65. Сурат АТI-ТIАЛАКЪ\n(Маккахь доьссина‚ дерриге а 12 аят).\nХIай пайхамар! Шаьш 1 зударий буьтуш, уьш бита Iиддатана 2 . Аш дагарде Iиддат /-ан денош/. Шу кхералаш Делах – шаьш Кхиош-Кхобуш волчух /и Iиддат тергал ца дан/. Шайн цIеношкара ара ма бахалаш уьш /и Iиддат чекхдалаза/. Уьш шаьш а ма бовлийла /шайн цIеношкара/ ара, цхьа билгала ирчаниг 3 шаьш деънехь бен. ХIорш ду Делан дозанаш. Делан дозанех ваьлларг шена зулам динарг ву. Хьуна хаац, Дала цхьа гIуллакх 4 хилийта тарло цул тIаьхьа. يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِن بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا\nЦеран хан (Iиддат) кхочушхилча‚ юхаберзабе уьш хазачу гIиллакхца /шаьш цхьаьна даха лууш делахь/‚ я къастабе уьш хазачу гIиллакхца /шайна, цхьаьна даха тарлур дац аьлла, хеталахь/. Аш шиъ теш 5 хIоттаве /цхьаьнакхетарна я дIакъастарна/ шайх Iедале берш. Аш тешалла хIоттаде Далла. Иза ду Делах а‚ тIаьхьарчу дийнах а тешна хиллачунна шеца хьехам беш дерг. Шех кхоьруш волчунна Дала некъ хуьлуьйтур бу 6 /массо а балех хьалхавала/, فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِّنكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَن كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا\nЦо (Дала) цунна рицкъ лур ду цо хьесап ца диначуьра. Далла тIе товжуш верг – иза Цуьнан хьесапехь ву. Баккъалла а, Дела кхочушдеш ву Шен гIуллакх. Дала хилийтина массо а хIуманна барам. وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا\nШун зударех шайн цIий дарах 7 дог диллина берш‚ шу шеко йолуш хиллехь‚ церан Iиддат кхо бутт бу 8 ‚ и цIий дар хIинца а ца хиллачарна (жима хилар бахьанехь) а /кхо бутт бу/. Берах бисинчеран /1иддатан/ хан – бер дар ду. (Бер дича, чекхдолу церан Iиддат). Делах кхоьруш верг милла велахь а, – Цо цунна шен гIуллакхах атталла хуьлуьйтур ю (цуьнан г1уллакх атта хуьлуьйтур ду). وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِن نِّسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُوْلَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا\nХIара Делан омра ду‚ Цо шуьга доссийна долу. Дала цIанвийр ву шен къинойх Шех кхоьруш верг‚ Цо алсамйоккхур цунна ял. ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهِ أَنزَلَهُ إِلَيْكُمْ وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْرًا\nIайта /и шаьш Iиддатана битина болу зударий/ шаьш а /х1ай марой/ Iаччохь, шайн тароне хьаьжжина 9 . Зен ма де царна аш гатто ярца. Уьш берах белахь, харж йе царна бер хиллалц. Цара шуна бераш дакхадахь, – церан мах дIало. Вовшашца догадовла /хIай мар а, зуда а/ хазачу гIиллакхца. Шуна хало хилахь /бер дакхорна харж ян/‚ кхечу зудчо дакхадойла цунна. أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنتُم مِّن وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَإِن كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُم بِمَعْرُوفٍ وَإِن تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى\nХьал долчо шен хьолах харж йойла. Шегахь кIеззиг рицкъ долчо харж йойла Дала шена деллачух. Дала цхьанна а сина тIе ца дуьллу Ша цунна делларг бен. Дала халонал тIаьхьа атталла хуьлуьйтур ю. لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِّن سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا\nМаса юрт дуьхьалъяьлла хилла ша Кхиош-Кхобуш волчу Делан а‚ Цуьнан элчанийн омранна. Оха уьш тергал йира чIогIачу хьесапца‚ Оха Iазап дира царна ирчачу Iазапца. وَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُّكْرًا\nЦара Iаьвшира шайн гIуллакхан бāла‚ церан гIуллакхах хилларг эшалла 10 яра. فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْرًا\nДала кечдина царна чIогIа Iазап. Шу кхера Делах‚ хIай хьекъал дерш‚ шаьш ийман диллина долу. Дала шуьга боссийна хьехам (Къуръан). أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُوْلِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا\nЭлча /ваийтина шуьга/‚ цо шуна дуьйцуш Делан къегина аяташ ийман диллинарш‚ дика Iамалш йинарш а боданашкара нуьре бахархьама. Делах а тийшина, дика Iамал йеш верг – Цо иза вуьллур ву бошмашка‚ шайн бухахула хиш оьхуш долчу‚ иза цу чохь гуттар лаьттар ву. Хаза хилийтина Дала цунна рицкъ. رَّسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِّيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا\nДела ву Ша кхоьллинарг ворхI стигал‚ лаьттах а цаьрга терра 11 . /Делан/ омра охьадуссу царна юккъехула шуна хаархьама, и Дела массо а хIуманна тIехь ницкъ кхочуш вуйла а‚ Цо чулаьцна юйла массо а хIума Шен Iилманца. اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا\n1 Делан къамел пайхамаре ﷺ ду, цуьнан сий а деш, ткъа хьукма юкъара ду, цуьнан массо а умматах доьзна. Зуда йитар Дела оьг1азвохуьйтуш х1ума ду юкъаметтигаш талхарна а, Иблисана там барна а. (Цунна хазахета мар а, зуда а къаьсташ). Цуьнца цхьаьна, наггахь майрачунна я зудчунна оьшуш хуьлу и. Цундела Дала цхьа маслахьат хуьлуш делахь, я зулам духатухуш делахь, магийна и, муьлха а кхечу кепара хьарам дина. Дала магийна и йитар ц1ена йолуш, юххе а ца воьдуш, цкъа йитар. Цу кепара кхин цкъа йита тарло цунна. Т1аккха юккъера галаморзахаллаш (цхьаьнацадараш, хилпалонаш) д1адаьлча, вовшийн барт тобелча, шен зуда юхаяло некъ бу цунна, 1иддат чекхдалале мах карла ца боккхуш, чекхдаьллачул т1аьхьа – карлабоккхуш. Амма кхузза йитахь, и юхаялон некъ бац цунна, иза, кхечуьнга маре а яхна, цуьнца 1а а 1ийна, цо шен лаамехь йита а йитина, цуьнан 1иддат чекхдаьлча бен. 1иддат лерина кхузза ц1анъялар (кхо бутт хан) царна ойла ян хан алссам йитархьама. И ю Дала зуда йита магийна кеп ( صفوة التفاسير لصابونى.ج.3 ,ص.399 ). Амма муьлхха а кхечу, суннатаца ца йог1учу, кепара зуда йитар а дукхахболчу 1еламнахана гергахь кхочушхуьлу, и бид1ат лерина делахь а.\n2 Цуьнан маьIна тIаьхьа догIу – зударий кхузза менструацих цIанбалар (кхо бутт гергга хан).\n3 Ирчаниг – и дош къасторехь 1еламнах бекъабелла. Дукхахболчара боху и нахаца лелар (зина) ду. Йитинчу зудчух и далахь, араяккха мега иза, 1иддат чекхдаларе а ца хьоьжуш. Кхечара ирчаниг лору, цул совнаха, зудчун т1ех вон амал, вон бага леяр, марзхошца т1ех вон хилар – ишттаниг араяккха магадо цара 1иддат чекхдалале.\n4 Къаьстина долу майрий‚ зудий юха цхьаьнакхета.\n5 Шиъ Iедале волу (тешаме волу‚ дин долу) боьрша стаг.\n6 Шех кхоьруш волчунна Дала некъ хуьлуьйтур бу – Делах кхийрина, хьарам х1ума ца деш, сецначунна Дала балех хьалхавала некъ карабойтур бу. Мужах1идо дийцина: «Со вара Ибн-1аббас волчохь. Цунна т1е цхьа стаг веара, цо элира ша шен зуда йитина, кхо ц1е тесна (цхьана хеннахь). Ибн-1аббас сацавелира, жоп ца луш. Суна моттаделира цо иза цунна юхаерзор ю аьлла (цкъаццкъа Ибн-1аббаса ишттаниг юхаерзош хуьлура). Т1аккха цо элира: шух цхьаъ д1авоьду, цигахь т1ех 1овдал х1ума до. Т1аккха шега кхойкху: ва Ибн-1аббас! Ва Ибн-1аббас! Ткъа везачу Дала боху: «Шех кхоьруш волчунна Дала некъ хуьлуьйтур бу /массо а балех хьалхавала/», ткъа хьо Делах ца кхийри, суна ца карабо хьуна некъ. Ахь Далла 1есалла йи (цхьана хеннахь кхузза ц1е тасарца) – хьан зуда гуттаренна а йисина хьох». Тафсиран 1еламнаха элира и аят юкъара ду ша 1авф бин Малик Аль-Ашджа1ий бохучуьнгахь доьссина хиллехь а. Цуьнан к1ант хилла мушрикийн йийсарехь. И веана Делан элча ﷺ волчу, шен бала белхош, олуш: мостаг1чо йийсаре лаьцна сан к1ант, собарх йолуш лаьтта цуьнан нана, х1ун омра дийр дара ахь шена. Делан элчано ﷺ аьлла: «Делах кхералахь, собар делахь, ас омра до хьоьга а, хьан зудчуьнга а: аш дукха алалаш لاحول ولا قوة إلا بلله Ля хьавла ва ля къуввата илла биллах1. Цара и дира. Уьш иштта лаьтташ, ц1еххьана не1 туьйхира: не1арехь вара церан к1ант, шеца б1е эмкал а йолуш. Мостаг1 г1опал хилча, цо лаьхкина ялийна яра уьш.\n7 Менструаци ца хуьлуш берш.\n8 Беттан календарца.\n9 Шайн тароне хьаьжжина, дуург а, духург а, чохь 1ен меттиг латтае царна 1иддат чекхдаллалц.\n10 Шаьш шайна зен дира цара.\n11 Дала кхоьллина ворх1 стигал, лаьттах а Цо кхоьллина хила тарло ворх1 г1ат. Х1инцалерачу 1илмано дуьйцу лаьттан пхиъ г1ат (слой) ю бохуш. Хьажа: википедия, строение почвы: пять основных слоёв. Кхин шиъ х1инца а ца йевзаш хила тарло 1илманна. Далла дика хаьа.


BBC: "Вагнер" тIеман компанехь дакъалаьцна Къилбаседа Кавказерчу вахархочо\nДоларчу тIеман "Вагнер" компанино Ливихь байъинчу маьршачу нахах лаьцна бинчу талламийн жамIаш Iорадаьхна оьрсийн Би-би-си гIирсо. Талламан цхьахволчу терпалхочух ву Къилбаседа Кавказера схьаваьлла Метелкин Федор.\nIарбойн а, Оьрсийн а Би-би-си сервисаша юкъахь таллам бечу заманчохь церан аьтто баьлла, Ливихь йолах тIемаш бинчу Оьрсийчуьрчу контрактхочун ю бохучу планшетна а, масех документна а тIекхача. Инарлан Хафтар Халифан а, ООН-о къобалйинчу къоман бертан урхаллан (ПНС) а агIонехь тIемаш беш хилла бу уьш.\nПланшетехь гучудаларца, "Метла" цIе лелош верг хиллачух тера ду 36 шо долу Оьрсийчуьра вахархо, Къилбаседа Кавказера схьаваьлла Метелкин Федор, чIагIдо журналисташа.\nЛивихь хиллачу контрахктхойх а, хетарехь, Украинан Къилба-Малхбалехь тIемаш бинчу украинхойн адамийн цIерашца йолчу "Миротворец" базерчу зерех а ООН-о вовшахтоьхначу рапортан буха тIехь дина цара ишта жамIаш. ЧВК-н тобанах Метелкин дIакхетта хила тарло пхи-ялх шо хьалха Донбассехь.\n2018-чу шеран Лахьан-баттахь Оьрсийн Би-би-си-но хаам бора, "Вагнер" тIеман компанин контрактхой кечбеш бу Краснодаран кIоштарчу Молькинерчу полигонехь Шема хьовсон , ткъа тIемаш лаьттачу зоне дIабоьлхуш бу уьш Ростоврчу Платов аэропортера аьлла.\nШемара вахархо Вагнеран тIемалоша вуьйш дIаязйина видео теллинчу "Новая газетано" къастийра, нах бойъуш хиллачех цхьаъ Ставрополера вахархо ву аьлла.\nХаамийн гIирсийн зерашца, доларчу тIеман "Вагнер" компанин могIаршкахь ву виъ эзар гергга стаг. Цара тIемаш бина боху Украинан Малхбалехь сепаратистийн тобанашкахь а, ишта тIемаш беш бу уьш Шемахь Асад Башаран эскаршца. Кремло бакъ ца до контрактхой Шема хьажор. Йолах салтий лецар Оьрсийчоьнан низамашкахь дихкина ду.


Австри-- Нохчийн кинорежиссер Магомадов Руслан, Шен "ЦIа" филмо даьккхина совгIат схьаэца веъна иза Вене, 22Гез2012\n«LETS СEE» цIе яра Венехь дIаяьхьначу дуьненаюкъарчу кинофестивалан цIе. Юккъерчу а, Малхбалерачу а Европера киноисбаьхьаллин говзанчаш бара цигахь шайн кхолларалла хьовсархойн а, жюрин а кхеле йиллинарш. Дуккхаъчу тергамхоша билгалдаккхарехь, цу меттигашкара кинематограф карарчу хенахь шен уггаре а кхиаме хан токхуш ю.\nЦуьнан бахьана, цхьана агIор, кинояккхархой, мацахлера къаьмнашна а, пачхьалкхашна а юккъера дозанаш доьхна хилар бахьана долуш, тIаьхь-тIаьхьа дика Iемаш бу, хьовсархойн дагах кхетачу агIор фильмаш яха. Вукху агIор, уьш шайн Малхбузерчу, дерриге а девзина шайна аьлла хеташ, кхоллараллах Iаьбча санна болу коллегаш санна а боцуш, яккхий амбицеш йолуш а, шайн кхолларалин некъ керла-керлачу исбаьхьаллин таронашца лоьхуш а бу.\nИшттачех лерира Венерчу кинофестивалан жюрино къоначу нохчийн режиссеран йоца фильм „ЦIа“. Цу фильмехь Магомадовс гойту тIом болчу хенахь гIаличохь цхьаъ висина хиллачу цхьана оьрсийн воккхачу стеган дахарера пхийттех минот. Цхьа пIелг санна ша ву иза тIамо йийсаре йинчу кхерамечу а, шийлачу а, аьхналлин хьаса шеца бисина боцчу Соьлжа-гIалахь. И цхьа шен хIусам-цIаьлг доцург кхин дисина хIума а дац цунна.\nВене шен фильм гайта веъначу Магомадов Руслана дийцира Маршо Радионе, хIинцалц дуккхаъчу дуьненаюкъарчу кинофестивалашкахь тоьлла меттигаш яьхна йолчу шен фильман къайле ша иза доггах яьккхина а, бакъболчу хиламашна тIехь яьккхина а хиларехь хета, аьлла.\nМагомадов: „И фильм ас йоккхучу хенахь суна ца моьттура, иза иштта кхиаме хир ю а, я иза Дуьненаюкъарчу фестивалашка кхочур ю а. Со дуьххьал дIа сайн дипломан болх бан Iалашо йолуш вара цуьнца. Со цхьаъ бен нохчо вацара цигахь доьшуш. Тхоьца хиллачу эрмлоша а, азербаджанхоша а, кхечу кхаьмнийн векалша а кинош йохура, шайн къаьмний башхаллаш а, колорит а гойтуш. Суна а чIогIа лиинера иштта сайн къомах лаьцна фильм яккха“.\nИ фильм яьккхина ша ваьлча а, дуьххьара цхьана Малхбузерчу фестивале иза ша хьажийча а, шена ца моьттура, боху Руслана, Европерачу хьовсархошна цу тIехь ша гайта гIиртинарг хиллане а герга хир ду а, я уьш цунах кхетар бу а.\nМагомадов: „Тамашенарг хIун ду хьуна аьлча, кхузахь, Малхбузехь, нах кхетар бац моьттура суна цу фильмах, хIунда аьлча, царна хийра хир ма юй вайн проблемаш, я царна вайн менталитет а ца евза, я Нохчийчуьрчу тIамах царна хууш а хир дац хIумма а аьлла хетара суна. ХIетте а дуккхаъчу къовсамашкахь шортта совгIаташ делира цунна, со цецвоккхуш.\nСоьга хIинца а цхьаболучара олу, и хьан фильм шуьйрачу хьовсархошна мегар йолуш яц, цунах интеллектуалаш а, эксперташ а бен кхетар а бац, олий. Амма дуьххьара цу лентина Нью-Йоркерчу фестивалан совгIат делча – ткъа и совгат хьовсархоша хаьржинчу фильмана луш дара цгахь - тIаккха кхийтира со, уьш харц хила мега-кх, аьлла“.\nКарарчу хенахь нохчийн къам дIадохадарах лаьцна йолчу фильмана тIехь болх беш ву Руслан. „ГIура-бутт“ аьлла цIе ю цуьнан. Ролаш ловзорхой а, фильм йоккху меттигаш а – и дерриге а билгалдаьлла ду шен боху цо.\nЦкъа хьалха фильм яьккха ахчанца гIо дийр ду аьллачу меттигерчу Iедалша кхин шайн дош кхочуш ца деш дисина хилар бахьана долуш, дийначу фильман идея кхузза язъян йийзира шен бохуш дуьйцу режиссеро, цхьана сахьтехь хила еза иза эха сахьте кхаччалц, сценарий дIа а хадош.\nМагомадов: „ГIура-бутт“ ас яккха лерина дукха хан ю. Хьалха-м иза дийна фильм санна яккха кечвеллера со, нохчийн къоман историн кхо дакъа гойтуш, дIадохорна тIера дIа йолийна нах цIаберзарна тIе кхаччалц, ткъа цул тIаьхьа кхин а ткъа шо даьлча хилларг а дара гайта лерина.\nАмма дукха хан елира суна иза яккха ахча ца карош. Цундела иза дикка яцъян дезна сан, эха сохьте кхаччалц. Историкаллин фильм хир ю иза, бакъболчу хиламашна тIехь яьккхина. Цхьадолу хIуманаш суна сайн денанас дуьйцуш хезна хIумнаш ду, кхиндерш суна Нохчийчохь хезна хиламаш бу. Коьрта турпалхой – уьш ши ваша ву, ткъа ерриге а сюжет церан дахарна гонаха кхоьллина ю“.\nМаршо Радио: Хьан дуьххьарлера фильм тIамах лаьцна яра, ткъа шозлагIниг – къам дохадарах ю. Кхоллам бу те иза нохчийн исбаьхьаллахочун – даима а бохамех фильмаш яхар?\nМагомадов: „Сан кхоллам – иза Нохчийчоьнца йоьзна фильмаш яхар бу. Сан рогIера проект, масала, вайн вевзаш волчу обаргах Зеламхах лаьцна фильм яккхар ю. Суна нохчийн исторех кинош яха лаьа, уьш гайта а лаьа доллучу дуьнентIехь. Массо а нахана дIагайта а, вай дикачу агIор довзийта а. Вайн цхьа акха зуламхой доцийла, мелхо а, вешан исбаьхьалла а, культура а, истори а йолуш къам дуйла гайта“.\nВенера кинофестивал дуьххьарлераниг яц Магомадов Русланан фильм тоьллачех къастийначаралахь, цул хьалха Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь, Италехь, Германехь, цхьамогIа кхечу мехкашкахь а толамаш бехира цо. Шеко яц и хIинцалераниг а къоначу похIманчин тIаьххьарлера кхиам хирг цахиларх.\nМагомадов Русланан филм тайна дуьненна


«Рашка» Оьрсийчоьнах массара алахь а, ма олийла Бажаева Элинас!\nГIадужу-бутт 27, 2016\nМила ву шен пачхьалкхах "Рашка" ца олуш?\n22 шо долчу Москохарчу дуьненаюкъарчу зIенийн пачхьалкхан институтан (МГИМО) дешархочо Элинас, ша а, шен цIийнда а Iамеркахь садоIуш Iачу юкъанна социалан машанехь цхьаьнга, шеца къамелдечуьнга, Оьрсийчоьнах цаяшарца аьлла бах «Рашка», ткъа пачхьалкхан шахьар сийсазъеш - «Москох дагаеъча а корта хьийза».\nКхана дипломат хила езачу нохчочо АСК-машанерчу нийсархочуьнца ша юьхIаьржахIоттош дина къамел дерриг а хIара ду. Цуьнга хоьтту, «Iамеркахь тоьлу, я Рашкехь?» Цо жоп яздо: «Рашкехьчул дика массанхьа а ду».\nДерриг а, олигархан йоIера даьлларг иза ду. Амма иккхинчу гIовгIане ладоьгIча, хетало къоначу зудчо, дIакхоьссича а, итт верина виллина.\nДагадоуьйту прессо БажаевгIеран, МамакаевгIеран ши тIаьхье бутт хьалха вовшахкхеттийла а, нускалан куьйчан мах 20 миллион сом хиллийла а, 24 шо долу цIийнда 6 мотт а хууш, Лондонера университет яьккхина вуйла а, церан бараме кхайкхина КIатарерчу шайхан цIу Салва хиллийла а, Элинин ден Бажаев Мусан долахь "Группа Альянс" а, "Русская платина" кампанин 40 процент акцеш юйла а, Бекханан да Мамакаев Алихан Dorchester Finance а, Alima Cosmetics а кампанийн хьолахо вуйла а.\n«Рашка» Оьрсийчоьнах алар Iаьткъина журналисташ телефонехула тIаьхьа а кхиина Бажаева Элинина. Ша сихъеллачохь эккхийтинера и дош шегара, тилкхаз а яьлла, шена вайн пачхьалкхал а, президент Путинал а деза хеташ хIума а дацара кху дуьненахь, шена къинтIера довлахьара боху цо ерриг а Оьрсийчоьнан бахархошка.\nБоху, хилларг шен дена дIахаахь, иза воккхавер вац шегара даьллачу гIалатах, цунна а еза Оьрсийчоь, цо а вуно боккха ларамбо цигарчу Iедалан, ма хIоттаяхьара ша юьхьIаьржа, доьху Элинас.\nХIан-хIа, дац миллиардеран йоьIера даьлларг къинхетам бал дайн хIума! Иза цунна мархдаккха арабевллачаралахь ву, масала, керлачу Пачхьалкхан Думин депутат Милонов Виталий.\nДипломатийн институтера дешна ялахь а, Бажаева Элинин «ког а хир бац арахьарчу гIуллакхийн министраллехь», аьлла Милоновс. «Рашка», цунна хетарехь, «ала ца догIу дипломатин институтерчу студентна хьовха, цхьана а Оьрсийчоьнан вахархочунна».\nГIаьттинчу гIовгIано талхойо нохчийн миллиардерийн репутаци. Цуьнца доьзна талла догIу, дан хIун маьIна ду-те оцу «Рашка» бохучу дешан. Журналисташна дош довзуьйтуш, филологин Iилманийн кандидата, культурологин доктора, Москохарчу пачхьалкхан университетан профессора Елистратов Владимира хIумма доцче даьккхира.\n«Рашка» юьхьанца Оьрсийчоьнах кхаьрдаш, иза ледара пачхьалкх хеташ, баха долийра цхьа ахбIе шо хьалха, ткъа тахана мохк хьостуш санна, хIуттаре а йоцуш олу кегийрхоша, боху цо.\nЕлистратов: «Дукха хан ю «Рашка» дош юкъадаьлла. Ас иза жаргонизм лору, сайн дошамна юкъа а далийна. Либералийн гонашкахь олуш хилла иза, ткъа кегийрхоша чудуьлла маьIна юккъера, нейтрале ду. Бегаш беш санна даладо кегийрхоша шайн къамелехь и дош. Политикехь маьIна, суна хетарехь, дан а дац кхузахь».\nХила тарло Елистратовс тIех къаддина бохуш. «Рашка» дешан маьIнехь цадашаран хьаьрк мелла а хеза, цо мухха а бахахь а.\nЭкономикехь, социалан таронашкахь дакъазъяьлла, коррупцино юкъйина, цамгаршкара, мацаллера йолуш йоцчу шайн пачхьалкхах «Рашка» ца олуш наггахь а вац, яьржина лела оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а къамелехь Оьрсийчоьнна бахархоша тиллина и цIе.\nТкъа кхузахь стаг гезваха тоаме ду, хьалха шерашкахь а санна, интернетерчу а, газеташкарчу цхьаццаболчу а тергамчаша бахарехь, хьо нохчо хилар. Итт вийначунна магийча а ца магориг даьллачух тера ду Бажаева Элинигара. Нохчо хиларал а совнаха, шайн доьзал вуно токхе кхобучу Оьрсийчоьнах ца ешаш цо «Рашка» алар.


Нохчийн адвокат лаьцна ФСБ-но\nГӀуллакхерчу стагана кхаъ бала гIоьртина аьлла Нохчийчоьнан Адвокатийн коллегин декъашхо Гурсаев Руслан лаьцна Владимиран кIоштахь. Цунах лаьцна шен пресс-релизехь хаам бина Федералан кхерамазаллин сервисан (ФСБ) меттигерчу урхалло, яздо Zebra-tv.ru сайто.\nФСБ-н белхахоша дийцарехь, Гурсаев адвокат ву Владимирерчу ИК-2 колонехь чувоьллина латточу нохчийн тутмакхан. 2018-чу шарахь Гурсаевн клиенто (цIе йоккхуш яц) кхеле дехар хьажийна хилла хенал хьалха ша маьршаваккхар доьхуш.\nКху деношкахь прокуратуран цIе ца йоккхучу белхахочуьнга дехар дина хилла Гурсаевс суьдехь ахчанах накъосталла дар доьхуш и стаг маьршавоккхуш. Талламан комитето а, ФСБ-но а цхьаьна дIаяьхьначу операцехь Гурсаев лаьцна прокуратуран белхахочуьнга 250 эзар сом дIалучу юкъана.\nНохчийн адвокатана дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийна боккхачу барамехь кхаъ бала гIортарна аьлла.\nВладимиран кIоштан ФСБ-н урхалло шен хаам бинчултIаьхьа Талламан Комитето арахецначу пресс-релизехь адвокатан цIе а, иза схьаваьлла меттиг а хьахош яц.\nТалламхоша дийцарехь, колонера араваларе сатуьйсуш волу стаг чувоьллина хилар 5 шаранна. Цул сов, билгалдоккхуш ду прокурор ахча схьаэца реза ца хилар. Адвокато бехк шена тIе ца лаьцна.


Iеламнаха аьлла: «Массо къинах дохко ваьлла, тоба дар вáджиб (декхар) ду». ТIаккха, доьжна долу Iеса хIума лайна а, АллáхIана а – Лекха ву И – юкъара делахь, адаман хьокъах хотталуш доцуш, оцу къинна кхоъ биллам (условие) бу:\nЦарах цхьаъ: шегара Iеса (къа) хIума дитар а, цунах дIахадар а ду.\nШолгIаниг: и дарна дохко валар ду.\nКхоалгIниг: чIогIа ниййат а, ойла а хилар ду, цкъá а шегара и цадалийта.\nНагахь санна, хIокху кхааннах цхьаъ биллам тIеоьшуш хилахь, цуьнан тоба нийса а, мегаш хир дац.\nТIкъа доьжна Iеса хIума адамах хотталуш делахь, тIаккха цуьнан билламаш биъ бу:\nХIорш кхоъ бу, цул совнаха, ша бохам бина стаг реза вар ду. Цу тIе а доьгIна, юкъахь лелларг даьхни делахь я и санна кхин хIума хиллехь, иза цунна дIалур ду. Вон цIетиллар а, и саннарг а делахь цунна догIу таIзар дан цуьнан аьтту бийр бу я къинтIера воккхур ву шена. Нагахь санна иза гIийбат (дIахезча новкъа догIун долу хIума) делахь цуьнга шена къинтIера вала эр ду. Стага тоба дан цадезаш цхьа къа дац. Цхьадолчу къинойха тоба дича, цуьнан тоба мегаш а, нийса а ду. Дисинчу къинойха тоба дан дезар ду цуьнан. Тоба дан дезар хоуьйтуш вовшин маьIна чIагIдеш даьхкина хIара баххаш а, билгалонаш а ю Къурáна а, сунната а, уммата барта а тIера:\nАллáхIа аьлла: «Аш тоба а де, массара а, АллáхIе, хIай муъманаш, декъала хир ду шу». Сурат «Ан-Нур», 31 айат.\nАбу ХIурайрата, Дела реза хуьлда цунна, аьлла: Элчано, Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла: «Малх бузехьара малх схьакхетале тоба динчуьнан тоба АллáхIа къобал дийр ду». Муслим.\nАбу СаIид Аль-Худрийс, Дела реза хуьлда цунна, аьлла, Пайхамара, Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла: «Шул хьалха хиллачу нахана (умматана) юкъахь цхьа стаг хилла, везткъе ткъаесна (99) стаг вийна. Цкъа цо хаьттина: «Кхузахь сов хууш верг мила ву?», – аьлла. Цунна тIаккха цхьа рáхIиб (монах) вийцина. Цунна тIевахана аьлла цо: «Ша везткъе ткъаесна стаг вийна, тоба дан йиш юй шен?». Вукхо: «Яц», – аьлла, жоп делла. ТIаккха иза а вийна бIе (100) вузийтина цо. Юха шолгIа а хаьттина цо: «Дика хуушверг мила ву?», – аьлла. ТIаккха цунна цхьа Iелам стаг вийцина. Цуьнга аьлла цо: «Ша бIе стаг вийна, тоба дан йиш юй шен?». Цо жоп делла: «Ю, дера, хьоьга тоба цадайта мила хир вара? Иштта-иштта цIейолчу меттиге гIо, цигахь цхьа нах бу хьуна АллáхIана Iибадат деш, цаьрца цхьана Iибадат де ахь а. ХIокху метте кхин схьа а ма вола, хIара вон меттиг ю, хьоьгара вонаш дийлина». ТIаккха иза цига ваха аравелира, амма некъа юккъе кхаьчначу хенахь вала вуьйжира иза. Цуьнан са эца къовсаделира къинхетаман малийкаш а, Iазапан малийкаш а. Къинхетаман малийкаша элира: «Тоба дина, дохко ваьлла вогIуш вара хIара, шен дагца АллáхIана тIевирзина, муьтIахь хила». Iазапан малийкаша элира: «Цкъа диканиг ца дина цо». Адаман суьртахь малик деана царна тIе, тIаккха цара иза шайна юкъахь кхел ян хIоттийра. Цо элира: «Шина латтан (меттиган) юкъ юста, царшиннах юххе хиллачунна вуьтур вай иза». ТIаккха цара юьстича, иза тIевоьдуш хиллачу меттигана алсам юххехь карийра царна и, къинхетаман малийкаша саийцира цуьнан». Бухарий, Муслим.\nПрочитано 38823 раз


Грецера цIа хьажийна жима стаг вайна, боху Нохчийчохь\nМангал-баттахь Грецин Iедалша Оьрсийчу цIа хьажийна волу Нохчийчоьнан вахархо Мусаев ИбраьхIим юха а вайна, иза зIене волуш вац шен доьзалца. Мичахь ву а ца хууш кIира даьккхинчул тIаьхьа Марсхьокху-беттан 2-хь гучувелира иза шайн гергара нах болчехь.\nЦара дийцарехь, Марсхьокху-беттан 4-хь делкъал тIаьхьа Серноводскехь цIера араваьлла Мусаев цIа ца веъна. Лар йоцуш вовш цунна тIехь хилла чохь лело бедарш. Документаш а, телефон а яц цуьнгахь.\n"Мемориалан" белхахойн гулъян аьтто баьллачу информацица (Оьрсийчоьнан Iедало "Мемориал" яьккхина арахьарчу агентийн статусе, амма "Мемориал" къера ца хилла цунна – ред.билгалдаккхар), юьртахошна гина Мусаев вехачу ураме еъна ши машен, царах цхьаъ хилла УАЗ "Патриот" полисхойн машен, чохь 3 стаг а волуш. Оцу машенан хилла Къилбаседа ХIирийчоьнан номерш.\nЮьртахошна иштта гина урамехь 3 стаг лаьтташ, царах цхьаъ Мусаевх тера хилла. Вовше бистхиллачул тIаьхьа, машена а хевшина, дIабахна уьш.\nХьалхо хаам бина ма хиллара, Грецера араваьккхина Мусаев ИбраьхIим Москва кхаьчнера Мангал-беттан 25-хь, цигара оццу дийнахь Оьрсийчоьнан ФСБ-н дозанхоша дIахьажийра иза гIалгIайн "Магас" аэропорте. Амма цIа ца кхечира Мусаев.\nМарсхьокху-беттан 2-хь хиира Мусаев Серноводскехь шайн гергарчу нахехь хилар. Юьртахоша дийцарехь, цул хьалдха иза латтийнера Сунжан кIоштан РОВД-хь.\nНицкъаллин структурийн белхахоша дукхачу хьолахь, дуьйцуш бахьана а доцуш, дIабуьгуш Iедал ду Евробартана юкъайогIучу пачхьалкхашкара арабаьхна нохчий. Иштта зорбанан гIирсаша яздира ницкъ бина хиларх лаьцна кхушара Зазадоккху-баттахь Францера араваьккхинчул тIаьхьа Нохчийчу валийначу Садуев Ильясана.\nОхан-баттахь цхьана кIиранах Гуьмсерчу РОВД-хь латтийра Францино депортаци йина хилла 44 шо долу Арцуев Лези. Германера цIа хьажийначу Мамуев Нурмохьмада цхьа бутт гергга хан яьккхира Хьалха-МартантIерчу РОВД-хь. Ткъа Францера араваьккхина Гадаев Мохьмад чувоьллина, колонехь даккха цхьа шо ах шо хан а тоьхна.


Коронавирус я мацалла?\nЦхьаберш стенна ца теша ун даьржаш хиларх?\nОхан-беттан 5-чохь, кIирандийнахь, хIирийн Дигора гIалахь халкъан гулам хIоьттира. БIе гергга вахархочо доьхура шайна болх я ахча хилийтар, бохура, яц цхьа а коронавирус, ткъа нах хIусамашкахь сецор – иза уьш «кхетамчуьра баха лелош гIурт бу», цунах «тешнабехк» олу. "Кавказ.Реалиис" хаьттира эксперташка, стенна ца теша нах ун даьржаш хиларх.\nДигорарчу протестан цхьа декъашхо лецира. Полицехь де-буьйса гергга текхира цо, дIахийцира цIахь цасацарна протокол а хIоттийна.\nШолгIачу дийнахь нахе кху беттан 20-чу дийнахь рогIерчу гуламе арабовлар дийхира хIирийн опера локхуш хиллачу, хIинца блогер волчу Чельдиев Вадима. Шен Телеграм-каналехула бина цо и кхайкхам – иза а ву коронавирус яьржина бохучух цатешачех.\nПандеми яц бохучийн диъ бахьана\n«Бух» («Основа») сайтан редакторна, политологна Тотров Русланна массех бахьана го коронавирус яц яьржина наха бахарца. Хьалхара бахьана ду къоьлла.\n"Бинчу белхан алапа конверташ чохь схьаоьцуш хиллачу а, шаьш-шайна болх беш хиллачу а наханна къастам бан безаш дисина: я коронавирус, я мацалла. Цундела ю церан дог-ойла, «хилахьара кхунах шена луъург, ун ас лоцур делахь а, доьзал меца-м буьтур бац» бохучунна тIехь.\nРогIера бахьана го Тотровна адамаш кIезиг дешна хиларца, церан кхетам лахара хиларца. Кхин а цхьа бахьана ду, боху цо, Iедалера дуьйлу гIалаташ.\n"Коронавирус яьржжашехь гучуделира пачхьалкх халкъан хьашташ гучохь йоцийла. Президент юьстахваьлла, регионаш уьнца къийса цхьалха а юьтуш, ткъа массо а губернаторшна ца карийна халкъан дог хьосту дешнаш, ца хаьа цуьнца хьасартне хила», - боху Тотров Руслана.\nТIаьххьара бахаьана ду, политологна хетарехь, информаци кIезиг хилар.\n" COVID-19 яржарх а, цунна дуьхьало ярах а лаьцна халкъанна вуно кIезиг хоуьйту махкахь. ГIурт бу лелориг, факташ, терахьаш харцхьа даьхна гойту, ца теша нах десачу къамелах. Оцу бахьанаша официалах кхаьрдачу кхачабо нах, «инстаграм-эвлаяаша» цхьа а бух а боцуш дуьйцучух алсам теша уьш», - билгалдаькххира Тотровс.\nТийналла а, кхерам а\nКъилбаседа ХIирийчоьнан университетан ерриг историн а, политологин историн а кафедрин куьйгалхочо Койбаев Бориса бахарехь, махкахь коронавирус яржарца йолу информаци ма-ярра, алссам хаа лаьа нахана.\n"Дукха бу резабоцурш – чолхе ду социалан-экономикан хьал. Политикерчу элитина ца тов и тайпа кхайкхамаш. Амма Iедале цатешам дикка хьалха айбелла бу. Делахь а, дукхахболу нах шайн цIахь Iа, низам а лардеш. Iедало адам шех тешийта деза, эладитанех теша а ца дуьтуш, дIакхачо еза халкъе информаци, довзийта деза хьал ма-дарра», - элира Койбаевс.\nИнформаци цхьана федералан Iедало яларх ца тоьу, махкара хьал а хила деза довзуьйтуш, аьлла хета университетан хьехархочунна. «ТIаккха хир бац Дигорахь хиллачух тера гуламаш», - тешна ву иза.\n«Дукха хан ю Iедалх ца теша»\nПолитолога Мамиев Аслана бовзуьйту ша бина тидам: Къилбаседа ХIирийчуьрчу бахархойх дукхахберш ца теша коронавирус яьржина хиларх.\n"Мехкан куьйгалло ледара баржош хила а мега хаамаш, я ца теша цунах халкъ, хаац. Бакъду, социалан машанашкахь яздечуьнга, наха арахь дуьйцучуьнга ладоьгIча, дукхахберш карабо ца тешаш, яц боху цара цхьа а коронавирус. Халахеташ делахь а, гушдерг ишта ду», - элира «Кавказ.Реалиига» Мамиевс.\nКоронавирус яржарх лаьцна довзуьйтург дац адамашна Iеткъаш - шайга къоьлла йоссар ду. Уьнца доьзна пачхьалкхехь дехкарш кхайкхошшехь, доьзале кхочу напха дIалекъна дукхахболучийн, боху Мамиевс.\n"Бехаш мохк республика ишта а бацара. «Къен» дош багахдаккха хала ду суна, аьр ас, вуно-вуно ледара хьал лаьтта мохк бу хIара. Хенера буьйлу нах халла. Муьлхха а «дагахь боцу бала» шен белшашна тIебожар халонга долу, цундела наха ма-хуьллу дуьхьало а йийр ю. Урамашкахь уьно охьаэгийна Iохкуш декъий дац эзарнашкахь, яхначу заманашкахь санна. Цундела нах ца кхета, уьш кхета а ца бо. Я Iедало дуьйцучух тешаш а бац нах. Тахана Iедалхоша мел бакъдерг дийцарх а, байна нехан царех тешам, дуккха а хан хьалха байна», - аьлла го махкара сурт политологна Мамиевна.


"Царна дегаза хета". Шайгара яьллачу ледарлонна бехк ца биллар стенна ца доьху Дагестанан полисхоша\nНагахь санна, Оьрсийчохь бахархойн бакъонаш эшийна меттиг нислахь, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахой хьакъ бу массарна а гергахь цаьрга бехк цабиллар деха. Бакъду, Дагестанера полисхой кIелхьарбовла хьийза къинтIера ца баха, ур-атталла кхело шайна тIедожийнехь а.\n"Полисхойх" лаьцначу низамехь яздина ду, вахархочун бакъонаш хьаьшнехь, полисхоша шайн агIор иза къинтIераваккха везаш хиларх. Урхаллин омраца билгалъяьккхина ю гечдар дехаран къепе. Цуьнца а догIуш, "бехк цабиллар деха деза мел а йоццачу хеначохь, оцу вахархочун бакъо, маршо йохийна бутт хан ялале".\n"Царна дегаза хета адамашна хьалха бехказбийла. Бахархойх цабашарца доьзна ду и\nЮриста Исмаилов Марата билгалдоккху, низамо хIуъа бахахь а, Дагестанехь полисхоша къинтIера ца боху нах, йа церан куьйгалло урхаллин омра кхочушдарна тIехь терго ца латтайо аьлла.\nКавказ.Реалиица къамел динчо бахарехь, иза декъахь волуш хиллачу къестаршкахь, кхелахоша чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахоша лелийначу харцонах хьесапаш диннашехь, цхьана а ницкъхочо бехк цабиллар дехна дац, шаьш эшам бинчу агIонна.\nИсмаиловс дийцарехь, хьакхалуш ду и доккхачу декъанна, ХIинжа-ГIаларчу юхатоечу майдане хьовсуш хилла жигархой а, журналисташ а низамашца доцуш полицин декъе лецна балорах.\nКъинтIера ца ваьккхира жигархо Магомедов Арсен а. Журналистан Голунов Иванан гIо лоцуш хIоттийначу пикетера лаьцна валийна вара иза. Цхьахболчу меттигехь, юристан дешнашца, кхелан къепехула гIоьртира иза къинтIераваккхийта.\nМасала, стохка кхело тIедожийра полисхойн куьйгаллина, ХIинжа-ГIалахь монстраци хIоттийначу Сиражудинова Раисате гечдар дехар, бакъо йоцуш цунна административан жоьпалла тIедожорна. Тахана а кхочушбаза бу кхелан сацам.\n"Полицин белхахойн оьзданагалла, гIиллакх ледара хиларца доьзна ца Iаш, ду хIара хьал ишта Дагестанан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло и омра кхочушдайта царна тIехь латто оьшу контрол ца лелорна а",- боху Исмаиловс.\nСиражудинова къинтIера яккха полисхой дуьхьалбевллачул тIаьхьа, цо кехат дахьийтина хиллера Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралле.\nЮристо ишта билгалдаьккхина, могIарерчу нахе гечдар доьхуьйтуш, чоьхьарчу гIуллакхийн министралло дIаязйина видеош интернетехь яржош хилар, ткъа низамо могуьйтуш дац бертаза адам бехказадилийтар.\nIазапашна дуьхьалояран Комитетан юристо Янгулбаев Абубакара Кавказ.Реалиина еллачу комментарехь бакъ дина, шайн организацин практикехь а хилар, нагахь санна, шаьш ницкъбинчу нахе къинтIера довлар полисхоша дехнехь а, дора и ца "дегаза" аьлла.\n"Кхелехула шайна гечдар дехийта деза церан. Царна дегаза хета адамашна хьалха бехказбийла. Бахархойх цабашарца доьзна ду и", - боху юристо, ша юристан болх бечу юкъанна чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахошка бехк цабиллар багара даккха цкъа а аьтто ца балар билгалдоккхуш.\nКхин хьажам а бу оцу проблеме. Масала, адвокато Квасов Сергейс чIагIдо, шен прокуроран практикехь прокурораша даим а къинтIера бохура пачхьалкхан цIарах кхело бакъвина стаг, ткъа пачхьалкхо бахархошна бина эшам а, зен а меттахIоттадора аьлла.\nПолисхошна бехк цабиллар деха цалааран проблемех дуьйцург цхьа а бух болуш дац аьлла, хета Квасовна.\n"ТIекхайкхам ишта бу даим а: ницкъхой болчу агIор тIулгаш кхийса вай гуттар а. Ма кхийсий вай!\n"Проблема ю, амма оццул тIе тидам баххийттал хIума дац. Язде вай, муха беха байинчу полисхойн доьзалш, муха нисбелла церан доьзалийн кхоллам? Даим а цхьана агIор дийца мегар дац. ТIекхайкхам ишта бу даим а: ницкъхой болчу агIор тIулгаш кхийса вай гуттар а. Ма кхийсий вай! Низамаша тIедожориг кхочушдан деза, амма кхузахь гуттар а тIе зIок етта ницкъаллин структурашна. Цхьанна дицделлехь, ас карладоккху, пхи-ялх шо хьалха машенаш лоьлхуьйтура вай долчахь. Сиха дицдина дерриг а. ХIунда ца олу вай: "Дела реза хуьлийла царна, и дерриг а сацорна"? Дагахь латто деза Iаьржаниг а, кIайниг а хуьлуш хилар",- резавоцуш дуьйцу Квасовс.\nЦунна хетарехь, кхин а яккхий, чолхе проблемаш ю листа езаш, полисхошка гечдар дехийтарал а сов, масала, социалан проблемаш.\n"Цхьаъ къинтIера ца ваьккхинехь, хIаъ, иза вон ду, нагахь санна, ах Дагестан бохург санна уьшалахь йоллуш хилар - и гуттар а доьхнарг ду. Маца йийр йолуш ю цIандаран гIишлош?",- эргIадоьху юрист.\nКавказ.Реалиин корреспондент гIоьртира Дагестанан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан официалан векалца зIе таса. Кхелан сацамаш дукха хьолахь шун урхаллин белхахоша кхочуш стенна ца бо, бахархойн бакъонаш хьешча, уьш къинтIера а хIунда ца боху аьлла, деллачу хаттаршна дала жоьпаш ца карийра царна. Бакъду, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакхххоша дош делира, "хьал луьстур ду" аьлла.


Эльдерханова Зайнап. Швейцарех дагалецамаш (4 дакъа)\nКъаьмнийн тайпа, башхалла ца къестош, шен адамашка цхьабосса болчу лерамца гIараяьлла, нахана езаш ю Женева. Дуьнен чохь мел долчу къаьмнийн мотт хуьлу церан майданашкахь хезаш. Женева ша гIала хиларал а совнаха, дийнна кантон лоруш ю. Цундела ала мегар ду иза Францин мотт шен пачхьалкхан мотт болу кантон ю. Женевера бахархой велосипед хохкий, Францерчу туьканашка боьлху, шайна оьшург эца. Цхьана Швейцарин хилла а ца Iаш, дерриг а дуьненан культуран шахьар ю Женева. Кхузахь ООН-н штаб-квартира ю. Швейцари ша декъашхо яц ООН-н. ТIаьхьарчу хенахь дуьнен чохь хуьлучу тIемаша дечу зуламашна, тIамо ког-куьг доккхуш заьIап дечу адмийн гIайгIа-бала гойтуш, хIоранна а дагах кхетийта лаам болуш, ООН-н хьалхарчу майданахь хIоллам бина дIахIоттийна ду цхьа ког кагбина Iаламат доккха гIант. ЦIерпоштаца Женеван коьртачу вокзале кхочу. Вокзал Рона олучу хина уллохь лаьтташ ю. ТIайх дехьа ваьлча, мел генара а шена тIе тидам бохуьйтуш, хаза гуш ду лаьттах, байх а,зезагех а дина сахьт. Цуьнан механизм лаьтта бухахь ю, ткъа тIехула долу терахьаш зезагашца куц деш доьгIна ду. Женева гIалара схьабевлла нах баьхна Россехь. Цара беркате гIуллакхаш, дика ларам битина шайл тIаьхьа. Царех ву Франц Лефорт. Иза I674-чу шарахь дуьйна ваьхна Россехь. Иза паччахьан Петр I накъост а, Iедалан гIуллакхашна тIехь дика хьехамча а хилла ву. Россин эскаран командир хилла, тIаьхьо Россин флотан адмирал а хилла Франц Лефорт. Иштта, Женевера схьаваьлла ву Антонио Трезини. Иза I742-чу шарахь Санкт-Петербурган коьрта архитектор хилла. Цо хIиттийначу проекташца йина ю Монетни двор, Владимирски собор. Иштта кхин а тоьлла архитекторш Доменико Трезини а, Тома де Томон а хилла.\nДуьнен чохь массарна а вевзаш волу философ Жан-Жак Руссо вина I7I2-чу шарахь Женевехь. Европехь дика дешар Iаморца евзаш ю Женевера университет. Иза I868-чу шарахь йина ю. Швейцарехь бен кхин дика хуьлийла доцуш хьоьхуш ду банкашца долу Iилма. Цундела дукхачу меттера нах хуьлу цигахь Iилма довза лууш. Iаламат хаза Iалам ду Женеван гонаха. Цунна го баьккхина лаьтташ хаза хьаннаш а, лаьмнаш а ду. Адмашна сакъера, садаIа аьтто болчу агIор дIанисдина ду Женеван Iомаца доьзна долу хьелаш: паркаш, ресторанаш. Иштта Женевехь ю дуьненчохь мел йолчу организацийн векалш а, ткъа иштта махлелоран компанийн векалш а болу дуьненаюкъара центр. Швейцарин коьрта дозалла ду Швейцарин «Нестле» кафе, I867-чу шарахь дуьйна ю и компани, Швейцарин нехча яккхаран заводаш (200 тайпа ю уьш) дуьнен чохь уггар а мехала долу «Ролликс» сахьташ (I770-чу шарера дуьйна схьа) Швейцарин эскаран уьрсаш, йогурташ.


Мотт тохар эхь дац, ткъа ца тохар зулам ду Нохчийчохь\nГуттар ца безна нохчашна мотт бетта нах а, ца дезна моттбеттар а. И ламаст лардина вайн дайша дукха хьалха дуьйна, ткъа хIинца мотт ца тоьхнарг зуламхо лору Нохчийчуьрчу Iедало. Мотт ца тоьхна аьлла стаг кхеле озор дуьххьара ду Совет Пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа Оьрсийчохь, ткъа жоьпе оьзнарг Нохчийчохь нохчо ву.\nКху деношкахь Соьлж-ГIалара Заводан кIоштан кхело меттигерчу вахархочунна Хизриев Асхьабан дуьхьал дов листа долийна. Иза бехке веш ву мотт ца тохарна. Талламо къастийна, цуьнан вевзаш волу Сафин Фарид, Шема ДАIИШ-ан могIаршкахь тIом ваха гIерташ хилар шена хуушехь, Iедалшка хаам ца бина аьлла. Сафин Шема дIавоьдуш схьалаьцна низамхоша. Ша левечу хенахь, цо Хизриевн цIе яьккхина, ша цига воьдуш вуйла цунна хууш дара аьлла. ХIинца ши а бехктакхаман гIента тIехь ву.\n«Яровойн пакет» цIе тиллинчу низамашна юккъе керла артикалш тоьхначул тIаьхьа, дечу зуламех хаам ца бинчу стагана набахтехь яккха хан йогIу цхьана шаре кхаччалц. Иштта гIуда а хIотто мега кхело. Схьагарехь, шена вевзачу стагана мотт ца тоьхна аьлла бехке веш волу Хизриевн а изза таIзар дан тарло.\nНохчийн юккъараллехь, мотт тохар-аьттехь а тIедуьтуш хIума дац. Стагана айкхавалар-даима нохчашлахь дастаме а, маьттаза хеташ хIума хилла. ХIинца а, иштта хета дукхачу нахана. Хаджимурадов Сулейман цIе йолчу юкъаралхочо иштта элира цу хьокъехь.\nХаджимурадов: «Айкха бовлуш ца хилла нохчий. Бовлуш хиллехьара, дукха нах бийр бара. Нохчашна юкъахь иштта хIума чекхдер дац. Нохчаша мотт тоьхначу нахана аьтто ца бина цкъа а. Обарг Зеламхана мотт тоьхна нах хIинца а буьйцуш бу-кх. Зуламаш деш дуйла хуушехь, уьш дечу нахана мотт тоьхнарш а емал бина нохчаша».\nЗударшна а товш хеташ хIума дац, мотт туху бохург. Иштта элира Канаева Эльзас.\nКанаева: «Суна а дика ца хета мотт тоха бохург. Далла а , нахана а хьалхахь дика дац иза. Iедало шен болх бан беза-кх, нехан коча а иза ца тосуш».\nКхеташ ду керла низамаш, къаьсттина талламан кодексехь 205, дакъа 6 артикал хIунда юккъедаьккхина ду. Оьрсийчохь экстремизм а, терроризм а боху кIоршаме зуламаш даьржаш схьадогIуш ду. Амма нехан коча хIунда тосу, миллионашкахь полисхой а, эскархой а, къайлаха ницкъаш а болчу пачхьалкхехь, бохуш ца кхета цхьаболу бахархой. Iедалера даккхий ахчанаш а оьцуш, дуьнен тIехь мел болу гIирс а шайна карахьболчу оцу хьукматаша, шайн болх дика бича, цхьанна а тайпана нахера мотт беттар оьшур дац, аьлла хета Соьлж-ГIалара вахархочунна Идрисов Алимбекан.\nИдрисов: «Вайн нохчийн амалехь-иза мотт тохар ду. Соьга хаьттича, Iедалан ницкъаш, нахана тIе а ца туьттуш, шайн болх жигара боккхуьйтур бара. Мотт тоьхна бохучу нехан тIаьхьенца гергарло а ца тосу наха, шаьш бовла а бовлуш».\nХалкъе мотт бетта бохуш кхайкхамаш бар Совета пачхьалкх кога хIуттучу юкъана чIогIа даьржина хилла. 1930-чу шерашкахь ВЧК-ОГПУ-НКВД-н 20 шо кхачар даздеш, Совета партийн декъашхойн гуламехь, хIета хиллачу министрийн кхеташонан декъашхочо Микоян Анастаса иштта къамел динера, мотт тохаран доза доцийла хоуьйтуш масал а далош.\nМикоян: «Пионера Щеглов Коляс гезгамашин баттахь почтехула кIоштан НКВД-н декъе хаам бина, шен дас Щеглов Ивана Николаевича гIишлошъяран гIирс лечкъош ву аьлла. Пионерам Щеглов Колина хууш ду Совета Iедал халкъан хIун ю. Шен да вац боху цо иза. Цо дехна НКВД-га шен да халкъан мостагI санна хIаллак вай дIаваккха аьлла. Иштта нах бу вайн! Ишттачу нахех бу вайн ницкъ а, ондалла а!».\nХизриев Асхьабан буьллу бехк, схьахатерахь, нахана хьалхахь вага а ца оьшуш, нохчашна товш йолу артикал хила мега. Кхи болх бу, и хIума шуьйрра даржа а дина, цунах цхьа тIедожош хIума хилахь, лалур буй иштта а гIелбеллачу нахе и Iаткъам.\nКадыров: ТIемалойн ДАIИШ тобанца уьйраш хилла\nДацаев Iимран лаьцна полисхоша Куьрчалан кIоштахь\nДелимханов Iалбига кхелехь барт хотту тахана


www.islamannur.org - САФИНАТУ АН-НАЖАТ: Хьаж даран бакъонаш юуьйцу жайна\nСАФИНАТУ АН-НАЖАТ: Хьаж даран бакъонаш юуьйцу жайна\nХьаж даран бакъонаш юуьйцу жайна\nХьаж дар тlедужу бехкамаш ворхl бу\n1. Бусалба хилар.\n2. Гlеметтахlоьттина хилар.\n3. Хьекъал чохь хилар.\n4. Лоллах маьрша хилар.\n5. Сурсаташ (даа-мала) хилар.\n6. Ваха-ван тlехуург хилар.\n7. Некъ маьрша хилар.\n8. Хьаж дан дlакхочур волуш хан хилар.\nХьажан арканаш йиъ ю\n1. Нигат а деш, ихьрам т1едохар.\n2. lарп-ломахь сацар (я lап-ломахь мел яьккхина а хан яккхар).\n3. Хьажцlан гонаш дахар (тlаваф дар).\n4. Сафа а, Марва а олучу шина ломан юккъехь йортахь дlасаидар.\nlумратан арканаш кхоъ ю\n1. Ихьрам дохар.\n2. Хьажцlан гонаш дахар (тlаваф дар).\n3. Сафа а, Марва а олучу шина ломан юккъехь йортехь дlасаидар.\n4. Корта башар я месаш ларгал, lелимнеха шина жоьпах бакъхьа долчун тlедоьгlна.\nХьажан важибаш – арканаш йоцург – кхоъ ду\n1. Хьаж - микъатера дlадехкар.\n2. Кхузза тlулгаш кхиссар.\n3. Корта башар.\nХьажан суннаташ ворхl ду\n1. «ал-ифрад». Иза - lумратал хьалха ша хьаж дар ду.\n2. Лаббайк бахар.\n3. Макка чу кхачар бахьанехь деш долу тlаваф дар.\n4. Муздалифахь буьйса яккхар.\n5. Тlаваф дина ваьлча шиъ ракаlат суннат ламаз дар.\n6. Мина олучу тогlехь буьйса яккхар.\n7. (Новкъа вала дагахь Маккара араволучу хенахь) lодика йаран тlаваф дар\nХьаж доьхкучу хенахь боьрша стаг ларвала везаш ву тегна хlума тlедохарха. Гlодаюккъера охьа лахе дlакъовлуш кlайн цхьа чкъоррий, дисина дегl д1акъовлуш шолгlа чкъоррий тlедоха деза.\nХьаж дечунна итт хlума хьарам ду\n1. Тегна хlума тlедохар.\n2. Стегаршна коьрта хlума тиллар, ткъа зударша - юьхь къайлаяккхар.\n3. Корта шарбар.\n4. Корта башар.\n5. Мlараш хедор.\n6. Хаза хьожа йогlу хlума тохар я хьакхар.\n7. Экха дер.\n8. Захало деш мах бар.\n9. Зудчух кхетар (зудчуний, майрачунний ойхьаз юкъаметтиг лелар).\n10. Асаре ваьлла (я дегlан лаамаца) зудчух хьакхавалар.\nНагахь хьаждархочуьнгара цу ягар йиначех муьлхха а цхьа (хьарамло) ялахь, гlуда хьерча цунах, зудчуний, стаганий мах бар доцучу тlера. Хьаж дохош дац – зудчуьнца ойхьаза гlуллакх даро а бен. Доьхнера аьлла, саца а цадеш, (диснарг деш) дlачекхвала веза и.\nНагахь (хьаждийриг) lарп-ломахь саца ца ларийнехь, (хьаж) даста а даьстина, lумрат дан волалур ву и. Ткъа и доькхуш дар а, гlуда такхар а тlехь дуьсу цунна. Нагахь муьлхха а цхьаьннан (хьажан важибех цхьа) важиб юкъахдиснехь, гlуда хьаьрча цунах. Нагахь цхьам цхьа суннат юкъахдитнехь, и юкъахдиснера аьлла, хlумма а ца хьаьрча цунах.\nХьаж дихкиначух хьаьрчаш долу гlуданаш пхеа кепара ду:\nХьалхарниг: Важиб долу бехк такхар (гlуда такхар) ду. Иза - омра динарг юкъахь дитар бахьанийца хьаьрчаш дерг ду. Ткъа и тlера даккхаран некъ, тlаьхьа йогlучу рогlехь нисдина хила деза: (Дуьххьара:) цхьана уьстагlна урс хьакха деза. Ткъа нагахь уьстагl ца карабахь. Итт дийнахь марханаш кхаба деза, царех кхоъ хьажин цlаххьий, ворхl шен цlавирзичий.\nШолгlаниг: Я корта башар, я зовкх хьегар (я дегlана там лехар) бахьанехь хьаьрчина гlуда ду. Ткъа иза – масийттанах хьйна луъург цхьаъ харжа бакъо йолуш ду; я уьстагlна урс хьакхар, я кхаа дийнахь марханаш кхабар, я ялх мисканна кхо сахь сагlийна далар.\nКхоалгlаниг: Цаваьлла хьаж юкъахдалар (я хьаж дан боьду некъ къовлар) бахьанехь тlедужуш долу гlуда ду: хьаж даста а даьстина, совгlат-сагlийна урс хьаькхна, цхьа уьстагl дlабекъа беза.\nДоьалгlаниг: Экха дер бахьанехь хьаьрчаш долу гlуда ду. Ткъа иза – масийттанах хьайна луъург цхьаъ харжа бакъо йолуш ду; нагахь дийначу экханан дегlехь хьайба (эмкал, бежин, уьстагl) далахь, хьайбанашна юккъера дегlехь цунах терачун (урс а хьакхна, хьармахь болу мисканашна а, пекъаршна а) сагlийна дlадоькъур ду. Я оцу дийначу экханан мах а хадийна, цуьнан мехах дуург эцна, сагlийна дlадоькъур ду. Я хlора муддан тlера цхьацца марха кхобур ду.\nТкъа нагахь оцу дийначу экханах тера хьайба дацахь, цуьнга нислучу мехах дуург сагlийна лур ду, я хlора муддан тlера цхьацца марха кхобур ду.\nПхоьалгlаниг: Зудчуьнца ойхьаза гlуллакх лелар бахьанехь хьаьрчаш долу гlуда ду. Ткъа иза – тlаьхьа йог1учу рогlехь нисдина хила деза: (Дуьххьара) эмкал ю. Нагахь эмкал яцахь, етта бу. Нагахь етта бацахь, ворхl уьстагl. Ворхl уьстагl хила агlо а бацахь, эмкалин мах хlоттийна, цуьнан мехах дуург эцна, и сагlина дlалур ду. Ткъа нагахь иза а дацахь, хlора муддан тlера цхьацца марха кхобур ду.\nСовгlат-сагlа а, гlудан-даар а хьармахь дlадекъча а бен мегаш дац. Амма марха кхаба бакъо ю, шена луъучехь. Хьармара экха ден ца мега, я цигара дитташ хедон ца мега. И ца магар хьаж деш волучунна а, хьж деш воцучунна а цхьатерра ду.\nГочдинарг: Турпалан кlант Фарукъ


"Цхьа а вац, АллахI воцург, сан дохкоялар ган лууш". Айдана\nСтигалкъекъа-бутт 27, 2021\nКарара Хан (Current time)\nКазахстан - Казахстанан эпсарш ц1а балийна Шемахь т1еман куьрехь бисна хтлла шайн махкахой, 2019-гIа шо\nАйдана (цIе хийцина ю. – Ред.) 8 бутт болчу бераца майрчо дIайигинера Шема пачхьалкхе 2015-чу шарахь. 4 шо даьккхира цо тIеман конфликтан куьрехь.\n"Вай цIа доьрзур дац Казахстане"\nСо маре яхара 18 шо долуш, Делах тешаш волчу сайл а 13 шо воккха волчу стаге. Дуьххьара сайн хир волу хIусамда суна гучу хенахь а яра со ламаз деш. Маре яхале болх беш яра со динца йоьзна цхьацца хIуманаш юхкучу туьканахь. Цул тIаьхьа майрчо дихкира суна болх бан.\nЛаккхара дешар дешна вара иза, инженер вара мехкадаьттан компанехь. Цкъа а суна халахетар ца динера цо, суна луъург дора, Iалаш йора. Цундела делахь а, да воцуш кхиъна йолчу суна, хIора цуьнан дош дара низам.\n2015-чу шарахь Стигалкъекъа-баттахь, тхойшинна кIентан 8 бутт а болуш, садаIа Истанбуле дахара тхо. Ахча дара тхоьгахь гулдина оцу гIуллакхана, билеташ а дара юха цIадерза эцна. Дуккха а гӀалин историн сийлаллашка а хьажна, цIа дахка кечлуш дара тхо, амма кхана новкъа довла дезаш а долуш майрчо элира: Шемахь кхуллуш исламан пачхьалкх ю, шарIан низамашца нах бехаш йолу. Тахана буьйсанна отеле нах богIур бу, вай туркойн-шемахойн дозане дIадига. Вай кхин цIадоьрзур дац Казахстане"!\nОцу дийнахь хиира суна, иза Шемарчу "вежаршца" дийцарш дIахьуш хилла хиларх лаьцна. Мел со елхарх, дехарш дарх шен ойлана тIера ца велира иза.\nТхо отелера дIадигира бевзаш боцчу наха. Машенахь Шеман дозанца йолчу туркойн Газиантеп гIала кхечира тхо, доза хадийра оха буьйса юккъе яьлча. Суна дагадогIу сой, карахь бер а долуш, хьаьжкIин аренехула едда яхана.\nТхо а, кхин а Актобера цхьа доьзал а, хIусамда мехкадаьттахо вара церан а, севцира Шеман къилбаседехьа йолчу Эл-Меядин гIалана гергахь йолчу мехкадаьтта доккхучу меттехь ("Исламан пачхьалкх" тобано иза дIалаьцнера 2014-чу шарахь Товбеца-беттан юххьехь, ткъа тIамца маьрша яьккхира иза Iедалан эскарша 2017-чу шарахь ГIадужу-баттахь. – Ред.).\nСан майра зеделларг долу, ингалсан мотт а хууш, инженер хиларна, тхуна дика хIусам елира, "дерриг а хьелаш кхоьллира". ШолгIачу доьзалехь кхуьуш 3 бер дара. Оцу пхеа адамах даймахка юхавирзина цхьа ялх шо долу Асан (цIе хийцина ю. – Ред.)\nАл-ХIол лагерехь бер а карахь лаьтта зуда туькана чохь, Шема, Дечк. 8.2020 шо\nТхо Iийначу мехкадаьтта доккхучу меттехь дуккха а суданхой а, тунисхой а, индонезихой а бара. Майра дукха Iуьйранна балха водара, тIаьххьа цIа верзара. Юкъа-кара ,бомбанаш тохара. Оцу миноташкахь зударий, бераш а оьций, дIаловчкъара подвала чохь.\nЭл-Меядинехь ялх гергга бутт баьккхира оха, тIаккха дехьадевлира къилбаседехьарчу Эт-Табка гIала. Майра вара иза лууш.\n2016-чу шеран юьхье яра иза. Ас даима а дехара: "ЦIа дахийтахь вай, бохуш". Оцу хенахь сан хIусамден а – иза герз латто гIишло ларйеш вара – ойла хийцаяла йолаеллера ДАIИШ-ах шен хилла.\nЦхьана дийнахь цо соьга элира: "Кхузара арадовла хала хир ду вайна. Нагахь со лахь, вайшина кIентан дуьхьа ледара ма хилалахь. Уьйр дIа ма хада елахь Казахстанца".\nХууш хиллера цунна шена ваха дукха хан йисна ца хилар. Иза кхелхира, герз чохь долчу гIишлонна тохар дича, 2016-чу шарахь ГIура-беттан 23-хь. Оцу шарахь кестта 36 шо кача дезаш дара цуьнан.\n"Сан Iожалла ю-те тIекхаьчнарг?"\nМостагIчунна луур дацара суна оцу шерашкахь Шемахь айса лайнарг. ТIаьххьара ши шо ах шо даьккхира оха дийна диса гIерташ. Сахуьллуш, дерриг а гонаха серла доккхуш, бомбанаш лелхаш, стигала а хьожуш, ойла йора ас: сан Iожалла ю-те тIекхаьчнарг? Iожаллах кхерара со, кIант бахьана долуш: хIун хир ду-те цуьнах со кхалхахь?\nДАIИШ-а хIусамдай байъина зударий дIагулбора "бисначу зударий хIусаме". Цигахь беа баттаххь итт дийнахь чIир кхабара цара. Цул тIаьхьа зударшна бакъо лора маре баха. Цхьа хан яьккхира ас оцу кепарчу цIийнехь. Со маре йига луурш дукха а бара, амма сан дагахь дерг дара, сайн кIант ларвар дендаргех а, цIарах а.\nРакка, Шема, ГIадужу-бутт. 18, 2017 шо\nТIаьххьара ши шо даьккхира оха цхьана меттера кхечу метте довлуш. Наггахь цхьана меттера вукханхьа гIаш доьлхара тхо. Тхо мичча долхарх тхуна тIаьхьа лелаш яра хIоъ-молхан а, цIийн а хьожа. ДАIИШ-ан тIемалой а, меттигера бахархой дIабохка ца ларабора байъинарш. Тхуна тIехула лелара тIехь пилоташ боцу кеманаш, жимма а меттах долу хIума хIаллакдеш.\nТахана а бIаьргашна дуьхьал лаьтта суна Раккехь соьца цхьаьна нисйелла хилла зуда. Цуьнан 13 шо долу кIант вийра, цуьнан дакъа Iиллара некъа юккъехь. Массаьрга а дехара цо иза дIавуллуш гIо дахьара шена бохуш. Амма цунна гIо ца дира цхьаммо а. Адамаш кхерара арадовла. И зуда текхна тIеяхара шен вийначу кIантана, маIарш хьоькхуш ор даьккхина дIавоьллира цо шен кIант, жIаьлешка а, къийгашка а иза ца ваийта…\nСаьмгаршна чохь левчкъина Iийра тхо масех дийнахь. ДАIИШ-а Iуналла до тIаьххьара меттиг - Багуз гоне лаьцначу хенахь, оха буьйса яьккхира эрна арахь Ефрат хин берда йистехь.\nХица йолуш яра цхьа буц, четар-зазанах тера а йолуш, цуьнан цIе дага ца йогIу суна. Иза кIа аьхьна йисначу дуьйрех а тухуш йиъира оха. Дийнахь наран (гранат) генаш а дохуш, царах кочарш дора оха. Буьйсанна уьш дагадора.\nИсламан пачхьалкхан декъашхой бу гоне лаьцна йолчу Багузехь, Шема, Заз. 10.2019 шо\nСо кхийтира Багузехь тхоьга хьожуш Iожалла хиларх, кIелхьаръяла гIорта сацам бира ас. ТIаьххьара сайгахь хилла 200 доллар дIа а делла, меттигерчу цхьана вахархочуьнга сайна курдийн лагере некъ гайтийтира ас.\nНекъ гойтуш лелачу нахах лаьцна дуккха а хабарш лелар меттигерчу бахархошна юкъахь. Цхьаболчара дийцара, цара ахча а оьцуш, нах Iеха бо бохуш, кхечара цара нах минанаш йоьхкинчу аренашка буьгу, бохуш дийцара. Сан дагчохь кхерам бара, амма кхин харжам бацара сан. 2019-чу шарахь Дечкен-баттахь цхьана стага, некъ а гойтуш, дIакхетийра тхо "Ал-ХIол" тIамах бевдда лелачу нехан курдийн лагере.\n"ХIумма а хьулдан лаам бац сан"\n"Ал-ХIолехь" со тIенисъелира Асанна, Шема дIакхаьчначу хенахь тхо цхьаьна Iийначу Актоберчу доьзалерчу воккхаха волчу кIантана. Да-нана кхелхинчул тIаьхьа бомбанаш тоьхча йийнера Асанан жимаха йолу йиша. Цуьнан жимаха волу ваша веллера мацалла. Ша иза лагере валийнера кхечу Iаьрбийн боберашца цхьаьна.\nШемахь ас Iамийна курдийн мотт суна хааро чIогIа гIо дира суна, Асанан хьокъехь ас дехарш деш.\nАл-ХIол мухIажарийн лагерь, Шема, Охан. 1.2019 шо\nХIора денна, сайн кIант а оьций, Iаьрбийн мухIажарш болчу лагере йоьдура со. КIант соьга схьавала ца лаара царна. Амма со юха ца йолуш лийлира цига, сой кIорда йойтуш, эххар иза дIавига аьтто белира сан. Цхьаьна Iийра тхо "Ал-ХIол" лагерехь а, Актаухь реабилитацин центрехь а. ХIинца Асан ненан гергарчу нахехь ву Актюбехь. Сан кIанта иза шен ваша лору.\nКазахстан шен махкахой кIелхьар боху операци дIаяхьа лууш хиларх лаьцна хиира тхуна, арахьарчу гIуллакхийн министраллан белхахой баьхкича. Казахстанера нах лоьхуш лагершкахула чекхбовлуш хиллера уьш. Цкъа хьалха цIераш тIехь йолу кехат хIоттийра, ткъа цул тIаьхьа автобусахь дIадигира тхо аэропорте.\nКема охьахиира Актаун аэропортехь 2019-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 7-хь Iуьйранна. Тайп-тайпана ойланаш хьийзара сан коьрте. Сан дагчохь ийнера баркалла алар а, эхь хетар а.\nЦхьа бутт баьккхира оха Актаухь реабилитацин центрехь, тIаккха цIа дахара Актобе. Майрчун дас-нанас хазахетарца марахьарчийра шайн цхьаъ бен ца хиллачу кIентан бер.\n2015-чу шарахь Актобера Истанбуле дахча, сан хIусамдас цунна ловзо машен эцнера. ЦIаргара а, герз деттарна а кIелхьара яккха аьтто баьллера тхойшинан иза. Ас дийцира кIанте дас динчу оцу совгIатах лаьцна а, иза валарх лаьцна а, амма кхета ца велира соьга кIант мухачу хьелакхаш кхелхира да бохучух. Воккха хилча дуьйцур ду ас цуьнга дас динчу гIалатах лаьцна а, кхалхарх лаьцна а. Суна хетарехь, иза кхетар ву.\nКарарчу хенахь сайн кIантаца со ехаш ю ненаца. Иза школе вахна юьхьанцарчу классе. Шахматаш дукха еза цунна. Дукха хан йоццуш совгIат делла цунна хьалхарчу шен турнирехь.\nЦIера дIа доьшуш ю со Оьрсийчоьнан университетехь "теологан" говзалла караерзош.\nАл-ХIол лагерера зударий, Шема, Дечк. 8.2020 шо\nСо Iехаеллера, динан дешар со дешна ца хиларна. Ца лаьа суна, кхечара а ас санна гIалат дойла. ТIейогIучу хенахь сайна зеделлачух а, хаарех а пайда эца дагахь ю со, кхечарна гIо деш.\nСайн кIант патриот санна кхио лууш ю со, диплом даккха, нанна хетарг дийр ду ас. Хьалха сох тешаш яра иза. Цуьнга хьажа дагахь ю со, шерашкахь цо хьегнарг бахьана долуш.\nСан дахаран диъ шо хан яйна эрна. Сайн кхелхина майра бехке ван а ца лаьа суна, кего ца лаьа дIадахнарг. Цо а дина гIалат. Дукха тIаьхьа дара, ша нийса цахиларх иза кхеттачу хенахь.\nТхо Шема доьлхуш хиларх лаьцна сайна ца хаара ас аьлча, цхьаберш ца теша а мега. И бахьана долуш оьгIазоьхур яц со. Адамаш гIалаташ дахарна тIера бу, амма цхьа а вац, АллахI воцург, сан дохкоялар ган лууш. ДIасахьовсийша гонаха: со цхьаъ хилла ца Iан нийсачу новкъах яьлларг. Бакъду, сан гIалаташ тера дац кхечеран гIалатех. Иза суна дика хаьа. Ца оьшу со дIатетта. Суна иштта а дина таIзар.\nДалла бу хастам, тахана цо хIара де даларна. Наггахь сан дагчу кхерам эккха, гIан хила мегара хIара олий.


Иштта сурт хIутту ВКонтактера "Карфаген" агIо схьайоьллуш.\n"ВКонтакте" социалан машанера "Карфаген" агIо дIакъевлина Оьрсийчоьнан "Роскомнадзор" урхалло.\nРокомнадзоро йохор ю… «Карфаген»?\n«ВКонтакте» социалан машанехь кхоьллина ю «Карфаген» олу агIо. Цуьнан долахочо шен Iалашо ю «вайнехан къам цIандар» аьлла яздинера цу тIехь. Вуьшта аьлча, интернетехь шайн сурташ дохкуш а, комментареш юьутуш а болчу зударшна а, юкъа-кара божаршна а дуьхьал виртуалан тIом болийна мила ву ца хуучу стага.\nЦо кхайкхамаш бо цу нехан гергарчаьрга, цаьрца «йист яккха» бохуш, яздо "Открытая Россия" сайто. Карфагенах лаьцна иштта дийцина «Дождь» телеканало а, «Медуза» сайто а.\nНохчийн зударий интернетехь оьзда лела Iамош ду шаьш бохучу анонимаша сийсазбеш хьийзабо мехкарий а, зударий а, кегийра нах а, яздо цу зорбанан гIирсаша.\nМа дарра аьлча, «Карфагенан» долахочо я долахоша лелош дерг вуно доккха питана ду, нохчийн кIоман гIиллакхашца аьттехьа а догIуш дац иза аьлла хета нохчийн юкъараллан жигархочун, нохчийн философна Ааьрсби Абу-Бакарна.\nАьрсби: "Вайн таханлера гIалаташ а, сакхташ а вайна массерна а бала болуш волчун лазаме ду. Уьш нахала дахарх дарба хир дац цкъа а. Иза питана ду. Нахана юкъахь оьгIазло алсамйоккхуш хIума ду иза. Цкъа делахь, иза гинчу нехан дегнаш дохадо. ШолгIа делахь, иза кхочуш болчу нахана вас йо цо.\nЦуьнах дов хила тарло. Иштта деш дац дарба. Беркат иштта долуш дац, тIаккха бусалба дино а иштта ца хьоьху вайна иза. Цуьнца доьзна ду вайн гIиллакхца дерг а, оьздангаллица дерг а. Иза нийса некъ бац. Суна иза нийса ца хета. Иштта дан ца деза! Цуьнан шен некъ бу. Вайн вархIа дайшкара дуьйна вайн къоман кхетаме бирзина. Iадате иза дирзина шен некъ бу цуьнан.\nНагахь хьо цхьа гIалат нисдан лууш велахь, и стаг юьстах а ваккхий, цуьнга шега ала иза. Цунна оьшучехь гIо де, цуьнан дог эца, цунна иза юьхьдуьхьал а ца детташ, цуьнан юьхь а ца йохуш. И амал ю вайн къомо ларйинарг.\nГIалат ца волуш цхьа а вац. Сакхт ца дужуш цхьа а вац. Хьуна хьайга кхана хIун догIу а ца хаьа. Цундела ларамца цхьаьна лелийна ду иза. Иштта бен некъ ца го суна ".\nЗудабераш сийсаз деш бусалба дин а хьехадо «Карфаген» агIон тIехь йозанаш дечу наха. Ткъа мел догIуш ду иза бусулба динца? И хаттар делира Маршо Радионо бусалба дешар дешначу стаге Джабраил-Хьаьже.\nДжабраил-Хьаьжа: Нехан скхташ дийцар а, гучудахар а бусалба динехь дика лерина дац. ХIунда аьлча, и къа шена латийначун, Деле тоба а дина, кхета а кхетта, кхин ца далийта йиш ю. Ткъа иза дIасадаржийначо цу стеган сий дойу. Ша диканиг до бохуш, ша зулам юхатуху бохуш, иза дагадеанчун лело бакъо яц.\nЦхьана сайт чуьра схьа а оьцуш, сурташ нахалдахар... бусалба стеган сакхт шена хиъча иза къайладахьа дезаш ду. Иза нахалдаккхар кхин а доккха къа хила там бу иза дIасадаржочун. Неха сакхташ лахьочул шен сакхташ лахьо деза.\nИза иштта хилча и питана сацор ду аьлла хетарлора Нохчийчуьрчу даима а сема долчу Iедалша. Амма, гарехь, церан куьйгаш тIекхаьчначух тIера дац «Карфагенна».\nЦо яздийриг шен тидамехь латтон а, цу агIонехь дIахIитточу сурташка хьежа а лаам хилла дIаязвелла ву 56 эзар гергга стаг. Иза доккха терахь ду, цу тIе беккъа нохчий мотт буьйцу нах а бен буьтур бац аьлла цуьнан долахочо билгалдаьккхина хилар тидаме эцча муххале а.\nДустуш аьлча, масала, оццу «ВКонтакте» йолчу Нохчийчоьнан парламентан спикеран Даудов Мохьмадан агIоне язвелла вац 8 эзар гергга стаг а бен.\n«Карфаген» хьахийча, иза дика гIуллакх ду олуш стаг каро хала ду нохчашна юкъахь. Амма цуьнан долахо я долахой кхоьруш болчух тера дац шаьш сийзаз бечу нехан метта шаьш нисдаларх.\nТаханлера Тунис гIала лаьттачу меттиган гергахь 2300 шо хьалха лаьтташ хилла Карфаген олу гIала. Цу хенахь ницкъ болчу Риман коьрта мостагI хилла иза. Ткъа Карфагенан уггаре а луьра мостагI хилла Риман буьйранча сенатор Катон Воккхахверг. Сенатехь дийцаре деш долу хаттар мьулхха а хилча а, шен къамел дерзош хилла цо «цул сов, суна хетарехь, Карфаген йохийна дIаяккха еза» олий.\n«ВКонтакте» кхоьллина «Карфаген» йохо цкъачунна лаам ца гайтина цхьаммо, шинариндийнахь иза дIакъевлина Оьрсийчуьра "Роскомнадзор" ца йийцича.


Зуламаш дина Делимханов Адаман хадархой дIахецна Москох\nГIадужу-бутт 14, 2018\nМоскохарчу Замоскворецкан кхелехь довхаттар долийнера Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн белхахойн Ахмаев СаIидан а, Болатбаев Лечин а, ГIалгIайчуьрчу вежарийн БулгучевгIеран Ахьмадан а, Мовладин а, Москохарчу бизнесхочун Катков Евгенийн а.\nУьш бехкебо нуьцкъала даккхий ахчанаш дахарна. Талламчийн версица, бизнесхочуьнгара Жуков Константинера 100 миллион гергга ахча даьккхина хилла цара. "Новая газетано" бина и хаам.\nАхмаев СаIид а, Болатбаев Лечи а депутатан Делимханов Адаман хадархой бара зуламаш дечу заманчохь. Болатбаев цуьнан шофер хилла а ву.\n2000-гIа шо доладелча 2008-чу шаре кхаччалц Москох Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн декъехь болх бина ву Ахмаев СаьIид. Болчу хаамашца, 2006-чу шарахь "Горец" батальонан хьалханча Байсаров Мовлади лоцуш операцехь дакъалаьцна ву иза. Байсаров вийра Москох Ленинан цIарахчу проспектехь каравеанчул тIаьхьа.\nНохийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Москохарчу кхелан куьйгалхочун Егорова Ольгин а, инарла прокуроран Чайка Юрийн а цIарах кехат дахьийтинера, Ахмаев а, Болатбиев чохь ца валлош, и шиъ кIелхьараваккха амал бар доьхуш.\nКарарчу беттан юьххьехь къиза зуламаш лелийна и шиъ цIеххьашха маьршаваьккхина.


"Халкъан сий" я могIарера стаг вийнарг? Темерханов Юсуп кхалхарх лаьцна социалан машанашкахь дуьйцург\nДIадаханчу кIиранах колонехь кхелхира нохчо Темерханов Юсуп. Иза колонехь хан токхуш вара Буданов Юрий верна (и стаг, дагадоуьйту, цул хьалха кхел йина набахтехь Iийна вара нохчийн йоI Кунгаева Эльза ерна).\nВуьшта, социалан машанашкахь коьрта хилам Темерханов валар бацара, коьрта дара иза кхалхар Нохчийчохь адамаша тIеэцар. Темерханов валарх лаьцна хаам кхаьчна дукха хан ялале дуьххьара бIеннаш тIаккха эзарнаш адамаш гулдала дуьйладелира иза ваьхначу эвлахь, дуккха а адамо дакъалоцуш манифасти а хIоттош, яздо Маршо Радион оьрсийн сервисо.\nХIинца хала ду ала, иза бехке вара я вацара. Цуьнан адвокаташа, ма-дарра аьлча, гайтира иза бехке ца хилар. Амма, цхьана а хIуманах доьзна доцуш, ИЗА къонах стаг вара, иза масала ду, шен сийца юкъаметтиг лело дагахь волчу ХIОРАННА а!\nЮсупан дакъа иза винчу эвла цIа а кхачадале, ерриг а Нохчийчуьра а, луларчу республикашкара а адамаш, шайна халахетар хаийта а, цуьнан нанна а, гергарчарна а, юххерчарна а баркалла ала а тIедуьйладелира ТемерхановгIар бехачу хIусаме. Суна ца хаьа Юсупа Буданов Юрий вийна я ца вийна, ша Юсупа тIе ца лецира иза, шена тIехь Iазап латтийча а.\nАмма иза вара и стаг верна чувоьллинарг,\nЦунна бинера ницкъ,\nЦуьнан дегIехула чекхйехира ток,\nЮсупан коьртах тоьрмиг а буллий, садукъадора, Юсуп хьажийра Омскерчу изоляторе,\nЮсуп ву оцу системо хIаллаквинарг,\nЮсуп ву шина нохчийн тIеман кийрара схьатоьхна йилбазмохь, дерриг а нохчийн къоман цхьа а хIума а диц дина цахилар, цхьа а стаг вицвина цахилар рогIера дагадаийтар.\nЮсуп вара хIаллакъхилларг а, ткъа оццу хенахь, Кунгаева Эльзин а, ткъа иштта и санна цкъа а кошера гIовттур боцучу, тешаш хилалур боцчу нехан сий дайа гIортарна бекхам бинарг а.\nЮсуп хилира, цхьа а кхайкхам а боцуш, бина барт а боцуш, адам тезета деана стаг…\nЮсуп кхалхаро тайп-тайпана ойланаш кхоьллина сан дагчохь. Иштта ваша хиларна куралла, цуьнан къонахаллах йоккхаер, иза доьналла долуш чекхваларна дог реза хилар, цIа яхна Юсупан Нана мархьарчо лаар.\nЦкъа а ма хуьлийла вайн Даймахкахь цу тайпачу кIентийн къоьлла.\nХIара нах Нохчийн Республикан а, ГIалгIайн Республикан а, Дагестанан а, массо а маьIIера КЧР-ра, КБР-ра а, ерриг а Кавказера Темерханов Юсупан да-нана ган боьлхуш бу, цу шинга кадам бан! Цуьнан ахча а дацара, куьйгалла дечохь хилла а вацара иза, иза сий а, хазна а дара халкъан. Цу къанта ша маьрша хилар а, шен могушалла а, шен дахар а дIаделира…#Къомансий #ЧестьНарода\nСо тешна ву, цу процессина юкъахь Iедалхой а, церан дуьхьалончаш а цхьаьна хилла хиларх. Уьш цига цхьаммо а ца хьажийнера, (тезета баьхкинчу нехан) терахь доккха ду аьлла сурт хIотто.\nМа харцо ю иза бохург кхоьртара ца далара суна, буданов вийна аьлла хезча. Суна хетара, хIинций-хIинций ша воь-кх бохуш, еххачу хенахь кхерамехь балахьоьгуш вахар ду аьлла цунна догIура. Суна лаара иза самавуьйлила жимма а шах-ших хезча, некъа воьдуш (са дахьарца) дӀасахьоьжийла… Вайнаш массо а хазахетта бара иза вийча, вовше декъалбеш бара нах, нийсо толарна, ткъа ас ойла йора, хIинца а ю сан и ойла, вай тиларшка бахийтира, вай лайнарг хIун ду ца хууш болу нах.\nЦарна моттара буданов цхьа во хIума дарна бекхам бина стаг ву. Ткъа мел бу уьш и тайпа будановгIар.\nДала геч дойла Юсупана къематан дийнахь!\n«Нохчийн къонах» – и ши дош деша аьтто бу нохчаша социалан машанашкахь дитинчу йозанашна юкъахь. Иза, ма дарра аьлча, вуно лакхара юкъараллан турпалхо вазвар ду, сий долуш гIуллакх дарна. Оцу тайпа дерриг халкъо ларам бина стаг вац дIабаханчу а, хIинца бехачу а нохчашна юкъахь.\nДала ял лойла тезета баьхинчарна а, Юсуп-Хьаьжех лаьцна дика дош аьллачарна а, яздчарна а я иза дагалоцуш таппа аьлла ойла еш Iийначарна а, башхалла доцуш юьстах ца бисинчу нахана массарна а.\nДела гуш ву, Юсуп ларам бан безаш стаг хилар, и хакъ долуш ву вай делха, ткъа цунна шу дезара – шен халкъ – шуна ша ма веззара чIогIа...\n… Со гIорасиз хилира, Темерханов Юсуп-Хьаьжин бехктакхаман гIуллакх луьстуш, сайна къинтIера ца валало со. Амма кхин а вон эшна цунна бохам бан гIиртина нах.\nЮсуп тоьлла, иза хIинца маьрша ву.\nТемерханов Юсуп-Хьаьжин тезета кхача нах, шайн машенаш луларчу ярташкахь а юьтуш, кхин дIаоьху гIаш. Нохчийн халкъан турпалхочуьнан тIаьххьара Iо дика ян адамаш Нохчийчу оьхуш ду ерриг а Кавказера, Москохара, кхечу Оьрсийчуьрчу гIаланашкара, Европера, Туркоьйчуьра. Дуккха а шерашкахь "Ичкери а, Кавказ а" караерзорах лаьцна, миллиардашкахь ахча а дойуш, йина Путинан пропаганда, йоьхийна цхьана стеган Iожалло.\nАхь ала: "Бакъдерг деана, харцдерг дIадаьлла, баккъалла а харцдерг дIадолуш хилла. КъурIан.\nДуккха а бу хиллачо, иштта чIогIа юй-те Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а уьйраш аьлла, шеко кхоллийтинарш.\nТкъа кхин хIун тоьшаллаш оьшу, цхьа а "Оьрсийчоьнан дуккха а къаьмнех лаьтта халкъ" ца хиларан"? Хир а дац иза.\nДерриг а, Нохчийчоь Оьрсийчоьнна юкъахь ю бохучух шуна хаа лууш хилларг.\nНохчийн блоггерша, хьул а ца деш, хестош ву Темерханов, массара а яздо халкъан дуьхьа шен дахар дIаделла волу "иза турпалхо" а, "къоман сий а, къоман хазна" хилар. Iедалша иза тидаме ца оьцу – гарехь, цара иза кхетарца тIеоьцу. Цо вуно чIогIа Iаткъам бо.\nОьрсийчоьнан официозо "Нохчийчоь Оьрсийчоьнан дакъа хилла дуккха а хан ю, ерриг а проблемаш дIаевлла" бохуш дуьйцучу хенахь, шаьш нохчашна, и реакци тидаме эцча, аьттехьа а биц ца белла тIом, церан хьалха санна цабезам бу, бекхам бан лаам а бу. Ткъа нийсо муха толийта еза бохург хьокъехь царна хетарг къаьсташ ду оьрсашна хетачух а, цивилизацин олучу дуьненна хетачух а.\nИ хилла ца Iаш: реза цахиларх дIакхеташ бу ерриг а Къилбаседа Кавказера исламистийн а, оьрсашна духьал болу а ницкъаш. Кхузахь хаттар хенаца доьзна ду, цигара хьал эккхар долчу.\nТахана (Буданов верна бехке вина хилар а бен кхин гIараваьлла воцучу) Темерхановн ма дарра долуш Ӏаламат йоккха оьрсашна духьал манифестаци хилла: оьрсийн турпалхо гвардин полковник Буданов вийначу стеган эвла йоьдуш ю чакхе йоцучу машенийн ковр. Тезетахь хилла Кадыров Рамзан, ткъа инстаграмехь кадам бина (даже столь любимый чернильниками и чернильницами) Нурмагомедов Хьабиба а.\nХьовса, оьрсий, тезетахь яьккхинчу видеого, чакхе йоцуш тIеоьхуш нохчий а болуш, тIаьхьакхиа гIорта кхета дукха аттадолчунна: бац цхьа а "дуккха а къамнех лаьтта оьрсийчоьнахой", бацара уьш хьалха а, цкъа а хир а бац.\nШолгIачу ойланна тIаьхьакхиа а гIорта: оьрсийн гвардин полковник вийначу стеган тезета халахетта тобанаш вовшахкхетачу пачхьалкхан цIе Оьрсийоь хуьлийла дац, забаренна а…\n…Шу дехаш ду, оьрсий, дуккха а къамнийн оккупацин кIеллахь. Сатесна ву, видео шуна тайна хиларе.\nТахана доттагIийн лентехь (фейсбукехь) дуккха а посташ ю Темерханов Юсупах лаьцна. Кху тайпачу деношкахь кхета хьо, лазам мел кIорга бу а, хердалар мел чIогIа дисина ду а бохучух. Погонаш лелочу зуламхошна таIзар дина дац (кхечарга хьажча Будановна кхел а йина, деррг цо дина зуламаш тидаме а оьцуш ца воьллина а, дукха кIеда таIзар деш а чувоьллина хиллехь а). Цундела, шен лаамехь кхел йина, стаг вийнарг тIеоьцуш ву, цкъа а бистхуьлур боцучу кхелхийнчу эзарний сий лардина турпалхо санна. Ткъа иза Iаламат кхераме ду. Подар-басар дина Оьрсийчоьнан а, нохчийн а юкъаметтигаш, дерг дийцича, тIом дIабрзинчу тIегIанехь уьш ма хиллара юьсуш ю. ХIа-хIа, кхин а вон ю, тахана Нохчийчохь хуьлург тидаме эцча. Дов дIадерзор цхьаммо а дола а ца дина, маслаIат а, нийсо а хьалха а яцара, хIинца а йоцуш ю. И бахьана долуш, бакъду, наггахь, кхерам эккха.\nЦхьаболчарна, мухха далахь а, Буданов турпалхо вуьсш ву.\n2011-чу шеран Мангал-беттан 10-чу дийнахь ямарта вийра Оьрсийчоьнан турпалхо, Буданов Юрий, цхьанге а кагвелла воцу, я тIаме а, я набахте а. Чинах вохийна волу, харц цIе кхоьллина вара иза Оьрсийн къоман ясакх тIейоьжийначу пачхьалкхан даржаш дIалаьцнарна тамана. Гоне лаьцна, амма эша ца вина!\nДелахь а Темерханов Юсуп вазвар а лортIехь ца хета цхьаболчарна.\nНабахтан дарбанан хIусамехь велла Буданов вийна Темерханов Юсуп. Ерриг а Нохчийчуьра а, Кавказерчу кхечу республикашкара а бIеннаш адамаш гулделлера Темерхановн дай бехачу юьрта, цуьнан дега-нене кадам бан. Нохчийчуьрчу Iедалша новкъарло ца йо царна.\nТамашийна хир дара иза иштта хир дац аьлча, нохчийн йоI ерна чувоьллина, чинах вохийна Буданов эскархочуьнан санна сий а деш, дIавоьллинчул тIаьхьа. ТIехула тIе, бакъо а йоцуш, Будановн сий деш Москох хIоттийна болу дагалецаман тIулг хIинца а болуш бу. Ткъа цу тIехь яздина дац цо динчу зуламех лаьцна хIумма а. Веллачул тIаьхьа зулам дина Темерханов вазвар куьзганан реакци ю зулам дина Буданов вазваран.\nКадыров Рамзана а хаийтира Темерханов кхалхарх лаьцна шена хетарг. Цуьнан комментарий еша аьтто бу цуьнан Телеграмехь:\nДIабирзи Темерханов Юсупан дахаран некъ. Иза кхелхина Марсхьокху-беттан (Август) 3-чу дийнахь, полковник хилла Буданов Юрий верна бехке варна хан токхуш хиллачу Омскерчу колонехь. Суьдан процесс еха яра. Темерханов Юсупа тIе ца лацара ша бехке хилар. Кхелехь, тIаьххьара дош олуш, цо дIахьедар дира, иза воьчу хенахь ша Комсомольски проспектехь а вацара, Будановна герз а ца туьйхира ша аьлла.\nЦо кхайкхам бира бехккъасторхошка "шайгахь долчу эхьалле а хьожуш" сацам бе аьлла. Амма Темерхановна хан тохаро, иза чуволларо нохчийн халкъан а, кхечу регионашкару миллионийн жимачу нехан а бIаргашкахь цунах вира Кунгаева Эльза хьийзийна а, иза йийна а волчу Буданов Юрийна бекхам бинарг.\nХIора Нохчийчуьрчу вахархочо Эльза ер тIеийцира ша сийсазвар санна. Темерханов Юсуп велла аьлла хаам баьржина хьалхарчу сахьташкахь дуьйна иза ваьхначу юьрта Нохчийчоьнан ерриг а меттигашкара а, кхечу регионашкара а кадам бан эзарнаш бахархой схьаоьхуш хиларан бахьана ду иза.\nАдамаш гIаш беха некъ бо Гелдаган эвлан йистера юккъерчу маьждиге кхаччалц, машенахь тIе бахка аьтто ца хиларна.\nШотдийнахь, сайн хьоме ВЕЖАРШЦА - Нохчийчоьнан муфтица Межиев Салахь-Хьаьжица а, Госдуман депутатца Делимханов Адамца а, Парламентан гIантдеца Даудов Мохьмадца а, хьалхарчу вице-премьерца Тумхаджиев Iийсаца а, кхечарца а тезетахь хилира со Гелдаганахь. Оха кадам бира Темерханов Юсупан гергарчарга а, юххерчарга а.\nХала хеташ делахь а, кхелан гIалаташ хуьлуш ду дерриг а дуьнентIехь. Темерханов Юсуп веккъа ша цхьаъ хилла Iаш вац, цу адамалла доцу халонах чекхваьлларг. Цуьнца цхьаьна цо лардира сий а, къонахалла а, шегахь ницкъ а, лаам а карийна нехан бехк шена тIе ца лаца, ша динарг дина аьлла къера ца хила. Делахь а, суьдо иза бехке веш сацам барна, Темерханов Юсупна иза лууш ца хиллехь а, турпалхо вира цунах, нохчийн йоI - Оьрсийчоьнан махкахо Кунгаева Эльза - хьийзорна бекхам бина волу.\nИштта иза даима а дагчохь вуьсур ву халкъан иэсехь, нагахь суьдан сацам хенан йохалла харц ларахь а!\nТкъа Буданов Юрий, Оьрсийчоьнан ТIеман ницкъийн инарлин штабан куьйгалхочо Квашнин Анатолийс аьлла ма хиллара, "бандит вара, маьршачу бахархошна, эскаран коллективера орамашца бухаяккха езаш йолу боьха хIума яра".\nВезавоккхачо кху дуьненчохь хIоранна а некъ битина шен харжам бан. Цхьаъ веха, даиман а халкъан иэсехь виса Iалашонца, вукхо бехйо шен цIе абаделлац.


Германехь Нохчийчоьнан ХIусам схьаеллахь... - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Германехь Нохчийчоьнан ХIусам схьаеллахь…\nНохчийчоьнан арахьарчу зIенийн Департаментехь дIадаьхьначу цхьанакхетараллехь дакъалоцуш вара оцу Департаментан куьйгалхо Хаджимурадов Iисай, Германера веъна хьаша Шмайхель Франкий. Официало бинчу хаамашца, цара йийцаре йира немцоший, нохчаший экономикехь а, культурехь а, социалан хеттаршкахь а цхьаьна белхаш баран агIонаш.\nШмайхель Франка билгалдаьккхира, ша болх беш йолу кампани Къилбаседа Кавказан регионан имидж тоярехь къахьоьгуш ю, аьлла. «Оьрсийчохь а, цул арахь а Нохчийчоьнан васт эрчадаьккхина гойтуш ду. Амма суна сайн бIаьргашца кхузахь гинарг вуно исбаьхьа сурт ду. Сан Iалашо ю – и сурт доллучу дуьненна а дIагайта», — элира Германерачу хьешо.\nЦу цхьанакхетаран жамIехь шина агIоно барт бина, кеста Берлинехь немцойн-нохчийн уьйраш чIагIъяран кхерч кхолла.\nТIаьхьарчу массийта шарахь юх-юха а хезаш ду и къамелаш, Нохчийчоьнан урхалла шен векалт Берлинехь схьаелла дагахь ю бохуш долу, амма хабаршна тIера кхин хIума хийца делла дац, дуьйцу Немцойн-Кавказхойн доттагIаллин юкъараллан куьйгалхоч Маас Эккехарда.\nМаас: «Дера тхо цу хIуманна гIайгIа йолуш а ма ду, цу тIехь терго еш а ма ду. Амма цкъачунна билгалдаьлла цхьа а хIума дац. Суна хаьа, и тайпа хаамаш кест-кеста баьржаш буйла. Иштта амал ю цигарчу Iедалийн, шаьш хIарий-важий деш ду, бохуш, цхьацца хIума даздой дуьйцуш, ткъа жамIехь кхин хIума а ца хуьлу. Кхузахь векалташ а, кхерчаш а схьайоьлуш ю боху хабар дуьйцу ю дукха хан, дина даьккхина хIума дацахь а».\nАмма и тайпа кхерч кхоллахь а, иза тамашийна хир дац, хIунда аьлча, тIаьхьарчу хенахь Германехь бехачу нохчашлахь алсам бовлуш бу ДегIастанарчу Iедалхошка критикалле хьежар доцу нах, бохуш дуьйцу Маас Эккехарда.\nМаас: «Цхьаццаболу нохчий бу кхузахь, Оьрсийчоьнца башха гома боцуш. Уьш оьрсийн векалто а, оьрсийн культуран кхерчо а еш йолчу суьйренашка а, даздаршка а боьлху.\nХьалхо «Вайнах» цIе йолу хелхаран тоба яра кхузахь, Оьрсийчуьрчу дуккхаъчу кхечу тобанашца еана. Йоккха гала-шоу а йина, даздарш дара Оьрсийн культуран кхерчо кечдина, цигахь 5 минотехь хелхабевлира уьш. Со-м цига ваха а ца вахара. Со нохчи ца хиларе терра, сан-м цига ваха бакъо а дера яра. Амма кхузара цхьаболу нохчий-м боьлху цига. Ас-м олу цаьрга, эхь ду шуна ишттачу метте дахар, олий».\nЦхьана агIор, Соьлжа-гIалахь ечу гIишлойх бакхийбер а, цигара зовкхаш хестор а даьржаш делахь а, амма, вукху агIор, Германе цIера бевдда схьаоьхучу нехан терахь а лахлуш дац, бохуш дуьйцу немцойн-кавказхойн доттагIаллин юкъаралан куьйгалхочо.\nМаас: «Цу хIуманан бIостанера болам а бу иштта-м. Генара дIа анализ йича, уггаре а хьалха кхуза схьаихинарш тIамах бевдда мухIажирш бара. Цул тIаьхьа схьабогIуш хилларш политикан мухIажирш бара, — и бохург ду, цхьанна а тайпана Нохчийчоьнан маршонехь къийсина я цу къийсамца зIенехь хилла, юха и бахьана долуш Iедало хьийзош берш.\nТкъа хIинца вуно дукха цомгуш нах оьху кхуза схьа. Дукха бу, инзаре хала цамгарш токхуш долу бераш а далош, схьаоьху наной. Кхузахь шайна дарба дийр дацара те, бохуш, сатуьйсу нах бу уьш, Оьрсийчохь царна дарба дайта дIадала ахча а, таро а йоцуш болу. Вуно дукха бу хIинца схьабаьхкинчарна юкъахь туберкулез йолуш а, гепатит С йолуш а лазархой».\nМаас Эккехарда юьйцу пехийн цамгарш а, доIахан цамгарш а, царел сов, Нохчийчуьрчу бахархоша ловш долу уьне цамгарш, заьIапаллаш, — уьш дерраш а аьлча санна, оьрсийн пачхьалкхо Нохчийчохь шерашкахь бинчу къизачу тIемийн а, цара цигахь даржийна хиллачу дIаьвшечу герза-молханийн а тIаьхьалонаш ю, коьрта тIе хаддаза эгачу бомбанийн терахь лах ма деллий, айпе могашаллехь схьагучу юьйлуш йолу.\nБакъду, цу хIуманна къера а хилла, нахана дан догIучу дарбанна жоьпалла шена тIеэца сих ца ло Оьрсийчоьнан урхалла. Нагахь санна, тIамо хIаллакйина нехан могашалла юхаметтахIотторан гIулчаш цо йохуш елахь, мел кIезиг а, и Маас Эккехарда буьйцуш болу могашаллин дуьхьа Европе схьагIерташ болу нах цIахь совцур бара. Амма хьенан бу цаьрца бала? И нах юхацIехьа берзон Iалашонца, векалташ, уьйраш чIагIъяран кхерчаш схьаеллар санехь долчух тера ду.\nВ Швеции вспыхнули беспорядки из-за сожжения Корана. (ВИДЕО)\nУДАВКА НА ШЕЕ ИСТОРИИ\nГраждане Грузии на третьем месте по количеству просителей убежища в Дании


Кхераме буй набахтешкара нохчий?\nГIуран-бутт 29, 2015\nОьрсийчуьрчу набахтешкахь эзарнашкахь бу шайн даймахкахь тIемаш боьлхучу шерашкахь федералан эскаршна дуьхьаллаттарна яккхий хенаш а йиттина, чубоьхкина нохчий. Царех дуькхаберш цIехьабоьрзу мур бу карара хан. ХIун хир ду царех набахтешкара арабевлча, мел ларъеш хир ю церан кхидIа баха а, белхаш бан а, доьзалш кхион а йолу бакъонаш? И хеттарш ду лецначеран а, церан гергарчийн а сагатдеш.\nЦуьнца дузу Маршо Радионо а шен кху кIиранан хаттар. Шуна муха хета, тIемаш барна набахтеш а текхна цIехьабоьрзучу нохчашца муха хила еза Iедалан а, халкъан а юкъаметтигаш? Олийла дуй царех, динчу зуламех жоп делла бевлла, парггIат баха хьакъдолу нах, я царех ларлуш хила еза пачхьалкх а, юкъаралла а?\nЖоп дала луучарна - тхан телефонаш.\nПрагица зIене волуш: + 4 20 72 40 1 8 32\nГоргали баийтинчул тIаьхьа, охьайилла а тарло телефон, тхаьш девр ду тхо дуьхьал зΙене.\nСМС яийта мега тхан Москохарчу телефон тΙе: + 8 92 6 23 60 4 65.\nВатсап, Вайбер а ю тхан: + 4 20 72 40 19 8 32\nШайна хетачух лаций язде тхан сайте а: radiomarsho.com.


Нохчийн Республикин Конституци тIехь билгалдаьккхина ду нохчийн мотт а, оьрсийн мотт а цхьатерра бакъонаш а йолуш, пачхьалкхан мотт бу, аьлла. Стага, шен къоман мотт и безаш велахь, лоруш велахь, шен мотт бийца хууш велахь, шен къам ша ларар а, цу къоман яхь йолуш волу стаг ша хилар а гойту. Нохчийн меттан говзанча вара Нохчийн Республикин хьалхара Президент хилла волу, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Нохчийн мотт а буьйцуш, кхетийра цо вайн нохчийн къам тIеман къизачу шерашкахь, нийса некъ вайн къомана гойтуш. Иштта, нохчийн матте шен ден хилла боллу ларам болуш, меттан сий-пусар деш, схьавогIуш ву Нохчийн Республикин Куьйгалхо волу, Россин Турпалхо Кадыров Рамзан.\nХIора доьзалехь нохчийн мотт бийцаре терра бен, цуьнан сий-пусар даре терра бен, вайн къоман гIиллакхаш, Iадаташ, оьздангалла, халкъан ламасташ, къоман истори ларлур яц вайга. Эзарнаш шерашкахь вайн мотт а ларбеш, цунах дозалла а деш, и бийца а буьйцуш хилла болчу вай дайшна, наношна, нохчийн Iилманчашна, яздархошна, динан дайшна хьалха доккхачу декхарийлахь ду вай тахана, вешан мотт а болуш, нохчийн къам хиларна. Къоман дахарехь хала мур тIехIоьттича, вайн къам цу халонашка, баланашка эша ца дайтинарг вайн мотт бу.\nДуьне мел лаьтта, вайн къоман хаза гIиллакхаш массо а къаьмнашна довзуьйтуш, кхуьуш, хазлуш, доттагIаллин, гергарлонийн, уьйрийн мотт хилла, бехийла вайн нохчийн мотт!


Солиев Назим, Таджикистанера мигрант, Рождествено юьртара вахархо\nРождествено, Оьрсийчоь – таджик Солиев Назим тешна ву ша кхузахь оьшуш хиларх\nАьлча а, ша ву, боху Тверна гергахь дIатарвеллачу 35 шо долчу таджико (иза Советан Iедал доьхча кхоллаеллачу пачхьалкхех уггаре къечу Таджикистанера веъна), дакъазъяьлла оьрсийн юрт лечуьра кIелхьаръяккхинчех.\n"Кхуза тхо ховшар гIолехьа ду китайхой баьржачул, - элира дийнахь шина ражехь болх беш, школехь пеш ягочу, Таджикистанерчу барамашца дуьстича, ши алапа – 200 доллар - оьцучу Солиевс.\nОьрсийн мотт цIена буьйцуш а, Хайям Iумара язйина байташ оригиналехь, фарси маттахь, дагахь хууш а ву иза. Цо а, кху ткъеха шарахь и санна Таджикистанера схьакхелхинчу кхечу 46 доьзало а шозза совдаьккхина Рождествено юьртахь бехачу нехан терахь – 200.\nСолиевс болх бечу школехь доьшучу берех ах цуьнан къомах ду – таджикаш. Килса уллехула бовлий, туькана лелачу зударшлахь массарел дукха гуш болу еха кучамаш, даккхий корталеш леладе зударий а бу цуьнан къомах.\nГIаланашка, ярташка миллионашкахь буьссучу Юккъерчу Азин векалша зама гена ялале хуьйцур ду Оьрсийчуьра этникан сурт.\nМигранташна Iоттар а еш, и ойла къадайо Рождественохь а, гонахарчу ярташкахь а бехачу оьрсаша.\n"10 шо даьлча ярташ елла дIаевр ю, я кхечу пачхьалкхера баьхкинчу нахана юьсур ю", - боху шен тайпан цIе ца яьккхинчу Виктор Ерофеевича. Иза луларчу 12 кIур богучу Бортниково юьртара ву.\n142 миллион вахархочух лаьттачу Оьрсийчохь статистика лелочу хьукматаша бахарехь, болх лоьхуш схьалестачу мигранташа демографи хуьйцуш лаьтта пачхьалкхехь.\nШерашкахь Оьрсийчоьнан миграцин урхаллехь куьйгалхочун гIовс лаьттинчу, хIинца "XXI бIешеран миграцин фонд" олучу аналитикан центран коьртехь волчу Потавнин Вячеславна хетарехь, тахана лелачу миграцин боламо дагадоуьйту 13-чу бIешарахь гIезалой-монголаш баьржаш лелларг.\n"Дан дуьсург килсаш яхкар ду", - боху Потавнина, амма цо а тамаша бу хьал хийцахь, "бусалбанийн демографи ю кхуьуш".\nОьрсийчоьнан бахархойх цхьана декъанна хетарехь, Кремло некъ бехка беза мигранташна, вукхара бахарехь, уьш царна шайнна къастийначу меттигашка бен бита а ца беза. Иштта боху Оьрсийчоьнан информацин ВЦИОМ хьукмато. Йозуш йоцчу Левада-Центро бинчу талламо гойту Оьрсийчоьнан бахархойх хIора воьалгIаниг резавоцийла миграцин барамашна, къаьсттина ца тов царна шайн пачхьалкх "азиаташа дIалоцуш латтар".\nЯссалуш ю Оьрсийчоь\n"Дуьненан урбанизацин преспектива" цIе йолчу шен талламехь Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино хаамбо, кху ханна Оьрсийчоьнан ярташкахь 37 миллион стаг веха, амма и терахь 2050 шарахь 22 миллионе охьагIур ду, бохуш.\nТверь-махкаца, Ийдал-хица хьала-охьа ваьлча, кху Рождествено юьртанна гонах хьаьжча го леш лаьтта оьрсийн ярташ.\nМассанхьа а санна ду кхузахь – бац болх, кIезиг до бераш. Хьалха Оьрсийчоьнан хатI кхоьллина йолу, Балтикера Тийначу хIорда тIекхаччалц мехкаш олалле эцна йолу паччахьан шахьар Тверь ша а яц даладелла ехаш тахана.\nЯрташ яссаяла юьйлаелира шайна школаш, дрбан хIусамаш ца тоьучу даьлча. 2010-чу шарахь багарбира Оьрсийчуьра бахархой. 36 эзар юьрт ю пачхьалкхехь, царалахь иттех доьзалх бен яц лаьтташ 9 эзар юьрт. ТIаьххьарчу заманахь ярташкара гIаланашка дIабахана 20 эзар нах.\nРождествено юьртана, луларчаьрца дуьстича, ирс кхаьчна мелла а - гонах дийна го латта, дукха хан йоццуш дийгIина цигахь даькхнийн синтарш. Хаало юьрт кхуьур йолуш а, хазлур йолуш а юйла.\nКъаной пенсино кхобу. ГIала бовдаза бисинчу кегийчара картол йоь керташкахь, хьаннашкахь цIазамаш лехьадо, лахьийнарг юхку гIаланашкара богIучу нахана.\n"Соьга хIун далур ду, муха даккхалур ду ахча? Лаьттара, хьуьнхара цхьацца ораматаш а юхкуш волу-кх хене", - боху Нестерово юьртарчу, кIена вацахь а, багахь цергаш а йоцчу Владимира. Хьанъеллачу кучахь, тIон некъахь лаьтта иза, советан Iедал долуш лелларг дага а лоьцуш.\n"Берриг юьртабахам, хьаьтта, даьхни хIаллакдина. ХIора йоккхачу стеган бара етт, уьстагIий. ХIинца цхьанненан а бац. Ур-атталла котамаш а яц".\n"Ма кхера къахьега"\nРождественора таджикаш берраш а санна бу цIера Ломан Бадахшанера – Таджикистанан уггаре а къечу махкара.\nСоветан Iедал доьхча баьржинчу мигрантех уггаре дукха буй-те аьлла бу таджикаш – бIеннийн эзарнийн ду Оьрсийчоьнан паспорташ.\n20I0-чу шерахь нах багарбеш гучудаьлла Оьрсийчуьрчу ярташкахь бехачу таджикийн, гIиргIазойн терахь доьазза лаккхадаьллийла.\nАмма тергамза буьсу ханна богIуш-боьлхуш лела мигранташ, я шаьш терахьаш а дац долчу суьртаца дуьззина догIуш, нийсса тергалдан хала ду, боху Москох Экономикан лакхарчу школан талламийн центран векало Чернина Евгенияс.\nГонахарчу бахархоша дийцарехь, Рождественохь таджикаша цхьа а меттиг ца юьту шайх маьрша, ахча даккха йолу таро ерриг а караэцна. Меттигерчу нахаца цхьаьна лехьадо хьаннашкахь мерза ораматаш, у, дечиг доккхучу меттигашкахь, автобусаш, машенаш лелош, даьхни кхиош болх бо.\n"Уьш ца кхоьру къинхьегамах. Оцу тIехь пайде бу бухарчу нахал", - боху Тверан мэро Кирдановс.\nИммигранташа тодина кхаа гIатах лаьтта массех цIа. Иза деса, тесна лаьттара. Цара эцна нахера тишделла цIенош, школа юьзина шайн берех – юьрт самаяьккхина.\nЮьхьанца шаьш кхоьрура таджикаш юьрта баржийта, тIаьхьо дуьйлира царех, дуьйцу рождественохоша-оьрсаша.\nПайравшо Тверехь дечиг, кибирчик Iалашъечу фирмехь хьаькам ву. Дов даьлла, эшча, таджикашний, оьрсашний юкъахь маслаIат дечу кхойкху иза.\nРождественохь тесна дитина цIа\n"Юкъахь дов иккхича, со волчу богIу, оха луьсту", - дуьйцу цо.\nМасала, таджикийн божарийн дац зударий лоруш, аьлла долийра юьртахь оьрсаша, Кирдановс хьийхира шен нахана и агIо тергаъяр, зуда кхузахь божаршца цхьабосса юйла, бакъонашца эшош йоцийла. Цул тIаьхьа зударшца леррина гIиллакхе лела бевлира таджикийн кегийнах.\nРождествено –бахархойх дукхахберш таджикаш болу юьрт. Массаьргахь санна ду цIен оьрсийн паспорташ. Пайравшос доцца дуьйцу юьртахойн политикан хьежамех лаьцна – "уьш массо а боьлху харжамашка". Цара, кхиболчу бахархоша а санна, доккхачу декъанна "Цхьааллин Оьрсийчоьнехьа" тосу кхаьжнаш…\n"Хьалханчаш бу тхан кхузахь, цара алссам нах боху харжамашка ара", - боху Пайравшос.


Дагестанехь бIаьстенца меттахбевлла тIемалой\nОхан-бутт 24, 2018\nОханан-беттан 24-чу дийнахь Дагестанерчу Дербентан кIоштахь террорана дуьхьал операци дIахьош тIемалойн блиндаж карийна хилла ницкъаллин структурийн белхахошна. Хиллачу доцца герзаш тохарехь вийна 2 стаг.\nИза шолгIа тIеман операци яра цу республикехь кху тIаьхьарчу 2-3 дийнахь дIаяьхьнарг. Оьрсийчуьрчу Къоман антитерроран комитето бинчу хаамца, Оханан-беттан 21-чу дийнахь лерринчу полицин тобано Дербентехь машен сацийнера, чохь, герз а карахь, 3 стаг а волуш. И кхуьа герзхо вийна.\nЦхьаболчу зорбанан гIирсаша яздора цу хиламехь цхьа стаг дийна схьалаьцна бохуш. Амма РИА Дагестан агенталло шен агIора хаам бира вийнарг 1 стаг ву, ткъа лаьцнарг 3 стаг ву аьлла.\nОццу дийнахь "Аэропорт" микрокIоштахь цхьана цIа чохь ницкъаллин сруктурийн белхахоша гоне лаьцнера къайлаха герзаца лелачу тобанан масийтта декъашхо. Цу хIусаманна штурм а йина, цу чохь хилла 6 стаг вийра цара. Iедалша динчу дIахьедарца, цу цIено чохь куьйга йина бомба карийнера, тIаьхьо таллам бича.\nЦу кепара, Дагестанерчу Дербентехь оцу цхьана дийнахь шина тIеман операцехь вийнарг ву къайлаха лелачу тобанан 9 тIемало. Telegram-ан цхьайолчу каналашкахь зорбане даьхна цигахь даьхна сурташ.\nБайинчарна юкъахь ву Ханты-Мансийн махкара Нефтеюганск гIалан вахархо Свистак Александр а. Полисхойх чов хилла ву цхьа стаг.\nБолчу хаамашца, Дербентехь тIемалой бойуш ницкъаллин структурийн белхахоша пайда эцна, герз тоха кечйинчу роботах. Цо гойтуш хилла цу хIусама чохь лаьтташ долу сурт.\nЯьккхинчу видеона тIехь гуш ду тIемалоша "АллахIу Акбар", бохуш мохь бетташ а, бомба эккхаш а, чоь йогуш а.\nЗазадоккху-бутт чекхболуш Дагестанерчу Оьрсийчоьнан чохьарчу гIуллакхийн министраллан урхаллан куьйгалхочо Магомедов Iабдурашида дIахьедар динера, республикехь 6 тIемало а бен ца висна аьлла.\nДагестанерчу экспертана Гереев Русланна хетарехь, и хиламаш тида оьшуш дац республикера хьал чолхе далар санна. Дербентехь хилларг дац, бусулба динан цIарх къийсам дIахьо шаьш бохуш, лела нах жигаралла гайта буьйлабалар, боху эксперто. Хаьлха хиллачуьнца аьттехьа а дустийла дац, боху цо, тахана цу республикехь лаьтташ долу хьал.\nТалламан комитето бинчу официалан хаамашца, Стигалкъекъа-беттан дезаденошкахь республикехь теракташ ян кечлуш хилла байина тIемалой.\nДагестанхой бу Кадыровга орца доьхуш\nГIаттамхо вийна Дагестанехь\nНохчийчоьнна тIехь 9,1 миллиард сом декхар ду тоьках\nОьрсийчоьнан къилберчу мехкийн гимнаш: «басурманаш» а, «чIир» а\nМидалш - тайп-тайпана а, бес-бесара а\nДелимханов Алибек Къилбаседа Кавказан къоман гвардин командиран гIовс хIоттийна\nЦхьаберш синтем байна, вуьйсуш сатийсарца хьоьжу Дагестанехь хуьлучуьнга\n"Хьаькамаш лецарх ца тоьа"\nСобчакана политикан тутмакхаш хетачу нахана юкъахь бац къилбаседа-кавказхой\nКъилбаседа Кавказ кхераме ю Британерчу туристашна


Эдильгериев Хьасан, "Кхоларш" - 22 Июля 2020 - СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ\nГлавная » 2020 » Июль » 22 » Эдильгериев Хьасан, "Кхоларш"\nНохчий яздархо, поэт Эдильгериев Хьасан суна вевзира ткъоллаг1чу б1ешерийн 1979 чу шарахь, цуьнан байташ ешначулла т1аьхьа. Хьасанан байташ цу хенахь кхин ч1ог1а зорбане йуьйлуш а яцара. Соьга кхаьчнарг цуьнан куьйга йоза дара. Т1аьхьарчу хенахь шина книган зорба туьйхира цуьнан, " Ц1ехьа некъ", байтийн а дийцарийн а гулар, " Кхоларш" дийцарийн гулар а. Хьасан шен дахарехь атта некъ лехна а, хиржина а къуонах вацара. 90 шерашкахь цуьнан араяллачу "Архиван баьрзнаш" ц1е йолчу поэми т1ехь гойту цуо вайн къоман т1ехь лаьттина харцо а, хало а, ц1ера даьхча лайна баланаш а. Къаьсттина суна цуьнанан кхоллараллехь дика а, мехала хеташ дерг, ийза а ца луш бакъдерг ма дарра яздар дара. Советан 1едал т1улг эккхийтал ч1ог1а долчу хенахь 60-шерашкахь цуо язйина цхьа байт шуна йовзийта лаьа суна: "АХЬ КАСЫНКА МА ЯККХАЛАХЬ Д1А" ц1е ю цуьнан\nСо ураме ваьлча Соьлжа-г1алахь,\nТидам бина хьаьжча гуонах со,\nВай къаьмнашлахь хьо иэйелла аларх,\nХьан касынкех евза суна хьо.\n"1адат ду и"'- бахийталахь хьайга,\nЛаттабо вай цуьнца луьра т1ом,\nАс ца боху иза тахна къайлах,\n1адатех а цхьадерш хуьлу товш.\n"1адат ду и" хазахь иза вайна,\nКийча ду вай цунна къовла ков.\n"1адат ду и",- бахийталахь хьайга,\nДу и нохчийн къоман г1иллакх товш.\nДайн шираллийн заь1ап ду и, аьлла,\nГомха ойла хьайна яларх айкх,\nАхь ма гайта цуьнца девне яьлла,\nИ дац хьуна хьоьца долу айп.\nСтенах хаьа, кхокха кхокха буйла?\nКъийгах,-леча олуш вуй ткъа, цхьаь?\nСо ца къаьхка сайн коьртарчу куйнах,\nАхь касынка ма яккхалахь д1а.\nХьасан, шен дахарехь гуттар а нийсонна т1е г1ерташ, бакъдерг дезаш ваьхна стаг ву. Цуо ца хестийна 1едлехь болу нах, ца хестийна коммунистически парти. Деригг шен дахар берашна хьоьхуш д1аделла цуо. Хьасан д1а кхелхина 2018 шарахь. Хьасанан куьйга йозанаш 1аламат дукха ду буха дисина зорбане довланза. Хьсанах а цуьнан кхолларех а дийца-м сан дуккха а дара. Уггар коьртаниг цуьнца йолу адмалла яра. Нахаца к1еда, мерза, тарвала хууш стаг вара Хьасан.\nДала декъал войла и! Цуьнан говзарш а ю цхьа ша тайпана кхечерачух къаьсташ шайн хот1аца а васташца а.....\nРФ-н Яздархойн союзан декъашхо, поэт.\nБЕЛЛА ЕТТ ЦIА БАР\nКарабеанарг аьхкенан хьалхара бутт бара. Денош довха лаьт- тара. БIаьсте догIане а хилла, дIахIоьттинчохь кес а даккхалур долуш, яра буц. Зударий асаршкахь бохкура шайн лаьттан кор- жамаш тIехь. Гуьйранна хьалххе гIовттий а, балхара бевллачул тIаьхьа сарахь а мангале оьхура божарий.\nЮрт йоккха яра, цундела адам а дукха дара кхузахь. Амма оццул долчу адамашна юккъехь цхьа а вацара Леча ца вевзаш. Юьртахь и билгалаваьккхинарг Леча нахана зуламе волуш а, я и хьагI, дозалла долуш ву аьлла а дацара - зуда товш вацара Леча, я и зудчунна ца товш хила а тарлора. Мухха делахь a, xlopa шарахь бохург санна, зуда ялайора Лечас. Шуна ма мотталаш, цо и зудчунна тIе ялайора: зуда я ша дIайоьдура, я кхо йохуьйтура. Мухха яхнарг а сихха жеро а йоккхура — ша къоьруш долу са цуьнга а къерийта. Бухарниг юьтуш ца хилча-м, цуьнан уын бахьа меттиг а хир яцара: шиъ бен чоь а яцара, уын а кегий а яра. Цхьана чохь нана яра. Туй охьатосучул башха ца хета шена зуда йитар, олу Лечас. ХIун ду а хаац - цуьнга зуда атта ян а йогIура, дагахьбал- лам боцуш, дIа а йоьдура, карара бер охьа а дуьллий.\n- Ахь хIун элира? Леча хаза вуй бохуш, хоьттурий ахь? Вац, вайна тIедаьндолчу лаьттора, хаза-м! ДегIана лоха ву. Оцу дегIаци ца товш, гIайба санна, тIеяьлла тIингар, чхьаьвриг санна, Iаьржа юьхь-сибат. Захалошкахь шарбелла, я Дала цунна делла похIма и делахь а, — маттана шера а, забаре а ву Леча. Пачхьалкхан бал ха дIа а воьду, цигара цIа а вогIу — кхин деш хIума долуш а вац, шеи сакъерар бен.\nГергара нах болчу ваханчохь, хьешан самукьадоккхуш чу баьхкинчу наха цхьацца забаре хIуманаш дийцича, Валила а хьахийра шен юьртахо Леча. Зуда ялорний, йитарний тIехула доладелла долу и дечу хеттарша дийцарехь дахдира. Валил ша а вацара баккхийчех. Буткъа мара а, олхазаран тIемаш самка.\nдIасатохаделла цIоцкъамашна кIелахь къегаш боьмаша бIаьргаш а болуш волу и хабарна тIера а вара. Валида Ленин сурт-куц дий- цича, цхьаммо хаьттира:\nХьаькам вуй и? - аьлла.\nШу дела оыиуш дац, - совцийра уыи вукхо, - балха вахар бен, деш, дуьтуш ца хилча, дIаяхана тIингар а хилча, хьакаман сурт хIуьтту суна-м.\nВац Леча хьаькам, - жоп делира хьешо. - Хьалха цо хIун белхаш бина-м ца хаьа суна, хIинца туьканан хехо ву-кх и.\nКхаба дезаш бер-кер а доцуш, шена атта лелаш стаг ву-кх, - элира чуьрчех вукхо.\nИштта дац и?\nБераш муха ца хуьлу, - элира Валида, - схьакхуьйлуш зу- дарий хилча? Кхо йоI-м ю. Цаьрца йоллуш и йоккха стаг - нана а ю-кх. Леча-м йоI я кIант хиларх, я цхьа а цахиларх а, бала болуш вац.\nБераш хилча, чохь шура а ма оыпу - етт а ца лелабо кхо?- хаьттира кхаьрга ладоьгIуш хиллачу кху чуьрчу цхьана зудчо.\nMala йолу хIума цуьнан кертахь суна гина-м дац, хIинца цуьнгахь йолу и ворхIалгIа зуда цо яллолц. Оцу аттаца хилларг а дара хаза, - куьг а тесна, ша дукха луьйш а хетта, ца дийца дагахь сецира Валид.\nДийцал ахь, вайна башха хан а ца яьлла, яьллехь а, хьо кху- а вижа веана вац, - бегаш бира цхьаммо, - луьйш-олуш, xlapa цхьа буьйса дIатухур ю вай.\nОцу ворхIалгIачу зудчуьнца ваха висинчух тера ду Леча, - шен дийцар дIадолийра Валида. - ХIинца цуьнан йижарий а бер- риш а марехь бу, ткъа ваша Ленин хилла а вац. Шу марша, дукха чан юккъе ца юлуш, нана а, деваша а кхелхи цуьнан. Доцца аьлча, чьалхалераниш лело хIинца аьтто бац Ленин.\nЛовди (хIинца цуьнгахь йолу зуда) ялор а хьалха санна ца хилира цуьнан. Пхоьазза марехь хилла йолу шайн жеро Лечига схьакховдийра зудчун верасаша, вукхо дуьхьало а ца йира. Маре яхана пхи бутт кхочуш, Ловдин кIант хилира, йиъ кийла ца кхоч- чуш дегIан йозалла а йолуш... Иштта дика некъаш лелийначул тIаьхьа цхьаьнакхетта долу и шиъ дукха чIогIа цхьаьна догIуш дара. Шайна а царна и хуучух тера а дара. Цул совнаха, цхьадолу аматаш а цхьатера дара шиннан а: ший а лохачу дегIахь а, юьхьан бос Iаьржа а бара церан, важадерш ас дуьйцур а дац. Кхул хьал- ха ялийначу ялхе а зудчуьнга Леча хьалахьежа везаш хиллехь, хIинца и дIадаьллера. Вовшашна ала хIума а доцуш, хIинца а бер- тахь Iаш ду и шиъ.\nКху аьхка Лечас етт ийцира, - велавелира Валид. - Бала а белла, цIа а беара цуьнан и...\nXIapa хIинца туьйра дийца воллу вайна, берашна, - дегало вистхилира цхьаъ.\nЛадогIа ахь, - цуьнга а аьлла, юха а шен дийцар дГадолийра Валида: — Шайн керта етт балийча, цунах йоккхаеш яцара Ловди. Пала заводе вино дечу цехе балха а лелаш, мареш а деш леллачу цунна ца хаара, аттана муьлхачу arlop тIеяха еза а цуьнгара шура схьайоккхучу хенахь. Дуьххьара бехкина белахь а, етт-м эсала хиллера. Лечин шичан зудчо хала йигира и аттанна тIе, шура схьа- яккхар муха хуьлуш ду гайта. Цкъа а, шозза а гайтинчул тIаьхьа Ловдин шен дийзира и болх бан. Дуьххьара кIела йоьдцушехь, мийра тоьхнера атто Ловдина. Цунах цецъяьллачу кхуьнан хье- хархочо элира:\nСхьагайтал хьайн куьйгаш, - гIадъяххана елаелира и. - Оцу мIарашца озало етт? Хьо хьера-м ца яьлла?\nЛовдин ша лерина лелош хиллачу мIарех яла дийзира.\nКхеран юьртан бажа Соьлжан тогIи чу лоллуш бара. Кхин долу латтанаш совхозо дуьйш-дерзош леладора. Ловдин меран шичан зуда Iайнаъъий, хIарий цхьаьна йолура ара бежнаш беже лахка, амма уын бежа юккъе тоха рогI-роггIана йоьдура. Дохнаца долу гГуллакх хаарна генаваьлла Леча а вацара: наха аллалц до- къарна ара ца велира и, Iай а етт беже лелар болуш санна. Кхо чкъург йолу мотоцикл шен эрна хоьхкуш лийлира и, нах мангал тоха меттиг лоьхуш лелачу хенахь. Амма, араваьлча а, цIа дохьуш докъар доцуш хан а елира. Цкъа а мангал буйна лаьцна воцучу цо биъ мангал кагбира, и кара ца боьрзуш.\nАьхкенан йовхо Iаьткъинчу хенахь - аьхкенан чиллахь - Соьлжан тогIи чу лоьхкуш долу бежанаш цомгаш хуьлура. Чехкачу цамгаро дала дожийначу бежанна, и къен ца далийта, Iуьно урс хьокхуш меттиг а нислора.\nДукха хан йоццуш дара и. Iуьйранна мангале ваханчуьра цIа веана, садоIуш хиллера Леча. Чутесна болчу палса тIехь такха гIерташ, цунах гIуллакх а ца хуьлуш, воллура Ловдис, аганара схьаэцна, бертала виллина волу кIант. Арахьчул чохь шийло хе- таш, гIанта тIе ванн а хIоттийна, беран хIуманаш юьттуш Ловди а йоллура. КетIахь кхайкхира кхаьрга. Шен куьйгаш а дакъийна, араяьлла Ловди, хье ца луш, чуеара. Юьхь тIехь дIадаза еларан сурт а долуш чуеанчу зудчуьнга, кхунна хIун хазделла теша бо- хург дагахь а долуш, Лечас хаьттира:\nМила вара кхойкхург? ХIун боху цо?\nБежIуьно ваийтина кIант ву. Цхьа етт, цомгаш хилла охьа а боьжна, къен ца балийта, цунна урс хьаькхна, боху. Етт вайчух тера хета шена, хьовса дуьйла, боху бежIуьно.\nДиван тIехь дIатаьIна хилла Леча хьалагIаьттира:\nХьуна-м кхаъ ма хилла цунах.\nЦо лучу шуьрин дуьхьа, ца хилча а мегар долуш, етт бара и-м. Етт беллера аьлла, елха-м ца еза со? Къен ца белла. Жижиг д!адухкур ду, ца дохкалахь, ваыи дуур ду. Кхин вон ма догIийла вайга, - аьлла, цIенкъахь керчаш волу шен кIант караийцира Ловдис.\nХьо яха еза цига.\nСо муха rlyp ю цига, кху юккъера а яьлла? Цу тIе, суна\nбевзар а бац и.\nХьуна хIунда ца бевза айхьа узуш а, беже лоллуш а болу\nВайн бежехь бежанаш массо а цхьатера ду, цIен а, маIаш йолуш.\nДелла дала и къамел а, - аьлла волу Леча ша а вацара, етт шена бевзар бу аьлла, тешна, амма, шен дагара ца хоуьйтуш: - КIант Iайнаъца а витина, мотоциклахь дахана, схьадогГур ду вай- шиъ.\nКхин xIotto бахьана а ца хилла, мотоцикл тIе хаа дийзира Ловдин a... XIapa шиъ сиха кхечира бажа бежачу тогIи чу. Етт тилийна ваьлла, чуьйраш схьаоьцуш воллура Iу. Ша деш дерг а ца сацош, кхаьрга хьаьжира иза.\nАссалам Iаликум, - мотор дIа а яйина, тIехIоьттира Леча цунна.\nВа Iаликум салом, - аьттан чарха тIера хьалатаьIира Iу. - ЧIагIдина ала-м ца воллу со, амма, xlapa шуниг бу аьлла, хеташ-м ву со. Хьовсал шу хIокху когашка а, коьрте а, неIаре а, - тилош аьттан чархана шина arlo дIасадаржийна хилла неI юха хьалате- сира цо.\nIуьллучу атте хьаьжначу Ловдис элира:\nТхайниг санна цIен-м бу xlapa, коьрта тIехь маIаш а ю.\nIу, цецваьлла, зудчуьнга хьаьжира. Хиллачу зено йохийна хир ю xlapa бохург дата а деана, вист ца хилира и.\nXlapa цIога-м вайн аьттаниг ду, - Лечас аларо чекхдаьккхи- ра болчарна етт бовзар.\nШуна тIера xlapa Дала carla бойла, хилла зен диканца мет- та а хIуттийла, - аьлла, кхаьрга вист а хилла, шен бежа тIе дIаваха воллуш волу Iу Лечас сацийра: - Жижиг соьца мотоцикл тIе дил- ла аьтто хир барий хьан?\nХир бу. Диг дуй хьоьгахь? Амма диг дацара. Шайгахь йолчу таронца жижиг дIасадекъна, мотоцикл тIе диллина, дIахьажийра Iуьно и шиъ...\nСуьйре яра тIееана. Бажа цIа богIу хан яра. Шайна хилла зен лайна а даьлла, керта дан шайн хIинца бежан а дац аьлла, ара а ца долуш, телевизорна хьалхахь Iаш дара Лечий, Ловдий Лечин-м цу телевизорца башха шовкъ а яцара - Ловда Iapa цунна хьалхахь дукха хьолахь. Наггахь экранах бIаьрг а тухуш, кест-кеста корах ара уьйтIа а хьожуш Iаш волчу Лечина гира, маIаш тоьхна ков а диллина, шайн уьйтIа етт богIуш.\nКхо хIун леладо хIинца? - аравала хьалагIаьттира и.\nМила ву цигахь? - хаьттира зудчо.\nУьйтIа етт беана, - цуьнга а олуш, уьйтIа велира Леча.\nСа дала кхуьнан! - сардам боьллира Ловдис, экрана тIера бIаьрг а ца боккхуш. Етт ураме а лаьллина, гIуй дIа а буллуш, ков дIакъевлира цо, бежанаш шайн-шайн цIа дирзина довллалц аьлла: - Суна уьйтIа а ца хIуьттуш, хьайн цIа гIохьа, - шен дагахь атте а бохуш.\nМалх чубуьзнера. Бежнаш а дIасадевлира, цхьа етт боцург. Iexa а Iоьхуш, урамехь лаьтташ бара и.\nВа, Ловди! - ков туьйхира Iайнаа. - Xlapa етт чу хIунда ца боуьйту аш?\nТхайниг чубеана баьлла, - аравелира Леча, - кхано жиижиг- галнаш даа схьадола ший а.\nИ бохург хIун ду?\nВайниг белла тахана...\nХIума дата ма догIу хьуна, КIант. Xlapa ма бу шун етт...\nXlapa шиъ дIаса а кхуссуш, диллинчу кех чоьхьаиккхира урамехь Iоьхуш лаьтташ болу етт...\nКхехкийначух мах дIа а белла, лулахошка дIадахьа дийзира жижиг...


Нохчийчуьрчу ЛГБТ-нахах яьккхинчу фильманна делла Британерчу академин совгIат\n"Диканца догIийла Нохчийчу" ("Добро пожаловать в Чечню") цIе йолчу документалан фильм тоьлла Британерчу кинон а, телевизионан исбаьхьаллин а академин (BAFTA) гайтамехь, "Дуьненаюкъара" (International) номинацехь. Цунах лаьцна яздо "Настоящее время" портало BAFTA академин официалерчу сайтан хаамна тIе а тевжаш.\n"Диканца догIийла Нохчийчу" фильм яьккхина Америкерчу режиссера Фрэнс Дэвида. Араелира иза 2020-чу шарахь. 2017-чу шеран Охан-баттахь Оьрсийчуьрчу "Новая газето" бовзийтинчу хиламех лаьцна ю иза.\nНохчийчоьнан Iедало репрессийн компани йолийра оцу муьрехь гей-божаршна а, лесби-зударшна а дуьхьал. Хьийзо баьхначу бIеннех а, царалахь байъинчу наха а яьккхина ю фильм. Цуьнан коьрта васташкахь бу Нохчийчуьра бовда гIерта кегий нах, царна гIодеш хьийза Оьрсийчоьнан ЛГБТ-юкъараллин белхахой Баранова Ольга а, Истеев Давид а.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана НВО (Home Box Office) телеканална интервью луш дIахьедира, гей-нах хьийзош бац махкахь, аьлла. Цо бахарехь, ишта нах бан а бац Нохчийчохь. Ткъа жигархошкара йолчу информацино гойту махкахь гей-божарий а, лесби-зударий а бовш хилар, и нах, шаьш гучубовларна кхоьруш, даима а кхерамна кIел бехаш хилар.\n2020-чу шеран Товбецан-баттахь Оьрсийчоьнан президентан пресс-векала Песков Дмитрийс дIахьедира, Кремлан " "Диканца догIийла Нохчийчу" фильме хьажале хьалха листа дезаш дуккха а гIуллакхаш ду", аьлла. Путин Владимира "тIе ца оьцу пачхьалкхан агIор репрессеш еш ницкъаш бу бохуш бохку бехкаш", бохура Песковс. Амма президента "тидаме оьцу юсьтахтатта йиш йоцу Оьрсийчуьрчу къаьмнийн ламасташ, церан историн баххашца болу орамаш", элира Кремлан векало.