Хамидов Iабдул-Хьамид. ГIирмасолтас яьккхина са\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIала, 2015\nГIирмасолтас яьккхина са (дийцар)\nГуьйренан цхьана шийлачу дийнахь, ханна ткъе пхийтта шо хир долуш волу цхьа стаг лаьттара, шозза тIекIел йинчу туьканна гена доцуш долчу акхтаргаш юккъе а хIоьттина.\nЦуьнан лила тоьхча санна болу сийна ши бIаьрг, лаьхьано санна ира туьканан неIара тIе боьгIна бара. Цо лерина тергалвора туьканна чу воьдург а, араверг а. Кест-кеста шен когаш юккъера гали а тодой, лорий дIай-схьай хьожура иза.\nИштта, стешха, къолах веана стаг санна, кхоьруш дIай-схьай хьоьжуш, акхтаргаш юккъе а лечкъина, лаьтташ верг Чапаевн цIарах йолчу колхозехь вехаш волу ГIирмасолта вара.\nШо сов хан яра, цомгуш ву ша, аьлла, цIахь а сецна, иза йохка-эцарна тIаьхьаваьлла лелаш волу. Колхозана гергахь бехказлонна юкъ-кара шен зудий, йоIIий колхозан балха йохуьйтура цо. Амма и шиъ дукха хьолахь цхьацца хIума оьцуш а, юхкуш а хаалуш яра.\nЦкъа а, шозза а милицис чIогIа дов а динера, гIуда а тоьхнера ГIирмасолтина, цо лелочу базаршна.\nМилицехь шен меттиг эвхьазаяьллий хууш, цхьа бутт хан яра ГIирмасолта милицех лечкъаш лелаш волу.\nХIинца а, акхтаргаш юккъе а лечкъина, къайлах хIума йохка стаг карор вацара-техьа, бохуш, ижонна борз санна, теббера иза.\nГIирмасолта иштта Iаш, туьканачуьра араяьлла схьайогIура цхьа йоккха стаг.\nИза «Луч» цIе йолчу колхозера Маликат яра. Цуьнан кIант Удди немцошца тIом беш Брестехь вийнера. Оцу шен кIентан йоI Лайлаъ а кхобуш, Iаш яра Маликат.\nШен да эскаре воьдуш кхо шо кхаьчна хилла Лайлаъ, хIинца ткъа шо а кхаьчна йоккха йоI яра.\nЙоIана ден цIарах догIучу пенсех жим-жимма ахча дIа а дуьллуш, ши бIе туьма ахча IаIийнера Маликата. И ахча а эцна, Лайлаъна совгIатана хIума эца туькана еана Маликат, туьканахь эца шена оьшург кара а ца йина, цIехьа йогIуш, хIара акхтаргашна тIе кхоччушехь, царна юккъера схьаваьллачу ГIирмасолтас иза саца а йина, элира:\n- Хьо хIун эца еанера, йоккха стаг туькана?\nМичара волу а ца хууш цIеххьана дуьхьал а ваьлла дIахIоьттинчу ГIирмасолте лерина хьажа а хьажна, Маликата элира:\n- Кху шарахь лоьрийн дешар дешна а яьлла, бIаьста маре яха дийцина захало а долуш, аса кхиийна кIентан йоI ю сан.\nЦунна совгIатана цхьа жимо куз а, коч ян шал а дезара суна.\nТуьканахь хIокху дуьненна тIехь мел дерг а ду, ткъа кузаш селхана дIадевлла, боху. Шал доцу ши-кхо де а ду, боху.\n- Делахь хIета, дала хьан ирсана санна суна тIе нисйи-кх хьо. И ахьа юьйцу хIуманаш соьгахь йолуш ю-кх. Яло жимма нацкъардала вайша, - аьлла йоккха стаг а эцна, ГIирмасолта дечиггий, кIорий духкучу складан кертана тIехьа велира. ДIа-схьа а хьаьжна, зIенан бIогIама юххе охьалахвелира иза. Йоккха стаг а кхунна юххе голаш тIе лахъелира. Гали чуьра схьа-баьккхина куз охьа а буьллуш, ГIирмасолтас элира:\n- Сан нана йижинчу кашор, йоккха стаг, тхаьшна аьлла эцна-м бара хьуна сан хIара. ХIинца цхьа чIогIа ахча оьшуш меттиг а Iоттаелла, ца боьхкича ца волу-кх.\n- Суна-м хIорш дика довза а ца девза, - аьлла, куз баржийра Маликата.\n- СовгIатана бахьа кхул хаза куз оьцур бац-кх ахьа. Хьуна ма гарра, басар чекх а даьлла, чо кIеда а болуш, цIечу экъан тIехь можа бустам а болуш, уггар тоьлуш болчийх куз бу хIара. Же, йоккха стаг, айхьа эцахь, сихо ел, со сиха ву, - аьлла, дIасахьаьжира ГIирмасолта.\n- ХIун доьху ахьа кхунах?\n- Аса туьканахь, сом лахахь доцуш, дезткъе итт туьма делла-кх кхунах.\n- Делла хир дац оццул дукха-м?\n- Айса ца делларг аса хьоьга бахахь дала лен тало тоьхна Iазапе лоцийла со, веллачу сайн ден дакъа текхадойла аса, дала сайна дукха безачу нехан дIадохка декъий ма эшадойла суна, - бохуш, къера тоьшаллаш кхайкхо сихвелира ГIирмасолта.\nШа и делла ца хилча, оццул чIогIа дуй буург а хир ма бацара кхо, аьлла, хийтира оцу тоьшаллаша цецъяьккхина лаьттачу Маликатана.\n- Дика ду хIета. Ахьа иштта бохуш хилча теша со. Беза-м хета суна хIара, делахь а оцу йоIана хазахетийта оьцу аса хIара, - аьлла, куз топ еш хьарчийна, бIогIамца ира а хIоттийна, бехчалг яьстина ахча дагарда йолаелира Маликат. ГIирмасолтас дIай-схьай а хьаьжна, шена хазахетар лачкъа а дина, шен цхьогалан бIаьргаш цициго дехкана санна ахчанна тIе буьйгIира.\nАхча схьа а эцна, чехка дагардина кучан хьалхарчу кисана а доьллина, ГIирмасолтас элира:\n- Йоккха стаг, кIадине хьожий хьо?\n- ХIара уггар цIенчу тIергIан кIадийнех кIади ю хьуна, - аьлла, гали чуьра схьа а яьккхина, - куьг Iоттал ахьа, цициг дац хIара? - олуш, Маликате дIакховдийра кIади.\nКуьг Iоьттина хьажа а хьаьжна, Маликата элира:\n- Суна-м морса ма хета хIара.\n- Ахьа хIун дуьйцу? Чим санна кIеда, пиллаг санна яйн, малхехь ши бос хуьйцуш, ахьа боху а, ца боху а хIара шал ду хIета, - бохуш, мекара къамел дора эхь дайначу ГIирмасолтас.\n- Мел ю хIара?\n- Кхо метар ю-кх.\n- Мах хIун бу?\n- Туьканахь, айса дагар а деш, пхийтта туьма делла-кх аса цуьнан метрах.\n- Тхан лулахочо итт туьма метрах а луш эцнарг дари санна, кхул а тоьлаш кIади ма яра.\n- Йоккха стаг, кIадийнаш тайп-тайпана хуьлу: Iаьржа а, можа а, доIахан басахь а, овкъаран басахь а, ткъа хIара стигалан басахь, уггар тоьлаш йолу тIергIан кIади ю. Цхьа чIогIа ахча эшний бен хIара сан юхкуш елахь, сайн мел верг велла церан декъашна тIаьхьа воьлхийла со, сайн цхьаъ бен йоцу Букали лойла сан...\n- Деллахьа стаг, оцу йоIана кIентан цIарах догIу пенси тIекIел а дуьллуш вовшахтоьхна ду хьуна сан хIара ахча, совнах ма даккхалахь, къа хир ду хьуна.\n- Айса туьканахь деллачул сов аса хьоьгара шай даккхахь, маттах Iуьрг долийла сан, бIаьргаш тIе кIайн марха йогIийла суна, хье тIе кIайн кIуж бойла суна, дала сайн цIийнах цIе яьлча, хи тоха стаг воцуш бIаьрза хьийзавойла со, дала...\n- ОстопируллахI! ОстопируллахI! Теша со, теша со. Деллахьа стаг кхин ма дехалахь и тайпа сардамаш. Вай елла яла со делаI, уьш хIун сардамаш дара?! - аьлла, чIогIа цецъяьлла Iачу Маликата чехка дагар а дина, ахча дIаделира.\nГIирмасолтас ахча сутара схьа а эцна, чехка дагар а дина, «нийса ду хIара-м», аьлла кисана диллира.\n- Эшахь сирдиллина шун а, зударийн резинийн лекха эткаш а, баьццара тIергIан жигеткаш а, Iаьржа а, чола а холхазаш а ду хьуна соьгахь, - элира ГIирмасолтас, дIаса а хьожуш.\n- ХIан-хIан, кхин хIумма а ца оьшу суна, Iодика йойла хьан, - аьлла, Маликат шен хиллачу мехах йоккхаеш, болар сихдина, цIехьа йолаелира.\nШа яьккхина са кучан аьрру кисана а йиллина, цхьана къорзачу бехчалгаца шен деман гала санна болу мара цIан а бина, шен гали схьа а эцна, керта юххехула охьаволавелира ГIирмасолта.\nШа дIавоьдуш, ГIирмасолта кест-кеста юхахьожура. ХIинци-хIинций йоккхачу стага шена тIаьхьа мохь туху бохуш, кхоьруш, болар сих а дина воьдура иза. Вуьшта ша яьккхина са дагаеача, хазахетарна гилгаш дуьйлура цуьнан дагах.\nАмма мел генахь воьдучу милиционерах цуьнан бIаьрг кхетча, дукха кхералой четахь примус латийча санна цIе летара цуьнан дегIах.\nШа дикка гена ваьлча, цхьана аккази юххехь саца а сецна, ша тергалвеш стагга а воций хиъча, гали когаш юккъе а нисдина, ойла ян хIоьттира ГIирмасолта.\nЦунна дагадеара, ши де хьалха Эльсанакъас йорах эца шиловкаш хир ю, аьлла шена йийцинчу метте ваха. Шен гали белш тIе а тесна, дIаса а хьаьжна, ГIирмасолта Эльсанакъа вехачу ваха, адамаш кIезиг лелачу новкъа а ваьлла, чехка охьаволавелира.\nСакъераделла йоьдучу йоккхачу стеган Маликатан юьхь хийцаелира ГIирмасолтас ша дIаяха тохаелча, «эшахь сирдиллина шаннаш а, баьццара жигетка а, Iаьржа а, чола а холхазаш а ду хьуна соьгахь» шега алар дагадеача. Цунна дагадеара «ахча хьаштхилла цо хIумнаш юхкуш хилча, туьканахь ма аьлла эца мел ца хуьлу хIума ма яра цуьнгахь ерг», аьлла. И ши бIаьрг цхьогалан санна мекара бара цуьнан, вуьшта ша тIехьаьжча-м бегIийла стаг ма вара и. Лейина хир юй-техьа со цо, бохуш ойланашка яххана схьайогIучу Маликатан карарчу кузах бIаьрг кхетта, новкъа вогIучу стага кхуьнга хаьттира:\n- XIун делла ахьа, йоккха стаг, кузах?\n- Доьзткъе итт туьма делла-кх.\n- Мегар делахь хьажийтахьа, - аьлла, новкъа вогIучу стага, кузе а хьаьжна, элира:\n- Дукха делла ахьа, йоккха стаг. Кхуьнан мах туьканахь дика белахь ткъе итт туьма бен бац. Карара эцна хир бу ахьа?\n- Карара-м эцна. Вуьшта дика хьажал хьо, хIара-м куьйга бина куз бай.\n- Дера, йоккха стаг бац, машено бина бу-кх. Цхьана сийдоцчу жуьлико Iехийна хьо. Айхьа эцна дукха хан яцахь, милице дIахаийта ахьа. Аса дуьйцучух хьо ца тешахь, оцу туькана чу а гIой, хатта ахьа, - аьлла, новкъа вогIу стаг дIавахара.\nВанах боккъал а тешнабехк бина техьа суна, аьлла, шекъяьллачу Маликата, чехка туькан чу а яхана, шегара куззий, тIергIан кIадий гIопасти тIе охьа а диллина:\n- Кхеран пачхьалкхан мах хIун бу алахьа соьга, - элира эссала.\nКузей, тIергIан кIадийней леррина хьажа а хьаьжна:\n- Кху кузан туьканан мах ткъе ворхI туьма бу, ткъа кху шолан метран мах ялх туьман ши соммий бу, - элира йохкархочо.\nЦо и аьлча, дукха халахетта цкъа бIагор беача санна хилира Маликат. ТIаккха шена бинчу тешнабехкана холчу хIоьттина, кхин са тоха а ца делла, «неIалтах ма волийла и», аьлла, оьгIазе йист а хилла, гIопасти тIе а тевжина, «ахIин» аьлла догIа санна, йилхира йоккха стаг.\nХIара йоьлху хезча, туькана хIуманаш эца баьхкинарш, хIун-мила ду хьовса тIебаьхкира. Цхьана спекулянто бIе туьма гергга са а йоккхуш, йоккха стаг Iехиний хиъча, оьгIазбахана, спекулянташна луьйш бара туькана баьхкинарш. Цхьаболчара бохура «Къинхетам боцуш суьдаш а еш, хенаш етта еза спекулянташна». Вукхара бохура «газеташ тIе бохуш нахала а бохуш, даккхий гIуданаш а детташ, хIума дан деза царна». Ткъа цхьаберш «милицис кхачам боллуш къийсам латтабахьара, доь довр дара церан», бохуш бара. «Цхьадолчунна вай ваьш а ду бехке, милицис бохур бу уьш гучу, бохуш, IадIеш долу», элира кора юххехьа лаьттачу воккхачу стага.\nИштта уьш бохкуш милиционер валош тIе а еана, цхьана зудчо, «хьуьлла лаьттарг ю хьуна», аьлла дIагайтира, йоьлхуш лаьтта йоккха стаг.\nМилиционеро тIе а вахана, йоккхачу стаге ма дарра дийцийтира куззий, тIергIан кIадий цо эцарх дерг. ТIаккха жимма ла а доьгIна, цо хаьттира:\n- ТIехьаьжна муха вара иза? - аьлла.\nЙовлакхан тIам шен бIаьргех а хьаькхна, Маликата элира:\n- Ханна 35-40 шо хир долуш, юккъерчу дегIахь, цхьогалан санна мекара, сийна ши бIаьрг а болуш, тIехь Iаьржачу кIадийнах йина аьхна тужурка а йолуш, коьртахь лаба йойна тиша фуражка а йолуш вара, - аьлла, шена дага ма воггIура дIавийцира Маликата.\nЦуьнга ла ма доьггIинехь и ГIирмасолта хиллий хиира милицин белхало волчу Малдаевна.\n«ХIинца и гучуваккхаза Iийр ма вац ша», аьлла чIагIо йира Малдаевс. Маликатан адрес схьа а эцна:\n- Са а ца гатдеш цIа гIо йоккха стаг, вай схьадоккхур ду хьуна цуьнгара хьан ахча а, неханиг а, - аьлла, Малдаев чехка туькан чуьра ара а ваьлла, дIавахара. ТIегулбелла лаьтта нах а шайн-шайн гIуллакхашка дIасабекъабелира. Малдаевс динчу къамелах там хилла Маликат а, шен куззий, тIергIан кIадий пхьаьрса кIел а йоьллина, туькан чуьра ара а яьлла, цIа яхара.\nМалхбузу хан хуьлуш йоллура.\nГIирмасолта ша эцна шиловкаш шен хьешан керта охьа а ехкина, цIа кхача сихвелла, гIалин йисте кхачча воллуш воьдуш вара. ХIара пурх болучу некъа тIе кхоччуш, кхунна некъ буьтуш сецира цхьа жима зуда. Цуьнан карарчу котамах бIаьрг ма кхийттинехь «йорах эцалур яцара техьа» аьлла дагадеара ГIирмасолтина.\n- И котам юхкуш-м яц хьан? - аьлла, тIевахара и сецна лаьттачу зудчунна.\n- Я те, хIунда бохура ахьа? - аьлла, леррина ГIирмасолте хьаьжира зуда.\n- Мехахь хилча эца безам болуш бохура аса-м.\n- Хьуна товр ца товр хаац, ши туьма аьлла-кх аса кхуьнан мах. Хьажал муха ю, - аьлла шен карара котам ГIирмасолте дIакховдийра зудчо.\nЦо и оллушехь, «кхахь-кхахь-кхахь», аьлла тамбоцуш чIогIа велавелира ГIирмасолта. ХIара иштта чIогIа велавала ша аьлларг хIун ду-техьа, бохуш цецъяьлла лаьттачу зудчо хаьттира:\n- Хьо стенах воьлу стаг? - аьлла.\n- Стенах воьлу бохург хIун ду? Ши туьма бохург дош ду. Шина туьманах-м цIога а тIехь неI а ло. Ши туьма тов - аьлла, юха а гIадвахана велавелира ГIирмасолта. - Хьуна-м дера моьтту айхьа бухкург Iахар бу. Схьайтал соьга, - аьлла, йоха а йоьхна лаьттачу зудчуьнгара, шен мукъа долчу къйга котам схьа а эцна, куьйга эшарехь цуьнан йозаллин хьесап дира ГIирмасолтас.\nКотам, даш санна еза, ерстина эккха йоллуш яра.\n- Хьо резаелахь, аса кху меах туьма лур ду хьуна, - элира ГIирмасолтас, шега хьоьжуш лаьттачу зудчун ира бIаьра а хьожуш.\n- Аса тахана берхIитта сом делча а дIа ца елла иза-м. Цу тIе хIара меъ дац, лурчах даьккхинчу кIорнех хилла йоккха котам ю.\n- Деллахьа зуда ма сту тарбели хьуна кху котаман кIорнех. Хьуна ма гарра, юучунна вон хьегна оза а, бIаьргаш цIийделла жимма могуш доцуш а ду хIара меъ. Хьо резаелахь, айса хьо сацорна, аса и туьма лур ду-кх хьуна.\n- ХIан-хIан, шина туьманал сом лахахь лур яц аса, - аьлла, котам схьаэца дагахь куьйгаш кховдийра зудчо.\nШа дуьйцучух зуда Iеха ца лой хиъча, кхин цIога хьовзийра ГIирмасолтас.\n- Ца лахь хIун дийр ду хьуна. ХIара-м елча а ца елча а котам бен хIумма а яц. Сайгахь кхин нахарташ йоцу дела дахдира аса хьоьца и къамел. Туьмий, ши туьмий дош хеташ ца дуьйцу хьуна аса хьоьга дуьйцург. Сайгара шайнаш тахана цхьацца кIадийнаш оьцуш кхачийнера аса. Хьенан ю хьо?\n- Со Дукин Хьайдарбекан ю-кх.\n- Деллахьа юй? Ой, хIинца Хьайдарбеканиг ю хьо? - аьлла, цецвелира ГIирмасолта.\n- Я-те, - аьлла, жимма эхь хетта, лаьттан бIаьра хьаьжира зуда.\n- Хьажахь, хьажахь! Хьайдарбекан ю тов! ОстопируллахI! Деллахьа ма хала дара суна хьо йовза. Йоккха зуда ю-кх, йоккха зуда. ХIун деш ву Хьайдарбек? Могуш вуй хIара?\n- Дика Iаш ву и-м. Шу хIун деш ду, шу дуй могуш? Суна ма ца вевза хьо?\n- Дика Iа, дала мукъа лахь. Со Янарсин кIант Iимран ву, - аьлла, харц цIе йийцира ГIирмасолтас. - Хьан дай, сой вовшийн багара а йохуш сискалш юуш, кхиина ву. Цкъа со жижиг духкуш волуш, кхо кийла жижиг а делла, вахийтира аса и. Деллахьа ма хала дара аса цуьнга а, цо соьга а ахча хьахо. ХIан хьайн котам дIа а эца, Хьайдарбеке соьгара маршалла а ло, аса вола бохура ала, - бохуш, шена мила ю а ца хуу зуда Iехо гIерташ, шена вевзаш а воцу цуьнан да шен гергара волчуха къамел деш аьшпаш буьттура ГIирмасолтас. ХIара боккъалла а шен ден гергара стаг ву моьттуш, хьовзаелла, дукха эхь хетта, цIий а елла, лаьттачу зудчо элира:\n- И-м ца оьцура аса. Аса цхьа дош а дина, оцу котаман мах бийцарна бехк ма биллалахь суна. Тхоьга волахьа, дадийна а хазахетар дара.\n-ХIинца сиха ву со. ТIаккхахула жимма са а къера вогIур ву со. Котам дIахьой ахьа?\n- ХIан-хIан. И-м хьехо а ца оьшура. Волахьа тхоьга, - аьлла, лерина элира зудчо.\n- ХIинца ван йиш яц. ХIан, хIара ахча дIаэца, - аьлла, шен гира гали хьалха охьа а диллина, кисанара схьадаьккхина туьма дIаделира ГIирмасолтас.\n- Iодика йойла хьан, - аьлла, туьма схьа а эцна, зуда чехка дIаяхара.\nЗуда гена яьлча, лерина котаме а хьаьжна, «ма дика лейира аса иза», аьлла, ша шех тоам бина, велакъежира ГIирмасолта.\nЦхьана куьйга галий, вукху куьйга котаммий ян бегIийла а ца хетта, котам гали чу а йоьллина, галина Iуьрг даьллачухула цуьнан корта ара а баьккхина, гали ги а доьллина, хIара дIай-схьай хьаьжча, геннахь милицин хорма а йолуш, вогIучу стагах бIаьрг кхийтира ГIирмасолтин.\nЦунах бIаьрг кхетча, дукха кхеравелла ши-кхо тайпа хийцабелира цуьнан бос. ДегIа тIехь мел болу чо зу санна ирахIоьттира.\nУрамехула чехка дIа а хьаьвзина, ГIирмасолта дIаиккхира. ХIара гIалех ара а иккхина, хьун санна лаьттачу хьаьжкIашна юккъе а вахана, къайлах дIахьаьжча, ша ма валлу ведда вогIуш милиционер вайра кхунна. Ведда вогIуш шена и гича, ког ма боллу маса хьаьжкIаш юккъехула дIахьаьдира ГIирмасолта. ХIара иштта ведда вогIуш цхьа итт минот яьлча, чIогIа гIел а велла, хьуьхьа а воьлла, буйнахь доллучу хьозанан санна детталуш дог а долуш, вон са а доьIуш, сецира ГIирмасолта. Шен гира гали хьалха охьа а диллина, цо леррина ладоьгIча, байн хьоькхучу мохо лесточу гIодамийн гIовгIа бен хезаш хIумма а дацара. Малх дIа а буьзна, маьркIажан хан хуьлуш яра. Шена тIаьхьа вогIуш стагга а воций хиича, ГIирмасолтас сацам бира, готесна, генахула боккхачу новкъа а ваьлла, цIа ваха. Охьахиина жимма са а даьIна, хIара цIа ваха хьалагIаьттича гали чохь дукха йохъелла, чIеро санна бага а гIаттийна садоьIуш яра котам. Куьг Iоьттина котам муха Iаш ю а хьаьжна, гали дайн ги а тесна, цIа ваха кхо ког боккхушехь кхунна юххера тата доккхуш олхазар дедира.\nЦо даьккхина тата милиционеро даьккхина моьттуш, кхеравелла, раз дIа а кхоссавелла, ГIирмасолта, ког гал а баьлла, шен гали тIе охьакхийтира хIара, чехкка гали тIекIел а даьккхина, хьаьжча, котаман корта гуш а бацара. Чехкка бертиг а яьстина, гали чу куьг а дахийтина, бертигах чу а хьожуш ГIирмасолтас «далаза дуй хьо кIуж болу меъ», элира. ГIирмасолтас схьадаьккхича, кIуж болу меъ делла дара. ДIа а, схьа а туьйхира цо котам, амма, чу са догIур доцуш, дIадаьллера котаман дерг. Иштта хайра доцуш цуьнан ялар новкъа даьллачу ГIимасолтас, дукха шелъялале цунна тIера месаш схьа а яьхна, шен гали чуьрчу зударийн резинкин этки чу йоьхкира. Цул тIаьхьа шен гали ги а доьллина, цIехьа волавелира иза.\nГIирмасолта цIа а ца кхечира. Иза хьаьжкIаш юккъера схьа а ваьлла, новкъа воллушехь Малдаевс, дуьхьалваьлла саца а вина, милице а вигна, чувоьллира.\nТаллам бича, гучуделира, йоккха стаг Маликат Iехийна ца Iаш, ГIирмасолтас хьанал къа а хьоьгуш вехаш волу кхин шийтта, кхойтта а Iехийна хилар.\nЦIийнах хьаьвсича, ткъе диъ чола холхаз а, шовзткъе бархI сирдиллина шун а, итт отрез тIергIан кIадий а, иштта зударша юху резинкин эткаш а, бархI куз а, ялх эзар туьма ахча а карийра.\nГIирмасолтина бархI шо хан тухуш суьдхочо кхиэл схьакхайкхийча, ГIирмасолтин гергарчех ши-кхо стаг воцчо, кхиболчу ладогIа баьхкинчара резахилла тIараш туьйхира. ОьгIазе ГIирмасолте хьоьжуш лаьттачу Маликата: «ХIинца яьккхи ахьа са», аьлла ГIирмасолте мохь туьйхира.\nНехан бIаьра хьажа йиш йоцуш, бос а байна лаьтта ГIирмасолта, куьйга корта а лаьцна, ойланашка вахана гIанта тIе охьахиира. Суьде ладогIа даьхкина адамаш шайн-шайн гIуллакхашка дIадахара. Ши милиционер, ГIирмасолтина тIера бIаьрг дIа ца боккхуш, дIахIоьттира.\nХамидов Iабдул-Хьамид вина 1920-чу шеран гIадужу-беттан 15-чу дийнахь. Иза нохчийн яздархойх тоьллачех ву. Цул сов иза актёр а, байтанча а, драматург а, гочдархо а, театран кхолларалийн белхахо а, Нохч-ГIалгIайн АССР-ан Хьалкъан артист (1959), Совет Пачхьалкхан яздархойн декъашко (1943), Нохч-ГIалгIайн яздархойн Бертан гIентда (1959-1961). Цуьнан дахаран некъ цIаьххьана хедира машенан бохамехь 1969-чу шеран товбеца-беттан 6-чу дийнахь.


Нохчийчоь -- Оьрсий, April 1995\n20 шо хьалха, кху деношкахь, оьрсийн эскархоша СемаIашкахь дIабаьхьна „зачистка“ олу лерина тIеман барам дуьне а цецдоккхуш бара шайн къизаллийца. Маршо Радионо бовзуьйту хIетахь цу юьртахь бехаш хиллачу, и бохам шайн бIаьргашца гиначу нехан дагалецамаш.\nХан-зама дIа мел йолу чевнаш алсам лозуш, цара синна а, дегIана а тIеIаткъам беш хуьлу наха лайначех цхьадолу хIумнаш. Ишттачех лору синойн лазарш толлучу лоьраша, масала, бекхам а, нийсо а йоцуш, цхьа а бехкенаг жоьпалле озийна а воцуш, дисина долу зуламаш.\nВайнзаманахьлерачу дуьненахь, хIора а зуламхочунна шена догIуш долу гIуда а, жоьпалла а тIедожош йолу бакъонийн система мел кIезга а кхиинчу пачхьалкхашкахь дIахIоьттина яьлла аьлла хетачу, къаьсттина гIелоне ду, зуламхоша цхьана адамана дуьхьал дина ца Iаш, доллучу къомана дуьхьал дина долу зуламаш, цхьа а бехкенаг, я жоьпе озийнарг а воцуш дисар.\nИшттачех ду ткъо шо хьалха оьрсийн эскархоша СемаIашкахь динарг. Цкъа хьалха кеманашца а, ракеташца а шайн ка ма-доллу и маьрша нах бен чохь боцу юьрт йоха а йина, цул тIаьхьа кхаа дийнахь дийнна ардангаш оьрсийн салтий а, эпсарш а, контрактхой а хьаьвзира СемаIашкахула, нах бойъуш, багош, къоланаш деш.\nЦхьа а кхерч, я цхьа а доьзал а ца бисира цу юьртахь хIетахь оьрсийн эскархойн къиза талораш шайх хьакхадаланза. БIеннашкахь байъинарш, тIепаза байнарш, чим беш дагийна нехан цIенош а, цу цIенош чуьра нах а – иштта дара оьрсийн чаьлтачийн цу юьртахь къепе юхаметтахIотторан операцин жамIа.\nТIаьхьарчу шерашкахь я Нохчийчуьрчу Iедалша а, я Москохано-м тешна а, ур-аталла журналисташа а хила а ца хилча санна, тийна-таьIна, ца хьахош дуьтуш долу и инзаре зулам, хIетте а, меттигерачу бахархойн иэсара дIадаккха ницкъ бац цхьангехь а.\nКху деношкахь хIетахьлерчу оьрсийн эскархойн сел къинхетамза хьовзарехь шайн байънарш, гIелонца ницкъ бинарш, дийна боллушехь багийнарш дагалоьцу цу юьртарчу наха, шаьш дуьненан тайп-тайпанчу маьIIехь дIасабаьржина белахь а.\nДагалоьцу цу денойн къахьалла, иштта Германехь бехачу Сагаипова Асетан доьзало а. 50 шо долу Асета дуьйцу, I995-чу шеран Охан-баттахь шена а, шен гергарчарна а оьрсийн чалтачаша тIехIоттийна хилларг.\nСагаипова: „Штурм йийр йолуш ю бохуш дуьйцуш дара, амма тхо ца тешара, хIинцалц схьа гинчул совнаха къизалла цигахь кхин гур ю бохучух. ХIетте а тхан дас тхо, зударий а, бераш а, арадовлийтира, чохь ца дуьтуш. Иза ша I9I9 шарахь вина вара, шена цара хIуммаъ дийр дац, ша воккха хиларна, аьлла.\nТхоьца аравала ца туькуш чохь Iийра иза. Амма воккха ву аьлла ца витнера оьрсийн салтеша а, эпсарша а иза. НеIарга а баьхкина, чохь мел долу хIума тIекIел а тухуш, къаьркъа схьа да шайна бохуш, гIело йинера цара тхан дена. Цул тIаьхьа иза а, тхан ден вешин кIант а, кхин болу тхан лулара нах а цара лийцина, юьртан йисте шайн посте дIабигина, цигахь эчиг тухуш чIагIдинчу цхьана ор чу боьхкинера.\nКегий нах царех къастийна, дехьа орчохь хиллера, тIаккха цу кегийчарна дукха ирча ницкъ бинера цара. Тхан дас дуьйцура, луларчу орчохь болчу цу кегийчу нахера оьхуш долу маьхьарш хезаш, царна орцах довла йиш йоцуш, чIогIа ницкъ хуьлура шайна бохуш“.\nТахана ша ехачу Германехь немцойн юкъаралла а, цу пачхьалкхан Iедал а хIинца а, шозлагIа дуьненан тIом дIабирзинчул тIаьхьа 70 шо даьлча а, шайн къомах болчу наха лелийначу зуламанашна бехкала бахана хилар гуш, кхета хала ду шена бохуш дуьйцу Сагаипова Асета, оьрсийн Iедало мискъазаратталла гIулч яьккхина ца хилар, СемаIашкахь зуламаш лелийнарш жоьпе озорхьама. Оьрсийн эскарерчу зуламхоша нохчашна тIехь динарг дисина даьлла аьлла хета цунна.\nСагаипова: „Цхьа а тайпа СемаIашкахь и къизалла лелийначу салтешна а, эскархошна а, контрактхошна а кхел йина, я уьш жоьпалле озийна хIума хилла дац, я суна хезна а дац. Тхуна тIехь цара динарг царна дисина даьлла ду-кх. Шайна луург де, гIело а йе, байъа а байъа уьш аьлла чухецна бара-кх уьш цу чу оьрсийн Iедалша“.\nТкъо шо хьалха шена СемаIашкахь гинарг а, шена а, шена лулара я бовза-безачу нахана тIехь оьрсийн эскархоша хIетахь хIоттийнарг а дагалеца тахана а хала ду Сагаипова Асетна. Елха а йоьлхуш бен тахана а, оццул хан-зама яьллачул тIаьхьа а, ца дийцало цуьнга цунах лаьцна. Къаьстина кху деношкахь, и бохам хилла 20 шо кхочучу муьрехь, холчу долу шена и хIума дагалийцар, бохуш дуьйцу цо.\nСагаипова: „Кху деношкахь Iаламат хала ду тхуна, дерриге а юха карла а даьлла. Тхайн лулахой а, юьртахой а, гергарниш а, и бала мел лайна болу семаIашкахой, цу оьрсаша мел байъина болу тхайна безнарш, бевзинарш дагатуьйсу. Цхьаболчарна дицделла хила мега цу оьрсаша вайна тIехь лелийнарг. Тхуна-м ца дицло иза“.\nАдамаллина дуьхьал зулам


Шемарчу тIамехь хилллачу Нохчийчуьрчу вахархочун гIуллакх толлуш ду\nНохчийчохь къайлахчу сервисийн материалийн буха тIехь талла долийна регионерчу шина адамна дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакхаш. ФСБ-н информацица, зуламан гIуллакх долийна 1988-чу шарера Межиев Шеман трерритори тIехь даIишхойн агIор тIемаш беш ву. Карарчу хенахь федералан а, Интерполон а лехамашка велла иза.\nШолгIа бехкзуламан гIуллакх дуьхьал даьккхина 1978-чу шарерчу Шидиевана. Бакъо йоцуш кхечу пачхьалкхе а кхаьчна, цигахь хан яьккхина цо. ГIуда такхар тIедожийна Шидиевана.\nМаршо Радионо яздира, Марсхьокху-беттан 31-чохь Шема пачхьалкхехь "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойн могIарехь тIемаш бина ву аьлла, Нохчийчуьра вахархо лацарх ФСБ-но. Вуьйцург вара Хьалха-МартанIера 29 шо долу Агаев Iумар.\nЦунна дуьхьал айдинчу гIуллакхан материалашкахь билгалдаьккхина ду, 2014-чу шарера схьа дуьйна Шемахь даIишхойн могIарехь тIемаш бина ву аьлла. Карарчу заманчохь таллам бу дIахьош оцу гIуллакхна гонах.


Мотт мел беха деха къам » Нийсо-Дагестан\n22.04.2020 413 0 niyso\nКху деношкахь дуьненахь бехачу массо а нохчаша даздеш ду ненан меттан де. Дуьххьара 2007-чу шарахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо шен омрица т1еч1аг1дира и дезаде билгалдаккхар. Цу шарахь д1адоладелла, нохчийн меттан де даздеш ду 25-чу апрелехь. Амма къаьсттина Нохчийчохь даздина ца 1аш, массо а вайнаха тидам бо цу денна шаьш миччанхьа а хиларах.\n«Мотт мел беха деха къам»- олуш ду вай дайшкахь дуьйна. Иза ларбахь дуьсур ду къам, амма вай вайн ненан мотт тахана 1алаш ца бахь, вайн кхане бодане ю. Ненан мотт бу вайна дахар довза а, къоман оьздангалла йовза а 1амош, къомана а махкана а пайденна болуш, г1иллакх-оьздангаллийца къонахий кхиош берг. Вайн декхар ду ненан маттаца юкъаметтиг хилийтар, иза Iалашбар, марзбар, баржор, бовзийтар. Вайн культурин а, историн а бух бу иза. Цундела вайна тIехь дерг доккха жоьпалла ду. Ненан матте безам доьзалехь кхолла безаш бу, тIаккха иза дIабер бац. Халахеташ делахь а, вай дехачахь тахана схьагушдолу суьртаца, доьзалехь ненан мотт бийцар г1елделла вайн. Дукхах болу наной и шайн бер оьрсиЙН мотт ца хууш дисарна кхоьруш, хьерабаьлларш санна цаьрна и мотт 1амош бу. Соьга хаьттича, оьрсийн мотт ца хууш и бераш дуьсар долуш дац. Коьртаниг шайн ненан мотт 1амор даркха.\nТахана билгалдаккха лаьа, Нохчийн республикин куьйгалло ненан меттан тидам беш хилар а, иштта мотт ларбан а, и кхио а 1алашо йолуш, т1еэцна пачхьалкхан программаш хилар а. Амма вайна-арахьахула бехачу нохчашна хало ду ненан мотт ларбан а, т1екхуьучу чкъорана и ма-барра д1акховдо а. Х1унда аьлча, кхечу къаьмнийн юкъахь дехаш ду я оьшучу барамехь книшкаш яц. Амма и кхачамбацарш доцуш санна, ненан мотт ларбар а, т1екхуьучу т1аьхенна и бовзийтарехь а, кхиорехь а ницкъ ма-кхоччу дакъалацар а вайн х1ораннан а коьрта декхар ду. Х1унда аьлча, нохчийн къоман башхалла, истори, культура, гIиллакх-оьздангалла, Iадаташ, ламасташ ненан меттаца бен ма-дарра довзийтийла дац т1екхуьучу чкъорана.\nХIора шарахь вайн республикехь а дIахьо ненан меттана лерина йолу тайп-тайпана конкурсаш, кхин йолу мероприятеш. ХIунда аьлча, нохчийн мотт вайн халкъан коьрта билгало а, вайн къоман бух а бу. Дагестанехь вехаш волчу х1ора а нохчийчун декхар ду шен мотт ларбар, Iалашбар, кхиор, шен къоман истори, культура евзаш а, езаш а хилар.\nАьтту баьлччара даггара баркалла ала луур дара нохчийн мотт бовзийтарехь, кхиорехь, баржорехь, цуьнга марзо кхолларехь къахьоьгуш болчу Iилманчашна а, яздархошна а, хьехархошна а, журналисташна а. Иштта декъал дан луур дара массо а нохчийн къам вайн ненан меттан денца.


Нохчийчохь а сагаттадойту хIокху баттахь дуьне доха мега бохучу къамелаша\nГIуран-бутт 12, 2012\nНохчийчура коьрта маьждиг, 14Оха2012\nКарарчу беттан 21-чу дийнахь дуьне духур ду бохучу къамелаша Нохчийчура гIаьххьачул бахархойн дакъа кхерийна. Цу хьокъехь вистхила дезна ур-атталла, республикан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан а. Нах тешний хаац, амма алссам юург а, латон сирник-чIурамаш оьцуш, кечамаш бина цхьаболчара. Дийцарехь, молланех а дагабуьйла, хIун хила доллу, бохуш.\nШуьйра синIаткъаман тIелатар санна, зе хуьлуш лаьтта, Нохчийчохь,гIурабеттан 21 дийнахь дуьне духур ду бохуш долчу эладиттах. Кхера Iемина болчу нохчаша и дуьне дуохар шайна тIера духур ду моьтту хир ду. Кхечу агIора туьдийла дац, юккъараллехь, оцу бух боцучу къамелаш, цхьаболу нах кхерор. Базаршкахь, сирникаш а, латош болу чIурамаш а, аьчган гIуттакхаш чохь йолу яа хIума а, жигара дIаоьцуш ю наха. Цуьнах лаьцна дийцира Маршо радиога, Чечанара вахархочо Аюба.\nАюб: «Нах кхерабелла бу. Керста нах кхерабаларх кхетар дар, амма, бусулба а, нохчий а бу бохуш болу нах бу вайна юккъахь, оцу дийнахь цхьаъ хира ду аьлла бохуш. Базаршкахь, кога а, тIедоха а хIума а ца оьцуш, лела нах вай гIалахь. Молланашка телефонаш а ю боху етташ, оцу дийнахь хIун дан деза, берашна хIун дан деза, яа хIума эций ша, бохуш хеттарш деш. ТIаьххьара зама ю аьлла,Iехабелла нах. Керстан наха дуьйцург схьалоцу бусулба наха. Со тешаш вац цуьнах. Делан карахь ду ша дерг».\nМаршо радио: Дуьне духура ду боху эладиттанаш мехка куьйгалхочуьнна Кадыров Рамзана лере а кхачийна. Оцу хьокъехь цо, меттигерачу телеканалехь емал бира и эладиттанаш даржош берш а, цаьрга ладугIуш берш а. Цул тIаьхь, нехан дегнашка синтем беан аьлла хета Аюбан.\nАюб: « Нах сингаттамехь болун дела, Рамзанас телехьожийлехь элира, шен дагчохь иман дерг цуьнах тешар вац аьлла. Цо тIе мугIур а тоьхна, нах паргIат боьвла цхьа жимма, цо аьллехь хира дац хьуна аьлла».\nМаршо радио: Уггаре а чIогIа бухурш, даиманна санна зударий хуьлу. Шай-шай хIумма а эцна яц алахь а, къамелехь, гучудолу, галешкахь юучуьнца а, молучуьнца а, кечам бина буйла. Масла Мелижа цIе йолу, хIокху зудчо санна.\nМелижа: « Дуга а, шекар а, эцна охьайиллича гIоле-м ю. Зе ма дац. Дуьне дуохахь а, висинчуьнна яа дика ю-кх. Шекар а чай а охьадилла мегар ду-кх. Оха ца эцна, эцца, ши гали дамий, итт гали картоллий бен».\nМаршо радио: Жимчу АтагIара Харон тешаш вац, оцу дийнахь дуьне духур ду бохучух. Ша, ян яа хIума а, ян чIурамаш а ца эцна боху цо, амма, тIедогIучу рузбанехь, молланаш цуьнах лаьцна хIума эра дац теш бохуш, мелла а саготта ву иза.\nХарон: «Наха дийца-м дуьйцу иза,амма, дуоха хIинца а хьалхе ду моьтту суна. Иза дуохале восса везаш Iиса пайхмар а ву, кхиъ цхьацца хийцамаш а бу хила безаш. Кхана Iийча рузбане вахча цигахь хIун дуьйцу хуур ду-кх».\nМаршо радио: Дийцаран-аларан бух а болуш муьлха а эладитта дукха сиха даьржа Нохчийчохь. Цхьан юкъана, нохчий лийлира, йод муьйлуш, цхьанахь зарратан дIовш дала мега аьлла, дийца дуолийча.\nЦхьа ши-кхо шо хьалха, мохк бегор бу бохуш, дукхачу наха, арахь буьйсанаш яхнера, шай доьзалшцаний. Оцу хьелашкахь, ца бухуш берш бу, дуьнена хIума, шай дахарехь ца гулдинарш. Цхьа туьйра санна дуьйцу, нохчий дIабуохочу хенахь, цхьана оьвларчу мискачу стага, вела а къежна элира боху, тахана дIанисвели-кх со нахацаний, аьлла.\nНохчийчохь а сагаттадойту, хIокху баттахь дуьне дуоха мега бохучу къамелаша


Кремло Украине кховдийначу девно екъна Оьрсийчоь\nЗазадоккху-бутт 12, 2014\nОьрсийчоь - театран а, кинойн а актриса Ахеджакова Лия, 19Заз2013.\nУкраине Оьрсийчоьнан эскарш дигарца доьзна, Украинан кинояккхархоша яздинчу дехарна дуьхьал яздинчу жоьпан буха куьг таIийна 150 ца кхоччуш оьрсийн кинояккхархоша.\nУкраинера Киноберто дагах кхета кехат яздинера Оьрсийчура белхан накъосташка. «ТIамна дуьхьало ян гIорасиз ду те вай, вай вежаралла дохон дезаш ду те? Вайн къаьмнаш дIасакъасто гIертарна «хIан-хIа» алийша. МостагIалла юкъа ма долитийша. Вайн сийлахьчу исбахьаллина тIехь меттахIотталур боцу тIеIаткъам бийр бу цо» бохуш яздинера Украинера кинояккхархоша.\nАмма и дехар дагах кхеттарш кIезиг бу оьрсийн агIора. Цхьа бIе ах бIе а ца кхетта вовшах. ЦIеяххана актераша, кинояккхархоша, исбахьаллехь бевзаш болчу наха а Путинан, Украине эскарш дигарна гIортор ечу дIахьедарна буха язъйина шайн цIераш.\nОьрсийчура цу кIезигчу нахах ю Ахеджакова Лия а, кинойн критик Антон Долин а.\nШайн болх политикаца боьзна бацахь а, махкахойн декхар Москохан пропагандина тIаьхьа ца хIуьттуш, шайн кортошца ойла яр ю аьлла хеташ ду и шиъ.\nЦкъа а ца хиллачу кепара Украинина дуьхьала оьрсийн пачхьалкхан телевизионехь йолийна пропагада хиларна къера ю Ахеджакова а, Долин а.\nОьрсийчура кинойн критик волчу Долин Антона бахарехь, цо буьззинчу барамехь гIортор йо шен белхан накъосташа Украинерчарна жоп луш яздинарг.\nДолин: «Цу тIе хIумма а тоха деза аьлла суна ца хета. Массо хIума кхеташ яздина ду. Сайн белхан накъосташна бохучунна со тIетовш ву. Цу кехатан автор вац со, амма ойланца царца ву со. Украинера тхан белхан накъосташа нехан мостагIе пропаганде ла а ца дугIуш, лелориг хьекъалца де аьлла яздинчунна дуьхьала делла жоп дара иза.»\nОьрсийчура юкъаралла екъаелла ю тахана массо тIегIанехь. Дехха лелла гергарлонаш а тIаьхьа духу бохуш, кхин дIа а дуьйцу Долина.\nДолин: «Оьрсийн юкъараллин массо тIегIанашкахь ду девнаш, къийсдаларш а, дийцарш а. Со тешна ву. И бахьанехь, юкъаметтигаш талхош, еххачу хенахь лелла доттагIаллаш, гергалонаш а дохош хIума ду иза. Цу хьерадовларна дуьхьал яздина а ду и кехат. дукхах болу сан белхан накъостий а бу девнаш доху. Халахеташ делахь, со а ву къийсалуш. Иза дахлург ца хиларх теша лаьа суна.\nМуьлхха а хаттар, къаьсттина Украиница доьзнарг а, цига оьрсийн эскарш дигарца доьзнарг а тIаьхьа, стоьлан тIехь дийцаршца дерзалур ду бохучух тешна ву со. И хаттар дийцаре дан дезаш ду. Наха вовше девнаш даха ца деза цу тIехула. Бакъдерг къастон хьовсон деза. Амма массо а агIора, телевизионехула, радиочухула, газеташкахь хаза нехан санна дукха аьпаш а бу, хуъшехь, дуьйцурш харцдерг а ду.\nБакъдолчуьн буьртиг мукъа а карон хьажа чIогIа къахьега дезаш хуьлу. Кинойн критик, журналист санна ца хьожу со. Со вехачу пачхьалкхан махкахо санна хьожу.»\nЕвзаш йолу актриса Ахеджакова Лия, Оьрсийчура кIезиг актерах ю, цу пачхьалкхехь лелочу харцонна дуьхьала йистхуьлчех. Шена хетарг дIаалар мерах даьккхина цунна, интернетехула кхерамаш туьйсуш.\nАхеджакова: «Бакъдерг дезахь, со кхоьру сайн гуттар болчу белхан накъосташца а, доттагIашца а хIума хьахо а. ХIунда аьлча, делла дIадовллалц мостагIий хила кхерам бу. наха чIогIа лазаме тIеоьцу иза а, важа а агIо. Севастополо декъна тхо. Украина а, ГIирма а тхуна, актерашна, цхьа латта ма ду. Аса цигахь дукха хан яьккхина.\nСо-м йина а ю Украинехь, шо кхаччалц а цигахь ца яьхнехь а. Украинера дукха гIаланашкахь са а даьIна, концерташ а елла. Ур-атталла, пропагандин Iалашонца хьовсархошца цхьанакхетарш а дIадаьхьира.\nЦкъа со флагманан хIурдан-кеманна тIе яьккхинера. ХIурдан салташца цхьанакхеттера со. Елла дIаяллалц тоьъна суна иза. Советан пачхьалкх йохале а, юхуш а, цул тIаьхьа а, дукха хилла. Украина, Оьрсийчоь санна, сан даймохк бу.»\nАхеджакова: «Юьхьанцара со Iадийна, кхерийна яра суна туьйсу кхерамаш гича. Амма, хьал муха ду аьлча, суна хIокху агIора йисар гIоли ду, вукху агIора хуьлчул а. Шайна ма луъу со сийсаза йе, тIулгаш кхийса, амма аса Украинина тешнабехк бийр бац. Со мел къиза сийсаза яккхахь а, охьатеIаяхь а.»\nШа куьг таIийна кхайкхам Оьрсийчура юкъараллина Iаткъаме хилархшек ю Ахеджакова. Пропагандех атта Iехалуш ю оьрсийн юкъаралла. Ша кхечарех тера ю ца моттийта дина хилар билгалдаьккхира Ахеджаковас.\nАхеджакова: Сайн Украинера белхан накъосташна, вуьйш санна, вуно кхераме пропаганда еш ю ца моттийта куьг таIийна аса. «Хiай нах, тхо шуьца ду шуна!» - и ду-кх. Кхин дан хIума а дац. Инзаре боьха чарх болх бан йолаелла. Хьалха яьлла йоьдуш пропаганда ю. Цунда тIаьхьа хIоьттина йоьдуш хьагI, неханиг езар ду. Цул тIаьхьа, Iедалан мукъ безар а, эхь-бехк дайна мотт хьекхар а ду.\nШинарин дийнахь Оьрсийчоьнан министраллин културо шен сайта тIе даьккхинера Путинан ГIирмехь а, Украинехь а йолчу позицина гIортор еш долу дIахьедар.\nЦарна юкъахь дукха ю, хIинццалц нахана безаш хиллачу актерийн а, исбахьаллин векалш а цIераш.


Культура кхиарна а оьшу культура\nЧохь а, арахь а, дIасадахан чохь бевза-безаршна юкъахь а сих-сиха хеза вайна нохчийн кхузаманахьлерачу иллешна, эшаршна, мукъамашна гонах лелаш долу лехаме къамелаш. И дика а хета. ХIунда аьлча, сица а, ойланца а нохчо верг, шен къоман музыкан хазнаш евзаш а, езаш а, церан сий-пусар деш а хир ву. Я даггара церан бала кхочуш.\nЦхьанна а къайле ма яц, вайн уггаре дика амалш, тоьлашха долу гIиллакхаш, Даймахке, нене, хьомсарчу халкъе, малхал хазчу йоIе болу безам, доттагIаллин тешам, уьйрийн марзо кхиош, ойъуш, язъеш, церан маьIнин кIорге йовзуьйтуш леларш – даима нохчийн иллеш а, мехкарийн эшарш а, иштта Делан Ислам-динах йолу чулацаме назманаш а хилар.\nНагахь кIеззиг хьалха, ахьа хIуъа лекхча а, дIааьлча а, кхачаме хеттехь, тахана муьлххачу а произведенин хазалла а, шен буха тIехь и илли я йиш яьккхинчу дешнийн кIорге а, исбаьхьаллин маьIна а довза, церан гомха я кIорга чулацам баста гIерта нах. Церан хьежам а, халкъан музыках болу кхетам а, дахаран лехамаш а кхиарца доьзна ду и. Я Нохчийчохь леллачу кхаа тIамо адамийн дегнашна йина чевнаш ерза, муо лаца йоларца.\nГерггарчу хьесапехь аьлча, шовзткъа а хир вацара Советан заманахь республикан коьртачу сцени тIе волуш хилла профессиональни иллиалархо, йишлакхархо. Тахана уьш бIеннашкахь багарбелла а ца Iа. Цхьана агIор дика а хета и – къоман культура езаш болчийн терахь алсам ма доккху цо. Вукху агIор – вуон. Къоман иллех, эшарех кхетам ца хиларал сов, йиш лакха а, илли ала а оьшу аз доцчу наха йоккха Iала-гIожа йина адамашна юкъахь. Нийса аьлча, профессионалийн ларам бойъуш лаьтта самодеятельни тIегIане а ца кхочучу «артисташа».\nВай дустуш, аьлча, Советан Iедал долуш республикехь дIаязйина хилла музыкан произведениш ах эзар а хир яцара. Тахана вайна юкъахь лелачийн юкъара терахь ткъе итт эзарнал а совъиккхина. Цу хенахь церан дикаллин гайтам – хIетахь хиллачун итт проценте а ца кхочу.\nИштта халахеташ ду, къоме хаттар я алар доцуш, вайн заманахь юкъабевллачу къоначу иллиалархоша, йишлакхархоша нохчийн дечигпондар а, кехатпондар а сцени тIера охьабаккха хьийзор. Ткъа оцу а, къоман кхечу а музыкан гIирсашна а, вотанна а йогIу меттиг – арахьара чуеъначу кхузаманан оргтехникина дIаяла йолийна.\nТахана вайн махкахь кхуллучу иллешна, эшаршна (царех иштта ала тарлахь) юкъахь дукха ца карайо, нохчийн къоман хотIехь язйина музыкан произведениш. «ТIеман шерашкахь Россин мохк мел бу бовдийна лелийначу кегийрхошна кхечу къаьмнийн мукъамаша тIеIаткъам бар барамал тIехда-ларна ду и», – олу царех «къахета» луучу дайша-наноша.\nДуьне дохар а, бахьана дац, нохчо волчу нохчочунна (йоIана а, кIантана а) шен къоман иллин, эшарийн, башхачу мукъамийн сийлахь деза хатI, цхьана а кхечу къоман бустамца хийца. И боху Нохчийн Республикан Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана а, вайн культуран министра Дааев Буарин Хож-Баудис а. Я, нохчийн йоцу, нохчийн маттахь язйина произведени нохчийн республикан профессиональни сцени тIе а, радио, теле эфире а ма ялийта, нохчийн музыкан произведени ю алий.\nМехкан Куьйгалхо коьртехь а волуш, 2014-чу шеран 19 июнехь «Нохчийн теле, радио компанийн эфир профессиональни а, къоман гIиллакх-оьздангаллин а лехамашна гергаялор» аьлла, дIаяьхьначу кхеташонан протокольни тIедиллар (№ 01-64) кхочушдеш, республикан культуран министран Х-Б.Б. Дааевн леррина долчу омрица вовшахтоьхна ю тхан экспертни тоба. Хьалха дийцина делахь а, юха кхин цкъа а билгалдоккху, и цензура цахилар. Шина дашехь аьлча, нохчийн музыкан произведенешкахь нохчийн хатI (нохчолла) лардайтар ю тхан Iалашо. Я вай лакхахь далийначу кхачамбацаршна дуьхьал кхачам боллуш къийсам латтор.\nЦхьа Iалашо йолуш бен кхуллуш ма яц музыкан хьовха, муьлхха кхийолу а произведени. Цуьнга терра, цхьа чулацам а, цхьа маьIна а, дийцаран, хастаман, лазаман я кхардаман кеп а хила йогIу цуьнгахь. Иштта, цунна тIехь ду ша дIаолучу я локхучу меттан да долчу халкъан гIиллакх-оьздангалла довзар а, лардар а.\nШа кхоьлличхьана, кIирнах шина дийнахь вовшахкхеташ схьайогIу тхан экспертни тоба (оршот, еара). Цуьнан декъашхой бу вайн махкал арахьа а дика бевза илланчаш, композиторш Даудов Рамзан, Усманов Iимран (Дала гечдойла, вайна юкъара дIавахана хIокху шеран 10-чу июлехь), Паскаев Рамзан, Мусхабов ИсмаIал, иштта хIокху могIанийн автор а. Кхузткъе итт эзар хилла а ца Iа таханлерачу дийне кхаччалц оха шайга ладоьгIначу музыкан произведенийн юкъара терахь (ширачу архивера а, керлачу архивера тоеш, тIеюьзна, дешнаш битаме далийна, аранжировка хийцина, нисйина, юхайохьурш а тIехь).\nОцу сила йолчу произведенешлахь (дIаяханчу хенахь дIаязйинарш юкъара яьхча), дукха ца нисло нохчийн амалехь, нохчийн мукъамехь, шен маьIна, чулацам, кхин мел оьшург долуш, нохчийн нахана язйина. Йисинарш, дукха хьолахь, бух а, орам а, я чулацам а боцуш, еккъа цIена опусаш (еса произведенеш) ю. Хаийта боху: уьш ю тхан экспертни тобано халкъалахь яржо къобал ца еш ерш а.\nЛедарчу произведенешна радио, телевидене, йоккхачу сцени тIе кхочу некъ бехка хьан аьтто хиларх ма ца тоьу, уьш базаршкахь, ловзаршкахь, бахархойн хIусамашкахь, кегийрхойн машенаш чохь лоькхуш, шишан чуьра арахецна жин санна, яржош хилча. Иштта, шайн «авторски бакъонаш ларйо» шаьш бохуш, яьлла цIе санна Интернет чу йоху цара уьш.\nЦу балхо вайн бакъдолчу иллийн, даима шайн ларам болуш яьхначу эшарийн, башхачу мукъамийн юьхь кхолайо. Я нохчийн бакъйолчу музыках музыках хийрачу адамийн дог а доккху.\nЦентральни телевиденин цхьа программа ю-кх «Бовза мукъам» («Угадай мелодию») цIе йолуш. Цига яьхна, шаьш стенах дуьйцу кхета таро йолуш, дукха произведениш карор яцара вайн къоначу иллиалархойн, йишлакхархойн репертуарашкахь. Цуьнан бахьана ду, вайн кегийрхой, дагIахь а, ца дагIахь а, муьлхха дешнаш хелхаран мукъаме дерзо гIертар. Я илли аларал, йиш лакхарал сов, сцени тIехь шайна цахуу хелхар дар а деза царна.\nОцу кегийрхойн тидамера даьлла шайн буха тIехь илли я йиш кхуллучу дешнийн чулацам кIорггера маьIна долуш хила безар. Гуттар доьхнарг ду, студишкахь дIа а яздеш, адамашлахь даржош долчу иллешна, эшаршна мукъамаш бохучу а, царна аранжировкаш ечу а «говзанчийн» охIла цахилар (безграмотность). Ахьа теллича, ноташ хIун ю а ца хаьа царна. «Музыкальни хазар» (слух) дика ду боху шайн, цуьрриг эхь а ца хеташ.\nИ хазар «дика» хиларна юкъадаьлла ду къоначу иллиалархойх, йишлакхархойх дукхахболчара шаьш дIаолучу я дIалокхучу музыкан произведенешкахь нохчийн дешнаш нохчийн маттахь ца далор. Шайна аьттонна, мел ца тору чохь а, уьш дац а до, дах а до. Иштта мел ца догIу чохь дешнийн тохар а (ударение) хIоттадо.\nМасех де хьалха ду и. Аса лоруш йолу къона йишлакхархо еана вай долчу, ша мукъаме дерзадайтале, цхьа дешнаш гайта. 5 эзар сом делла эцна ду бохура уьш, Хорачара схьаваьллачу кIантана лерина хиларна. «… Сан хьоме харчо», – аьлла ялийна ю уьш яздинчо шайна юкъара тIедерзаран кеп. «Харчо»узбекийн а, Юкъарчу Азин кхечу къаьмнийн а маттахь чорпин тайпа ю. Вайн маттахь «…сан хьоме харачо», – аьла яздан а, дIаала а деза уьш.\n– ТIаккха «байтийн» барам цхьана дешдекъана (слогана) совболу кхузахь, – боху холчу яьллачу йишлакхархочо, – дIалокхуш, мукъаме берзо таро а ца хуьлу…\nЯ, харачойн кIантах – «харчо» йина а, шайн кара сом деъчахьана, шек дIа ца бовлу цунна а, кхечу мисканашна а и тайпа гIурт бухкуш берш…\nОцу доллучух лаьцна лехаме къамел хилира дукха хан йоццуш республикан культуран министра Дааев Буарин Хож-Баудис дIаяьхьначу кхеташонехь.\nКъоначу илланчийн, йишлакхархойн, иштта хинболчу музыкан говзанчийн корматалла кхиорца боьзна болх жигарбаккха безаш хилар кхе-тийра министра. Цу тIехь хьан, мел хIун дина хаа, пачхьалкхан культуран кхерчийн куьйгалхоша кечйинчу отчеташка ла а дуьйгIира.\nИштта, тхан экспертни тобанан декъашхошца хиллачу цхьаьнакхетарш-кахь а Мехкан Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана а, вайн культуран министра Дааев Буарин Хож-Баудис а хадам боллуш схьахьедина ду: нохчийн профессиональни сцени тIехь дIаолу а, радио, теле эфире доху а къоман иллеш а, эшарш а, музыкан кхийолу произведенеш а шайга болчу лехамашна дуьззина жоп луш хила езар.\nЦундела, хьанна хIуъа хетахь а, вай къастам база девр дац: хьан, муха, стенна лерина я муьлхачу Iалашонца язйина ю адамийн тидаме юьллу муьлхха а музыкан произведени. Масала, Даймахках, Ненах яздина делахь, хьан са хьостуш, дог тедеш я хьоьга ойла йойтуш хила деза илли (йиш а). ДоттагIаллех, уьйрех, марзонех даьккхинехь – адамийн догцIеналла, хьанал, оьзда, гIиллакхе хилар, тешам, вовшашка лерам бовзуьйтуш.\nЕсачу, маьIна доцчу я гомха чулацам болчу байташ тIехь кхоьллина хIумма а хила ца деза вайна юкъахь. ХIунда аьлча, шен тахане маьIнех йохийначу халкъан, кхане хир ю ала ца тарло.\nХьовсал, мел хаза, мел говза дустарш, эпитеташ, гиперболаш карайо вайна дайша шайл тIаьхьа ваьшна юкъахь барта даха дитинчу иллешкахь:\n«Дуьне дуьтуш, буза боьду дашо малх санна,\nЮрт юьтуш, юьртаха ма велир и Мадин Жаьммарза»,\n«Бухь бойна попа тIе дай куьйра ва санна,\nДин хьаьвзаш ва хилла, ша дина ва хиъна»,\n«Туька юллал ва дари шен дегIа дерзийна»,\n«Децашна ша теба, гила борз ва санна»…\n«Терса-маймал дуткъа тур ша хьалха ва луьйзуш»…\n«И дуткъа ва иэраш шаьш юххехь ва цIийзаш»,\n«Чал дера герзашца, оьзда юкъ йихкина»,\n«Таллархочун ва тоьпо лацарна кхоьруш,\nМасане сай лела, гIелашца боцуш?…»\nЭхь деца вайна, дайн Iадат дохийча. Цу тIе, шен дохор доцуш, лардеш и тIекхиаде ма боху вайга Республикан Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана а, культуран министерствон куьйгалло а.\nЧекхъяьлла, тIамо хIаллакбина мехкан хьал-бахам, белхиш бина, меттахIотто гIерташ, тIех сихделла, са бага а кхаьчна, вай хьаьвдда, девдда лелла зама. ТIекхаьчна, шен доцу хIума, цунна охIла волчуьнга дIа а луш, хIорамма шен ницкъ кхочучу барамехь, шена богIу болх бар а хоржуш, долчун, доцчун барам узуш, нисбаза ца довлу хан. Я эткаш ечо, эткаш а еш, бIаьвнаш ян хуучо, гIишлош а югIуш, локъамаш ечара йинарчарна юкъахь а, тоьлларш бен локъмаш а ца юууш, дуьненан нах санна, вай ирсе деха зама.\nЦхьана а говзанче, шен говзаллех воха ца боху вай. Шен амал, шен политически хьежам бара аьлла, цхьана а дена дуьхьал харц дозанаш а ца детта. Амма, хадам боллуш дIабоху, иза милла велахь а, цхьана а дега вешан поэзи а, вешан музыкан культура а талхайойтур яц. Кхетош аьлча, поэзех кIорггера кхетам хила беза байташ язъеш волчун, царна тIехь илли я йиш кхуллучун – музыкальни хаарш, дIаолучун – илланчехь я йишлакхархо-чуьнгахь хила догIу аз.\nДала декъалвойла Усманов Iимран. И дIаваьллачул тIаьхьа, доттагIчух къастар дазделла, хьере хилла, ойла метта яло, цуьнан иллешна тIехь таллам бан хиънера со. Дуй баа ваьхьар ма вара, жима волуш а, воккха хилча а, десачу дешнашна тIехь баьккхина цхьа мукъам цо адамашна хазийна ма бац аьлла. Хьан са хьаош, хьоьга ойла йойтуш, хьан дог къондеш, хьоьгара гIайгIа а, бала а дIаоьцуш, баккъалла а хьан тешам болу накъост хуьлий, дIахIутту цуьнан муьлхха а илли. ХIаъ, шен чулацамца а, шен дешнийн маьIнин кIоргенца а, ша дIаолучу озаца а. Иштта, вайна ша атта кхетарца а.\nШайгахь поэзин сийлалла йолу дешнаш а яздора Iимрана, сирла, цIена, нохчийн пондаран буха тIера схьаболу мукъам а боккхура. ДIа мел дика олура а, вайна массарна хууш ду. ХIунда аьлча, иза профессиональни поэт а, профессиональни композитор а, халкъан илланча а вара.\nМел чIогIа талламаш барх, I. Усмановн иллешкахь каро йовхо ца хаало вайна керла юкъабевллачу илланчех, йишлакхархойх дукхахболчийн произведенешкахь.\nЦундела ду аьлла хета цхьаболчу Iеламнаха илли алар, йиш лакхар Далла гергахь къилахь ду бахар а. Къилахь муха ца хуьлу, дуьйцург я ала гIертарг хIун ду а ца хууш, цхьа дош хьан лергана схьахезаш а доцуш, гIарIадош лоькхучу музыкана тIаьхьара Iехар.\nДелан Элчано (I.с.с.) суннатех суннат лийрина боху Даймохк, Нана, хьуо схьаваьлла Халкъ, адамийн Барт, Безам, Марзо, ДоттагIалла ларар. Цундела диэза вайна церан сийлаллех дуьйцу а, ваьшка а, вешан тIаьхьенашка а адамалла хиларе кхойкху а иллеш, эшарш. Цаьрга ларамца ладийгIина олу эвлаяаша а…\nСтохка хир ду и. Россин Центральни телевиденис вовшахтоьхначу цхьана передачехь къамел деш ву оьрсийн поэт Илья Резник. «Муха нисло хьан бевзаш болчу артисташца йолу юкъаметтиг?» – хоьтту дIахьош волчо. «ХIора произведенина яздинчу дешнех суна миллион сом ахча даларца», – хеза жоп. Ткъа вайна юкъахь барам боцуш дукха баьржинчу десачу дешнийн говзанчаша – 5 эзар соьмех юхку шайн «опусаш». Цуьнга терра бу-кх церан чулацам а…\nОйла ейша, И. Резникана цхьана эшаран байтех миллион сом ца дала, вайнчара лоькху гIурт ца язлуш бу Киркоров Филипп, Басков Николай, Леонтьев Валерий, Пугачева Алла, Ротару София, кхиберш. Дера бац, царна ладогIархоша гечдийр дац оьрсийн музыкан культура талхор. Вай хIунда могуьйту тIаккха, нохчийн иллеш, эшарш галъяха хьийзочарна гал мел долу дешнаш яздар?! Я вайна, оьрсашна шайнчул, йорах хета нохчийн музыкан культура?\nХIан-хIа, вай ца боху, тахана вайна юкъахь къоман музыкаца бала болуш кхиъна говзанчаш бац. Дера бу. Цара дIаолуш алссам ду шайн чулацам, дешнийн маьIна долуш, вайн дог-ойла хьосту иллеш а. Масала, Межидов Сахьаб, Гадаев Валид, Домбаев Мохьмад, Шарпуди, Ризавди ИсмаиловгIар, Джамалдинов Ислам, Тунтаев Дукхваха, Эбиев Ильяс. Йишла-кхархошлахь билгалбаха лаьа Айдамирова Аймани, Кагерманова Раиса, Ташаева Марем, Ахмадова Амнат…\nАла дашна, царех цхьа Эбиев Ильяс воцчун, репертуарехь карор яц ша даьхначу дешнаш тIехь кхоьллина музыкан произведени. ХIунда яц аьлла, хаттар хIутту кхузахь? Дера яц, царна иллин, эшаран маьIнин чулацаман сийлалла йовзарна, езарна. Я къомана хьалха а хIиттина, шаьш мукъаме дерзийна дIаолучу дешнех барам боцуш доккха жоьпалла хиларна. Шаьш хаьржина некъ царна дош хетарна а.\nХIокху, оцу лоьрана тIегIо аьлча, цо харц диагноз хIоттийна, ша верна кхоьруш хуьлу вайх хIора а. Юург а, дикачу говзанчо йинарг бен ца юу. ТIаккха илли (йиш а) хIунда мега вайна, къамкъарг йоцчо аьлча а?\nКхин цхьа хIума а ду, вай шена тIе тидам бахийтар оьшуш. Цхьана а кепара цунна оьшу хаарш а доцуш, баккхий яздархой, композиторш хилла, музыкан произведенех тарйина, кегийрхошна шайн еса я чулацам а, я маьIна а доцу «опусаш» юхкуш бу цхьа нах.\nДош дацара, шайн цIарах догIу дешнаш далош, кхузахь махкана а, халкъана а ма-барра уьш дIа ца бовзийтича. Делахь а, цкъачунна хIоранца а тхан деъначу барта къамелах тоам бина, цIерш ца яха хьовсур ду вай. Оха царна кхетийна ма ду, шайна ледара хуучу нохчийн я оьрсийн маттахь, хIора дашехь шишша-кхоккха граматически гIалат а деш, иллешна а, эшаршна а хьакъ доцу йоза дан мегарг цахилар. Я дийца, далхо хьийзочун цхьана а кепара маьIна а, чулацам а боцуш.\nВайн маттахь гал дIаяздиначу а, иштта мукъамехь нийса ца лекхначу а цхьана дашо, мел тоьлла а илли харцхьа доккху бохург, цхьанна а дийца оьшуш ца хета.\nЕшархошка доцург дуьйцу ца алийта, кхузахь ма-дарра долчу хьолехь (цхьа хьаьрк ца хуьйцуш) даладо керла ваьллачу цхьана автора мукъаме ерзийначу «байтийн» могIанаш (Д.Д.):\n«Ахьа соьга со веза аьлчи, хьо сайна реза юй хиича,\nйихара аса хьо, сан езар. Тешнабехк бира ахь суна.\nЙиц ца луш лелара со хийла, ма гена йели хьо суна\nХьайха тешаш волучу суна, хьоме йезар. Тешнабехк бира ахьа суна\nДахарехь хьо уллехь йолуш, ирс хьоьца лихира аса\nКъизачу кхолламо хьоьха ваьккхи со багабеш кийра\nКъизачу кхолламо хьоьха ваьккхи со багабеш кийра»\nДеккъа граматически гIалат 30 хилла а ца Iа кхузахь. Техника янне а яц. Хала ду ладогIархошна цо дийца юкъадаьккхинчун бух каро а. Илешка, эшаршка дерзочу дешнашка болу лехамаш бийцича а, эрна ду кхин охIла воцчу авторе.\nХIун, муьлха ойла хьостур ю, са токхдийр ду я дог къондийр ду иштта бух, орам я чулацам боцчу дешнаша а, царна тIехь даьхначу иллеша а?\nКхин гIоле хьал дац шуна, вай цкъачунна шайн цIерш ца йохуш битинчу кхечу «авторийн» дешнаш тIехь вовшахдиттинчу «иллешна», «эшаршна» гонах кхолладелларг а. Шу даха, цара ехаш ца йо къоман музыкан куьлтура. Мелхо а, къен, миска йина ца Iаш, адамашна хьалха сийсазйо. Я уьш девзинчу нехан дог ца доуьйту, бакъдолчу нохчийн иллешка, эшаршка ладогIа…\nКхета, поэт цахиларх, цхьа хIума хазделлачохь я дазделлачохь цхьаъ, шиъ… итт байт язлур ю нохчийн дешан сийлаллех кхетачу муьлххачу йоIе а, кIанте а. Нагахь цуьнгахь цунна оьшу меттан хаарш делахь. Амма цунах, оьрсашна дайна, «поточни метод» а йина, дохка дешнаш язлур дац. Цунна, мел лаххара а профессиональни поэт хила веза (я еза) иза. И бехкам бу лакхахь цIерш ца йохуш битинчу «поэташка» вай кхийдош берг а. Цхьаъ, шиъ… илли я йиш нисъяларо, цхьанна а бакъо ца ло, цунах система а йина, кегийрхошна мехах шайн бух, бохь боцуш йолу «опусаш» йохка.\nИштта, вай дехка деза культуран кхерчийн жоьпаллин белхахошна, шаьш вовшахъеттачу мероприятешкахь: «кхара язйина хIара байташ», – бохуш, царех цхьа поэташ а бина, берийн а, кхиазхойн а, баккхийчийн а, вайн говзанчаша теллина а, шайн исбаьхьаллин мах хадийна а йоцу, гомха произведенеш адамийн кхиэле яхкар.\nДешнаш хьаьнг-хьаьнга а язлуш хилча, махко поэташ бу бохуш, лараме цIераш а тохкуш, шен исторехь билгалбаьхна хир бацара Мамакаев Мохьмад, Гадаев Мохьмад-Салахь, Хатуев Iабдулхьамид, Ахмаров Рамзан, Гацаев СаIид, Дикаев Мохьмад, Рашидов Шаид, Усманов Iимран, кхиболу а исбаьхьчу дешан говзанчаш.\nВогIучун а, воьдучун а нохчийн ша-тайпа мукъам кхолла ницкъ а кхаьчча, халкъо и безаш теоьцуш а хилча, кхуьур барий нохчийн, Махкал арахьа а ларамца шайн цIерш йохуш болу мукъаман говзанчаш: Iумар, СаIид,Iела ДимаевгIар, Шахбулатов Iаднан, Бексултанов Iумар, Паскаев Рамзан, Усманов Iимран, Даудов Рамзан, Cугаипов Iумар, кхиберш?…\nВаьшна баккъалла а къоман музыкан искусство цунна охIла боцчу наха йохорах ларъян а, гондIарчу къаьмнийн санна, де-дийне кхиа а лаахь, мокхазан лам хIотто беза къоман музыкан кха тIехь ца догIу сом даккха ара мел ваьллачу «ремесленникана» дуьхьал. Карладоккхуш, юха дендан деза къоман культуран кхиарехь вайна юкъахь Советан заманахь лелла самодеятельни, профессиональни шиъ тIегIа. Кхоччуш юкъара дIадаккха деза къоман гIиллакх-оьздангаллин а, поэзин а лехамашна жоп луш йоцчу байташна тIехь иллеш, эшарш яхар хьан-хьанна а магийтар. Дешнийн дикалла ца яйъийта, мукъам а – цунна охIла болчу композиторшка язбайта беза.\nОцу балхана, доллучул хьалха, кхолла езар ю ша дIахьочу кхеташонашкахь вайн культуран министра Х-Б.Б. Даавс, хилаза ца йолу аьлла, мосазза а билгалъяьхна йолу: поэт – композитор – илланча – звенош.\n…ТIехь лаьттачу халонашка а, заманан чолхалле а хьаьжжина, шаьш кхиаре сатесна, республикан куьйгалло шайн гIо-накъосталла лаьцча, шаьш массо лакхе яьккхина девлла моьттуш, сиха кура бовлурш а нисло вайн иллиалархошна, йишлакхархошна юкъахь. Жима-воккха ца лоруш, кхиъна я кхиаза волчун чот ца еш, чохь, арахь – ловзаргахь, синкъерамехь шайна хIуъа могуьйтуш, дIабуьйлало уьш. Иштта чохь, уьш меттабало я сама бахаранIалашонца, доьхкуш ду шуна цхьаболчу артисташна цхьана ханна профессиональни сцени тIехь а, къоман радио, теле эфирехь а юкъабовлар. Уггаре хьалха шен сица культура хила еза, культурехь къахьега араваьллачун.\nОйла ейша, хьан, муха, я муьлхачу гIиллакхах ду аьлла, къобалдина тIеоьцур дара, гIиллакхах воьхначу кIанта олу илли? Иштта, мах боцуш дIайов, гIиллакх-оьздангаллин барам ца бевзачу йоIа локху йиш а.\nКхузахь масаллина дало лаьа, кIеззиг хан хьалха Мехкан цхьана дикане дахан чохь тхайца лелларг. Махкал арахьа а шайн яккха цIе йолу къонахий Берсанов Хожа-Ахьмад, Рашидов Шаид, Азаев Хьамид, Усманов Iимран хьалха а болуш, схьадогIу тхо. Цига кхайкхина нах дIатарбан хIиттийначу гIенташкахь садаIа хевшина Iа илли ала а, хелхарш дан а кхайкхина, ярташкара балийна кегийрхой. Мел дукха а 22 – 25 шо бен хир дац царех воккхачун. Ткъа тхох гуттар жиманиг – 55 шарера ваьлла хир ву я церан дайн хенара. ТIедогIу тхо гуш, тергалдеш, гIиллакхана а, меттах ца хьовш, Iад Iа уьш… Хаза, тайна дийкира илли олучу хенахь церан аьзнаш, маьIне, товш дара деш долу хелхарш а. Амма, уьш тхан а, оцу дикане баьхкинчу дуккха кхечу нехан а дегнашка ца кхечира. ХIунда аьлча, тхуна гуш, кхеташ дара и илли олуш берш а, хелхарш деш берш а муха, хIун я мел нохчийн нах бу.\nЦундела даггара а, доккхачу жоьпаллица вовшахтоьхна а, шен массо агIо, са буьстина, бакъонан терзан тIехь оьзна, дIахIоттийна а хила деза нохчийн къоман культура кхиорна тIехьажийна деш долу муьлхха а гIуллакх. Иштта ду Мехкан Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана а, республикан культуран министра Дааев Буарин Хож-Баудис а тахана вайна, культуран белхахошна хьалха хIиттийна декхарш. Я вайгара культура оьшу боху, къоман музыкан культура кхиарна а.\nНР-н культуран министерствон\nэкспертни Кхеташонан декъашхо,\nяздархо, литературан критик\nЗа последние сутки: 523\nЗа последний месяц: 17869


Балта. Къаьмнийн доттагIаллин эвла конфликт иккхина 30 шо даьлча\n"Балта. Къаьмнийн доттагIаллин эвла" фильмана юккъера сурт\n1992чу шеран гурахь, 30 шо хьалха, хIирийн-гIалгIайн конфликто бIеннийн синош дIадаьхьна. ГIалгIайчоьнца дозанехь йолчу Къилбаседа-ХIирийчоьнан латтанаш тIехь масех дийнахь тIемаш лаьттира, эххар а оцу латтанаш тIера дIабахара еххачу заманчохь хIиришца а, Кавказан кхечу регионашкара схьабевллачу бахархошца а баьхна хилла гIалгIай.\nСоветан заманахь дуьйна гуьржий, хIирий, гIалгIай баьхначу Балта эвланах, делахь а, къаьмнийн доттагIаллин масал хилла. Тайп-тайпанара къаьмнашкарчу лулахоша вовшашца тIемаш ца бира, гIалгIай бовда дезча, хIириша церан хIусамаш латтийра, царна юхабахка таро а юьтуш.\nСвобода Радион документалан фильман "Дахаран билгалонаш" проектехь Балтин бахархой\nБалтера гIалгIайн бахархойн къамелаш\nХьажал, [кхузахь вехаш] хIири, [цигахь] гуьржи, хIири, гIалгIа. Дов далале хьалха а дара бертахь дехаш, дов даьллачул тIаьхь а ду. Ловзарш а, тезеташ а – тхо цаьргахь, уьш тхоьгахь хуьлу. ХIирийн, гуьржийн меттанашкахь цIена къамел до ас. Цхьа доьзал санна дехара тхо.\nНекъ бацара, гезарий лелачу ламанан тачанашкахула\nТIом болабелча, тхуна хезара, бойуш бу, арсаш хьоькху, герз детта бохуш. Тхайн доьзалш а эцна, ГIалгIайчу дIадахара тхо. Некъ бацара, гезарий лелачу ламанан тачанашца дахара. Жима бер дара сан, 6 йа 7 бутт болуш [карахь]. Оцу тачанашкахула дIадахара тхо Iай. Со санна болу, эзарнаш, кхузара дIабахара.\nОьрсийчоьнан эскаршна тIаьхьа яьхкира хIирийн зуламан тобанаш, къоланаш дан буьйлабелира, бохура: тхуна хIуммаъ дийр дац. Концлагерш олучу меттигашка дIабигира къаной, зударий, лармаш чохь хан яьккхира, юха уьш хуьйцура. ГIалгIаша а, тарлора, цхьацца берш йийсаре леца, тIаккха хуьйцура. ХIора юьртара дIабуьгура. Сан хIусамненан боллу доьзал дIабигира, ши ваша вийра, нус йийра, бехкбоцу нах байира.\nБалтера ТIеман-Гуьржийчоьнан некъ\nХала хиллехь а, сатуьйхира, хIириша а, гуьржаша а гIодар бахьана долуш\nАмма уьш меттигера хIирий бацара. Меттигерчара, мелхо а, тхуна гIо дора. Сан хIусам хIириша латтийна ю.\n1998-99-чу шерашкахь юхадаьхкира тхо. Дуьххьара юхавеара сан лулахо Мурат, цунна тIаьххье кхинберш а. ЦIеношкахь къоланаш динера, керташкахь хIуммаъ дацара. Шаьш хIирий а бара хала хан йоккхуш. Тхо юхадаьхкинчу заманчохь, цхьа а болх, цхьа а хIума дацара тхан, халла хене дуьйлура. Кхечу эвлашка [юха] бохуьйтуш бацара, плакаташца арабуьйлура, бохура: бахархошлахь тIом болор бу, нагахь санна, гIалгIай юхабагIахь. Ткъа кхуза Балте юхадаьхкира. Хала хиллехь а, хене девлира, оццу хIириша а, гуьржиша а гIодар бахьана долуш.\nДакъа а дай, олалла де, кхин дан хIуммаъ дац\nНохч-ГIалгIайчоьнан автономин республика яра иза. 1944-чу шарахь, гIалгIай махках баьхча, лаьмнашкарчу хIирийша дIалеца долийра гIалгIайн цIенош. 1956-чу шарахь тхуна реабилитаци йира, цIа бахка буьйлабелира тIаккха. Дукхахболчу хIиришна ца лаьара цIенош дита. Iедало а ца могуьйтура царна дIабаха: шу дIаболхахь, йа гIалгIашна бахам бохкахь, оха шун хIусамаш ягор ю бохуш. Дукха гIалгIай а, хIирий а бу бала хьоьгуш, Iедало оцу хьолехь латтабо уьш. Дакъа а дай, олалла де, кхин дан хIуммаъ дац. ГIебарта-Балкхаройчоь: балкхарой махках бехира, гIебартой битира – конфликт. Кхарчой-Чергазийчоь: кхарачой махках бехира, чергазий битира – конфликт. ГIалгIай дIахьовсийра, хIирий битира- конфликт. Нохчий махках бехира, дагестанхой битира – конфликт. Уьш жим-жима сийсаш лаьтта, юха дечиг кхе тосур ду, оьшучу хенахь, цIе кхерстар ю.\nЭвларчу хIирийн бахархойн къамелаш\nСо яьхначу Теркехь хилира тIом. Цигахь нах бойура, йийсаре лоьцура. Ловзаргара [хIирийн] кегирйхой дIабигинера гIалгIаша, дукхахберш юхабаьхкира, цомгаш бара массо юхабаьхкинарш.\nСтенна лоьлхуьйту аш церан цIенош? ХIун хаьа, царна юхабахка лаахь а\nКхузахь [гIалгIаша] пIелг ца Iоьттира тхох. Меллаша буса хьала а гIевттина, дIабаханера уьш [ГIалгIайчу], тхох цхьа а хьа ца вира. Шайн даьхни а дIадигира. ХIусамаш йитира, кхин цхьаннах а тхох пIелг ца Iоьттира. Сан дас Iаламат чIогIа лорура гIалгIай, доттагIалла леладора, дуй биъна доттагIалла дара, сан лерех кхийтира, гIалгIаша аьлла бохуш: цуьнга болчу ларамна, тхо хьала а гIевттина, дIагIур ду, цхьа а хьа ца веш.\nДадас дуьйцура кхин а, цIенош лоьлхуьйтура [гIалгIайн]. ТIеман дакъа дара кхузахь, дада командирна тIеваханера:"Стенна лоьлхуьйту аш церан цIенош? И дика дац. ХIун хаьа, царна юхабахка лаахь а, стенна хуьлуш ду вай мостагIий?" Дега хаьттинера: "Хьо муьлхачу къомах ву?" Цо боху: "Со хIири ву. Тхо цхьана кхиъна ду, гIалгIашца бепиган юьхьиг а цхьана йоькъуш". ТIаккха севцира уьш цIенош лоьлхуьйтучуьра.\nКонфликташ гуттар а хилла ю, латтана тIехула. Амма стенна?\nКхузахь ах эвла – гуьржий бу, дукхахберш. Къилба ХIирийчуьра хIирий баьхкира кхуза, бохура: эвла эвланца хийца вай, шу цига дIагIо, цIенош хуьйцур ду. Амма цхьа а реза ца хилира, кхузахь бина, кхузахь кхиъна бара уьш. ГIали юккъехула буьйлабеллла а лелаш, гуьржийн хIусамашка цхьацца кехаташ туьйсура, уьш дIабахийта. ГIалара дукхахберш дIа ца бахара, юьртара цхьа а ца вахара. Муьлххачу а къаьмнашна юкъахь иштаниг хуьлуш ду, вешин вешица а эгIа барт, къаьмнаш-м стенна дуьйцура. ХIара конфликташ даим лаьттина ю, латтана тIехула. Амма стенна? Хьуна кхузахь ваха аьхна делахь, хIун бен ду, Къилбаседа -ХIирийчоь, йа Гуьржийчоь, йа ГIалгIайчоь, йа цхьа кхин цIе цуьнах олуш хиларх. Стенна оьшу, нагахь санна, хьуна кхузахь эвсара делахь?\nХIинца Украинехь дерг, - тхо кхузахь ду, сан кIентан кIант Оьрсийчоьнан эскарехь ву, цхьана хIуманна дуьхьал со муха хир ву? Оьрсийчоьнан престиж хьалаайбарна политика тов суна. Оццул нах а бойуш, эшарий-те хIара? Цхьанна оьшуш ду хIара, хетарехь, хIара дижа ца дуьтучунна.\nТхуна кхуза цхьа хаам кхочу, царна – кхин хаам\nГуьржийчохь бехаш бу хIусамден гергарнаш. Украинана а, Оьрсийчоьнна а юкъара конфликт йолаелча, Гуьржийчоь Украинехьа ю. Цигахь телехьожийлехь дуьйцу, Оьрсийчоь бехке ю, Оьрсийчоь тIелетта бохуш. Цара тхоьга телефон йетта, сан майра чIоьгIа оьгIазъоьху царна: "Соьца цунах лаций къамелаш ма делаш, со Оьрсийчохь вехаш ву, суна Оьрсийчоь массарел а тоьлаш ю, сан кIентан кIант эскарехь ву хIинца. Ас болх бен, суна кхача латтон меттиг – сан даймохк бу. Сан бала бац Гуьржийчоьнца а, йа Украинаца а, витийша со паргIат. Со Оьрсийчоьнехьа а, Путинехьа а ву массо а хIуманна тIехь". Иштта хьежамаш болуш ву сан хIусамда. Иштта информаци цигахь хиларна. Шайга дIадуьйццучух теша уьш. Цигахь Украинера дуккха а мухIажарш ма бу, украинхойн беснашкахь йолчу байракхашца буьйлабелла лелаш бу боху, Украинехьа ду бохуш, лозунгаш гойтуш. Шайна схьахеззарг ду цара дуьйцург. Ткъа тхуна кхочурш кхин хаамаш бу, тхуна кхуза цхьа хаам кхочу, царна – кхин хаам, цундела цаьргахь дезинформаци ю, суна иштта хета. Аш ма-бохху дац дерриг а бохуш, шаьш кхето тхо дуьйладелча, цара юха а шайн телехьожийла латайо, кхечу тайпа йолу телехьожийла. Суна дика ца хета хIара, хIинца хуьлуш дерг. Кхин дIа хIун хир ду а, ца хаьа.


Младич Раткон тIехь кхел еш ю ХIаагехь\nНидерландаш -- Боснера демонстранташ бу хиллачу Югославехула йолчу ХIаагерчу Дуьненаюкъарчу Трибулан хIусамна хьалха лаьтташ, 16Стиг2012\nХIаагехь Дуьненаюкъарчу трибуналехь Боснерачу сербийн армин буьйранча хилла волчу Младич Раткона тIехь дIайоьдуш йолу кхел тIаьхьатеттина суьдо. Цу кхелехь гIантда волчу Ори Альфонса дийцарехь, прокурораш гIалат далийтина, Младичан адвокаташна талламан материалаш а елла. РогIера кхеташо маца хир ю тIаьхьо хоуьйтур ду ша, аьлла, хаам бина суьдхочо Орис.\nМладичан гIуллакхехула долу ладогIарш дуьйладелла Кхаарийн дийнахь. Прокурораш дIахьедар дира, Младич жоьпаллехь ву, 1990-чу шерашкахь Боснехь тIом боьдуш, цигахь геноцид ярна а, кхеяу къаьмнех болу нах байарна а аьлла.\nЕарин дийнахь дийцаре динарг дара 1995-чу шарахь Сребреница олучу гIалахь, 8 эзар бусулба стаг а вуьш, Младичан эскаро дина долу зулам. Младич Раткос тIецадуьту шена дохкуш долу бехкаш\nШо хьалха, лаца а лаьцна, ХIаагерчу дуьненаюкъарчу кхелана хьалха дIакхачийнера cербхойн инарла хилла волу Младич Ратко. ДуьнентIехь уггаре а чIогIа лохуш болчу зуламхойх цхьаъ хилла волу Младич сербхойн а, амма иштта дуьненаюкъарчу а Iедалхойх лечкъина лелаш волу дуккха а хан яра.\nБоснера тIом дIабирзинчул тIаьхьа тIеман зуламхо лерина волу иза а, кхин цхьамогIа сербхойн инарлаш а, тIеман куьйгалхой а санна, дуьненаюкъарчу лехаме велла вара, цо Боснехь а, Герцеговинехь а бусулба нах байар бахьана долуш. Караджич Радованца цхьана Боснерчу бусулбачарна тIехь геноцид ярна коьрта куьг бехкениг лоруш ву иза.\nЭххар а даханчу шеран Стигалкъекъа-баттахь сербхойн къайлах сервисхойн лаца каделира Младич, цхьаьна жимчу сербхойн юьртахь божалчохь лечкъина воллучуьра. ХIетахь дуьйна ХIагерачу набахтехь шена тIехь процесс дIайолаяларе хьоьжуш вара иза. Кхаарин дийнахь Дуьненаюкъарчу Кхелехь цуьнан дов хатта долийна.\nПроцессан хьалхарчу дийнахь Младич Раткон адвокаташ дехар дира, коьрта кхелахо Ори Альфонс кхечуьнца хийцахьара, ткъа ша процесс тIаьхьататтахьара, аьлла. Амма Дуьненаюкъарчу Трибуналан куьйгалхочо и дехар бух боцуш ду аьлла, тIе ца ийцира.\nКхелахоша толлур ду Младич Раткос Боснехь тIом болчу хенахь лелийна долу зуламаш. Иза Боснера бусулбанаш байанарна вина ца Iаш, иштта хорваташ а, цигонаш а, кхин болу сербхойн къомах боцу Боснин а, Герцеговинин а бахархой байъарна а, царна къиза таIзарш лелорна а бехке веш ву.\nТалламхоша чIагIдарехь, Младич Раткос куьйгалла дечу сербхойн тIеман ницкъаша геноцид йина, Сребреница гIалахь 8 эзар бусулба стагана тоьпаш тохарца. Цу инзаречу къизаллийна куьг бекениг Младич хиларх цхьа а шеко яц талламхойн, хIунда аьлча церан каракхаьчначу аудиойозан тIехь хезаш ду Младича шен салтташка деш долу омра.\n--Дийначарна герз детта, дийначарна, цаьргахь герзаш дац шуна, цаьргахь цхьа ши гранаташтухург бен яц шуна! -- бохуш цIогIа детта инарло, цу аудиойозан тIехь.\nЦулсовнаха, Младич вара, талламхоша дйицарехь, Боснин коьртачу шахьаранна Сараевона го а байтина, цу гIалин тIе хаддаха артиллерига а, снайпершка а герзаш а доьттуйтуш, цигахь эзарнаш нах байитийнарг. Иштта Сербехь этникан зачисткаш ярна бехке а лоруш ву Младич.\nЦуьнан омрашца, бIенаш эзарнаш боснхой а, хорваташ а, шаьш бехачу меттигашкара лаьхка а лаькхина, цIийнах а, царах а бохийра. Эзарнаш нах, шайна юкъахь зударий а, бераш а долуш, Младичан омранаша кхоьллинчу концлагершкахь тIепаза байра.\nБакъду, ша Младич шена тIе тоьттучуш болчу бехкашна къера ца хуьлу. Цо чIагIадарехь, иза шен къоман дуьхьа леташ а вара, нийсо къуьйсуш а вара.\nИза иштта даиман а хуьлуш ду, адамаллийна дуьхьал зуламаш лелорна бехке бечу инарлаша а, пачхьалкхан куьйгалхоша а шаьш лаьцна, карабахча, шаьш динарш зуламаш дацара, шаьш шайн къоман а, пачхьалкхан а сийлаллин дуьхьа лелаш дара боху кийтарлонаш яр.\nЭзарнаш адамаш дайарна бехке волчу Младича а, я цулхьалха лаьцна хилла волчу Караджича а, Милошевича а тоьшаллаш дора, шаьш шайн куьйгаца цхьа а маьрша стаг вийна вац, бохуш. Оцу кепарчу лакхарчу даржашкарчу инарлаш, я пачхаьлкхан куьйгалхоша шайн куьйгашца тоха а ца туху дукха хьолахь тоьпаш. Церан метта церан омраш кхочуш дан могIарера салттий а, эпсарш а хуьлу.\nБоснехь тIом болчу хенахь Нохчийчохь а тIеман омраш дIалуш хиллачу Ельцин Бориса а, цултIаьхьа веанчу Путин Владимира а ца вийнера шен куьйга цхьа а маьрша нохчи. Бакъду цара динчу омрашца байина бу бIеннаш, эзарнаш вайнах.\nКарарчу хенахь Младич Раткон тIехь ечу кхело а, цулхьалха Югославин президент хиллачу Милошевич Слободанна тIехь кхел яро а тоьшалла ло, мел нуьцкъала Iедал, я Iедалда хиларх, ша адамаллина дуьхьала динчу зуламех иза кIелхьара вер цахилар.\nСербхойн инарла хиллачу Младич Раткон тIехь кхел йолаелла ХIаагехь.


Кадыров: "Цхьа а вац аьтто болуш ша ягийна йоцчу газах ахча дала"\nЦхьанне а аьтто бац ша ягийна йоцчу газах ахча дала, дIахьедар дина Кадыров Рамзана. "Соьлж-ГIалан Заводан кIоштан кхело декхарелахь йина «Газпром межрегионгаз Грозный» компани юхадерзалур доцу дебиторан декхар чоьтера дӀадаккха, цу хьокъехь иск яла еза хан чекхяьллачул тIаьхьа аьлла комментари йина, газах дисина декхар хьокъехь хIоьттина хьал дуьйцуш, Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nНагахь и сацам низамца богIуш бацахь, иза къасто деза лакхарчу инстанцино. Амма шен чулацамца цу сацамо гойтург ду ширйелла проблема хилар. И бахьана долуш вуно чIогIа меттахбевлларш бу. Цхьаболчу политикаша а, зорбанан гIирсаша а регионашка кхайкхамаш бо бахархойн газах декхарш чоьтера дIадаха бохуш.\nЦхьаболчара цунах ловзар дина. Цуьнца цхьаьна цара чIагIдо, кхело Нохчийчуьрчу бахархошна 9 миллиард сом декхар дитина бохуш. Цу кепара Iехош бу Нохчийчуьра а, Оьрсийчуьра гIалашкара а, ярташкара а бахархой. Суьдо цхьа а кепек декхар цадитина, ткъа иза нахера схьагулдаран болх цхьана сахьтана а сацийна бац" - боху Кадыровс.\nТIехула тIе, цхьа а доцург ду Нохчийчьурчу бахархошна дитина бохуш 9 миллиардах лаьцна дуьйцург а, билгалдоккху Кадыровс, Заводан кIоштан кхелан сацамехь цхьа ахча хьехош ца хиларна.\nКадыровс дийцарехь, «Газпром межрегионгаз Грозный» компанино еххачу хенахь газ йоьхкина бахархошна, баккъалла а газ ягош берш багар а ца беш. Нахана а ца хууш церан цIарх кехаташ хIиттийна а хилла. Нохчийчоьнан куьйгалхочо билгдаккхарехь, цу нахана юкъатоьхна бу Нохчийчуьра дукхахенахь дуьйна дIабахана нах а, тIемаш боьлхуш байина нах.\n"Цхьанне а аьтто бац ша ца ягийначу газах ахча дала, я юх-юха а цхьана кубометр газах пхиозза мах бала", - боху Кадыров Рамзана.


"Адам дохийна, даржийна де хийца йиш ю?"\nСтигалкъекъа-бутт 05, 2016\nКарабеъначу беттан 10-чу дийне дIатеттина нохчийн къам дохийна де билгалдаккхар аьлла, официало кхайкхийна масех шо даьллехь а, дукхахболу вайнах, хенарнишша-м муххале а булуш бац, къомана уггаре бохаме, лазаме деъна Чиллан- беттан 23-гIа де дехьа-сехьа даккха гIерташ урхаллехь болчара хьоьгучу къих.\nЦеран кхетаме бижжане а буьжуш бац и хийцам.\nЦунна тоьшаллаш карадо могIарерчу бахархошца хеттаре валарций. Гучудолу нохчийн къам дохадар бIаьстенан тIаьххьарчу беттан 10-чу денца наха аьттехьа а дузуш цахилар.\nИ хийцамаш бан гIерта кхо шо зама яьллехь а, вайнехан юкъараллехь, мел а баккхийчара и кхетор шалхо йоцуш ду. Новр кIоштера 58 шарера Хьусайн ву хIара жоьпаш луш верг.\n10-чу дийнахь хIун хила деза?\nХьусайн: «ХIумма а хила а ца деза. Суна хууш-м ца деза. 10-чу дийне дIатеттина а? Нах бело хIума ма ду иза-м! Дош доцу хIума ду».\nКху беттан 10-чу денца хIара я иза аьлла цхьа а мехала хIума доза бахьна дац аьлла тешна волчех цхьа ву Шелан кIоштера пенсахо Хизриев Абу а.\nХизриев: «Адам дохийна, даржийна де хийца йиш йолуш де-м дац суна хетарехь. Соьга кхеталуш, суна чудуьжуш дац ахь дуьйцург. И муха дуьжу? 60 шарахь сов ваьхна волу со, тахана соьга хIинццалц ахь кхетийнарг нийса дац,к хин дIа йолчу хана ишта хила деза бохуш хилча цунах хIун хуьлу?»\nКху беттан 10-чу дийнахь хIара а, хIара а маьIне хиламаш дIабахьа лоьруш ду меттигера Iедал бохучу хаттарх даггара цец а волуш хIетал-метал хиллачех цхьаъ ву 67 шо долу Шелковск кIоштера вахархо, къанваллалц даьхнешца къахьегна Нуради.\nНуради: «Дохийна де дIасатетта йиш йолуш ду? Хьоьгахь бен суна-м ца хезна! И стенна тоьттуш ду дIаса?! Халкъана шена ца хаьа, ша маца дохийна а, махках маца даьккхина а? Соьга хаьттича и лартIа дац».\nДохийна къаьмнаш кхин а ду нохчий боцуш. Царна цхьанне а дуьненахь дагадеъна дац Нохчийчохь санна хийцамаш бан. Ишта хIума муха тарло,муха магадо? Цу кепара хьулам а ца беш цецвуьйлу цигга Шелковск кIоштера ахархо Мусаев Ширван а.\nШирван: «И дIататтар а, дехьа даккхар бахьана хIун ду! Тхо доцуш кхин а ма ду дохийна къаьмнаш. ГIезалой а бу, балкхарцаш а бу. Цхьанне а дагадеъна хIума дац, шайга бала боссийна денош дехьа сехьа тетта. Кхара лелочух со-м ца кхуьу. 70 шарахь гергга 23-гIа де дара иза… Нах кхардо хIума ду-кх».\nБахархошца хеттаре вийларо ма-гайттара, гIеметта хIиттинчу а, хенарчу а нахалахь банне а боцу хьесап ду къам дохадар кхечу терахье дерзо гIерташ, йохуш йолу гIулчаш нийса лоруш берш.\nИ саннарш бацахь а, Iедалдайша тIетаьIIина кечам беш бу кху беттан 10-чу денна. Кху Стигалкъекъачу беттан 4-чу дийнахь дуьйна массо маьждигашкахь деша долийна къурIанаш, ткъа доккхачу маьждигахь и дешар сацош дац дийнахь –буса а.\nИшколашкахь, кхечу доьшийлахь къам дохийна сингаттаме де бахьнехь дIахьуш цхьаьнакхетарш доцуш, цу дийнахь даккхий сагIанаш даха, мовлидаш дешийта, чIагре зуькарш дайта лоьруш ду меттигера Iедал.


Йолуш ю иштта автоматаца кхоллалуш йолу категореш (йукъайогӀу кхин а кхоьллина йоцу, амма агӀонаш тӀехь билгалйаьхнарш).\nДитт хӀоттор шена луъучу категорин — Special:CategoryTree. Ган таро ло бухара категореш йоцур, кхин а оцу категорешна йукъара йаззамаш а.\nХӀара йаззамийн рубрикацин системан ораман дакъа ду — Википедин коьрта чулацам. Тхан Википедин декъа довзар кхузара долон мегар ду.\nКеш, йа вики-кеш, — йу коьртера агӀонаш билгалчу темера я хааран областера. Кеш лерина йу йоьшучарна а, Википедин редакторшна а, декхарелахь йу чулацам дӀабахьа а, Википеди йуза а.\nбухара категореш йац\nШена чохь категореш (масала, Категори:Пачхьалкхашкахула категореш) йолу категорийн гӀоьнан тоба, йогӀуш йолу уьйранашца 1:N категорийн классашна а, билгалчу категорешна (шен-шен, Категори:Пачхьалкхашкахула географи а, Категори:Российн географи а) йукъара.\nГеографин меттигашкахула категореш\nХӀокху категорехь а, цуьнан бухара категорешкахь а Википеди йовзийта агӀонаш гулйина — цуьнан истореш, структураш, шеш лаьтта меттанийн дакъош, — ткъа иштта, Википедин декъашхой хила луучарна пайден йолу хаамийн а, белхан а агӀонаш. Оцу юкъайогӀуьйту нохчийн Википедин декъашхойн йукъараллин дахаран лерина йолу категорийн тоба.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Википеди:Категорешца_лахар&oldid=6135620»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 7 июль, 11:19.


ГIиргIизойчура нумизматикан гайтам, гIиргIизойн Къоман Банкан 20 шо кхачар билгалдоккхуш вовшахтоьхнеа, 16Тов2013\nТкъех шарахь Мурманск кIоштехь ницкъаллин структурашкахь талламхо болх бинчул тIаьхьа тахана пенсехь ву Бавди, бакъду мукъа-м вац. Мукъа вац уьншарахьлера ахчанаш, орденш, мидалш гульеш, къардайна хьийзаш лехамехь волу дела. Цуьнан шен мел ду а ца хууш дукха ахча ду. Цунна ца хаьа ур-аттал ша щовзткъа шарахь сов гулдинчу ахчанан мах хадо а.\nИ ахчанаш, дуьнентIе мел йолу мидалш, орденш цо дIаIалашйина леррина цу гIуллакхна эцначу яккхийчу альбомаш –гуларш юкъахь. Нумизматика Iилманах а, шех кхеттачу ахчанан «цамгарх» а дуьйцуш ву Ахмаров Бавди.\nАхмаров: «Кхарна юкъахь мел ахча ду суна-м ца хаьа. Цхьаъ-шиъ эзар хилла-м Iийр дац. хIара болдх ас беш болу 40 шо сов ду. Ноъхчий бохош дас лаьттах йоьллина, дети ахча а чохь. кIудал карийнера суна жима волуш.хIетахь дуьйна ву-кх со и «цамгар» хьакхаелла.»\nМаршо радио: - Дахар кхиарехь.мел тIеIаткъам бина аьлла хетта хьуна нумизматика Iилмано адамийн кхетамна?\nАхмаров: «Нумизматика Iилманах схьадевлла кхин цхьадолу Iилманаш. Цу ахчанаш тIехь истории а Iамало, экономика кхиар а таллало. Бен-бен гIуллакхаш кхочуш ма дина ахчанаша. Ахча юкъадалар бахьнехь мА буьйлабелла баккхий кхмамаш.дахарехь мел долчу массо а хIуманна юкъагIоьртина мА ду ахча. Наполеон, сийлахь полководец, ша цхьана пачхьалкхана тIелатале, харц ахча а дой, шен эскарал хьалха ахча а доккхий, цу пачхьалкхан экономика охьахаош хилла цо. Россина тIелеташ а дина цо изза,кхечанхьа а дина.»\nМаршо радио: - Герггарчу барамехь мел мах хир бу хьан ахчанан гуларийн?\nАхмаров: «Дерригенна ас ойла ца йина я и сайн коллекции дIаюхкур яра аьлла суна дагадеъна а дац. ХIоранна а шен мах бу-кх».\nМаршо радио: - Хьо Москвахь дукха хьирчина. Хьуна оьрсий а, жуьткий а, эрмалой а дуккха а нумизматаш бевза,мел ахча ду аьлла хета хьуна церан гонехь лелаш?\nАхмаров: «Дера гIеххьа йолчу пачхьалкхехь доцу ахча-м хир ду.Миллиардащкахь ду. Цкъацкъа цIеста пхеа кепакан а хуьлу миллион сом мах.»\nМаршо радио: -Кху балхо мел тIеIаткъам бина хьуна хьан амал кхиарехь,хаарш шордарехь? Дахар юхадоло дезча и цамгар юха а хьайх кхоьтуьйтур ярий ахь?\nАхмаров: «Кхоьтуьйтур яра. Кху балхо дукха хIума довзуьйту,хоуьйту».\nСуна хетарехь сахьташкахь дуьйцур дара Ахмаров Бавдис нумизматика Iилманах а цуьнан мехаллех а. Шовкъе, хьасартне дуьйцура цо масала МикIлайн хенахь вайнаха а, суьйлаша а дIа цаэцар бахьнехь цхьайолчу орденийн куц-сурт хийца дезна Iедалдайн бохуш.\nАхмаров: «ТIеман совгIатех дезаниг хIара георгиевски ду. Бусулба наха схьа ца оьцу дела цу орденан куц хийцина паччахьан Iедало. Цу юккъехь Георгий Победоносный хилла. И дIа а ваьккхина, цара цу юкъа говран сурт я кхин сурт дуьллуш хилла»\nАхмаров Бавдица къамел деш гучу ма-даллара, нохчашлахь кIезиг бац ахчанаш, мидалш гульеш хьаьвдда лелаш берш а, марканех дезар дина лехамехь берш а, седарчех къилба дина, синтем байна хьийзарш а.\nИшта кхин а, кхин а цхьаболчу нохчаша «тамаше» лору некъ юьхьар а лаьцна, «галбевлла» леларш. Царалахь хакъдоллу баьрччера меттиг дIалаьцна ву соьца къамел дина Теркйист кIоштан Ломаз юьртара Ахмаров Бавди.


Ахмадов Муса. Дикане боьду некъ - ГАУ «Издательский дом»\nХьаьжех долу дийцарш\nЖима стаг. Кунта-Хьаьжа (Дала къайле цIинйойла цуьнан). Суна дукха жима волуш хезна и цIе. Дукха жима волуш дуьйна ас тергалдина цуо юкъадаьккхинчу чехкачу зикарехь хьийзачу мурдаша доху гонаш. Иштта гонаш дохуш, зама а, малхана гонаха латта а хьийзий, суна дуккха а тIаьхьа хиира.\nАс дукха жима волуш дуьйна ладегIна цуьнан мурдаша олучу назманашка, уьш дагах кхеташ, цара бIаьргаш чу хиш дуьссуьйтуш, цара дуьненах, эхартах ойланаш кхуллуш.\nХьаьжа бакъ эвлаяъ хиларан билгалонаш лаьтта тIехь шортта ю. Царах цхьаъ: цо дийнна къам бусулба дине далор. Дала даржехь лакхавоккхийла иза!\nТахана со лелар ву цо когаш лийзинчу некъашкахула, цо даьккхинчу шовданах къурдаш а дийр ду ас. И Далла Iамал еш, сийцинчу меттигашкахь соьцур ву со. ХIуттур ву цуьнан ненан коша тIе… Ма доккха хIума ду иза.\nВоккха стаг. Кийча вуй хьо, жима къонах, новкъавала?\nЖима стаг. Кийча ву, Воккха дада!\nВоккха стаг. Велахь, суна тIаьхьара ала. БисмиллахIиррохьманир-рохьийм! Ас ниййат ди Делан дуьхьа сайн устазан Мубарик-Хьаьжин нана Хеда дIайоьллинчу зиярте ваха.\nВезан Дела, хьайн дуьхьа делахь оха хьоьгу къа!\n(Жимхас тIаьхьара олу). ХIинца, вало, новкъавер ву вайша. Новкъаволу.\n(Хеза Кунта-Хьаьжех йолу назма)\nЖима стаг. Ваши, суна девза хьуна хIара шовда. Ахь масийттаза шех лаьцна суна дийцина шовда ду-кх хIара. Кунта-Хьаьжас даьккхина, цо доладеш хилла! Дуккхазза а лахвелла иза кхунна уллехь, кхуьнан апари тодеш, шийлачу хих къурд беш. ХIетахь дуьйна наха «Хьаьжин шовда» аьлла цIе а тиллина, лерина Iалашдеш ду хIара. Хи мала чами а оьллина, охьахаа гIант а хIоттийна. Кху шовданан хи дарбане ца хила йиш а яц. Къурд бехьа, Ваши!\n(Жимхас, схьаоьций, воккхачу стаге дIакховдадо хи.)\nВоккха стаг. БисмиллахIиррохьманиррохьийм! АлхьамдулиллахI, Далла хастам бу. Доккха ниIмат ду-кх, Хьаьжин шовданах къурд бан йиш хилар. Вало, охьахаа вайша, жима къонах! ЛадогIал ахь ас хьайга дуьйцучу Хьаьжин къамеле.\nХьаьжас аьлла шен мурдашка: «Суна дуьхьал сан мурдех цхьаберш, къуй а хилла, богIур бу, вуьйш, довхой а хилла, богIур бу.»\nЖима стаг. АстогIфируллахI. И ма тамашийна хIума ду! И стенна аьлла цо?\nВоккха стаг. Къуй – уьш шен устазах долу бакъдерг нахе дIа а ца дуьйцуш, иза къайладаьхьнарш бу, аьлла. Довхой – уьш, шайгара тIедетташ шайн устазах лаьцна харцдерш дийцинарш бу, аьлла Хьаьжас (Дала къайле цIинйойла цуьнан!)\nТкъа суна, сан жима доттагI, къу хила а ца лаьа, сайна баккхийчара дийцинарг хьоьга дIа а ца дийцина. Устазан довхо хила-м хIете а, вете а ца лаьа, ца хууш а, сайна хезначунна хIума тIе а тоьхна.\nВоккха стаг. Собарделахь, жима къонах. ХIокху комаран дитт уллехь а охьалахлур ву вайша, сан голашка жимма са а доIуьйтуш.\nЖима стаг. ХIокху комаран диттах а дийцира ахь суна, Ваши, со жима волуш. Хьаьжа кхунна уллехь хийла ламазана хIоьттина бохуш, кхуьнан IиндагIехь охьахуий, шен мурдашца цо къамелаш дина бохуш, царна хьехамаш беш.\nИштта-м, цхьа кхор бу бохуш а ма дийцира ахь соьга, кхузахь, Эртанахь. Хьаьжа Iедало дIавуьгуш, цунна тIаьхьакхевддинчохь, орамаша сацийна, лаьтташ.\nВоккха стаг. Иза а болуш бу. Дийцинарг дIалоцуш, дика иэс долуш а, тидаме а хилла хьо-м, жима къонах. Хьоьга дийца а мегар ду хьуна. Ахь Iалашдийр ду хьайга дийцинарг. Хьаьжин (Дала къайле цIинйойла цуьнан) хьехамех цхьаъ бу, мурдо, шен устаз санна, кхин болу устазаш а лара беза бохург.\nИштта Девкар-Эвлара цхьа стаг веана хилла цхьана дийнахь Эртана. Стоьмийн дитташ кходуш, бешахь волчу Хьаьжех бIаьргкхеттачу цо салам делла.\nI-ра стаг. Ассаламу Iалайкум! Делера салам-маршалла хуьлда хьуна, тхан устаз Хьаьжа.\nВоккха стаг. Ва Iалайкум салам, генара хьаша! Ма хала некъ беш веана хьо кхуза. Хьо лаа лелий-техьа? – аьлла, цунна дуьхьал вистхилла Хьаьжа.\nI-ра стаг. Лаа ма лела со-м. Хьоьга сайна вирд а хьехийта, хьо сайна устаз а лаца веана-кх со.\nВоккха стаг. ТIаккха Хьаьжас аьлла: «Хьо Девкар-Эвлара дуьйна, оццул беха, хала некъ беш, схьа ца веанехь а, шун эвлахь а ма ву, ахь устаз лаца хьакъ волуш, цхьа Дала дика дина стаг.\nI-ра стаг. Мила ву-техьа иза? Суна ма ца вевза иза.\nВоккха стаг. Хьо шайн юьрта юхавахча, нехан бошмашка бIаьрг а тухуш, волало, аьлла Хьаьжас. (Дала къайле цIинйойла цуьнан). Шун юьртахь оцу цхьана стеган беш ю хьуна хIинцале а зазадаьккхина. Оцу бешан дега хьайна вирд а хьехийта, и хьайн устаз а лаца аьлла Хьаьжас. ЦIа вахана и стаг. Хьаьжас ма-аллара, юьртахойн бошмашка бIаьрг а бетташ, волавелла лелаш хилла и стаг. ТIаьххьара а карийна цунна зазадаьккхина беш. Оцу кертахь вехаш-Iаш Докка (Дала къайле цIинйойла цуьнан) хилла. Иштта, Доккина тIе а вахана, Хьаьжин лаам кхочушбеш, цуьнга шена вирд а хьехийтина, и шена устаз а лаьцна оцу стага.\nВоккха стаг. ЛадогIа кIадда-м ца велла хьо, сан жима доттагI?\nЖима стаг. Ца велла хьуна со кIад. Дийца ахь, Ваши, ладугIуш ву хьуна.\nВоккха стаг. Цхьана аьхкенан юьххьехь, хьаьжкIашна хьалхара асар дечу хенахь, Хьаьжин цхьа кхо мурд веана хилла шайн устазах дагавала.\n(Гучуволу кхо мурд)\nI-ра мурд. Хьаьжа, кертахь гуш вац. (Дала къайле цIинйойла цуьнан) И цIа вале, жимма асаран мор баккха беза вай.\nII-гIа мурд. И дика хир ду. Вайна хан сихха дIаер ю, Хьаьжина гIо а хир ду.\nIII-гIа мурд. И чIогIа бакъахьа хир ду. ДIогахь кхозуш гаьмнаш а ду. Ас схьадохьу шуна уьш.\n(Гаьмнаш схьа а оьций, дIахIуьтту.)\nВоккха стаг. Лаьттан цхьана жимачу декъа тIехь асар дина уьш бовлуш, веана схьакхаьчнера Хьаьжа (Дала къайле цIинйойла цуьнан). Салам а делла тIехIоьттинчу цо, совцийнера асархой. ТIаккха, цара асар дина меттиг, билгалонаш а еш, дIакъастийнера Хьаьжас: «Гурахь кху тIехь кхиъна хьаьжкIаш, шайн къина догIу ялта дIадахьа догIур ду шу», – олуш.\nЖима стаг. Ваши, и стенна дина цо. Наха дина гIо тIелаца мегаш дац?\nВоккха стаг. Мегаш ду, жима къонах! Суна хетарехь, Хьаьжас иза шен мурдашна а, тIаьхьа тIедогIучу вайна а масал хилийта, ша къа а хьегна, шен куьйга хьалакхиийна хьанал рицкъ а даар тоьлаш дуйла хаийта дина. Бакъдерг хуург Дела ву, суна иштта хета-кх иза.\nЖима стаг. Кху заманахь ма кIезиг бу-кх, Ваши, ша хьалакхиийна ялта дуушберш.\nВоккха стаг. Цундела нехан могашаллаш а яц-кха… ХIокху дуьненан массо маьIIера схьаеана хIумнаш юу, цундела массанхьара схьаеана цамгарш ю-кх вайн махкахь.\nШен лаьтта тIехь а, шен даьхни кхобуш а къахьегар дегIана а, синна а дарбане ма ду. И баьхна-кх вайга Илсхана-Юьртарчу Хьаьжас шен масаллица.\nВоккха стаг. ХIара тIулг бевзий хьуна, жима къонах?\nЖима стаг. Кху тIулгах лаьцна деша-м дешна ас цхьана киншки тIехь.\nВоккха стаг. ХIун дешна ахь?\nЖима стаг. Паччахьан Iедалера шена кхерам хаабелча, цунна пе а тухий, кхуза, хIокху кхерана тIехьа, къайлаволуш хилла, боху, Кунта-Хьажа. Иза кху тIулга тIе охьахиъча, кхузахь берзалой гуллуш хилла, боху, и лаца гIертачу салтех Хьаьжа ларвеш. ХIокху боккхачу кхерана гуонаха Iохкуш кегий тIулгаш ду. ХIора а тIулгана улле цхьацца борз дIахIуттуш хилла, Хьаьжина гуобеш. Кортош охьа а дохуьйтий, шайна хьалхарчу тIулгаш тIе мотт а Iуьттуш, лаьтташ хилла уьш. Цунах йисна лараш хIинца а гуш ю кху тIулгаш тIехь.\nВоккха стаг. ХIаъ, бакъ ду-кх иза. Иштта Дала хьайбанашка а ларвойтуш хилла Шен гергара стаг. Дикка ладогIа ахь соьга, сан къона доттагI, со мел веха а ца хаьа хIокху лаьтта тIехь. Ткъа Хьаьжех долу дийцарш даха деза, кху лаьтта букъа тIехь вайн нах мел беха.\nЖима стаг. Со ладугIуш ву хьуна, Воккха дада. Дийца ахь.\nВоккха стаг. Цкъа цхьана юьртара Хьаьжин мурд веана и волчу.\nМурд. Ассаламу Iалайкум, тхан сийлахь устаз!\nВоккха стаг. Ва Iалайкум салам! Хьо марша вогIийла! – аьлла, цуьнгара салам схьа а эцна, могаш-паргIат хаьттина Хьаьжас (Дала къайле цIинйойла цуьнан). Луьйш-олуш Iаш, цу веанчу мурдо хаттар дина Хьаьже.\nМурд. Хьаьжа, сайн куйна тIе чалба ехка дагахь вара со. Цунах лаьцна хIун эр дара ахь.\nВоккха стаг. «Чалба хьайн куйна тIе ехкале хьалха, хьайн дага тIе ехкахьа», – аьллера шен мурде Хьаьжас (Дала къайле цIинйойла цуьнан).\nКхин Хьаьжига хаттарш ца луш, ойланашка а ваьлла, дIавахнера и мурд.\nЖима стаг. И бохург хIун хилла цуьнан, ва Ваши?\nВоккха стаг. И дера хилла, сан къона доттагI, хьайн дог хьаьгIнех, дегабаамех, веснех цIанде бохург, айхьа лелориг даггара а, цIена а леладе бохург.\nДела хьан духаршка хьоьжуш вац, хьан даге хьоьжуш ву, бохург.\nВоккха стаг. КIорда-м ца дина хьуна сан дийцарш, жима къонах!\nЖима стаг. КIорда ца дина хьуна, ваши, дийца ахь.\nВоккха стаг. КIорда а ма дайталахь… Диц а ма делахь! Цкъа цхьана дийнахь, хIинца вайшиъ санна, гIаш волавелла, цхьа кхо мурд веана хилла Хьаьжа волчу, хьажа-хIотта.\n(Гучуволу кхо мурд.)\nII-гIа мурд. Оха дика са а даьIи, хьоьгара хьал-де а хии. Дала сагIа йойла оха йиънарг, мелларг!\nIII-гIа мурд. ДIадахча, цIахь тхайн накъосташна дийца цхьа хIума дийцахьа тхуна, Хьаьжа.\nI-ра мурд. Хьехар дехьа тхуна, Хьаьжа, хьехар дехьа!\nВоккха стаг. ТIаккха Хьаьжас (Дала къайле цIинйойла цуьнан!) аьллера шен мурдашка: «Ас диъ хIума дуьйцур ду шуна. Царах шиъ аш дицдан дезаш ду, ткъа важа шиъ аш гуттар а дагахь латто дезаш ду. Шаьш нахана дина дика дицделаш. Иза аш дийцахь, и динера аьлла, Делера ял хир яц шуна. Шайна наха дина вуо а дицделаш, иза дицдарца шу цунах довлу, иза шух дIакъаьста. Ткъа дагахь латто деза ши хIума: вай дала дезаш хилар а, Далла дуьхьалхIитта дезаш хилар а.\nИштта хьехам бинера Кунта-Хьаьжас шен мурдашна.\nВоккха стаг. ЭлхьамдулиллахI! Далла бу-кх хастам. Схьакхечи-кх вайша кху сийлахьчу Эртана! Хьажал, жима къонах, мел адам лаьтта кхузахь. ХIара иштта хир ду бохуш, цхьа бIе ахбIе шо хьалха дийцина ма ду Хьаьжас (Дала къайле цIинйойла цуьнан).\nНана. Во-о, шен дика, ва Хьаьжа, стигалхула лела олхазарш бен доцчу, акхароша бен латта ца хьоьшучу кху лекхачу Эртанахь ша дIайоьллина, мича ваха воллу хьо?\nВоккха стаг. Иштта шен Нанас аьлча, Хьаьжас аьллера: «Ша Делаца чIагIо йо хьуна, Ва нана-Хеда, маликийн, эвлияийн орца кхузара хедар ма дац хьуна. Хьаьжа къобалвинчу вайн баккхийчу, кегийчу мурдийн, вайн кегийчу берийн орца кхузара хедар ма дац хьуна. Хьан тезет, ца хедаш, дуьненчуьра эхарта гIур ду хьуна!\nХьуна гуш ду-кх, сан къона доттагI, Хьаьжас дийцинарг кхочушхилла хилар. Мел дукха адам лаьтта кхузахь, мел дукха адам деана кхуза тахана!\nДала къобалдойла церан зерат!\nЖима стаг. Амин. Амин!\nВоккха стаг. Дала шен дуьхьа бойла вайша кхуза беана некъ а!\nЖима стаг. Амин. Амин.\nДала къобалдойла вайшиннан зерат!\n(Хеза Кунта-Хьаьжех йолу назма).\nОрга №4. 2021


Суртдуьллург Нохчо Фарук Кутлу... - Jineps Gazetesi\nAna Sayfa Anadilimde Jineps Суртдуьллург Нохчо Фарук Кутлу…\nСуртдуьллург а график дизайнер Фарук Кутлу, 1962 шарахь Кахраманмараш гIалахь дуьненчу ваьлла.\n1984 шарахь Мимар Синан цIейолу университетахь исбаьхьа искусстван факультет чекхйакххина.\nКегий берашн кечйинйолу книшкан тIехь суртш а дохкуш НАРТ сказкаш йицар цо.\nХурриет цIе йолу газетехь ‘инфографикан шеф’ болх а беш волу Кутлу, İstanbul Gelişim Üniversitesi исбаьхьа искусство факультет’eхь иллюстрации а, чоьхьара архитектор коьрта искусство дешаран урокш луш ву.\n-Диаспоран юкIахь хьажчи шабол болх Кавказех лаьц тема йолш гойтинагр уггар хьалхар суртдуьллург Кавказхойн юкIахь хьо цаI ву. Даймохка а эц гIулкхан юкъе лаца тарло. Кавказех лаьц сурт диллуш болхаба маца волавелир хьо? хьа тIе товжир хьо эц балхан?\n-Эц хаттарийн жоп дукх деха ду, йа соьга язлур дац иза я дешархошк деша а лурдац. Суна дагмелдогIа Кавказех лаьц тема йолш сурт ас диллира ишколехь юкъар класехь волш хенахь. Акамеди дешархо волш хенахь а Кавказ тема йолш суртш дахк Iамлуш болх бора аса. Кавказ темах лаьц уггар хьалха сай сурташ ас\nХьалхар сан сурт дара 3-4 метра долуш ловзарге боьлхуш болу кегий нахех лаьц. Шалох долу сурт 80х10 см. барамехь долуш лазийна тIемло гойтуш сурт дара.\nСо хIокх болхан тIе товжийнарг, Нохчийн хелхар тIематойжар цхьантера дара. Халх волш хенахь хилш болу синхаам хуьл суна, сурт дуьллуш хенахь а басар лелош хенахь а. Амма наггахь а шовкъа йолу, кIадло и белш беш.\n-Махках бохуш тема йолу хьан суртш дукх дойзуш ду. Уьш деш хенахь муха синмехал хилар…\n-Махках бохуш концепт сих цанисйелир сан. Жим жим гулир аса. Хьалхох вай адам дIадухор муха хилла, адам дуьненчу даьлч дуьна дIадухор хIинца а долуш ду.\nТахан махиллар кхана а хира ду иза, амма хааъ дезарг и адам хIун бахьан долш дIадухош ду.\nВай дIадухор хIун хилла, муха хилла иза, цуьна ойла йира аса. Ойла мелйо а коьрте деар суна, тIехь кхиир со. ХIинца санна экономи бахьан долш цахилла.\nУггар хьалха тIетаьIна мостагIийна дуьхьал 300 шарахь шайн дахар дакх гIерташ тIом беш дуьхьал лаьттина.\nМостагIийна дезарг шайн дуьхьал долу халкъ арацадекхчи шайн паргIато цахилар. Вай халкъан дахар а латта а гатдийра цара. Шайн дахар гатдина долу халкъ, хIордан уллехь дIатаIийна шаш хилар чIогIа инзаре хIум дара. Дакххий лаьмнишкахь хьал лехкан халкъ а дар иза халонехь, лам боьхье дIатаIинер уьш. ХIордан уллернаш хIордан дехьа бойла, лекха ламтIернаш а дехьа ламтIе ца боьлча кхин дахьум дацар. ТIакх болх ба дIавола велира со. Ойла мелйо бIаьрг хьалхе догIар сун и суртш. Наггахь сой хIордан уллехь, хIорд кемане собар деш, наггахь Кавказийн лекха лаьамнаьшкахь Iендахийн юкъахь каравора суна. Некъкъа цалалуш белла бакххий нах гира суна, Iержа хIордан хи чубахан белла неха гергар нахац хIорд кеман тIе хиир со. Мацал хIорал бахан бол нахац хIордан уллехул лилира со. Ишт халонаш лайнчул тIехь, йовх метти тахан лера дийна хькхечира со.\n-Кавказ тема йолш класик агIор харжар хьун бахьан дар хьан? Муьлх агIоран тIетоьвжина хьо?\n-Кавказ суртан класик тема хилит лиар суна. Класик хилч боккъал хил долу хIумнаш тIе яздийра дар ас, амма вай дедайш дицин дол хIум язйин кехат цакарийр сун. Цхьанне дедас язцадина шаш лелийнарг. Аса массанахь хеттина лехна а сайн цакарийна хIуман суртш дахк тоьвжина со. Вай муха хьа дехкина, муха некI бина, хIу гина вайн, муха халонаш лайна кхи дIа а… Эц хаттарийн жоп цакарийра суна. Хьалхох и хьал муха хилла ойла йира аса. Класик йуьцуш дIадохор гайтуш, амма уггар хьалх сан дагах дерг вай дайш дIадохор, цар лайн хало гайтар дар.\nСайн балхан гIодеш ерг интернет ю.\n-Кхин цаI дик болх беш «I56 шаран лерина Кавказер лар» цIейолу альбом кечйина ахь, и книшка кечйарах лаьц хIун эра дара ахь?\n-Дукх беха болх бар иза, уггар хьалх мацвола велир со, даг цадогIу суна. Суьртийн архив кечйеш ойла йира аса, хIокхарех I книшк йа аса элла. Хержар аса уьша, хелхар суртш, говр хохкарш, пондар локху йоIарий, дIадохорах лаьц суртш, кхин дIа а. ХIора агIонашкахь суртш тIелатош ишт дIанисйиркх ас и суьртийн альбом.\nНохчийн маттахь гочдинарг Рустем М.\nÖnceki İçerik«Узытелажьэр фIыуэ плъагъумэ – уехъулIэнущ!»\nSonraki İçerik‘Хымҧада, иахьыҟазаалак, ҳаиашьаратә жәларқәеи ҳареи ҳаимадара иҵегьы иӷәӷәахароуп, иҭбаахароуп’\nГУЬЙРЕНАН МАЬРША МОХ


Iаьржа хиджаб, мажош еха а ма лелайе Нохчийчохь\nНохчийчоь -- Кортош дIахьарчийна нохчийн зудабераш ду "Нохчийн зудчуьн хазалла" маршехь, Соьлж-гIала, 16Гез2010\nОфициала кхайкхош синтеме мохк а болуш, лецарш а, лелхийтарш а совцуш дац Нохчийчохь. Оцу юкъанна Iедалша магийна йоцчу кепехь хиджаб а, мажош лелор а гIайгIане дерза тарлуш ду цхьаболчу долахошна.\n«Къилбаседа Кавказехь уггар синтемечу кIоштех цхьаъ Нохчийчоь а ю, герзаца дуьхьало йийраш кхузахь дукха бисна а бац» бохуш, официала деш дIахьедарш а долуш, наггахь де а юкъара ца долу махкахь, тIемалойн агIончаш ца лоьцуш. Кест-кеста тергаллуш ду лелхийтарш а, цхьа билггал меттиг гоне а ерзийна, гIаттамхойн лоьхуш, лаьмнашкахь зераш дар а. Бакъду, само еш, карзахе хьийзаш ницкъаллин структураш елахь а, тIекхетахь бен лахлуш бац тIеман хьу йолу хилам-битамаш.\nПолицин урхалло Iорабаьккхинчу хаамца,низамхошна зе-зулам дан Iалашонца , муьлш бу ца хуучу наха ,радио урхалла ден фугас эккхийтина Веданан кIоштан Эластанжа эвлана гергахь,масех Iедалан герзахочунна яй чевнаш а еш. И эккхийтар бахьнехь, гаьргаш еттаелла,газ йоьду биргIа а йоьхна цхьана ханна и ягориг йоцуш йисна Элистанжа.\nАла дашна кху тIаьхьарчу хенахь Веданан кIоштехь мосуьйттаза а дина цу кепара лелхийтарш - вер-ваккхар нислуш а,чевнаш еш а. Чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло дерий а деш ,5-6 де хьалха ДаргIа юьртана юххехь герзаца тIелатар а динера гIаттамхоша Iедалан ницкъашна . Цу а,кхечу хиламаша шеконе дуьллу боху,цхьаболчу бозуш боцчу тергамхоша, махкахь тIемалой боцу хьесап ду бохуш официалан деш долу дIахьедарш. Цара кхеторехь,Iедалдайша мА-бохху уьш кIезиг цахиларан лач дахь а тоьшалла до ,хаддаза лоьцуш болчу тIемалойн агIончаша а .\nТхов латтош а.церан герз дIаIалашдеш а,. тIемалой аьтто бина аьлла бехк а кховдийна, 27 шо долу Iалхан юьртара вахархо лаьцна Соьлжа-гIалин кIоштан низамхоша. Цара чIагIдарехь цо дерий дина , цу кепара ледарло яьллера шегара аьлла.\nКху мангалан беттан 27-чу дийнахь ДегIастанахь талор дан араяьлла, ГIебартойн- Балкхарин махкара яхархо ,I9 шо долу йоI лаьцна Соьлжа-гIалахь. И лацар бакъдина министаро Алханов Руслана а. Дийцарехь цуьнгара схьаяьккхина экстремизман кхайкхамаш болу бехке литература а,иштта карийна гергарчарна лерина весетан кехат а.\nМинистарна хетарехь,цуьнан ца нисделлачу дахарх пайда а эцна,Iехийна-тилийна, низамхошна дуьхьала эккхийтар дайта, яла араяьккхина хилла зуламхоша йоI. Делахь а цхьаболчара тидам тIебохуьйтург ду ,масех мохк а хадийна иза дегIастана яха араялар,ГIебартойн-Балкхарин республикехь Iедалан герзахой боцуш санна.\nКху баттахь дуьххьара лоцуш яц Нохчийчохь, тIемалошца юкъаметтиг лелийна аьлла, оццул къона йоI. Кхо-диъ де хьалха Соьлжа-кIоштехь а сацийна полицин белхоша I9 шо хан йолу йоI. Цунна бехке диллинарг дара, тIемалойн хьашт-дезарш а луьстуш,церан могIаршкахь цхьа мур такхар.\nИ тайпа лецарш доцуш,мацах Оьрсийчохь, Петр Хьалхарниг паччахь волчу хенахь санна, мажош бахьнехь ,лецарш биста кхаччалц ,сингаттамаш бовла там болуш сурт ду тахана кхузахь тергаллуш. Цхьаболчу хаамийн гIирсаша гIардаккхарца, урамашкахь схьа а лоьцуш,ницкъала мажош дIайошуш хIума лелийна Хьалха-Мартанан кIоштехь.\nДелахь а мажош дIаяшар юкъараллехь дийцаре деш делахь а,шуьйра даьржина а ду,Iедало къобалдеш а ду ала хала ду,официалан бакъдеш а,я харцдеш а цахиларна. Амма кхана,лама и дахаре дерзор дац ала а дац. Теркаца йолчу кIошташкахь меттигаш ю масала, мажош лелош болчу кегийрхойн цIерачаьрга ,» шайн берашка катоххий юьхь-марш дIацIандайта» бохуш , бевза-безачу низамхоша косташ кхехьийтина. Гарехь мажошна дуьхьала а тIеман операци дIаяхьа а гергга а долуш,мух-мухха а хьал хуьлчух тера дац Нохчийчохь.\nНохчийчохь Iаьржа хиджаб, еха мажош а ма лелайе


Нохчийчоьнна кадыризаци яр: "Ахматан некъан" политика\nДечкен-бутт 01, 2021\nФедералан центрана хIун хета-те бухучуьнга а ца хьожуш, республикан массо а тIегIантIехь коьртачу даржашка гергара а, юххера а буззинчу барамехь шена муьтIах болу а нах дIахIиттош ву Кадыров Рамзан. Махкахь дукхахенахь дуьйна иза цIетоьхна ду "Кадыров Ахматан некъан" политика аьлла.\nДукха хан йоццуш БIачи-Юьртахь республикан куьйгалхочун 15-тта шаре ваьллачу кIентан цIарах спортан комплекс схьаеллар цецвоккхуш хIума ду. Дуьйцург цуьнан маса шо ду бохург дац – 15 шо хилча а кхиазхочун дерриг дуьненехь цIе яха мега. Амма къоначу Ахмат Рамзановича дац дуьненна гайта, ша оццу Нохчийчохь хилла цхьа а чулацаме йоцу масех латаран турнирехь дакъалацар доцург.\n2020-чу шарахь цхьана кхеташонехь Кадыров Рамзана сацам бира кегийрхойн гIуллакхашкахула йолу министралла а, физкультуран а, спортан а министралла а вовшахтоха. Цуьнан куьйгалхо хIоттийра цо шен 23 шо долу шен вешин кIант Хьамзат. Оцу кепара, 2021 шарахь дуьйна кегийрхошца йоьзначу политикан хаттарш кхочуш деш хир ю спортан министралла.\nКуьйгалхойн даржашка Кадыровс шен доьзалхой а (йоIарий, вешийн а, йижарийн а бераш а, невцарий а, шичой а), гергара нах а (зудчуьн гергарнаш), тайпана нах а (беной), юьртахой а (ахмат-юьртахой) хIиттош хиларх боьлла республикера бахархой.\nБуьйцурш Iедалан лаккхара даржашкахь болу нах хилла ца Iа. Кадыровс хIиттийна юккъерчу тIегIанера куьйгалхой бийцина а вера вац.\nХIинца сахьийзаш цхьа а вац\nШен цIе ма яккха аьлла дехар динчу, меттигерчу бакъонашларъяран вовшахтохараллан декъашхочо дийцарехь, Кадыровс шен доьзалхой хьаькамаш хIитторна "хIинца сахьийзаш цхьа а вац".\n"И нах хьаькамаш хIиттор цхьа спекталь санна тIеоьцуш ду", - элира цо.\nКремлан цхьа а лаам бац Нохчийчохь даржаш декъарца йоьзначу политикина юкъагIерта\nКремлан ша-тайпа юкъаметтигаш ю Кадыровца, боху Къилбаседа Кавказехула эксперто Сулейманов Эмила: "Оьрсийчоьнан кхечу республикийн куьйгалхошна магийна доцург, магийна ду Кадыров Рамзанна. Дийца оьшуш а дац, иза Путина бакъо елла лелош хиларх лаьцна. Нохчашна юкъара хаттарш, шайна юкъахь даржаш декъар а долуш, дитина ду Кадыровна, шена хеттарг цуьнга дайта. Кремлан цхьа а лаам бац Нохчийчохь даржаш декъарца йоьзначу политикина юкъагIерта".\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьнан бакъо ю республикехь, цхьа ницкъаллин структурин блок дIаяьккхича, шена луъург муьлхха а дарже хIотто, билгалдоккху Экономикан лаккхарчу Школан Iилманан белхахочо, Къилбаседа Кавказ талларан тоба кхоллархочо Иванов Евгенийс.\n"Кадыровна муьтIахь хилар – иза уггар коьрта принцип ю республикехь лаккхарчу даржашка нах хIиттош", - боху цо. – Цундела гергара нах а, доттагIий а хьалхарчу могIаршлахь бу. Оцу кепара нах дукха бац. Масийтта шо а ду республикехь мехалчу даржашка хIитто оьшуш болу нах тоьаш боцу. И бахьана долуш Кадыровн дезна Iедалхой леха шен боккхачу доьзалан къона декъашхошна юкъахь. Ма дарра аьлча, иза универсалан низам ду, цхьана Нохчийчохь хилла ца Iаш, лело там болуш ду иза миччанхьа а.\nГергара стаг дика куьйгалхо хуьлуш нисло. Амма иза наггахь а бен хуьлуш хIума дац\nЦуьнца цхьаьна даима а "муьтIахь хилар vs (versus – дуьхаьл) эвсаралла" дилемма хIутта, боху Ивановс: "Гергара стаг дика куьйгалхо хуьлуш нисло. Амма иза наггахь а бен хуьлуш хIума дац. Лахара даржера дуьйна, дарж къуьйсуш стаг а воцуш, карьеран лами тIехула хьалаваьлла стаг ца кхочу, зеделларг а долуш, шена тIехь болх а беш, дарже кхаьчначу гIуллакх хуучу нахе. Цхьана декъана и проблема кхочуш яло дарже а хIоттийна, стаг Iама а веш. Цхьана декъана арахьара говзанчаш юкъабалабо. Амма хена йохалла кхин мелла а гIоле политика а, куьйгалла даран кеп а лело дезар ду респубдикехь".\nШа-шех воккхаверан апофеоз\nДаржаш декхарца доьзна хаттарш кхочуш деш а долуш, жигара дIадоьдуш ду респуликехь КадыровгIеран доьзалхойн цIарах ярташна а, урамашна а цIераш тахкар. Би-би-си-н Оьрсийн сервисо бинчу талламца, Нохчийчохь 346 урам бу, КадыровгIеран доьзалан декъашхойн сий деш цIераш техкина. Уьш схьабевллачу ярташна улле мел а гIоьрта а алсам бу оцу ярташкахь церан цIарах урамаш.\nМасала, КадыровгIера тайп схьадаьллачу Ножай-Юьртан кIоштахь йолчу 53 юьртах а, кIотарах а Кадыров фамили цIе йолуш урамаш долуш ю 48 юрт. Кадыров Рамзанан гергарчу баккхийчеран а, ткъа иштта цуьнан йижарийн а, вешин а, берийн а, вешийн а, йижарийн а берийн а цIераш ю оцу урамийн.\nМасала, БIачи-Юьртах жима а, боккха а цу тайпа 9 урам бу. Царах 2 бу А.Р. Кадыровн цIарах: Кадыров Рамзанан ши кIант ву иштта инициалаш йолуш – 15 шо долу Ахмат а, 13 шо долу Адам а. Оцу эвлахь бу Кадыровн ненан а, ден а, йишин а, вешин а, йишин а шина кIентан а, шен Кадыровн а цIарах урамаш, билгалдоккху Би-би-си-н Оьрсийн сервисо.\nЕрриг а аьлча санна Нохчийчуьрчу ярташкахь хилла Ленинан урамийн цIераш хийцина Кадыровн Рамзана, шен ден цIе а туьллуш. И процесс шорлуш дIайоьдуш ю. Герга ду Нохчийчуьра бахархой цхьана дийнахь самабовла мегаш хилар "Ахмат-Кала" коьрта гIала йолчу "Ахматия" республикехь.