Копенгагенехь Закаева Ахьмада Халкъашна юкъера бала литтарна вовшехкхетаршкахь дина къамел\nСалам-маршал ду Конференцехь дакъа лоцуш болчу махкахошка а, вай хьешашка а! Сай къамел д1адолалуш хьалхарчу декъехь суна баркалла ала лаьа хара Конференци вовшех тоьхначарна со кхуза кхайкхарна а, суна кхузахь вист хила пурба даларна а. Хара Конференци вовшех тохар тахана доккха маь1ан долуш хума ду. Къаьстина, тахана Россехь хоьттина долчу хьолаца доьзча хетте а. Хара Конференци вовшех тохначара бина кечам тидаме лаьцча вайна гуш ду, кхузахь дикка гочдархой хилар. Цундела ас вай хьеший пурбанца сай къамел нохчий маттахь дийр ду.\nТахана вай дийца лерина ду Россехь хила мегаш болчу хийцамех лаьцна а, Нохчийчоьнний, Российни юккъер т1ом машарца д1аберзош дуьнен юккъерчу организацешца бинчу белхах лаьцна а. Т1аьххьарчу 20 шарахь Российний, Нохчийчоьнний юккъехь д1абоьдаш болу т1ом буьйцуш дуккхa а конференцеш д1аяхна, дакъа лоцуш дуьнен юккъер организацийн векалаш а болуш. Цул совнах, оцa хьокъехь дийцарш д1адаьхьна ООНехь, Европийн Советехь, Цхьанатоьхна Европехь, амма оцу конференций дийцаршкахь Нохчийчохь д1абоьдаш болчу т1еман мах ца хадийна. Вай таьшна ду, дуьненан юккъaрa низмаш т1е а тевжина, политика бакъонехь дуьненан юкъарло мах ца хадабар ду доккхах долу бахьана Нохчийчохь боьду т1ом 20 шарал сов а баьлла д1абоьдуш хилар. Аса дуьцур дац тахана сайн къамелехь оцу т1амехь шинна а аг1ор хилла дараш. Уьш дукха дийцан Нохчийчуьра х1ал тидаме латтош йолу адаман бакъонаш ларйеш йолу организацеш а, журналисташ а. Тахана Нохчийчоьн хьокъехь дуьнен юкъарла организацийн роль вай юцуш хилча, суна шуна даг даийта лаьа 1995 шарахь Нохчийчохь марса баьлл д1абоьдуш т1ом а болуш, Европин Советан Парламентийн Ассамблеяс Россе юззана бакъо а йолуш Европан Советан декъашхо ю аьлла сацам бира.\nХетахь цара бина сацам оцу дуьненан юкъара организацийн конституцица бог1уш бацар – т1ом беш йолу паччалкхан оцу организацийн декъашхо хила бакъо яцар. Шаьш бинча харц сацамна баьхказло йаьш Европан Советан куьгахлоша д1ахьедар дира: шаьш и даран бахьан Российга Нохчийчуьра т1ом саца байта аьтто алсам хир бу шай, Россе Европан Советан декъашхо хилча аьлла. Ишта Россе демократи новкъа йаккха а, Россе чохь маьрша юкъарал кхиа я а. Хетахь нохчий къоман маршон г1аттаман коьртехь лаьттан волу Нохчийн президентас Джохар Дудаевс жоп делар: «Хинца дуьйна Европан Совет Российн чоьхьар г1уллакх а хилла д1ахуттур ю», - аьлла. Хетахь Дудаевс дина д1ахьедар дуьнен юкъарлоно тидаме а ца лоцуш дитар. Амма цул т1аьхьа вайна гинча хилламаша и бакъ хилар гайтира: Нохчийчуьра т1ом хинца а д1абоьдуш бу, цул совнах 2008 шарахь Европан Советан декъашхо йолчу Гуьржичоьнца т1ом а болина, 20% цера лаьттанаш схьа а лаьцна, цигахь т1еман базанаш йехкар Российно. Ткъа тахана Российчохь демократиц долу хьал Китайехь долчулла а оьшуш ду. Оцуна тоьшалла ду 4 мартехь Российчохь д1абаьхьана президентан харжамаш.\nРоссийчохь тахана хоьттина долу хьал цхьан дийнахь, йа цхьан шaрахь кхолла делла дац. Доккхаx долчу декъехь оцу хуманна бехке дуьненан юкъарлоно т1аьххьарчу 20 шарахь Российца д1адаьхьана долу политикан ловзарш ду. Оцу хуман тоьшаллина суна цхьа масалла дало луар ду. Малxбуьзино бакъ волу демократ ву аьлла Российн президент Ельцин шай мог1арaехь нисвина д1ахоттира, цуо Нохчийчохь д1ахьош къиза тIом болушшехь. Оцу демократ ву аьлла Малхбуьзино т1елаьцца волчу Ельцина ша шен дарж дуьтуш шен метте ФСБен директор волу Путин д1ахоттир. Ша цуьнга и дарж д1алуш коьртчарех цуо цунна т1едиллар нохчашца дериг чаькхе йолуш къастадар. Путина ша и кхочуш дийр ду аьлла т1е а лецира. И цара хетехь дина къамел къайлехь дацар, Российн телевидени чог1ула гойтуш а дара. Дуьненан юкъарлоной, Малхбуьзано Россиехь кхиина маьрша юкъарлано а и цушинна къамел шайна ца хезча санна дитар хьаха а ца деш. 1999 шарахь хьалхарчу т1амо йина чевнаш йерзаз долчу нохчийн къомаца юха а т1ом д1аболира Путина, и т1ом болабарна баьхке нохчий къам а дира. Сюйли-махкахь шен агентур хьалхахь а йолуш йина провокаций, Буйнакскехь, Москвахь, Волгодонскехь ФСБено лелхитан долу ц1еношна а дерриг дуьнен хьалхахь нохчий баьхке бира, оца бехкана цхьа а тоьшалла а ца далира.\nАмма иза ишта доллушехь, Путина Нохчийчохь д1аболина т1ом доккхачу декъехь дуьненан юкъарланой, дукхах болу Российн чуьра демократаший къобал а бира. Хьалхарчарна а, шолаг1чарна а Путин нохчашна т1аьхь соцар ву моьттара. Иза церан доккха г1алат дара. Путина ша Нохчийчохь зийна йолу, талорш дарaн a, харц харжамаш д1абахьар a, методаш Россий чохь, дуьненан юкъар политикехь уьш иза йаржо волавелча, цунах массо а кхийтар, амма дан хумма а ца хилар. Цундела тахан Путин дуьненан юкъар политикехь шен луарг деш схьвог1уш ву.\n4 мартехь Россиехь хиллачу харжамин муха чаьккхе хир ю 24 сентябрехь дуйна хуаш дара, Путина ша юха а президент дарже ва леран ву аьлла д1ахьедар дичхьана. Медведевс а, цо а дaре дира цу т1аьхь шай барт хиллера диъ шо хьалх дуйна аьлла. Российчохь дехаш долу адам д1адаханчa 12 шарахь доьллерa Россиехь д1авоьдаш волчу президенто шен метте президент билгал воккхарx. Ткъа цигахь хуьлуш болу харжамаш доьххьал д1а моттарг1анaш яра, церан лаам чаькх баккха леран йолу. Демократин принципашца доьзна хумма а дацар, доьххьал д1а «харжамаш» бу аьлла ц1е йоцарг.\nИзза дара Путина хинца д1абахан харжамашкахь динаrг а. Иза ишта долушехь дуьненан юкъаралло иза къобал а дина т1е лаьцна. Цхьацца болу Малхбуьзера политикаш а, аналитикаш а д1ахьедар до Путин хицавелла, цо шен политика а хуьцар ю бохуш. Вайна иза ишт хир ду аьлла ца хета. Стаг хийца вала а, нис вала а шегара дилан долу зулмашна къера а хилла дохко вала веза. Аса дуьца зулмаш Путина Нохчийчохь байъина 250 эзар маьрша нах бу, «Норд-Остехь» Путина омарца чухаьцнача газах д1овш а даьлла белла нах бу, Катарехь, Россе къайлахь г1уллакха эпсарш аьккхитар дина вийна З.Яндарбиев ву, Бесланехь дайъина бераш а ду. Ишта цуьнан омарца вина нохчийн президент Аслан Масхадов ву, Москвахь йина Анна Политковская а ю, Лондонехь вина Александр Литвиненко а ву, 2008 шарахь Гуьржичохь цуо бина т1ом, Гуьржи-паччалкхер цуо схьадаьккхина латтанаш а ду. Оцу хумнашна цуо дaре дича иза Кремле чохь хира вац, Гаагехь Милошевич 1иначу набахтехь хир ву. Путин ша а цунах дика кхеташ ву, цундела вайна бакъ ца хета Путин хийца велла бохарг, йа хийц лур ву бохарг.\nЦул совнах вай тешна ду, нагахь санна дуьненан юкъарло иза а ца луш Путинан т1е т1е1аткъам ца бахь, цуо Российн чохь шен доьхьал г1аьттан болу ниц1къаш къизаллец oхьa отар бу аьлла. Bай шеко яц нагахь Малхбуьзино из сценарий чаькх ялитахь и доккха г1алат хир ду аьлла a, цул т1аьхьа Путин дериг дуьненна бале вер ву аьлла a, шай хенахь Гитлерий, Сталиний санна. Цундела суна хета тахана вай кху Конференци ц1арах йеригге а дуьненан юкъара организацешка кхайкхам бан беза Россиехь Путинан доьхьал г1аьттина болу ницIкъашна г1ортор йе аьлла, Путинина царна доьхьал герзанца ницкъ баккхар дехка а дехка аьлла. Путинан доьхьал г1аьттина ниц1къаш бе бaшxa бeлахь a церан коьрта 1алашо Путинс д1ахоттин коррупцин а, тоталитарин а режим хийцар ю. Haгax дуьненан юкъарло оцу боламанан кхайкхам шаьш къобал баьш бу аьлла д1ахьедар дахь, Россияхь долу хьал доккха ц1ий а ца 1енаш хица лур ду, и массарна пайдехь хир ду.\nРоссияхь хила мега демократи хийцамаш Нохчийчоьнах хьакх лур бу, йа бац бохуш долу хаттарна жоп делла 20 шо хьалха нохчийн къоман сийлахь волчу политолог Iабдурахьман Авторхановс. 1992 шарахь нохчийн къоман сацамца Нохчийн Паччалкх метта хоьттинчу шарахь, Iабдурахьмана кехат даитар нохчийн президент волчу Джохар Дудаевг: «Нохчий къоман кхане a маршо а Россий паччалкхехь демократи кхиарца a, Россий паччалкх маьрша йаларца йоьзна йу, цундела хуъу а дай Российн президентаца барт карбе. Малхбузера Европано цхьана а аг1ора г1о дийр дац шуна, аш Российц барт баллалц». Президент Дудаевс Авторхановс дина хьехар тидаме а лаьцна, Россйн президенте кехат яздира, машаре а кхойкхуш, нагахь политик хьолехь царна барт a, ца карина шин къоман юккъе т1ом болалахь, шинa президентан т1ахь долу жоьпалла а дуьйцуш. Оцу кехатан жоп Ельцина т1амца делар. Хетахь цуо д1аболин т1ом хинца а д1абоьдуш бу.\nАса тахана вай къамелехь иза дага хунда даитанхьуна аьлча, хетахь Авторхановс даитан кехат тахана а маь1ан долуш долу дела. Вай ч1ог1а дика кхеташ ду, Нохчийчуьра хьал Российчуьра хьолаца доьзна хиларах, Российн паччалкха куьгалхошца барт бичи бен вайга вайн паччалкх кхоллалург ца хиларех а. Амма Путин Российн урхаллехь маьл ву, Российца цхьа а барт хир бац. Оцунах со кхийтар 2001 шарахь сaй цуьнан векаллца Казанцевца президентан Масхадовна омарца Москвахь цхьанакхетар хилча. Аса иза хеттехь Аслане a д1а а хаитар.\nВайна исторехь зиен делчо гойтуш кхи цхьа хума a ду: Российчохь т1аьххьарчу диъ б1ай шарахь 1едал кеп хийца йаларх, Нохчийчоьнца йолу политик хийца ца йелла. Цундела вай и г1уллакх тидаме лаьцна тахана Российчохь д1аболабеллачу г1аттаман куьгаллехь болчу нахаца вай цхьана кхетар хилар. Вай цаьрца дийцаре диллинарг царна Нохчийчоьnца юкъа-меттиг муха го, уьш ху да лерин бу аьлла дара. Нагахь санна уьш Нохчийчохь Путинс д1ахоттин оккупацин 1едал корта а хийцан, цуьн метте шайна муьт1ахь йолу цхьа кхи тайниг а хоттина, изза политик д1акхеха лерин бeлахь, вай оцу г1уллакх т1аьхь церан накъостий ца хилар вай царна д1ахаитар. Цул совнах вай царна д1ахаитар нохчий къомо ша хаьржан доцу 1едал къобал дийриг ца хилар. Нагахь санна тахан Российчохь 1едале бахка г1ерташ болу нах Нохчийчуьра хьал т1аьхьало а йолуш машарца даьрзо луаш балахь, цара йаккха йезаш йолу хьалхар г1улч – иза Нохчийчохь харжамаш д1абахийтар 1992 шарахь нохчийн къомо т1елаьцна йолу Конституцин бух т1аьхь, дуьненан юкъар организацеш т1е хьожуш а йолуш. Цул т1аьхьа оцу харжамашкахь хаьржина долчу 1едалца 1997 шарахь, 12 майехь Нохчийн президент Аслан Масхадовс а, Российн президент Ельцина а куьг а та1ош бинчу бартa бух т1аьхь Российн, Нохчичоьйн кхи д1а хин йолу юкъа-меттиг билгал йаккхар. Вайца цхьана кхаьтта болу оьрсийн векалша вай шайга д1акховдина г1уллакх т1е а лаьцна, цу т1аьхь кхи д1а дийцарш д1ад1ахьа тхан барт а хилла.\nНагахь санна шаьш куьгалле баьхкича цера ойла хийцалахь, цунах а вай дохо хума дац. Кавказехь Россе ша цхьаъ яц тахана. Кхи цхьа аг1о а ю цигахь вайца барт карбан шайна пайдехь дуйла а хуаш. Суна тахана билгал даккха луаш дерг – вай ч1ог1а лардал дезаш ду Российчохь болалуш болу г1аттаман тулг1ане вай къам лаза дарх, цул совнах Кавказехь ницкъ болчу шина паччалкхо д1ахьош болчу къийсамaх пайда а оьцуш, вай вейше 1алашоне кхaчoн долу некъ билгал баккха безаш ду вай. Со таьшна ву – д1адаханчу 20 шарахь маьл вайна даккхе дараш хиллехь а, тахана цкъа а ца хиллачу кепара нохчийн къам шен 1алашон кхача герга ду аьлла. Исторехь долу цхьа масал дало лаьар суна. Балтик-хорданца 1уьллуш йолу кхо паччалкх 40 шарахь совет-1едал олаллин к1аьлахь лаьттан, 1991 шарахь Россиехь хилла хийцамех пайда а оьцуш парг1ат а йаьлла. И санна масалаш кхи а дуккха а ду. Тахана Россияхь, дуьненахь хоьттан долу хьал тидаме а лоцуш, вай т1еч1аг1до нохчийн мохк парг1ат бер ма бу, нохчийн къоман шен паччалкх хир ма ю, иншаАллах! Нохчийн къам оцу 1алашоне кхаччалца вай маршон новкъара духа а девр ма дац!


Оьрсийн думан Нохчийчуьрчу депутата "цIармат хIума" аьлла зудчунна тIелеттачу Москварчу политиках\nЧиллан-бутт 14, 2022\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан Нохчийчуьра депутата Делимханов Адама Москварчу кIоштан депутатийн кхеташонан куьйгалхочуьнца Закускин Александрца телефонехула зIене а ваьлла, цуьнга "цIармат хIума" аьлла. Оцу сийсазваран бахьана дара, Москварчу Маршонан майданерчу маьждиг йистехь йоьхьаш духкучу 68 шо долчу нохчийн зудчунна Юсупхаджиева Селимана Закускин тIелатар.\nЮсупхаджиевас бахарехь, Закускина цуьнан яьшкана тIе мийра а бетташ, "Нохчийчу дIахьажор ю" бохуш, кхерамаш тийсина, цул тIаьхьа бурчан баллонца газ тоьхна цуьнан бетта тIе – зудчун бIаьргаш дагийна.\n"Оцу тайпа нехан юьхь яц хIокху партин ["Единая Россия"] декъашхой хила. ХIинца иккхина резонанс оцу хьокъехь ю. Ахь буьйцурш террористаш, экстремисташ, йа пачхьалкх йоьхкина нах балхьара иза кхин къамел хир дара", - аьлла Делимхановс.\nКъамелан чакхенехь Закускина дош делла Делимхановна, ша зенхилларг къинтIера йоккхург хилар а, цунна хьалха бехказволуш "дан мел дезарг" дийра хилар а.\nЧГТРК "Грозный" телеканалан хаамца, Нохчийчоьнан адамийн бакъонийн векалан дехарца прокуроран таллам бийра бу Закускинан хьокъехь.\nКху деношкахь Москвара политика, Оьрсийн пачхьалкхан думан депутат хила гIиртина Вихарева Эльвирас видео дIаязйира Нохчийчоьнан куьйгалхочунга Кадыров Рамзане, цо хаьттира, "Цуьнан [депутатан Закускинан] корта а тIера боккхур буй ахьа?".\nШи кIира хьалха Делимхановс инстаграмехула эфире а ваьлла Янгулбаев Абубакаран гергарчарна а, иштта шен къамел оьрсийн матте гочдиначарна а уьш бойъур бу аьлла, кхерамаш тийсира. Церан коьртеш даха дош делира цо.\n2018-чу шарахь хаамийн гIирсаша яздора депутат Закускин исбаьхьаллин доьшийле еана хиллачу Москвара яхархочунна тIелетта хилар, депутат вехачу гIишло чохь хилла цуьнан доьшийла.


"Иза церан шайн гIуллакх ду"\nКъилбаседа Кавказерчу бахархойн массех пабликехь хаам баьржина, гуьржаша шайн махка ца буьту Дагестанера, Нохчийчуьра, ГIалгIайчуьра нах, аьлла. Иза доьзна ду боху Тбилисехь лаьттачу протесташца, Оьрсийчоьнца юкъаметтиг йохарца.\nХIинжа-ГIалара Курбанов Мурад а, цуьнан зуда а массех де хьалха Гуьржийчу ца дитина "Лакхарчу Ларсехь" лаьттачу дозанхоша. Ца довзийтина бахьана а.\n"Со дукха хилла Гуьржийчохь, цигарчу массо а меттигашкахь. Батумехь хьеший а бу тхан. Ткъа дозанхоша тхоьга аьлларг доцца ду: шу чу ца дуьту. Тхойша, со а, сан зуда а, юхьанца деладелира, бегаш бо моьттуш. ХIинца тхан паспорта тIехь мухIар ду тоьхна, пхеа шарахь чудуьтур дац тхо. Иза стенна дина цара, кхеташ дац", – боху Курбановс.\nОццу хьоле нисвелла Нохчийчуьра вахархо Магомадов Ахьмад а: иза кху хенналц, болх а беш, ваьхна Тбилисехь, шина-кхаа денна цIа, Устрада-ГIала, хьажахIотта вахана, амма махка юха чу ца витина гуьржийн дозанхоша.\n"Оьрсийчуьрчу бахархойн бакъо ю шарахь виза а йоцуш Гуьржийчохь Iан, ткъа тоьу цкъа чуьра ара а ваьлла, юха чувеъча – карлайолу хьан махкахь ваха йолу бакъо. Цундела суна атта дара Тбилисехь – маьрша ду Iер-вахар, кхин ду адам а. Фрилансер вара со цхьана дизайн-бюрохь, Сабурталохь петар лаьцна вехара. Дерриг а хеди цхьана дийнахь", - дуьйцу Магомадовс.\nШи куьг охадахийта дагахь вац нохчо – юристашка делла цо гIуллакх. Бакъду, массех шо долу иштаниг луьстуш, боху Магомадовн адвокато.\nТбилисера сингаттаме буьйса, карарчу хенан хьал\nБуьрийтIера дIабоьдучу бIон некъахула Гуьржийчу кхача мелла а атта ду, герга хиларца доьзна а дац иза.\n"Лакхарчу Ларсехь дозанхой, уггаре дукха, минотехь хьовса хьох. Амма кхин сурт хIутту кеманца хьо пачхьалкхе веанехь. Хьуо къаставой, дIавуьгу цхьана коре, Гуьржийчохь хьуна бевзачийн телефонаш хоьтту. Оцо пайдабоцчу воккху хьо, Оьрсийчуьра кхаьчначу массо а нахаца лелош а дац и "гIиллакх"– беккъа цхьана дагестанхошца, нохчашца, гIалгIашца леладо", - устрадахочо бахарехь.\n"Дезинформаци ю мел дуьйцург! Дезинформаци!" – элира Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан векало шега хаттар динчу "Кавказ.Реалиин" корреспонденте. "Гуьржийчу бохкуьйту нах, яц дозанехь цхьа а проблема. Оьрсийчуьра муьлхха а турист ву чувуьтуш. Бен-башха дац хьо Оьрсийчоьнан муьлхачу регионера ву. Хила тарло наггахь шатайпа хаттар, муьлххачу а мехкан вахархочуьнга дан тарло хаттар", - жоп делира полицерчу хьаькамо.\nГуьржийн Iедалхочо бохург тIечIагIдира Тбилисе туристаш лелабечу дагестанхочо Нугаров Iабдулбасира.\n"Сийсара веана со цигара, яц проблемаш. Суна а хезна чу ца буьту бохуш, иза бакъ дац. Эладитанаш даржочу наха ца яздеш вониг ца дитина сан инстаграмехь. Гуьржийчохь лаьтта хьал – иза цуьнан чоьхьара гIуллакх ду, вайх кIезиг хьакхало. Тхо, масала, ларамза нисделира Тбилисехь акци йоьдучу метте, я оцу сахьтехь а, я тIаьхьа а тхоьга бохуш хIума дацара", - хаамбо Нугаровс.\nКху беттан 20-чохь буьйлабелира Тбилисехь бахархойн протестан гуламаш. Гуьржийн оппозицина а, бахархошна юкъарчу жигархошна а ца тайра шина пачхьалкхан керстанийн ассамблея дIакхехьа веъначу Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутато Гавриловс барам Гуьржийчоьнан парламентан спикеран гIента а хиина дIаболор. ОгIазбаханчу гуьржийн опппозицин депутаташа шайна юкъара эккхийра Гаврилов, сихха вада дийзира цуьнан Гуьржийчуьра.\nХиллларг хилла даьлча, Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира шен омрица бихкира Гуьржийчу лелачу кеманашна некъ. Туроператорш а, авиакомпанеш а декхарейина Гуьржийчу баха леринчу нахера шаьш схьаэцна ахча юхадала.\nГуьржийчоь кхераме ю Оьрсийчуьрчу туристашна, даржадо Москох хьаькамаша. Кхачан мах хадочу урхаллина (Роспотребнадзор) цIеххьана гучудаьлла гуьржийн чагIарш телхина хилар.\nЮкъаметтигаш кхин а ирча гайта еза аьлла хеттачу "Россия" телеканало дIахьедина, Гуьржийчоьнан Iедало оьрсий байа боху махкахошка, аьлла.\n"Туристаш мьарша хила беза тхо долчу кхача, хIунда аьлча, царна хазахета Гуьржийчохь. Ткъа политикаша а, куьйгалхоша а листа еза проблемаш", - аьлла, Оьрсийчоьно шен махкаца йолу авиазIе хадийча, гуьржийн президента Зурабишвили Саломес.


БуьритIера схьаваьлла стаг ву Беларусан президент Лукашенко Александр хийца тарлучу нахалахь\nБеларусехь чоьхьарчу гIуллакхийн министр лаьттина Караев Юрий\nЛукашенко Александра, ша Гродно кIошта вахана волуш, хьахийна Беларусин президентан дарже шел тIаьхьа хIитта тарлуш болчу даржхойн цIерш - шиннан цIе ю яьккхинарг. Цхьаъ ву царех Къилбаседа ХIирийчуьра схьаваьлла Беларусан милицин инарла-лейтенант, хьалха чоьхьарчу гIуллакхийн министр хилла Караев Юрий.\n27 шарахь пачхьалкхан коьртехь Iачу Лукашенкона стохка дуккха а бахархоша дуьхьалъехира протестан акцеш, уьш ницкъаша дIалакъийра, и дерриг а юьхьаръэцначух тера ду цо - "Молочный мир" фирмерчу белхалошца къамел деш цо элира, хенан йохалла кхин президенташ а хир бу Беларусехь.\n"Ас шуна гаранти ло. ТIаккха дустур аш дерриг а, кхетар ду шу. Ткъа цкъачунна собар деха шайна", – аьлла президента.\nЛукашенкос бахарехь, иза хийцарца дерг къасталур ду харжамашкахь, хила тарлуш волу кхин цхьа кандидат ву Гродно областан администрацин куьйгалхо Караник Владимир.\n"Кхузахь сан ши стаг ву (Караев а, Караник а), цара дакъалаца тарло президентан харжамашкахь, ондда кандидаташ хир бу уьш. Цхьаъ инарла ву, важа – губернатор. Къона, керла цкъор, кхетам болуш, кху мехкан мах бевзаш", – билгалдаьккхина Лукашенкос, шен кIентех цхьа а шен метте гIертар воцийла а хьахош.\nКараев Юрий Беларусан чоьхьарчу гIуллакхийн министр хIоттийра стохка протестан гуламаш марсабевллачу хенахь – гурахь. Цуьнан куьйгакIелхьарчу ницкъхоша гIелонаш латтийна шаьш лоьцучу демонстранташна тIехь, таIзарш деш, сийсазбеш, тоьшалла до дукха наха. БIеннашна йина чевнаш юкъабаьккхинчу лерринчу гIирсо, етташ лазийна изоляторшкахь дукха нах. Масийтта стаг вала а велла.\nШа Караевс цхьана юкъанна къинтIера бовлар дийхира бахархошка шен белхахой къиза хьовзарна, амма и къизалла латтайора ларамза лецначу бахархошца а тIехь. 2020-чу шеран ГIадужу-баттахь Караев президентан гIоьнча хIоттийра – Гродно областан инспектор.\n2020-чу шеран Марсхьокху-баттахь дуьйна Беларусан гIаланашкахь дIабоьлху президентан харжамийн жамIашна резабоцчийн гуламаш. Официало, дуккха а хьалха а волуш, тоьлла лору Лукашенко Александр. Оцу жамIашна реза бац протестхой, цара харжамашкахь тоьлла президент лара еза Тихановская Светлана, боху. Тихановскаяс дош делла керла, маьрша харжамаш дIабахьа.\nЕвропан Бартан мехкаша, Британино, Цхьанатоьхначу Штаташа, Канадас лигитимехь ца лору Лукашенко, санкцеш яьхна Беларусан Iедалхошна дуьхьал, кхайкхамаш бо керла харжамаш дIабахьаре.\nКараев вина 1966-чу шеран Мангал-беттан 21-чохь БуьритIехь. 1987-чу шарахь цо чекхъяьккхина Саратовра тIеман буьйранчийн доьшийла, эскарехь хилла Могилев гIалахь, цул тIаьхьа хилла Советан пачхьалкхан Минскерчу Чоьхьарчу гIуллакхийн оперативан полкехь. ТIом бина цо Ломан Карабахехь. 1992-1994 шерашкахь лаьттина Беларусин чоьхьарчу гIуллакхийн лерринчу ницкъийн Iамораш дIахьочу ротин коьртехь.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Лайлатул-къадрах дерг дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Лайлатул-къадрах дерг дуьйцу дакъа\n204. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) масех асхьабна гIенах гинера - лайлатул-къадр буьйса Рамадан беттан тIаьххьарачу ворхI буьйсанах цхьаъ ю аьлла. ХIетахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Шун гIенаш тIаьххьарачу ворхI буйсанехь цхьаьнадаьхкина го суна. И буьйса каро гIерташ верг милла велахь а - тIаьххьарачу ворхI буьйсанна чохь лоьхийла цо и» (ал-Бухари: 2015, Муслим: 1165).\n205. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Лайлатул-къадр буьйса (йогIу) ларье, (мархин беттан) тIаьххьарачу итта буьйсанах шалза буьйсанашкахь» (ал-Бухари: 2017, Муслим: 1169).\n206. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера кинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Рамадан беттан юккъера итт де иIтикафехь доккхура гуттар а. Ткъа цхьана шарахь, иIтикаф дечу хенахь, ткъе итталгIа буьйса тIееъча (Iуьйре ма хилла, уьш маьждигера арабовлуш йолучу буьйсана дара и), цо элира: «Соьца цхьаьна (юкъарчу итт буса) иIтикафехь хиллачо - тIаьхьайогIу итт буьйса а йоккхийла иIтикафехь. Суна и буьйса (гIенах) гайтира (АллахIа), цул тIаьхьа йицйира суна и (АллахIа). ГIенах гира суна: со (лайлатул-къадр буьйса нисъеллачу) Iуьйранна хина а, хаттана а тIе сужуд деш. Цундела тIаьххьарачу итт буьйсанна юккъехь ларъе аша и, иштта хIора шалза терахьехь (йогIучу буьйсанашкахь) а ларъе». Цо дийцина: «Оцу буса догIа дилхира. ХIетахь маьждиг лабанан куьцехь дара. Цундела маьждигна чу хи даьллера. Ткъе цхьалгIачу Iуьйранна сайн шина бIаьрга ма гира суна АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьаьжа тIехь хинан а, хоттан а лараш»» (ал-Бухари: 2027, Муслим: 1167).


Хала бохкучу могIарерчу бахархойн аттонна,кхин дIоггара тIе а ца тухуш,гIорийча санна лаьтташ пенсеш ,пособеш,алапаш а долуш,Iодар бевлча санна ирхъоьхуш бу Оьрсийчохь даа-мала, тIе-кога, молханаш, ягочунна – Iар-дахарехь мел оьшучу хIуманийн мехаш.\nШозза а, сов а лакхабевлла мехаш\nСаццаза тIедетталуш лаьттачу мехаша къаьсттина сингаттамехь кхобу шина тIамах яьллачу Нохчийчоьнан бахархой. Ялх кIант, ши йоI - бархI беран да ву лакхадуьйлуш лаьттачу мехаша доккха садаккха а,садола а ца вуьтуш схьавогIу СоьлжагIалин кIоштерчу цхьана жимачу юьртара вахархо 57 шарера Саламбек.\nIуьйраннна пхьор хIоттийча,сарахь хиндерг ца хууш,ша доьзал хала хене боккхуш валлахь а цуо къамел шех ца деш,карарчу хенахь,язлуш лаьтта хIумнаш бахьнехь, кхолладеллачу хьолах дора.\nСаламбек: «Мехаш массо хIуманна хьалабевлла Iалам чIогIа а довлуш. Инфляци хIоккхул бен яц-м олу,амма иза бакъ дац. Цу инфляцел кхузз,доьазза лакхадевлла мехаш. Мехаш ирх ца доьдуш хIума йисна а яц. Къаьсттина юучунна тIекхетта».\nТуьканан долахошна а, кхечу мехкашкара кхачанан сурсаташ чудохьуш болчарна дика хаьа мехийн хьал. Цара чIагIдарца кху тIаьххьарчу цхьана шарахь 100% лакхадевлла дукхахдолу мехаш. Цунна къаро йохкаэцархочо Гуьмсерчу Вахас а.\nВаха: «100% тIекхетта ца Iа мехаш,кху цхьана шарахь».\nЦхаццайолчу туьканашкахула волавелча гучудолу,Iар-дахарехь ца хилча амал доцу цхьадолу кхачанан сурсаташ 200% -л сов механа лакхадевлла хилар. Цунна даре до туька йохкархочо ПетIамата а.Цуьнгара хиира суна къаьсттина механа язьелларг хIун ю,муьлха товар ду.\nПетIамат: «Хичу боьллинчу чIерах 200 сом доьху кийланах,жимма хьалха 70 сом бен ца доьхура.Цунах дIаделларг ду хьуна 18 туьма. Уггар мехаш тIекхеттарг чай а,чIара а,шекар а ду.ЧIерий-м дерриге а дазделла: минтай а,мойва а, скумбри,селедка …».\nIедало еш йолу гIоленаш,дайлучу ахчане хьаьжча, генна тIаьхьайисна а йолуш, мехаш цIе яьлча санна ирхъэхар дахаран массо тIегIанахь хаалуш ду,могушалла ларьяр биста кхаччалц. Оьшург бен хIума цахиларна дукха нах бу лург бехаш тахана Нохчийчохь Цунна даре до йохкаэцарх болх-некъ бина лелачара. Лоьралла маьхаза ду бахахь а гуттар халонга дуьйлу гIийла,миска бохкучарна дазлуш лаьтта молханаш.\nТIемаш кхехкачу Шема а,Украина а пачхьалкхашца а дузуш,шатайпа ойла-хьажам Iорабаьккхира деста-ш лаьттачу мехийн хьокъехь, тергамхочо Увайса. Цунна хетарехь Оьрсийчоьно цигара рицкъ схьататта ма доллинехь битаме даьхкина цхьана хорша доьрзур ду,чот йоцуш лакхадевлла мехаш.\nУвайс: «Сан мерза хIума яарна тIера ву. Цуьнца доза атта ду суна мехийн тIекхетар.»Ласточка» цIе йолу кампетах исс.итт туьму доьхура.ткъа тахна 25-26 туьма.Мосуьйттаза а тIекхетта хуьл-кх иза. Даа,мала доцуш инзаре мехаш ирхдахна гIишлош еш оьшучу гIирсан а. Хьажахь эчиган чIораш,арматура олу-кх царех цхьана метарх,цуьнан стоммалий хьаьжжина, 3 туьманна тIера,6-7 туьмана кхаччалц ду мехаш Ишта язьелла цеманц а,кхиерг а.\nИ мехаш-м кхара Шема пачхьалкхе бомбанаш а йиттина лартIа далор дара. Толам а баьккхина цигара а,украинера а схьаузур мел оьшург…»\nКъамел чекхдоккхуш аьлча,цхьаболчу бахархошна даггара моьтту хIара таханлера халонаш цхьа мур бен бац,кесталгIа уьш къар а йина,дахар токхоне а дирзина нехан самалха дер ду. Делахь а и саннарш,кхечаьрга хьажча, хих къаьстачу цинцаш-тIадамел беш бац.


Американ Лаккхара кхел реза ца хилла президентан харжамийн жамIаш хийца\nАмерикан президент Трамп Дональд\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Лаккхара кхел реза ца хилла президентан харжамийн жамIаш хийцар доьхуш Техас штато кховдийна, ткъа 17 штато а, президента Трамп Дональда а гIортор йина лехам листа.\nТехасан тоъала бакъонаш яц кхечу штаташкахь кхажтасаран процедура хийцийта, аьлла сацам бина кхело. Оцу сацамехьа кхаж тесна 9 суьдхочух 7-мма, шайна юкъахь Трампа оцу даржашка хIоттийна 3 суьдхо а волуш.\nЛехаман авторша тIедожадайта лууш бара "къовсаме штаташкахь" – Джорджияхь, Висконсинехь, Мичиганехь а, Пенсильванехь – харжамийн жамIаш тидаме ца эцар, харжамхойн коллегин 62 кхаж юкъара а боккхуш.\nРеспубликан партин векашла чIагIдо оцу штаташкахь харжамийн жамIашна Iаткъам бина хила мега, цигахь коронавирусан эпидеми ю аьлла почтехула кхаж тосуш харцонаш лелорна, бохуш. Оцу еа штатехь, кхаьжнаш дагардаран жамIашца толам баьккхина лоруш ву демократ Байден Джо.\nЦигара жамIаш тидаме ца эцча, Байденан тоъал кхаьжнаш хир дацара ГIуран-беттан 14-хь президент харжа везачу харжамхойн коллегин. Байданна кхаьжнаш дIадала мега оцу коллегин 306 декъашхочо, Трампана кхочур бу 232 кхаж.


Дечкен-бутт 03, 2014\nНохчийчоь -- Шен цIе "Руфов Алексей" ю боху стаг, иза веъначу метте дIахьажор тIедоьжна устрадахошна, Устрада-ГIала, 03Деч2014\nЦхьаьнхьа цхьа а бух-орам а боцуш, дахарх тилла, галдетташ беха оьрсий Кавказехь карийча, уьш кавказхойн леш бара, цара мехаза бацош, олий дерзадо оьрсийн прессано. И тайпа бахьана шайгара ца дилийта гIерта, масала, нохчий. Кху деношкахь и санначу оьрсийчуьнна тIенисбелла Устрада-ГIалин бахархой, шайна карийна некъах тилла стаг дIахьажо меттиг йоцуш бисина уьш.\nСаратов-гIалара вахархо Руфов Алексей ву ша боху жима стаг Нохчийчу ши бутт хаьлха кхаьчна. Вокзалехь цхьа нохчий а бевзина, цаьрца веъна иза. Шина баттахь аьчка болх а бина, хIинций-хIинций шена ахча лур ду бохуш Iийра ша, амма хIинца кхетта, боху цо, шена иза хир доцийла.\nКерлачу шеран даздарш дIадевлича тохавелла и 31 шо долу стаг цIаваха некъаш леха. Тахана, цуьнгахь я ахча а, я паспорт а дац. Цунна тIе а Iоттавелла, орцадаьккхинарг ву Устрада-ГIалин вахархо Хасимиков Сулбан. Цо Маршо Радиога дуьйцу шена оцу стагах хууш дерг.\nХасимиков: «Iуьйранна базара вахча, бевзачу таксисташа элира соьга цунах лаьцна. Шайна цунах къахета, хIун дича хIун хир дара теша, бохуш, цунна ахча вовшахтухуш бара уьш. Алексей ю кхуьнан цIе. Ша Саратовра ву, Руфов Алексей Сергеевич. Адрес а хууш ду кхуьнан. ГIишлошъярхо а, эчиглаторхо а ву ша боху кхо. Кхузахь цхьаццанхьа белхаш бина. ХIума а ца кхоайора шена, цIавоьдуш, мачаш а, кхийолу хIуманаш а оьцур ю аьлла хилла цуьнга».\nШа Руфов Алексейс башха кхетош а ца довзуьйту шен Нохчийчу кхачар. Цкъа хьошалгIа веана вара ша, юха, болх бан веана олу цо.\nРуфов: «Кхо бутт хьалха сан ваша веллера. Со вокзалехь вара, сайн вешийна тIера тхайн Iедалехь сагIадаьккхина, мелла. Цигахь вевзинера суна нохчо. Иза шен дерриге а дахар набахтехь даьккхина вара. 18 шо даьлча дуьйна чохь ваьллина вара иза. Цигахь молуш а Iийна, доттагIалла тасаделира сан Асланца а, Асланбекца а. Дика накъостий карийнера суна цигахь. Иштта ду-кх и хьал.\nБолх бан веънера со кхуза. Цхьажимма ахча сайга даккхалур ду аьлла. Цхьа а хIума ца яьккхина ас кхузахь. Сан меттана цхьаммо ахча ийдина. Ткъа со висина со волчохь. Муьлха а болх бора ас. Болх бина ваьлча, мачаш а, кхийолу хIума а оьцур ю аьллера соьга. Суна велар тIера дIадаьлла хIара гIуллакх. ГIаш вахана а, мухха а вахана а, дIагIур волуш вара со кхузара. Ишшта хьал ду».\nТахана, чуваха меттиг а боцуш, таксисташ дIахIуьттучу меттехь буьйсанаш йохуш ву Саратовра «хьаша». Паспорт цкъа дайна шен боху цо, юха иза кхузахь дисина олу.\nРуфов: «Кхузахь накъосташа жимма ахча делира соьга, цхьажимма хIума а кхаьллина ас, чай мелла. Базарахь буьйса яьккхина. Тайп-тайпана меттигашкахь буьйсанаш а яьхна ас. Паспорт дац соьгахь. Саратовехь ду иза. Ханна регистраци ю сан Саратов-Соьлжа-гIала. Ткъа юхаваха соьгахь я паспорт, я кхин документ а, я ахча а дац. Со суо а тилкхаза ваьлла хIинца сайна хиллачух».\nХарц новкъа иза ваьлча, берриг а бехк нохчашна тIетоттур болундела, сихонца цунна гIо дан хIоьттина Хасимиков Сулбан. ХIинца иза, полицино талла а теллина, Саратовра цо ша ву бохург цигара схьа даре дахь, цунна дIа шен цIа кхача кехат а делла, новкъа воккхур волуш ву иза.\nХасимиков: «Москох автобусца лелаш цхьа накъост ву сан. Цо ша Саратовехула лелаш вац боху. Шен кхечу накъосте элира цо, цигахула лелачуьнга. Цо а, кхуьнгахь паспорт ца хилахь, новкъахь охьавоккхур ву боху иза. Сан накъосто а кисана ахча а таIий цунна, къахета шена аьлла. Администрацехь болх бечу сайн гергарчу зудчуьнга аьлла, цо куьпан полисхочуьнга дIавелира. Цо дIавигира иза, сагатдан оьшуш дац, аьлла».\nШа цхьаъ вац боху Хасимиков Сулбана оцу оьрсийчуьнна цIа кхача гIо дийр долуш. Муьлхха а стаг ву иза шен цIийнах дIатоха накъосталла дийр долуш, элира цо.\nХасимиков: «Бакъдерг дийца деза, кхечанхьа иза лелаш велхьара, цуьнца бала хир болуш бацара цхьаьннан а. Нохчий дагна кIеда болундела, тIех ца валало цхьа а. Со а ца валавелира. Оцу кIентан цIахь да ву, нана яц. 7 шо кхаьчна кIант а ву шен боху цо. Воьлхуш а вац хIара. Амма, хIинц- хIинца галвала новкъавала гIерташ санна ву. Цуьнан бала кхаьчна лелаш дара тхо».\nХууш дац оцу Руфов Алексейх хIун хир дара, нагахь санна цунна шена цIа ваха лаам ца хиллехь. Малий-даий дийнахь хилчхьана тоам а болуш, хийла иштта нах баьхкина кху махка. ДIалаьхкича, дIа а ца боьлхуш, цхьана нохчийн доьзална тIе а тевжина, декъашхой санна лелла дукха бу.\nШолгIа тIом болабеллачу хенахь федералан телехьажийлашкахь кест-кеста гойтура эскархоша иштта «мукъабаьхна» нах. Дукхахболучара шаьш шайн лаамца лелаш бу аьлча а, Iедалша нохчий бехкебора, уьш ницкъала латтийча санна.\n"Хьаша" дахьажор бале даьлла


Тойнах а ца кхеташ, ведира саммитера Путин...\nЛахьан-бутт 18, 2014\nАвстрали -- G20 саммите веана Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир, Брисбен, 15Лах2014.\nАвстралехь кIирандийнахь дIайирзина G20 саммит йийцарейо дуьненаюкъарчу хаамийн гIирсаша. Церан массеран а аьлча санна юкъара ойла ю: Оьрсийчоьнан изоляци чIагIлуш ю, ткъа Кремл шен Украинера политика хийца дагахь а яц.\n„Ма моьтту ца нисделча, ма торру“, бохучу кицанца догIуш ма-хиллара, Австралерчу G20 саммитехь шена луург ца хилча, ка ма-доллу цу юхьIаьржонах, хIумаъ ца хилча санна, кеп йина чекхвала гIоьртина Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир.\nХьалха шерашкахь муьлхачу дуьненан нуьцкъалчу пачхьалкхийн куьйгалхой вовшашкхеттачех вуно ша шех бIобулуш, эвхьаза забарш ян гIерташ, я мацах Мюнхенехь кхерамазаллин конференцехь санна, дуьненна а кхерамаш тийса а гIерташ, цхьа ша -тайпанчу стеран кеп лелош хаз хетагш хилла волу иза, гарехь, цецваьллера шена динчу шийлачу хьошаллина. Цундела хенал хьалха цигара дIа а вахара иза, дцоу бахьана а лехна.\nТкъа стенна тIехь гуш дара Оьрсийчоьнан президентаца йолу юкъаметтигаш Малхбузехь сел хийцаялар? Иза дера дара путин Владимира Австралин лаьттахь дуьххьара коглевзичну мIаьргонехь дуьйна хаалуш. Аэропортехь кеманна тIера иза охьавуссуш цунна дуьхьал веънарг Австралин урхаллерчу хьалхарчу могIарера куьйгалхойх цхьа а вацара, веккъа цхьа цу пачхьалкхан тIеман министран гIовса вара.\nДустархьама аьлча, Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентана Обама Баркъна а, Китайн куьйгалхочунна Цзинпин Сина а дуьхьал вахнарг ша Австралин инарла -губернатор вара. Олуш ма-хиллара, тергалйе башхалла!\nЦул совнаха шена тIе тидам бохуьйтуш кхин цхьа керла хIума а дара- нагахь санна хIинцалца массо а цу кепарчу цхьаьнакхетаршкахь пачхьалкхийн лидерша доккхучу юкъарчу суьрта тIехь Путин даима а аьлча санна уггаре а юккъехь, Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентана а, Британин а, Германин а куьйгалхошна а юххе хIуттуш хиллехь, хIинца и санна сурт доккхучехь Оьрсийчоьнан президент уггаре а йистаха, буо бер санна лаьтташ вара, ур-аттала шена уггаре а уллохь нисвеллчу Къилба Африкин президентах Зума Джейкобах мелла а дIахила гIерташ санна гена а ваьлла.\nИ деталаш, могIарерчу тергамхошна башха мехала ца хетахь, амма дипломатийн мотт бевзачарна хууш ду, уьш мел мехала а, мел чулацаме а ю.\nПолитолога Чапханов Русланна, Венерчу Малхбалин Европин институтан Iилман белхахо волчу, хетарехь, иштта Путин Австралехь шийла тIеэцаро гойту, дуьненан куьйгалхой цуьнан леларех а, цуьнан эвхьазчу забарех а, цуьнан бакъонех цавашарх а кула даьлла хилар.\nЧапханов Руслан: „Хьалха а иза (Путин) тIе ца эцча ца волуш, вайн дайша олуш ма-хиллара, „наха шайн вайн вониг дIа а эцна, шайн дикаверг схьалур вац вайна“ бохуш, ловш вара иза Малхбузерчу куьйгалхоша. ХIинца цара шайн риторика хийцина. Хьал хийцаделла. Царна цуьнан эвхьаза забарш а кIордийна. ХьастагIа цуо Меркелца шен цхьаьнакхетар долчу хенахь йина хилла эвхьаза забар, схьахетарехь, цуо тIаьххьара йинчух тера ду.\nУкраинера хьал шайх а хьакхалуш дуйла кхетта Малхбузера куьйгалхой а, пачхьалкхаш а. Къаьстина хIинца цунна шийла хьошалла дина йолу Австрали – церан дукха маьрша нах байъина Украинехь чудаийтинчу кеманчохь. Ткъа и кема оьрсийн питанца чудеана дуйла хичуьрчу чIерашна а тIехь хууш ду. Цундела кхин дIа а иштта шийла гергарло хир ду аьлла хета суна Малхбузерчу куьйгалхойн Путинца“.\nПолитолога Чапханов Руслана ма-аллара, дуьненан кхиинчу пачхьалкхийн куьйгалхойн путинцав шаьш къамел дечу хенахь йолу риторика хаъалла хийцаелла. Иштта, масала, Джи 20 саммитехь ца ваьлла Путинна уллохь нисвеллачу Канадин премьер-министра Харпер Стивена юхь-духьал элира цуьнга: „Хьоьга куьг-м лур ду ас, амма цхьа хIума-м эр ду ас хьоьга. Украинера йорт ян деза аш сихонца“, аьлла. Цунна дуьхьал, ала дашна, Путина велакъажар бен кхин хIуммаъ ца аьллера.\nШен рогIехь Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Обама Баракъа Оьрсийчоьно Украинехь лелош дерг карарчу хенахь Эбола цIе йолу цамгар дIаиккхичахьа уггаре а боккха кхерам бу дуьненна, элира. Цу хьокъехь Украинин малхбалехь чудаийтина хилла долу маьрша некъахой дIасалелон Боинг кема а хьахдеш, иза гаррехь оьрсаша дина ца аьллехь а, амма цунна нундохуш.\nИзза Боингаца хилла болу бохам немцойн канцлера Меркел Ангелас а хьахийра, Украинера хьал цу махкана бале даьлла ца Iаш, доллучу дуьненах а хьакхалуш хилар билгал а доккхуш. Сидней гIаларчу дуьненаюкъарчу политикан институтехь ша йистхуьлуш цуо элира, Кремло Украинехь дIахьош йолу политика цхьаьна Украинин кхераме хилла ца Iа, иза доллучу дуьненна а кхераме ю, аьлла. Уггаре а хьалха амма сингаттаме хьал Оьрсийчоьнна луларчу Гуьржехахь а, Молдавехь, Балтика хIорданна уллорчу пачхьалкхашкахь а ду элира цуо.\nИ дерриге а тидаме эчца, цецволийла дац Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир хенал хьалха Австралера дIавахар. Кхечу пачхьалкхийн куьйгалхой цхьаьна марта даа гулбелла Iашшехь, иза шен тобанца цIехьа вирзинера. Официала бахьана цуо ша бан безаш болу беха некъ а, цул тIаьхьа оршот дийнахь Iуьйранна балхахь Кремлех хила везаш хилар а далийнехь а, амма массарна а кхеташ дара – Кремлан куьйгалхочунна дуьххара шен цIоканна тIехь гинера, ша мел хийра ву кхиинчу пачхьалкхийн куьйгалхойн могIаршлахь бохург.\nДуьне букътухуш ду Оьрсийчоьнна


21 февраля - Международный день родного языка » Нийсо-Дагестан\n21.02.2019 567 0 niyso\nТахана, 21 -чу февралехь, Дуненан юкъара Ненан меттийн Де ду. Ненан мотт хьоьхуш мел болу вайн ишколашкара хьехархой даггара декъалбо ас, "Нийсо" газетан творчески тобанан ц1арах. Дала сий дойла шун. Аша дийриг мехалла г1уллакх ду шуна. Газете материалаш, а язъйахьара, мах а бацара аша дечу г1уллакхан. Тхоьгара г1о - накъостал оьшуш делахь, тхо кийча ду шуна. Ненан мотт\nНенан мотт даггара, хьо буьйцуш вацахь,\nИ хезча ца ловзахь, пхенашкахь ц1и.\nХьаалахь, доттаг1а, хьо къонах воций,\nИ байча б1аьргашкахь… карор ду хи…\nИ бицбеш, нах кхардош, хийраниг буьйцу вай,\nВайн хаза г1иллакхаш, д1атаса сих а луш.\nНенан мотт д1абайча халкъах а хуьлу лай,\nХийрачу къаьмнашна гора а оьхуш…\nСий – т1алам хир бац вай, ков – кертахь, арахь –\nГ1иллакхаш диц дийр ду, т1екхуьъчо чкъоро.\nХир ма дац къонахчун дог а вайн кийрахь-\nВеха суо ишттаниг, т1едарна кхоьруш.\nМотт байча вай х1ун до, дуьненчохь даьхна,\nДоьнаьлла ца хилча – къонаха ца хуьлу.\nДуьненахь 1ар – дахар, хир ду – кха эрна,\nИ иштта хиларна кхоьруш суо воьлху…\nНенан мотт 1алашбеш, буьйций вай, доттаг1ий!\nПхенашкахь ловзадеш даггара ц1ий.\nДозална ца дуьйцуш и хабарш даккхий,\nВай дайша даггара ларийна и.


"Баркалла хьуна, Баба Уте!"\nЧиллан-бутт 03, 2018\nШен доллу дахар а мухIажаршна гIо дарна дIаделла хиллачу Венин яхархочун Бок Утин сийдан, Австрин коьртачу шахьаран ХIелденплатц олучу майдане гулбеллера меттигера бахархой.\nЦарна юккъехь бара Бокс шен хенахь я петар, я юург, я духар луш Iуналла динарш а, цуьнан дикалла юьйцуш хезнарш а, цунна гIодеш хилларш а. Йоллучу Австрера гулбеллера дикадархо даглаца баьхкинарш, чIурамаш а, зезагаш а дохьуш.\n„Lichtermeer für Ute Bock“ аьлла, Австрерчу юкъараллин жигархоша вовшахтоьхна йолчу цу акцехь 10 эзар сов стаг гулвеллера, шайна юккъехь цу пачхьалкхан карарчу хенахь президент волу Ван дер Беллен Александр а, цул хьалха президент хилла Фишер ХIайнц а волуш.\nАвстрин президентана Ван дер Беллен Александрна дуккхаъчу шерашкахь шена евзаш яра Бок аьлла, цуьнан тамашийна амалш а, цуьнан комаьршо а хьахийра цо шен къамелехь: "Шу кхуза тахана дахкар эрна дац шуна. Со цец а ца ваьлла иштта дукха адам кхузахь тахана гулдаларх.\nВайх хIоранне а дийца дукха хIума ду, Бок Утен доьналлех, цуьнан комаьршонехь, цуьнан жоьпалле хиларх - оцу сийлахьчу зудчух а, цкъа а ша шен некъах цхьанге а йоха а ца йойтуш, шена нийса а, адамалле а хетачунна тIера ша цхьанге дIа а ца йоккхуьйтуш яьхна йолчу. Цуьнан адамна орцах кхача кийча хилар доза доцуш дара".\nКхечу къомахчу мухIажарел а алсамох бара Бокс Iуналла дечу кхерчахь нохчийн а, гIалгIайн а къомах нах бехаш я, цигахь официале адрес дIадаздина, я цо кхечу агIор гIо дина. Церан дукхалле хьаьжча, мел кIезга а, бIеннаш махкахой хила богIура ХIелденплатце гулбелла, цу зудчун тIаьххьара баркалла ала.\nАмма уьш кIеззиг бен бацара – ткъеъ стаг хир вара юкъарчу хьесапехь 10 эзар герга вайнах бехачу Венерчу диаспорера Бок Утен сийна леринчу акце веанарг. "Австрера нохчийн нанойн юкъаралла", "Ичкери" а цIе йолу цхьаьнакхетараллин векалш а, цхьа-цхьацца Венин бахархой а бара царна юккъехь.\nНохчийн меттан хьехархочо Умаева Фатимас дийцира, шена Бок Уте евзаш ца хиллехь а, амма вуно дукха доьзалш бевза шена цо зудчо гIодина, бохуш: "Нохчашна а, схьа мел богIучу мигранташна а гIодеш яра иза. Суна сайна евзаш яцара иза, амма со хьехархо хиларх терра, дукха доьзалш бевзара суна и зуда юьйцуш, шайний-шайний цо гIодина бохуш.\nКхин дан хIума доцуш бисинчу дукха нахана гIодинера цо, цундела цуьнан сийдеш кхуза схьаеана ю со. Суна схьахетарехь, Нохчийчуьра кху махка схьа мел веана волу стаг хила везаш вара кхузахь лаьтташ, хIара аре дIа а лаьцна".\nГулбеллачарна юккъехь яра кхо йиша ГадаевгIар. Царах уггаре а йоккхахчо, 19 шо долчу Линдас дийцира Маршо Радионе Бок Утес шайна дукха гIодинера, шаьш Австрехь а иза орцах ялар бахьана долуш дитира Iедало, бохуш: "Фрау Бок йолчехь Iийна ду тхо, цо тхуна дукха гIодина. Тхо Вене схьадаьхчинчу хенахь цо тIе а лаьцна, кхузахь дитина ду. Тхо депортацех уьдуш лелачу хенахь цо гIо дира тхуна. Тхуна масийтаза петарш елла цо, юург а елла цо тхуна".\nНохчашца гергарло лелош волу австрихойн юкъараллин жигархо Фойгл ХIерберт а вара ХIелденплатцехь Бок Уте дагалоцучарна юккъехь: "Со сайн нохчийн доттагIашца веана ву кхуза. Дуккха нохчашна гIодинера цо. Цундела цуьнца Iодика ян веана ву со".\nШина сохьтехь яхъелла хилла Бок Утен сийдаран акци уггаре а вевзачех австрихойн эшаршлакхархочо Фендрих Райхартс мухIажарийн берийн хорца цхьаьна шен цIеяххана йолу "КIайн я Iаьржа" йиш лакхарца дIайирзира.\nБок Утен кхерчахь бехачу нохчийн доьзалшкара бераш а дара цуьнца цхьаьна хорехь йиш локхуш.


Украина – Украинерчу Нохчийн баттальонан байракх дечкен-бутт 15-гIа де, 2016-гIа шо.\nКавказ Реалии журналисто Меренкова Любовс масех де хьалха интервьюу ийцира Iарбойн политикера Ичкерин хиллачу куьйгалхойх а, Кадыров Рамзанах а. Ас гоч а дина, бовзуьйту шуна цу артиклан чулацам.\nКхоолгIачу цIарх стеган цIе хьахоран доккха маьIан ду цуьнах лаьцначу юкъараллин йолчу ойланах.Iарбойн пачхьалкхашкахь кест-кеста йоху нохчийн куьйгалхойн цIерш – йозуш йоцучу хиллачу Ичкерин президентийн цIерш а, таханлерчу Нохчийчоьнан куьйгалхойн а. Масала, цара баккхийбеш дуьйцу 2004-чу шарахь вийнчу Яндарбиев Зелимхах, цо 1996-чу шарахь Оьрсийчоьнан президентца Елцин Борисца къамелаш дIахьочу хенахь доьналла гайтарна. Цуьнан цIе дукха хьолахь 'Зеламх' олий йоккху цара.Ткъа Рамзан Кадыров царна Кадыров санна вевза. Цунна реза боцуш Iарбойн блогерша цунах ца бешаш “Путинан тайниг” олу. Цуьнца цхьаьна Iарбойн твиттерехь “Путинан мачаш” олу.\nОха хаьттира Шемарчу оппозицин жигархочуьнга а, политологе а Махмуд-ал-Хьамзига, Iарбойн махкашкахь Нохчийчуьра хьал муха туьду аьлла.\nХьуна муха хета Путинна маца оьшур вац Кадыров? Кхечу дешнашца аьлча, хIун хила деза Путино Кадыров балхара дIаваккха, иза садаIийта хьажо?\n- Суна схьахетарехь Путино ша валла а волуш дIатосур вац Кадыров, хIунда аьлча цул муьтахь а, ладугIу а, эсал а шена хьалхара лела стаг цунна нохчашлахь карор воцу дела.\n- Нохчийчоьнан муха куьйгалхо оьшу – возуш воцу, дан дезарг хIун ду а хууш стаг, я “Путина” мел бохург шеконе ца дуьллуш кхочушдийриг?\n- Шен къам дезаш патриот оьшу. Ас ца боху иза Путинна дуьхьал хила веза, амма цуьнца бийца мотт каро беза. Шен къам а лоруш, Оьрсийчоьнан Iедална дуьхьал а воцуш хила веза. Амма ма-дарра аьлча, цо адамийн бакъонаш талхайо- суна хезна, ас еша а йоьшу, иза кхечу режимийн санна диктатор ву. Цулле а, шен къам цо ларахьара, адамийн бакъонаш а ларъяхьара, демократи а кхияхьара, дика хир дара. Суна хеза цунна бусалба ю боху авторитаре режимаш дукха еза. Цо, ойла ца еш, тайп-тайпа кхайкхамаш бо. Шен къам ца ларар – уггар доккха сакхт ду.\n- Нагахь санна Кадыровх а, 90-чу шерашкахь хилла Нохчийчоьнан Кремлига шайна хетарг дIаолуш, цунах дIакъаста а лууш хиллачу куьйгалхойх аьлча, мила алсам лору Iарбойн пачхьалкхашкахь – Кадыров я уьш?\nНохчийчоьнах къамел хьахаделча, царна шеко йоцуш уьш дагабогIу. Нохчийчохь хилла тIом массарна бевза аьлча нийса хир дац. Амма наха цхьана хIуман дуьхьа къийсам латтийначу нахе озабезам алсам бо. Ас шуьга ма-дарра эр ду шуна – дукхах болчу Iарбоша къобал ца йо Оьрсийчоьно лелон политик. Шемарчу тIамана юкъагIоьртинчул тIаьхьа цо шена дукха мостагIий кхоьллина. Ма-дарра аьлча, Оьрсийчоь ю тахана Асад Башар куьйгаллехь латториг. Оьрсийчоь юкъа ца гIоьртнехьара, иза дIаваьккхина хир вара. Цу Шемарчу къизачу цIийнах юьзначу режимах тхо девлла хир дара.\n- Цу хенахь, 90-чу шерашкахь Iарбоша муха тIеийцира Нохчийчоьно шен маршо дIакхайкхор? Цара къобалдорий и?\nХIаъ, къобалдора. Iарбоша къобалдора, бусалбачара къобалдора. Ма-дарра аьлча, цигара къийсам динца ийра, цигахь дерг чолхе хьал ду, къомана маршо яккхарал сов. Амма къоман къийсамах аьлча, къоман боламах аьлча, дер нах къобал ма дора.\n- Iарбойн махкашкахь Нохчийчоьно маршо дIакхайкхорна, Iарбойн пачхьалкхаша Османийн империх маршо дIакхайкхорна юкъахь а пареллелаш гой тIаккха?\n- Го, дера, цигахь францхоша а, ингалхоша а Iарбой Iехийнехь а. Цара Османийн империна дуьхьал болчу къийсамехь “тхуна гIодайша”, ткъа оха шун йозуш йоцу пачхьалкхаш къобалйийр ю, аьлла дехар дира. Османийн импери йоьханчул тIаьхьа, ингалхоша а, францхоша а шайна юкъахь йийкъира Iарбойн пачхьалкхаш, царна цхьа а маршо ца елира.\n- Дуьхьара йозушйоцу Нохчийчоьнан президенташ а, Кадыров а цхьана махкахь кхиина, нохчийн ламасташца. Хьуна уьш вовшах къаьсташ бу аьлла хIунда хета: цхьана агIор, бозуш боцу кавказхойн ламасташца догIу доьналлин политакаш, ткъа вукха агIор – “Путинан тайниг” олург ву, цо аьлларг дан кийча, ша аьлча, шарI а, Iадат а дохош. ХIунда ю ишта башхалла?\n- Хетарехь, муьлхачу къомана юкъахь хир бу ишта нах, шайна бен пайда ца лоьхуш. Кадыров а ву ишта стаг, со цуьнца масийттаза цхьаьнакхетта. Цуьнан хьашташ а, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан хьашташ а цхьаьнадогIуш ду. Цара цуьнга аьлла: ахь тхан косташ кхочушдийр ду, ткъа оха хьуна ахча а, дарж а, бахам а лур бу.\n- Цуьнан хьашташ Оьрсийчоьнан хьашташца цхьаьнадарх, Нохчийн къоман хьашташ ма ца хуьлу царах. Нах цунна дуьхьалбовларан метта, хIунда бу цунна муьттахь?\n- Суна схьахетарехь, ши тIом чекхбаьллчул тIаьхьа цигара нах хIинца кIадбелла. Хан оьшу маршонна ойла юха а тIеяхийта, шайн дог-ойла дIаевзийта а. Ма-дарра аьлча, Шемахь ялх шо а даьлла наха тIом бо, маршо къуьйсу а, царна хьаьхна и тIом. Цигахь а бу “тхо режимца хир ду” боху нах, уьш кIадбелла. Ша-тайпа хьелашь оьшу, маршонан байракх юха а хьалаайъян а, сийн дуьхьа къийсам дIабахьа а.\n- Нохчийчоьнах маьрша пачхьалкх хуьлийла а дуй тIакха? ХIун оьшу цу Iалашоне кхача?\n- Суна схьахетарехь Нохчийчохь йолу проблема ерриг Оьрсийчохь а ю. Нагахь санна юкъара баланаш листахь, тIаккха кхечу субъекташна а цхьа пайда хила тарло. Оьрсийчохь массара а йуьйцуш дукха ю юкъара проблемаш. Уьш ю демократих а, адамийн бакъонех а, экономиках а, кхечу пачхьалкхашца йолчу юкъаметтигех а йоьзна, - массанхьахь гIоьртина хьал ду: Оьрсийчоь Шема а, Украине а юкъагIертар. Суна хетарехь, Нохчийчоьнан проблема, нагахь санна церан маршоне сатийсам белахь, цаьрга шайга цхьаьнга листалур яц. Иза инзаре хала ду. Цхьа ша-тайпа нохчашна гIодан тарлун дуьненаюкъара хьал ду оьшург. Оьрсийчоьно Кавказ цхьанна а дIалур яц, хIунда аьлча, и цуьнан геополитикан хьаштийн территори ю.\n- Аллепохь хилла сценарий хила кхерам буй техьа Кавказехь а: Оьрсийчоь реза хир юй техьа гIаттамхойн тобанаш кхоллалахь, царах Оьрсийчоь цIанъян?\n- Цара хIинцале дина изза Соьлж-ГIалахь. Суна схьахетарехь цхьанхьа гIаттамаш а, протесташ а хилахь, Оьрсийчоьнно уьш къинхетам боцуш охьатаIор ю Нохчийчохь а, кхечу Оьрсийчоьнан гIалашкахь а. Иштачух ойла ян хала ду, гIоли ду- маьрша хийцамашка сатийса. Я цIий Iенар ду.\n- Ткъа маьрша хийцамаш хилийта хIун оьшу?\nЮкъараллехь демократи кхио еза, ишта кхетам болу нах цхьаьнатоха беза. ХIинца дукхахболчу нехан дахаран хьелаш а телхаш ду, церан бакъонаш йохош а ю. Цундела, наха шайн бакъонашна тIехIитта беза. Цу Iалашоне кхача ницкъах пайда эца ца беза. Ницкъах пайда эца гIортахь, цунах гIуллакх хир дац. Оьрсийчоь санна йолчу пачхьалкхехь маьрша некъахула бен хIума дан мегар дац. Ницкъахой чIогIа ницкъ болуш бу цигахь.\n- ГIерта-м гIерта цигара нах, амма Iедална дуьхьал вистхила гIоьртича, цуьнан бохаме жамI хуьлу (ша аьлча, Джалалдиновна хилларг- Кадыровна дуьхьал вистхилла аьлла, иза юьртара а ваьккхина, цуьнан хьусам ягийра. Ишта хьелашкахь муха кхиайо юкъараллехь демократи?\n- И хала ду. Цигахь дуккха а нах байина.\n- Цу кепара Iаткъам хIора шарахь чIагIлуш бу. Нах кхерош бу. Мел лаьттар ду ишта хьал?\n- Кхерар вон хIума ду. Шемахь нах 40 шарахь Iийра Iедалах а кхоьруш, амма юха цIеххьана шадерг иккхира, хIинца нах цхьанна а хIуманах ца кхоьру. Нах бала а кийча бу. Цундела, хьелаш кхиа деза. Иза маца хир ду Далла бен ца хаьа.\n- Оьрсийчохь а хир ду изза?\n- Эккхийтар Iаткъаман бахьанехь хуьлу. Ахь чIогIах тIе мел теIи а, Iаткъам чIагIа ма бели, эккхийтар хуьлу. Изза юкъараллехь а хуьлу.


"Дождь" телеканало лерина Кадыровс футболан матчехь доьхкина ахча\n"Дождь" телеканалан зерашца, иттанашкахь миллионашкахь (соьмаш) харж йина "Ахмат" тобан, Перман "Амкар" командаца дIаяьхьначу матчехь. Оьрсийчоьнан шоу-бизнесера нах а бара цига кхайкхина баьхкина. Клубан векалша а, шаьш артисташа а чIагIдарца, оцу бараме маьхза баьхкинера уьш, Кадыров шайн доттагI волу дела.\nИттанашкахь миллионашкахь ахча дIа ца хецча, иштта той хIотталур дац аьлла хета "Дождь" телеканална. Еккъа концерт вовшахтухуш а даьлла хир ду боху цара мел лахара а 9 миллион сом. Арститийн гонорараш хьехош а яц оцу юкъахь.\nШен цIе яккха ца хIоьттинчу эксперта дийцина "Дождь" телеканалан белхахошка, 4-5 миллион сом даьлла хила тарло артисташ Нохчийчу кхачон кеманах, аьлла. Ткъа концертан техникаца болу кечамна делла 5-10 миллион боху промоутера.\nИвент-агенталлан сайташтIехь артисташа хIиттийначу мехашца, Басков Николай концерте кхойкхург 80 эзар евро мах бу, ткъа Тимати 30 эзар евро. Валерис шен хIоттийна мах 35 эзар сом, Верник Игора концерташ дIахьо 18 эзар евро делча.


Астраханехь кхело шина баттана - ГIуран-беттан 23-чу кхаччалц - чуволла сацам бина меттигерчу кафехь, стоьла тIера ког дIабаккха аьлча, шина йоIана йиттина волу ши стаг. Цаьршинах цхьаннан Джамалов Хьасанан зудчо дийцина Кавказ.Реалиига, шен майра латарехь дакъалоцуш вацара, цо конфликтана юкъара йоI дIатакхийнера аьлла.\nЗудчо дийцарехь, эшам хиллачу йоIа кехат яздина талламхошка Джамаловна билла бехк бац шен аьлла. ЙоIа яздина, латар дIадоьдуш, шайна тIе а ведда, ша юьстах дIатакхийра Джамаловс, юха ша "дIатеян а гIоьртира" иза аьлла.\nХьалхо кхело талламан изоляторе хьажийра оцу конфликтан кхин а цхьа декъашхо.\nИнцидент хилла Астраханехь мукъачу деношкахь. Кафе чохь хиллачу видеокамерша гайтарехь, стоьла тIе ког а биллина, хиъна Iачу цхьана стаге бехк боккху цунна дуьхьал йолчу стоьлана хьалха хиинчу йоIа. Цунна дуьхьал тIевоьдий, месаш а лоций, етта волало иза, цунна тIехIуьтту кхин болу кегийрхой а, царах цхьамма латаран прием а еш, лаьттахтуху йоI.\nВидеон шолгIачу декъехь гуш ду лаьттахь Iуьллучу йоIана мийраш бетташ а, бетах тIара тухуш а. Хьалхо меттигерчу МВД-но зорбане яьккхинера йоIана еттарна шеко йолу дагестанахой тIехь болу видео.


Оьрсийчоьнан эскаран буьйранча хилла инарла чувоьллина кхаъ эцарна\nОьрсийчоьнан гIашсалтийн эскаран буьйранча хилла Чиркин Владимир чувоьллина, 5 шо хан а тоьхна. Иза бехке вина ахчанца кхаъ эцарна. Цуьнан гIуллакх листинарг ю Москох гарнизонан эскаран кхел. Чиркин вохийна инарлан чинах.\nЦуьнгара дIаяьхна ерриг а орденш а, мидалш а. Талламахоша дийцарехь, 2008-чу шарахь, юкъарло лелош стаг а волуш, 450 эзар сом кхаъ эцна хилла Чиркина пенсехь волчу майорана Лопанов Владимирна чохь ваха петар лург.\nЦу ахчанах оццу дийнахь кетар эцна цо. ТIаьхьо гучудаьлла инарло Лопановна чохь бехаш доьзал болу петар елла хилар. Лопановс латкъам бина эскаран коьртачу прокуратуре. Кху шеран Стигалкъекъа-баттахь Чиркин Владмиран адьютант хилла прапорщик Даниелян Валерий чувоьллира 12 шо хан а тоьхна тIеман министраллан 150 петар лачкъорна.


Чеченский язык (Нохчийн мотт) XI класс\nУрок 1. Дийцаран, т1етожоран, хаттаран предложенеш\nУрок 2. Цхьанатайпанара меженаш\nУрок 3. Шакъаьстина меженаш\nУрок 4. Чолхе-цхьанакхетта предложени,цуьнгахь хуттургаш а,сацаран хьаьркаш а.\nУрок 6. Чолхе предложени\nУрок 7. Т1етуху предложени а, цуьнан карчам а ю.\nУрок 8. Шина я масех т1етухучу предложенешца чолхе-карара предложенеш.\n- Оцу предложенера цхьалхе предложенеш цхьаьнатоьхна чулацамца а, эшарца а.\n- Хуттургаш йоцчу чолхечу предложени юкъа йог1учу предложенешна юккъе шит1адам буьллу кху меттигашкахь:\nХ1унда аьлча -боху хуттург хилахь, цунна хьалха ц1оьмалг юьллу, м а с а л а:Цхьогал х1иллане ду, х1унда аьлча цо ша цкъа хадориг ворх1азза юсту.\n(цу предложенехь маь1ница - х1унда аьлча- боху хуттург юкъаяло мега. Иза юкъаялаяхь, цунна хьалха ц1оьмалг йилла еза).\n- Нагахь санна къамел дечо шелъяларан бахьана довзуьйтуш делахь, чолхечу предложенехь бахьанин юкъаметтигаш билгалйоху, т1аккха и предложени хаамбаран хьесапехь олу, аз лах а деш, шолг1ачу декъехь, ткъа йозанехь предложенешна юккъе шит1адам буьллу, масала:\n(предложенени бахьанин маь1на долуш ю, -х1унда аьлча- боху хуттург юкъаяло мегара, амма и ца олуш йитина , цундела шит1адам биллина).


"Кхин детта са дацара сан". Дукха буй Къилбаседа Кавказехь Навальныйн агIончаш?\nОппозиционер Навальный Алексейн агIончаша дахначу кIирандийнахь дIаяьхьи Оьрсийчохь дуккха а нах арабевлла, Iедалхошкара пурба доцуш, шолгIа акци. Цу дийнахь лецна, полисхойн дакъошка дIабигначийн терахь Iаламат лакхара дара, Дечкен-беттан 23-чуьрчу дуьххьарчу митингехь хиллачу суьртаца дуьстича.\nБакъду, Къилбаседа Кавказехь кIезиг нах арабевлира: Ставрополан а, Краснодаран а кIошташкара бахархой бен ца гIевттира цу дийнахь.\nКавказ.Реалии сайто тидира, Къилбаседа Кавказерчу мехкашкахь Навальныйн агIончаш дуккха а болушшехь, мича бахьанашца кхайкхийначу акцешка ца бевлира нах. ХIара материал кечъеш гIо динчийн цIераш хийцина, церан кхерамзалла Iалашъеш.\nДечкен-беттан 31-чохь митингаш дIахьош хиларх дукхахболчу Къилбаседа ХIирийчоьнан шахьарарчу бахархошна Навальный агIончийн чаташкахь ца хиира, оцу деношкахь акцешкахь дакъа лаца шаьш могуьйтур дац бохуш, полисхойн дIахьедаршкахь хиира.\nРеспубликера гоьбевлла нах а юкъаозийра: цхьабосса махкарчу масех лакхарчу доьшийлашкахь дешархойн тIаьхьенаш кхиийначу профессоро Чеджемов Сергейс махкахошка кхайкхамбира, шайн цIахь совцахьара шу аьлла, Кавказах лаьцна Навальныйн националистийн аларш карла а дохуш.\nБуьритIерачу майданахь байначу беттан 31-чохь цхьацца куьйгаш Iуьттуш, меттигаш тоеш ду шаьш аьлла, белхаш болийра. Дечкен-беттан 23-чу дийнахь а "бира" ишта-м изза белхаш, цу дийннехь берза а бира. Ткъа Чиллан-беттан 1-чу дийнахь гIалин майда маьрша яра.\nПенсехь ю Ирина. Баттахь 10 эзар сом кхочу цунна, иза а халла тоьа коммуналан хьаштех дIадала а, таханалерачу Оьрсийчохь хуьлучух информаци хаархьама пайдаоьцучу интернетах охьадилла а.\nШо гергга хан ю цунна Навальный интересе хета, стохка аьхка цунна дIавш деллачул тIаьхьа кхин а лерина цуьнан кхолламна тIехь шен терго латтайо цо.\n"Со цкъа а политикехь дакъалаьцна яц, -дуьйцу Иринас. - Митингашца цхьаъ хуьйцур ду аьлла ца хета суна. Амма хIетте а, Навальныйн гIо лаца лаьа суна. Вайн хIинца волчу паччахьах тера вац иза, Навальный кхин ву. Къона ву, хаза ву, къамел дика до. Нагахь санна, иза президент волий, вайн дахар дIанислур ду. Иза ша а му ву халкъах схьаваьлла, иза кхета вайгарчу хьолах а".\nШа лацарна къаьсттина кхоьрура Ирина, митинге яхнийла шен берашна тIаккха хуур долу дела. Жимма йолаяла йоьду ша а аьлла, араелира иза, амма цунна ца гира митинге бевлла нах. Ша цхьаъ лаьттачу кху зудчун терго ца йинера полисхоша а.\n"Навальныйна Кавказ ца еза бохург - хабар ду, ас даим а ладугIу цуьнан талламашка, цхьана меттахь ца боху цо Кавказах вониг. Цкъа мацах цхьа ши дош аьлла цо, хIетахь дуьйна, боьха, йитта охьайиллина бедар санна, юх-юха кегош Iаш бу. Йийца яьккхина и хеча санна",- боху Иринас (Навальныйна дIовш делла аьлла, шеко йолчу цхьаммо аьллера "Новичок" цуьнан хечех тоьхнера ша).\n19 шо долу судент ю Яна. Дагестанан шахьарахь байначу беттан 23-чохь акци елира иза шеца доьшучу студенташца. Къилбаседа Кавказерчу кхечу гIаланашца дуьстича, кхузахь церан хьехархоша доьшийлехь факультативаш а, классан сахьташ а, совнах лекцеш а ца хIиттийра митинг хIоттийначу дийнахь.\n"Тхо майдана схьакхаьчча, ялх-ворхI стаг автозак чу ийзош вара цхьа кIант, цо мохь беттара. Со гIанта тIе охьахиира, тхоьга кехаташ хаьттира. "Неформалийн деза де" ду кхузахь, мегар дац кхузахь хиъна Iен элира тхоьга. Юха тхо чийхон буьйлира, тIаккха дехьадовла дагахь хиллачу тхан карахь хьарчийна плакат гира царна, иштта автозаке дIадигира тхо а",- дагалоьцу Янас. "Оьрсийчоь маьрша хир ю" дара цу тIехь яздина. Иза схьадаста а ца ларийнера зудабераш.\n"Юха соьга хоьтту-кх, Оьрсийчоь маьрша яц аьлла хета хьуна? Тхан ректорна тIе а вахана, со доьшучуьра дIайоккхуьйтур ю ша баьхначу стага хоьттура соьга, Оьрсийчоь маьрша яц?", - дуьйцу йоIа.\nСтуденташца автозакехь нисбеллера гIанташ тIехь хевшина Iийнарш а, уллох бевлла дIабоьлхурш а цхьана. Эххар а ца хIиттира мехкаршна протоколаш. Масех сахьтехь полицин декъехь а латтийна, дIабахийтира уьш. Бакъду, цул тIаьхьа доллу кIиранчохь кхара доьшучу меттиге а, кхеран цIа а листира полисхой, "профилактика" ярхьама.\nЭкстремизмна дуьхьало латточу Центре а тIекхайкхира хIорш, цигахь Янера телефон схьаяьккхира, кIант лоцуш кхо яьккхина видео дIаяйира цара. Янас дуьйцу, майдане яьллачу шен ала дара: "Сан да заьIапхо ву. Иза балхахь ву, хIунда аьлча, цуьнан пенси тхуна ца тоьа. Кхин дIа са детта ницкъ бацара сан".\nБух боцуш ю боху Янас, Навальныйна Оьрсийчоь ца еза бохуш, интернетехь яржон информаци.\n"Соьга а, соьца доьшучу йоIе а бехира, цунна бусулбанаш ца беза, амма цуьнан багах даьлларг наха хьовзийна дуьйцу. Цунна ца лаьа хьаькамаш бузон, могIарера нах бац цо буьйцурш, - боху Янас. - Ткъа бусулбачех дерг аьлча, нуьцкъаша зудаберашна йовлакхаш тIеэгон мегар дац боху цо. Цундела исламофоб ву аьлла цунна. Дин - декхар хила йиш ма яц, цунах кхеттачул тIаьхьа бен цунна тIевоьрзийла дуй?".\nХIинжа-ГIалахь митинге даьлла адам кIезиг хиларан бахьана, "дукхахболчарна бен-башха цахетар ду" аьлла, хета Янина. Делахь а, тешна ю иза, митингашца дуккха а хIума хийца йиш ю аьлла.\n"Тхан доьшийлан куьйгалхочо боху соьга, нагахь санна, хьо кхин цкъа а митинге йодахь, ша цхьаъ ца дича вер вац, - са доккху Янас. - Амма суна лаа-м лаьара, митинге юха а яха. Митинге ца йодахь а, цхьааллин пикете яла дагахь ю со. Иза а кхераме-м ду, делахь а".\nIедалхошна дуьхьал акци а ца хIоттош дIадахара Нохчийчохь мукъаденош. Де хьалха пачхьалкхан Думан депутато Делимханов Адама шен телеграм-каналехь кхайкхамбира, муьлхха а протестан боламна гена довла, цунна хетарехь, пачхьалкхера хьал талхон Iалашонца вовшахбетталуш бу и нах аьлла.\nМалхбузерчу йилбазан фондашкарчу ахчанех "бохкабеллачу пропагандисташка" шаьш Iеха ма дайта аьлла, хьехар дира цо Нохчийчуьрчу бахархошна.\nНавальныйс Кавказах лаьцна дийцинчунна тIехула ца бевлла нохчий митинге аьлла, ца хета бакъоларъярхочунна Хьавана. Цуьнан хьажамца, кхузахь кхин бахьанаш ду: "Оьрсийчоьнан пачхьалкхо Къилбаседа Кавказехь, кеп-кепарчу "бахьанашца" 30 шарахь, Нохчийчохь хилла тIемаш а лерича, шога репрессеш лелийна, муьлхха а протест шен орамца хIаллакъеш. Оцу юкъанна, Оьрсийчоьнан цхьана декъана хетара, нийса лелош ду, бух болуш ду, царна йогIуш хетара пачхьалкхан репрессин машено лелош йолу гIело".\nЦхьалха декачу бакъоларъярхойн аьзнаша хIуммаъ хийцина дац хIинццалц схьа а, хIоьттинчу хьолехь кхин дIа а хуьйцур дац аьлла, тIетуьйхира цо.\nЛедара Iийначу Нохчийчуьрчу бахархошна бехкаш дохкучу шен белхан накъостаца дукха хан йоццуш къамел хилира шен боху Хьавас.\n"Нохчийчуьрчу урамашка а, майданашка а мел адам делира хоьтту цо соьга. Ас боху - тIемаш боьлхучу заманчохь вийна 300 эзар стаг, шайлахь 40 эзар бер а, 15 эзар гергга лечкъийна бигина, тIемпаза байнарш а болуш. Оцу сан жоьпах тоам бира цо. Кхин совнах хеттарш ца дира", - дерзийра шен къамел Хьавас.\nДуккха а нах арабевлира Сочехь, дуккха а леца а лийцира. Шина а митингехь дакъалаца хьагна яра Виктория, амма байначу беттан тIаьххьарчу дийнахь лецира иза.\n"Хьалхарчу митингехь, Дечкен-беттан 23-чохь ницкъаллийн структураш кийча яцара, уьш дуьххьара тIеIиттабеллера оццул адам ара а долуш, хIоттийначу акцина, - аьлла хета Викторияна. - Адамаш а цхьа паргIат лелара, провокацеш ян а ца гIертара, наггахь бен маьхьарий ца деттара. Амма, полисхой цхьаъ лаца хьоьвзича, уьш шайна юкъаозабора "полици халкъаца ю" олий, мохь а бетташ".\nШолгIа митинг кхайкхийначу заманчохь чаташкахула барт бинера. Коьртачу майданахь гулбелла, гIалин администрацин гIишлона герга баха дагахь хиллера уьш.\n"Сайн доттагIчуьнца еара со митинге, цхьана гIанта уллохь лаьттара тхойша, телефонехь цхьаъ язъеш со а ю, оцу заманчохь полисхой тIебаьхкира тхуна, тхоьга кехаташ а хоттуш. Суна тамашен хийтира церан лелар: гулделлачу адамашна юкъахь а ма яцара со. Йа акци хир ю аьлла, тешаш а яцара со. Лаца кхайкхийначу шиннах тера ду шуьшиъ, шайца полицин декъе дIадан деза шуьшиъ боху цара. Ткъа кехата тIехь буьйцучаьрца догIуш дац тхойша, я дегIан локхаллица а. Цигахь вуьйцург ши кIант-кхиазхо ву. Со кIант ву, хоьтту аса цаьрга", - оьгIазе дуьйцу Викторияс.\nЭххар а автобус лаьттачв дIадигира и шиъ, цу чохь кхин а 15 стаг вара.\n"Автобус чохь 26 стаг вовшахкхетча, цхьа иттех минот яьлча, майданара дIадаигира тхо,- дуьйцу Викторияс. - Полицин декъе дIакхачийначу тхоьга анкеташ елира, цу тIехь хоьттучунна жоьпаш язде аьлла,\nТкъа цу тIехь, фамили а, цIе а, вина шо доцург а, хоьтту "юй машен", "чу-ара ца баккхалун бахам буй". Банкера ахь кредит оьцучу хенахь хьоьга хоьтту хIуманаш дар-кх. Оццул тхайх лаьцна информаци оха лур яц, тхо цхьана хIуманан шеко йолуш лаьцна а дац аьлла, дуьхьало йира ас. Цу тIе, суна хаьара, жигархойн цIа уьш лелий а, цундела сайн ненан адрес хаийта ца лиира суна. Мохь хьоькхура суна тIе, полицин белхахоша низамашкахь хьайна тIедиллинарг кхочуш ца до ахь, бохуш".\nВикторияс дийцарехь, цуьнан телефонан IMEI а йоьхура цуьнга, хIара йийца дуьхьалъяьлча, шайна хуур а ду, шаьш схьа а йоккхур ю телефон баьхнера.\n"Иза полицин харцо, гIелояр дара ца алахь, кхечу дешнашца муха эр ду? - хеттаршка юьйлу Виктория. - Тахана балха яха гIора ца хилла-кх соьгахь! Суна хала ду теша, ас лучу налогех алапа оьцучу наха, кхечу адамийн бакъонаш хьоьшуш хиларх. Зударша шайн хIусамдайша етта шайна бохуш, латкъамаш бечу заманчохь а хьийзаш белара уьш иштта жигара. Со юха а гIур ю митинге, хIунда аьлча, хIара тайпа харцо магийта мегар дац".\nЯлх сахьтехь лаьцна а дитина, маьршадаьккхира хIара шиъ: Виктория а, цуьнан доттагI а. ХIетахь кхин а нах бара боху цо полицехь бухабуьсуш. Протокол цунна ца хIоттийра, амма, цо бахарехь, цхьана ханна дIатеттина цара, Москвахь иштаниг нисло, юха тIебоьрзуш.\nНавальныйх дерг аьлча, Викторияс мукIарло до, цо дуьйцучу массо а хIумана ша реза яц аьлла.\n"Капитализм кхион еза боху цо - со цунна реза яц, - дагардо цо. - Аьтту агIор болчийн хьежамашца ву иза, ткъа со аьрру агIор ю. Башха позитиве яц сан Навальныйгахьа йолу ойла, амма со харцонна дуьхьал ю".\nЮккъерчу Оьрсийчохьчул а кIезиг нах Кавказехь протесташка бийларна масех бахьана ду аьлла, хета цунна.\n"Кхузахь нах консервативе бу. Уьш меттах ца бовлу, ахь церан багара бепиган юьхьиг схьаяккхалц, - кхетадо Викторияс. - ХIаъ, алапаш а, пенсеш а лахара ду. Юучунна мехаш а лахара ду. Жимма а кхечу меттигашкахьчул а шайн дахар гIоле хета царна. Шен бешахь дIайийнарг кхион а йиш ю. ШолгIа бахьана а ду: Iедалх чIогIа теша нах. Яккхийчу регионашкарчу хьолаца дуьстича, кхузахь башха дукха яц синбахамаллин объекташ. Дукхахйолу гIаланаш- баккхийчарна а, берашна а аьлла ю, кегийрхошна эвсара яц. 3-гIа аьлча, жимачу гIаланашкахь нах вовшийн бевзаш хуьлу. Цундела, чIогIа кхиина ю кхузахь цхьа инзаре репутаци: бахархошна юкъахь къаста ца хьийзар, шен лулахочун санначу цIа чохь вахар, шен белхан накъостан санна машен лелор. Iедалехьа бу моьтту дукхахберш, цундела шайн резадацарх хIусамехь, шайн кухни чохь дуьйцу цара. Сан да-нана чIогIа дуьхьал ду Iедална, амма шайн дагара бевза-безачаьрга хаийта ца баьхьа".\nШайн даймахкахь протесте бовла ца баьхьна Къилбаседа Кавказерчу бахархоша жигара дакъалецира, шаьш доьшучу а, болх бечу а гIаланашкахь хIиттийначу митингашкахь. Къаьсттина гоьвелира омонхошна дуьхьал тийсавелла Нохчийчуьра схьаваьлла Джумаев Сайд-Мухьаммад. Бехкзуламан гIуллакх долийна цунна дуьхьал, 20 шо долчу Москварчу пачхьалкхан университетан студентна набахтехь яккха итт шаре гергга хан тоха кхерам бу.\n"Навальный цхьаъ бен воцу ницкъе лидер ву, цуьнгахьа хила а догIу", - дуьйцу БуьритIерачу вахархочо Дениса. Итт шо а ду иза Москвахь веха.\nЦо бахарехь, "кхунах мейнстрим а хилале вара иза цуьнан агIонча".\n"Къилбаседа ХIирийчохь а, суна хетарехь, дукхахберш кхоьруш ца бовлу протесте, иштта уьш дика кхета, цунах доьзна хIума доцийла".\nДенисана хетарехь, Москварчу адамийн кхетам кхин бу, "дуккха а адам арадалахь, хIуъа хийцаделла а, цхьаъ хийцалур ду аьлла, хета царна", боху цо.\nХьалхарчу а, шолгIачу а акцехь полицин кара ца воьдуш, велира иза.\n"Цхьа аьтто хилла-кх сан, - забарен дуьйцу Дениса. - Юха а, юха а, эшахь гIура ву со митинге. Амма ца лаьара суна суо лаца, хIунда аьлча, сан нана холчу хIуттур ю, цунна ца хаьа со митингашка лелаш вуйла. Бакъдерг дийцича, Навальныйгахьа ю иза а, суна хетарехь, цунна кхаж тосур бара цо, нагахь санна, иза презеидентан харжамашкахь дакъалоцуш хилча. Амма протесташка хьежа ца ло иза. Бакъдерг дийцича, полисхошлахь дуккха а бу бакъахьа нах, царна лаьара протестхойх дIакхета, амма уьш кхоьру, шаьш балхара бохорна, тIаккха доьзал кхаба таро хир яц церан".


Гуьржийчоь -- ПIаьнказа, ГIура-бутт, 2015\nТбилисера ПIаьнказа кхача 140 чакхарма ю. Дукха сих а ца луш машенца вахча, ши сахьт хан еза цига дIакхача. Биллина шерра некъ бу. Вуно хазчу дукъ тIехула Iуьллуш бу иза, ша текхарг санна лаьмнийн баххьашкахула гонаш богIуш.\nТелави-ГIалана улле кхочучу хенахь, дуьхьал кхетачу машенаш чохь а, гIаш боьлхуш а нохчий го.Къаьстина зударий билгала хуьлу. Нохчийн кепехь йовлакхаш тихкина. Бу царна юккъахь фарз кхочуш деш къовлабелларш а.\nШа ПIаьнказа чIож, шийса, шерачу меттехь ю, гобаьккхина лаьмнаш а, хьаннаш а йолуш. Йохалла-25, шоралла-5 чакхарма бен яц цуьнан. Дуиси а, Джокол-юрт а, ша ерриг 10 юьрт ю кистой беха.\nНохчийчохь шолгIа тIом дIабоьдучу хенахь «ПIаьнказан кризис» аьлла керла дош юккъадаькхинера и меттиг йохьарлаьцначу журналисташа а, цхьацца политологаша а. Депрессехь йолчу оцу гуьржийн регионо тIамах бевда дуккха а нах тIеэцнера. 2002 шарахь цигахь бехачу нехан терахь 7 эзар сов дара. ХIинца, цхьацца лараршца 10 эзар сов вахархо ву.\nБолчу хаамашца кхиъ оццула мухIажар дIатарвинера шаьш долчохь кистоша. ХIета дуьйна и меттиг а, цигара бахархой а бухарчу Iедалан а, Оьрсийчоьнан а леринчу сервисийн тидаме яьллера. Оцу ша долчо, цхьа боккха бала кхуллу адамаш санна дIагайтина шаьш дуьненна, бохуш Маршо радиога дуьйцу цигара вахархочо, къанойн кхеташонан декъашхочо Хангошвили Хасус.\nХангошвили: «10-20 шо хьалха дуьйна, геннара схьадогIуш хIума ду хIара. Я хиллачу гуьржийн паччахьан цабезаман далахь , я кхечу бахьаншца далахь а. Дуьхьала болх беш дуккха а пачхьалкхаш ма ю. Вай Нохчийчу оьрсий тIамца чубаьхкинчу дуьйна схьадогIуш ду иза. Кху чу а деъна иза. ДогIура а дара.\nЦадеъча дера а дацара. Оха хьехамаш беш а, дIадуьйцуш ду массанхьа иза. Варийлаш, вайн дайша лелийначу некъа тIера ма довлалаш. Цхьаболу кегий нах ла ца дугIуш а бу. ХIун дийра ду тIаккха».\nПIаьнказехь бехачу нохчаша лечкъош бац шайна хьалхахь хIуьттуш болу баланаш. Дерриге а дуьненна хууш ду, оцу чIожера дуккха а кегий нах Шема тIом бан дIаихнийла. Мелла а оьгIазло а ю бахархойн Iедалшна, цу хIуманна шай хенахь дуьхьало ца йина аьлла.\nЦхьана юкъана, оцу чIожехь митинге ара а бевлера бахархой и проблема юьйцуш. Шай бераш лардан лаам бара церан. ХIинца кхелан кIелахь ву кхузахь, Шема баха кегий нах иркархIиттина аьлла бехке веш волу меттигера вахархо. Тахана-кхана кхело сацам бийра болуш бу цуьнан хьокъехь.\nДахаран токхо йолу кхане хира ю аьлла тешам ца хилча, атта ду кегирхой цхьацца харца некъа тIебаха, аьлла хета Хангошвили Хасуна. Шаьш, къаной дIагIерта кхетош-кхиоран болх кегийчарна юккъахь дIабахь, аьлла билгаладаьккхира цо\nХангошвили: «Кхузахь чIогIа хало ю. Латта дац. Ерриге а Гуьржийчохь латта додькъучу хенахь хIоттийна тхов бара цхьа гектар ах гектар. Тхуна ах гектар бен ца елира. Латта кIезга ду кхузахь. Млкха кIезга бут хан. Бан болх бац. ЧIогIа хало ю цуьнца. Кху Гуьржийчохь массанхьа ду иштта хала. Вай кегий нах тIах аьлла хилар бахьнехь, рицкъ чудахьаш ду кхуза. Цуьнах беха нах».\nПIаьнказ-чIожехь белхан меттигаш ца хилар сов, тахана газ а яц ялийна. Наха гонахь йолу хьун хьокхуш ю. Кху шарахь Iедало сацам бина, иза ялора ю аьлла. Амма, боккха кхаъ саннна тIе ца эцна иза кистоша. ХIора харжамашна йоьххьехь и дIахьедарш до Iедалша.


Обновлено 16.11.2018 10:08 Автор: Administrator 16.11.2018 10:03\nОцу хаттарна жоп цхьаьнгге далалур дац аьлла хета, хӀунда аьлча, муьлххачу поэтан санна, иза цуьнан шен къайле ю.\nБакъдерг аьлча, тхо язархойн Союзехь, Ахматова Раиса правлении председатель а йолуш, цхьаьна болх беш долуш, цкъа Анзорова Балкан, нохчийн дуьххьарлера поэтесса, тхайн къамелехь юкъаяьлча, оцу хаттарна т1екхиа-м гӀоьртира со.\n– Раиса, – элира аса, – дийцахьа тхуна, хьо поэзе муха еана? Хьалхара гӀулчаш йохуш, хӀун дуьхьалонаш нислора хьуна хьалха?\nСан хаттар жоп доцуш ца дита делахь а, цо ела а елла, иштта дӀахадийра:\n– Массарна нислурриш. Хьоькхнех боьттина бу поэзе богӀу некъ. Ткъа хьо поэзе вар муха нисделла? – дуьхьала хаттар дира цо.\nЦо санна, вела а луш, белшаш саттийра аса. Оцу тӀехь тхан къамел хедира.\nНагахь санна сан хаттарна хӀетахь Ахматова Раисас кхоччуш жоп делла хиллехьара, тахана, цунах хӀара могӀанаш яздеш, дешархошна дӀадовзийта дуккха а хӀуманаш хир дара сан. Мел халахеташ делахь а, и къайле цо шеца дӀаяьхьна. Амма вайна бухадисина Ахматова Раисин, хӀорш санна, дуккха а лийр доцу могӀанаш:\nМассо а хӀуманан\nю шен-шен зама.\nШен-шен бу xlopa а\nТкъа дийцал, ахь мичахь,\nмел мах схьаэцна, .\nДоьхкира хьайх тешна\nнехан дог д1а?\nТешнабехк бина хьо,\nмуха лов лаьтто?\nТкъес муха ца тоьхна?\nца лекъна хиш?\nХьуна а къежи-те\nнур сирла малх?\nГечдийр ду хьуна-м и,\nду вай цхьа адамаш,\nКхул тӀаьхьа хьоьга и\nас хьахор дац.\nТкъа дагна.. .цунна-м и\nдицлур дац цкъа а:\nЦунна ахь дӀалур бу\nВолалушшехь билгалдаккха лаьа цхьа хӀума. ХӀокху йозанийн коьрта Ӏалашо турпалхочун кхоллараллин aгlo йийцаре яр а, цуьнан мах хадор а яц. Иза вайн литературоведаший, критикаший хадийна а, нохчийн литературехь цуьнан хьакъ йоллу меттиг билгалъяьккхина а дукха хан ю. Сан Ӏалашо Нохч- ГӀалгӀайн республикин халкъан дуьххьарлерачу поэтессин Ахматова Раисин адамаллин агӀонна тӀе дешархойн тидам бахийтар ю, сайн цунна юххехь дуккха шерашкахь болх бан кхаж баьлла хиларна.\nСо Соьлжа хийистехь, цхьана нехан шайн долахь долчу цӀеношкахь Ӏаш вара. Цкъа, цхьана дийнахь цӀа вогӀу со а, шен гӀуллакхера йогӀу Ахматова Раиса а тхан урамехь цхьаьнакхийтира. ХӀетахь иза Нохч-ГӀалгӀайн яздархойн Союзан правлении председатель яра. Со – эскарехь гӀуллакх дан ваханчуьра ц1а а вирзина, цхьана ханна болх боцуш, мукъа вара. Ткъа тхойша вовшашна девзаш долу дикка хан а яра.\nМаршалла а хаьттина, цхьацца дар-дацар а аьлла, дӀаяха тохаелча, цӀеххьана саца а луш, Раиса юхайирзира:\n– Ӏалвади, – элира цо, – яздархойн Союзехь оха схьайоьллуш цхьа керла штат ю. Хьо цига балха вогӀур варий?\nЯздархошна юкъахь хила лууш даима хилла волчу суна иза боккха кхаъ бара. Цул сов, белхан меттиг лоьхуш волавелла лелар а тӀера долура. Цундела аса, кхин ойла а ца еш, сихха, цхьалхадаьккхина жоп делира:\n– Дера вогӀур вара! – аьлла.\n– Делахь барт хили вайшиннан. Кхана хьайн аьтто баьллачухула Союзе дӀакхета. Цигахь дуьйцур ду вайшимма.\nАйса буьйса муха текхна ца хаьа суна, и «кхане» тӀекхачаре ладоьгӀуш. Цундела аса итт сахьт дала герга дахарций яздархойн Союзе юм йира.\nДегӀастанарчу яздархойн Союзехь хиллачу исбаьхьаллин литературин пропагандин Бюрон филиал хиллера кхузахь схьайоьллуш ерг (дукха хан ялале цунах, цхьаннах йозуш йоцуш, шакъаьсттина Бюро хилира).\nРаисас кхетийра со керлачу балхахь дан дезачух: цхьацца предприятешца, организацешца, школашца, оьздангаллин кхерчашца барт а беш, яздархойн цхьаьнакхетарш вовшахтохар.\nБилгалдаккха оьшу: оцу хенахь кхечпхьара яздархой а, поэташ а кест-кеста хуьлура Нохч-ГӀалгӀайчохь хьошалгӀахь. Царна республика а, кхузарчу бахархойн Iep-дахар довзийта а боккха аьтто а бийр бара ишттачу цхьаьнакхетарша.\n– Ларор вуй хьо хьайн керлачу декхаршца? – елаелира Раиса.\n– Хьожур ву со, – элира аса, дуьхьала вела а луш.\nЦу тӀехь барт тайра тхойшиннан. ТӀаккха цо со балха дӀатарвала Махачкала хьажийра.\nИштта нисвелира со Ахматова Раисиций, Мамакаев Мохьмадций, Боков Ахьмадций, Яндиев Джемалдинаций цхьаьна балхахь. И мур сан дахарехь шатайпа маьӀна лелийна а бу.\nВуьшта со а, Ахматова Раиса а девзаш долу-м дикка хан яра. Амма цо со яздархойн Союзе балха кхойкхур ву аьлла-м цкъа а дагадеана дацара суна. ТӀаккха тийшира со вайн дахар дагахь йоцчу мурстех доьттина хиларх. Тхан болх а эвсаралле д1а а бахара.\nЯздархой кест-кеста цхьаьнакхетара шайн дешархошца предприятешкахь, организацешкахь, школашкахь, иштта дешаран лакхарчу заведенешкахь, оьздангаллин учрежденешкахь.\nИ тайпа цхьаьнакхетарш вовшахтухуш суна г1о дора яздархоша шаьш а. Со цхьаъ-м ларор ву аьлла а ца хетара суна.\nЦигахь болх беш волуш, яздархойн рогӀерачу гуламехь правленин декъашхо а хаьржира со. Ткъа иза боккха тешам а, доккха жоьпалла а дара, хӀунда аьлча, кест-кеста Москох СССР-н а, РСФСР-н а яздархойн Союзашкахь цхьацца гӀуллакхаш листа дезаш нислора. Ткъа со массарел жимахверг хиларе терра, цига вохуьйтура. И командировкаш бахьанехь сан гергарло тасаделира цигарчу дуккхачу яздархошца. Аса тӀедаьхьна гӀуллакх цара сихха чекхдоккхура.\nТахана вайн литературехь дика къахьоьгуш схьабогӀуш а бу шен хенахь СССР-н яздархойн декъашка тӀеоьцуш со орцахвийлина цхьамогӀа яздархой. Церан цӀераш йохур яц ас, цаьрца гӀиллакх а лаьцна. Вуьшта, цхьа-цхьанна дина дика дуьйцуш лелар товш а дац. Царна шайна хиъчахьана кхачаме ду. Ас иза кхузахь хьахор а Ахматова Раиса бахьанехь ду. Цо яздархойн Союзе балха вигна ца хиллехьара, сан кхечарна иштта аьттонаш бан йиш хир яцара.\nАхматова Раиса декъаза стаг яра. Цхьа кӀант Марат бен, кхин доьзалан ирс ца гуш, бакъ дуьнене дӀаяхар нисделира цуьнан.\nИштта байт а ю цуьнан:\nХууш яц хӀун хилла сайна:\nНицкъ кхачац йовза хьан къайле.\nЯ сан дог кӀаддела техьа?\nЯ хьан дог шелделла техьа?\nБӀаьргаш чохь гергарло кхайкхош,\nЛийцира вай вовшийн куьйгаш.\nДегаза хилла-те довзар?\nЯ хилла хьо харц дерг дуьйцуш?\nСайн хӀусам шелъелла хета,\nДекхна де хетало буьйса.\nХьо ца гуш сагатло. Кхета:\nБезамо даг чохь кӀеж туьйсу.\nДог паргӀат лелачу хьуна\nХаац, со сагатлуш лелар.\nЛалац-кха хьо сайца эгӀар.\nВай лакхахь дийцинарг дац Ахматова Раисин доттагӀий я гергара нах бацара бохург. Уьш-м, массеран санна, цуьнан а бара. Цуьнан шатайпанчу поэзин охӀланаш а тӀехь. Амма...\nВеза-Воккхачу Дала цунах нана йинера. Ненал деза а, хьомсара а адам дац муьлххачунна а. «Ялсамани вайн нанойн когашкахь ю», – иштта аьлла ду дезачу хьадисехь. ТӀаккха мел доккхачу декхарлахь хилар тӀедужу вайна наношна хьалха?\nЛаа ма дац вайн нохчийн Ӏедалехь боьрша стаг вийча цхьа цӀий, зуда йийча бекхаман ши цӀий оьцуш хилар.\nВайн нанойн доккхачу хьекъална а, собарна а, оьздачу гӀиллакхна а тӀехь лаьтташ ду адамийн дахар.\nНаной хьахийнначуьра, дало лаьа Ахматова Раисин «Нене» стихотворени тӀера могӀанаш а:\nЦхьа сингаттам баьлча,\nЙогӀур ю хьо йолчу –\nАхь дӀакхайкха со.\nСо йоьлуш – хьо ела,\nЕлхахь – сан дог эца,\nЛаръе къаьхьчу балех,\nХьехар суна деш.\nДахаран цу цӀергахь\nТоъал со а яьгна,\nХӀетте ю вайн дуьне\nАхматова Раисех сайн къамел дерзош:\nГӀиллакхна сихло хьо,\nДош ала ларлуш:\nДахарна гӀалаташ тӀехь\nӀемаш ду вай.\nАхь бехке-м, и лиъча,\nМалик а дийр ду,\nТкъа Ӏора – тешнабехк\nБинарг бен ваккхац.\nАхматова Раисин зорбанехь арайийлина гуларш хӀорш ю: «Хьоме республика» (1959 шо), «Нийсархошка» (1963 шо), «Сан седа» (1966 шо), «Шовданан йистехь» (1969 шо), «Стихаш» (1972 шо), «Дикалла» (1975 шо), «Цхьаьнакхетар» (1978 шо), «Хаьржинарш» (1987 шо) и дӀ.кх.\nЦуьнан дахар хедира 1992-чу шарахь. Веза-Воккхачу Дала декъалйойла иза йирзина меттиг!\nОьзда стаг яра Ахматова Раиса. Иштта шен оьздангаллех ца юхуш бакъ дуьнене д1а а яхна...