"Ца тийшира Толстойх". Дагестанехь йовзийтина Хьаьж-Мурдах лаьцна книга\nИсторико Тахнаева Патимата книга язйина Кавказан тIеман турпалхочух имам Шемилан наибах Хунзахера Хьаьж-Мурдах.\n"Со ца тийшира Толстойн Левн "Хьаьж-Мурдах". Иза неха стаг ву, вайца, суьйлийшца цхьа юкъаметтигаш йоцу", - дийцира историка ша книга язъяран бахьанаш дуьйцуш.\nТахнаевас дийцарехь, цунна эхь хеттера цу дийцаран ши сцена бахьана долуш. Масала, Лорис-Меликовга дуьйцу Хьаьж-Мурда ша кхеравелира бохуш, имам Гамзатан хIусамехь суьйлин хан йолчу зудчун кIенташна етташ.\n"Жима бер долуш дуьйна ца хIоттара со теша, ламанхо лечкъина Iийр ву бохучух, шен нанас бакхийначу шен вежаршна етташ а йолуш " – дуьйцу Тахнаевас.\nИштта Толстойн Хьаьж-Мурда дагалоьцу шен нанас шена лекхна аганан илли. Турпалхочун дас дехар до шен хIусамнене ханан рогIера кIант кхобург хилахьара олий, амма иза реза ца хуьлу из дан. ТIаккха оьгIазваханчу майрчо шен зудчунна некха тIе шаьлта туху.\nТкъа Хьаьж-Мурда ша воккха хилча сих-сиха доьхуш хуьлу шен нене, шаьлта тоьхна му гайтахьара бохуш. Цунах а ца теша историк.\nТахнаевас дийцарехь, 4 шарахь болх бина цо шен книги тIехь. ХIинца а цхьадолчу дакъошна тIехь кхин а болх бийр бара ша боху цо. Книгехь дуьйцуш долу Кавказан тIом хилла 50 шо чолхе хан хилла, билгалдоккху автро.\nМасала, тайп-тайпанчу историкша Хьаьж-Мурдах лаьцна дуьйцу иза талорхо хилла, тIелетарш деш лелаш хилла бохуш. Делахь а, цхьа а тIелатар ца дина цо, имамато бакъо а ца луш.\nДаима а хьехош долу хаттар ду: ямарло йиний Хьаьж-Мурда Шемилна, оьрсашкахьа а ваьлла? Шеко йоццуш дала жоп дац, боху историко.\n"ХIоран а шен кхетам бу ямартхо мила ву бохучун. Масала, ас сайн книга дIаерзийна Дагестанан имам хиллачу Гоцинский Нажмудис иза шахIид а, исламан лом а хилла, бохуш цунах воккхавеш яздинчу дешнашца. Имаматан бахархоша цу хенахь иза зуламхо лоруш хилла. Иза бусалба динна ямарт хилла аьлла хеташ хилла а тарло царна", - бохуш дуьйцу Тахнаевас.\nНаибах лаьцначу книгин автор тешна ю, Хьаьж-Мурд оьрсашкахьа вала дагахь ца хилла, амма иза дан дезна цуьнан бохуш. Иза бу цуьнан боккха бохам, иза закъалтхо хилла шен кхолламан, кхето гIерта историк.\nТахнаевас шена Хьаьж-Мурд ямартхо ца хета боху. Мелхо а, иза Кавказан тIеман символ хила мегаш ву, чIагIдо цо.


Москвахь Iийд деш, Стигалкъекъа-беттан 2-гIа де, 2022 ш\nДоллу дуьненчуьра бусулбанаш оршотан дийнахь, кху шарахь Охан-беттан 2-чохь болабелла хилла Рамадан бутт боьрзуш, Марха (Iийд ал-Фитр) досту де даздеш бу.\nБусулба нах дукха болчу Оьрсийчоьнан регионашкахь Рамадан бутт боьрзу де гуттар а мукъа де хуьлу. 2022-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 2-гIа де пачхьалкхехь ишта а дара мукъа, кIиранденца нисделла 1-ра де дIататтарна. Цуьнца доьзна Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а марха даста меттигерчу бахархошна кхин а цхьа де делла – Стигалкъекъа-беттан 4-гIа.\nРегионийн куьйгалхоша декъалбира марха дастарца Оьрсийчуьра бусулбанаш, иштта президенто Путин Владимира а, премьер-министро Мишустин Михаила а. 2020-чу а, 2021-чу а шерашкахь коронавирусан пандемина тIехула маьджигашка эха юкъадаьхна дозанаш кху шарахь ца лийрира.\nГIурба дер а санна, шен мехалла хиларца деза лоруш ду бусулбашлахь марха дастар. Дийцарехь, и де юкъадаьккхина 624-чу шарахь Мохьмад Пайхамара. Дийнна Рамадан баттахь кхаьбна марханаш даздарна лерина ду и деза де.


Ниццехь тIелатар дина: вийна кхоъ\nГIадужу-бутт 29, 2020\nНиццехь уьрсаца тIелетта вевзаш воцу стаг. Францин хаамийн гIирсаша яздарехь, вийна кхо стаг.\nЦхьаннан корта баьккхина, яздо Reuters агенталло. КуьйгакIел нисвеллачу масех стагана чевнаш йина. ТIелеттарг лаца аьтто баьлла полицин. Цкъачунна хоуьйтуш дац, мила ву зуламхо.\nГIалин мэро динарг терроран тохар ду аьлла. Антитерроран прокуратурано шен тергоне эцна дина зулам талла Iалашонца.\nПарижехь хьехархо Пати Самюэль вийна масех де даьллачул тIаьхьа хилла ду Ниццехь дина тIелатар. 47 шо долу историн а, географин а хьехархо Пати Самюэл вийра карарчу беттан 16-чохь. Зулам дарна бехкево Москвахь вина, дуккха а хан хьалха доьзал Францино тIеэцна волу Анзоров IабдуллахI. Иза ша а вийна лоцучу муьрехь полисхоша.\nСоциалан машанашкахь иза радикалан кхайкхамаш беш лелла хилар билгалдоккху прессо. Хьехархочо ша вен масех де дуьсуш, школехь берашна дешан маршонан мах буьйцуш, довзийтина хилла Charle Hedbo журнало Пайхамар Мухьаммад аьшнашвеш дехкина суьрташ.\nПрезидента Макрона Патин тезетахь къамел дира, вуно ира дара иза: цо бохура, ислам-динехь кризис ю, кхойкхура Францин бахархой радикалан кепе йирзинчу исламан экстремизманна дуьхьалхIитта. Макрона динчу дIахьедаро эргIад бахийтира Гергарчу Малхбалера цхьа могIа пачхьалкхийн Iедалхой. Туркойчоьнан президенто ЭрдогIана "психикана дарба де" аьлла, хьийхира Макронна.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ГIадужу-беттан 27-чохь аьлла, Францин президент Макрон Эммануэль "ша ву хIинца терррорхочух дIатарлуш", ткъа мехкан муфтийс тиллина Макронна "№I террорхо" цIе.\nСелхана Шарли Эбдо журнало зорбане ехира, шаьш ЭрдогIанна ехкина карикатураш.


Стигалкъекъа-бутт 10, 2013\nСоьлж-ГIала - Царнаев бехказвохучу наха юха а кехаташ даржийна Соьлж-ГIалахь, Стиг2013\nВежарий ЦарнаевгIара дина боху лелхийтарш хаттарш кхуллуш хиларх лаьцна дуьйцу къайлах барт хилла цу хьокъехь бохучу теорех тешаш боцучу а наха а. Ткъа Соьлж-гIалахь юха а кехаташ даржийна муьлуш бу ца хуучу наха. Царнаев ЖовхIар бехке вац, иза къелхьара валийтар доьхуш доIанаш де бохуш.\nШи де хьалха, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана, ЦарнаевгIеран бехк бу, уьш «шайтIанаш» ду аьлла дIахьедар даро а, ца сацийна, махкахь, оцу шина вешийн цIе цIанъян гIертарш.\nЦкъачуьнна уьш муьлша бу ца хаа, амма, тахана Соьлжа-гIалийн урамашкахь, кехаташ дIадиттина царна гIо доьхуш. Хьалха, Интерентехула гIо-накъосталла де бохуш хиллехь а, хIинца дийна висина волу Царнаев ЖовхIар Деле воьхуш доIанаш де аьлла кхайкхам бу оцу кехаташ тIехь.\nДоьххьара и кехаташ гинчарах ву, нохчийн журналист-суртдаккхархо Садулаев Муса. И деш берш мьулша бу ца хаа, амма, ша тIетов боху цо, цара дечуьнна.\nСадулаев Муса: «Иза деш верг мила ву ала ца хаа суна, амма, хIора буьйсана аьлча санна, и кехаташ дIадетташ-м ду ЦарнаевгIарна гIо доьхуш. Кхайкхамаш бу царна тIехь. Интернетехула дукха видеошка а , суьрташка а хьежна со, сан кхетамех уьш бехке бац. Соьга хаьттича, еш ерг чIогIа харцо а ю оцу шина кIантана тIехь йинарг. Суна и кехаташ леточьарна во хIума ала ца лаьа».\nИ шиъ бехке ву аьлла хетарш дукха хаабеллий хьуна?\nСадулаев Муса: «И шиъ бехке вац аьлла хеташ Нохчийчохь хилла а ца Iаш, Оьрсийчоьхь а, Iамеркехь а бу шорта нах. Со санна иза хеташ дуккха а бу. Ма хуьллу, и шиъ бехке ван гIерташ Iедал а ду».\nЦарнаевгIарна тIехуттуш, хьалха Соьлжа-гIалахь дIадиттинчу кехатийн чулацамах тера дац. ХIинца гарехь, дог диллинчух тер аду оцу дийна висинчу кIента кхолламах. Кхин дан хIума ца дуьсу цьунах дог лозучеран, иза Деле вехар бен.


Ша чувоьллинчу нохчийн тIемалочо шена бекхам бина, боху Ставрополерчу суьдхочо\nМарсхьокху-бутт 21, 2018\nYouTube-чу видеон скриншот.\nСтаврополан мехкан Октябран кIоштан суьдхочуьнан дарж дита дезна нохчийн тIемалошна суьдаш йинчу Макаров Юрийн, социалан машанашкахь ша тIехь волу эвхьаза видео гучуялар бахьана долуш, яздо news-r.ru сайто. Там боцу истори хилла цуьнца Краснодаран махкарчу цхьана коча ягориг юхкучу (АЗС) станцехь. Видео тIехь гучу суртаца, цунна хьала еана кIайн бос болу джип олу машен. цу чуьра араяьлла тIехь цхьана а бедар йоцу жима зуда.\nЦу зудчо цхьа шиша йий эцна, ткъа цу хеннахь иза шен сматрфонца видео йоккхуш хилла Ставрополан мехкан Октябран кIоштан суьдхочух Макаров Юрийх тера волу стаг. ТIе тидам бохуьйтург ду суьдхочуьнан машенан номерш а, АЗС-станце еанчу машенан номерш а цхьаъ хилар.\nИ видое яьржинчул тIаьхьа Макаров дIаваьлла суьдхочуьнан балхара. Тахана цуьнан кехаташ листина суьдхойн Квалификацин коллегино.\nИнтернетехь гучуяьллачу аудио тIехь Макаровс дуьйцу, шена тешна бехк бинарг "Титаник" (инарла Саид-Магомед Чупалаев - МР) цIе йолу нохчийн тIемало ву бохуш.\n- 2002-чу шарахь ас кхел йинера "Титаник" тиллина цIе йолчу Басаев Шемилан штабан куьйгалхочунна. Оцу хенахь дуьйна буьйлабеллера суна кхерамаш тийса. Ас иза цу хенахь, 16 шо хан а тоьхна, чувоьллира, - дуьйцу Макаров Юрийс.\nМакаровс чIагIдарехь, цунна цхьа тамашийна стаг тIевеана а хиллера, хьуна дуьхьал компромат кечйеш ю аьлла.\n- Суна дукха сиха карийра видио, хьаьжийра со, тIаккха варе йира сайн зуда. Амма цо дог тедира сан, цу видео тIехь верг хьо ма вац, аьлла. Иза ван а вац со, бакъ ду иза – сан оццул доккха гай а дац, - билгалдаьккхина суьдхочо.


Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а кхин а цхьайтта эскархо велла Украинерчу тIамехь\nУкраина, 2022-гIа шо\nУкраине чугIортарехь беллачу Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а эскархойн керла цIерш евзина. Буьйцурш бу Нохчийчуьра, Ростовера, Дагестанера, Ставрополан махкара, Къилбаседа ХIирийчуьра, Волгоградан махкара, ГIебартойн-Балкхаройчуьра а цхьайтта вахархо.\nНохчийчохь журналисташа дийцина, Къеди-Юьртан вахархо Умаров Хьусайнан Украинехь кхалхарх лаьцна. Цул сов, Кавказ.Реалиин хьостанаша бахарехь, республикехь дIавоьллира Калиновская эвлан вахархо Чапанов Хьамзат а, Баса-ГIалара вахархо Усманов Алхаст а.\n2-чу батальонерчу 71-чу полкан командиран гIовс (Нохчийн республикан в/ч 16544) Головко Денис вийнера Украинехь Зазадоккху-беттан 29-хь, цуьнан кхалхарх лаьцна масех кIира даьлча бен ца хиъна. Эскархо ГIебартойн-Балкхарайчоьнан Прохладненская кIоштахь вина вара, цуьнан 34 шо дара.\nСтаврополан мехкан Бешпагир гIалахь меттигерчу школан гIишлонна пена тIехь иэсан хIоллам хIоттийна Украинера тIом болабелла ши де даьлча кхелхинчу 28 шо долчу Богданов Вадимна лерина. Хууш ду, цо шен тIеман декхарш 24-гIа Десантан тIелатаран тобанан полкехь дIахьош хилла хилар.\nДагестанан Гумбетовскан кIоштан администрацино тIечIагIдира Гаджимурадов Шемалан кхалхар. ХIинцле а кIоштера кхолгIа велла эскархо ву иза, официалехь девзаш долу беллачийн терахь 117 стаге кхаьчна.\nИштта хаамбо Къилбаседа ХIирийчоьнан вахархо, 35 шо долу Бесаев Руслан Мариуполехь кхалхарх лаьцна. "Кубок Альфы" цIе йолчу белхан тийсдаларшкахь детин толамхо вара иза.\nКхин а шиъ кхелхинарг Ростован махкара ву. Уьш бу Неклинскан кIоштера Пилявский Роман а, Новошахтинскера Теплов Артем а. Шинна а 23-кха шераш дара. Сийлахьчу Октябран 70 шо кхачарна лерина цIарахчу 98-чу гвардейскан хIаваан-десантан Свирскан дивизехь шен декхарш дIадаьхьна Пилявскийс, велла Охан-беттан 13-хь. Теплов велла Зазадоккху-беттан 4-хь.\n"Комсомольская правда" гIирсо иштта хаамбо, Волгоградскан мехкан Ольховскан кIоштера 38 шо долу сержант Атарщиков Ярослав дIаволларх лаьцна. Цул сов, Охан-беттан 21-хь Украинехь кхелхина кIорггера таллам баран тобан 39 шо долу талламхо-радиотелефонхо Татиев Нурлан, иза Волгоградан мехкан Золотари эвлахь вехаш вара.\nОьрсийчоьнан Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а бахархошлахь официалехь кхалхар тIечIагIдинчу 366 стеган цIерш евзина хIинцле а Кавказ.Реалиина.\nТIейоьжначу гIишлонна кIелахь велла нохчийн тобана юккъера хила тарло ши эскархо гойтуш видео арахецна шен телеграмерчу каналехь оппозицин блогера Халитов Хьасана. Халитовна хиъна веллачех цхьахволчун цIе – цуьнан хаамца, иза Нохчийчоьнан Шелан кIоштан Дубин-эвлан хилла юьртда Успанов Ахьмад ву. Биъ баттахь хилла иза юьртан куьйгаллехь – 2009-чу шеран Дечкен-баттера Стигалкъекъа-батте кхачалц, цул хьалха куьйгалхочун декхарш кхочушдеш хилла ву.


Зазадоккху-бутт 13, 2015\nПутинан а, кадыровн а комбо сурт.\nПIераскан дийнахь Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир йоццачу мIаьргонашна телевизионехула гайтинехь а, амма я иза цомгуш ву я Оьрсийчоьнан куьйгаллехь хийцамаш бу боху эладитта дуьжуш дац.\nКху беттан пхеалгIачохь дуьйна дуьххьара пIераскан дийнахь ша гайтина юкъараллина Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Иза НТВ телеканалан керланашкахь Лакхарчу кхелан куьйгалхочуьнца Лебедев Вячеславца цхьаьнакхеташ гучувелира масех мIаьргонна. Президентан официала Кремлин. Ру сайтано чIагIдарехь, и цхьаьнакхетар Кремлехь а ца хуьлуш, Путинан Ново-Огарево цIе йолчу резиденцехь дIадахара.\nАналисташна хетарехь, кхаа дийнахь тIекIел Оьрсийчоьнан президентан пресс—секретар волчу Песков Дмитрийс юкъараллийна Путин Владимир могуш-маьрша ву бохуш тоьшаллаш динчул тIаьхьа цу кепара дуьненна Путин гайтар, шеко а йоцуш, цуьнгарчу хьолах долу эладиттанаш сацон Iалашо йолуш ду.\nАмма и хабарш сацорна метта кхин а алсамох хеттарш кхоьллина Оьрсийчоьнан президент, ала дашна, хазош аз а доцуш, сел йоццачу мIаьргонашна гайтаро.\nТIаьхьарчу деношкахь Путин Владирна гуонахьа леллачу эладиттанех уггаре а тамашийнарг – иза велла бохуш дерг, - НТВ каналан сюжето бух боцуш хилар гайтинехь а, амма я Оьрсийчоьнан президент цомгуш ву боху хабар а, я цу пачхьалкхан лакхарчу гуонашкахь политикан карчар хилла я хила гIерта боху шайхалла бакъ ца хилар гайта ка ца даьлла цу видеогайтаман.\nИ тIаьххьарлераниг шайхалла даржочарех ву, масала, дуккхаъчу шерашкахь Оьрсийчоьнан президентан хьехамча хилла волу экономист Илларионов Андрей. Кремлехь ша еххачу хенахь болх бина хиларх терра, цу чуьра Iадаташ а, гIиллакхаш а дика девзаш волчу цуо яздо шен социалан машанерчу агIонна тIехь, хетарехь, Оьрсийчохь инарлий карчам хиллачух тера ду, бохуш.\nТIаьхьарчу шина кIиран хиламашна анализ еш Илларионовс тидам тIе бохуьйту, чиллан бутт бовш дуьйна схьа гуш-хезаш ца хилла волу инарла Иванов Сергей килсан дайшца цхьаьна эфирехь гучуваларна а, „Независимая“ газетин коьртачу редакторо шега цхьаммо Сечин Игор даржера дIавоккхуш ву аьлла къайлаха баьккхина кхаъ майра гIарбаккхарна а, ткъа иштта Патрушев Николайс Пятигорскехь, Кадыров Рамзан декъа а волуш, дIадаьхьана хилла цхьаьнакхетарна а.\nИ дерриге а Путин Владимир тамашийна къайлаваларца цхьаьнадарна а, Оьрсийчоьнан президентан цамгарх долу эладиттанаш цхьаммо юкъараллехь лерина санна даржош хиларна а. Илларионовс шен анализех яздо кхин дIа, шена хетарехь, кесталгIа Медведев Дмитрий премьер-министран даржера воха а веш, цунна метта Иванов Сергей хIоттон мега бохуш.\nЦунах терра долу шайхаллаш кху деношкахь Оьрсийчуьрчу а, Малхбузерчу а хаамийн гIирсашкахь а, социалан машанашкахь а кIеззиг дац. Бакъду, берриш а бац аналисташ, нагахь санна дагахь доцург хилла Путин Владимир даржера дIавалахь я даржера вохавахь, Оьрсийчохь цу кепара хийцамаш хир бу аьлла хеташ.\nЕвроперчу стратегикаллин талламийн институтан белхахочунна, политологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, Кремлан коьртачу гIентан да Путин даржера дIавалахь я дIаваккхахь, цу пачхьалкхан урхаллин политикан башхалла хийцалур ю аьлла сатийсар цкъачунна эрна ду.\nАсхабов Хьамзат: „Путин дIаваьлча, Iедал хийцалур ду. Амма и хийцаделча, кхин цхьа дагахь доцучу агIор даккхий хIумнаш хир дац цигахь. ХIунда аьлча, иза дIаваьлча, цунна тIаьхьа вогIуш премьер-министр волу Медведев ву. Иза хьалха а тоттуш, цунна гуонахьа цхьа тоба вовшах а кхетта, хIума дийр ду цара аьлла хета суна. Вай цецдовлуш болу хийцамаш хир бац цигахь аьлла хета суна“.\nНагахь санна Оьрсийчоьнна а, цуьнан могIарерчу бахархошна а Путин дIаваларх цхьа а хIара аьлла хийцадала хIума дацахь а, амма Нохчийчуьрчу бахархоша ойланаш йо, иза дIавалахь вайн республикин куьйгаллийна хIун тIеIаткъам хир бу те, бохуш.\nВатсаппехула а, социалан машанашкахула а тоххарехь хабарш долийна вайнаха, Путин дIаваьлла боху, Кадыров Рамзан ГIирме дIавоьдуш ву боху, цунна метта хьенех я минех хIоттош ву боху, бохш. Политолога Асхабов Хьамзата иштта дуьйцу, Путин Iедалера дIавалахь, Нохчийчоьнан стенга даха са ду бохучух лаьцна.\nАсхабов Хьамзат: „Нохчашна цунах цхьа а дика болх хир бу аьлла суна ца хета – дахар тоделла я адамийн бакъонашца долу хьал тоделла. Цхьа а шеко а йоцуш, иза дIаваьлча, Кадыров Рамзан балхара дIавоккхур ву. ТIаккха иза дIаваьккхича, цунна метта вогIун верг я воккха эпсар хир ву, я къайлахчу сервисийн белхахо хир ву.\nЦуо ша мел боккху ког а ларлуш, Кремлаца нисбеш, хIун олу те бохуш кхоьруш болх бийр бу. Тахана Рамзанас ша ма-баххара, иза ма вуй цигахь архаш карахь ерг. Иза воцучуьн я кхелан а, я кхечу Iедалхойн а карахь хIумма а доцуш. И хIума дIадер ду, амма иза дIадаьллера аьлла къоман дахар толур дац“.\nНагахь санна Путин Владимиран хьолаца доьзна Нохчийчоьнан куьйгалхо хийцалуш хилахь, тIаккха цуьнан тоба дуьхьал ер ю, цуьнга гIо а даьккхина, цунах тIаккха Нохчийчохь юха а цIий Iанар хила мега боху кхерамаш а лела нахалахь.\nАмма Нохчийчоьнан куьйгалхочуо шена муьтIахь хила а, ша аьлларг бен, кхин цхьа а кепара кхин ойланаш а, кхин луург а аьтте а ца даийта а Iамийна болу цуьнан тобанера нах, муьлха а тIевеъначу хьаькмана муьтIахь хир бу, аьлла хета политологна Асхабов Хьамзатна.\nАсхабов Хьамзат: „Нахана иза дIаваьлча цхьа инзаре даккхий хIумнаш хила деза аьлла хета. Амма кIад а хир дац хIара аьлла. Иза дIа ма ваьлла, кхин хьаькам вогIур ву, кхинарг веъча, вуьш цунна а муьтIахь а болуш, дIагIур бу. Царна массарна а шайн меттиг иштта а хууш ю. Цигахь я хIуммаъ дан а, ца дан а цхьа хIара аьлла нах бан а бац, кхинверг тIевеъча, цуо аьлларг а деш Iийр болуш бу-кх уьш. Уьш хIетте-ветте а Iемина а, кечбина а бу аьлларг дан“.


"Антифа" болам терроризман статусе баккха воллу Трамп\nФашизмана, расизмана духьалоен дуьненаюкъара "Антифа" болам (цIе кхоьллина "anti-fascism" терминах – ред.) шен администрацино террорхойн вовшахтохараллин декъа дӀаязбийр бу, аьлла кIиранан дийнахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Трамп Доналда.\nИ дIахьедар цо дина твиттерехь, пачхьалкхерчу дуккха а гIаланашкахь гуламаш, кхийолу акцеш йоьлхучу юкъанна – полисхочо Миннесотехь афроамерикахо веро гIаьттина протест йижанза ю хIинца а. 46 шо долу Флойд Джордж вуьйш шен-шен дакъа лаьцначу веа полисхочунна тIехь кхел яр доьху протестхоша.\nАкцешкахь дакъалоцучара йохайо, ягайо, пачхьалкхан объекташ, къоланаш до, ницкъ бо цхьаболчу нахана.\nReuters агенталло бахарехь, хууш дац мел бу протестхошлахь "Антифа" боламан декъашхой. Миннесота штатерчу халкъан кхерамзаллин департаментан куьйгалхочо Харрингтон Джона ша Стигалкъекъа-беттан 31-чохь еллачу пресс-конференцехь хаам бина, шоьтан дийнахь лецначу акцийн декъашхойх 20% Миннесота штатера нах а бац, аьлла. Шена цкъачунна билггал ца хаьа, шоьтан сарахь лецнарш мел дукха бу, аьлла Харрингтона.\nТрампа дуьххьара олуш дац шен твиттерехь "Антифах" ‘террорхойн болам’. Оццу маьIнехь ду политикаша-консервативаторша ден дIахьедарш а.\nБилггал хууш дац, гIоьртар ю я яц Трампан администраци "Антифа" боламна террорхойн цIе тилла. Амма иза дан гIортахь, вуно дукха федералан агенталлаш, хьукматаш шена тIетовжийта дезар ду президентан, боху Reuters-о.\n8 гуьржи а, цхьа нохчо а къоланаш дарна набахте хьовсийна Францехь\nКъилба ХIирийчоьнан президента дакъалаьцна "Донбассехь шайн лаамехь тIом бечийн" кхеташонехь\nКазанерчу школи чохь герзаш диттина бевзаш боцчара\nИзраило динчу тохарша шайх 20 стаг вийна, чIагIдо палестинахоша\nЧехино диъ миллиард крона доьхур ду Врбетицехь лелхийтарш дарна Оьрсийчоьнера\nКавказера бусалбанаш Оьрсийчоьнан набахтешкахь


«Вайнахан» хьуьнарех мехала дакъа кхочу\n4 декабря в 10:22 (2009 г.)\n25 шарахь цуьнан исбаьхьаллин куьйгалхо хиллачу Элимбаев Тапина 1945-чу шарахь Карагандан областана юкъайогIучу Асакаровкехь нохчичун Элимбаев Хьамидан доьзалехь пхоьалгIа бер дуьнен тIе делира. Тапа тиллира цунна цIе. Оцу хенахь цхьанне а дагадогIур дацара, оцу кIантах хореографин гIараваьлла пхьар хир ву а, и бахьанехь цо Нохчийчоь дерриг дуьненна йовзуьйтур ю а бохург. Бакъду, оцу доьзалехь долу «хIо-марха» жимачу Тапина кхоллараллин агIор кхиа аьтто беш-м дара. Халкъ махках даккхале дуьйна а Хьамидан юххера гергарло дара республикехь шуьйра бевзаш болчу Мусаев Хьаьлимаца, Дакашев Вахица, Хамидов Iабдуллица, Садыков Андарбекаца, Гайрбеков Муслимаца, Димаев Iумарца, и.дI.кх. И беркате зIенаш ца хийдира кхеран доьзал Казахстане кхаьчча а. Делахь а Элимбаев Хьамидан I0 берах цхьана Тапас бен ца хаьржира хореографица йоьзна корматалла.\nШен беран хенахь кIанта лорий тидам беш хилла хьаша-да веъча а, ловзаршкахь а деш хиллачу хелхарийн. Ишкол чехъяьккхича культуран-серлонан училище деша вахара Т.Элимбаев. Корматаллин дешаран декъахь вовшахтоьхна хиллачу иллин, хелхаран ансамблан солист хуьлу цунах тIаккха. 1960–1964-чуй шерашкахь, дуьххьарлера шен хелхарш а хIиттош, оцу коллективан куьйгалхочун даржехь къахьоьгу Тапас.\nТеатран искусствийн пачхьалкхан институт (ГИТИС) чекхъяккхархо волу Элимбаев шен хаарш зен Германе хьажаво. Вайн махкахочо кхиамца къахьоьгу Берлинерчу хореографин училищехь хьехархо а, балетмейстер а волуш.\n1969-чу шарахь Даймахка вухавирзинчу шен 24 шо бен доцчу Элимбаевга кховдадо Нохч-ГIалгIайн АССР-н иллин, хелхаран пачхьалкхан ансамблан куьйгалхочун дарж.\nИ болх тIелоцучу хенахьчул шозза воккха вара Тапа 1994-чу шарахь ша и декхарш охьадохкучу хенахь. Хечу кепара аьлча, боккхачу муьрехь – ткъе пхеа шарахь хьуьнаре куьйгалла а деш, баккхийчу кхиамашка кхачийра цо «Вайнахан» коллектив. 1970-чу шарахь ансамблана и цIе тиллар а Элимбаевн дIадолорца хилира.\n«Вайнахехь» къеггина дIадолладелира Тапехь балетмейстеран похIма. ХIиттош долу хелхарш къаьстара фольклоран бухехь хиларца. Кхеран концерте хьажа луучунна билет атта кхача а ца кхочуш, луларчу республикашкара хIара санначу коллективашкара артисташ а «Вайнахана» юкъабахка лууш хуьлуш, Тапас куьйгалла дечу шерашкахь коллектив ца кхочуш меттиг СССР-хь йисина а яц ала мегар ду, цул сов дуьненан 60 сов пачхьалкхехь хилла вайн мехкан хелхарчаш.\nХьовсархошна кIорда ца йойтуш, заманан лехамашка хьожжий даима карлайоккхура Элимбаевс ансамблан программа. Цу юкъахь нахана уггар чIогIа дагахь лаьттинчех ю ала мегар ду шайн цIерш «Вайнехан стигал кIел», «ЖаIуьнийн хелхар», «Ламанан шира дийцар», «Дошлойн хелхар», «Синкъерам», и. дI. дуккха а кхийолу хореографин хIоттамаш. Коллективо дакъалаьцначу фестивалийн цIерш яха а езар ю дуккха а хан. Царех яра, масала, «Оьрсийн Iа» («Русская зима»), «Майн седарчий» («Майские звезды»), «КIайн буьйсанаш» («Белые ночи»), «Къилбаседан лепар» («Северное сияние»)…\n1985-чу шарахь Японехь хилира «Экспо-85» цIе йолу ламасталлин дуьненаюкъара гайтам. Билгалдаккха догIу, цигахь СССР-н культуран программин куьйгалхо Элимбаев Тапа хилла хилар.\nТелефонехула тхан шеца хиллачу къамелехь (З.Бажаевн цIарахчу берийн хореографин ансамблана куьйгалла деш ву иза тахана Москвахь) Тапас элира:\n– Халонаш кIезиг ца хилла оха бечу балха тIехь. Луларчу республикашкара обкомийн куьйгалхой (цаьргахь дара хIетахь Iедал) дика хьовсура шайн ансамблийн хьашташка. Тхан лазамаш тхуна тхаьшна буьсура. Iедалан гIуллакххоша дан дезарг суна сайна дуьсура, бакъдерг ма-дарра аьлча. Вайн республикехь хIетахь вайн къоман культурах баккъал а доглозурш ца хаалора ала мегар ду…\nТапина мелла а алсам цIерш яха лаьара ша къахьегначу «Вайнахан» коллективехь шайн кхолларалло зазадаьккхинчу артистийн Асхабова Асетан, Дукалаев Ахьмадан, Ахмадов Рамзанан, Мальцагов Доккин, Тахаев Мохьмадан, Музакаев Дикалун, Алиев Яхьсанан, Дидигов Мохьмадан, Дамильханова Мареман, Кукишвили Джульеттин, Докаев Сайпин, Расуев Iарбин, Цакаева Заринин, Алиева Элинин, Котиева Луизин, дуккха а, дуккха а кхечеран а. Хаалуш дара, царах дукхахболчаьрца Тапас тахана лелош мерза гергарло хилар.\nВайн мехкан мукъамийн, хелхарийн искусство махкана, дерриг дуьненна йовзийтархо хилла лаьттира «Вайнах» ансамбль Элимбаевс куьйгалла дечу шерашкахь. Цуьнан кхиаме къинхегам билгалбаьккхина дуккха а совгIаташца. Хореографин пхьерана, масала, «Сий-лараман хьаьрк» («Знак Почета») цIе йолу орден елла а дуккха хан ю. Элимбаевх лаьцна Iаламат дукха яздина вайн махкарчу а, дозанал арахьарчу а зорбано.\nНохчийчохь хиллачу къизачу тIеман зен кхаьчна Элимбаев Тапина шена а: чохь мел хиллачу хIуманца даьгна цуьнан цIа. Амма и бахьанехь леткъамаш бар а ца хааделира тхуна цуьнгахь. Халкъана а, цхьаболчу шакъаьсттинчу доьзалшна хилларш шайн барамехь тIех даккхий хIуманаш ду.\nНохч-ГIалгIайн АССР-н, Россин Федерацин халкъан артист, Пачхьалкхан совгIатийн лауреат, хореографин говза пхьар Элимбаев Тапа даггара декъалво вай «Вайнахан» 70 шо кхачарца. Лаьа, могаш-маьрша Дала дуккха а шерашкахь иза вахавойла!


Америкехь нах дуьхьалонан акце арабевлла полицин карах афроамерикахо веллачул тIаьхьа\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн яккхийчу гIаланашкахь протесташ дIаяьхьна шоьтан дийнахь, къаьмнашлахь лелош йолу дискриминаци йитийтар тIедожош. Йоллу пачхьалкхехь бахархой карзахбевллера, кIайчу полисхочун карах афроIамеркахо валарца доьзна. Дукхахйолу демонстрацеш машарца юьйлалора, амма тIаьхьо ницкъбаре йоьрзура. Протестхоша ца лардора комендантан сахьт, сецайора дIасалела машенаш, цIераш туьйсура, куьзганаш дохадора, полицин леринчу дакъошца тийсадаларш нислора.\nФлойд Джордж веллачул тIаьхьа Нью-Йоркера а, Вашингтонера а, Атлантера а, Чикагора а, Лос-Анджелесера а бахархой демонстраци бевлира. Карарчу беттан 25-чохь велира 46 шо долу афроIамеркахо, кIайчу эпсаро куьйгех гIоьмаш а тоьхна, лаьтта охьа а виллина, цуьнан лагтIе гола а таIийна, масех минотехь латтийча. Садукълучу Флойда масийттазза мохь тоьхна хиллера: "Соьга са ца даIало" бохуш.\nВашингтонерчу юстицин министраллан штаб-квартирана хьалха бIеннашкахь гулбеллачу демонстрантхоша маьхьарий деттара: "Соьга са ца даIало", "Iаьржачийн дахар маьIне дац" бохуш. ТIаьхьо КIайчу цIинехьа бахара уьш, цигахь бурчан газ хецначу полицица тийсадаларш хилира церан.\nКъоман гвардин дакъош хьажийна Вашингтоне а, Огайо, Миссури, Висконсине, Теннесси, Миннесота штататшка а.


Маршо радиохь - Косован президент Яхъяга Атифете, Маршо радион вице-президентца О'Салливан Джонца, 10Гlа2011\n1986-чу шарахь дуьйна, 1988 шо кхачалц, Британин премьер-министр хиллачу Тэтчер Маргаретан Даунинг стритерчу офисехь цуьнан лерина хьехамча а, цуьнан рапорташ яздина а ву журналист О’Салливан Джон. Тэтчер цу даржера дIаяхча, цуьнца цхьаьна Тэтчеран мемуараш язъйинчу шина журналистех цхьаъ а ву О’Салливан. Маршо радион кхочушдаран редактор а, вице-президент лаьттинчу О’Салливанца Тэтчерх лаьцна къамел дира Маршо радион корреспондента Хизер Маара.\nМаршо радио: Британин премьер-министро Кэмерон Дэвида аьлла ББСига, «Тэтчер Маргарета тхан пачхьалкхана урхалла дина ца Iа, цо тхан пачхьалкх кIелхьараяьккхина», аьлла. Муха кIелхьараяьккхира цо Британи?\nО’Салливан: Британи, коьртачу декъана, экономикан агIора кIелхьараяьккхина цо. Иза премьер-министран дарже хIоьттинчу хенахь, (1979 шарахь) «реза ца хиларан Iа» дIадаьлла хан яра. Хьуна дагадогIуш хила там бу, хIетахь Британин маьI-маьIIехь гIаттамаш бара. Ливерпулехь белларш дIабухкуш бацара, Лондон нехех йоьттина яра. Лейчестер майданахь а яра нехаш.\nДаге лазарш оьхуш болу дархой юхаберзабора дарбан-хIусамашкахь лаьттачу пикеташа. И кхо масала ду. Амма юкъара аьлча, дан амал ца хиларна, Британи уьшала южуш яра. Цхьа ондда гIулч яра яккха езаш.\n(Pictures of trash-filled London: http://www.businessinsider.com/thatcher-and-the-winter-of-discontent-2013-4)\nЦо кхо хIума дира. Уггар хьалха цо низам хийцира, белхахойн берташна а, церан декъашхошна а тIехьажа таро лучу кепара. ШолгIа, ахчан барам совбаккхар сацийра; ахчан мах а тобира. КхоалгIа, бахам долабаккхарехь а, экономикан маьршонехь а, дуьнено а масала оьцур долу революци ян хIоьттира иза. Наха приватизаци юьйцучу хенахь, царна Британера Тэтчер хьахон дицло.\nБритани -- Британин премьр-министр лаьттина йолу Тэтчер Маргарет карарчу хенахь Британин премьр-министр волчу Кэмерон Дэвидца, Даунинг стритан неIарехь, 08Ман2010\nИштта, акционерийн класс кхоьллинера, цул хьалха цкъа а оцу кепара бахам ца хиллачарна юкъахь. Лар юьтуш болу хийцамаш бира цо Британерчу юкъараллехь. Иза Iедале еана итт шо далале, дуьненарчу нуьцкъала итт экономикех 4-ниг яра Британи.\nМаршо радио: Иза чIогIа а бIобулуш хиллачух тера ду ша динчух. Цо цкъа аьллера «со консенсус лоьхуш политик яц. Со баккъалла а тешаш йолчу хIуманна дуьхьа лелаш йолу политик ю.» ХIун дара цунна тIе цуьнан ойла яхийтинарг?\nО’Салливан: Иза Ингалс мехкан провинцехь хьалакхиина ю. Хасстоьмаш бухкуш хилла цуьнан да. Цо гуттар алара, шен ден туьканахь болх баро, шен экономикан хьажарна тIеIаткъам бина. Оцу балхо либералан экономикан хьалхара хIума довзийтина шена, олий. Кхеташ ма-хиллара, шен теореш цо тIаьхьуо академикан тIегIанна тIе ехира.\nШолгIа, иза методист яра. Цуьнан жималлехь Ингалс махкахь хилла, мелла а шогуо йолу керста динан кеп яра, дика гIуллакхаш даран. Керста динан оцу кепе яханера иза. Онда методист а яра иза. Ша елла дIаяллалц, чIогIа тешаш стаг яра иза. Динан билгалонаш цо ца лелайора, амма цунна коьрта дара и дин.\nКерста динера теолого, англиканийн мозгIаро Уэсли Джонан дешнаш олуш хазахетара цунна: «Хьайга мел даккхалуш дерг даккха, хьайга мел ларлуш дерг ларде, хьайга мел далало, дIало». Суна хетарехь, цу тайпа керстанийн амалшца яьхна иза.\nМаршо радио: Дуккха а нахана езаш яра иза. Амма дуккха а нахана бIаьрга схьаян ца езара – Iаламате тамашийна стаг яра иза. Ур-атталла, шен Тори партера а дIаяхара дийзира цуьнан, ца езар бахьана долуш.\nО’Салливан: Кхеташ ма-хиллара, дуккха а девнашкахь дакъа лаца дезна цуьнан. Цунна хаа а хаара иза, къийсара цо. (Партера) ДIаяха дезар, гуш долчу бахьанашца хилира. Амма цуьнан сий ца дожийра цо. Иза тIехьаьжча а гуш дара. Ша, чIогIа майра амал йолуш яра иза. Дика къийсадаларш а, аргумент а езаш яра иза. Ша бакъ хиларх тешна а яра. (Партера) дIаяха дезнехь а, цунна боккха тIеIаткъам ца хилира цунах.\nЦхьанатоьхна Штаташ -- Британин премьер-министр лаьттина Тэтчер Маргарет Iамеркан президент хиллачу Рейганан Роналдан тезетахь, 09Ман2004\nМаршо радио: Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президентан Рейган Роналдан йоккха доттагIа яра иза. Цунах цкъа – шен цIийндел Деннисал тIаьхьа, шен дахарера уггар маьIне стаг ву алара цо иза. Хьуна дагадогIий, цершиннан доттагIалла муха доладелира?\nО’Салливан: 1975-чу шарахь иза консерваторийн лидер хIоьттина кIира, я шира даьллачул тIаьхьа доладелира доттагIалла. Вуьшта, Лондоне веана вара Рейган, иза ган веана вара иза. Цхьаьний цхьа ах сахьт даккха дезаш дара и шиъ. Цхьа сахьт ах сахьт я, ши сахьт даьккхира моьтту суна царшимма. ХIетахь цо сацам бинера, ша цуьнца уьйраш латтор ю аьлла. Цо а изза сацам бина хиллера. Ишта доладелира.\nАмма баккъалла а политикан уьйраш тасар 1981- шарахь доладелира, Тэтчер шен цIахь боккха Iаткъамна кIел йолчу хенахь. Иза дуьххьара Вошингтоне яханчу хенахь, Рейганан дукхах болу белхахой иза цунна геннахь латтон лууш бара. Амма, цо иза ца дира. Цунна гонаха йоккха гIовгIа яьккхира цо. Iедалан цIарах суьйре йина ца Iаш, цо Британи вола аьлча, тIелецира. Протоколана дуьхьал долу и хIума президенташа деш ца хуьлу. Цул сов, цунна тIехула куьг а даьккхира цо, «Тхо цхьатерра хIума деш ду, тхо нийса а ду» бохург олуш санна. Хазачу доттагIаллин юьхь яра иза цунна а, Рейганна а.\nАмма и шиъ гуттар а къуьйсуш хилара. Доккха дов ца хилара цунах, амма, боккъалла а тасалора и шиъ. Амма, шайн ма-хуьллу, нахана юкъахь деладелла, декхаделла хилара.\nМаршо радио: Историко Олдос Ричарда яздинера шен «Рейган а, Тэтчер а: юкъаметтигийн чолхенаш» цIе йолчу жайни тIехь, церан уллера хилар, дикка кечъйина моттаргIанаш яра. Ур-атталла, Европа коммунизмах паргIатъяккхаран политикехь а. Рейганал а оьгIазе хила лууш яра Тэтчер, амма ший а Москохана удьхьала бертахь хила лууш дара.\nО’Салливан: ХIаъ, дукха хIуманна тIехула барт ца хилара цершиннан. ХIетахь иза мелла а чIогIуо яра Рейганал а. Юха Рейган хилара ишта. Масала, Советан пачхьалкхера маьхкадатта тотту биргIа Германе йигар сацочехь иза ондо вара. Тэтчер, берта кIел куьг таIийна хиларе терра, дуьхьало ян ца хIоттара цунна. Цул сов, Британехь дуккха а белхаш кхерамна кIел нислур бара.\nЦхьаьна ца дараш дара дера. Фолклендшкара тIамехь а дара. Iамерка Гренадина чугIортарехь а дара. Амма и башхаллаш шайна юкъахь къастайора. Атлантикан Альянсахь цкъа а цхьана ца дараш ца хилла. ХIетте а дукха гIортор йора цо Рейганна. Масала, Малхбузера Европехь Iамеркан ракеташ хIитточу хенахь – цо боккъалла а гIо дира шийлачу тIамехь толам боккхуш. Оцу массо хIуманна жамI дича го, дукха хьолахь, шиннена а пайдехь дара и доттагIалла.\nБритани -- Чехословакин президент ХIавел Вацлав (Аьр) ладугIуш ву шега Британин премьер-министро Тэтчер Маргарета дуьйцучуьнга, Даунинг стрит, Лондон, 21Заз1990\nМаршо радио: Масех тIаьхьара шо Юккъерчу а, Малхбалерчу а Европехь даьккхина ахьа. Цигахь дуккха а наха 1980чу шерашкахь Тэтчер шайн маьршо ларъйина стаг лору. Иза хIинца а ишта дуй?\nО’Салливан: Иза нехан маьршонаш ларъярхо яра. Сан къамел хилла дукха а нах чIогIа там хуьлуш бара и бакъдерг тIечIагIдеш. Цул сов, барт хиларна йоккха гIортор еш йолу стаг хилла ца Iаш, оьшучу хенахь диссиденташна гIортор а йора цо. Цуьнан хьехамца Британин арахьарчу гIуллакхийн министр ша Полше вахана волуш, кеманна тIера охьа ма-воьссина, режимо вийначу Попелушко Йежин коша тIе хIотта вахара.\nЦундела, хIаъ, уьш хилла хIуманаш ду. Британин Iедалехь коьрта ницкъ бара иза, Советан пачхьалкхан коммунистийн Iедална онда критика ечех. Эххар а, коммунисташна дуьхьал дечу онда дIахьедаран деклараци а яра иза.


dagestan / Куашев Тимур, «Кавказская политика» сайталъул журналист / Timur Kuashev, journalist of "Kavkazskaya politika"\nТалламаш бечу Bellingcat-ан журналист Грозев Христо автор а волуш, баьржийначу хаамаша довзийтира муьлхачу хенахь, стенга бахана лелла оппозиционерна Навальный Алексейна тIекхачале "ФСБ-нера дIовшдалархой". Оцу хаамашна тIе а тевжаш, социалан машанашкарчу наха цхьаьнайоьзна буьйцучу ФСБ-н белхахойн Къилбаседа Кавказехула дIасалелла хан а, оцу регионехь халкъалара жигархой белла хан а, хьелаш а.\nМасала, Яблоко партин жигархо, журналист Куашев Тимур веллачу хенахь нисвелла цхьа "дIовшдалархо" Нальчикехь. 29 шо долу Куашев вийна карийра аьрру бIаьрга кIел томагIа а долуш, ткъа дегIан аьрру агIор яра маха тоьхна лар – оцо шекбехира нах иза шен Iожаллица велла бохучух. Хаалуш кхин дерташ дацара, эксперташна хетарехь, девзаш доцчу дIаьвше вийнера иза. Лоьраша деган лазарх велла бохура журналист, амма гергарчара 20I8-чу шарахь арз хьажийна Европан кхеле.\n20I5-чу шеран Зазадоккху-баттахь кхин цхьа "дIовшдалархо" вахана кеманца Дагестане. Оццу деношкахь цигахь вийна карийна "Цхьаалла" ("Единство") боламан жигархо Магомедрагимов Руслан. Цуьнан дегIа тIехь а карийра маха тоьхна лар – садукъделла велла иза бохура лоьраша.\n20I3-чу шарахь Грозев Христон талламехь хьехош болу ФСБ-н белхахой хилла Къилбаседа Кавказехь Оьрсийчохь йихкина йолчу "Кавказ Имаратан" лидер хууш доцчу бахьаница веллачу деношкахь.


Исламан Нур - Свет Ислама - Зуда ялийна той\n904. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь шух муьлхха а цхьаъ тойне кхайкхинехь - цига ваха веза».\nМуслиман ривайатехь аьлла: «Нагахь шух цхьаъ цуьнан вашас я тойне, я цуьнах терачу меттиге кхайкхахь - цига ваха везаш ву» (хIара хьадис ал-Бухарис: 5173, Муслима: 1429 далийна).\n905. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Уггаре вон даар – тойн даар ду, цига вогIург чу ца вуьтуш, цига ван цалуург кхойкхуш долучу. Муьлхха а кхайкхиначе цавахнарг – АллахIна а, Цуьнан элчанна а Iеса хуьлуш ву»(Муслим: 1432, Бухарис: 5177 дийцина и).\n906. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь шух муьлхха а цхьаъ шуьне кхайкхинехь - кхайкхиначе ваха декхарийлахь ву иза. Нагахь марха делахь – хIусамдена тIера доIа дойла цо. Нагахь марха дацахь – юучух кхетийла иза» (Муслим: 1431).\nЦуьнах тера хьадис кхин а далийна цо, Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла: «Нагахь шух муьлхха а цхьаъ шуьне кхайкхинехь - кхайкхиначе ваха декхарийлахь ву иза. Нагахь шена лаахь - хIума юур ю цо, ткъа ца лаахь - ца юуш Iан йиш йолуш а ву иза» (Муслим: 1430).\n907. Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дуьххьарачу дийнахь тойнехь шун хIоттор - декхар ду, шолгIачу дийнахь шун хIоттор – суннат ду, ткъа кхоалгIачу дийнахь шун хIоттор – риIа ду (моттаргIа ю). Ткъа риIа лелош верг - АллахIа Iоравоккхур ву».\nХIара хьадис ат-Тирмизис: 1097 далийна. Ша аьлла цо оцу хьадисан хьокъехь: гIарадалаза «гIариб» ду аьлла. Амма цхьа хIума ду: оцу хьадисан зIенехь болу берриге а и дийцинарш - Имам Бухарина гергахь тешам хилларш бу. Цуьнах тера хьадис, Анас ибн Малика (Аллах реза хуьлда цунна) дийцина аьлла, ибн Мажас а далйина: 1915. ХIара хьадис ибн Мажас, Анасан хьадис ду аьлла, дийцина дац, ибн Мажас дийцинарг – Абу ХIурайриниг ду.\n908. Сафийа бинт Шайбас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен зударех цхьанна той хIоттийра - дерриге ши мудд* мекхах» (Ал-Бухари: 5172).\n* Кху заманан серса хIуманаш узучу терзанахь барам баьккхича, ши мудд - 1500 гарам (цхьаъ ах кила) нисло.\n909. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Хайбарна а, Меднина а юккъехь, Сафиййа (АлахI реза хуьда цунна) (ялорна) ша а ваьлла, кхо буьйса хан яьккхира. Ткъа оцу хенахь цуьнан тойнан шуьне бусалба нах кхайкхира аса. Цигахь я бепиг ма дацара, я жижиг ма дацара. Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIаьрсиган аьхкаш дIатийса аьлла, омра а дина, уьш дIатийсича - яржжош оцу тIе охьатийсира якъийна хурманаш а, нехча а, даьтта а» (хIара хьадис ал-Бухарис: 5085, Муслима: 1365 далийна, ткъа хьадисан дIаяздар тIаьхьарачуьнан ду).\n910. Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) асхьабех цхьана стага аьлла: «Нагахь цхьана хеннахь шина адамо хьо шуьне кхайкхахь - цаьршиннах хьайн цIенна гергахьа верг воллучу гIо. Нагахь цаьршиннах цхьамма хьалхе яккхахь - хьо хьалха кхайкхинарг воллучу гIо» (хIара хьадис гIийла «даIиф» йолучу зIеца Абу Дауда далийна: 3756).\n911. Абу Жухьайфа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хенан маьIигашна тIе а тевжина, хIума ца юу аса» (ал-Бухари: 5398).\n912. Абу Саламатан кIанта Iумара дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХIай, кIант! АллахI хьахаве. Аьтту куьйга а яа, хьайна гергахьа Iуьллуш ерг а яа»(Бухари: 5376, Муслим: 2022).\n913. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Цкъа пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) пхьор чохь доккху шун даар схьа а деана, элира: «Йистошкара яа, юккъехь ерг ма яа - хIунда аьлча беркат кхачанна юккъе дуссу» (ХIара хьадис Абу Дауда: 3772, ат-Тирмизис: 1805, «ал-Кубра» жайнахь ан-Насаис: 4/175, ибн Мажас: 3277 далийна. Ткъа хьадисан дIаяздар ан-Насаиниг ду. Хьадис дийициначеран зIе бакъ «сахьихь» ю).\n914. Абу-ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цкъа а цхьана а тайпана юург вон ю ца олура: нагахь шена езахь - юура, ца езахь – куьг ца тухура» (Бухари: 5409, Муслим: 2064).\n915. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Харцахьа куьйга (хIума) ма яа - хIунда аьлча шайтIанан амал ю харцахьа куьйга хIума яар» (Муслим: 2019).\n916. Абу Къатадас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шаьш хи молучу хенахь - (багара) са пхьегIана чу ма хеца» (хIара хьадис ал-Бухарис: 153, Муслима: 267 далийна).\nЦуьнах тера хьадис Абу Дауда а далийна, ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцира аьлла: «…хIуп ма баха оцу чу» (хIара хьадис Абу Дауда: 3728, ат-Тирмизис далийна, ткъа тIаьхьарачо бакъ «сахьихь» хьадис ду аьлла хIара).


Стигалкъекъа-бутт 08, 2014\nУкраинехь хIоьттина хьал дуьйцуш хетало и пачхьалкх шина декъе екъалуш ю аьлла. Оьрсийчоьнан пропагандех тешачу нахана хета цу тайпа пачхьалкх хилар ларамаза нисделла хIума ду.\nУкраинера а, Оьрсийчура а бахархошна хетарг теллина кху деношкахь Iамеркехь туп тоьхначу йозуш йоцучу Pew Research Center (Пью Ресёрч Центр) олучу талламан центро.\nPew Research Center-о бинча талламаш бира Оьрсийчоьно ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа, Одессехь иттаннаш адамаш а дойуш а, кхечу гIаланашкахь а тасадаларш дуьйладалале хьалха. Цу талламан жамIаш гайтарехь, дукхах болчу украинахошна шайн пачхьалкх бекъа белла боцуш мохк хила беза аьлла хета.\nУкраинахошна юкъахь 77 процент нах бу шайн пачхьалкх цхьаалин кеп йолу хила беза аьлла хеташ. Ткъа 14 процент украинахошна хетарехь регионийн бакъо хила еза, нагахь шайна лаахь Украинех дIакъаста.\nКиевна гонах йолу юккъера территори а, ткъа иштта Полшин а, Словакин а, Венгрин а дозанашца йолу кIошташ а юкъайогIуш йолчу малхбузерчу Украинехь 93 процент бахархой бу пачхьалкхан хIинцалера кеп хийца мегар дац аьлла хеташ. Изза ойла йолуш бу малхбалерчу регионехь бехаш болу 70 процент бахархой а. Цу регионана юкъайогIуш ю Iаьржачу хIордаца а, Оьрсийчоьнан дозанца а йолу кIошташ.\nГIирмера 54 процент бахархой бакъо хила еза аьлла хеташ бу регионийн Украинина юкъара йовла.\n83 процент оьрсий бIаьрг буьзна бу шайн презхидентах Путин Владимирах. Дуьненаюкъарчу гIуллакхашкахь цо дийриг деррриг а нийса ду аьлла хета царна. 2012-чу шарахь цу нехан терахь дара 69 процент.\nПутинах цхьа а шеко а йоцуш тешаш бу 52 процент бахархой. Ши шо хьалха и нах 37 процент бара.\nЗазадоккху-баттахь Оьрсийчоьнах дIакхеташ йина йолу референдум къомал йина яц дуьненаюкъаралло. Амма оьрсашна и проблема кхечу агIор го. 84 процент Оьрсийчура бахархой тешна бу и референдум маьрша а, нийса а яра аьлла.\nОьрсийчура 89 процент бахархой бу Украинин Iедалша цуьнан жамIаш къобул дан а деза, ГIирма Оьрсийчоьнах дIакхетийта а еза аьлла хеташ.


Кремлерчу питано ПIаьнказа кхачийна гуьржийн президент\nЧиллан-бутт 01, 2016\nГуьржийчоь --ПIаьнказа, 2016\nШаьш долчохь зуламхой боцийла дIагайта лууш, оьрсийн арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей хьошалгIа кхайкха кийча бу Паьнказ-ЧIожера бахархой\nОьрсийочьнан арахьарчу гIуллакхийн министра Лавров Сергейс ПIаьнказ-ЧIожехь дуьненаюккъара террористаш бу алар, сов чIагIдеш дийцира, цара Iамораш деш а ду аьлла. Оцу буьллучу бехкана дуьхьала цхьа моггIа дIахьедарш дира гуьржийн Iедало.\nДIадахначу мукъачу деношкахь, президента Маргвелашвили Георгий ша а вахара цига, шеца йоккха тоба а йигира цо, коьртачу декъанна, кхечу пачхьалкхашкара векалш а болуш.\nОцу меттигна го а баьккхина, бахархошца цхьанакхийтира Маргвелашвили а, цуьнан накъостий а. Ала догIу, кесст-кесста Москохо шаьш хьехор кIордийна хиларх а аьллера цара баьхкинчу хьешашка.\nПаьнказ-ЧIожехь бехачу кистойн къанойн кхеташонан декъашхочо Хангошвили Хасухас Маршо Радиога иштта дийцира оцу визитах.\nХангошвили: «Лаврос шен дIахьедар динчул тIаьхьа, кхузахь хьал муха ду хьовса баьхкина бара уьш. Бакхий нах а, къаной а гул а бина, цаьрца цхьанакхетарехь къамел дира оха. Кхузахь цхьа а зуламхойн тобанаш а яц, террорхой кечбеш а бац, аьлла дIахаийтира-кх оха».\nПШаьнказ-ЧIаж, тахана Тбилисина уггаре гена йолчу Гуьржийчоьнан регионех цхьаъ ю. Ша-дерриг дац церан дахарца кхочуш а хилла, токхо йолуш. Амма Лавров вагIахь, шайн хьоле а, цо а, иза векал волчу Оьрсийчоьнан Iедало а, тIекхуллуш йолу цIе а йицйина, и меттигехула чекхаваккха йиш ю шайн, элира кистойн къанойн кхеташонера векало Хангошвили Хасухас.\nХангошвили: «Шена лаахь, Лавров а вогIур ву. Шена лаахь, шен гIовс а воуьйтур цо. Массанхьа оха хьовсуьйтура бу уьш. ХIара йоккха меттиг а яц. Цхьана куьйггал бен меттиг а яц хIара. Цхьана сахьтехь гобаьккхина вера ву».\nПШаьнказ-ЧIажара вахархочунна Хангошвили Хасухина хууш ду, шаьш даиманна вочу хаамашкахь Оьрсийчохь дуьйцуш дуйла. Цуьнан бахьанаш а девза цунна. Амма хьалха хилла болу бала, тахана бац шаьш долчохь, элира цо.\nХангошвили: «Оцу оьрсаша и къамелаш даиманна деш ду. Кху Паьнказ-чIожехь тIемалой буй, кхидерг дуй бохуш. Шайна оьшучу хенахь айдо цара и гIуллакх. Бакъду кхузара цхьаболу кегий нах галбевллера. Вайнехан гIуллакх дац Шема а, Iаьрбийн мехкашкахь а тIом бан».\nПаьнказхойн цхьа а шеко яц Оьрсийчуьрчу Iедалша шайх лаьцна хIума алар-Гуьржийчоьнан Iедалшна Iаткъам бан лууш хилар дуйла. Аьшпаш а, эладитташ а, даржийча, цуьнах боьхалла юьсу, аьлла билгалдаьккхира кистойн къаночо Хангошвили Хасухас.\nХангошвили: «Царна дика хууш, ду харц дерг дийца. Церан Iалашо ю иза. Ахь дуккха а дийцича хала хуьлу цуьнах цIанвала. Хьалха а ма дуьйцура цара иза. Иза бакъ а долуш-м ца дуьйцура цара».\nПIаьнказ-ЧIоже а вахана юхавирзича, журналисташа хаьттинера Гуьржийчоьнан президенте Маргвелашвили Георгийга, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министрца Лавров Сергейца цхьаьна а кхетта, цо аьлларг дийцаредан кийча вуй хьо аьлла. Иза шен барамера накъост вац.\nОьшуш хилахь, цуьнца цхьанакхетар дийр ду гуьржийн арахьарчу гIуллакхийн министро, аьллера цо.\nОцу даржехь волчу Джанелидзе Михаила, журналисташа шега изза хаьттича, жоп делла: "Шайн Оьрсийчоьнца а, цуьнан къомаца а, бертахь даха лаьа, амма шайн тIегIанехь цхьанакхетарш дан хьелаш хилахь дийра ду аьлла".\nГуьржийчоьнан агIоно дуьйцуш долу хьелаш ду, Оьрсийчоьно шайн латта дIалацар а, цу тIехь шен эскарш цо латтош хилар а.\nИ дIадаьккхича, шина пачхьалкхна юкъахь юьззина юкъаметтигаш меттахIитто кийча бу гуьржий.\nХангошвили: "Кхузахь цхьа а зуламхойн тобанаш а яц..."


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: ЦIано ярах дерг дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: ЦIано ярах дерг дуьйцу дакъа\n1. Муъма-нехан амира Абу Хьафс (Iумар ибн ал-ХаттIаба) (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезира шена аьлла: «Боккъалаъ, Iамалш - негаташка хьаьжжина ю».\nКхечу ривайатехь хIокху кепара аьлла: «…негате хьаьжжина ю».\n«ХIора стагана а - цо негат диннарг ду. Цундела шен махках валар АллахIан дуьхьа а, Цуьнан элчанан дуьхьа а хилларг – цуьнан махках валар АллахIан дуьхьа а, Цуьнан элчанан дуьхьа а хир ду. Ткъа шен махках валар муьлхха а цхьана дуьненан хIуманан дуьхьа хилларг, (масала) ша гулдан лерина долучу, я ша ялор йолучу зудчун дуьхьа – цуьнан махках валар и ша махках ваьллачу хIуманан дуьхьа хир ду» (ал-Бухари: 1, Муслим: 1907).\n2. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIа шух цхьаьнггара а ламаз къобалдийр дац, нагахь цуьнан ламаз карара даьллехь, - ламаз эццалц» (ал-Бухари: 135, ат-Тирмизи: 76, Ахьмад: 2/3I8).\n3. IабдуллахI ибн Iамр ибн ал-Iаса а, Абу ХIурайрас а, Iайшата а (Сийлахь-Веза АллахI реза хуьлда царна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Ма цIеран Iазап хир ду-кха кIажашна!» (ал-Бухари: 60, Муслим: 241).\n4. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шаьш ламаз оьцучу хенахь - мерачу хи а озий, юханехьа охьахеца и. Нагахь шаьш цIано тIулгашца еш елахь - (цIанонна хьокхуш долу тIулгаш) шалза терахьехь нисде. Нагахь шух муьлхха а цхьаъ вижиначуьра самавалахь - (ламаз эца лерина хи чохь долучу) пхьегIанна чуIоттале хьалха кхузза шен куьйгаш дила, хIунда аьлча шух цхьанненна а ца хаьа: ша наб ечу хенахь шен куьйгаша буьйса мичахь яьккхина».\nМуслиман ривайатехь хIокху кепара аьлла: «…шен мераIуьргашка хи узийла».\nТкъа кхечу ривайатехь хIокху кепара аьлла: «Ламаз оьцуш волучо - мерачу хи кхорзийла» (ал-Бухари: 162, Муслим: 278).\n5. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шуна дихкина ду - лелаш а доцуш, цхьана меттехь лаьтташ долучу хина чу хьаткъа телар а, цул тIаьхьа оцу чохь лийчар а».\nМуслиман ривайатехь аьлла: «Парз лийчар тIедоьжна а долуш, лаьтташ долучу хина чохь лийча ма луьйчийла шу» (ал-Бухари: 239, Муслим: 282, 283).\n6. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь жIаьло шун пхьегIара хи малахь - ворхIазза дIайила иза».\nМуслиман ривайатехь хIокху кепара аьлла: «…ткъа царех хьалхараниг – лаьттаца а».\nМуслима далийна МугIаффал кIентан IабдуллахIан (АллахI реза хуьлда царна) хьадис, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь жIаьло пхьегIара хи малахь - ворхIазза дIайила и, ткъа бархIалгIа - лаьттаца хьакха а еш» (ал-Бухари: 172, Муслим: 90/279, 280).\n7. Iусман ибн Iаффанан (АллахI реза хуьлда цунна) азатхочо Хьумрана дийцина: «Iусмана, ламаз эца хи да шена аьлла, омра дира. Цул тIаьхьа, шен аьтту куьг хи чохь долучу пхьегIанна чу а дахийтина, (хи схьа а эцна, оцу хица) кхузза шен куьйгаш дилира цо. Цул тIаьхьа бага а, мерачу а хи кхаьрзира цо, мара а цIанбира шен. Цул тIаьхьа кхузза юьхь йилира цо шен. Цул тIаьхьа голашца цхьаьна шен ши пхьарс билира цо. Цул тIаьхьа (тIеда куьйгаш а долуш) шен коьртана масхьа дира цо. Цул тIаьхьа хьакхолгашца цхьаьна кхузза шен ши ког билира цо. Цул тIаьхьа элира цо: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), хIинца аса ма-эццара ламаз а эцна, тIаккха элира: «ХIинца аса ма-эццара ламаз а эцна, ткъа оцу юккъехь ша-шега къамелаш а ца деш (я дуьненан ойланашка а ца вуьйлуш), ши ракаIат ламаз дахь - АллахIа гечдийр ду цунна цо хьалха летийначу къиношна»» (ал-Бухари: 164, Муслим: 226).\n8. Iамр ибн Яхья ал-Мазинис дийцина, шен дас элира аьлла: «Iамр ибн Абу Хьасана IабдуллахI ибн Зайде (АллахI реза хуьлда царна), «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ламаз муха оьцура гайта таро хир ярий хьан суна?» аьлла, хоттучу хенахь, цигахь нисвеллера со. (IабдуллахI ибн Зайд), хи чохь долу пхьегIа схьаял шена аьлла, омра а дина, царна а гойтуш, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ма-эццара, ламаз эца вуьйлира. Ткъа цул тIаьхьа, оцу пхьегIара хи шен куьйгашка а доьттина, кхузза шен куьйгаш дилира цо. ТIаккха хи чохь долучу пхьегIара, кхузза чу куьг а дахийтина, хи схьа а эцна, кхузза бага а, мерачу а кхаьрзира цо, мара а цIанбира. Цул тIаьхьа, шен куьг чу а дахийтина, (хи схьа а эцна,) кхузза шен юьхь йилира цо. Цул тIаьхьа, шен куьг хи чохь долучу пхьегIанна чу а дахийтина, (хи схьа а эцна), шоз-шозза буьлуш, шен ши пхьарс билира цо голашка кхаччалц. Цул тIаьхьа, шен куьг хи чохь долучу пхьегIанна чу а дахийтина, (хи схьа а эцна), шен коьртана масхьа дира цо – ший а куьг хьалхара тIехьа дIахьокхуш, юха тIехьара хьалханехьа схьахьокхуш. И (масхьа) цкъа бен ца дира цо. ТIаккха шен ши ког билира цо».\nКхечу ривайатехь аьлла: «Шен коьртана хьалххара дIадолийра цо масхьа дан - ший а куьг кIесаркIаг чу кхаччалц дIадигира цо, цул тIаьхьа и шиъ юханехьа дигира цо, ша (масхьа) дIадолийна йолучу меттиге кхаччалц».\nКхечу ривайатехь аьлла: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) веара тхо долучу, ткъа оха цунна (ламаз эца) цIестан пхьегIахь хи арадаьккхира» (ал-Бухари: 185, Муслим: 235).\n9. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), мачаш тIеюхуш а, можана ехк хьокхуш а, цIано ечу хенахь а, муьлхха а кхидолу гIуллакхаш дечу хенахь а - аьтту агIонна тIера дIадолор дезаш вара» (ал-Бухари: 168, Муслим: 67/268).\n10. НуIайм ал-Мужмира элира аьлла, Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Къематдийнахь сан умматеранарш богIур болуш бу - хьаьжашна тIехь лепаш кIайн седарчий а долуш, куьйгашна тIехь лепаш кIайн чIагарш а йолуш, ламаз эцна ларраш бахьанехь хIиттина йолу. Нагахь шух муьлххачуьнга а и лепар алсамдаккхалахь - дойла цо иза» (хIара хьадис далийнарш бу ал-Бухари: 136, Муслим: 246, ткъа хьадисан дIаяздар Муслимниг ду).\nКхечу дешнашкахь хIокху кепара аьлла: «Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) ламаз оьцуш гира суна. Шен юьхь а, белшашка кхаччалц ши пхьарс а билира цо. Цул тIаьхьа шен ши ког билира цо настаршца цхьаьна. ТIаккха элира цо, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цуна) олуш хезира шена аьлла: «Къематдийнахь сан умматеранарш богIур болуш бу - хьаьжашна тIехь лепаш кIайн седарчий а долуш, куьйгашна тIехь лепаш кIайн чIагарш а йолуш, ламаз эцна ларраш бахьанехь хIиттина йолу. Нагахь шух муьлххачуьнга а и лепар алсамдаккхалахь - дойла цо иза» (ал-Бухари: 136, Муслим: 246, 250).


Теракт кечъярна нохчочух шеко ю Австрин Iедалан\nИбрагимов Мохьмад кхелехь, 2017 шо\n42 шо долу Оьрсийчоьнан махкахо Австрехь теракт ян дагахь хилла аьлла, шеко йолуш ду оцу пачхьалкхан Iедалш, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо. Цунах лаьцна яздо меттигерчу Heute таблоидо Рид-им-Иннкрайс гIаларчу прокуратурана тIа а тевжаш. Дийцарехь, иза теракт ян дагахь хилла ГIуран-беттан 11-чу дийнахь, хенал хьалха набахтера ша араваьллачул тIаьхьа. Ибрагимовна хан тоьхнера террорхойн декъахь хиларна.\n2017-чу шарахь Товбеца-баттахь Ибрагимов Мохьмад (Абу Хьамза а олура цуьнах) чувоьллира Австрин кхело, 7 шо хан а тоьхна. Прокуратуро цунна бехкедуьллура террорхойн декъахь хилар а, Гуьржийчохь меттигера пхи вахархо вер а.\nИ зуламаш Абу Хьамзас дина бохура 2012-чу шарахь, Гуьржийчуьрчу Лопота чIаже шеца 17 нохчо а вигина, уьш Дагестанехула Нохчийчу бига гIертачу хенахь.\nТкъа Абу Хьамзас , мелхо а, ша Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан (ФСБ) агент а волуш, тIемалойн тобанна юкъавахийтина вара, оцу тобане шен Iалашо кхочуш ца яйта, бохуш чIагIдора талламчашка а, кхелехь а.\nБехккъасторхоша иза цунна тIебаьхьначу шина бехках цхьаннах кIелхьараваьккхира – гуьржийн эскархой цо байина хилар тоъал тоьшаллаш дац, аьлла, юхадаьккхира.\nГIуран-баттахь Ибрагимов хенал хьалха набахтера аравала везаш вара. Ша дIахецале шеца камери чохь болчу нахе дийцина цо, боху Heute газето, ша теракт кечъян дагахь хиларх лаьцна. Оцу таблоида чIагIдарехь, Зубен гIалахь дан дагахь хилла нохчо эккхийтар. ХIинца и гIуллакх толлуш ю терроризмца къийсам латторан а, конституци ларъяран а федералан урхалла.\nПрокуратура дагахь ю, яздо газето, Ибрагимов хенал хьалха араволуьйтуш хиларна латкъам бан я иза лаца, дерартаци яллалц набахтехь латто.\nИбрагимовна политикан тховкIело еллера Австрехь 2005-чу шарахь, Оьрсийчохь иза хьийзош хила мега аьлла.


ДIахIоттар, охьахаар — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nЮьхь-сибатца ца къаставелларг дукха хьолахь къастало цуьнан хотIе хьаьжжина. Масала, охьахаарца хIиндо монголах къасталур ву. Хьалхарчуьн настарш охьахиъча муьшах йича санна хьаьрчина хуьлу, шолгIачуьн настарш чучча яхана. Бийциначарах Iарбо къастало, эмкало санна, когаш кIел бехкина царна тIехаарца. Нохчийн хаар а хилла шен кепе дерзийна. ХIинца-м цхьа хIиндойн кеп йоцург, массо а караерзийнера вай, амма вайниг ю аьлла билгалъяккха йиш йоцуш, яйина-кх. Пха-Iад юккъе даьллачу хенара йисна дай охьаховшаран кеп, аьтту коган чоьхьарчу хьоркана тIехиъна, аьрруниг дегIаца гола хьала нисйина. Оцу кепара охьахиъча, хьала гIатта ца оьшуш пха тоха (топ кхосса) сихаллица аьтто сов хуьлуш хилла.\nИрахь латтаре хьаьвсича а, кхин къаьмнашца къастамаш бу. Масала, аьр вай, немцойн салти санна пхьогIанахь хIоьттина цхьаъ гича, «могуш воцуш ву иза», олий, делан минотехь даьржа. Къонаха латтар оьзда лерина, нагахь иза аьрру коган тIе вазвелла, аьттуниг паргIат буьтуш: цуьнан кIажа аьрручуьнан хьорканца нисбеш, когийн буьхьигаш цхьа буй юкъабиллал дIаса тесна хилча. Цу кепара дIахIоьттина волу стаг, хьалха шаьлта-доьхка лелочу хенахь аьрру куьйган боккха пIелг шаьлта — доьхка тосучу лергах тесна, аьтту куьйгаца аьрруниг лаьцна лаьтташ волу стаг кура лерина, я Хизарс ма-аллара, боьгIна хьокха санна лаьтташ а, латталуш а хилла, юстош чохь яллийна, урс хьакха араозийначу алашо санна, ша лаьттачохь, йорш а ца деш. Теллича, дуьстича гучудолу, Iилманехь цу латтарх третья позиция олуш хилар а, иза уггар эргономични хилар а (балетехь шуьйра пайдаоьцу цунах). Иштта дIахIоттаро аьтто бо, ойла ца хьийзош, аьтту когана тIера некъ болон. Нохчийн кхетамехь, стаг зулам эцна араваьлла я диканиг ду хьалха дерзийнарг къасторехь иза боккха чулацам болуш карадо. ХIунда аьлча, аьтту ког хьалха боккхуш волавалар, и стаг диканна араваьлла хиларан билгало ю.\nТIема кIел куьйгаш дехкина дIахIоттар къонахчуьнгахь ца товчарах лору (жерочо-м цхьацца шен бен-берса меже гайта дора иза). Ишттачарах ларалуш ду, шалгобарзакъ лелочара хаьнтIе куьйгаш хIоттор. Нагахь санна пIелгаш тIехьа долуш хIоттийча-м, «букъ лозуш ву» — аьлла хетар дара (жерочо-м хитIера йогIуш, шена тIаьхьа безамехь къонаха нисвелча, хи дохьуш кIудал, я белшаш тIе юьллий хIоттадора, ха ловзуш гайта (буй бина кераюкъ арахьа йолуш хилча, ца яшаран кеп ю). Боьрша ву бохучо уьш хIунда хIиттадо бохучунна тIекхиа юьхьиг кара ца йогIуш висина со, ша, жерочух тарвала гIертар дацахь!\nНекъа-новкъахь лелош долу гIиллакхаш а ду лараман тIехь кхолладелла. Масала, новкъахь шиъ нисвелча воккхачунна (духар беркъа долчунна, гIоранца эшна волчунна, дешначунна, говзалла лакхара йолчунна, гергара йоцчу зудчунна, хьешана, тукхамхочунна (ненахочунна), я стунцхочунна и.дI.кх.) аьтту агIо луш ду.\nНовкъа воьдуш кхоъ цхьаьнакхеттехь: вай лакхахь хьахийначу ларам бан догIучарна юккъера меттиг кхачайо. Цуьнан аьтту агIо кхочу царех уггаре жимачунна. Иза хьадалчин (посыльный) меттиг ларалуш ю. Хьалхалерачу луьрачу заманашкахь некъан хьовзамаш сих-сиха тIеIитталуш хиларе хьаьжна, лараме волчунна аьтту агIо мелла а чIогIо (карахь герз хиларна) хиларна, гIора-ницкъаца, доьналлица тоьлла верг, юккъерачунна аьрру агIор хIоттош ву. ШолгIа делахь, аьрру агIор хIоьттинчун декхар ду, зуламах иза ларварал сов, цхьацца къамелашца воккхахволчуьнан некъ бацбар. Iилманчашна гучудаларехь, аьрру агIор волчуьнга ладогIа аьтто сов бу.\nНовкъа вахар-вар стеган зудчуьнца нисделча цу шиннан дIахIоттаран кеп, юкъарчу гергарлоне хьаьжна нисло. Нагахь санна къонахчуьнца ара яьлларг (синкъерамехь кIант вистхуьлучу юкъана неIаре вала дезаш долу гергарло делахь) цуьнан йиша, шича-маьхча елахь я хIорш цхьана цIийнан нах белахь (царех тухуш ю хIусаман нана а), иза шеца волчунна ах гIулч тIаьхьа, аьрру агIор хIутту. Оцо массарна а гойту, зударшца верг, царна бехке стаг хилар. Цаьрца лелон догIург цу тIера дIа хуьлу. Нагахь санна йогIург йоккха стаг, я гергарло херадаьллачех, я евзачарах хилча, царна аьтту агIо ло. Иза а дуьхьал я тIаьхьа нисвеллачунна, цаьрца вист хиларан кеп муха хила еза гойтуш хаам бу.\nВайн Iедалшца, ул-улле хIоьттина новкъа кхоъ вар, зен-зуламна уьш арабевлла цахиларан гайтам бу (зуламна арабевлла нах цхьаъ вукхунна тIаьхьа хIуттуш могIа бина хуьлу). Кхоъ ул-улле хIуттуш, царна жимма тIаьхьа аьтту агIор хIоьттина жимха а волуш йогIу тоба, маьрша некъ эцна йоьдуш ю. МогIане ялх стаг нислуш тоба йодахь, «юккъехь барам лаха», олуш ду. Цу хьолехь а нохчий тахана санна ринже гIоьртина хьайбанаш санна, берриге а некъ лоций боьлхуш ца хилла. ВорхI-ворхI некъа нисвалар цIа ялон боьлхуш, я ялош богIуш болу замой хиларан гайтам бу. Исс-исс нисвалар, уьш стаг витийта дехаре боьлхуш хилар гучудолу. Некъахула нах бахаро, дуьхьал-тIаьхьа нисвеллачунна гойтуш хилла, цу некъан Iалашо. ТIеIоттавеллачунна хууш хилла, ша ала дезарггий, муха лелча бакъахьа хир ду а.\nЛакхахь ма-аллара, гIеххьа божарийн тоба некъа нисъелча, иза кхоккха стаг волуш дIанисло, уггаре а лоруш берш юккъехь а болуш. Хьалхий, тIаьхьий царел жимха берш хIуьтту. Кегийчеран кIулла (группа, часть) кхаа декъе екъало. Уггаре а кегийрниш баккхийчарна хьадал-вадал кхочушдан, царна юкъа яьржа; цхьа дакъа баьгар дан хьалха йолу, важа баьхьар кхочуш деш тIаьхьа соцу.\nТобанца некъахь зударий нислахь, уьш шайн кIулла йой, тобана юккъехь дIанисло. Амма оцу хьолехь, уггаре баккхийчу нехан кIулла шина декъе екъалой, царна хьалхий, тIаьхьий хIутту.\nТахана иза вайна юккъера дайна даьллачух долу дела боху ас, ворданахь верг гIаш волчунна, бехкала вахна бен, ворда хьалха а йоккхий, дIавоьдуш ца хилла. Цул а алсам ган тарлуш хилларг, ша охьавуссий а, иза дIавигар. Долчуьнгахь-м тахана а ду и гIиллакх, машенахь ша хьалхавала дезаш хилча, куьйга-эшарца шена бехк ца биллар а доьхий, йоккху цо шениг хьалха. Ткъа тахана-м шех тамаша байта, ворхIе а дена ша бан сихвелла воьдуш санна тIехъэккха бераца йолчу зудчунна, эчиган динахь волу кхузаманан бере. ЛартIера генна юьстах эккхар санна бен кхин муха лара деза, сахьийзарна кетIаваьллачу воккхачу стагана чекхъэккхаш конкин «болар» лахдарна меттана цунна тIе ченан кIур биллар? Вайн вовшшца болу ларам цига кхаьчна хиларх кхетча: «цкъа а вешан гIиллакхан хорша доьрзурий те вай?!» — боху шеко кхоллало.\nЧувогIуш – араволуш, хьалаволуш – охьавуссуш лелош долу гIиллакхаш шен-шен лоре дерзийна хилла. Цхьаъ чувогIуш, важа араволуш, неIарехь дуьхь-дуьхьал шиъ нисвелча, дукха хьолахь, шаьшшиммо хIун дича бакъахьа ду ца хууш вуьсу, жиманиг-м хьовха, воккханиг а. Дайша лелийначунна тIегIоьртича, араволучунна яла езаш ю хьалхе. ХIунда аьлча, чу вогIург мел кIадвелла хилча а, схьакхаьчна ларалуш ву, араволучо бан безачу некъах дерг хууш дац. Ларам бан безарш вай лакхахь хьахийнарш дерриш а ду кхузахь а, хьалхе цаьргахь ю, — хьал-бахамца тоьлларг, даржехь верг тIетоьхчахьана.\nЛами тIехула хьалаволуш нисвелча, лара безаш берш вай лакхахь билгалбаьхнарш бу, охьадуьссучу хенахь царна тIаьхьа хила веза. Ламина тIехь галваьлча, охьавуссуш, я хьалаволуш, охьакхетар дукхачу хьолах аркъал хуьлуш ду. Жиманиг, могушниг, гIонана-ницкъана сов верг, дайша тIедожорца, бийциначеран гIортор, гIоьнча хила везаш ву.\nСих-сиха ган таро хуьлу, трамвайна, автобусана хьала-охьа вуссучунна гIо оьшуш хьал хIоттар. Кегийра нах шаьш дан дезарг хIун ду ца хууш буьсу. Иза милла хилча а, гIаддайначуьнан гIолацар вайн воддца догIург а, дайша тIеллинарг а ду. Къоначарна дагара дала мегар дац шаьш даккхий хирг хилар а, цу хенахь аш тахана нахаца лелийнарг, кхана шуна дуьхьал дериг хилар а (ша дIакхосса тускар дуцуш воллучу кIантана, дас дина хьехар: «ЧIогIа делахь, хьан кIантана оьшур ду хьуна иза», дага лаца). ШолгIа делахь, шен нана-да, йиша-ваша лоруш верг ца Iало юьстах ваьлла хьоьжуш, гIо лоцу оьшучохь. Гонах лаьттачарна ган ма го хьо мел кIант, ваша, къонах ву.\nХьалаволучунна, гIиллакх лоцу бохуш, иза хьала а ца тоьттуш, хьала а валий гIо де цунна. Охьавуссучу хенахь хьо хьалха охьа а воссий, гIо де охьавуссучунна. ХIара дуьне ша лехнарг карош хIума ду. Тахана аш динарг, шуна шайна кхана дуьхьала дер ду.\nНислучу кхин цхьана хьолах а лаьцна ала догIу. ГIиллакх лоцуш, жимчу машенан хьалхарчу гIанта хааво вай лорург! Амма авари хуьлучохь, дукха хьолахь, зарт хьалха хиъначунна чIогIа хуьлу. Иза массарна а гуш — хуучех ду. Боккъалла а шаьш воккхачунна диканиг дан гIертахь (цунна шена а иза хууш хилча кхин а дика ду), иза тIехьарчу гIанта хаон веза.\nСаид-Магомед Хасиев, специально для Нохчалла.com\nболар г1иллакха ДIахIоттар лелар нохчийн охьахаар Хасиев чеченский этикет


Нохчий а, гIалгIай а, «хIай, АллахIан леш, чIагIлолаш» цIейолу тIом а\nЗазадоккху-бутт 23, 2017\nШемахь гIаттамхоша Димаьшкъанна шаьш деношкахь долийна тIелатар даржале цигарчу чуьрчу мехкашкахь, шахьарна 30-40 чаккхарма гергахь латтош хилла Оьрсийчоьнан тIеман полици дехьаяьккхина Туркойчоьнан дозане.\nЦеран могIарахь болу Нохчийчуьра а, ГIалгIайчуьра а полисхой хIинццалц лаьттинчу меттигашкахь йолийна Шемарчу гIаттамхоша кху беттан 19-чу дийнахь «ХIай, АллахIан лай, чIагIлолаш» цIе йолу операци.\nКъилбаседа Кавказан сервисан аьтто белира Димашкъарчу Джобар агIонехь лаьттачу гIаттамхошца къамелдан. Хаабеллий шуна шайна дуьхьаллаттачаралахь Оьрсийчуьра полисхой, аьлла, деллачу хаттарна жоп луш, цара элира: «ТIом бирзина бац, ала хала ду, мила, мел вийна…Бакъду, Асадехьа тIемаш беш дукха ду арахьара даьхкина эскарш, Джобарехь царех бала а белла дукха».\nКхечара тIом бечу юкъанна, оьрсийн эпсарш Асадан эскарша дIахьочу Iаморашна тIехьовсуш Iа.\nКхечара тIом бечу юкъанна, оьрсийн эпсарш Асадан эскарша дIахьочу Iаморашна тIехьовсуш Iа\nГIаттамхоша дийцарехь, Асадехьа тIемаш бечийн дакъошлахь бу ОвхIанистанера а, Иракъера а, Либанера а шиIатой – тоьшалла ду эскаршкахь радиоканалашкахула лела къамелаш. Оьрсийчоьно («70 процент хила тарлуш») Асад а ларво, цунна кеманашца гIо а до, боху гIаттамхоша.\nШемахь тIом болабелчхьана шен 28 вахархо цигахь кхалхар тIечIагIдина Оьрсийчоьно. Дукха хьолехь баларш цхьа хан яьлча бен ца довзуьйту тIеман министралло. РБК-но а, Conflict Intelligence-со а кхаарийдийнахь 9 Оьрсийчуьра эскархо вийнийла хаийтина, уьш доккхачу декъанна бу Нохчийчохь а, Донбассехь а тIемаш биначех.\nАмма цкъачунна Шойчу Сергейн урхалло ца хаийтина официалехь оцу эскархойх дерг.\nОьрсийчоьнан полици Шемарчу кхечу метте дехьаяккхарх\nЛатакиа – Алеппо – Димашкъ\nЮхьанца тIеман полици (доккхачу декъанна нохчех лаьтташ йолу) 2016 шо довш Латакиарчу оьрсийн тIеман базе йигира. Дукха хан ялале Алеппо кхачийра, ДАIИШ-ера яьккхина и гIала ларъяйта а, минанех цIанъяйта а буьгу, аьлла.\nТкъа цхьа дакъа кхо бутт гергга хьалха хьажийра Димашкъа. Шемарчу оппозицино беш хиллачу хаамашца, цара Iамораш дIахьора мехкан шахьарахь. Оьрсийчоьнан «тоьлла эскарш» гIаличу далор Iаьрбаша дузура оьрсашний, гIажарошний юкъа Iедал къовсуш тIемаш боьлла бохуш хIетахь даьржинчу эладитанца.\nБахначу баттахь Шема тIеман полицин кхин а цхьа батальон а хьажийра – иза яра ГIалгIайчуьра. Таханенна лаххара а вайнехан ши батальон лаьтта Аллеппохь а, Димаьшкъна гергахь а.\nТергамчаша дийцарехь, гIалгIайн батальон Палмирехь лоьтуьйтуш ю ДАIИШ-ах. И мохк баьккхира жихIадхошкара ши кIира хьалха. Хилла дакъалоцуш тIеман полици я ца хилла дуьсу билгалдалаза.\n«Сергайехь севцца, цигара бахархой дIа а лаьхкина»\nПачхьалкхан Думин кхеташонехь тIеман министро Шойгу Сергейс хаамбира, Оьрсийчоьнан шина тIеман полицин батальонах цхьаъ лаьтта Алеппохь, важа Барады хица (Димашкъанна 30 чаккхарма гергахь) лаьтта, аьлла.\nШойгус и аьллачу шолгIачу дийнахь интернетехула даьржира цIен береташ а, "МР" (military police –тIеман полици) йоза а пхьаьрсаш тIехь долчу эскархойн суьрташ. Вади-Барадерчу Сергайа юьртахь даьхна дара уьш. Царна тIехь цхьаберш бара берашна «Оьрсийчоь шуьца ю» йоза тIехь долу кхачанан тIоьрмигаш боькъуш. Eldorar портало даржийра, суьрташ тIеранаш гIалгIай бу, аьлла.


ВОЦУРГ ХИЛА МА Г1ЕРТА\nЯлтийна шорталла йолуш пхи к1ант кхиъча, оцу доьшано даге куралла а йоьссийна, коьрте лаккхара ойланаш хьийзаш хиллера цхьа да - дахка. Ша санна долчу дехкийн лерам боцуш, царна букъбетташ хилла иза. Кху дуьненчохь уггаре а г1ор алсам дерг а лехна, цуьнан йо1 шен кхиъначу к1антана яло нигат дина цо.\nХоьттуш, дагабуьйлуш лелачу да - дехкана, цхьамма хьехар дина: «Малх бу массарел а г1ор алссам долуш» - аьлла. Иза шен дагахь къобал а дина, да - дахка малхана т1ебахара боху. Малхана ша т1екхаьчча:\n«Х1ай, малх, к1ант кхиъна сан. Кху доккхачу дуьнент1ехь г1ор алсамдолчун йо1 цунна яло нигат дина аса. Дагаболуш, хаттарш дича, хьо бийци суна. Хьан г1оране кхочуш кхин г1ор дац боху. Хьайн йо1 яийта шен к1анте» - олуш, бистхилира боху да- дахка малхе.\nОцу да - дехко лелориг лорт1ехь доций хууш, цунна зен дан йиш йоллушехь: «Эх1, ма къахьегна ахьа суна т1екхача г1ерташ! Инзаре доккха г1ор а, ницкъ а белла шена Дала. Амма шел а нуьцкъалла ю -1аьржа мархаш. Цара, дуьхьал а йовлий, сан з1аьнарш лаьтта ца кхочуьйту. Мархаш ю шел г1оранехь. Церан йо1 яло хьажа хьайн кхиъначу к1антана» - олуш, малхо да- дахка мархашна т1ехьажийра.\nМаьлхо шега аьлларг къобал а дина, мархашна т1ебахара да- дахка. Цо цаьрга:\n«Х1ай, мархаш, к1ант кхиъна сан. Ницкъ а, г1ор а алсамдолчун йо1 цунна яло нигат долуш бу со. Хаттарш а деш, дагабаьлча, малх бийцира суна — массарел а г1оране бу, аьлла. Малхана т1ебахара, цуьнга шен йо1 сайн к1анте яийтар доьхуш. Цо: шел ницкъ а, г1ор а алсам долуш — шу мархаш йийци суна. Шайн йо1 яийта сан к1анте» - элира, мархашка да-дехко.\nДа-дехко шайга цу кепара къамел дича, иза галбаьлла лелий хиира мархашна. Жимма ладуг1уш а 1ийна:\n«Маьлхан з1аьнарш лаьтта ца кхочуьйтуш, совцало тхоьга. Лаьтта дог1а 1енош, даккхий зенаш дало 1аламна а. Боккха ницкъ белла тхуна Дала. Тхуна новкъарло ян х1умма а дац — цхьаъ доцург. Иза мох бу. Цо лохке: йовла а, яла а меттиг боцуш — хьийзайо тхо. Мох бу тхоьл ницкъ а, г1ор а алсам долуш. Моханна т1е а г1ой, цуьнан йо1 йига хьайн к1антана» - олуш, мархаша моханна т1ехьажийра да- дахка.\nМархаша бохучух а тешна, моханна т1ебахара да- дахка. Цо моханна а бицира ша арабаьккхина некъ. Шен къамел дерзош: «Малхана т1ебахара со, цо мархаш йийцира. Мархаша, мох, хьо бу боху шайл алсам ницкъ а, г1ор а долуш. Хьайн йо1 яийта сан кхиъначу к1анте» - олуш, да- дехко сацийра мохе де къамел.\nШега да -дехко динчу къамелан мах хадош, мохо жимма ойла йира. Моханна а хиира: ц1ерхазмана а, шегахь доцург айбана а — и да - дахка лелий. Цуьнга эрна къа ца хьегийта а, иза сихха лаьтта боссорхьамма а:\n«Мархаша бакъдерг дийцина хьоьга. Мархаш а лоьхку, х1ордаш а, 1апказаш а ловзадоху, лаьмнаш а, ц1енош а херцадо, дитташ бух а дахало соьга. Боккха ницкъ а, г1ор а ду соьгахь. Амма цхьа жима, лоха кондар ю лаьмнашкахь, т1улгашна юккхехула хьаьла йолуш. Цунна дан х1умма а ца хуьлу сан. Иза бух а ца яккхало, каг а ца ло. Соьл нуьцкъал а, г1оране а и кондар ю хьуна. Цунна т1е а г1ой, цуьнан йо1 йехий, иза йига хьайн к1антана» - олуш, мохо сацийра шен къамел.\nМохо белла кхетам схьа а эцна, лаьтта а боьссина, кондарна т1ебахара и да - дахка. Цо кондаре бийцира арабаьккхина некъ. Ша динарш а, лелийнарш а довзийтира. Шен къамел дерзош: «Малхо - мархаш, мархаша - мох, мохо, хьо, кондар йийци суна. Мохо хьо ю боху — шел г1оранехь. Хьайн йо1 яийта сан к1анте» - кондаре олуш, да-дехко сацийра къамел.\nДа- дехко лелочух кхетта: «Малх мел ч1ог1а къегина лаьтта хьажарх, йовха хиларх — новкъарло ца хуьлу суна. Мархаша дуккха а лаьтта дог1а даийтарх, зен ца до. Мох чехка а, чйог1а а хьакхарх, цуьнга х1умма а да ца ло суна.\nАмма, хьо санна, цхьа дахка бу. Хьалхарчу когашца цо го а охке, бухара сан коьрта орам буу. Цу дехко и орам биъча, сан г1ор г1елло. Цул т1аьхьа: мархаша доуьйтучу дог1ано йашош, малхо якъош, котаман мас санна — яйло со. Мох баьлча, цо ойбе, х1ара дуьне мел ду ловзош — д1а-схьа кхоьхьу. И дахка бу сан г1ор г1елдеш, цунна дан х1умма а ца хуьлу. Оцу дехкана т1е а г1ой, цуьнан йо1 ялайе хьайн кхиъначу к1антана» - олуш, кондаро щен ц1а хьажийра и да - дахка.\nДагчу куралла а йоьссина, шегахь доцург лелош, лакха кхийдина и да — дахка, ша санна долчу дехкашна юккъе - лаьтта боьссира. Ша санна болчу дехкан йо1 а ялийра цо шен к1антана. Мел дукха эрна къахьийгира оцу да - дехко - боцург хила г1ерташ. Иштта чеккхе йолуш доьрзу, оцу да-дехках лаьцна долу дийцар.\nБоцург хилаг1иртина, лакхахь буьйцу да - дахка санна, адамашна юккъехь а нисло цуьнах терра дерш. Кху т1ехьарчу шерашкахь, нохчийн къомо мостаг1анна дуьхьал маьрша хила бечу луьра къийсаман хиламашкахь, шайна цхьацца ц1ераш а тохкуш, нохчашна юккъехь билгалбевли: боцурш хилаг1ертарш а, шайгахь доцург лелош берш а. Зулам ду цара уьйбург. Маршонан новкъахь пайдехьа дерг даг1ерта нохчо а ца вуьту цара мехала къахьега, цунна дерг а, доцург а т1екхуллуш. Ша цхьаъ ву а моьттуш: нахана луьйш, шегахь доцург лелочо — ша-шена зен а, мостаг1анна луург а до, юкъарчу г1уллакхана эшам а бо.\n«Шегахь доцург лелошверг — шегахь дерг лелон ма вехийла!» - олуш хилла, вайн дикачу дайша. Иза цара олуш хилла, шегахь доцург лелочо, шегахь дерг а - лорт1ехь дан йиш йоцу дела.\nЙижарий, вежарий, Дала хьекъал а, доьналла а, собар а лолда вайна: ас-сой бохург, нахана луьйшверг, шегахь доцург лелориг - вовза а, мах а хадош, цуьнах лардала а!


Дуьне "доьхначул" тIаьхьа...\nСерби -- Лаьмнашкарчу Ртанж-юртара вахархо ву дуьне дохарх кIелхьара даккхар деза суьрташца Деле доьхуш, 21ГIу2012\nДуьне кху беттан 21-чу дийнахь духуш хиларх тешна дуккха а нах бара Европехь. Мел беламе делахь а, цераш доьзалшна хаъал зе хилла оцу эладитанах - цара баларх Iалашбала хаьржинчу меттигашка шарахь дIагулбинера, беза мах а луш, кхача а, хьехашкахь оьшу серлонан, йовхонан сурсаташ а. ХIинца и рицкъа а, гIирс а совбаьлла царна.\nГIуран-беттан ткъе хьалхарчохь дуьне духур ду аьлла уншарахь баьхначу майа къоманшайхаша, бохуш, кхерамаш доллчу дуьнентIехь а баржош бара хIара шо доладелчахьана.\nЦкъа хьалха дукхахболчу наха беламе санна тIеоьцуш хилла и хаам, хан мел йолу а, цхьа баккъал а цунах цхьа тешаме хьоста а дина, ур-аталла, дуьненчохь цкъа а майа къам дехаш хиллий а ца хиинчу наха а де дийне мел долу лакхаболучу кхерамца ладегIа долийра цу дийне.\nЕвропа мел ю шайн хIусамашна уллохь я царна бухахь тоьланаш а йохуш, цу чохь дийна биса дагахь, вуно дукха сурсаташ а, еххачу хенахь ца телхаш долу гIуткхаш чуьра даарш а, кIа а, сирникаш а, чIурамаш а, керосин а, - йоллу чалх вовшахтоьхнера цара, цу доккхачу дийне ладоьгIуш.\nКепек йолуш йолу хIума сема лардеш хуьлу Голливуд а мичахь Iийр яра цу кепара санечу темина юьстаха?! Сихонца яхайолийра цу дийнах лаьцна кинош а. Царех уггаре а кхиамечу „20I2“ цIе йолчу кинолентана бIеннаш эзарнаш нах кинотеатрашка бигира, схьахетарехь, цу чохь ган сатуьсучух тера дара цара, массо а лечу дийнахь дийна муха виса веза бохучу хаттарна жоп.\nБусулба я керста динехь цхьанна а хаа йиш йолуш дац дуьне маца духу, Дела воцучунна, бохуш чIагIдеш делахь а, амма цу полах тешаш болчу нехан терахь инзаре лакхара хиллера.\nИсс шо долу Мохьмад Австерчу ишколехь доьшуш ву. Шен доттагIий-австрихой чIогIа тешна бара, бохуш, дуьйцу цо, дуьне духур ду бохучух. ГIуран-беттан ткъолгIачохь шаьш школера цIадоьлхуш, вай кхин гур дац, бохуш, доьлхуш дара боху цхьаццадолу бераш, хьекъал доцучу баккхийчеран дийцарша инзардаьхна долу.\n11 шо долу Амина а ю Венехь школе лелаш. Шайн классера бераш-м кхин башха тешаш а дацара цу дийцарех, боху цо, мелхо а, тешачарех кхаьрда а кхаьрдаш, беламе дийцарш а кхуллуш, лелаш бара дукхахберш.\nЦу шина беран дийцаршка ладоьгIуш, ойла кхоллало, деллахь, исс-итт шо долчу берашкахь долчул а хьекъал дац-кх цхьаболчу баккхийичаьргахь, олий. ХIун ю ца хуу „тати-гота“ схьа а лаьцна, цунах цхьа шайхалла а дина, дийна цхьана шарахь шайна а, шайн берашна а боккха сингаттам а, хорам а латтош, цу тIехула тIе дакхий зенаш а деш, муха лелар ву шех хIомо сапиенс, вуьшта аьлча, „кхетам болу адам“ олуш верг?\nХIетте а и саннарш дуьнентIехь миллионашкахь хилла.\nТкъа кху деношкахь шаьш йинчу тоьлашкара хьалабийлина болу дуьне дохарх тешаш хилла европахой, хIинца шаьш дийнна шарахь ийдеш, IаIийна хилла сурсаташ дIадухкуш бу. Интернет яьккхина цара механа йораха дIасаюхкучу консервех лаьцна бечу хаамаша.\nДуьне "доьхначул" тIаьхьа


Кху кIиранан бIаьрла хиламаш\nДаханчу кIирнах Къилбаседа Кавказехь а, цунна гонаха а хиллачу маьIенчунна хьесапдо аналисто Фуллер Элизабета. Нохчийчохь хуьлург къаьсттина шен тидамехь латтош ю аналист.\nФуллер Элизабет: «Кадыров Рамзанан зорбан конференцеш даиман а хуьлу шайна тIе тидам бохуьйтуш. Цхьадолу цо дуьйцург дIоггара догIуш а ца хуьлу офицала Iедалша дуьйцучуьнца. Цу кеппара яра цо 2012-чу шеран жамIаш деш дIаяьхьна зорбан конференци а.\nСоциалан а, экономикан а кхиамаш буьйцуш, Кадыровс шина кепара статистика ялийра, дIоггара теша хала долу. Цкъа-делахь, индустрино арахоьцу сурсаташ шозза алсам девлла элира цо. ШолгIа-делахь, болх боцучу нехан терахь лахделла бахара Кадыровс 10 3 иттолгIа процентана. Вуьшта аьлча, тIаьхьарчу хенахь балха хIоьттина ву 20 эзар стаг. Ткъа болх боцуш ву республикехь 169 эзар стаг - болх балур болчу нехан 30 процент.\nЦу хеннахь Оьрсийчоьнан Росструд олучу урхаллан куьйгалхочо Герций Юрис дийцарехь, Нохчийчохь 2012-чу шарахь болх боцучу нехан терахь ду 36 3 иттолгIа процент. 2008-чу шарахь и терахь дара 33 5 иттолгIа процент».\nКадыров Рамзана Нохчийчохь чIирхошна юкъахьбарт барх лаьцна аьлларг а дагадоуьйту аналисто Фуллер Элизабета.\nФуллер Элизабет: «Кадыровс элира зударий идор дIадаьккхина шаьш аьлла. ЧIирхойх лаьцна аьлча, церан барт баран процесс кхочцуш дIаерзийна мегар ду, бахара цо. Амма и дIахьедар цо хьалха а динера. 2011-чу шарахь чIирхойн барт баран комисси дIасахецна аьлла хаам бинера цо.\nКадыровс, хьаха а ца беш, битира Оьрсийчохь 2012-чу шарахь хилла коьрта хилам – Путин Владимир юха а президент харжар. Цо Путин хьахийра шозза. Цкъа хаьхийра ша Азербайджане йина шен визит юьйцуш. Галваьлла аьллехь а, президент Путин 2012-чу шарахь Нохчийчу веара элира Кадыровс. Бакъалла а аьлча, Путин Нохчийчу йина йолу визит хилира 2011-чу шарахь, иза Оьрсийчоьнан премьер-министр волуш».\nОьрчийчоьнан чохьарчу гIуллакхийн министралло далийра шаьш 2012-чу шарахь Къилбаседа Кавказехь байинчу темолойн терахь бохуш, дуьйцу аналисто Фуллер Элизабета.\nФуллер Элизабет: «Федералан чохьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедар дина, дIадаханчу шарахь 48 тIемалойн командир вийна шаьш аьлла. Царна юкъахь уггаре а безаш берш бу Дагестанан эмир Даудов ИбехIимхалил а, ГIебартойн-Балкхаройчоьнан а, Карачойн а эмир Занкишиев Алим а, Нохчийчура Авдорханов Заурбек а. ТIаьххьарниг хьалха схьалаьцна бохуш, хьехош а вара».


Шевченко Александра: Путин оха хьажийнначу дIавахча дика хир дара\nПутин Владимирна дуьхьал бевллера Украинерчу Femen тобан гIодаюккъалц берзина бевлла мехкарий\nКху беттан 8-чу дийнахь Германерчу ХIанновер-гIалахь йохка-эцаран базара ваханчу Оьрсийчоьнан президент Путин Владимирна дуьхьал бевллера Украинерчу Femen тобан гIодаюккъалц берзина бевлла мехкарий.\nШаьш дIалийцина арабахале, цара юьхдуьххьала маьхьарий диттира Путин Владмир диктатор а ву, маьршонийн мостагI а ву бохуш. Царна юкъахь яра Шевченко Александра. Маршо радион Оьрсийн сервисан корреспонденто Шарый Андрейс интервью йина цуьнца.\nРадио Маршо: «Путинна реза дацар хIун ду шун? Цунна дуьхьал шайн акци хIунда йира аша?\nШевченко Александра: «Путин тхуна къордийна ца Iа. Путин къордийна дерриг а ала мегар долуш дуьненна. Шайн бахархошна кхиина ца Iаш, дерриг а дуьненна а вониг дан кхиийна иза. Цундела, хьо лортIехь а волуш, хаьйна хетарг ала хьо кхоьруш вацахь, хьан декхар ду, цуьнна юьхьдуьххьала иза дIаалар.\nБакъдерг аьлча, тамашийна ду и хаттар. Путинна реза цахилар хIун ду бохург хIун ду? Дерриг а дуьне ду цунна ша реза цахилар дуьйцуш. Газеташкахь а, радиочухула а дийцаре деш ду цунна реза цахилар. Оха доцца дIааьлла дерриг а дуьненна лууш дерг, Путинга дIагIо аьлла. Дика хир ду, оха хьажийнначу иза дIавахча».\nРадио Маршо: «Германин полицино кIоршаме лийцина дIадигира шу. Цхьа а лаза-м ца йира"?\nШевченко Александра: «Германин полици яцара, Путинан гIаролхой бара тхуна кIоршаме кадиттинарш. Германин полицино эсала, шайн машена а ховшийна, шайн полицин декъе дIадигира тхо».\nРадио Маршо: Шу схаьлийцинарш Оьрсийчоьнан бахархой бара, Путинан гIаролхой бара уьш?\nШевченко Александра: «Суна ца хаьа уьш муьлхачу къомах бара. Амма уьш Путинан гIаролхой бара, Германин полисхой бацара».\nРадио Маршо: «Муха аьтто белира шун шина пачхьалкхан куьйгалхошна оццул улле тIекхача»?\nШевченко Александра: «Тхо "секстримисташ" ду. Тхайн некъаш карадо тхуна. Тхан Iедал дац, тхуна оьшуш дац, оха иза муха до бохург гучудаккхар.\nРадио Маршо: «Гирий хьуна, Путин Владимиран юхь тIехь долу сурт»?\nШевченко Александра: «Гира дера. Со цуьнан бIаьргаш чу хьожуш яра. Иза чIогIа цецваьллера. Инзаре цецваьлла вара иза, шен гIаролхошна юкъахь цхьа Iуьрг хиларна а, иза тхуна карорна а, тхо цу Iуьргахула шена тIекхачарна а. Иза стеган Iовдал цецвалар дара, цхьа тамашийна велакхажар а, сонта бат саттор а долуш".\nРадио Маршо: «Президентана букъ гайта аьтто белирий хьан, хьайн букъ тIехь оьрсийн маттахь яздинарг гайта?\nШевченко Александра: «Сан некхан тIехь ингалс маттахь яздина дара “F*** Dictator», аьлла. Иза дешар дешна стаг ву. Цундела ингалс маттахь а кхетта хир ву аьлла хета суна иза».\nРадио Маршо: «Германин Iедалша бехк-такхаман гIуллакх-м ца долийна шуна дуьхьал?\nШевченко Александра: «ХIаъ! Тхуна дуьхьал бехк-такхаман гIуллакх схьадиллина. Тхо хIинца прокуроран сацаме хьоьжуш ду. Цо сацам бан беза, суьде дIадала деза тхан гIуллакх, я иза дIачIагIа деза бохучух лаьцна».\nРадио Маршо: «Цара шу полицин декъе дIадигира, тIе хIуманаш а юьйхира, ле а дира, шоьх лаьцна информаци а гулйира, къайла девр-м дац шу аьлла хаьттира, цул тIаьхьа дIахийцира. Иштта дуй иза?\nШевченко Александра: «Ду».\nРадио Маршо: «Германехь адвокат вуй шун»?\nШевченко Александра: «Вац».\nРадио Маршо: «Жимма алсамо дийца йиш юй хьан, ХIанноверехь хиллачу акцин декъашхойх лаьцна»?\nШевченко Александра:«Кху акцехь дакъалоцуш яра Украинера со а, Сечко Оксана а. Кхин цхьа жигархо яра Оьрсийчура Ханова Ирина, ткъа иштта кхин а ши жигархо яра Германера. Баркалла тхоьх баккъалла а йолу информаци язйечу Германерчу прессина, Оьрсийчура, я Украинера журналисташ санна харц дерг яздеш йоцучу.\nЗорбан гIирсашкахь оха деш дерг лортIехь дийцар бахьана долуш, Германехь а, Францехь а, Бразилехь а зударийн жигархой гучубевлла. Тхан хIинцале а ю Femen Belgium а, Femen Canada а. Масийтта жигархо гучуяьлла Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а, Британехь а, масийтта жигархо ю Тунисехь а, шуна хууш ма хиллара».\nРадио Маршо: Муха дIадоьрзур ду аьлла хета хьуна, Германехь хилларг? Германин полицино хIун сацам бийр бу аьлла хета хьуна?\nШевченко Александра:«Баккъалла а аьлча, тхо сатесна ду Германин полицино, Кремлх кхера а цалуш, думократин принципаш тIе а тоьвжина, низаман бух тIехь сацам бийр бу аьлла. Дерриг а дика дIадоьрзур ду аьлла сатесна ду тхо. Тхо кхерадала, я, Германера девдда, цхьанха дIаловчкъа дагахь дац».\nПутин реза вац шена Меркела йинчу критикана


Къиноех вай цIенадеш бера мархий бутт — Сердало\nМай бетта 6 дийнахьа хьалхара ди кхабарца болабир вай Дала кхаба аьнна бусалба наха параз а баь тIабилла мархий бутт «Рамадан». Из хьатIакхаьчарца бусалба нах гIадбаха, шоаш цу бетта чухьа даькъала хилар догдоахаш ба. ДукхагIа Iамал яра тIакхувш да масса Даьлах тешеш мел дола дунен тIара адамаш. ХIаьта марха хьалацарца шоайла кхааш доахаш гIадбаха, хьалхарча буса сагIаш луш бар ГIалгIай мехкара нах. Вай пайхмара а, Даьлера къахетами моаршали хилда цунна, ший асхьабаш гIадбигарца царга кха боаккхаш хиннаб мархий бутт хьатIа ма бенгге а.\nМарха кхоабаш вола саг дийнахьа даарахи маларахи юхакхет, хIаьта сайранна малх чубизарца, хIама дуъ цо. Укх бетта ший ма хулла дукхагIа Далла Iамал яра соввоалаш хила веза бусалба саг. Мархий бутт хьатIабоагIаш дика хеташ, гIадваха саг вале из даькъала хилар белгало я из, оал бусалба Iилма дийшача наха. Укх шера дукха нах байнаб сона мархий беттага сатесса болаш, из кхаба уйла йолаш, цунга хьежаш болаш.\nУкх деношка лаьрххIа цу гIулакха ара а ваьнна, нахага хетташ чакхваьннавар со, мархий бутт хьатIабоагIаш фу хет шоана, аьнна, хаттар а оттадаь. Хьалха а баьбар оаха цу тайпара болх вай мехка бахархошта юкъе. Цу хана санна гIадбаха ба нах из бутт хьатIакхаьча. Хетаргахьа, вай мехка бахача бусалба нахах наггахьа саг хургвац параз марха кхабар мишта, малагIча наькъашца хила деза ца ховш. Из я, нах марха кхоабаш хилара белгало. Мархий бутт хьатIабоагIача хана геттара гIадбахе, раьза болаш, из кхаба сутар болаш кийчлу дукхагIбола нах. Доаккхал а деш, раьза а болаш дувц наха мархий бетта дозал. Даггара дика хIамаш хьадеш, шоайла вIаший дIа-хьа къинтIера бувлаш, гаргалонаш хетташ, шоашта Даьла раьза хургвар де гIерташ а хул дукхаш.\nШу шерага массаза дала параз марха кхоабаш бола нах хьасовбувлаш латт. ХIаравар шийна Даьлагара дика лохаш, цу бетта Даьла раьзаве гIерташ ва. Иштта вай мехкахой а, шоашта Даьлагара къахетам бехаш, дикага сатувсаш ба. Бакъда марха кхоабаш болча наха лораде дезаш ший тайпара бехкамаш да. Уж малагIаш да а мархий бетта лорадича бакъахьа дар фуд а вайна дикагIа хоалу из хьадувцаш болча бусалба Iилма дийшача нахага ладийгIача. Мархий бутт хьатIабар, цун дозал дувцаш бар дIадахача пIаьраска дийнахьа рузбане Сурхо тIарча имама наха баь хьехам.\n«Сийдолча Къуръана чухьа йоах Дала: «ХIай, има дилла нах, шоана тIехьа марха кхабар тIадиллад оаха, хьалха дIадахача умматашта санна, шо Даьлах кхераш хургдолаш». Вай Пайхамара а аьннад, Даьлагара салам-моаршал хилда цунна, «Кхаба ма беззара, мархий бутт кхьабача сага, хьалха дIаяхача хана чухьа цо мел даьча къиношта Дала гештдергда, къаьстта ялсмала Дала ниIмат а кийчдергда цунна», — аьнна дийцар юрта имама БIархой Iабдулхьамида.\nХIара марха кхоабаш мел вола саг са хьатессачахой малх чубиззалца дуача, молача хIамах лоралуш хила веза. Цох а кхы дIахо долча бехкамех а дийцар имама: «Нагахьа санна цаховш вицвенна сага мел дукха дуэ а цо диача хIамах марх дохаш дац цун. Амма ше фу леладу а ховш цо дуэ цох марха дох. Цул совгIа, ший бIарг, лерг, мотт, уйла воча хIамах лораде деза сага, ший марха зехьа хургдоацаш. Даьлера салам-моаршал хилда цунна, вай Пайхамара аьннад, «Даьла маьлага сатесса а волаш цIена, Даьла духьа, марха кхаьбача сага цун хьалха дIа мел дахача къиношта Дала гештдергда». Даьлагара воашта гештдар а дийха тоба а даь мархий бетта кийчдала деза вай. Цул совгIа, гIаддаха, цунца сакъердалуш хила а деза. ХIана аьлча, Дала сага къиношта гештдара бахьан да из мархий бутт. Укх бетта чухьа шийна бусалба нах, къаьстта гаргарабараши лолахойи къинтIера боахаш хилар тоам болаш да бусалба сага», — аьнна белгалдир имама Iабдулхьамида.\nСагIа даккхара, саг чу а вийха цунга хIама даийтара чIоагIа тIера ба вай мехкахой. Мархий бутт дIаболабелчахой из чакхбаллалца нах дIачу-хьачу а бехаш, марха доастийташ хул дукхаш. Цу наькъаца шийна Даьла раьзаве гIерт хIаравар, маьл болаш хIама из доландаь. Дийшача наха хьаяхачох, сага кхыча сагага мархий бетта хIама даийтача е хи къург байтача, цун цох боккха маьл хул. Из хаттар оаха оттадаьдар шахьар Сунжан Ислама института хьехархочунга Хайранаькъан Iабдулмаликага:\n«Даьлера салам-моаршал хилда цунна, цхьан дийнахьа ший асхьабашка вай Пайхамара аьннад: «Марх долчунга марх дастийтача сага къиношта гештдар хул, жожагIатенах ший фоарт хьалха ют цо, марх кхаьбачун миссел маьл а хул цунна, вокхачун маьлах хIама эша а ца луш». ТIаккха, Пайхамарага хаьттад цун асхьабаша: «Тхона массаненна корадагIац марха дастийта хIама». ТIаккха Даьла Элчас, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, аьннад царга: «Иштта маьл хургба шоана бусалба сагага марха дастийта хурма енначоа а, шурий къург бенначоа а, хи къург бенначоа а. Марха кхаьбар вузаваьчоа Дала са хьаста чура хий моладергда, Ялсамала ваххалца из хьогалургвоацаш», аьннад пайхамара Даьлера салам-моаршал хилда цунна» – йоах дIахо Хайранаькъан Мухьмада Iабдулмалика.\nХьалха дIаяхача ханашка санна а доацаш марха кхоабаш нах дукхагIа хул тIехьарча хана. Кагийча наха юкъе а нийслу из Даьла параз кхоачашдеш нах. Цхьаволчун марха кхоабаш вий хьо аьнна шийга хаьттача новкъа хул, ше бегвоахаш санна хеташ. Из я сага бусалба дог чудоаллаш хилара белгало. Лакхе вай хьоаха ма дарра дукха хIама да бусалба сага ший мархийна зе кхетаргдоацаш лорадеш кхоачашде дезаш. ДIахо цох лаьца а дувц дийшача сага Хайранаькъан Iабдулмалика:\n«Бага марха долаш вола саг делкъелца марха кхаьбача кIезига низах эшавале хул. ТIаккха, ший кIаьдвалар дIадаккха а, сихагIа из ди дIадахийта а уйла йолаш, дIавиже наб ю цхьаволчо. Дала ер бутт ха зехьа дIаяхийтеи, набъяйтеи байтабац вайна, Дала ер бутт байтаб вай дукхагIа Iамал ергйолаш. Из моттиг а лорайича бакъахьа я бусалба наха. Марха дехкар чIоагIа маьл болаш да сага. Цхьавола саг марха дехка хьал ца а гIотташ Iа, ший наб йовр кхераш. Из нийса дац, хIана аьлча, Даьлагара салам-моаршал хилда цунна, Даьла Элчас аьннад: «Марха дехкаш Iооттабеш бола кхача беркате ба, хи къург бай а марха ца дехкаш ма Iе. Марха дехка Iуйранна юхагIайттача наха Дала а Даьла малайкаша а салават дехк», аьнна. Даьла элчан суннат да марха дехкар, из лорадар тоам болаш да массаболча бусалба наха», — йоах, Дийшача сага.\nЦхьавола саг хул ше мархийна нигат де вицвелча ше фу дергда цаховш цох саготдеш ший марха кхоачашхургдий-хьогI аьнна хеташ. Из а ший никъ болаш да.\n«Нигат дара дешаш багах дIааьннадац аьнна сага марха ца хулаш хIама дац, нагахьа санна ше марха кхаба воалилга а ховш дагахьа цун из хинадале. Мархийна деш дола нигат бийсан чухьа де деза, маьркIижа ламаз ха хинначул тIехьагIа Iуйра ламаза ха хьаотталца йолча хана. Цул совгIа, марх кхоабаш вола саг ший дегIа маьженаш лораяр декхарийла ва, бIарг, мотт, лерг воча хIамах ца кхетийташ. ТIехьарча заман чухьа паргIато дукхагIа я нахага, интернет а я кхыйола кечалаш а я. Цига гIолла а цхьацца хIама дIа-хьа дахьийта нийслу наха. Бусалба наха тоам боаца хIама дIа-хьа кхохьийташ хуле цох ший марха зе дергда сага, цох а лоравелча бакъахьа ва. Вай пайхамара аьннад, Даьлагара салам-моаршал хилда цунна: «Хийла саг хургва марха кхоабаш хьогали моцали мара маьлах кхы хIама доацаш». Из фуд аьлча, даарах, маларах юхакхийттавар аьнна доалаш дац, дIахо мел долча вонех лоралуш, юхакхеташ хьо ца хуле яхилга да из», — йоах Ислама института хьехархочо Хайранаькъан Мухьмада Iабдулмалика.\nСайгара аргдар аз вай мехкахошка, нагахьа санна моллагIча сага халахетар даь вас хинна вай дале цу сага Даьла духьа вай къинтIерадовлар. Нагахьа санна воашош кхычоа вас дIаяь яле из саг воашта къинтIераваккхар. Дикача хIамангахьа совдулаш, воашта Даьла раьза а веш дIадаха хьожаргдар вай укх безача бетта. ТIаккха, цунга дIа а Iема дIахойодача хана а из болх каралаьца хоза барт болаш машаре даха хьожаргда вай.\nТIехьарча хана наха Iомадаь хIама да хьалха вIалла гIалгIашта юкъе хиланза. Фуд аьлча, интернета чу гIолла цхьацца тоам боаца, ийрча, во, бIеха мотт бувцаш дола къамаьлаш дIа-хьа ду. Из дийшача наха вайга лакхе хьааьнначох вай марха гIелдеш да. Дукхабараш ба интернета оагIошка гIолла хIанзле шоашта нах къинтIера боахаш, гештдар дехаш. Соахка а бар иштта, бакъда, марха чакхдаьлча юха цу даькъ тIа вай дIаовттаргдале вай леладер даьсса гIулакх хул. Боккъала а дIахо йодача хана баге а, дегI а, уйла а лорадеш хургдар вай, мархий бетта воаша дита во хIамаш леладергдацар вай кхы дIахо йодача хана. Нагахьа санна марха хьатIадоагIача хана ше дита вонаш из дIадаьлча дIахо а леладеш саг вале, цун дехкевалар дег чура хиннадац. Дала къоабала а дергдац цунна из. Дала лорадолда вай цох. ХIаьта дехке довлар дег чура а Даьла духьа а хилда.\nМарша боагIалба вайна параз мархий бутт Рамадан! Дала къоабала долда вай марха. Дала кхаба ма беззара мархий бутт кхаба низ лулба вайна.\n← Сигаленца хетта вошал\nТIема тема говзамеча литературе →


Элчанан хаза дийцарш (Делера салам-маршалла хуьлда цунна)\n«Тамашийна бу-кха муъма (ийман диллинчу) стеган болх! Баккъал а, цуьнан болх берриге а цунна дика бу-кха. Иза цхьанна а дац, муъминна бен. Шен самукъадаьлча (дика болх хилча), Далла хастам бо цо, тIаккха иза цунна дика (мел болуш) хуьлу, шега сингаттам (бала) кхаьчча, собаре хуьлу иза, тIаккха иза а цунна дика (мел болуш) хуьлу».\n«Бусалба стаге ца кхочу кIадвалар а, цамгар а, бала а, гIайгIа а, цатам а, сингаттам а, цунна Iотталуш долу кIохцалг а, Дала уьш бахьана долуш цуьнан цхьадолу къинош дIадохуш бен».\n«Аш билла ма-беззара болх АллахIана тIе биллахьара. Цо шуна рицкъа лур ма дара, олхазарна рицкъа даларе терра, Iуьйранна меца дIадоьдуш, суьйранна дуьзна цIадогIуш долчу».\n«Ши ниIмат ду, дукхахболу нах (даима лаьттар ду моьттуш) шаьшшиннах Iехабелла: могашалла а, паргIато а (мукъа хан)».\n«Веллачунна (иза кешнашка дIахьош) тIаьхьа дозу кхо хIума: цуьнан охIла а, даьхни а, цуьнан Iамал а. Шиъ юхадоьрзу, цхьаъ бухадуьсу: цуьнан охIла а, даьхни а юхадоьрзу, цуьнан Iамал – бухаюьсу».\n«Ялсамане шух хIоранна герга ю – цуьнан мачийн лаламел а, жоьжахате а ю и санна» (юкъахь валар бен доцуш).\n«Iуьйранна маьждиге ваханарг я суьйранна юхавеанарг, АллахIа цунна ялсамани чохь хьешана буьллу кхача кечбо, иза Iуьйранна дIа мосазза ваха, суьйранна цIа мосазза веа».\n«Ийманан кхузткъе иттаннал я кхузткъанал сов дакъа ду, царах уггаре а дезаниг (Ла илахIа ИллаллахI) боху дош ду, царах уггаре а лахарниг цатам бо хIума новкъара дIаяккхар ду, эхь хетар – ийманан цхьа дакъа ду».\n«ХIай, бусалба зударий, кIезиг ма хетийла лулахочунна шен лулахочунна (сагIийна я совгIатна) кховдо кIеззиг жижиг тIехь долу (уьстагIан) даьIахк а».\n«Нийсоне нах кхойкхуш волчунна ю цунна тIаьхьаваьзначунна йоллучул ял, цо цунна йолах хIумма а эшор доцуш. Тиларе нах кхойкхуш волчунна ду цунна тIаьхьаваьзначунна доллучул къа, цо цунна къинойх хIумма а эшор доцуш».\n«Сайн са шен карахь долчух дуй буу ас, аша диканиг де аьлла омра дийр ду, вониг ма де эр ду, я АллахI герга ма ву Шегара шуна тIе Iазап даийта, цул тIаьхьа аша Цуьнга доьхур ду, шуна ( доІина) жоп лур дац».\n«Баккъал а, дуьне баьццара (шуна дукхабезаш болу мерза стом санна йолу) марзо ю, баккъал а, АллахIа шух верасаш дина оцу тIехь, тIаккха иза хьожу, аша Iамал муха йо. Дуьненах а (цо Iехорах), зударех а (церан питанах) кхера шу, баккъал а, Бану Исраилашна (Якъуб Пайхамаран тIехьенна) юкъахь хьалхара питана (тилабалар, безам, хIуманах цецбовлар) зударий бахьанехь хилла».\n«Бакъо йоцуш, цхьа ге барамехь латта чулаьцначунна, гІомат йийр ю ворхI лаьттах». (Нехан хIума хьуна тIехь мел кIезиг делахь а, сихо ян еза иза дIадала, даккхийчех къа ду иза, нехан хIума шена дерзор).\n«Бусалба стаг, бусалба нах маьрша битинарг ву, шен маттах а, шен куьйгах а». (Цхьанна а новкъарло цаяр йоккха Iамал ю).\n«Бусалба стаг бусалба стеган ваша ву, цо цунна зулам дийр дац, цо иза мостагIчуьнга дIа а лур вац, шен вешин хьашт кхочушдеш хилларг, АллахI ву цуьнан хьашт кхочушдеш, бусалба стеган сингаттам байбинарг, АллахIа и бахьана долуш байбийр бу Къемат дийнахь цуьнан сингаттам, бусалба стаг хьулвинарг, АллахIа иза хьулвийр ву Къемат дийнахь».\n«Со а, буобер шена тIелаьцнарг а ялсаманехь иштта хир ву-кха (аьлла), цо (АллахIера къинхетам, маршо хуьлда цунна) шен хьажо пIелг а, юккъера пIелг а лецира, тIаккха и шиъ дIасакъастийра цо». (Пайхамаран даржана а, буобер тIелаьцначун даржана а ялсамане чохь кхин юкъ яц бохург дара иза).\n«ЗаьIап (гIийла) нах лохуш гIо дейша суна, баккъал а, заьIап нах бахьана долуш (Дала) гIо деш, рицкъа латтош ду шуна». (Цара Деле деш долу доIа а чIогIа даггара долу дела, шайн Iибадатехь церан Делах кхерар чIогIа долу дела, церан дегнаш дуьненан хазаллех тасаделла доцуш, паргIат долу дела, церан Далла тIетовжар даггара долу дела).\n«Дуьне шех пайдаоьцуш хIума ду (дIадердолуш долу), оцу пайдаоьцучу хIуманах уггаре а диканиг – дика хилла йолу зуда ю». (Къонахчунна дуьнен чохь ирсе дахар а хилийта, Лекхаволчу Далла муьтIахь хуьлуш гIо а хилийта ялийна йолу).\n«Зуда ялайо деа хIуманна: цуьнгарчу бахамна а, цуьнан тайпанна а (цIеяххана нах бу аьлла), цуьнгарчу хазаллина а, цуьнгарчу динна а: дин дерг ялаелахь, ахь иза ца дахь, беркатах вер ву хьо». (Дин долуш хилча, кхидолу сипаташ хиларх вуон хIумма а дац)\n«Баккъал а, сан суннатах ду зуда ялор, (шена) со везначо сан суннат леладойла».\n(ХIокху хьукмехь зудчунна а ду стагана дерриг, яхар мелехь ду цунна шен верасан пурбанца, верасана мел бу дин а, гIиллакх а долчуьнга иза яхийтича.\nЗуда яло таро йоцчунна ца ялош Iер мелехь ду, Дала шен рицкъанна тІехь аьтто баллалц.\nЗуда ядор доккха зулам ду, Исламаца догIуш хIума а дац).\n«Со цхьаьнга омра деш хилча, цхьанна сужуд дарца, ас зудчуьнга омра дийр дара шен хIусумдена цо сужуд дарца». (Сужуд Далла бен дан мегаш дац, кхузахь лууш дерг – зуда шен хIусамдена муьтIахь хила декхарийлахь ю бохург ду).


Вай республика кулгалхоша цахаддаш терко лоаттаю юрта бахача наьха вахара хьалаш аттача дахара\nУкх тIеххьарча шин шера вай республике доккхий хувцамаш хиннад наьха вахар тоадергдолаш. Хьалъяьй дукха керда объекташ. ДIадахача шера хьайийлай шийтта берий беш, доккха совгIат да из берий даьшта-ноаношта.\nУкх шера хьалъе лаьрхIад ийс берий беш. Ши эзар гарга бер чуэца йиш хургъйолаш. Ах эзар гаргга балх моттиг хургъя цу ийс берий беша. Вай мехка дукха ба воспитателелаш, медицинскии йижарий, иштта кхыйола говзал караерзаяь болх бе моттигаш эшаш бола кхалнах.\nЮрташка хьалъяьй керда ишколаш, Культура цIенош, йовзаргйоацаш хувцаеннай цхьайола юрташ. Царех лархIа мегаргъя Мужече. Укхаза хоза биллаб гIашлеларий никъ, иштта бархI метр шерал дIалоацаш юрта чакхбоалаш машенаш лела никъ. Хьалъяй школа, берий беш, хьу чакхйоаха камбинат. Комбинате шовзткъеи итт сага болх бе моттиг хургъя.\nШолже наькъаш дукхагIча даькъе тоадаь даьннад. ХIанз укхаза кертера улица тоаеш къахьегаш ба «Автодора» болхлой. Висаитова цӏерагӏча улицагIа асфальт биллачул тIехьагIа, дехьа-сехьа харшаш даьха бордюраш чуйохкаш ба, цул тIехьагIа еррига улица чакхъяллалца гIаш лелачарна лаьрхIа наькъаш хургда.\nХьалъяь йоалаш латт керда №4 йолча почтови отделенена лаьрхIа йола гIишло.\nШолже, массехк бутт хьалха шаьра аре хиннача моттиге, урагIа яха, хьалъетта йоалаш латт кхозза вIаштIара яь ишкол. Ишкол лаьрхIа я ворхI бIаь совггIа болча дешархошта, цул совгIа, къаьстта берашта говзал Iомае лаьрххIа кабинеташ хургъя.\nИшкол тIайола лаьтта кхойтта эзар квадратни метр дIалаьца моттиг я. Укхаза къахьегаш массехк бригада я. Къовзткъанел совгIа саг ва бригадашка дIалаьрхIача. Уж ба: бетонщикаш, арматурщикаш, плотникаш, иштта кхыбараш а.\n– ДукхагIча даькъе гIишлонга дIайодар бетони, арматуреи я, – аьлар, участка кулгалхочо Далиев ИбрахIима. – КIира кхо бIаь а, йиI бIаь а кубометр бетон хьатIаяхь тхона, – аьлар цо.\nЭтаж хьалъйотташ итт ди ха тоъ, йоах гӏишлонхоша. Объект ханал хьалха йистеяккха лерхI подрядчика. Массадола хIама чулоацаш ба говзанчаш беш бола болх.. Могаш доацача берашта лаьрхIа хьалъеш я лифташ, пандусаш, ара аха моттиг. Республике гIишлонаш хьалъечарна тIахьожа специалисташ хIара денна хул беча болхага хьожаш.\nХьанзарча вахара хам беш баха беза кагийбараш. ДIабахача вай даьша-ноаноша лелаяь хало, лейна Iазап дицде йиш яц.\nКагирхоша а, зIамигача бераша а телефонаш Iояхкац бера. Уйла е еза, царех фу беркат доал берашта. Из бера телефон Iо а йилла, коа эшар де раьза дац бераш.\nЗенаш-зуламаш юкъера дIадаха деза. Кагирхой уйлаш дешара а, къахьегара а тIаяхийта еза. ТIаккха совдаргда вай мехкара беркат, кхы а хозагIа хургба вай мохк.


Тепсуркаев Салманца ехаш хилла Елизавета, иза лачкъорах толлучу гIуллакхехь зен хилларг ю олийла дац аьлла, дIахьедина Краснодар-мехкан кхело. Цаьршиннан цхьаьна Iар низамашкахь чIагIдина цахиларна, Елизавета нохчийн оппозицин IАДАТ телеграм-каналан модератор хиллачун уллора стаг ю аьлла, тIеоьцийла дац аьлла, хьесап дина суьдхоша.\nСуьдхочо нисйора Елизавета, ша Тепсуркаев Салманан хIусамнана ю цо мел олу\nТепсуркаевн гIуллакхехь Елизавета зен хилларг лара дуьхьал хилира хьалхо Геленджикера талламча а, стохка оцу гIалара лачкъийна вигира жима стаг. ГIалин кхелехь латкъам бира Елизаветас, цул тIаьхьа апелляцин инстанцехь а цхьана.\n"Апелляцин кхелан сацам ишта хир бу аьлла, дагахь а дацара тхо. Хаа лаьара суна, суьдхочо хIун бахьанаш яздийр ду. Геленджикан гIалин кхелехь гIуллакх луьстучу заманчохь суьдхочо арз юха делира, цу тIехь язйина Елизаветин шен телефонан номер а, адрес а дац, цуьнан векалниг ду аьлла. ХIетте а, Краснодаран кIоштан кхело теллира и гIуллакх", - аьлла, дийцина Кавказ.Реалиига "Iазапашна дуьхьало яран Комитетан" юристо Маннапова Лейсана.\nЦо билгалдаьккхина, йоьдучу кхелехь, суьдхочо нисйора Елизавета, ша Тепсуркаев Салманан хIусамнана ю цо мел олу. Низамашкахь цуьнца яьхнарг ю хьо олий.\nКассацин кхелехь къуьйсур болуш бу Краснодаран кIоштан суьдхочо бина сацам, ткъа бакъоларъярхой кхин дIа а хьийза Елизавета зен хилларг ю аьлла, тIечIагIдайта аьлла юристо.\nСтохка Охан-баттахь кхоьллинчу IАДАТ телеграм-канало ша "Кадыровн диктатурина дуьхьал йолийна халкъан болам" лору. Канале язвелла ву карарчу хенахь 17 эзар сов стаг. Дийнахь 229 эзар наха йоьшу церан материалаш- яздо йиллинчу статистикехь.\n2020-чу шеран Гезгмашин-баттахь лачкъийна волу Тепсуркаев Салман политикан тутмакх лору "Мемориало"\n2020-чу шеран Гезгамашин-беттан 6-чохь Геленджикехь лачкъийра Тепсуркаев Салман, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахой ду шаьш аьллачу наха. ТIаьхьо цуьнан гергарчийн аьтто белира Салманан телефонца тIаьхьакхиа, иза латточу меттигна. Геолокацино билгалдаьккхира, Соьлжа-ГIаларчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкехь иза латтош хиларх.\n"Iазапна дуьхьалояран комитето" Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле арз хьажийна Тепсуркаевн бакъонаш талхорах лаьцна, иза, ша-шена неIалт а олуш, шишанна тIехаа гIерташ яьккхина видео яьржинчул тIаьхьа.