун кабинетан неIарна аьтту агIор Iаш яра, луьста хьаькхначу басарша тайнигах тарйина, хьаьрса, жима йоI. Иза секретарь-машинистка яра. Маршалла а хоттуш, Шовхал чоьхьаваьлча, зорбатухучу машинки тIе бетта пIелг айъинчохь соцунгIа хилира. Хьалха вогIуш хилла хорма яцара Шовхална тIехь ерг. Шега масийтта шо хьалха, тIеман хьалхарчу позицера схьа а ваьккхина, Казахстане доьзал болчу воьдуш некъахочо лейтенанта аьлларг дага а деана, цIий Iенош бинчу тIамехь толамаш бохуш даьхна совгIаташ ас хIунда дахкадо чамди чохь, ца хуучунна хуур ду-кх со тIом бина вуй аьлла, тIеюьйхинера цо шен совгIаташ тIеоьхкина коч. Шовхале маршала а хаьттина, меллаша хьала а гIаьттина, Буксин волчу чуяхара иза. Оццу минотехь ара а яьлла, йист ца хуьлуш, шен болх бан охьахиира. Приемни чохь тийна дара. ЙоIа зорбатухуш ден тата доцург хезаш хIума дацара.\n– Чохь вуй? – жимма Iийна хаьттира Шовхала секретарше, Буксинан неI йолчухьа корта а ластош.\n– Ву. Амма тахана прием хир яц шен, аьлла-кх цо.\n– И хIун ду? Цхьанхьа дIасаволуш-м вац иза?\n– Ца хаьа. Тахана нах тIеоьцур бац ша, аьлла-кх цо, – еттачуьра машинка а ца сацош, жоп делира йоIа. – Цундела ма ду тахана тийна.\n– Муха тIеоьцур бац? Соьга тахана вола ма аьлла цо! И хIун къамел ду? Чу а гIой, дIаалал цуьнга, Степанов ву цо тIеэцаре хьоьжуш Iаш алий, – карзахваьлла хьаьвзира приемни чохь Iачех цхьаъ. ШолгIаниг, хьала а гIаьттина, аравелира.\nСекретаршас, чу а яхана, Степановх дерг хаийтинчух тера дара, дукха хан ялале цуьнга чукхайкхира Буксина. ХIинца приемни чохь виснарг цхьа Шовхал вара.\n– ЦIе хIун ю хьан? – хаьттира оцу йоIе Шовхала.\n– Ахь хIун до сан цIарах? – цец хьаьжира иза Шовхале, – Полина ю-кх.\n– Полина, со чIогIа гIуллакх долуш ву, и хьайн хьаькам волчу вахийта веза ахь со, – вела а луш, дехар дира Шовхала.\n– Яьхьар яц. Цо цхьа ма ваийта аьлла. Йиш яц шен, боху. Доклад кечъеш ву иза.\nХIара шиъ къамел деш Iаш хьен ца луш аравелира Буксин волчу вахана Степанов. Иза гIеххьа сакъераделла вара. Схьагарехь, цуьнан хьашташка ладоьгIначух тера дара гIалин дас. Шовхална хьалха соцунгIа а хилла, цхьаъ ала дагахь айа а велла, юха, куьг а тесна, ара а ваьлла, дIавахара иза. Цул тIаьхьа ахсахьт делира. Хьалха ма-яххара, ког байбинна, Буксин волчу яхара Полина. Iачуьра хьала а гIаьттина, чухула дIасаволавелира Шовхал. Корехь сецира иза. Соьлжан тIай, гIалин коьрта урам – Ленинан цIарах йолу проспект яра гуш. Адамаш дара шайн гIуллакхашка хьаьвдда дIай-схьай лелаш. Дукхахберш нохчий бара. Къинхетамца оцу нехан ойла йора Шовхала. ШолгIа дохор ду-кх хIара. ТIаьххьарчу хенахь массо хIуманах кхиъна, чохь долуш, тIехь долуш, цIенош дина, машенаш эцна, доьшучо доьшуш, балхахь волчо болх беш, дахар тоделла, хало дIаяьлла, охьахевшинера нохчий. Делахь а, и дерриг дIадала а, долччохь дита а резахилла, Даймахка бирзинера. Ткъа кхузахь цаьрга сатуьйсуш стагга а ца хиллера. Мелхо а, уьш бухахь болчарна новкъа бара. Ваьснаш, цатемаш, девнаш дара ког баькх-баьккхинчохь. Ма-хуьллу дов ца дезаш леларх, хаза дийцарх гIуллакх хирг цахиларх тешаш лаьттара иза…\nБуксинан кабинетан неI йоьллуш хезна, юхавирзира Шовхал.\n– Со ву элирий ахь? – хаьттира Шовхала.\n– Иза араволуш ву – жоп делира Полинас.\n– Хаза дийцарх…, – аьлла Буксинан неIаре вахара Шовхал, ша Iаьчуьра хьала а гIаьттина, цец сецира Полина.\n– Иза араволуш ма ву, – йоьхна йистхилира йоI.\nШовхала неI схьайиллича, араволуш волу Буксин тIеIоттавелира. Аравала дагахь, неIаран сагIехь сехьа цо ког боккхушехь, дуьхьал ког а баьккхина, неI дIалецира Шовхала.\n– Со хьоьца гIуллакх долуш веана кху чохь Iаш волу цхьа сахьт сов хан ю.\nШа ара ца волуьйтуш дуьхьал дIахIоьттинчу бIаьхочуьнга хьаьжжинчохь сецира Буксин. Шовхалан некха тIера бIаьргаш дIа а ца бохуш, Буксин юхавелира.\n– Иштта сиха гIуллакх ду? – хаьттира цо, шен буйнара папка стоьл тIе охьа а кхуссуш.\n– Ду. Со доьзалца цIа веана ши бутт кхаьчна. Суна балха ваха меттиг еза. Сан бераш ду, нана а, вежарий а бу.\n– Муьлхачу чинехь хилла ву хьо? – хаьттира Буксина, мелла а цо динчу хаттаро Шовхал цецвоккхуш.\n– ЛадогIал, капитан, – ойла еш соцунгIа а хилла, дийца волавелира Буксин, – хьуна ма-гарра, дийнахь а, буса а, машенаш тIехь, кеманаш тIехь, цIерпошта тIехь схьаоьхуш ду адамаш. ЦIеххьана адам цIа хьадаро цхьамогIа проблемаш кхоьллина. Уьш дIанисбан еса хIусамаш яц, белхан меттигаш яц. ХIора а, ша бен вац моьттуш, девнаца схьакхочу. ЦIенош дассаде, прописка е, болх ло – дIахьедарш хуьлу деш. Ас дуьйцучух кхетар волун дела дуьйцу ас хьоьга. Хала мур бу хIара… Партехь вуй хьо? – къамел хуьйцуш, хаьттира Буксина.\n– Горкомехь хиллий хьо?\n– Хилла. Цара собарде боху. Сан собардан йиш яц.\n– Делахь вайшимма хIун дийр дай, со бюро кхайкхина ву. Цигахь хьалхарчу секретаре хьахор ду ас хьох лаьцна, – Шовхалан белш тIе куьг диллира Буксина, – цхьаъ дийр ду вай, капитан, – ша стоьла тIе охьакхоьссина папка схьаийцира цо.\n– Ткъа ас хIун дан деза? Юха маца вола со?\n– Кхана итт сахьт долуш.\n«Со кочара ваккха деш къамел дара-техьа цо динарг, я баккъал а гIо дан гIерташ ву-техьа?» – ойла йора гIалин исполкома чуьра араволучу Шовхала. Тахханналц массаьргара а схьахезаш дерг кхин дара…\nКуьйгалхоша шайн терго цаяро дардинера адамаш. Горкомехь орготделехь хилла къамел, дуьстича, вовшахъуьйш дацара. Цара доцца хадийра. Кху сохьта бала болх бац. Дан накъосталла а дац аьлла. И хIун дара-техьа? Со коммунист хилар ма хаийтира ас. Сан къамел ца тайра-техьа, я… шен накха буьззина лепачу орденшка хьаьжира Шовхал, ас хIинццалц тIе ца юьйхина хIара коч ю-техьа «бехке». Ас кхин тIехваьлла дийцина хIума а ма дацара. «Тхо цIа даьхкина. Со кху гIалахь Iаш ву, коммунист ву. Балха ваха лууш ву» алар бен.\nПартин могIаршка хIоьттичхьана, партин сацамех тешаш, уьш кхочушбар шен декхар лоруш леллачу тIемалочунна хала дара партин ЦК-н сацамца цIа дерзийначу адамашца лелочу некъах кхета. Цкъа, вулий, дагадогIура: «ЦIеххьана цIа таттабелла нах дIанисбан ца ларабо хир бу-кх», – олий. Юха дагадогIура: «Адамашна цIа дерза бакъо пачхьалкхо еллий хуъушехь, кечам ца беш хIунда Iийна-техьа меттигера Iедал?», – олий.\nЦхьа де хьалха гIалин исполкоме веъча, адамаш дукха а хилла, цигара дIаваха дагахь Шовхал лаьтташ, кхунна тIенисвеллера Зияудди. Нохчийн бала эцна лелаш стаг вара иза. Цхьацца дуьйцуш хIара шиъ лаьтташ, тIевеара Зияудди вевзаш цхьа стаг.\n– Ассалам Iалайкум! Зияудди, хьох бIаьргкхетта, тIех ца валавелира со.\n– Ва Iалайкум салам. Хьо ву иза, Iабдулкъедар, дийцал тIаккха, хьо цхьаъ доцуш ца лела, – велакъежира Зияудди.\n– Схьагарехь, массаьргахь бу моьтту суна цхьа бала – хIусам, болх. Цхьаъ-м хаьа суна – дегнаш чIогIа долуш хилла вай. Ас Казахстанехь, тхаьш Iийначу гIалахь, цIенош дина цхьа шо бен дацара. Дика цIенош ма дара уьш. Эха мехах уьш дIа а доьхкина, сайн дагахь, «цIа ма-кхеччи чуваха цIенош долуш ду, цIера дохуш дисна», – аьлла, сихвелла, схьа ма веана со…\n– Изза ду хьуна массаьргахь а. Наггахь воцчунна юха ца дерзийна цIенош. Цу цIенош чохь дисна хIума дийца а ца дуьйцу вай.\n– Цунах дерг хьуна а ца хаьа, Зияудди? Iедал хIун дан дагахь ду-техьа. Тхан юьртахь доккха дов хилла бохуш, дийцира, цIа баьхкинчу нехан шайн цIенош дIа а лаьцна Iачу нахаца. Ма оьшуш дацара вайна зуламаш.\n– «Зулам лоьхург вонах ца ваьлла», – олу. Зулам дика дац. И бакъ ду. Кхин цхьаъ ду. Юьртахь дерг сиха къаьстар ду аьлла, хета суна. Юрт цIа йоьрзуш ю, бахамаш аш дола а баьхна Iаш берш ша-шаха дIагIур бу, церан Iойла хир ма дац. Ойлаел ахь, масала, хьан вешин кертахь Iаш ву суьлийн махкара веана охьахаийна стаг. Гуобаьккхина шайн цIеношкахь баха охьаховшур бу хьан гергара, цIийнан мел верг, Iойла хир дуй оцу хьан вешин кертахь волчуьнан? Хир дац. Цунах шун кертахь верг ша а кхетар ву, дIагIур ву. Цунна хан оьшу. Коьрта халонаш, Iабдулкъедар, стенца ю хаьий хьуна?\n– Стенца ю?\n– ГIалин а, республикин а куьйгалхой болчохь хилла со. Нохчийн цIаберзарца Iитталуш долу гIуллакхаш дийцаредар а нисделла. Берстина, легашка махьарш хьала а гIоьртина, леррина ла ца доьгIча, цара дуьйцучух ца кхеташ, музейш санна, кабинеташ кечйина Iаш бу и ас буьйцу куьйгалхой. Вай лелочунна кIезиг сагатдо цара.\n– Селхана Оргкомитетехь хилира со. Гайрбеков Муслимца вехха къамел деш Iийра. Дерриг хууш ву иза. Цо бохург изза ду. Собар ца хилахь, юьхьIаьржахIуьттур ду, боху. Девнаш ца оьшу, къийсамаш ма лелабе боху. Хала делахь а, са ца тоьхча девр дац.\n– Иштта лаьттар дац хIара. Шаьш лелочунна и харцнах дохко а бохуш, Iедало дIанисдийр ду, – Iабдулкъедаран белш тIе куьг туьйхира Зияуддис.\nСингаттаме мур бара лаьтташ. Нохчийн мохк хилла бохург дицдина дIадаккха Iалашо йолуш, нохчий махках ма-беххи, цунах Грозненски область йинера. Нохч-ГIалгIайн республика карти тIера дIаяьккхинера. Яссаеллачу ярташка Ростовски областера, ГIизларера, Дагестанера – оьрсийн, гIумкийн, суьйлийн пхи эзар гергга доьзалш баха ховшийнера. Цара шайн гергарнаш схьабалийнера. Уьш, нохчийн долахь хилла керташ, цIенош схьа а лецна, кхобуш даьхний долуш Iаш бара. Царна а, бехкбоцуш, Iедало деш зулам дара. Шайга дийцинчух тешна – нохчий кхин шайн махка цкъа а юхабоьрзур бац аьлла, баьхкина бара уьш. Цаьрга кхузара дIагIо олуш стаг вацара. ЦIа веанчу нохчичунна шен керт паргIатйоккхийла лаьара. Iедална моьттинарг ца хилира. Нохчаша Теркайистехь ярташ ца ехкира.\nПартин обкоман цIенойн лакхарчу гIатт тIехь корах арахьоьжуш лаьттара Обкоман хьалхара секретарь Яковлев. Иза гIайгIане а, оьгIазе а вара. Цо баьхнарг тIе ца эцнера КПСС-н ЦК-хь. Нохчий шайн махка юхаберзар цкъа а къобалдина а, къобалдеш а вацара иза. ХIинца гушдолчо гIайгIане вина, вижар-гIаттар доцуш виснера иза. Ца хуьлчу даьлча, график хIоттийна, уьш масех шарахь юхаберзон безара бохучунна тIехь ойла сецна вара иза. Ткъа и генара хIума дара. ЦIаберза бакъо луш, правительствос тIеэцна сацам хууш бара нохчашна. Яковлевн графикца гIуллакх дацара вайнехан. Шайн боцчу махкахь хIинца вайнах совцо дукха хIума оьшура. Обкоман секретаран догъэтIара, реза вацара. Ткъа цIа оьху адам дебаш лаьттара. ГIовгIане дара учрежденешкахь, гIалин районан исполкомашкахь. Дукха проблемаш хIиттинера куьйгалхошна хьалха. И дерриге гуш, хIун дийр ду ца хууш, ойлане вара Яковлев.\n– Оцу арахь юха а нах бу гулбелла, хьуна тIекхача лууш, дехарш деш… – хаийтира секретаран букъ тIехьа лаьттачу гIоьнчас.\n– Муьлш бу уьш? – корах арахьаьжча шена уьш гушшехь, хаьттира Яковлевс.\n– Нохчий бу. Царна юккъахь бакхий нах бу. Коммунисташ, тIамехь дакъалаьцнарш бу.\n– Сан-м дац царна дан хIума. Со ваха дезаш ву – оьгIазе элира секретара.\n– Оцу нахана хIун до вай? Оцу неIар хьалха собрани йина уьш латтар ма дац дика…\n– Ас хIун дан деза царна! Ойла а ца еш, эзарнаш схьататтабеллачу. Хьан дуй царна дан хIума? – аравала дагахь хилла иза, ойлаеш саца а сецна, юхавахана, стоьла хьалха охьахиира. – Мел бехира ас, хIара хирдуйла хууш. Ахь хIун дей, – элира Яковлевс шен гIоьнче, – и нах тIеоьцу де билгалдоккхуш, сихха график хIоттае. Юха иза гучче дIатоха. И ца дахь, денна схьахIуьттуш, цара Iойла юьтур яц. Кхетий хьо?\n– Со юхавеъча гойтур ю ахь график. Ткъа оцу нахе дIахаийта, уьш тIеэца а, церан гIуллакхашка хьажа а хIара денош ду алий.\nСихвелла, диц ца далийта, цхьацца хIумнаш дIаяздеш воллура Яковлев. Цхьанххьа а ваха гIуллакх долуш вацара иза, обком чохь цаIархьама, доцу гIуллакх ду шен бохуш, аравала гIерташ воллура. Амма сингаттамо сецавора, ойлане вохура.\n«Хьажахьа, кхин къар ца луш, кхозлагIа хIоттийр-кх цо КПСС-н Президиумна хьалха Къилбаседа Кавказера республикаш юхаметтахIиттор», – хозуьйтуш, ша-шега элира Яковлевс.\nЦунна хууш дара, Хрущевс хьалха президиумехь дийцаредан и гIуллакх хьалхахIоттийча, Молотов, Маленков, Каганович дуьхьалваьлла, дисина хилар. Яковлевна нийса хетара, хIетахь КПСС-н ЦК-н Политбюрон декъашхоша Къилбан Казахстанехь Казахски ССР чу а йогIуш Нохч-ГIалгIайн область кхолла еза бохуш, ялийна предложенеш.\n– Хрущевна цахуучух тера ду кхузахь долу хьал, – карзахвуьйлура Яковлев. – Ас мича бахьа беза, нохчий махках баьхча, дехарш деш, баха схьабалийна нах. Цхьа хIума галдалахь, юха а со хир ву бехке.\nПартин обкомна хьалха лаьттачу нахе, дIа а хьаьжна, резавоцуш вистхилира сихвелла гIалин Советера вогIу Зияудди.\n– Муха хета хьуна, Жунид, вайн гIуллакхаш? И нах хазахета лелаш-м бац?\n– Дера бац. ХIора а цхьа бала, сингаттам бохьуш веана-кх. Цхьаьнга-шинга маршала а хаьттина, кхин ца соьцуш, обкоман неI йолчухьа сихдира Зияуддис шен болар.\n– Вало, хIорш дIасабовлале, – Жуниде а аьлла, неIарехь лаьттачуьнга партин билеташ дIа а гайтина, обкома чоьхьавелира Зияудди а, Жунид а.\nЗияуддина тамашийна а хеташ, обкоман хьалхарчу секретаран приемни чохь адамаш дацара. «Там бара хIара чохь ца хила».\n– Яковлев чохь вуй? – хаьттира Зияуддис приемни чохь Iачу зудчуьнга.\n– Цо цхьа а тIе ца оьцу тахана.\n– ТIаьхьатетта йишйоцу гIуллакх дохьуш баьхкина нохчийн векалш бу, ала цуьнга.\nШега бохучух ца кхеташ санна, къаьрззина схьахьаьжира и зуда.\n– Ас аьллачух ца кхийтира хьо? Тахана цхьа а тIе ца оьцу цо, – дахдеш элира цо.\n– Ванах, тIевах-ваханчохь кхара лелориг хIун ду? Жунид валол, – аьлла, ша Iачуьра хьалаиккхинчохь и зуда а юьтуш, неIарх чутилира Зияуддий, цунна тIаьхьа Жуниддий.\nШега хаийтина а, я ша тIеоьцур ву аьлла а доцуш, кабинета чоьхьавоьллачу шиммо цецваьккхина, кхаьрга хьаьжжинчохь сецира Яковлев а, цуьнан гIоьнча а.\n– ХIорш муьлш бу? – оьгIазе хаьттира цо шен гIоьнче.\n– Ца хаьа. – КIезиг цецваьлла вацара секретарца долу къамел сацийна схьавирзинарг. – Шу хьан бакъо елла даьхкина кху чу? – хаьттира секретаран гIоьнчас. – ХIара хIун ду аш лелориг?\n– Бакъо партис елла… Охашимма деана гIуллакх тIаьхьатетта йишйолуш дац.\n– Сан йиш яц шуьга ладоьгIуш Iен. Юхадуьйла, дуьйцур ду вай. Шу тIеоьцу де билгалдеш, график хир ю.\n– Тхаьшна хIумма а деха веана вац тхойша, нехан дехарца веана. Ахь ладоггIалц, кху чуьра ара а вер вац. Тхо кхеташ хIуманаш дац хIорш. Лергаш таIIийна Iаш ма ду шу?\n– Хьо тхуна хьехар дан-м ца веана, хьо ван мукъана мила ву?\n– Со нохчо ву! Нехан бала эцна веана хьуна тIе, хьо коммунист ву аьлла. Гушдолчо инзар-акъдаьхна тхо! Доцца аьлча, гуш ду, уггар хьалха хьо а волуш, шу дерриш тхо цIадахкарна дуьхьал хилар.\n– Уьш даьсса хабарш ду.\n– Хабарш делахь, муха кхета веза, балха дIа ца оьцу, прописка ца йо бохучух. И хIун политика ю аш лелориг? «Прописка ма е, и ца хилча, балха дIа ма ца оьцу»! И хIун ду, цунах муха кхета веза? Муха кхета веза, хIара оьрсийн гIала ю бохучух. И мичара даьлла?\n– Хьан боху иза?\n– ГIалин Советехь боху-кх. Цигара вогIуш ву-кх тхойша.\n– Хьажахьа, цо дуьйцурш, – цец шен гIоьнче хьаьжира, стоьла хьалха охьа ца хууш, сехьа а ваьлла сецира Яковлев. – Шу арадовлу я ас милицига дIахоуьйту?\n– Милиций, комендатурашший гина ду тхо кхойтта шарахь. ЦIадирзина адамаш хIунда хьийзадойту ахь? – оьгIазе хаьттира Зияуддис.\n– Царна стагга а бехке вац. Гушболчу барамехь уьш тIеэца меттиг бац…\n– Аш тIеэцнарг мила ву? Цхьа а вац-кх. Адамаш хIинца а цIерпоштан некъа йистехь буьйсанаш йохуш Iаш ду-кх, – тIетуьйхира Жунида.\n– Партин Ооком иза ца хууш ю?\n– И хIун допрос ю? ХIахI? Шайга дуьйцучух ца кхета шу? Меттиг яц. Царна яла хIусамаш яц. ГIала тIехъюьзна ю, – дIакхевдина, стоьла тIехь лаьтта стака схьа а эцна, оцу чу тIехдаллалц хи а доьттина, Зияуддига схьауьйхьира Яковлевс, – кху чу кхин тарлур дуй? ХIахI?\n– Ду! – аьлла, стака схьа а эцна, дIаIанийра Зияуддис, –хIинца тарлур дуй?\n– Хьан дена а, нанна а… зуд ду-кх хьо! – маьттаза дешнаш олуш, тIекхохкавелира Яковлев.\nЦуьнан багара и дешнаш довларца, тIара тоьхна, кхоьссина хьалхара дIавахийтира Зияуддис секретарь. Шена тоха стаг дуьнен чохь вац аьлла хеташ волу Яковлев, тентакваьлла, сецира. Юха, тIекхетта, стоьлан гIутакх схьа а диллина, тапча схьаийцира. Цуьнан гIоьнчас телефонах катуьйхира.\n– Ца оьшу, – аьлла, телефон тIе куьг диллира меттавеанчу Яковлевс, «обкоман секретарь леташ вара» бохург муха чекхдер ду хууш вара иза.\nЗияуддис динчо холчахIоттийна Жунид ма-хуьллу хIара сецош вара.\n– Ас ЦК дIахоуьйтур ду! Хьо кхузахь нохчашка цхьаъ дайта гIерташ ву! ДIа ког баькх-баьккхинчохь хезаш провокационни къамелаш ду. Цхьана а куьйгалхочо тIе ца оьцу. Тергал ца бо юха а дахарх боьхна нах!\n– Аравала хIокху чуьра! Ас дохковоккхур ву хьо!\n– Хуур ду вайна, дохко хьан, мила воккху!\n– Хаа ду хьуна, шуна моьттург хир дац! Шун меттиг бурунни аренаш ю!\n– Иза а вай къастор ду. Хьенан меттиг мичахь ю!\n– Къастаде. ДIадовла суна гучуьра!\n– Хьалхара секретарь хуьлу иштта? ХIахI? Хьо ву секретарь?\n– Араваккха иза кху чуьра! Ас тапча тохале! Ас хоуьйтур ду хьуна, со секретарь ву я вац! Ахь динарг а иштта дуьтур ду-м ца моьтту хьуна?!. Шуна-м дера моьтту хIуъу а мегар ду! Тохарлерра бандиташ! Яхийта кху чуьра!\nЗияудди, тоьттуш, дехарш деш, араваьккхира Яковлевн кабинета чуьра. Шен накъоста динчо цецваьккхина Жунид ма-хуьллу сиха обком чуьра Зияудди араваккха гIерташ воллура. Ламеш тIехула охьавуссуш дуьхьалвогIуш мел нислург шаьшшиъ лаца вогIу-кх олий вуьсура Жунид.\n– Деллахьа де хьайга бохург! Деллахьа вала хIокху чуьра ара, – дехарш дора Жунида, схьалаьцначуьра Зияуддин пхьарс дIа а ца хоьцуш.\n– Цо дуьйцург хезирий хьуна! Республикин уггар воккхачу куьйгалхочо и дуьйцуш хилча, кхунах хIун хир ду аьлла хета хьуна, хIа-хI? – лами тIехь сецира Зияудди. – Хьо дIагIо, сан къамел чекх ца даьлла.\n– Хьераваьллачо дуьйцур дац хIинца ахь дуьйцург! Со дIа а гIур вац, хьо кхин и волчу а гIур вац! Юха а чуволлийта гIерта хьо? Кхин некъ карор бу вайна. «Ойла ца еш динарг гIайгIа йоцуш ца дирзина», – олу.\nЖунид къар ца велла, обкома чуьра аравелира хIара шиъ. Обкома хьалха лаьтташ дара шайн сингаттам бохьуш даьхкина адамаш. Царна юкъахь хиллера Зияудди вевзашберш. ХIара обкома чу вахчахьана Казахстанехь долуш дуьйна нохчий махкахбахар нийса цахилар айина КПСС-н ЦК кехаташ яздеш, юха, аьрзнаш хIунда яздина бохуш, меттигера Iедал коча оьхуш, чувуьхкуш, къар ца луш, цIа кхаьчна вара иза. Гулбеллачарна цо лелийнарш дуьйцуш лаьтта Гаки тIеволавелира, обкома чуьра араваьлла, шеца волчу накъосте оьгIазе къамел деш, схьавогIучу Зияуддина.\n– Царах иэхь дац шуна! Ийзадала а ца оьшу. Шайн гIуллакх майрра аш ца дийцахь, оцу чохь Iийраш буй, – обкоман лакхарчу гIат тIе пIелг хьажийра Зияуддис, – цара тергал дийр дац шу. Хаа ду шуна!\nВогIуш лаьттачохь, ца соцуш, нахе вистхуьлуш дIавахара холчахIоьттина Зияудди шен накъостца.\n– Хьажахьа, кхара лелориг. Сталиний, цуьнан гуоной халкъашна дина зуламаш нисдан гIерташ, леррина партис, правительствос тIеэцна сацам бу. ГIо а деш, адам цIа дерзош ду, ткъа цIахь даррехь гуш дуьхьало ю.\n– Чекхдер дац!..\n– И-м суна а хаьа. И гуш ду, цара юьхьарлаьцна некъ хIинца чекхбер бац. Хьалха магош хилларш Iедало а могуьйтур дац. Ла ца ло-кх гуш лаьтташехь бешболу ницкъ!\nЦIа веана Зияудди холчохь вара. Ша обкомехь динарг нийса ца хетара. Сатоха дезаш хиллера. Тухур дара, маьттаза мел дерг цо ца аьллехьара. Я хIумма а йоцург хилла Iен везара? Ца везара со-м! Ирхъуллур велахь а, ас дена а, нанна а цхьаьнгге бахийтина а дац я бохуьйтур а дац! Обкоман секретарь хилча, дерриг магийта дезаш-м дац?! ТIара тохар-м ца хаьа, оцу шина бIаьрга юккъе тапча етта езар-кх и санна болчу халкъан мостагIашна. Ойланаш еш: нехан хьийзабар, ког баькх-баьккхинчохь гушйолу харцо, коьртачу мел оьхьучо карзахвохуш, вехха Iиллира иза дивана тIехь.\nИза цхьана хIумано холчахIоттийна вуйла хууш, тIехъяьлла цуьнга хеттарш ца деш:\n– Юург стоьла тIехь ю хьуна, – аьлла, дехьа чу яхара хIусамнана.\nЧайнан стака а мелла, КПСС-н ЦК кехат яздан охьахиира Зияудди. Яздеш, этIа а дой, яздинарг дIакхуссуш, вехха ваьллира иза. Эххар, яздинарг ша резаволуш нисделча, юха а, юха а деша а дешна, конверт чу диллира. Кханенга ца тоьттуш, хьаьдда почте вахара иза.\n– Заводехь болх беш тхо маса эзар ву хаьий хьуна?\n– Ца хаьа. Я гIуллакх а дац\n– Оха цхьана сохьтехь лохкур ду шу!\n– ПIуппIа бу! Шуна моьтту хан дIаяьлла. Цкъа бира тхуна и тешнабехк. Кхин-м бийр бац. Тхо тхешан цIахь ду.. Лахкахь, оха шу лохкур ду. Нахана шуьга дехарш деш лела кIордош лаьтта.\n– КIорда хьаха дина шу. Оцу Казахстанехь Iийна делара шу, сел бале девлла долу. Собарде аш. Оха хоуьйтур ду шуна, шун мохк мичахь бу. Оха дохкодохур ду шу…\n– Сайн цIа веана аьлла, воккхуш ву ахь со дохко? – тоха тамехь хIума лохуш, дIасахьаьжира догдаьттIа Зака, – шу кхуза далийначу дена хила неIалт! Ас хьуна хIун дийр ду хаьий хьуна, хьакха! – Кузьмин кучан кач схьалецира Закас. Кузьма онда вара. Цо ластийна, тайниг санна, кхоьссина дIавахийтира Зака. Юха а шена чугIерта Зака дIа а теттина, ков тIе а тухуш, кех чоьхьавелира. ЦIийнан неIаре кхаьчча сецира Кузьма.\n– Со ца кхоьру хьоьх, хьан накъостех а. Со генахь Iаш вац шуна. Амма ас дIахоуьйту хьоьга, хьо хуьлда иза, я кхин хуьлда и хьан йолу ойла йолуш сан керта веънарг ас дийна вуьтург цахилар. Шу-м хила а хилла, наха ма юьйццу, боьха хIуманаш.\n– Акхаро со ю-яц-м ас хоуьйтур ду хьуна, хьакха! – аьлла, цIехьа хьаьдира Зака.\nХорша еана стаг санна, эга а веш чуиккхинчу майрачуьнга хьаьжжинчохь лаьттара Люба. «Хьажахьа цаьрга, дош оллушехь, лата кийчча беца. Собарде ахь, оха царна-м дан деззарг дийр ду хьуна! ЖIаьлеш!»\n– Ма хьаштдоцург ду-кх аш лелориг. Селхана кху чу веанчу Борисий, ахьий дечу къамеле ладоьгIуш Iийра со. Уьш бехке ма бац, шайн хIусамаш схьаехарна…\n– Со вуй бехке? Сайна Iедало елча бен веаний со кху керта?\nУьйтIахь бетта мохь хезна, корах арахьаьжира Люба. Кертахь неIарна генавоццуш лаьтташ вара топ буйнахь Зака.\n– Кузьма! Ва Кузьма! Гучуваьл цкъа… – мохь беттара Закас.\n– Ма валалахь ара! Варе, ма валалахь, цо вуьйр ву хьо, – дехарш деш, аравала гIертачу майрачунна тIекхийтира Люба.\n– ДIаяла новкъара, – дIатеттира зуда Кузьмас. – Аравалийта, со ца кхоьру цунах.\n– Со ен а йийна бен-м вер вац, гIодаюккъера схьа а лоцуш, сацийра Любас Кузьма.\nКузьма ара ца волуьйтуш, елха а йоьлхуш, неIарехь лаьттачу Любас мохь хьоькхура.\n– Ва нах! Тхо дойуш ду, орцахдовлийша! ДIавалахьа тхан кертара, ахь тхоьга хIун де боху?!\n– Шуна хIун моьтту, тхан керташ дIа а лаьцна, тхуна кхерамаш туьйсуш…\n– Хьайн Делан дуьхьа гIуо дIа. Къастор ду вай, дов ца деш. ДIагIохьа… – Заке дехардеш, хьастаелира Люба.\nЦа хаьа, я оцу зудчух къахетта делахь, я ша дан гIертачун ойла йинехь а, ша бинчу сацамна тIера велира Зака. Кхин вист ца хуьлуш, меллаша кехъваьлла, цIехьа волавелира иза.\n– Ой, топ буйнахь, хьо лаа вуй? – цецваьлла дIахIоьттира Закина тIекхаьчна Исрапил.\n– ВаллахI, оцу сан вешин керт дIалаьцна Iачо дукха догдатIийна, хирг-хир-кх аьлла, и вен дагахь ма хиллера со… – юьхь тIера бос байна, эгош вара Зака.\n– ДIавала, ахь хIун дуьйцу. Сатоха сацамбина Iаш дац вай? Иштта лаьттар ма дац хIара, – оьгIазваханчу Закин дог-ойла яйъян вуьйлира Исрапил. – Дицделла хьуна, шен кертахь Iачунна са а ца тохаделла кочаваханчу Идрисина динарг? Кхин ма гIорталахь цу керта. Сахьт дац хьуна цара зулам дан.\n– Ва Исрапил, вай хIун дан деза, Iедало деш хIумма а ца хилча? ТIе догIанаш оьхуш, мел Iен деза вай? Дош ма дац хIара… Оцу Идрисна динчо майрабаьхна хIорш.\n– И-м бакъ ду.\n– Цхьа дош аьлла меттиг яц Iедало вай бакъ деш. Схьахезаг-дIахезнаг – «вон даьхкина шу цIа, Казахстанехь Iа дезаш хиллера, юха цига дIадаха деза». И хабарш лан дог стенах дина хила деза?\n– Ца лайча-м ца довлу. Дага ца догIу хьуна, казахца дош-дашера даьлча, оьгIазваханчу казаха «гетта, эта мой старана» олура. Цо и аларх, вай девне ца довлура. Бан а бара иза церан мохк. Ткъа, гучура дIавала, бандит, аьлча, и ца лалуш хуьлура дов, зулам. ХIинца вешан махкахь ду вай. Делахь а, хIара тхан дайх дисина тхан латта ду, тхан мохк бу аьлча, реза бац. Мелхо бандиташ вай ду, акхарой вай ю. И ган а гуш, хаа а хууш, корта таIIийна Iаш Iедалехь берш бу. Хала ду, Зака, уьш лан, амма ца лайча, сацатоьхча девр дац. Варий, и топ кхин ма эцалахь схьа!\n– Са кхачийна-кх.\n– Инзарвер ву хьо заводехь доллург хьай на гича. Цхьана цехехь вовшахкхеташ, юха вукху цехехь къамелаш деш. Нохчи юххе веъча, дуьйцург сацош, схьагарехь, цхьа питана дан гIерташ лелаш бу цхьаберш.\n– И хIун ду? Куьйгалхоша хIунда леладойту и?\n– Куьйгалхошна ца хууш дац иза. Ахь-м и бах, тIебаьхкинчарна вайх лаьцна харц мел дерг дуьйцуш, вайга цабезам кхуллуш, Iийна хилла хьалха дуьйна кхузахь вайца Iийнарш.\n– Цхьа зулам дан гIерташ лела-кх уьш.\n– Тера ду. Цундела бах ас, лардала деза вай, оцу шайн керт дIалаьцна Iачунна хьо коча вахнехь, масала, иза а тоьар дара-кх царна гIовгIа яккха. Лалуш бац и цхьаберш вай цIадерзар…\n– Арахь ма латта вайша, – элира Закас, топ буйнахь кхин дIа арахь латта ца лууш.\n– ХIан-хIа. Тхан вешин кIант ву дехьа урамехь Iаш, сагатделла, уьш хIун деш бу хьажа вогIура со. Iодика йолда. – СоцунгIа а хилла, юха а тоьпа тIехь бIаьрг сацийра Исрапила, – и топ оьшучу кхаьчна хIумма а дац хьуна, Зака, собаре хила…\nШолгIачу дийнахь, хIинццалцчул хьалха балха веана дIасахьийзаш лелара Кузьма. Сийсара вижна а вацара иза. Закас динарг дара дестош дIаIетто дезаш. Ткъа и къамелаш тIаьххьарчу хенахь кIордийнера. Заводашкахь дуккха а бара, цIабирзинчу нохчашкахь долчу хьолах кхеташ, царах къахетарш. Амма уьш ца буьтура карзахбуьйлучара. Кузьма стаг вийна чохьваьллина вара. Иза а, цунах тера болу цуьнан накъостий цхьабарт болуш бара. И тоба, заводера спирт лечкъош, сарахь цхьаьна а бетталуш, и дIа а муьйлуш, лелаш харцтоба яра. Куьйгалхой озалора цунах. Шайна ма-луъу лелачу царна новкъа бара, «керташ яссае» бохуш, девне буьйлу нохчий.\nШолгIа цигаьрка латийра Кузьмас, генавоццуш цхьана операторца цхьаъ дуьйцуш лаьтта Бегунок валаре хьоьжуш.\n– Балха даха йиш яц, сарахь аравала йиш яц, садоIийла яц… дахан-Iен ца дуьту ала, – бохуш, лере теIаш, сихвелла операторе Воробьевга питане къамелдеш воллура Бегунок.\n– Соьга-м ца боху цхьаммо хIумма а, – цецвуьйлура оператор, – стенна дуьйцуш ду харцдерг.\n– Хьо вацара, хьайн лулахочуьнга цIенош дассаде аьлла, нохчи веанера бохуш? ХIахI?\n– Вара. Шен цIенош паргIатдаха, доьзал бахьа меттиг яц аьлла, веанера-кх иза. ТIаккха?\n– Изза эр ду-кх кхана хьоьга а, соьга а. Уьш Казахстанехь бакъахьа бу. Я вайн дезар ду церан мета цига дIадаха. – Воробьев шена тIе ца воьрзуш хьийзара Бегунок.\n– ДIаваьллахь, кхийти со ахь лелочух. Кхин и къамел дохьуш суна тIе ма воьллахь. Хьуьлла схьахьоьжуш лаьтта Кузьма ву хьуна и къамел дезаш. Схьагарехь, хьо валлалц бохуш, лаьттачух тера ду иза.\n– Кузьма витал ахь, со хьоьца къамел деш ву…\n– Со вац. Хьо зулам дан араваьлла ву. Суна ца деза зулам. Кхетий хьо! – Бегунок ша волччохь витина, дIавахара Воробьев.\n– Цара дайахьара шу! Эххар цара дийр ду-кх иза.\nОьгIазе вара Кузьмина тIевеана Бегунок.\n– Бартбоцчу нахана юкъахь болх ца беш, хIуъу а дан мегар дара. Сан бала, сан гIуллакх дац… Сан хила безаш хилла-кх массо хIуманна бала.\nКузьмас дIайийцира сийсара шена хIоттийна кеп.\n– Чехка заявлени язделахь, – элира, ладоьгIуш лаьттина, Бегунока, – хан ца йолуьйтуш. ХIинцца.\n– Профкоме яздан а мегар ду хьуна. ТIаьхьа а ца тоьттуш. Кхетий хьо?\n– Цхьа йист ца яккхахь, хIара генадолуш лаьтта. Вай самадевр долуш дац, – ойлане волуш, яппарш еш, сихха дIахьаьдира иза. Коьртера дIа ца долура цIеххьана дагадеънарг. «Топ», «вер» боху дешнаш хьийзара коьрте…\nБалхара цIа веана Рашид сингаттаме вара.\n– Эккха-м ца вина хьо? – бегашбеш хаьттира хIинццалцчул хьалхе цIа веанчу вешига Iадлана.\n– Эккха-м дера ца винера со. Балха тIехь оцу цхьана тобано дуьйцучу хабарша сагатдина, шуна хууш, хезна а хIумма дуй-техьа бохуш, вогIура со-м.\n– ХIун ду иза? Заводехь долчух тхуна хIун хуур ду, – элира дас.\n– Вай Казахстане юха дIадохуьйтур ду шаьш бохуш, хьийзаш бу-кх заводера белхалой.\n– А-а, и ду иза. Суна хезна цу хабарех лаьцна дуьйцуш. И хуьлийла лууш берш бу. Цу хабаршна резабоцурш бу…\n– Сталина лелийна харцо Iорайоккхуш, правительствос сацам тIе а эцна, цIа дирзина вай. Дерриг бахьана вайн цIенош юхацадерзорца ду. Цунна гонаха ца лелош хIума дан а дац, прописка ца йо, и ца йича балха дIа ца оьцу, нехан керташ дIалецна ю, лаахь-ца лаахь Теркйисте дIагIо, цигахь ярташ йохкуш, охьаховша, боху… Дукха ду уьш. Цунна са а ца гатдеш, хьайн болх бе ахь. Дерриг шен хорша доьрзур ду, – аьлла, дехьа чу вахара Тата.\n– Студенташна юкъахь хирг ма хир дац и хабарш? – хаьттира Iадлана.\n– Дац. Студенташна юкъахь дац заводехь долу и гIугI, вовшашка баганаш лееш, чугIерташ. Бакъду, бехна а лелаш, кхузахь Iийна а боцуш тIебаьхкина нах бу царна юкъахь дукхахберш…\nЦIавеанчу вашас цхьацца хIумнаш дуьйцуш сакъераделла бехха Iийра вежарий. ШолгIачу Iуьйрана химзаводехь гIаьттинарг хууш дацара кхузахь.\nЗаводан профсоюзни организацин куьйгалхо Бегунок Степан, сера дайна котам санна, хьаьдда лела цхьа кIира сов дара. Цо ша олуш ма-хиллара, легашкахь лаьттара цунна нохчий цIабахкийтар. Цуьнга хаьттича, оцул доккха гIалат даьлла а дацара Iедалера.\n– Сацабе болх, митинге арадовла! – сиха доьIуш са долуш, механически цеха чу иккхира иза, – довла лелий!\n– Мичхьа ю митинг? – хаьттира куьйгах бехчалг хьоькхуш тIевеанчу слесарийн бригадира Панковс. – Атта-м ца йи аш иза.\nШен дагахь дерг кхайкхош вацахь а, Бегунока лелориг къобалдеш вара Панков. Черноречьехь, нохчичун хилла керт дола а яьккхина, Iашволчу цуьнга а аьллера кертан дас, цIенош дассаде. Ши кибирчиг тIекIелйиллина а дина хIума доцуш, дикчу цIенош чохь Iашволчу цунна новкъадара кертан да валар.\n– Контора хьалха гуллуш бу. Массаьрга а дIахаийта! Цига дIагIо! – кхечаьрга хаам бан дIахьаьдира Степан.\nСтепан цхьаъ хилла ца Iара ямарт ойла йолуш. Заводехь болчу белхалошна юкъахь и саннарш дукха бара. Оцу нахана нохчаша бина вон болх бацара. Царех дукхахберш нохчий махках баьхначул тIаьхьа бен кхуза баьхкина а бацара. Гушдерг Iедалан коьртехь лаьттинчара бахархошна юкъахь бинчу белхан тIаьхьало яра.\n– Нийса дац аш лелориг, – Iен ца вела, вистхилира Жамал митинге ваха кечлуш воллучу Скворцовга.\n– ХIунда дац иза нийса?\n– Нохчий-м шайн махка, шайн цIа баьхкиний. Аш дуьйцург хIун ду?\n– Кхета. Шу, схьакхаьчна а довлале, тхан кочаэха дуьйладелла. Уьш шуна ма моьтту чекхдевр дац. Оха могуьйтур дац иза. Шу шаьш схьадаьхккинчу юхадаха деза…\n– ХIара гой хьуна! – нажа гайтира Жамала, – хьой, хьан Бегуноккий йоккхачу тоьпан хIоьънаш хилла ирхъихча а, хир дац-кх иза! Тхо тхешан махкахь ду.\n– Мохк-м Сталина, дага ма-деъа, бицбалийтира шуна. ХIинца Хрущевс а бицбойтур бу, – Жамала дуьйцучух ца вешаш, вела а воьлуш, дIавахара Скворцов.\n– ЦIогана кIел чемхалг йоьллича, моза муха боьду хаьий хьуна? Кхин дан хIума ца хилахь, оха иштта дохуьйтур ду шу! – Скворцовна тIаьхьа мохь бетташ, кхийсарш йира оьгIазваханчу Жамала. – Сталински кепаш дIаевлла!\n– Цо хIун хилла боху? – Жамална тIевеара токарь волу Ширвани.\n– Цо дера боху, вай Казахстане юха дIадаха деза. Муха хета хьуна цара лелориш?\n– ВаллахI, со шек-м вара, цхьанна лере воьдуш, вукхуьнца тийна, дIаса а хьоьжуш, къамелаш деш лелаш и Бегунок гичхьана а, цхьа эладита эцна лелий-техьа бохуш. Цкъа-шозза тIе ма кхаьчна со тебаш къамел деш иза лаьтташ. ХIоразза а со тIекхоччушехь, деш долу къамел сацадора.\n– Оцу хIумнашка ла а доьгIуш, сингаттаме вай Iахь, дакъаздевр ду. Тергал ца деш, хIораммо шен гIуллакх дан деза. Вайн чудаха хIусамаш юхаерзарх, массаьргахь дац хьал цхьатера.\n– Бакъду иза, Жамал. Ян йолийна керла юрт. Мел къахьега дезар ду. Сийсара веана, къа-бала балхийна вахара Сайпи. Царна гIо ца дича дер ма дац.\n– Дала мукъалахь, вовшашна ваьшка далург дийр ду вай. Цхьа дика, Iедало ссуданаш луш, гIо дан долийна бохуш, дийцира.\n– Гур ду хьуна, вайша валаза висахь, кхо-диъ шо далале, керла юрт дIахIуттуш. ЦIенош деш кайолуш ма ду вай, – велавелира Ширвани.\n– Дийнна ярташ ца ехкира вай Казахстанехь? Цигахь даьккхинчу кхойтта шарахь гIишлошъяран говзалла дика карайирзина вайнахана.\nАмма Ширванина а, Джамална а, ма моьтту ца хиллера гIуллакх. Массо цехашкара тобанаш йина дIаоьхуш бара контора йолчухьа белхалой. Сахьт далале еана нахана хьалха яьшка дIахIоттийра чохь дакъа а долуш. Маьхьарий хьекхар алсамделира. Конторин ламеш тIе а хIоьттина мохь бетташ къамел дира Бегунока а, цхьамма-шимма белхалоша а.\n– Вай, гулделла, партин Обкома хьалха дIа а дахана, дIахьедар дан деза. Кхин дIа лан йишйолуш дац вайгахь нохчаша даллориг.\n– ГIур ду! ГIур ду!\nЗуламхоша дечу къамелаша ира-карахIиттош долу адам дIахьаьдира гIала.\nБелхалоша лелочунна резавацара заводан директор а, коьрта инженер Литвинов а. Амма царна хетарг, моьттург тергалдеш цхьа а вацара. Кабинета чуьра корах арахьоьжуш лаьттачу директора:\n– Хьаштдоцург ду цара лелориг, – элира. Иза кхоьрура зулам хиларна. Кабинета чу а кхайкхина, хоттуш стаг хилахь, ша вац аьллахь, секретаре аьлла, лакхарчу Iедале хаам бира директора.\nБIаьргашна гучурабовллалц, царна тIаьхьахьоьжуш лаьттина, стоьла хьалха охьахиира иза. Сингаттамо дуьзира дог.\nЦу Iуьйрана Черноречьера хьаьдда веана Сайпи вара ТатагIеран кетIахь лаьтташ.\n– Къаьхьа де ду оцу заводера, сеца а соьцуш, маьхьарий хьоькхуш, охьадогIу адам! – бохуш, дуьйцура Сайпис. – Яьшки чохь, ма-хуьллу лакха хьала а уьйуш, дакъа а ду цара дохьуш.\n– ХIун дакъа? Мича хьош ду цара иза? – сихвелла, шена тIе хIума а юхуш, хаьттира Татас.\n– Нохчаша вийна боху. Заводан уггаре тоьлла белхало ву, боху, вийнарг.\n– Лениногорскехь лелийнарг ду-кх. Билггал цхьа провокаци ю-кх иза. Шу ара ма девллаш, – аьлла, сацийра Татас, тIе хIуманаш юхуш воллу кхо кIант. – Оьшуш хилахь, ас эр ду шуьга. Валол, Сайпи, хьажа вайша цигахь хIун ду. Хьанна хаьа, нах гIовтто безий…\nАдамийн тоба, гIали тIе мел кхочу, стамлуш яра. Оцу митингца гIуллакх доцурш бара дукха. ГIовгIанаш еш вовшахкхеттачу наха дечуьнга хьоьжуш, хIун хуьлу техьа бохуш, тIаьхьахIиттинарш а бара. Митинган Iалашо кхочушъян арабевлларш, киснашкахь дохкуш спиртан шишанаш долуш, маларо гIеххьа кеп йина а болуш, вон ойланаш ерш бара. Цара юьйцучух дика кхета а ца кхетара. Маьхьарий беттара, нохчий хьехабора, Хрущевн цIе а йохура. Оцу адамийн тобане хьаьжча, ерриг гIала гIаьттина моьттур дара.\nЛенинан памятникна хьалха дIахIиттира уьш. Митинган куьйгалхоша, шайлахь билгалбохуш, Iедалан куьйгалхошка митинге кхойкхуш хаамаш бан бахийтира цхьаберш. Цхьаъ хийцалушшехь, важа хьала а волуш, оьгIазе къамелаш дора заводера баьхкинчара.\n– Схьавалаве обкоман секретарь! ХIара ца гуш ву иза? Цуьнга ладогIа лаьа тхуна!\nХьалха хилларг дIа а ваьккхина, керла ваийтина вара секретарь Игнатьев.\nКорах арахьоьжуш, сингаттамо корта дIалаьцна, ойлаеш лаьттара иза. Ленинан цIарах йолчу майданахь гулделла адам тIеттIа дебаш лаьттара. Хьалхабевлла, маьхьарий хьоькхуш, куьйгаш дIасалестош къамелаш дечара дуьйцург хезаш дацахь а, диканиг доцийла хаьара цунна.\n– Цхьа сацам тIе ца эцча довлий вай, уьш-м хIинцца схьахьолхур ма беца, – секретарь ойланех юкъахваьккхира цунна уллохь лаьттачу милицин полковника.\n– Милицига уьш совцалур бу аьлла-м ца хета хьуна?\n– ХIунда ца совцало. Цара сахьт далале дIасалохкур бу-кх уьш.\n– Цунах гIуллакх хир дац, – элира Гайрбековс, – милицис царна хIумма а дийр дац, цIий Iано мегаш, кхераме хьал ду хIара.\n– Хьуна хIун дича бакъахьа хета? Дийцал хьайна бегIийла хетарг.\n– Сихха Москва хIара хьал дIа а хаийтина, луларчу республикашкара гIоьнна салтий бало беза. Цара дийр ду дахь, цхьаьнггеахьа озабезам ца беш, аш боххург, – элира Гайрбековс.\nИгнатьев резавацара Гайрбековс бохучунна, амма дан хIума дацара. Вист ца хуьлуш, телефон тIе вахара секретарь, биргIа схьа а эцна, ойлаеш лаьттина, дIахаийтира кхолладелла хьал. Цул тIаьхьа дукха хан ялале йийкира телефон. Беш хаам бара Осетера полк цхьа сахьт далале Нохч-ГIалгIайчу кхочуш хиларх.\n– ХIа! ХIинца кхуза схьайирзи-кх церан юьхь, – хаам бира корах арахьоьжуш лаьттачу полковника. – ХIун до вай? Герзаца дуй шу?\n– И ма дийца. Вайна оьшуш дац герз. Я хьо тIом бан кечлуш-м вац? ХIара кху тIе а ца долуьйтуш, сацо дезаш верг хьо ма вара, – оьгIазе вистхилира Игнатьев.\n– Ас-м, оьшуш меттиг хилахь а аьлла, бохура… Хулиганаш ма ю цаьрца дукхахъерш.\n– Массаьрга а, сихха тIехьарчу неIарехула ара а довлий, обкома чуьра дIагIо боху, ала. – Юха а корах арахьаьжира Игнатьев. Сатуьйсура, шаьш лелочунна дохкобевлла, юхабевр бац-техьа бохуш. Хаьара, шех ца кхеташ хIара дуьсур доцийла, амма гушдерг гена даьллера. Шен кабинета чохь ша санна гIайгIане лаьттачу накъосташка а хьаьжна, – Дуьло. Вай кху чуьра арадовла деза, – элира Игнатьевс.\nХьоькху маьхьарий, туьйсу кхерамаш хIинца хезаш бара обкоман неIарехь. Чу ца буьтуш, дуьхьалоян гIоьртина милцой кхийссина дIабахийтира неIарера, дIакъовла аьтто баьлла неI кагъеш, охьалахкаделира аьнгалеш. Лакхарчу гIатт тIе хьалахьаьвдира митинган дакъалацархой. Кабинеташ яьсса яра. Наггахь шаьш тIенисвелларг, тухий, вожавора.\n– Игнатьев мичахь ву? Мичахь дIалечкъина иза! – кабинетийн неIарш дIасаетташ, хьаьлхина лелара карзахбевлларш. Кабинеташ яьсса яра. Балкон тIе а буьйлуш, кехаташ чукхуьйсура. Генара хьаьжча, кхайкхам тIеязбина кехаташ ду а моьттур долуш. Ткъа уьш дара обкоман белхахойн кабинеташ чохь лаьттачу стоьлаш тIера календараш, кхидолу кехаташ.\n– ДIабаха кху махкара нохчий! КIордийна шун даьсса хабарш! – ГIугI доллура обкомна хьалха. Адамаш тIеоьхуш дара. Ленинан цIарах йолу майда сийсош яра. Кхузахь нохчий, гIалгIай, эрмалой, жуьгтий а бара. Дукхахберш хьовса баьхкина, хIун хуьлу техьа бохуш лелара.\n– Партин обком йохош лаьтта! Мичахь ду шун эскар? – мохь бетташ йоллу секретаран гIоьнча, месаш лаьцна, пенах туьйхира чулилхинчу зуламхоша. Маьхьарца, неIалташ кхийкхош, бетах оьхуш цIий долуш, ламеш тIехула охьахьаьдира и зуда. – Акхарой! Зуламхой! – йоьлхура иза.\nЦIийх юьзна, йоьлхуш неIарх араяьллачу цунна гушбара обкоман неIар тIехьа лаьтта салтий. Полк схьакхаьчнера.\n– Мичхьа бу уьш? – хаьттира, схьагарехь, церан командира, къоначу эпсара.\n– Лакхарчу гIатташ тIехь. Уьш дукха бу.\nХIинца салтийн караяхара обком. Шайна каравеъ-веънарг Iункар-бертал ламеш тIехула чуоьхуьйтура цара. Сахьт далале Обком цIанйира царех. Амма къарбала дагахь бацара митингхой. Кхин тIе а дарбелла уьш, юха а гулбелира Ленинан хIолламна хьалха. Хьаьдда яханчу цхьана тобано схьавалийра Горкоман секретарь. Цара, дIасаветташ, муствина схьавалийна иза вистхила де долуш вацара.\n– ДIахаийта нахе Хрущевс динарг нийса цахилар! Нохчий юха дIа ца бахийтахь, Соьлжа- гIалахь барт хир бац ала. ХIун деш лаьтта хьо, мунда санна, цига дIа а хIоьттина! Ца го хьуна цара вийнарг!\n– Почта схьалаца еза вай! – мохь туьйхира цхьамма. – Дуьло! Почте доьлху вай!\nАдамийн тулгIе оццу минотехь почте кхечира. Амма цигахь дуьхьало карийра. Салтий бара могIа бинна лаьтташ. Хьаьвдда богIурш чугIоьртира. Ирх автоматаш туьйхира салташа. Цхьанна чов йира.\n– ДIахоуьйту шуьга, кху чу гIоьртинчунна герз тухург хилар! Юхадовла! – мохь туьйхира салташна юкъахь лакхарчо.\nАдам кхин тIегIорта ца хIоьттира. Юхабевлира. Бартбина, цара шайн тоба яхийтира цIерпоштан станце. Москва баха новкъабовлуш болчу пассажирийн вагонаш тIе яздира: «Тхо нохчаша дойуш ду. ГIо дахьара тхуна» боху дешнаш. Гушдолчо хоуьйтура, хIара массо а хIума тидаме оьцуш, кечамбина вовшахтоьхна провокаци хилар.\nЗуламхоша лелочунна резабоцурш юххе ца гIуртура, цхьаверг геннахь, цара лелориг тергалдеш, лаьттара, важаверг, куьг ластадой, «Iовдалш» олий, дIавоьдура. Цхьа митинган куьйгалхой бара холчохь. Царна ма-моьтту ца нислора билгалдинарг. Ткъа цу хьола тIе иза ца далийта дезарш лерг таIIийна Iаш бара.\nНохчий бара IадIаш. ГIалахь нохчашна тIелеташ бу аьлла, хабар кхаьчначу ярташкара схьаоьхуш яра нехан тобанаш. Уьш бара шайн вежаршна гIо дан баьхкина. Харцонна дуьхьалбовла кийчча. Карзахбевллачарна юкъахь питане дерг дуьйцуш леларш бара, адамаш кхин тIе а карзахдохуш. Зуламна тIетоьттуш. Чохьбаьхкинчу рецедивисташна дагабаьхкира лецна нах.\n– Лецна, чохьбохку вежарий кIелхьарбаха беза вай, – мохь бетташ лелара Кузьма. – Уьш вайга арахецалахь, цара дер дуьллуьйтур ду кхаьрга. Дуьло! Дуьло, набахте доьлху вай! – хьалхавелира Кузьма, цунна тIаьхьахIоьттира Панков, цуьнан бригадехь болх беш болу слесарш, хьалхабевллачарна тIаьхьахIитта кийчаберш а хилира. Набахте баха новкъабевллачийн тоба стамъелира. Амма маьхьаршца дIакхаьчна хIорш тергал ца бира. Набахти ларъеш лаьтташ салтий бара. Дан билгалдинарг чекх ца долуш, тIеттIа холчахIуьттура КузьмагIар. Бегунокан, цуьнан накъостийн план юьйхира. Зулам дан гIоьртина Бегунок а, цуьнан накъостий а чубоьхкира. Адамаша доккха садаьккхира.\nНизам нисдан еанчу полко дIасалехка болийра гулбелларш. Жимма а шайна дуьхьалойинарг, машен чу а тухий, дIахьора. Нилхаяла йолаелира майда дIаюьзна лаьттинчу адамийн тоба…


Москох лаьцначу "шпионна" тIевитина Iамеркан векал\nШпионалла лелош хилла аьлла, оьрсийн Iедалша дIалаьцна, "Лефортово" олучу изолятор чохь латточу Уилан Полна тIевитина Iамеркан Оьрсийчуьра векал Хантсман Джон. Iамеркан пачхьалкхан департаментан пресс-секретаро бина и хаам.\nПачхьалкхан секретаро Помпео Майка кхааридийнахь дIахьедира, катоххий Уилан маьрша а ваккхий, иза лацаран бахьанаш шайна довзийта аьлла, Iамерко Оьрсийчоьнан Iедалшна тIедожорах.\nБайначу беттан 28-чохь Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша лаьцна Уилан. "Шпионаж" аьллачу артиклца бехктакхаман гIуллакх долийна цунна дуьхьал. Бехк тIечIагIбахь, 20 шо гергга хан кхачайо цунна набахтехь яккха.\nМоскох дIалаьцна Iамеркахо 2007-чу шарахь дуьйнна кест-кеста вогIуш хилла Оьрсийчу аьлла, хаамбина Washington Post хьостано. 48 шо долу Уилан Пол официалехь машенийн меженаш ечу BorgWarner компанехь болх беш хилар къаьстина газетана. Компанехь кхерамзаллан директор ву Уилан. Иштта зорбанехь дуьйцу, Уилан - хIордан пехотехь лаьттина хилар а. Шозза Иракъерчу тIеман кампанехь дакъалаьцна а ву иза, Iамеркан эскарера дIаваьккхира иза къоланаш дарна.\nУилан доьзало бакъдо, цуьнан иччархошца уьйраш хилар. Москох шен доттагIчун ловзарга вахана ву иза аьлла цара.


Иза сихха стоьла т1ера кхоссалора. Цуьна леларе ма хьаьжжина йо1 кхетара, иза самукъадаьлла я оьг1азе ву. Нагахь оценкаш «ворх1аннал» лахар караяхь, Шабарша вуса велла хуьлура, цуьна ира пистон-мара горглора. Баьццара суйнашца къега, диеларна т1ера б1аьргаш г1аьххьа хьаббина а, ткъа мера-з1ок шорйелла а, ц1ийелла а хуьлура.\n«Ялхий», «пхиъий», «диъий» г1ортаме талламхочунна даррехь ца товра. Болчунт1е б1аьргаш шорлой, сих-сиха пехаш х1аваах дузуш, х1ора дешан дешдакъа ша-ша олура:\n– Ве-ро-ни-ка! Му-ха ме-гар ду ли-те-ра-ту-рин дарс ишт-та йий-ца? Ку-па-лан бай-таш ца е-заш-м яц хьо? – поэтан ц1е беро нийса а, айаме а йоккхура.\nВероникас эхь хетий, шен накъосте и ца томехь долу х1ума дицдар доьхура. Иштта и лер цунна, г1ортаме талламхочуьнгара, шина-кхаа дийнахь хаддаза хезаш дара. Йо1 собаре хуьлий, нешарша (подруги) еттачу з1ена дуьхьал жоп ца луш, компутар ца латош, математикин задачаш еш, байташ дагахь 1амош йоллура. Хазахеташ географин карти т1ехь гезара. Сарле г1елйелла хилахь а, ша-шена реза йолуш юьжура и д1а, кхана Шабаршица барт а, машар а хилар лууш. Йоь1ан оценкаш, цуьнга хаьттича, лакхарий бен хила йишъяцара.\nМухха делахь а цкъа Вероникиний, Шабаршаний ч1огг1а дов делара. И цатам кхьуьнан шича, Наталья, йина де даздечу дийнахь хилира. Наталья ворх1алг1ачу классехь доьшуш яра.К1ентий а, зудабераш а тайп-тайпана кхачанах кхеташ стоьла хьалха цхьа сахьт даьккхинчул т1аьхьа, суьйрана кинотеатре баха барт хилира. Ша дарсаш янза ю ала ца х1уттуш Вероника а яхара цаьрца.\nЦ1ахь стоьла т1ера тетрадаш схьа а гулдина, дневникца т1оьрмиг чу йоьхкира цо, Шабарша оьг1азг1ахь а аьлла, и т1оьрмиг маьнги буха д1а а лачкъош. Х1ета 1уьйрана, т1е х1ума йоьхна яьлча, хала баьккхира цо иза цигара схьа.\nМатематика Веронике ца хаьттира, литературина «диъ» даьккхира, географина – иззий. Чиний маттана – «кхоъ». Физкультури, белха дарсаша г1о дира. Б1е метр х1ара массарел чехка едира, цундела хьехархочо дневник т1е кхунна доккха «итт» диллира. Белхан дарс кхача кечбан 1амош яра. Вероники чуданаш дешин бос богуш а, мерза а хилира.\nАмма Шабаршан кхин ойла яра. Цо Вероникина ц1уьх1ар (неуч) аьлла т1ех тохам бира, иза бехказа яла йоьлча. Ца тийшира, цхьа болу студенташа цхьана буса чиний мотт 1амабо бохучух, ткъа географих лаьцна кхо аьллачунна боккъал а оьг1аз вахара:\n– Суна дас дикчарах нотбук эцна. Ткъа компутарчохь Википендихула суна муьлхха пачхьалкх а, г1ала а карор ю!.. Тоьар ду ахь со 1амаяр!..\n– Хьайн корта ма байалахь цу компутарчохь, – вас хилла элира Шабаршас, юха вала некъ ца буьтуш т1е а тухуш:\n– Ткъа со... со д1авоьду, хьалха ваьхначе!..\nЦхьана минотана ойлане хилира Вероника, ишколера а, шен а йоллу къайле тешийна, стоьла т1ера г1анта волуш, г1антара лаьтта вуссуш не1аре воьдуш , уггаре юххера шен доттаг1 вайча. Хаза а, диканиг дош цуьнга ала луъушехь йо1ера кхинарг делара:\n– Хьайн хи т1е яхийта делахь!\nЦхьана аьхка, хьуьне йистера Болочанк жима хи долчохь карийнера кхунна Шабарш. Аьлча а кхо хин бердаца лахьийначу зезагийн курсах летта воллуш. Вероникина дуьххьара и 1аьржа пистон ган а ца гира. Цул т1аьхьа, Шабарш шеца къамеле ваьлча кхера а дера елира х1ара. Цу шинна гергарло тасаделира, тешамца вовшех лаьцна, хетарехь, доллу х1ума а дийцира.\nШабаршина ша Болочанк хи т1е муха кхочур ву ца хаьара х1инца. Вероникера петара иза машенахь ма веънерий. Цундела некъ-ам цунна, х1ета, дагабог1ийла а ма даций. Амма малонча дешархочуьна, йо1 дог дика елахь а, дневникехь 1ен кхин ницкъ тоьар бацара.\nЛамийн майдана а керчина, цигахь цхьа хьулме меттиг карийна, генара некъ юьхьарлацале жимма сада1а деза аьлла сацам бира кхуо. Кхин д1а ша ден долчуьна ойла а яра ян езаш. Шабаршана х1инца товш дерг хьун а, хи а гург хилар, аьхна махца ша кийра бузор хилар а дара. Аьтто балахь цхьана хи-кемахь Болочанки т1ехь кхарста а г1ура вара. Х1ара хьуне, аьхналла йоцу г1ала йитар – коьртаниг дара.\nХ1ета Вероника… Вероника-м дохко хьаха ера ю, ойла йора Шабарша. Цунна йо1 йолчу юха а веъна ала лира: «Доттаг1ех довла атта ду хьуна, уьш карочулла».\nТкъа иза юха-м ца вирзира.


IV. БЕРАША ВОВШИЙН ХЬОВЗОШ ЛОКХУ ЭШАРШ\nV. БЕРАША, КОРТОШ ВОВШАХКХЕТЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nVI. БЕРАША, ШАЙНА ЦХЬАЪ ЙИСТБАЬРГ* ИККХИЧА, ОЛУ ДЕШНАШ\nVII. БЕРАША, БИРДОЛГ ГИЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nVIII. ЦХЬА Х1УМА ЯЙЧА, ЛАЬТТАХ Ч1ЕШАЛГ А ЮЛЛИЙ, БЕРАША ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nIХ. БЕРАША, ДОДА ЛАЬЦЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХ. БЕРАША, Ц1ЕРАНА ГОНДХЬА ХЕВШИЧА ЛОКХУШ ЙОЛУ ЙИШ\nХI. БЕРАША, КЕМА ДОЬДУШ ГИЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХII. ГЕЗАГ 1УЬРГА ЙОДУШ ГИЧА, БЕРАША ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХIII. ПХЬИД ГИЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХIV. БЕРАША ЛУЬЙЧУ ЧУХЕНАХЬ ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХV. ЛИЙИНА ДОВЛУШ, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХVI. ЛУЬЙЧУЧУ ХЕНАХЬ МАЛХ МАРХАШНА ЮККЪЕХЬ КЪАЙЛАБАЬЛЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХVII. ЛИЙЧИНА А ДЕВЛЛА, ХИ ЧУЬРА ХЬАЛАДЕВЛЧА, ЦХЬАНА КОГА Т1ЕХЬ КХИССА А ЛУШ, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХVIII. ЛИЙЧИНА А ДЕВЛЛА, ХИ ЧУЬРА ХЬАЛАДОВЛУШ ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХIХ.ЛИЙЧИНА ДЕВЛЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХ. БЕРАША, ЛИЙЧИНА ДЕВЛЧА, ШАЙН Т1АДИЙНА Х1УМАНАШ ЯКЪОШ ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХI. БЕРАША, ЛИЙЧИНА А ДЕВЛЛА, ХИ ЧУЬРА ХЬАЛАДЕВЛЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХII. ЛИЙЧИНА ДЕВЛЧА, БЕРАША ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХIII. БЕРАША, ЛИЙЧА ДАХА САТЕСЧА, ЛОКХУШ ЙОЛУ ЙИШ\nХХIV. ПОЛЛА ГИЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХV. Б1АЬСТЕНАН ЮЬХХЬЕХЬ ПОЛЛА БАЙЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХVI. ЛАЬХЬА ГИЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХVII. ЦХЬАНА ДАША Т1ЕХЬ ЛАЬЦЧА, ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХVIII. Ц1АЗА П1ЕЛГ Т1ЕРА НАНА П1ЕЛГ Т1Е КХАЧЧАЛЦ Я НАНА П1ЕЛГ Т1ЕРА Ц1АЗА П1ЕЛГ Т1Е КХАЧЧАЛЦ ДАГАРДЕШ ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХIХ. БЕРИЙН ЭШАРШ\nХХХ. АГАНАН ЭШАРШ\nХХХI. БЕР ХЬОСТУШ ОЛУШ ДОЛУ ДЕШНАШ\nХХХII. БЕРИЙН ЛОВЗАРШ\nХХХIII. БЕРИЙН ЛОВЗАРШЦА ДОГ1УШ ХИЛЛА ХЕТТАРШ-ЖОЬПАШ*\n1. Д1О ЙОЬДУ котам бабин буьн чу йоьду.\n2. Букъ к1айн къиг, мукъ буьткъа урс.\n3. Лекъа - букъ, беда - букъ.\n4. Сирчу аьттан сира ши шинара, 1уьрре даьккхина дуькъа шар.\n5. Со шерша чохь ча чу ца шерша, ча шерша чохь со чу ца шерша.\n6. Шар мелла ши газа, ша т1е даьлла ши шинара.\n7. Да - ч1ог1а, 1у - ч1ог1а, 1у ч1ог1а - пхьу ч1ог1а.\n8. Хьуьллу схьадог1у куьйра сан ненан буьна хьалхара бод бахьа дог1у.\n9. Къийго - дог, котамо - бод.\n10. Лакхе кхевдинарг лахе шершина, лахе кхевдинарг лакхе шершина.\n11. Цхьа гиба,\n12. - Вайн пхьакхоча* х1ун ег1а?\nБукъ к1айн къиг ег1а.\n13. Ши-кхоъ капек, кхо-шиъ капек.\n14. Кхо къиг, кхо туьма, кхо кхокха.\n15. Ча такхо тача, тача такхо ча.\n16. Цуцуш цацийна цу чохь беана гуо т1ехь пхьалдиг.\n17. Генахь лам бу,\nЛам т1ехь лом ду,\nЛоьме пе тох,\nИ гинарг - вох.\n18. Къена къиг - ц1оькъа лом.\n19. 1аьржа буьйса,\n20. Сийначу стигла\nСан дог деши.\n21. К1айн къиг къаьркъан къурдаш деш ю,\nКъорза къийгаш къехкайо къийгаша.\n22. Хьан киснахь ши сирмик,\nСан киснахь ши шай.\n23. Пхиппа ч1ожах пхиппа воьда,\nПхи качал** пхьу т1аьхьа болаш.\n24. Цеца чохь ну ца сону.\n25. Сан шар шуна, шун шура суна.\n26. Чопа чоьлпи чохь, чоьлпа чорпи чохь.\n27. Шина чиркха ши шиша, шина шичин ши йиша.\n**Вортана т1ехь "кач" санна томмаг1а долуш.\n1. Х1ециг, бец1иг, биц1ал ц1ахь, ц1ахь еки Ека - 1умар, иттаз пхьар, пхьера молла, моьлкъан ц1огу - з1овр, з1ийр, з1овр.\n2. О-мо шипетка, летина нетина парпалетина, доза-моза, кинноза.\n3. Цхьара, цхьара цхьайтта, ц1ийн нана шийтта, ши мотт бетта к1удал, туп хьесий дохуш, хеса т1улгаш куьйсуш, огурц, могурц, к1омсарш, к1алач1.\n4. Хи чохь луьйчуш шайт1анаш дара,\nВовшашна т1араш детташ дара,\nЦхьанна ч1ог1а кхийтира,\nИза дала дижира.\n5. Цхьа-цхьа цхьайтталиг!\nЦхьана ненан шийтталиг!\nШи етт боьтту к1удалиг1\nБ1ав чуьра чухалиг,\nЧуха юу йордалиг,\nЙорда хьакха басалиг,\nБаса бала хьан.\nЦ1ахьма - ц1оьлга**\nНана яла хьан,\nЦух - ц1ухаре****,\nВай, вир хила\nХьан ден букъа т1е,\nЛап - тарш!******\n7. 1алелай, 1ела вог1а,\n1елин дин сира бу,\nСуьйра корта лекха бу,\nГарзан х1ун еха ю.\nВайн маьждиге салам дилла,\nШалажи х1усам йилла,\nПхийтта соьма пхи туьдаг,\nБарх1 соьма барх1 туьдаг,\nК1ант диканиг, дин диканиг,\nДага воьхна яла йоллу\n8. Атта-батта сумма чи, чимчи-лечи\nбамби х1ири, кадди-удди лес.\n9. Х1атту-батту саммачу,\nЧимчи лечи петербу.\nБамби, х1ири, винидес,\nУ, ту, лес.\n10. Со воьдура, воьдура,\nХьаьжи хьера воьдура,\nТ1аьхьа хьаьдда маж лецира,\nМажи карахь к1ант карийра,\nК1ентан карахь шун карийра,\nШун чохь х1оа карийра,\nХ1оъ чохь сера карийра,\nСера, сера, молха.\n11. Суьйре, суьйре - садайна.\nГ1ала вахча, етт байна;\nТ1ам, т1ам - ведаран т1ам,\nХьо д1авала, капитан.\n12. Лаьмнаш юккъера стаг схьавелира,\nЦо шен киснара урс схьадаьккхира,\nТухур ду - тухур дац,\nТоьхча, наха дуьтур дац.\n13. Цхьа-цхьа цхьайтталиг,\nЦхьа етт боьтту к1удалиг,\nБаца хьайна б1овлиг,\nКана даьлла ц1инталиг,\nЦ1а ма кхача голагаш,\nНовкъа диса п1ендараш.\n14. Воьдуш, воьдуш вара со,\nКог кхерах кхийтира,\nУьрсан м1ара карийра,\nМатта 1уйшна белира,\n1аьржа 1ахар белира,\nБецан ц1ов белира,\nЦо шурин кад белира.\nИ шурин кад\nТовхан йисте х1оттийна,\nВег1аш, вег1аш вара со.\nЛомара чуьркаш хьаьвдда,\nУчара мазий хьаьвдда,\nЦара мийраш тоьхна.\nСан шурин кад 1анабина.\nСо сайн кетарх ши куьг тоьхна\n15. Дум, дум бишшари,\nАй-вай иннакказ -\nАй-уй верман т1уз -\nСезар кезар лебан чурт!\n17. Цхьара-цхьара - цхьайтта,\nЦ1ийнана - шийтта,\nШи мотт бетта к1удал,\nТуп хьаса боккхуш,\n*Бизана, Хазбизана олуш Шуьйтахь Г1уш-Коьртана уллохь майда ю.\n**Ц1оьлга - жимо килс, далла г1уллакх деш йолу меттиг.\n***Ц1иле - мозг1ар.\n****Цух - 1ахар.\n*****Касалга Май - Македонский Александр.\n******Тарш - толлу ж1аьла.\nЦхьамма т1ехтухуш хилла:\n- Дехкашна ун деача, -\nОлхазарашна ун деача, -\nЛелаш йолу х1ума,\nЦунна дуьхьала олуш хилла:\n- Дахка санна ирча велахь а,\nБуьрка санна лоха велахь а,\nКийра буьззина дог долуш\nВу хьуна со-ма.\n1. Автобус йог1у,\nГ1овг1а яхьаш йог1у,\nАравала, ва Хьасан,\nХьан нускал дог1у.\n2. Элита* - лита,\nЛийча бахана ч1ара,\nХи доккха деана,\n3. Хаважа, важа\nТхан бешахь ма важа.\n4. Исрапил ц1е йолчунна т1ехтуху:\nЦхьа рапил, ши рапил... Исрапил.\n5. Исхьаьжа ц1е йолчунна:\nЦхьа хьаьжа, ши хьаьжа...\n6. Тов, тов. Товсари,\nТойна хиина Байсари,\nЦо даьккхина исс к1орни,\nЦарна юкъара меъ к1орни.\n9. 1иса, Муса ши ваша ву,\nЦеран нана Алпату ю,\nАлпатун майра Шихмирза ву,\nШихмирзин мекхаш ши метар ду.\n9. Роза, хьоза -\nДитта т1ехь кхоза.\n10. Жовжа, Жовза,\nСохьтан цхьамза хьовза,\nСиха ма хьийза,\nХьан корта хьийза.\n* Элита йо1ан ц1е\nСан санна ненан корта ма лозийла,\nШайт1анан корта лозийла.\nАс аьл-аьлларг олу сан х1ума юу маккхал.\nДай-наний делла бах,\nЙиший-ваший дисна бах,\nГи боьттина х1оаш дахьаш дола бах.\n*Бат саттор, хьовзор (диал.)\n1.Шайт1а, шайт1а, хьайн ц1енаниг д1аэций,\nСан тишаниг схьало.\n2.Шайт1а, шайт1а, хьайн диканиг д1аэций.\nСан вониг схьало.\n3.Шайт1а, шайт1а, хьайн дашониг д1аэций,\nсан детиниг схьалохь.\nДода, дода, хьо юха йог1уш,\nСуна жинсови хечий-коччий,\n1.Кема, кема, хьо стенга доьду?\nХьо юхадог1уш, дари коч ялахь.\nДелига маршулла лолахь.\nГезг, гезг, хьаялахь,\nХьан дай-наний делла бах,\nХьоьга ч1епалгаш дахьаш\nТ1аьхьа йола бах.\nСан ков-керта йог1ара хьо,\nМуси мача юьйхина,\nМоллин г1аж такхийна.\nВа хьогалай*, хьогалай,\nХьо хаза хи,\nТхо энех, унах\n*Хьогалай - вайнаха дукха делий лоручу заманахь сийдеш хилла дела.\nДай-наний ма лайла,\nЙиший-ваший ма лайла,\nШичий-маьхчий ма лайла,\nЕтт-эсий ма лайла -\nКхузза бертал кхетта\nХьалаволу вай со.\nМалх, малх хьажийта,\nХьозан хье кхехкийта,\nКьийган б1аьрг балийта,\nДела маьрша валийта.\nСуна т1ера хи далийта,\nМоьлкъана т1ера ч1ор далийта.\nЦхьа ког, ши ког -\nКхузза чу а кхетта,\nХьала ер ма ю со.\nВа хьогалай, хьогалай,\nХьан беркат ма оьшийла\nТхо дехачу юьртана.\nМалх, малх, схьахьажа,\nКъийган б1аьрг балийта,\nХьозан маж ягийта,\nСан х1уманаш якъаялийта.\nСуна т1ера хи дожийта,\nЛаьхьана т1ера чкъор дожийта.\nХьайн даьтта хьакхий.\nХьайн ехка хьакхий,\nАг1ор чкъор доккхуш,\nНийса чкъор доккхуш.\nСан корта шарбе.\nМалх, малх кхетийта,\nСо ловза вахийта.\nДарин коч ялахь;\nДарин коч ялахь.\nПолла бай - сан дег1 дай,\nПолла бай - сан дег1 дай.\nХьан бос, сан бос цхьаъ бац!\nБерашка хотту: сом хьенан дайна олий. Цхьамма сан дайна алахь, ц1а а г1ой, д1авижа олу.\nХ1окхо урс хьаькхна.\n2.- Г1овтта вай! - аьлла нана-п1елго.\n- Г1евттича, х1ун до вай? - хаьттима хьажочу п1елго.\n- Къола ца доьлху вай? - аьлла юккъерачу п1елго.\n- Къола дахча, къа хир дац вайна? - хаьттина ц1ейоцучу п1елго.\n- И къай-балий ас сайна т1елоцу, - аьлла ц1аза-п1елго. Цундела иза иштта жима бисна.\n3. Нана-п1елго: х1ума яий вай?\nХьажо-п1елг: мичара яа вай?\nЮккъера-п1елго: дала еллачара!\nМаза-п1елго: дала ца елча, х1ун дийр ду?\nЦ1аза-п1елго: лач1ийна а, хьулийна а юур ю-кх*.\n* Цундела иза уггаре а эг1аза, жима бисина боху.\n1. Цицко пондар лекхира,\nДахко вота туьйхира,\nДудас зуда ялийра.\n2. Пису, пису - доккха ду,\nНур-Бакъи цул месал ву,\nТам бара ц1ахь воцуш со,\nВай т1о биъна хила цо.\n3. Цхьогалан йиш\n- Долахьа, цхьогал,\nЛечкъо г1ор дара вайша.\n- Дог1ур-м дара со,\nДог1ур-м дара со,\nК1айн куй болчу\n4. Со воьдура, воьдура,\nХьаьжан ц1а воьдура,\nХьаьжас суна кхаъ белира,\nКхаъ аса зуьдана белира,\nЗуьдо суна к1еза делира,\nК1еза аса жа1уна делира,\nЖа1ус суна уьстаг1 белира,\nУьстаг1 аса далла белира,\nДала суна собар делира.\nСобар сан куйн йистехь ду.\n1. Дуьйшуш, г1оза дийшараш,\nГ1оттуш, г1оза г1овттараш,\nКегий к1орнеш, дийшалаш.\nДала дахадойла шу.\nИ долу г1а санна,\nДала дебадойла шу,\nДийшалаш, кегий к1орнеш.\n2. Д1адижа, сан бер,\nД1адижа, сан бер,\nАс наьнька лаьцна хьуна:\nАьрзу ц1а д1аяхара.\nЛам т1ехьа малх лечкъира,\nКхо буьйса д1аяьлчи,\nМох шен нана йолчу бедира.\n3. Ма хаза ю буьйса,\nМела мох хьоькхуш,\nХьо ма серладолу,\nМокхачу берда т1ехь\nСема сай 1уьллу бах,\nТ1ахъаьлла хир ву хьо,\nКьовсамехь тор ву хьо,\n4. Чен чабол эцна,\nБерзан йорт етташ.\nХьан науа йог1ур ю,\n5. Хаза йина мамас,\nШена йина мамас,\nБуса ловзон йина ю,\nДийнахь хьаста йина ю.\nШена хаза йина ю,\nШена дика кхаьбба ю,\nСайна кхаба йина ю,\nСуо кхабийта кхиийна.\n6. Дита, дита нанин к1орни,\n1адда дита нанин к1орни,\nМотт к1еда беза нанин к1орнина,\nНаб хаза кхета нанин к1орнина.\n7 Дижалахь, жиманиг,\nМерза наб кхетийла\n8. Дижалахь, бабиниг,\n1. Ког, ког, куьйран ког,\nБилмовтнн буьлан ког,\nЭлмовтин элан ког,\nНах дег1е бахана хьуна,\nВайша т1аьхьадисина хьуна.\n2. НАНАС К1АНТАНА ЭЛЛА ИЛЛАЙ\nКуог-куог, куйрана куог, 1ахарашка белла куог, мехкарашна тибана ког, халхарашта тибана куог, хоттала кхатта б1ъиех-бина куог, бай т1а хьекхана ц1анбина куог.\nХьазалг-мазалг д1аъа бег1ача кхиера т1а ма халие, кхиера т1ара б1ъов сан йа хьуона. Б1ъов чура нускул сан да хьуна, нускулара к1аник сан ва хьуона, к1аникара кад а сан ба хьуона, када чура х1уъа сан да хьуона, буили араиккха, хьан марц1ай байна хьуона. Мишта мака байна йох. Малхайн 6ала бойн, йох. Вошо вала ко инари, ко лакха цхьара бинари.\n3. Хьала вог1у\n4. Газа-гуьзиг йог1уш ю,\nБацах юьзна техкаш ю.\nНанна дукха езаш ю.\nНанас езаш кхобуш ю\nБ1е ткъес детта винарг,\nГ1улакхашна коча винарг,\nНийсаршна хьеста винарг,\nТоьллачарна ваккха винарг\n6. Туьйра, туьйра дахана боху,\nЛекхачу гаьн т1е хиина боху,\nБ1аьргаш боцучунна гина боху,\nКуьйгаш доцучо лаьцна боху,\nКогаш боцучо эккхийна боху.\nБага йоцучо кхаьллина боху.\n7. Ког-ког, коьган ког,\nХаттала бахана бехбина ког,\nБацала хьаькхна ц1анбина ког,\nГуки делла хьаьстина ког,\nМама белла тебина ког,\nЧ1ург делла 1ехийна ког,\n1ахаршна тсбна ког,\nМехкаршна шершина ког,\nГ1ала корах дой доху ког,\nКог-ког, коьган ког.\n8. Т1абал-т1абал т1а деттачу,\nД1ар-схьар ц1а хьенан ду?\nЦ1ийна т1ера бер хьенан ду?\nБеран нана елла боху,\nГома к1ужал яла г1ерта,\nМезди ойлахь вата етта,\nПерзи ойлахь пондар лоькху...\n* И дешнаш олуш п1елгашца гилгаш доху берана.\n1. Тахьтаргех ловзар\nТахьтарг - поппарах бина кад бу. Иза куьйга т1е а буьллий, ун т1е я шерачу лаьтта т1е бертал тухуш хуьлу. Бертал тоьхча, "тахь" аьлла тата а эккхаш, иэккха беза и кад. Нагахь санна къовсалуш шиъ я кхоъ-виъ велахь, царах кад иккхича, жимох 1уьрг даьлларг (я эккхане а ца иккхинарг) эшна лору. Эшначо шен тахьтаргах беккхина поппар чубилла беза, шел тоьллачун тахьтарган 1уьрг д1а а хьулдеш.\nТаьхтарг лаьттах тухуш х1ара тайпа йиш локху бераша:\nТахьтарг, тахьтарг, эккхалахь,\nШайт1ан ши б1аьрг баккхалахь.\n2. Го юкъа валарх ловзар\nЛовзуш болчара, цхьаъ юккъе а воккхий, цкъа хьалха го бо. Т1аккха юккъе ваьккхинчуьнга хаттарш а деш (кху лахахь далийна долу), цо эшарца а, куьйга-эшарца а жоп а луш, д1ахьо ловзар:\nГ о б и н а ч а р а. Схьадийцахьа, тхан ваша, к1а д1а муха доь?\nЮ к к ъ е р а ч о. К1а иштта д1адоь, к1а иштта д1адоь (куьйга-эшарца ган а гойтуш).\nГ о б и н а ч а р а. Схьадийцахьа, тхан ваша, к1а т1е муха долу?\nЮ к к ъ е р а ч о. Иштта долу, иштта долу (куьйга-эшарца гойту).\nГ о б и н а ч а р а. Схьадийцахьа, тхан ваша, к1а муха хьокху?\nЮ к к ъ е р а ч о. Иштта хьокху, иштта хьокху... (мангал хьакхаран кеп х1оттайо).\nГ о б и н а ч а р а. Схьадийцахьа, тхан ваша, к1а муха ору?\nЮ к к ъ е р а ч о. Иштта ору, иштта ору (ц1ов охьа буьллий, т1е з1е т1ехь йолу г1аж еттаран сурт х1оттадо).\nГ о б и н а ч а р а. Схьадийцахьа, тхан ваша, к1а муха охьу?\nЮ к к ъ е р а ч о. Иштта охьу, иштта охьу (кахьар хьовзоран сурт х1оттадо).\nГ о б и н а ч а р а. Схьадийцахьа, тхан ваша, демах бепиг муха до?\nЮ к к ъ е р а ч о. Иштта до, иштта до (бод хьеран, сурт х1оттадо).\nГ о б и н а ч а р а. Схьадийцахьа, тхан ваша, бебиг муха доу?\nЮ к к ъ е р а ч о. Иштта доу...\n3. Кулоьках ловзар\nХьажочу п1елггал йолу йоца дечиг д1ах1оттайо (цуьнан ц1е кулоьк ю). Цунна т1ера д1а пхиъ сиз хьокху, х1ора сиза юккъехь цхьанца метар меттиг юьтуш. Мала буург г1ожа т1ехь буйнаш дустарца къаставо.\nЦхьамма г1аж тоьхна айделла долу кулоьк схьалаьччий бен к1елхьара ца волу мала буург. Схьалацахь - мала баа д1ах1утту г1аж тоьхнарг.\nДуьххьара г1аж уггар а генарчу (кулоькана пхеалг1ачу сиза т1ера схьатуху. Мала буучуьнга кулоьк схьа ца лацалахь, иза деалг1ачу сиза т1е волу. Т1аккха - кхоалг1ачу, юха шолг1ачу. Т1аьххье а хьалхарчу сиза т1е.\nХьалхарчу сиза т1е нисвелчий бен г1аж д1а а ца хоьцуш, тоха бакъо яц кулоьках. И бакъо йоккхуш ю хьалхарчу сиза т1е кхачарца. Т1аккха пхеазза хьайн ницкъ мел бу г1аж туху ахь кулоькана, иза х1оразза а генна д1а а дохуьйтуш.\nВукху деа сиза т1ера кхуссуш йолу г1аж буйнара д1а а хоьцуш тоха еза кулоькана.\nХьалхарчу сиза т1ера хьуо пхоьазза г1аж тоьхна ваьлча, юха а генарчу, пхеалг1а долчу сиза т1ера д1а а доладо ловзар.\nКулоькана г1аж кхоссале х1ара йиш а локхий, т1аккха г1аж кхуссу кулоькана:\nД1о-о йоьдуш ворда ю,\nВордана т1аьхьа ж1аьла ду,\nЖ1аьлина т1аьхьа кулоьк ду,\nКулоькана т1аьхьа Муса ву,\n1. Цхьа-цхьа цхьайтталиг,\nЦхьана ненан шийталиг,\nШи етт бетта гуьмалиг,\nБ1аьвна чуьра чоьхьалиг,\nЧоьхьа тесна оьлтариг,\nШотоша б1о буьйцу.\n- Б1онна хьалха мила ву?\n- Шел воккха Чиракх ву!\n- Чиракхна х1ун деза?\n- Алдан-Малдан йо1 еза!\n- Йо1ана х1ун деза?\n- Кураш боккха ка беза!\n- Коьманна х1ун деза?\n- Яа х1ума еза!\n- Бацана х1ун деза?\n- Мангалхо веза!\n- Мангалхочунна х1ун деза?\n- Думий-галий деза!\nСупа а ца луш дуун делахь!\nХьо мичахь дара?\n- Говраш 1амош дара.\n- Говраш мичахь ю?\n- Г1опа чу йоьхкина.\n- Г1ап мичахь ю?\n- Ц1аро ягийна.\n- Ц1е мичахь ю?\n- Хино яйина.\n- Хи мичахь ду?\n- Старг1анаша д1амелла.\n- Старг1анаш мичахь ю?\n- Лома т1ехьа яхана.\n- Лам мичахь бу?\n- Н1аьнаша бохийна.\n- Н1аьний мичахь ду?\n- Бедаша диъна.\n3. - Цхьа-цхьа цхьайтталиг,\nШи етт бетта гуьмилиг**\n- Гуьмилгахь х1ун ю?\n- Кур лекха ка бу.\n- Коьмана х1ун еза?\n- Яа буц еза.\n- Бацана мила оьшу?\n- Мангалхо оьшу.\n- Малгалхочунна х1ун еза?\n- Думий-галий деза.\n- Думий-галий даалахь,\n- Суна дакъа диталахь.\n* Хьалха заманахь цхьадолу берийн ловзаршна т1аьхьа эшарш ялош хилла. Иштта хеттарш деш а, царна жоьпаш луш а ловзарш хилла вайнехан. Х1инца дукхах долу ловзарш дицделла, амма халкъан иэсехь йисна цаьрца йоьзна хилла барта произведенеш (хеттарш - жоьпаш).\n**Гуьмалг - кхабанах тера пхьег1а.\n4. Шайт1а къардар\n1. Цхьаъ х1ун ду?\n2. Цхьана сил мерза х1ун ду?\n1. Шиъ х1ун ду?\n2. Шина б1аьргал сирла х1ун ду?\n1. Кхоъ х1ун ду?\n2. Кхо ког бола г1ант х1оттинчахь лаьтта.\n1. Диъ х1ун ду?\n2. Биъ са болу г1ала х1оттинчахь лаьтта.\n1. Пхиъ х1ун ду?\n2. Пхеамо вихкинарг цхьаннина васта хала хира дара.\n1. Ялх х1ун ду?\n2. Ялх етт болу дай-наний шарах а, шурех а хьоьгур дац.\n1. Ворх1 х1ун ду?\n2. Ворх1 к1ант волу дай-наний дели а, сели а нисделла.\n1. Барх1 х1ун ду?\n2. Барх1 ту болу дай-наний нахал хьалха аха г1ур ду.\n1. Исс х1ун ду?\n2. Иссамо йитинарг вайн кен-керта а ма хьуьйзийла.\n1. Итт х1ун ду?\n2. Уьттолг1а сой, баддий лела дахара. Бад хилдехьа йисира, со сехьа велира.\n1. Эх1, бад жима хилла хир яра?\n2. Бад жима муха хуьлу, исс эзар ц1е йогучу шахьар т1ехь, т1ам д1а а кхуссий, 1индаг1 деш йолу бад.\n1. Эх1, юрт жима хилла хир яра?\n2. Юрт жима муха хуьлу, лаха ма11ехь тоьхна болу мохь лакха маь11ехь а ца хезаш хилча, лакха ма11ехь тоьхна мохь лаха маь11ехь а ца хезаш хилча.\n1. Эх1, юрт къора хилла хир яра?\n2. Юрт къора муха хуьлу, лаьхьно доккха нох хезча?\n1. Эх1, лаьхьа саьрмик хилла хир бара?\n2. Лаьхьа саьрмик муха хуьлу, буйна боьллича, буйнал сов ца баьлча?\n1. Буй шелагал хилла хир бара?\n2. Буй шелагал муха хуьлу, коьртах тоьхча, корта а ца бойча?\n1. Корта берзан хилла хира бара?\n2. Корта берзан муха хуьлу, мокхано а божуш хилча.\n1. Мокх буолат хилла хир дара?\n2. Мокх буолат муха хуьлу, ц1еро боддеш хилча.\n1. Ц1е йовха хилла хир яра?\n2. Ц1е йовха муха хуьлу, хино а йойуш хилча?\n1. Хи шийла хилла хира дара?\n2. Хи шийла муха хуьлу, малхо а дохдеш хилча?\n1. Малх бовха хилла хира бара?\n2. Малх бовха муха хуьлу, мархаша а бойуш хилча?\n1. Мархаш юькъа хилла хира яра?\n2. Мархаш юькъа муха хуьлу, мохо а йойуш хилча?\n1. Мох ч1ог1а хилла хира бара?\n2. Мох ч1ог1а муха хуьлу, сан ц1ийн ма11ера к1а юккъера шиъ к1ан буьртиг а ца ластийра цо.\n1. Эх1, хьуна-м к1ант а вина.\n2. Х1а-вай, к1антана к1ант веш ца лаьтта х1ара дуьне?\n1. И-м вала а велира.\n2. Х1а-вай, леш-дуьсуш ца лаьтта х1ара дуьне?\n1. Цул т1аьхьа-м сакъа а даьккхина.\n2. Велчунна т1аьхьа сакъа доккхийла ца хаара хьуна?\n1. Хьуна дитина дакъа цицкаш а диира,\n2. Х1а-вай, ц1ахь воцчуьнан дакъа цицкаша доийла ца хаара хьуна?\nЭццехь дог иккхина делла шайт1а.\n5. - Д1а йоьдарг х1ун ю?\n- Сийна-сийна къиг ю.\n- Цуьнан багахь х1ун ю?\n- Боча, боча б1ар ду.\n- Вахьадожахь х1ун дер?\n- К1ел палас лоцар.\n- Палас бат1ахь х1ун дер?\n- Мехаца тоьгур.\n- Маха каглахь х1ун дер?\n- Пхьере хуттуьйтур.\n- Пхьар лахь х1ун дер?\n- Не1ар т1ехьа д1авуллур,\nТ1е хи а доьттина.\nНохчийн фольклор. Чулацам.


20 — Сурат Т1óх1á « islamanserlo.net\n18. Жималлехь динчу къолах дIа муха цIанвала веза?\nIилманга вай хьашт хилар\n20 — Сурат Т1óх1á\n[Маккахь доьссина , 135 аят ду]\nАллах1а ц1арца къинхетаме , къинхетам беш волчу.\n1.Т1ó-х1á [Аллах1 т1ех дика хууш ву Шéна цáрех луург].\n2.Оха ца доссийна хьуна т1е [х1ара] Къуръáн хьо дáкъазвáлийта ,\n3.хьéхамнá бен [шá] кхоьручунна ,\n4.Шá латтá а , лекха стигалш а кхоьллинчуьнгара доссóрах .\n5.Къинхетамéниг 1арша т1ехь д1анисвели .\n6.Цуьнан [дóлахь] ду стигланашкахь а , лаьттахь а , цаьршинна юккъехь а , [варх1е] лаьтта бухахь а [мел] дерг .\n7.Ахь къамел ч1óг1а дахь [ца дахь] , баккъалла а Иза хууш [ма] ву къайлахниг а , [цул] сов хьуламéниг а .\n8.Аллах1 — кхин дéла вац Изá бен , Цуьнан ю хаза ц1ераш .\n9.Кхаьчний хьоьга Мусан [хьокъехь долу] хабар ?\n10.Ц1е гира цуна , т1аккха цо элира шен доьзале :»Шу [кхузахь] совца ! Баккъалла а суна ц1е тусаелла [хааелла] , цуьнах шуна цхьа хаьштиг [áлу] йàн тарло аса , я суна карон [мега] ц1еран т1ехь нийса некъ [т1е воккху билгало]».\n11.И цунна т1евеанчу хéна цуьнга кхайкхира :»Х1ай Муса !\n12.Баккъалла а Со — Хьан Дéла ву . Хьан ши мáча д1аяккха , баккъалла а хьо езачу Т1увá — тóг1ехь ву .\n13.Асa [къастийна] хаьржина хьо , ладóг1а [х1инца Асa хьайга] хьоьхучуьнга !\n14.Баккъалла а Со — Аллах1 ву , кхин дéла вац Со бен , Сýна 1ибáдат дé , лáмаз х1оттадé Со хьéхорна !\n15.Баккъалла а [къéмат дийнан] сахьт дóг1ур [ма] ду , со герга ву и хьулдан , массо а синна бéкхам хилийта цо къахьоьгучуьнца [лоьхучуьнца].\n16.Хьо цуьнах [тéшарх] д1ахьовза ма войла шá цуьнах ца тéшачо , шен [дéг1ан] лаамна т1аьхьаваьзна [волу] — т1аккха [и бахьанна] хьо х1аллак хила .\n17.»Х1ай Муса ! И х1ун ю хьан аьтту куьйгахь ерг ?»\n18.Цо [Мусáс] элира [жоплуш] :»Иза сан 1áса ю , [новкъаца] со цунна т1е а тевжа , асa цуьнца сайн жана г1аш а дéгадо , цуьнгахь кхин пайданаш а бу сан».\n19.Цо элира :»Х1ай Муса ! Охьакхосса и !»\n20.Цо охьакхоьссира и [1áса] , т1аккха цуьнах лаьхьа хилира сетташ [тéкхаш] .\n21.Цо элира :»Схьаэца и , ма кхéра . Оха берзор бу и [лаьхьа] — хьалхалéра хьóле .\n22.Хьан куьг хьан т1óма [пхьаьрса] к1ела [я чéта] долла , иза áрадéра ду к1айделла [шéца цхьá а] сиркхо йóцуш , кхин билгало хилла .\n23.[Оха дина и] Тхаьш хьуна Тхан яккхийчу билгалóнашха [цхьадерг] гайтархьама .\n24.Фир1авн волчу г1ó , баккъалла а иза [дóзанал] т1ехваьлла».\n25.Цо [Мусас] элира :»Х1ай сан Дéла ! Схьабеллахь суна сан нáкха [кийра] ,\n26.аттадéхь суна сан г1уллакх ,\n27.бáстахь сан маттах [болу] шед ,\n28.[т1аккха] сан къамéлах кхéтар бара уьш ,\n29.вéхьа суна сан ох1ланах [волу] г1оьнча ,\n30.сан ваша — Х1áрун .\n31.Ч1aг1дéхьа цуьнца сан г1óра ,\n32.дéкъавáлавéхьа и сан г1уллакхна ,\n33.óха Хьуна дуккхá а теспахь дан а ,\n34.оха Хьо дуккхá а хьéхо а ,\n35.баккъалла а Хьо вар-кха тхо гуш !»\n36.Цо элира :»Х1ай Муса ! Бакъдолуш , [Оха] хьуна делла ахьa доьхург .\n37.[Дéлóра] Бакъдолуш , Оха дикадина [къинхéтам бина] хьуна тоххарá [х1окхул хьалха] а [цкъа] .\n38.Оха хьан нéнé хьоьхург [дагчу] хьехначу хéна :\n39.»Т1орказа чу а вилле , х1орда чукхосса иза , [т1аккха] х1ордо йистаха кхоссийла и , схьаоьцур ву и Сан мостаг1чо а , цуьнан мостаг1чо а».\nАсa тесира [хьан мостаг1чун кийра] Сайгара хьоьга бéзам , хьо кхиавайта Сан б1аьрхьалха».\n40.Хьан йиша йóг1уш , цо óлучу хéна :»Асa шу нисдай шá цуьнан дóладийр долчун т1е ?» Оха хьо вухаверзийра хьан нéнé [Оха цуьнга ч1áг1о ма-ярра] , [хьо гарца] цуьнан б1аьрг бузийтá а , [хьоьх къастарна] цуьнга г1айг1а ца яйтá а . Ахьa [цхьа] дег1 [са] дийра , Оха хьалхаваьккхира хьо [ч1иран] бáланах . Оха зийра хьо зéрашца . Хьо 1ийра Мад-яна ох1ланехь [вéхаш] шерашкахь . Цул т1аьхьа , хьо веара шен хеннахь , х1ай Муса !\n41.Асa хаьржина хьо Сайна .\n42.Хьада г1ó хьó а , хьан вашá а Сан билгалóнашца , мал [к1ад] ма лóлаш Со хьéхорехь !\n43.Шу шиъ г1ó Фир1авнна т1е , баккъалла а т1ехваьлла иза !\n44.Аш шимма цуьнга áла к1éда дош , [т1аккха] меттавáн , я кхéравала мега [тарло] иза.\n45.Цаьршимма элира :»Х1ай тхан Дéла ! Баккъалла а тхо кхоьру цо тхуна т1ехь сихо ян , я г1éло ян».\n46.Цо [Дáла] элира :»Ма кхéра ! Баккъалла а Со шоьца ву , хезаш а , гуш а .\n47.Иза волче а г1ой аш шимма áла :»Баккъалла а тхой шиъ хьан Дéлан шиъ элча ву , ахьa бахкийта тхоьца Исрáилан к1ентий , царна 1áзап ма дé . Бакъдолуш , тхо даьхкина хьуна т1е хьан Дéлера билгалонца . Салам [маршалла] ду шá нийсачу новкъана т1аьхьаваьзначунна .\n48.Баккъалла а тхуна [Дáла дагчу] хьехна , баккъалла а 1áзап ду [хир долуш] шá [áяташ] харцдинчуннá а , [Дáлла муьт1ахь хиларх] д1авирзинчуннá а т1ехь».\n49.Цо [Фир1авнаc] элира :»Мила ву шу шиннан Дéла , х1ай Муса ?»\n50.Цо элира :»Тхан Дéла ву , Шá массо а х1уманна шен кхоллар [васт] а делла , т1аккха [иза нийсачу новкъа] нисдинарг».\n51.Цо [Фир1авнас] элира :»Хьалхалéра чкъоьрнийн [умматийн] х1ун хьал ду [аьлла хéта хьуна] ?»\n52.Цо элира :»Цéран [хьóлах долу] 1илма сан Дáлла гергахь [лавхьулмахьфуз] жайнахь ду . Сан Дéла гал ца волу , виц ца ло».\n53.[Иза ву] Шá шуна латта áга [санна] динарг , шуна цу чохь нéкъаш динарг , стиглара [дог1ан] хи доссийнарг , Оха цуьнца [лаьттах] хьаладаьхна шина кéпара [долу] бес-бесар óраматаш .\n54.Даа шайна [цуьнах] , шайн даьхни а дáжадé , баккъалла а цу чохь билгалóнаш ма ю хьекъалдолучáрна .\n55.Цуьнах [кхоллá а] кхоьллина Оха шу , цу [лаьтта] чу дерзор [долуш] а ду Оха шу , цуьнах хьалá а дóхур ду Оха шу кхин цкъá а .\n56.[Дéлóра] Бакъдолуш , Оха цуьнга гайтира Тхан [шина элчано еана] ерригé а билгалóнаш , [амма] цо харцйира [уьш , т1е ца оьцуш] юхатуьйхира цо [уьш].\n57.Цо элира :»Хьо тхуна веана , хьан бозбуанчаллийца тхо тхан махках [áра] дáха , х1ай Муса ?\n58.[Дéлóра] Тхо [дaхканé а] дóг1ур ма ду хьуна цуьнах терачу бозбуанчаллийца . Ахьa йé тхунá а , хьайнá а юккъехь , оха а , ахьа а шá йóхор йóцу йиллина хан — [йиллина] нийса меттиг [шéра áре].\n59.Цо элира :»Шун [гуламна] йиллина хан — [шу 1ийдана] кечдаларан де ду , 1уьйранна нaх гулбо де».\n60.Д1авахара Фир1авн , шен мéкарло гулйира цо , т1аккха [вуха] веара иза .\n61.Мусас цаьрга элира :»[Дáла] Шаьш бáлé лáцарш ! Ма кхолла Аллах1ана т1ехь харцо , [т1аккха и бахьан долуш] Цо шу х1аллак дийр [ма] ду [Шéгарчу] 1áзапца . Бакъдолуш [эша ма] эшна шá [Аллах1ан т1ехь харцо] кхоьллинарг» .\n62.[вовшашца девне бевлла] Шайна юкъахь къевсира цáра шайн г1уллакх , хьулдира цáра [шайн] къамел .\n63.Цáра элира :»Баккъалла а х1ара шиъ бозбуанча ма ву , шайн бозбуанчаллийца шу шайн махкара [áра] дáха а лууш , [иштта] шун масале [дика] некъ [дин , нах шух] д1атило а [лууш].\n64.Шайн мéкарло [кийтарло] д1á а гулйай , т1аккха мóг1арехь дуьйла ! Бакъдолуш , тахана дéкъала хилла [тоьлла] шá лакхе яьккхинарг».\n65.Цáра элира :»Х1ай Муса [харжа] ! Я ахьа кхуссу , я тхо хуьлу шá хьалха кхоьссинарг».\n66.Цо [Мусас] элира :»Мелхо а , аша кхосса [хьалха]» . [цáра охьакхийсира уьш] Т1аккха цéран машшаш [чуханаш] а , цéран 1áсанаш а мотталóра [хéталóра] цуна — цéран бозбуанчаллех — баккъалла а уьш меттах-хьуьй .\n67.[адам дáкъаздáларх] Кхéрар хааделира Мусáна шен дéг1ехь .\n68.Оха элира [цуьнга] :»Ма кхéра ! Баккъалла а хьо ма ву шá лакхé йоккхур ерг .\n69.Охьакхосса хьан аьтту куьйгарниг , цо д1акхоллур [д1ахýдур] ю цáра йинарг . Баккъалла а цáра йинарг , бозбуанчан кийтарло [мéкарло] ю , аьтто [тóлам , кхиам] хир бац бозбуанчан миччахьа велахь».\n70.[т1аккха] Гор ийгира бозбуанчаш , цáра элира :»Тхо тийши Х1áрунан а , Мусан а Дéлах».\n71.Цо [Фир1авнас] элира :»Шу цуьнах [мýха] тийши [аш иза бакъ мýха ви] асa шайна пурба далале ? Баккъалла а иза шун коьртаниг ма ву , шá шуна бозбуанчалла 1áмийна [волу] . [Дéлóра] Аса хéдор ма ду шун куьйгаш а , шун кóгаш а дуьхь-дуьхьал , асa шу д1атýхур [д1аухкар] ма ду хурман г1одмаш т1е , шуна [хаъне а] хуур ма ду [т1аккха] муьлха ву тхоьх 1áзапехь [т1ех] ч1óг1аниг а , сов бухавуьсур верг а».\n72.Цáра элира :»Оха хьо [г1óли хетна] хоржур ма вац , шá тхуна билгалóнашха деанчуннá а , Шá тхо кхоьллинчуннá а т1ехь . Дé [х1инца тхоьца] айхьа [та1зар] дийриг . Баккъалла а [деккъа] х1окху дуьнéнахь дийра ду-кх ахь [и тхоьца]».\n73.Баккъалла а тхо тешна тхан Дéлах , Цуьнга тхайна гечдайтархьама тхан къиношна [бехкашна , ледарлóнашна] а , бозбуанчаллех ахьа тхоьга нуьцкъала дайтинчунна . Аллах1 ву тоьлуш верг а , [гуттар] бухавуьсур верг а .\n74.Баккъалла а , шá шен Далла т1е къинош дина вóг1ург , баккъалла а цуна жоьжахати ю , и цу чохь лийр вац , [я] вéхар вац .\n75.Ткъа шá Цуна т1е муъмастаг хилла вóг1ург , бакъдолуш диканаш дина [волу] , уьш — цаьрна лаккхара даржаш [хир] ду ,\n76.вáхаран [1адн] бошмаш , шайна к1елахула тáтóлаш лéлаш [йолу] , [шаьш] цу чохь гуттар лаьтташ . Иза шá ц1анвеллачун бéкхам бу .\n77.[Дéлóра] Бакъдолуш Оха Мусан дагчухьехна :»[Мисрара] Áравáла буьйсана [жéрахь] Сан лайшца , билла царна х1орда чохь бекъа некъ . Ма кхéра [уьш хьайна] т1екхиарх а , ма кхéра [хи бухавахарх а] !»\n78.Т1аьхьавéлира царна Фир1авн шен эскарца , [амма] хьулбира уьш х1ордах шá уьш хьулбинчо .\n79.Тилийра Фир1авнас шен къам , нийсачу новкъа ца дигира .\n80.»Х1ай Исрáилан к1ентий ! Бакъдолуш , Оха шу к1елхьарадéхира шун мостаг1ах , Оха хан йиллира шуна [Мусана Синàъ] лáман аьтту áг1ор , Оха доссийра шуна т1е «манн а , салвá» а [óлу мерза х1уманаш]».\n81.Даа Оха шайна деллачу рицкъан ц1енчáрех [хьáналчух] , т1ех ма дийла цуьнгахь , т1аккха Сан оьг1азло хьакъ хир [хьаьрчар] ю шуна т1ехь , [ткъа] шéна т1ехь Сан оьг1азло хьакъ ерг [йоьссинарг] , [жоьжахатин ор чувоьжна] х1аллак хилла .\n82.Баккъалла а Со , сов гечдийриг ма ву ша [тóба дина] дохковаьллачунна , [Дéлах] тешначунна , диканиг динчунна , т1аккха нисвеллачунна .\n83.»Х1ай Муса ! Сте сихвина хьо хьан къóмах ?»\n84.Цо элира :»И д1óранаш сан лар т1ехь [т1аьхьа кхиъна бóг1уш] бу , асa Хьоьга сихо йира , х1ай сан Дéла , Хьо суна сов рéза хилийта» .\n85.Цо [Дáла] элира :»Баккъалла а Оха , бакъдолуш зийра хьан къам [иза] хьоьл [гéна хиллачул] т1аьхьа , Сáмирхочо тилийра уьш».\n86.Вухавирзира [вухавеара] Муса шен къóме [ч1óг1а] оьг1азе [дéра] , г1айг1ане [волуш] . Цо элира :»Х1ай сан къам ! Шун Дáла шуна хаза ч1áг1о ца йинéра ткъа , [Дáла йиллина] хан яхйели шуна , я [цхьа доьхнарг дина] шайн Дéлера оьг1азло шайна т1ехь хьакъ хила [йосса] лии шуна , [шаьш] суна йина ч1áг1о йóхий аша ?»\n87.Цáра элира :»Оха ца йóхийна хьуна йина ч1áг1о тхан дóланца [ницкъаца , лаамца] , делахь а тхуна т1едоьттина дара нéхан [кечбаларан] хазаллех [дуьзна долу] маххьаш , Оха [ц1ерга] кхийсира уьш . Сáмирхочо а кхоьссира иштта».\n88.Цо дира цаьрна [лáлийначу хазаллех] дег1долу эса , шен 1ахар а долуш . Цáра элира :»Х1ара шун дéлá а , Мусан дéлá а ву , [делахь а] цуна вицвелла [иза]».\n89.Цаьрна ца го те , баккъалла а и [эса] шайга дашца ца дерзар [дист ца хилар] а , цуьнан дóлахь [карахь] дац цаьрна зен дар , дац пайда бар .\n90.[Дéлóра] Бакъдолуш , Х1áрунас элира цаьрга [Муса юхавáрал] хьалха :»Х1ай сан къам ! Баккъалла а шу зийна цуьнца , [ма дé цуна 1ибáдат] , баккъалла а шун Дéла — Къинхетамéниг [ма] ву , суна т1аьхьах1итта , сан омaрна муьт1ахь хила !»\n91.Цáра элира :»Тхо [совцанé а] совцур [долуш] ма дац цунна [1ибáдатна] д1ах1иттина 1арх [лàттарх , и дитина] , Муса тхуна т1е вухаверззалц».\n92.Цо [Мусас] элира [шá вухавеача] :»Х1ай Х1áрун ! Сте сацийра хьо хьайна уьш [эсан 1ибáдат дарца] тилабелла гича\n93.суна т1аьхьах1оттарх ? Cан омaрна [весéтана] 1éса хили хьо ?»\n94.Цо [Х1áрунас] элира :»Х1ай сан нéнан к1ант ! Ма лáцахь [со] сан маж т1ера а , [ма лáцахь] сан коьрта т1ера [месаш] а ! Баккъалла а со кхийрира ахь áларх :»Исрáилан к1ентий бекъна ахьа , сан дош тергал [лар] ца дина ахьа».\n95.Цо элира :»Х1ай Сáмирхо ! Х1ун 1áлашо ю хьан [оцу ахьа динчух] ?»\n96.Цо элира :»Суна гира [хиира] царна шá цагинарг [цахиънарг] , [т1аккха] аса ийцира гéланчан [Жабрáил малийкан динан берган] лорах [цхьа] кáна ]лàтта] , аса кхоьссира и [Исрáилан к1ентийн хаззаллех динчу эсан т1е] . Иштта хьийхира [хаздира] суна сан сино».\n97.Цо [Мусас] элира :»Д1авалó [тхуна юкъара] ! Баккъалла а хьуна [г1ýданна] ду [хьан] дáхарехь ахь áлар :»[соьх] Хьакхадалар [йиш йолуш] дац [шуна]». Баккъалла а хьан [1áзапна] йиллина хан ю , [Дáла] хьоьх шá [йохаяннé а] йóхор йóцу [хьо шех хьалхавéр вóцу] . Хьажа хьан дéле , хьо шéна [1ибáдатна] д1ах1оьттина лаьттинчу , [Дéлóра] Оха иза вáгор ма ву , цул т1аьхьа Оха вaржор ма ву иза х1орд чохь — варжóрах а .\n98.Баккъалла а шун Дéла — Аллах1 ву , Шá — Иза бен кхин дéла вóцург . Цо чулаьцна [д1алаьцна] массо а х1ума хаарца».\n99.Иштта , Оха дуьйцу хьуна , бакъдолуш шá [хьалха] д1адаханчун хабаршха [дерг]. Бакъдолуш , Оха хьоьга делла Тхайна гергара хьахор [Kъуръáн].\n100.Шá [и Kъуръан харцдина] цунах д1авирзинарг [милла велахь] , баккъалла а цо хьýр [ма] бу къéмата дийнахь [къинан] мохь .\n101.[шаьш] Гуттар цу [жоьжахат] чохь лаьтташ . Ма вон хили-кх царна и [мохь] бахьарехь къемата дийнахь ,\n102.зурманчу х1уп óлучу дийнахь . Оцу дийнахь Оха [денбина] г1овттор бу [дуьнéнахь] къинош динарш [б1аьргаш] сенделла [шаьш б1аьрзе болуш] ,\n103.шайна юкъахь [къайлаха] шабар-шибар деш [шаьш óлуш] :»Аша ца даьккхина [дуьненахь] итт [де-буьйса] бен».\n104.Тхо т1ех дика хууш ду цáра [шайна юкъахь] óлург [дуьйцург] . Цáрех нéкъехьа [лéларца уггар] масалéчо [хьекъалéчо , нийсачо] бóху :»Аша ца даьккхина [цхьа] де [буьйса] бен».\n105.Цáра хьоьга хоьтту лаьмнех [хиндерг] , ахьа [цаьрга] áла :»Сан Дáла [цáрех чан а йина мохехь] даржор ду уьш даржóрах а ,\n106.Цо дуьтур ду и [лаьмнаш шéна т1ехь хилла латта] шéра áре хилла ,\n107.хьуна гур яц цу [лaтта] т1ехь чутаь1на [к1аг болу] меттиг а , айъаелла [гу болу гóма] меттиг а\n108.Оцу дийнахь уьш т1аьхьах1уьттур бу [махьшар майдане] кхойкхучунна , шен гамдалар [д1асхьатé1ар] дóцучу , аьзнаш д1атийна [хир ду] Къинхетамéчунна , хьуна хезар дац шабар-шибар бен .\n109.Оцу дийнахь пайда бийр бац [цхьанá а] т1ех1оттаро [шапá1ато] , Къинхетамéчо шéна [цхьанна т1ех1отта] пурба деллачунна [т1ех1оттарó] а бен , [иштта] И шéна вистхила рéза хиллачунна [магийначунна] а [бен].\n110.Цуна [Дáлла] хаа цáрел хьалха хилларг а ‚ цáрел тIаьхьа хиндерг а , цáра цуьнан гó ца бо хаарехь .\n111.[муьт1ахь хилла] Хьастаелира [къинош динчéран] яххьаш [дáимна] Дийнаволчунна , [хьашташна] Д1ах1оьттина волчунна , бакъдолуш эшна шá [Дáлла дуьхьал воьдуш] зулам даьхьнарг .\n112.Шá диканаш динарг [милла велахь] , шá [Дéлах] тéшаш а волуш , и кхоьрур вац [къинош совдáхаран] зуламах а , [шен диканийн] эшамах а .\n113.Иштта , Оха доссийра и [áяташ] 1арбийн [маттахь] Kъуръáн долуш , Оха [юх-юха] билгалбира цу чохь кхéрам уьш [1éсаллех] ларбалийта , я царна цуьнах хьéхам хилийта .\n114.Лакхавéли Аллах1 — бакъ паччахь волу . Сих ма лó Kъуръáнца хьайга и [хьан дагчу] хьéхар [доьссина] кхáчадалале [д1адéшарца] . Ахь áла :»Х1ай сан Дéла ! Сов-вaккхахь со [Kъуръáнан 1илма] хаарехь».\n115.[Дéлóра] Бакъдолуш , Оха Áдамех тешна [т1едиллина весет] дитира [цáрел] хьалха , [делахь а] дицделира цунна [и] , Тхуна ца карийра цуьнгахь [сóбар дан] ч1óг1алла .\n116.Оха малийкашка элира :»Áдамна [лéрамна] горг1ó !» . Гордахара уьш Иблис дóцург . [куралла йина] Дуьхьал хилира иза .\n117.Оха элира :»Х1ай Áдам ! Баккъалла а х1ара [Иблис] мостаг1 ду хьунá а , хьан зудчуннá а . Цо шу шиъ áрамадоккхийла ялсамани чуьра , т1аккъа хьо дáкъазавала .\n118.Баккъалла а хьуна цу чохь мац ца валар а , верзина [1óра] ца хилар а ду .\n119.Баккъалла а хьо цу чохь хьаг ца валар а , бурко ца вóлар а ду».\n120.Шайт1ано [вóниг] хьийхира цунна , цо элира :»Х1ай Áдам ! Аса хьо нисвай гуттарéнан дитт т1е а , д1адéра доцчу паччахьаллин т1é а ?»\n121.Цаьршимма кхаьллира цуьнах , т1аккха гучуевлира цаьршинна шаьшшинан бехкен [эхьен] меттигаш , и шиъ дóладелира [х1оьттира] шаьшшинна т1е ялсаманин г1аш лéто . 1éса хилира Áдам шен Дáлла , тилира иза [нийсачу новкъах].\n122.Цул т1аьхьа хаьржира и шен Дáла , къинт1еравéлира Иза цунна , нисвира Цо [иза нийсачу новкъа].\n123.Цо элира :»Охьадисса цу чуьра дерригé а , [дуьненахь] шух цхьаберш [х1ай Áдаман т1аьхье] вукхаьрна мостаг1ий хир бу . Шоьга беача Соьгара нийса некъ , шá Сан нийсачу новкъанна т1аьхьах1оьттинарг — иза тилалур вац , дáкъазавер вац .\n124.Шá Со хьéxóрах д1авирзинарг [милла велахь] , баккъалла а цунна готта [хала] дáхар [хир] ду , Оха и [денвина] г1аттор ву къемата дийнахь б1арзе [волуш]».\n125.Цо элира :»Х1ай сан Дéла ! Х1унда г1аттий Ахьа со б1арзе , бакъдолуш со [дуьнéнахь] са гуш [ма] вара ?»\n126.Цо [Дáла] элира :»Иштта [дира ахьá] , Тхан [нуьре] áяташ даьхкира хьоьга , [амма] ахьа дицдира уьш [цéран чот ца еш] , [цундела] иштта хьо вицвийр ву тахана».\n127.Иштта , бéкхам бо Оха шá т1ехваьллачуннá а , шен Дéлан áятех ца тешначуннá а . Эхартан 1áзап т1ех ч1óг1á а , [дукха] дéхá а ма ду .\n128.Билгала ца дина те царна , Оха шайл хьалха хийла чкъоьрнаш х1аллакдарo ? Цéран х1усамашкахула лéлаш бу уьш , баккъалла а цу [лараш] чохь билгалóнаш ма ю хьéкъалан дайшна .\n129.Хьан Дéлéра хьалха даьлла дош а дáцахьáра , ц1етоьхна хан а [йáцахьáра] , и [1áзап] хир ма дара т1едоьжна .\n130.Ахьа сатóха цáра [хьан хьокъехь] дуьйцучунна т1ехь , хьан Дáлла хастам барца теспахь дé малх схьакхéталé а , и чубузалé а , буьйсéнан сахьташкахь а , дийнан [сахьтийн] йисташкахь а теспахь дé . Схьахéтарехь хьо рéза хир ву [хьайна еллачу йóлана] .\n131.Ма бетта [сутараллийца] хьан ши б1аьрг Оха цáрех цхьаболчаьрга шéца зовкх хьегийтанчуьнга — дуьнéнан дáхаран хазалла ю и — Тхаьш уьш зерхьама цуьнгахь . Хьан Дéлан [ялсаманин] рицкъа [царна дуьнéнахь деллачул а] тоьлуш [г1óли] а , [гуттареннá а] бухадуьсур долуш а ду .\n132.Омaр дé хьан ох1луне [доьзале] лáмазца , сатóха цу т1ехь . Оха ца доьху хьоьга рицкъа . Тхо ду хьуна рицкъа луш . Т1аьхье [Дéлах] кхéрарна ю .\n133.Цáра элира :»И вáг1ахьáра тхуна шен Дéлера билгалонца» . Цаьрга ца еана тов [Kъуръанчохь] хьалхарчу тептарш чохь долчуьнан билгало ?\n134.Оха уьш х1аллак бинéхьáра цул хьалха [долчу] 1áзапца , цáра эра ма дара :»Ахьа тхуна элча ваийтинехьáра , т1аккха тхо т1аьхьах1итта Хьан áяташна , тхаьш сийсазá а , юьхь1аьржá а хилале .\n135.Ахь áла :»Массо а ву [и де лардеш цуьнга] хьоьжуш , шу а хьéжа , т1аккха хуур ду шуна [вайх] нийса нéкъан дай муьлш бу а , нисвелларг мила ву а».\n14 сентября, 2017 | Меттиг: Сийлахь Къуръан | 1 058 Хьаьжна\n« 21 — Сурат Альанбийáъ\n19 — Сурат Марьям »


Шемара тIом а, иза бийраш а емалбо Европерчу протестхоша\nХетарехь, Асадан режимана а, цунна дуьхьаол тIом бечу тайп-тайпанчу гIаттамхойн тобанашна а уггаре а мехалох гIала яра Алеппо. Шемин Неврехь Iуьллуш йолчу цу гIалахь тIом болабалле вехаш шиъ ах миллион сов адам дара.\nШи эзар ах эзар шо хьалха дуьйна историн хьостанашкахь хьехош хилла йолу и шира гIала адамаллин историн ларш шеца йолу тамашийна хIоллам хилла ца Iаш, бусалба динан уггаре а тамашийначех хазна яра. 637-чу шарахь цIарна цIеяхханчу Халид ибн Валида куьйгалла дечу Iарбийн тобанаша ша схьаяьккхичахьана бусалбачийн уггаре а сийдолчех тушпхьа хилла лаьттина а яра и гIала, шена чохь ислам-динан архитектуран а, исбаьхьаллин а хIолламаш бIеннаш шерашкахь ларйина йолу.\nТкъа карарчу хенахь цу адамийн говзалло кхоьллинчу тамашех херцарш бен ца йисна, 2012-чу шарахь дуьйна хаддаза тIемийн майда а хилла лаьттинчу Алеппохь. Амма гIишлошна а, гIалин бахамашна а хилла а, хуьлуш лаьтта а зе хIуммаъ дац цу чохь дехачу адамийн баланашца дуьстича.\nНемцойн Шпигел журнало карладоккху, цу гIалин бала дIа муха болабелар бохург. „2012-чу шеран аьхка дуьйна тIом ца сецначу Аллепон Малхбалера дакъа хIетахь дуьйна «Джебхат-ан-Нусра» а, „Ахрар аш-Шам“ а, иштта цхьа могIа кхин, жимахчу тобанийн а карахь яра. Ткъа цу гIалин бахархойн терахь 2,5 миллион тIера I миллион стаге кхаччалца лахделлера, шайн кадолург водуш, вада ка ца даьлларг вуьйш я валаран-висаран зил тIехь шерашкахь вехаш волуш“, - иштта яздо журнало.\nДелахь а, кху деношкахь оьрсийн эскарший, Асад Башаран куьйгакIеларчу эскарший гIаттамхошкара Алеппо схьаяккха Iалашо а хIоттийна, гIалина го бича хIоьттинарг санна инзаре хьал цу гIалин бахархошкахь хIоьттина дацара тIеман деа шарахь.\nДахначу аьхка товбеца баттахь Асадан эскарша гобича дуьйна цкъа маллуш, цкъа марсабовлуш схьадогIучу тIеман тассадаларшкахь хIинцале а бIеннашкахь маьрша нах баъйина, церан нийса терахь адамийн бакъонашларйархой а, журналисташ а гIала кхочуьйтуш ца хиларна хууш дац.\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн мухIажарах йолчу хьукмато масех сахьт хьалха далийначу терахьца, 40 эзар стаг карарчу мIаьргонашкахь ведда, гIаличура аравала кадаьлла.\nАьлча, Аллепон тIамо лаьцначу Малхбалера цуьнан Малхбузенерчу, мелла а машаречу декъе. Цхьаьнакхеттачу къамьнийн векал волчу Грейг Скотта журналисташка дийцира, тIамах кIелхьарбевллачу Аллепон бахархоша шайн хьукматан белхахошка дийцинарш инзаре къиза сарташ дара, бохуш.\n„Оха интервью эцначу Алеппон Малхбалера бевдинчара дуьйцу цигахь лаьттачу абсолютечу бохамах а, хаосах а лаьцна“, - иштта дахкадо Греган дешнаш Германерчу GMX агенталло.\n„ТIаьхьарчу мIаьргонашкахь дуьненан юкъаралла хьагеро кадаьккхира, Оьрсийчоьнний, Туркойчоьнний юккъехь барт а бина, тIамо дуьненах хадийна хилла болчу иттанаш эзарнаш нахана эвакуаци ян сацам бан.\nАмма и барт кхочуш ца бахь, и инзаре хьал кхин дIа а эрча дер долуш ду“, - бохуш яздира кхаари Iуьйранна Вашингтон Пост газетано. Амма кхаари сарахь кхеташ ма-хиллара, Алеппохь тIемаш совцорах а, маьрша нах а, тIемалойн тобанаш а арайовлийтарх а болу барт боьхна.\nШемарчу хьолана тIехь тергам латточу Лондонерчу адамийн бакъонийн терго яран Кхеташоно бечу хаамашца, ша дIалаьцначу кIоштанашкахь къиза таIзарш латтош бу Асадан эскархой, бераш а, зударий а, тIемлой а ца къастош, ткъа социалан машанашкахь даьржаш ду цара байъинчу нехан сарташ.\nЦу юкъана Нидерландийн а, Германин а урхаллаш Асад Башаран режимца нийса бехке хета Алеппохь лаьттачунна Оьрсийчоьнан куьйгалла а. Немцойн канцлеран Меркел Ангелин пресс-секретар волчу Зайберт Штефана кхааран сарахь леринчу брифингехь дIахьедира, цу гIалин ирчачу кхолламна Кремл а ю бехке, аьлла.\n„Тхуна хаа, Малхбалера Алеппо сел къа ца хеташ хIаллакйийр яцара режимо, Оьрсийчоьно иштта комаьрша шена гIо деш дацахьара“, - элира цо.\nШен рогIехь Нидерландийн арахьарчу гIуллакхийн министро Оьрсийчоьнан, ГIажарийчоьнан ши векал тIе кхайкхинера, цаьршинге Алеппора хьал бахьана долуш протестан нота кховдорхьама.


Оьрсийчоь, Товбеца-бутт 01, 2015\nКхаари-де 1 Товбеца-бутт 2015\nМангал-бутт 30, 2015\nЦIоз тIелетта Оьрсийчоьнна\nМангал-бутт бовш цкъа а ца хиллачу кепара цаьпцалгаш яьржина Башкирехь, Оренбурган, Краснодаран кIошташкахь, Нохчийчохь. Цара ялта хIаллакдина ца Iаш, адамаш а къийзадо. Авиацино молханаш туьйссушехь, цкъачунна цаьпцалгех мукъа ца бевлла мехкаш. Оьрсийчоьнан кхаа регионехь орцанан барамаш кхайкхийна\nМангал-бутт 22, 2015\nЛамаз дар а зулам ларало Москох\nРизван: Шега цабезам иштта кхиабо Iедало\nМусаев: Оха аьрзнаш яздина харцонна дуьхьал\nРизван: Марханаш ца дастийтира тхоьга\nИсламе ларамбацар гайтина полицино юха а\nМоскох хьалал ресторане марханаш даста баьхкина вайнах лецна полисхоша. Буса сахиллалц Дорогомиловски кIоштарчу шайн хIусамехь а кхаьбна, даккха бахьана ца карийча, дIахецна нах. Мархийн баттахь шайна бина Iаткъам балхабо бусулбанаша массаьрга а, амма церан балаболуш ца ваьлла цхьа а хьаькам.\nИнтернетца муха тIом бо Кремло?\n«Болатан Феликс» юхавогIуш ву\nМоскох магийна Лубянкин майданахь Дзержинский Феликсан хIоллам меттахIоттор къастош референдум дIаяхьа. Къайлахчу полицин ЧК-н коьртехь къизаллица гоьваьллачу «болатан Феликсан» сийдеш, хIоллам юхаденбар хатта луурш бу коммунисташ. Оцу хьокъехь ю Маршо Радион корреспондентан Балмфорт Томан артикл.


Набахтехь даккха пхи шо кхайкхийна Джумаев Сайд-Мухьаммадна\nМоскварчу Тверской кIоштан кхело колонехь даккха пхи шо хан туьйхи цигарчу пачхьалкхан университетан студент волчу Джумаев Сайд-Мухьаммадна. Iедалан векална дуьхьал ницкъбаккхарна бехке вина иза, Оьрсийчоьнан оппозиционер волчу Навальный Алексейгахьа хIоттийначу митингехь омонхойх тийсаваларна. Джумаевн хьокъехь бина сацам бовзийтина Мусаев Мурада.\nКхело вердикт йовзуьйтучу дийнахь Москварчу суьдхойн гIишлона хьалха баьхкинера Джумаевн гергарнаш а, цуьнца цхьана доьшурш а, яздо "Кавказскйи узел" ресурсо.\n"Хаамийн гIирсашкахь яздечуьнга хьаьжча, суна гуш ду, СаьIид - оьзда, бакъахьара кIант хилар а, цунна Iедалхой тIаьхьабовлар нийса доций а. Цунна куьйгаш тоха луур дара суна", - аьлла Пензера еанчу жигархочо Светлана Гериховнас.\nХьалхо Джумаев Сайд-Мухьаммадна пхи шо хан тоха догIу набахтехь такха, аьллера Iедалан цIарах бехктIехьочу агIоно. Цул тIаьхьа юха а кхачам боллуш гIуллакх талла сацам бира кхело.


Верси 2013, 28 апрель, 18:30\n355 байт дӀаяьккхина , 7 шо хьалха\nВерси 2013, 28 апрель, 18:24 (нисъе)\n(→Корбюзье хат1 башхалаш)\nВерси 2013, 28 апрель, 18:30 (нисъе) (цаоьшу)\nЛе Корбюзье архитектуран билгалонаш яра — лаьттан тӀоьхула айбина блокаш; царна бухаш паргӀата летта колоннаш; шера тхойнаш-терассаш («тховтӀехь йолу бешаш»); чекх са гуш фасадаш («паргӀат фасадаш»); гӀоргӀа, тӀехуле кеч ца йина бетон; шорта паргӀат меттиг йолу этажаш. Цкъа маццахь цуьна шен йолу кепаш, хӀинца уьш таханлера архитектурехь массара лелош хӀумнаш ду<ref>[[Пять отправных точек современной архитектуры]]</ref>.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/wiki/Белхан:Версеш_юстар/86528»


Хуучуьнга хаттар: Мел дукха зуламхой кхоьллина Нохчийчуьрчу тIемаша?\nСтигалкъекъа-бутт 19, 2017\nТкъа шо сов хан ю Оьрсийчьурчу бакъоларъярхоша (юхьанца шаьш-шаьш юкъахь а доцуш, тIаьхьо – дуккхъчара цхьаьна) Нохчийчохь лаьттинчу тIемашкахь Оьрсийчоьнан эскарша байинчу, дIабиггарх байначу нахах, царна динчу зуламашна гонахара тоьшаллаш гулдан долийна.\nМассех центр ю хIинца и болх беш, архиваш юзуш. Бакъду, яц Оьрсийчохь дозанал арахьа ю, масала, Норвегехь, Швейцарехь. Оцу центршна герга а волуш, церан архиваш юзуш, динчу зуламийн архив кхиочийн могIарахь ву журналист-бакъоларъярхо Дмитриевский Стас. Цуьнца къамел хилира Маршо Радион корреспондентан\nМаршо Радио: Дукхахболучарна хьо вевза, къаьсттина нохчийн тематикаца болхбечарна. Амма дийнна чкъор хьалакхиина хьо мила ву хаийта оьшуш а. Дийцахь хьайх лаций.\n«Iазапна дуьхьалояран Комитетан» коьртехь волчу Каляпин Игорца Соьлж-ГIала ваханера со, цигахь гиначо тIекъалдаьккхира сан дерриг дахар".\nДмитриевский: Дукха хан ю ас адамийн бакъонаш ларъярца дахар доьзна. Амма 1995 шеран Дечкен-баттахь Нохчийчу ваххалц ас сайна болх ца бинера оцу агIонах. Историк ву со, археологехь къахьегна.\n1995 шеран Дечкен-баттахь доттагIчуьнца, «Iазапна дуьхьалояран Комитетан» коьртехь волчу Каляпин Игорца Соьлж-ГIала ваханера со, цигахь гиначо тIекIалдаьккхира сан дерриг дахар.\n2000-чу шарахь оха «Орсийчоьнан-Нохчийчоьнан доттагIаллин Юкъаралла» кхоьллира. Шатайпа истори яра цуьнан, иза экстремизмна бехке а йина, дIакъевлира. Суна хIетахь арахь такха хан туьйхира. ДIасаваха дихкинчу оцу муьрах ас, мукъа хан дуккха хиларе терра, пайдаийцира. Нохчийчохь эскарша динчу зуламех, царна низамехь бекхам бан оьшучу механизмех лаьцна монографи язйира ас сайн накъосташца цхьаьна.\nБинчу балхо некъ баьккхира Эстемирова Наташин цIарх информацин центр схьаелла. Иза дуьненаюкъара проект ю - документийн центр, болх дуккха а мехкашкахь беш ца хилча лаьттар а йоцуш. Норвегин ХIелсинкин комитето Iуналла до цуьнан.\n«Мемориал» центрца, «Iазапна дуьхьалояран комитетца», Human Rights Watch-ца, «Низаман инициативаца», Нохчийчуьрчу кхечу юкъараллашца цхьаьна тхан Iалашо ю Нохчийчохь леллачу тIеман зуламех, адамийн бакъонаш хьешна хиларх долчу тоьшаллех кхузаманан электронан сервер кхолла.\nБакъоларъярхойн тоьшалла хилла ца Iа и документаш, милла а тIекхача торуш, тIеман зуламаш гойту, инарланийн Iалашонаш, мила стенгахь вара, хьан стенах жоп лора хоуьйтуш, кхоллалучу хеттаршна дуккха а жоьпаш луш хьасташ а ду цаьрца, масала, ТIеман министраллан «Красная звезда» газета.\nВайна хIинца а ца хаьа, кхоччуш бина таллам бац, масса вийна, мел зен хилла. Иза къастор а ю тхан Iалашо.\nОцу тхан балханна дискридитаци ян а ма гIерта Оьрсийчуьра Iедал. Ах шо хьалха НТВ-хула кино гайтира сох Британин шпион а кхайкхош, ас Оьрсийчоьнан къайленаш лечкъайо, эскархош сийсаздо, бохура. Иштаниг айса муха тIеэца деза а ца хаьа суна, цхьана а кепара тергал а ца дан деза хир ду-кх.\nМаршо Радио: ТIеман зуламех, адамаллина дуьхьал динчу зуламех лаьцна гулар ю-кх иза?\nДмитриевский: Ю, дуьненаюкъарчу низамца а, кепашца а догIушехь, гучудаьхна зуламаш доллушехь, дина таIзар доцийла а гойту оха. …Кхин хIун дийр ду? Тхешан ницкъашца тхоьга хийцалуш дац хьал. Амма тхоьга тоьшаллаш гулдало, цкъа мацца а низам нийсонехьа дирзича, тхаьшкахь уьш хилийтархьама. ГIуллакх деш хила деза, дисинарг Делан карахь ду.\n28 эзар туп ю документийн базе яккхинарг, амма оха гулдинчу документийн жима дакъа бен а дац иза."\nМаршо Радио: Алсамо дийцахь, хIун документаш ду аш гулдийраш, уьш аш муха гулдо. Йоккха юй аш хIоттийна архив?\nДмитриевский: 28 эзар туп ю документийн базе яккхинарг, амма оха гулдинчу документийн жима дакъа бен а дац иза. Нохчийчохь къахьегначу бакъоларъярхошкара схьа а эцна, терахьашца билгал а даьхна, лаьтта цкъачунна доккхах дакъа.\nМасала, оха масийтта шарахь терахье дохуш, кепатоьхна «Мемориал» центро гулдина документаш. Дукха болх бина бакъоларъярхошца, оцо аьтто ло сурт дуьззина ган – цхьана хьастан тоьшаллаш кхечаьрца дуьстича, доллу хьал девзаш ма хуьлий.\nНохчийчохь бакъоларъярхоша болх муха бо? Дера бо боккхачу Iаткъамна кIел а Iаш – хIара вадийний, дIониг виний, кхунна орца кхачо дезий… Церан ца хуьлу цхьана эпизодца бехха, таллам буьзина баллалц болх бойла. Бакъду, «Iазапна дуьхьалояран Комитето» хаьржина долийнарг дуьззина чекхдоккху стратеги.\n… оха даима а олура, аш Путинан режимна карт-бланш ло, кхидIа а товрриг дIалело некъ кховдабо"\nМаршо Радио: Маситтаза хьахийра-кх ахь, документех дакъа зорбане даьхна, книга арахецна аьлла. Дуьненаюкъарчу институташа, юкъараллаша тидаме эцний уьш?\nДмитриевский: Хетарехь, кхетам хIинцца бен самаболуш а бац. Халахеташ делахь а, наггахь пIелг ластор доцург, дуьненан юкъаралло емал ца дора Нохчийчохь лелориг, иза цигара проблема хетара, хIинца кхеташ лаьтта, Украинехь трагедин боламаш буьйлабелча, ГIирманна анекси йича, тIаккха – Шема.\nХилла Европан кхелехь сацамаш беш… оха даима а олура, аш Путинан режимна карт-бланш ло, кхидIа а товрриг дIалело некъ кховдабо, деш тIазар а доцуш.\nГIирмех катуьйхи, Донбассах, Шемах. Путинанан Оьрсийчоьно шех проблема йина дерриг дуьненна. Ас ца юьйцу арахьара юкъараллаш, дуккхаъчу сан коллегаша, суна дагахь а доцуш, олу, «оха дукха хан йоццуш йийшира хьан книга, хьажахь, иштта хиллийца». ХIинцца кхета гIерта и Iедал мел кхераме ду дерриг дуьненна.\nМаршо Радио: Шун документаш доьшийла, гойла дуй могIарчу нахана, журналисташна, юристашна, тIекхочийла дуй царна? ПаргIат хьажалуш, онлайн-база кхолла дагахь-м дац шу церан?\nДмитриевский: Йийр ю оха, шеко яц, онлайн-база, иза еш а дохку кху муьрехь. Тхан политика муха ю аьлча, и архив Нохчийчу кхача езаш ю, иза къоман иэсан дакъа ду. Иза юридикан хаамийн база хилла а ца Iа, Тхан центран дика хиндерг ду – истори Iалашъярхо, архивашка иэс дIагулдархо.\nИнтервью оьрсийн маттахь:\nСтас Дмитриевский: Придет время, когда наши свидетельства понадобятся судьям