Бага дукха лийча...\nОьрсийчоь --"Маяк"-радиохь болх беш волу журналист Асланян Сергей, 12Мар2009\nКΙиран буса, шен цΙера ара а кхайкхина, вевзаш воцчо уьрсан чевнаш йина машенех лаьцна теле-, радиогΙирсашкахула къамелаш дарца гоьваллачу журналистна Асланян Сергейна. Оцу хьокъехь Москохарчу хаамийн гΙирсаша, Асланянна тΙелеттарш цо ши кΙира хьалха пайхΙамар «Маяк» радиочухула сийсазвеш цатайна бусулба нах хила тарло, бохуш, шеко яржийна шайггара. Талламчел хьалха а лелхаш...\nМоскохан йистонца, Чертановохь, веха Асланян Сергей цуьнан цΙийнан пенах кхозучу зΙенехула аравехна буса шийтталгΙачух ах долуш. Иза гучуволлушехь, коьртах хΙума тоьхна, вожийна, тΙаккха маситтаза урс а тоьхна, къайлаваьлла зуламхо, цхьайолчу хьостанаша бахарехь - зуламхой.\nШа-шена полици а, лоьраш а кхайкха а ларавелла Асланян. ХΙинца иза дарбан цΙийнехь ву, Ιедало лар а веш.\nАсланянна тΙелатар дар талламчаша къастийна а бовлале, Москохарчу, даима а санна, дерриг а хуучу хаамийн гΙирсаша дузу цо кху беттан 14-чохь сарахь «Маяк» радиочухула, машенийн тема ша луьстуш, нохчаша ма-аллара, кегийначу къухашца.\nШеца радион белхахочо машенех лаьцна дечу къамелехь цхьа цΙеххьашха санна, цхьа а бух а боцуш, масална, хьехон волийра Асланяна Мохьаммад-пайхΙамар.\nЦуьнан маьттазчу къамелехь дара хΙара дешнаш.\nАсланян Сергей: «Мохьмад-пайхΙамар бизнесхо хилла. Къе волчуьра эла хила шансаш шен яцаре терра, Библи, шега ма-яззло, кхечу кепехь юха а яздина, вайн хΙинца а тΙехь пайда оьцуш долу керла дин кхолла дезна цуьнан. Хьекъале хΙума дина оцу къонахчо.\nАла дашна, сексуалан ант а хилла цуьнца. Шен уммат шордеш, цо олуш хилла: «Хьажахь, йиъ сте тоьар юй хьуна?» Духьала жоп луш хилла: «Тоьар ю». «Ахча а тоъал дуй?» «Ду». «ТΙаккха д1а хьалхатаΙа!» Доцца аьлча, парти лигитимехь вовшахтоьхна хилла, цу хенахь дуьйна нах оцу ловзарх ловзуш бу-кх».\nАсланянан къамело оцу сохьта меттах бехара бусулбанаш, къаьсттина кегийрхой. Интернетехула даржадора цара шайн резадацарш. Иштта, бусулба нехан протест дΙахазийра оццу хьостанехула ГΙезалой-махкарчу Закабанан маьждиган имама Лутфуллин СаΙид-Джаффар-хазрета а. Амма я цо а, я кхечу бусулбанаша а ца бохура Асланянна я туьлгаш детта деза а, я уьрсан кхел ян еза а.\nНаха Оьрсийчоьн прокурор а, кхиболу Ιедалхой а кхойкхура зуламе къамел динчу журналисте жоп дехаре.\nЛутфуллин СаΙид-Джафар: «Оцу къамело къаьмнашна а, дин лелочарна а юкъа питана тосу. Оха дΙахьедар до Ιедалан дакъошка, доьху цаьрга, и санна долу бодане, корта боцу къамелаш ца дайтар. Иштта передача магийтина йолчу радионе доьху, бусулба нах къинтΙера бахар, и санна дериг кхин цахилийтархьама».\nАмма хилларг хилла. Оьрсех болчу наха цунна дина тΙелатар дузу цо «Маяк» радиочухула ши кΙира хьалха пайхьамар аьшнаш варца а, цунна оьгΙазбахначу бусулба нахаца а.\nБусулба дин сийсазден къамел дина Асланян дуьххьара а вац, тΙаьххьара ву ала а дац. Вайна хаьа, массех шо хьалха Дани-пачхьалкхарчу цхьана суртдиллархочо пайхΙамарна ехкинчу карикатураша гΙаттийна дов хΙинца а дижанза дуйла. Оцу девна юкъа озавелира Европе мухΙажир ваьлла ваха охьахиина цхьа нохчо а тΙехь – карикатураш шен агΙонаш тΙе йиттинчу журналан редакци эккхийта вахханчохь лаьцна, набахти дΙахьажийра иза Данин кхело.\nШи бутт хьалха ОвхΙанистанехь Ιаьмеркан эскархоша цхьана шайн базехь Къуръан дагийна хилар гучудаьлча, гΙевттира нах, уьш тебеш, вуно дукха адам хΙалакдира Ιедалан ницкъаша. Оцо, садеттаран кеда шех тΙаьххьара тΙадам а хуьлуш, декхаре дира Цхьанатоьхначу Штатийн Ιедалш, баккхий къестамаш эскаршлахь дΙабахьа а, ОвхΙанистанера эскарш арадоху зама билгалъяккха а.\nБусулба дино магош дуй, оцу кепехь шена луьйчунна бекхам бан, мел нийса хета хьуна Москохарчу газеташа Асланянна уьрсаш деттар бусулба нахана тΙехьош хилар, аьлла, хаттар дира Маршо Радионо телефонехула Москохарчу коьрта маьждиган имаме Аляутдинов Ильдар-хазарете. Цо иштта жоп делира тхуна.\nАляутдинов Ильдар-хазарет: «Бодане хилар а, гΙиллакх дацар а ду пайхΙамарх лаьцна оццул оьзда доцу, товш доцу дешнаш алар. Амма суна ца хета журналистана динчу тΙелатарна тΙехьа лаьттарш бусулба нах бу, аьлла. Бусулба нах собаре хуьлу даима а.\nЦхьаъ делахь, хаа деза, исламехь, ШарΙахь, стага ша-шеггара кхел еш доцийла. Сийлахь КΙуранан кхоалгΙачу сури тΙера 186-гΙа аят дагадогΙу суна, бакъ а долуш, бакъ долчуьнан а дуьхьа – кхузза тΙетаΙош олуш ду иза - шуна дуккха а лазамениг, дуккха а шуна ца товриг хезар ду, боху цу тΙехь.\nАят иштта чекхдолуш ду: «Аш собар шайгахь карорца, гойтур ду шаьш дуьззина Делаца хилар, шаьш лакхенехь хилар». Хилларг исламна тΙедахьар нийса дац. Соьга хаьттича, вай Кхоьллинчо, бусулба динца цхьа а хΙума дозуш а воцчу зуламхочун куьйгашца, оцу журналистана бекхам бина. ХΙунда аьлча, вай массо а, лаахь а, ца лаахь а, Веза-Воккхачун пурбанца лелаш ду, цо дерриг а шен метте дΙа а нисдо».\nΙедалерчу талламчаша цхьа а къастам а бале, Асланян Сергейна зединарш бусулба нах бу, аьлла, дийца даккхаро а халахоьтуьйту хилларг тидамехь кхобучу бусулбанашна. Оцу хьокъехь шена хетарг довзийтина хаамийн гΙирсашкахула вевзаш волчу теолога, Оьрсийчуьрчу «Исламан комитетан» куьйгалхочо Джемаль Гейдара.\nМаьΙна долуш го цо бохург. Буьйсанна, цΙийна тΙехь кхозучу зΙенехула, аравала сайга цхьана вевзаш воцчо аьлча, со-м хΙуттур вацара, аравала, боху Джемала. Цунна хетарехь, Асланянна ца вевзийла дац ша аракхайкхинарг, я аракхайкхинарш. Цунна бевзаш а боцчара, цо бусулба дин сийсаздарна бекхам бан арабевллачара иштта доьхур дацара цуьнга жоп, тΙелатар кхечу бахьанийца дина, аьлла хета Джемаль Гейдарна.\nТкъа бакъдерг стенца дозу, хуур ду я дац а олийла дац. Лазийнарш хьовха , байъинарш а бΙе эзарнашкахь бу Оьрсийчохь я лар талла а я царна тΙера бекхам бан а Ιедал а доцуш бисина.


Дуьне тIех дохлахь, хIун хир ду Кавказах? И хаттар дира "Кавказ.Реалиино" говзанчашка\nДукхахболу эксперташ теша дуьне хан хене мел йолу дохлуш хиларх, амма къовсаме дуьллу цара вовшашца оцу хиламна бухара бахьана. Делахь а, таханлерачу адамо сагатдан а ца оьшу: ца доьгIна цунна буьйцучу хьовзаман теш хила.\nIалам толлучу Iилманчас, Москварчу хьехархочо Валиев Маира, шен коллегашца цхьаьна Къилбаседа ХIирийчохь массех шо хьалха зийна, мел хийцалуш бу шерашца хенахIоттам максимумехь а, минимумехь а. ЖамIаш дуьстина 1960-2000-чу шерашкахь лаьттинчу хенахIоттамца.\n«ХенахIоттамийн лакхара а, юккъера а терахьаш дуьхь-дуьхьал хIиттийча, ца карийра тхуна сов боккха хийцам. Лан торуш ю шераша гойту башхалла. Хийцаделла хIума дац бохург ду иза. ТIедогIучу 20 шера чохь а хир боцийла хийцамаш гойту цо. Банне а ца бохьу хено температурийн хийцамаш, ца боху ас – карош йолу башхалла хенахIоттамийн юккъерчу температурашца ю, боху. Амма цуьнан бахьана дозу гIаланашкарчу индустрин белхашца, цара туьллу мехкашна тIе и «йовхонан четар». Маьлхан жигаралла лакхаялар ду шолгIа бахьана», - дуьйцу Валиевс «Кавказ.Реалиига».\nIилманчас бахарехь, шерийн йохалла температура кIеззиг лакхаялар данне а дац кхераме. «Делахь а, Къилбаседа Кавказна проблема еш кхин ду - кхузарчу лаьмнийн шеш, уьш дешаш хилар. ХIуо дохлуш хиларе терра хийцало, лахло церан тархаш, амма дIаса ца даьржа лаьмнашкахула и шеш. Лаьмнашкахь шеш нисло дехьа-сехьа буьллуш, цхьаьнхьа беша, вукхунхьа кхуьу. Ткъа оцу хьоло латта меттахдоху», - боху цо.\nIамеркахь арадолучу «Жил-Iаламан хьал» журналан 29-чу лоьмарахь боху, Къилбаседа Кавказехь шерашца хийцалуш бу хенахIоттам.\n"Оьрсийчоьнан Арктикехь, Якутехь, Магадан-махкахь, Къилбаседа Кавказехь (2016-2017-чу шерашкахь – ред.) даим хуьлучул 1,28% йовха яра аьхке. Къаьсттина лекха яра и билгало Къилбаседа Кавказехь», - яздо«Жил-Iаламан хьал» журнало.\nОццу хьостано дийцарехь, Къилба а, Къилбаседа а Кавказехь беккъа цхьана Охан-баттахь охьаяьхкина стиглара шарахь йогIучу йочанийн 60%.\nАвторша ца довзуьйту, стенца боьзна бу и хийцамаш.\nСагатдан хIума дац, боху ХIирийчуьрчу гидрометцентрехь. «Аьхкенаш даимчул сов йохъялар дуьххьара хуьлу хIума дац, изза хилира 2006-чу а, 2009-чу а, 2010-чу а шерашкахь. 3-4-5 шерашкахь иштта нисдалар доьхна дац. ХIора шо хуьлу шен башхалла йолуш, амма температурин юккъера барам ца хийцабелла шерашкахь. Цундела ала дац кавказхошна «дуьне дохделла», - дийцира «Кавказ.Реалиига» синоптико Сухова Светланас.\n«ХенахIоттамаш хийцалуш бу, дуьне дохлуш лаьтта» боху Iилманчаш дуккха а бу. Амма царна ца го, хийцамна духьало еш, адамо дан дезарг.\nУггаре цIена хIо ду боху Нохчийчохь\n«Маьлхан жигараллина вайн дан хIума дац. Гонах стигал йох ца ярхьама, лагIбойла ду индустрин белхаш, стигал кIурз кIезиг оьхуьйтуш. Амма дуьнентIерачу ерриг индустрино а ца бехдо Латта, цхьана тIапломо, ша самабалахь, дендолчунца дуьстича. ТIаккха далхо а оьший «дуьне дохдалар»?! – Аьлла ду Валиевн жоп-хаттар.\nЭксперта бахарехь, «хIуо даар», даьхний лелор гIудане дилла йиш ю, Малбузерчу цхьайолчу пачхьалкхашкахь санна. «Вайна дагадогIу ваьш фреонца къийсам латтийна, цо озон-хIуо хIаллакдо, бохуш. Ткъа тIаьхьо гучуделира иза, фреон а ца тухуш, молханаш, басарш кечдечу совдегарша шайна дуьхаллаьтта конкуренци малъярхьама юкъадаьккхина туьйра хиллийла», - боху Валиев Маира.


Халачу дахарх – махкахдахарх, Казахстанан эшамех, юхаметта хIотторан боламах, доьзалан ден чIана лаха дезаран накъосталлех доьналлица чекхъяьлла, хIинца гонаха хьийзачу берашна, берийн берашна, несаршна масал хилла Iа иза.\nДуккха а къахьегна, иштта дуккха а шен доьзална, гергарчарна а, марзахошна а, хьаша-дена а сискал хьекхийна, и кховдийна куьйгаш паргIатдевлла, дукха сиха дIаяханчу заман ойла еш Iа Малихьат.\nДуккха а ваьхначунна дуккха а гина, дуккха а гиначуьнгахь дахаран зеделларг гулделла. Шайна хIун ду а ца хууш, къоман дIадаьллачун, цуьнан историн векалш бу иштта хан ерш.\nСинтеме хьуьйсу хьекъале бIаьргаш чохь наггахь елар а латош, шен дахаран денош-шераш паргIат луьсту Малихьата. Наггахь иэсан тептаран йоза дийцарал хьалха а долий: «ВаллахIи хала ма даьхна, атто ма ца гина», – олий, тесна а дуьту цо.\nДелахь а иза ган-йовза, цуьнан хабаре ладогIа, цо а, цо санна вайн наноша, церан наноша денаноша лайнарг довза а ният долуш, зиярте еанчу суна, ша мел къамелана тIера яцахь а, хьешана болчу томана дуьйцу цо.\nШина нанас бина 15 йиша-ваша долчу Маьлхистера БунхоевгIеран Ражапан, Хьалиматан доьзалехь кхиъна Малихьат. Со цецъяла кхиале: «41 шарахь сискал ца къастош, тхох муьлхарг муьлхачо дина а даккхий хилла наха аьлча бен ца хууш, яьхна тхан ши нана. Иштта собар, доьналла долуш зударий хилла ламан зударий, – дуьйцу Малихьата. – Тхан йоккхах йолу йиша а, ден зуда а чIогIа тIера яра вовшашна. И хIун дара-м хаац, бакъду вовшахъяьлча, кхин «дахар» яцара цу шинна, – юха а жимма кхоьлина пардо хьаьдда долу бIаьргаш серла дохуш елакъежа иза, амма шена дагадеънарг шена а дуьтий, ша бохург чIагIдан санна оьрсийн дош даладо Малихьата. – Со мелла а сихо яра, дагдеънарг багахь долуш. Ламан хиш, шовданаш мел дукха делахь а мала-дайа хи гехь, кIудал чохь схьадан дезара, цу гIуллакхна тIейиллина яра со. Цкъа иштта тхаьш дехачу Маьлхистан лахахь Iуьллучу Сахан олучу метте хи тIе яхначу сан, мухха делахь а, карара яьлла кIудал Iинах яхана, кхо дакъа хилла дIаелира.\nШи куьг ластийна цIа кхаьчначу соьга кIудалх дерг хоьтту ден зудчо а, йишас а. «Бердах яхана», – ас аьлча, хIунда, стенна, муха духе кхиа гIерта уьш. «Хан кхачарна», – реза йоцуш жоп ло ас. ТIаккха а уьш тIаьхьара ца бевллча, иштта а дог даьттIа йолчу ас: «Оццул тергам бан безаш ю-те и кIудал, со Iинах ца йоьдуш цIа ярна, сагIа ян мегаш яц и шен да велла йисарг», – боху.\nЙоккхачу учахь чорха хьалха хIума тоьгуш Iаш яра тхан нана. Сан жоп кIоршаме хеттачу цо, шен буьйнара кIода (чIода) ластийра суна. Со дIаиккхина, суна тIехьа лаьттачу бухайисинчу кIудалх леттачу кIодано ши Iуьрг даьккхина, цIузамах санна хи ара туьйхира. Иштта дIаелира шолгIа кIудал а, – синкъераме дацахь а бераллин лорах яхаро хебарш шардеш елакъажар хьоду Малихьатан юьхьтIе. – Сох къинхетам бан гIертачу ден зудчун дош хадош, юьхьза жоп далар а, сайна кIода ластийначу нанна дегбаам цабар а сан деган лаамна тIера дара. ВаллахIи дацара, нанас мага а могуьйтуш-м. Делахь а, кхеташ ду, мел ненан чуо хилла хьовзахь а дестечун мисхал а къинхетам боцийла, ткъа нана, нана ю-кх, цо вехь-ваккхахь а. Цу хенахь тхан нанас «дадин зудчуьнга» озабезам бина аьлла хеттехь а, замано кхетийра со, коьртаниг ас боьллина сардам хиларх. Цо дукха онда хIума чулоцура, ткъа ас ойла йина а, кIорге кхевдина а аьлла ма дацара иштта.\nМаьлхистан коьрта лам беригге а буто бара. Сарралц лехча а цхьа кхийра карор бацара гонаха. Суна дагадогIуш а хуьлура иштта, ткъа жимма хьалха-м хIетте а, цкъа дуьйладелча догIанаш ца совцуш, дIасаваха а, чу-ара вала а, даьхнин тергам бан а таро йоцуш дуьсура. Уьш севццачул тIаьхьа, буззане а чу ца бузуш санна, малх къегий, йокъа хIуттий, доллу хIума дакъадеш хийцам хуьлура Iаламехь. Зайт бохуш, цIе мекх долуш цхьа воккха стаг вара ишттачу гIуллакхна цигарчу наха орцаха воккхуш. Цунна тIе кIайн киса а хьарчадой аравоккхура иза. Деле доIанца догIа доьхура цо. Ца хьелуш догIа догIура. Ткъа йочана совъяла йоьлча а, иштта кечвой, Зайт аравоккхий, Деле доIа деш хилла цо. Масех дийнахь догIанца йилхина стигал йоькхий дIахIуттуш хилла. Тхан баккхийчара дуьйцура, ун даьржинчу шарахь велла Зайт, цул тIаьхьа хийла хан яьлча а, коша чохь мекха тIера чо талхаза карийна, олий.\nЕхачу аьхка йол хьокхуш, докъар гулдеш къахьоьгура тхан божарша. Цу заманна, Iуй лоций, деригге а даьхни кхечу лома тIе дуьгура. Мангал хьакха йиш йоцуш меттиг яра, «Бехке меттиг» олуш. Цуьнан цIе иштта хIунда хилла-м хаац суна, амма цунна юьххьехь бIов яра, йисте йина тIулган кIаргIа а йолуш. Цу бIаьвнал дехьарчу метте ваха гIуда дала дезара. УьстагI а боьй, цуьнан лерг кIаргIах дIа а дуллий, воьдура цига воьдург. Цига ваханчунна Iахар а лора. Шена Iахар а ца оьшу аьлла, тхан юьртан жаIу шен коьртара маша юьхьах а хьарчийна тIеваьлла а, цигара ма-валлу охьавеана а дагдогIу суна. Майралла гойтуш я кхин Iалашо йолуш хилла ца хаьа суна.\nДукха дара ораматаш, акха стоьмаш, дарбане бецаш. Мерза цоцмаш (туьтеш санна горга а йолуш, сийна а, цIе а хуьлура уьш), хIелнаш (кемсаш санна сийна хуьлура), цIазамаш, мангал-комарш кхуьура бацалахь, кегийрачу кондаршца кхуьура кхазарш, бетташ. Мел мерза хуьлура уьш! ХIинца а уьш дагайогIий, цергах хи долий Iа со. Готан хенахь нахарна тIаьхьара нецхаш гулдора, хьаьмцаш санна кегийра а долуш, мерза ораматаш дара уьш. ЖIонкех тера хуьлура IаьIеш. Хьонкан хенахь кхуьура шоьпа а (хьонка санна кIон яраш), уьш а, татеш а, нитташ а хьакха а бой буура. Маьлхисте – сов къовламе мохк белахь а, Iаламан комаьршонах буьзина мохк бара. Доллучу хIуманан тIех шорто цахиларо долчуьнан хама бан Iамадора цигара адам. Бурул можа, гIоргIа, юккъехь буьртикаш долуш, алхашлахь хуьлура лежиг чу дуттий хьелий даьтта.\nМахках дохучу Iуьйрана цхьа даьттан лежиг а, ахьаран тIоьрмиг а схьаэца лараеллера тхан денана. Чимкентан лайла тхаьш охьакхиссича, тхан денанас цу даьттаца хьакхийна тхаьш диинчу буьйдачу межаргийн хьожа хIинца а дика дагайогIу суна.\nВаллахIи, кхин зовкх хьоьгуш ма ца бохкура ломахь болу нах, хIетте а, вайнах бохочу Iуьйрана, бежнех терра, охьалаьхкина цкъа Сахане, цигахь яра сельсовет а, ишкол а, тIаккха БIаьста олучу метте гулдира. Цигара лаьхккина Ялхарой далийра. Некъ ца балург, лазарна я воккхалла кIелвиснарг тоьпаш тухий дIавоккхура. Тхуна гина ду-кх, сан ненайишин марнана, йоккха стаг, шен кIентан кIант гехь воллуш халла йогIура. Яьллачу тоьпо иза а, цуьнан гехь долу бер а лецира. И ший а доьжначу новккъахь Iилла дитина, тхо охьалаьхкира. Цу дийнахь вийра тхан хьехархо хилла Эска а. Маьлхистера а, цунна лахарчу мехкашкара а адам Ялхара гулдира, цигара машенаш тIехь цIерпоштанекъа тIе далийна, дуьхь-дуьхьул мехаш хьоькхучу даьхни лелийначу вагонаш тIе доьттира. Дера тоьур дара цIерпошт йолаелча адамера девлла маьхьарий, церан Деле кхайкхар.\nСхьахетарехь, и минот тIекхаччалц, хуьлучух ца кхеташ хиллехь, тIаккха кхийтира тхо, ДегIастах къаьсташ хилар.\n17-18 дийнахь новкъа дахара. Дукха эрчаллаш гира новкъахь а. Каш доцуш, лай кIел белларш кхуьссуш дIаэхар тоьур дара, мацаллий, хьогаллий ца йийцича а. Гуттар хала дара мехкаршна, кегийчу зударшна. Баккхийчарна а ма дацара атта. Ламазан аьтто боьхнера церан а. Юккъера эхь, ийман дIадаьккха бина кечам бара вагон чохь.\n18-чу дийнахь Чимкентски областан Фогелевски совхозехь охьадехира тхо. Цига дуьхьал баьхкинчу казахаша стерчийн салазаш тIехь цхьаццанхьа дIасадигира. Масех отделени а, дуьйш-дерзош дуккха а латта, даьхни а долуш йоккха совхоз яра иза. Тхо Амангельды кхечира. Шайн махкахь бахар бен кхин дика хьал дацара бухарчу къомехь а. Юучуьнца аьтто хьоьгуш а бацара. Iаьнан юккъехь тхо тIедиссийча, цара а хIун гIо дийр дара. Цу тIе, тхол хьалха дIакхаьчна «адам дуу адамаш догIу» аьлла ирча цIе а ма яра. Юьхьанца йоккхачу шеконца яра церан тхоьца йолу юкъаметтиг. Тхо декъаза адамаш дуьйла хиъча-м, шайн дан долу гIо-накъосталла а дора цара, амма цу тIе кхачале хийла а дIавахара.\nБIастена юьххьехь лаьттаца болх бан дуьйладелира. Божарий кIезиг бара церан, цундела 10-12 шо кхачна божабераш трактор тIе а, хIутосурга тIе ховша дора. Йоцу хенаш ю олий а ишттачу балха дIаоьцуйтура, и бахьана долуш лечура кIелхьара бевлларш а кIезиг бацара.\n3-4 шарахь бала хьегнехь а, мелла а когаметта хIотта доладелира къам. ДIаболабелира белхеш а, синкъерамаш а. БунхаевгIар бехачу юьрта шайн гергарнаш болчу вогIура Моцкъарара Мусин Нажмудди. Цу хенахь доккхачу гIуллакхехь ларалуш вара иза. Совхозан ярташка цхьацца товар дIасакхоьхьуш говр-ворда яра цуьнгахь. Цуьнан ненан шичехь БунхаевгIеран цхьа йоI а яра. Иштта, цхьа рицкъ хилла, 1949-чу шарахь цуьнга яхара Малихьат.\n– Тхан дай а, баккхийнаш а вовшашна бевзаш бара. Гергарнаш, йиш-ваша, цхьа тамашийна хьаьрччина гулахь, вовшашна тIера болуш, цхьана бохкуш бара МусаевгIар, – дуьйцу Малихьата, – Долчу хенахь тхо санна, дуккха а хилла уьш а, амма цхьаберш тIамтIехь а, вуьш Казахстанехь а кхелхина тоба жимъеллехь а, кегийнарш шортта хьалакхиъна, Дала дебабарш.\nШен гергарнаш шена уллохь безаш вара берийн да. Жимма Iедал кIаддела, дIасаваха йиш йолчу хенахь, шен де шичин кхо йоI ша волчу схьаялийна, уьш шайн-шайн цIентIе дIатарбира цо. Цул тIаьхьа вахана, тIехь да воцуш бисина шен девешин доьзал а схьабалийра. Ленгерера а, кхечанхьара шен гергарнаш схьагулбира. Жимма лаьттах чуохкий, тIехула чIегIалгаш а тухий, цхьа цIийнан бахьана йора. Иштта 9 цIа дара тхан цхьана моггIара.\nЦунах лаьцна хьалхехьуо дийцинера суна Хьалха-МартантIера вахархочо Мусаев Абуезеда:\n– ХIинца а ТIерлойн ломахь лаьттачу Моцкъаройн бIовна чохь вехаш хиллачу ТIерлойн Мусин 10 кIант а, 5 йоI а боккха доьзал кхиъна. Цуьнан кIант Асу, тхан да, 1937-чу шарахь лаьцна вайна. Шина зудчо биначу Мусин доьзалехь кIентех воккханиг Исбаьхьа, зуда ялийна бов волуш, Арстаха олучу меттехь ваха хиъна. Цхьаъ санна, нахана вевзаш, везаш, оьзда, дика кIант хилла Мусин Исбаьхьа. Нахана юккъехь дош лелаш къонаха а хилла. Вайнах бохоле кхелхина. Арстахахь дIавоьллина, тахана а цуьнан каш девзаш ду. Цуьнан доьзалехь 4 кIант а, 4 йоI кхиъна. Уьш а, шайн да санна доьналла долуш, яхьах буьззина, зударий а тIехь маслаIате, кхиэлана ховшо мегар долуш бара. Ши ваша – Iабдул-Хьамиддий, Хожа-Ахьмаддий Казахстанехь кхелхира. 1957-чу шарахь, цIа доьрзуш, дайх йисинчу петаршка, ТIерлойн лома хьаладахар дихкира тхуна Iедало. Воккхах волу Iабдурахьманний, жимах волу Нажмуддий Казахстанера цIа боьрзуш Iалхан-ГIалахь севцира. Цхьацца берш Серноводскехь, тхо Хьалха-МартантIехь. Иштта дIасабекъабелира МусаевгIар. Амма тахана а вовшийн тIекхочуш, дика-вон доькъуш, цхьа буй санна ду тхо, Нажмудди доьзалехь шен дех а, дедех а терра кIант, Дала вахаварг, Iалавди кхиарна…\nДуьххьара вина ши кIант бераллехь кхелхина, царал тIаьхьа хилла ши йоI, цхьа кIант, кхо бер дара кхеран доьзалехь, 1959-чу шарахь МусаевгIар – Нажмудди, Малихьат цIа доьрзуш.\n– Iалхан-ГIала схьадахкар, Iер-дахарна аьтто болуш меттиг хиларна дара, – дагалоьцу Малихьата, – Цул сов, кху берийн ши дейиша яра кхузахь ехаш. Юьртахь котамийн фабрика а, элеватор а, ДОК а яра. Болх бан аьтто болуш меттиг хилча, балхах кхоьруш дацара тхо. Эрна арарчу эвлайистехь йолчу, хIинца тхаьш дехачу кху кертан уьйтIахь, ялх дукъо вовшашна дуьхь-дуьхьал хIоттийна, царна тIе Iаьржа кехат тоьхна кхалор а йина, цу кIел, хIинццал тIетосуш хилла, цхьаъ бен доцучу юргIи тIе сайн кхо бер – ТIаус, Рукъи, Iалавди охьа а хаийна, кхоалгIа а яха йолаелира со.\nКазахстанехь санна, дохнаца вара берийн да. Кертахь а даима кхобуш 5-6 бежана а, бетташ 2-3 етт а, пух йоккху гезарий, уьстагIий, котам, гIаз, бад хуьлура. Хьала кхиъ-кхиъначу беро шена доггIург дIаоьцура. ХIора аьхка 2 бIе котаман кIорни леладора. Къайлах-къулах лома хьала ца доьлхуш а ца Iара. Оьшнара ширачу цIа чохь дохнаца хьалавоьдий кхеран деваша, дейиша, девешин бераш Iара. Iалавдин бералла цигахь дIаяхана, и безам, марзо ю Iалавдис тахана а лелош ерг а, и цига хьалагIертар. Цкъа даьхни а догуш, боккха бохам а хилира. Ломара цIа тIе йол тоьхна дара. Мархин юучунна хьалагIевттина хIорш, Iуьйкъе йина дIабийшина, тхов тIерачу алах цIе яьлла, Делан къинхетамца шайна зе ца хуьлуш кIелхьара бевллера, амма даьхни даьгнера. Цунах чам баьлла Ваши цIахь сецнера, могаш а вацара иза, ткъа кху берийн да цигахь йоккху хан товш вара.\nЦкъа хабар даийтира цо, йол хьалаэца гIо дан йола аьлла. Цу хенахь Ваши больницехь а, дукха ледара а волуш, ладоьгIийла яра цуьнан. Берашна тIераяьлла яха а ца лууш, ца яхча а йиш йоцуш хьаьвзира со. Кху тхан урамехь вовшийн гергарло долуш 11-12 цIа дара, ледара ма хилалаш цаьрга а аьлла, хьалаяхара со. Итон-Кхаьлла кхаччалц машенца, цигара цхьамма говр елла цуьнца, хьалайоьдучу суна, ца девза жIаьлеш дуьхьал девлира.\nГоврара охьайоьссина, нагахь и къахкахь, тхойшиннах-м Iал-дIаьIахк а юьсур ма яцара, цхьана куьйга говран урх лаьцна, вукхуьнца жIаьлеш дIалоьхкуш тасаели со. ГIуллакх ца хили, цара кайиттина 11 чов йина хиллера сан настаршна, голешна тIехь. Дехьа басах мангалахь воллучу, тхоьца цхьаьна ломахь Iаш волчу Зиян хиллера уьш. Цуьнан орца кхиъна, цо мохь тоьхча, сох ка йиттина дIадахара жIаьлеш.\nГовран юьхь дIа ца хоьцуш, цIийх юьзначу настаршца жоьла йолчу дIакхаьчна, сох хIун накъост хир ю бохуш, гIайгIане яра. Цу бусса, цхьа панар эцна вахана, шен дас лелош яра аьлла цхьа буц еара кхеран дас. И ата а аьтта чевнашна тIехьаьрсира. Iуьйрана къомар лацаделла яра сан чевнаш, царна тIехула сан йовлакх а дихкина, йол гулъян яхара со. Пхеа дийнахь бIе такхор йол гулйира оха. Атта ца даьхна. Къахьегна. Хьашт ма-дду йорт йиттина.\nДагалецамаша гIелйина Малихьат жимма соцунгIа хилира. Цу юкъанна Малихьатан йоккхах йолчу йоIе ,ТIаусе, хотту ас, муха кхиадора шу нанас олий:\n– Тхо кхиош Iен-м йиш ца хиллера кхуьнан, дан-м дина тхо кхуо, – йоьлу иза, – амма гIуллакхна ца кхоийна. Лулахойн, гергарчийн, йиш-вешин шайн вовшийн гIуллакх делаш, бохуш хьехар дора нанас. Шу вовшийн хилахь, нах а шун хир бу, амма шу вовшийн ца хилахь, нахана шу хIумма а хетар яц, олура. Ша реза йоцучунна, цхьацца масалш даладора, цхьана хьенеха иштта динера, чIогIа ца товш дара иза олий. Тхо кхетара, тхайгара гIалат даьллийла. Иза нисдан а, кхин ца далийта а хьожура.\nЮха а ас цхьацца хеттарна йолало Малихьат:\n– Жимма онда даьллачу беро шена догIург схьаоьцура. Тахана со ца кхета, къоначу наноша шайн бераш дечух лардарх. ГIуллакхах бер кхахкорал вон болх бац нанас шен берана бийриг. Ас дIагIертийна уьш доллучу хIуманна а. Кхана шайна баха ма беза церан. Нана ехар ма яц царна хьалхара. Ас мел дукха къахьегнехь а тахана шаьш динарг бен ма дац кхеран. Мел жима делахь а, шен ницкъ кхочург дан деза беро.\nДинарг карор ду. Ца динарг оьшур ду. Кху тхайн урамера нехан гIуллакх сайн долуш санна хетта суна, даьхнех дерг-м хIетте а. Атто эса дича а и лийчадой, чудаладой, аттана оьшург дой бен чу ца йоьрзура со. Сайга гIуллакх дайтича тоьура. Иштта амал яра кхеран ден а. Нехан гIуллакхна, диканна-вонна лаьттина иза а. Хийлла а, баккхийчу Iеламнахе дIа ца дерзаделла девнах машар бина веъна. Дала мукълахь, нахана дика болх хилча дика хетта, вон болх хилча халахетта.\nДоьзалехь йиш-вешина, гергарчарна юккъехь марзо латториг нана ю. Цхьаьнгахь а цхьа де ца лаьтта. Тахана кху сайн берех эхь хетар дара суна, нахаца хьагI-гамо, вон дог-ойла хила ас хIорш Iамийнехь. Цхьаццадерг дийца дезаш а ца хуьлу, шайн ден-ненан амалех, леларх масал оьцу бераша.\nДукха жима вара Iалавди, эцца луларчу станце оьхуш, вагонаш тIера кира дассош къахьегна, шена вилспед эцча. Ехачу аьхка цу вилспетахь йол гулйеш, масех бежана Iаьнах даьккхира цо. Шен тIамарх доьлларг дара цуьнан иза. Ткъа мехкарша жим-жимма оьцуш цIийнаноналла дIаийцира. Цу масаллица дIагIиртина царал тIаьхьа кхиъна Балавди, Себила, Баудди.\nМассара а дешна, дахарехь шайн некъ карийна. Кино чохь санна, цхьа сихха дIаели хIара зама, амма кхана гун дерг девзаш дац. Кху кегийчийн дог ца дохийта, (ткъа уьш Малихьатан шен 6 бер, 26 берийн бер, 39 церан бераш ду!) Деле доьхуш Iа со. И дисина суна. Мел гиначийн, лелийчийн ойла йича, мелан терзан дикан агIо еза хиларе сатуьйсу…\nКху дийне кхаччалц ша гIаролехь лаьттина болх-некъ, дика-во юьстаха диллина, шен кIентан баьрччехь Iан йисина Малихьат. Дера ца йисина совъяла а, я цхьанна а вон дош хазийтина, шех пе тоха меттиг йитина а.\nХалачу дахарх – махкахдахарх, Казахстанан эшамех, юхаметта хIотторан боламах, доьзалан ден чIана лаха дезаран накъосталлех доьналлица чекхъяьлла, хIинца гонаха хьийзачу берашна, берийн берашна, несаршна масал хилла Iа.\nКху деношкахь, шайн а, Малихьатан а Даймахкахь, лаьмнашкахь, шайн нанна тIера доккха сагIа даьккхира МусаевгIар. 76 адамера «Дала декъал йойла хьо, баба!» хезира цунна.\nЦул деза дешнаш дац Малихьатна хаза.


Оьрсийчоьно лоьхуш волу суьйли лаьцна Германехь\nГIадужу-бутт 19, 2012\nОьрсийчоьно Интерполехула лоьхуш волу суьйли лаьцна Германехь.\nДагестанехь стаг верна лохуш хилла волу „Цхьааллин Оьрсийчоь“ партин цIарах депутат волчу Умаханов Ахьмадпашин кIант Хьабиб лаьцна Германехь. Талламхоша иза лохуш вара кхо шо хьалха Дагестанерачу Хасавюртан кIоштин куьйгалхо вер бахьана долуш. Азимова Сийлахас дуьйцу кхин дIа.\n30 шо долу Умаханов Хьабиб кху деношкахь Германехь лацаран бахьана иза дуьненаюкъарчу Интерполо лоьхуш хилар дара, кхо шо хьалха Москохахь динчу зуламна. ХIетахь, 2009-чу шеран гезгамашин баттахь, Москохарчу Новочеремушкински урамехь вийна карийнера Дагестанерачу Хасавюртан кIоштин куьйгалхо волу Алхаматов Алимсултан.\nЦул тIаьхьа дукха хан ялале Москохарчу талламхоша къастийра, и зулам дарна бехке карарчу хенахь „Цхьаалин Оьрсийчоь“ партин цIарах Дагестанерачу Къоман Гуламан депутат волчу Умаханов Ахмадпашин кIант Хьабиб Умаханов хилар.\nХьахон догIу, и кIант депутатан воI хилла ца Iаш, иштта Хасавюрт гIалин да волчу СайгIидпаша Умахановн вешин кIанта хилар. Меттигерачу Iедалехь дикчу гIенташкахь болчу нехан кIантаца и зулам деш декъа иштта Кадиев Микаилий, Саипов Гиланий, кхин а масех жима стаг а хиллера.\nХIеттахьехь Iедалхойн лаца каделира зуламхойх цхьаъ. Ткъа дукха хан йоцуш Iедалхойн каравахнера иштта Саипов Гилани а. Кхин цхьаъ а зуламан декъашхо даханчу шарахь, Iедало ша лаца гIоьртича, дуьхьало а йина, вийнера.\nХIинца Германехь къайлавала гIоьртина волу Умаханов Хьабиб лаьцна, набахти чу воьллина немцойн Iедалхоша. Цхьаццаболчу хаамашца, иза немцойн махка Iарбойн Эмираташкара схьавеъна хилла, кхузахь политикан тховкIлео еха дагахь. Амма немцойн -кавказхойн доттагIаллин юкъараллин куьйгалхо волчу Маас Эккехарда дийцарехь, билгал хууш дац, иза стенгара веъна а, и карарчу хенахь мичахь ву а бохург.\nМаас Эккехарда дийцарехь, Умаханов Хьабиб карарчу хенахь мичахь велахь а, иза миччара Германе веанехь а, цуьнан гIуллакх кхин болчу и санначу хьелашкахь нисбеллачу кхечу махкара орамаш долчу нехан санна толлур ду немцойн юстицино.\nМаас Эккехард: „Нагахь санна цхьаннан кехаташ Iедало толлучу хенахь, -дозанехь хуьлда иза, я ларамаза урамехь воьдуш-вогIуш,- Интерполо иза лохуш хилар гучудалахь, иза эццехь лаца везаш ву. Ткъа шозлагIчу декъехь немцойн Iедало талла дезаш ду, и стаг дIавоьхуш йолчу пачхьалкхо иза лехар а, бехкевар а бакъонна тIехь ду я дац.\nЦу хьаштана цу пачхьалкхено йозанца немцойн маттахь кхузарчу Iедале кехаташ схьатасса деза, шаьш и стаг лехаран бух балош. Цул тIаьхьа немцойн кхело толлур ду, и цара балийна бух низамца богIуш бу я бац бохург.\nЦул тIаьхьа, нагахь санна цу кхело магадахь, тIаккха и бехке веш волу стаг дIа ло Оьрсийчу, хIунда аьлча, Германиний, Оьрсийчоьнний юккъехь бина барт бу, вовшаша лоьхуш болу зуламхой дIасабала“\nАдамийн бакъонашларъярхочуо дийцарехь, нагахь санна тIом барца доьзна доцу зуламе гIуллакхаш бахьана долуш цхьаъ лохуш велахь, иза Оьрсийчу дIалур ву бохург хила там болуш хIума ду. Цхьа некъ бен бац иза тIаккха меттигерачу Iедалхоша дIа ца вала- тоьллачух адвокат а лаьцна, кхелехула, нагахь и стаг Оьрсийчуьрчу Iедале дIалахь, цигахь цунна къиза тIазарш дийр ду бохург тIечIагIдар.\nЭккехард Маас: „Нагахь санна кхелехула тIечIагдан кадалахь, цу стагана Оьрсийчохь нийсонан кхел йийр яц, цунна таIзарш дийр ду я адамийн сий дожочу кепара цунна гIело йийр ю, аьлла, тIаккха кхело сацамбан йиш ю, хIан-хIа, ишттачу хьелашкахь иза дIавала йиш яц вайн, аьлла. И хIума къасталлца дикка хан яла а йиш ю“\nБакъду, Оьрсийчохь уггаре а нуьцкъалчу партин цIарах Iедалан даржашкахь болчу нехан гергарчу стагна Умаханов Хьабибна оьрсийн набахтехь таIзар дийр ду бохучух немцойн кхел тешон халуо хир ду аьлла хеташ ву адамийн бакъоналаръярхо.


Европа - Шело, 02Чилл2012\nIа стиглахь дисина меттиг бац, аьлла ду нохчийн кица. Иза бакъ хиларан тоьшалла ду Европера кхушарлера Iа. ТIаьххьара кIира кхаччалц, бIаьста санна хенан хIоттам бара Европерчу массех пачхьалкхехь. Германин дукхахчу лаьттанашкахь а, Австрин шахьарахь Венехь а ло данне а бIаьрга а ца дайнера я цуьнга сатуьйсуш Iечу берашна а, я баккхийчарна а. Мелхо а, бIаьста санна, хадданза догIанаш дара оьхуш, температура а яра, бIаьстенан юьххьехь санна.\nБакъду, хIинца эххар а ша догIуш, вуно луьра деъна Европехь Iа. Цхьацца йолчу пачхьалкхашкахь, Италехь, масала, я Украинехь, гIадъюккъе кхоччуш ло деъна, некъаш а доьхкуш. Иштта Австрерчу а, Германерчу а Алпашкахь а диллина инзаре лекха ло, лаьмнашкахь лохьадаран кхерам алсам а боккхуш.\nИталерчу массех гIаланашкахь яккхийчу машенашна некъаш тIе йовлар дихкина, ша бинчу некъаш тIехь уьш атта херцаш хиларна а, некъаш тIехь цара кхерам кхуллуш хиларна а. Цул совнаха, Италин футболан лакхарчу лигехь дIадахьа лерина хилла массех ловзар тIехьататта дезна, гIура бахьана долуш.\nГрецехь, Болгарехь, Украинехь, Полшехь ишколаш дIакъевлина, бераш чохь сацийтархьама. Иштта кху муьрехь Альпашкарчу когсалазаш хоьхкучу курорташкахь туристашка цкъачунна ара ма довлахьара, бохуш, кхайкхамаш бо Iедалша а, леринчу орцакхачоран сервисан белхахоша а. Цуьнан бахьана, цхьана агIор, лаьмнийн тархашкара ло чухьадаран кхерам хилар ду, вукху агIор, минус ткъа градусе кхочуш хIоьттинчу гIурано салазаш хахка баханарш шелбан а, дегIан меженаш гIорон а кхерам хилар а ду.\nИ тIаьхьарниг бан а бу боккха кхерам. ХIунда аьлча, лоьраша дийцарехь, иштта инзаре шело хIоьттича, арахь нисбеллачу наха дукха хьолехь тидам а ца бо, шаьш могашаллийна мега доза тIехдаларна шеллуш буйла. Европехь хIинцале а милла беллачийн терахь цхьа бIе стагал лакхадаьлла. Царех дукхахберш - бIе гергга стаг - Украинехь белла. Германехь а, Италехь а велла массех стаг, Польшехь тIаьхьарчу деношахь иттех стаг велла шелонна.\nНах милла леш хиларх цецвалар дов, кху инзаречу шелонехь ур-аттала хIорд а гIорийна бохург хезча. И саннарг Румынехь хилла – цигахь, дийнна цхьа хинбердан йист мел ю, Iаьржа ХIорд гIорийна. Ткъа и саннарг, тергамхоша дийцарехь, тIаьххьарчу бIешарахь хилла а дацара.\nТуркойчохь цкъачунна хIорд гIорийна бацахь а, Эрегли олучу порта йистехь хIурдалахь баьллачу сихачу мохо хIордкема дохийна, хи буха дахийтина. Цу тIехь хиллачу цхьайтта стагах бархI цкъачунна лар йоцуш вайна ларалуш ву.\nСиноптикаша дийцарехь, хIинцалера тамашена гIура кхин а, мел кIезиг а, цхьана кIиранах латта там бу ширачу континентана тIехула. Сибрехара схьакхаьчна йолу антициклон ю шелонийн бахьана. Массех де даьлча шен лакхарчу тIегIан тIе кхочур йолуш лору хенанхIоттамчаша и гIура. Ткъа цкъачунна Европерчу пачхьалкхийн Iедалш, ка ма доллу, меттигера бахархой цу гIуранах ларбан гIерта.\nИштта, Германерчу Мюнхенехь а, Австрерчу Венехь а гIалин урамашкахула лелаш мобилан тобанаш ю, нахана йовха кофе а, чай а доькъуш. Италерчу Альпашкахь беракеманашца гул а беш, шайн хIусамашка дIасакхуьйлуш бу, шелоне хьаьжна ца Iаш, когасалазаш хахка бахнарш.


Путин: Дубровкера закъалтхой ЦIечу майданахь байа Iалашо хиллера гIаттамхойн\n2002-чу шарахь Дубровкера театран центр дIалаьцначийн Iалашо хиллера, закъалтхой ЦIечу майдана а баьхна, цигахь байа. Цаьрга и зулам цадайтархьама, Iедалша сацам бира, царна тIелатар дан аьлла Оьрсийчоьнан президенто харжамашна лерина яьккхинчу "Путин" кино чохь.\nПутина бахарехь, закъалтхой хIаллакбаро тIеIаткъам бийр бара пачхьалкхан урхаллана а, къайлахчу сервисашна а, ткъа и хилийта йиш яцара. Чухецначу газо юьхьанца пайда ца беара, делахь а, Путина омра дина хилла царна тIелата аьлла.\nОц хIоьттинчу хьолехь лела ца хаар бахаьан долуш, дукха нах байира, газах зен хиллачарна маха тоьхчхьана, гIоле хирг хиллера аьлла, тIетоьхна президенто.\n2002-чу шарахь Дубровка нохчийн тIемалоша дIалаьцча а, иза мукъайоккхуш а беллачу нехан хьокъехь гергарчара дина арз толлучу Москохарчу тIеман кхело ца магийра ладегIаршка эксперташ кхайкха.\nНах баларца йоьзна экспертиза юхаяйтар дехнера кхеле беллачийн театрехь байинчийн гергарчара. Хьалха йина экспертиза нийса ю, кхин ян хьашт дац, аьллера арзхошка кхело.\nКремле Нохчийчуьра тIом сацабайта Iалашонца нохчийн тIемалоша дIалаьцна «Норд-Ост» театр мукъайоккхуш лерринчу ницкъаша чухецначу газах велира I30 стаг, 700 стеган талхийра могашалла. Иштта вийра массо тIемало а.\n20II шарахь Европан кхело листира нехан арз – Оьрсийчоьнан Iедал бехкедира адамашкара даха йолу бакъо дIаяккхарна а, кхел ма-доггIу цаярна а.


Набахтехь - курортехь санна\nТовбеца-бутт 14, 2016\nМоскохарчу Можайск кIоштерачу набахтехь кхобучу Ямадаев Сайд-Хьусейна шен Инстаграмерчу агIонтIе тоьхначех цхьа сурт.\nМоскохарчу Можайск кIоштан набахтехь курортехь санна ду.\nНабахтешкахь тутмакхийн Iер-дахарх лаьцна дуккха а кинош го вайна, дийцарш хеза.\nЦхьайолчу филмашкахь го, олуш ма-хиллара, махьарла бахана дахка санна тоьллачу хьелашкахь, ша шен цIахь цахилар бен кхин хийцам боцуш хан йоккхурш.\nАмма доккхачу декъанна бу царлахь хан токхушберш.\nКху деношкахь социалан машанехь йоккха ажиотаж гIаттийна Можайскерчу набахтехь хан йоккхучу бевзачу вежарийн ЯмадаевгIеран шичас, 24 шо долчу Ямадаев Сайд-ХIусейна Инстаграмерчу шен агIонтIе детта суьрташ, видеош а бахьанехь.\n2008-чу шарахь Москох вийначу Оьрсийчоьнан Думин экс-депутатан Ямадаев Русланан шича лаьцнера Iедало Подмосковьехь талораш дарна а, долахочун езачух машен лачкъорна а.\nТалламхоша дийцарехь, стохка Марсхьокхучу беттан 13-чу дийнахь шеца цхьаьна декъахой а болуш, 2 миллион мах болу «Мерседес Бенц» машен яьккхинера Ямадаев Сайд-Хьусейна, машенан дена уьрсаца кхерамаш а туьйсуш..\nМашенан долахочун дийцарца полисхойн аьтто белира шолгIачу дийннехь Москохарчу Кутузовн цIарахчу проспектерчу цхьана петарчохь зуламхо лаца.\nОцу цIенна гена йоццуш машен а карийнера.\nЦхьаболчу хаамашца, Ямадаев Сайд-Хьусейн ЯмадаевгIеран шича ву бохуш дуьйцу, кхечу хьосташа Ямадаев Русланан кIант лору, ткъа Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн хьукмато и информаци офицаилехь бакъ ца йо.\nАмма мухха делахь а, социалан машанехь Можайскерчу набахтехь лаьцна валлочу Сайд-Хьусейна Iорадохучу суьрташа а тоьшаллаш до, мел аьхна ду цуьнан дахар.\nЮтюбехь гIараяьллачу цуьнан видеотIехь гуш ду паргIатчу набахтин хIусамехь тоьллачу Iер-дахаран хьелашкахь хан йоккху тутмакх.\nНизамо лело йихкина мобилан телефон, планшет а ю жимчу стеган долахь.\nДикачу тойнехь санна хIоттийна шун ду. Дакъийна жижигтIера цIазамийн биста кхачалц.\nТайп-тайпанчу даарех юьзначу стоьлан гонах хиина ву ша тутмакх ву бохург шен накъосташца. ГIалгIайчохь дикка вевзаш волу "гIалгIай Руслан" цIе лелон, криминалан авторитет а ву накъосташлахь.\nНабахтин хIусамехь езачух телевизор а ю, кхача ца талхуьйтуш, шийла латториг а, тоькаца юург йен пеш а.\nКхи цхьа сурт а ду набахтерчу тутмакхийн дахарера: денна бохург санна Маршо Радионе ден аьрзнаш.\nМасала, Рамадан баттахь Мордовера кхаьчначу хаамашца, цу махкарчу набахтехь мацалла кхайкхийнера 30 кавказхочо.\nШайн цIераш ца яхар доьху хаамбечара.\nЦара чIагIдарехь, оцу набахтин хьаькамаша Ιазапехь кхобу къаьсттина бусулба кавказхой.\nЙоьхку марха кхаба а, ламазаш дан а бакъо, бехк боцуш таΙзарш деш, шаьш сих-сиха тΙулган чоьнаш чу кхуьйсуш хилар а далхадо набахтичохь бохкучара.\nИштта леткъамаш бо церан гергарчара а.\nШен даймохк, хIусам мостагIчух герз кара а эцна ларбарна Iедало бехкевина 10 шо хан набахтехь яьккхинчех ву, тахана маьрша а ваьлла Европехь политикан тховкIело елла веха нохчо Бергман Алан. Цунна а гина социалан машанехь лаьцна кхобучу Ямадаев Сайд-ХIусейнан курортехь санна даьхна суьрташ.\nБергман: «ЯмадаевгIеран дайша иштта тIекIал а бевлла, цIазамаш а дууш хан яккхархьама дуккха а "къахьегна". Амма кхиберш Iийр бац набахтешкахь цIазамаш а дууш. Ур-атталла, цIера деана кехат а ца кхочуьйту схьа чомахь.\nМоскох къаьсттина, дукха хенахь дуьйнна, хIуъа а чу-ара яккха а аьтто бу СИЗО-хь, Лефортово дIаяккхича. ХIокху жимчу стагах аьлча, хIуъа а дийцича а, уьш церан нах ма бу, цундела царна цхьа а проблема яц цу чохь маьрша хан яккха.\nАмма бакъду, ша цхьажимма а кийрахь дог долуш адам хилча, ша мел дика Iаш велахь а, цо хоуьйтур дацара. цуьнан боьхалла ю иза, куралла ю, сонталла ю».\nЦхьаволчо дакъийна жижиг, цIазамаш дууш, вукхо ша хIуманна а бехке а ца хеташ, къиззалехь иттанаш шераш а дохуш набахтин гаттонехь, ма бес-бесара, тайп-тайпана ду Оьрсийчоьнан низам.


Исламан Нур - Свет Ислама - Зуль-хьиджжа беттан итт де\nЗуль-хьиджжа беттан итт де\nПайхамара IалайхIис-салам, церан хьокъехь аьлла: «Цхьа тайпа а денош дац, шайна чохь йина Iамал АллáхIана дукха езаш, хIокху итт дийнахь йиначу Iамалал». Цара (сахьáбаша) аьлла: АллáхIан дин толо деш долу джихIад дац? Цо аьлла: «АллáхIан дин бахьнехь деш долу джихIад дац, шен дохнаца шá араваьлла стаг воцург, цунаха цхьа хIума духа ца деана волу». Бухарис дийцина и.\nБаккъалла а, вайха хIокху дуьненахь муьлхха адамна цхьа стаг везча, шен ницкъ кхочуш долу уггар лакхараниг а. доккханиг а дан къахьоьгу цо иза ирсе а, декъала а варан дуьхьа. Цунна дезачу хIуманца цуьнан гергар хилар лоху цо. Ткъа АллáхI-Сийлахь-Воккха ву Иза, везар уггар сийлахь-доккха везар хила дезаш ду хIора бусулбанан дагчохь. Иза иштта хила муха ца деза?... Вайгахь мел долу ниIмат (дика, зовкх) ишттанехьа вайна латтош верг АллáхI-ТаIáлá, хилча. Цундела вайн декхар ду АллáхIан-СубхьáнахI-гергара хила гIортар, Цунна мел дезаш долчу хIуманца. Цунна ца дезаш мел долчу хIуманах къахкар. АллáхIана-ТаIáлá - ваьш дезар даккхаран дуьхьа.\nХIун дан деза ас хIокху деношках?\nХIун раж а, Iалашо а ю хIотто езаш ерг\nУггар дикачу агIор цунах пайда эцаран дуьхьа?\n1- Марха кхабар ду: Бусулбанна суннат ду, шен ницкъ кхачахь хIокху деношкахь я царах цхьадолу деношкахь марха кхабар. Марха кхабар уггар дикчу Iамалех цхьаъ йолун дела. Цуьнан хьокъехь АллáхIа-ТаIáлá - аьлла Къудсийн долчу хьадийсехь: «Адамо еш йолу массо Iамал цунна шена ю, марха доцург, ткъа иза Суна ду. Цунна дуьхьал совгIат Ас лур ду цунна». Пайхамарна чIогIа лууш а, дезаш а хилла хIокху денойн марха кхабар. Суннат долчу, цхьана дийнан мархано жьожахатенах бусулба гена воккхуш хиларна кхузткъе итт шарна. Пайхамара – IалайхIис-салам – вайна хаийтина ма хиллара шен хьадийсехь.\n2- Такбúр дар ду: Итт дийнахь такбúр (АллáхIу акбар), тахьмйид (Алхьамду ЛиллáхI), тахIлийл (Лá илáхIа иллаллáхI), тасбúхь (СубхьаналлáхI) бáхар суннат ду. Вайна кхачаме а, тоьаш а ду АллáхI-СубхьáнахIу ва таIáлá – Ша хьехош волчуьнан накъост хилар. Дар суннат долчу такбúран куц хIара ду: АллáхIу акбар, АллáхIу акбар, Ла илáхIа иллаллáхI, валллáхIу акбар, ва ЛиллáхIил хьамд.\n3- Ерриг чулаьцча, дика Iамалш сов яхар ду: Дика Iамал АллáхIана-таIáлá, езаш хиларна. Иза: ламаз, Къурáн дешар, зикр, доIа, сáгIá, дена-нанна дика хилар, гергарлонаш леладар, диканиг де алар, вониг ма де алар, и доцург кхин а и саннарш ду, диканан а, муьтIахь хиларан а некъашха... ХIара берриг белхаш хьоьх бусулба веш хиларна, хьоьх нахана масал хуьлуш. Хьан ийман а совдоккху цара, хьуна АллáхI-ТаIáлá – везар а. ТIаккха АллáхIана-СубхьáнахI – хьо везар совдолу, Цо хьуна деган ирс хаадалар ло, АллáхI-таIáлá – мел ца везачунна тIе ца тоьаш долу. АллáхIа-Сийлахь ву Иза – аьлла: «Сан зикранах (Къурáнах) дIа вирзинарг, баккъалла а, цуьнан вáхар хала хир ду» (ТIахIа: 124)..\n4- ГIурба ду: дикачу Iамалашха ду хIокху итт дийнахь АллáхIана-ТаIáлá – муьтIахь хилар а, герга вахар а гIурбанаш дерехулá (дайарехула), церан кхоалгIа дáкъа къечу, мискачу нахана сагIийна даларехулá. Церан лазамашна дáкъа а лоцуш вай юкъа дахаран дуьхьа а, уьш ирсе, декъал бар вайн лаам (безам) хиларнá а. СагIа вайна пайхамара-IалайхIис-салам, ма-хаийттара ду: «Баккъалла а, сагIано делан оьгIазалла дIайойу». Тидаме эца дезаш хиларца цхьаьна: гIурба ден лууш верг шен месех, мIарех, чкъурах хIумма схьа ца оьцуш, хада ца еш вухаозалур ву, ша гIурба деллалц. ГIурба а дуьйр дац Iийд ламазера нах ара бовллалц.\n5- АллáхIе-ТаIáлá – дохко ваьлла, Цуьнга воьрзуш тоба дар ду: ХIокху итт дийнахь чIагIлучух ду АллáхIе-ТаIáлá – тоба дар, Iасаллаш, массо къинош дитар. Тоба дар кхаа муьрах лаьтташ ду.\nХьалхарниг: Къа дитар ду.\nШолгIаниг: Цунна дохко валар ду.\nКхоалгIаниг: Оцу къине шолгIа ца верза чIогIа лаам, сацам хилар ду.\nХIокху хенашкахь тоба дар-иза сийлахь-боккха болх бу. ХIара хенаш АллáхIа луш а, йохкуьтуш а ю тоба дечаьрга тоба дайта а, АллáхIана-ТаIáлá, уьш тIебахкийта а, тIеберзийта а. Ма Сийлахь-Воккха дела ву Иза! ТIаккха хьакъ вац Иза вай Шена лолла (Iибáдат) дан а, вайна Ша веза а? Цо-сийлахь ву Иза – аьлла: «Амма (царех) тоба динарг, АллáхI цхьаъ хилар бакъдинарг, дика Iамал йинарг - иза декъал хиллачех хила герга ду». (Аль-Къасас: 67).\nКхин а аьлла Цо: «Ахь ала (Мухьаммад) хIай Iасаллашкахь дозанал тIехдийлина, сан леш, АллáхIан къинхетамах дог ма дилла, баккъалла а, АллáхI дерриг къиношна (тоба дича) гечдеш ву. Иза, баккъалла а, Гечдийриг, Къинхетамениг ву». (Аз-Зумар: 53).\nАллáхIе-ТаIáлá – вай доьху, хIара баккхин аьттонаш, хьовзо ма-беззара, пайде хьовзо хууш, ира хьекъал долчеха дар.\nХIара чекхдели. Кху тIехь нийса дерг АллáхIера ду. ГIалатниг, вицвалар тхоьгара а, шайтIанера а ду. АллáхIа гечдойла тхуна а, шуна а, бусулба божаршна а, зударшна а.\nОха, тIедогIучу гIурбанан Iийдаца, декъал бо массо вай бусулба махкахой а, кхин болу дуьнен тIийра массо вайн бусулба вежарий а!!


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Велларг дIаверзор а, тезет латтор а дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Велларг дIаверзор а, тезет латтор а дуьйцу дакъа\n152. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Нажаши кхелхиначу дийнахь Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) иза валар дIакхайкхира нахе. Цаьрца цхьаьна ламаз дечу меттиге а вахана, моггIара нах дIа а хIиттийна, доьазза «Акбар» а далош, докъан ламаз а дира цо цунна» (ал-Бухари: 1333, Муслим: 951).\n153. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Нажашина докъан ламаз дира. Оцу хенахь со (докъан ламазна дIахIиттиначу могIарийн) я шолгIачу, я кхоалгIачу могIарехь вара» (ал-Бухари: 3878).\n154. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) велларг дIавоьллиначул тIаьхьа (цуьнан) кошана тIехь докъан ламаз дира, доьазза акбар а далийра цо» (Муслим: 954).\n155. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Йеменара Сахьул олучу меттигера бамбин кIадих тегна долу кIайн кхо чкъор хьарчийра марчонна. Царна юккъехь я коч а, я чалба а йоцуш» (ал-Бухари: 1264, Муслим: 941).\n156. Умм IатIыййа ал-Ансарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Тхо АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) йоI лийчош долуш, тхо долучу чу а ваьлла, цо элира: «Кхузза я пхоьазза, нагахь шайна оьшу аьлла хIетахь, кхин сов а сидра тоьхначу хица лийчае иза. Ткъа шаьш иза тIаьххьара лийчочу хенахь - камфара а тухура аша. Ткъа шаьш иза лийчийна девлча, соьга хаам бе». Тхаьш иза лийчийна девлча, хаам бира оха цуьнга. Ткъа цо, тхоьга шен изар схьа а кховдийна, элира: «Дуьххьара хIара хьарчае аша цунна тIе»».\nОццу хьадисан кхечу хаамехь дуьйцу, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «…я ворхIазза». ТIаккха элира цо: «Цуьнан аьтту агIонна а, ламаз оьцучу хенахь юьлуш йолучу меттигашна а тIера дIадолор аша иза лийчор».\nУмм IатIыййас аьлла: «ХIетахь оха цуьнан месех кхо кIажар а йира» (ал-Бухари: 1256-1257-I259, Муслим: 939).\n157. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Iарп ломахь лаьтташ волу цхьа стаг, цIеххьашха шен эмкална тIера чу а воьжна, ворта а кагьелла, велира. ХIетахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Хица а, сидраца а лийчаве иза. Марчонна шен (ихьраман дихкина долу) ши духар а хьарчаде цунна. Амма хаза хьожа йогIург а ма хьакхаялийта цуьнах, я корта а ма хьулбе цуьнан дIа, хIунда аьлча, боккъалаъ, къематдийнахь, «лаббайк» бохуш, гIаттор волуш ву иза»».\nКхечу хаамехь аьлла: «Я юьхь а, я корта а ма хьулбе цуьнан дIа» (ал-Бухари: 1265, Муслим: 1206).\n158. Умму IатIыййас (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «Тхуна (зударшна) дихкина дара декъийн барамаш новкъа дахар (я барамашна тIаьхьахIиттина дахар). Амма чIогIа чIагIдина дацара и» (ал-Бухари: 1278, Муслим: 938).\n159. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Ницкъ ма-кхоччу сихха велларг дIахьо. ХIунда аьлча, нагахь велла стаг дика адам хиллехь – цунна гIолехь хир ду чехкка оцу аша дIавига лериначу меттиге дIакхачор. Нагахь иза иштта ца хиллехь - (чехкка) шайн вортанашна тIера вон охьадуьллу аша» (ал-Бухари: 1315, Муслим: 944).\n160. Самура ибн Жундуба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIаьхьа а хIоьттина, цхьана зудчунна докъан ламаз дира аса, бер диначул тIаьхьа, оьхучуьра цIий а ца сецна, елла хилла йолучу. Ткъа иза – цуьнан докъанна юккъе хIоьттира дIа» (ал-Бухари: 1331, Муслим: 964).\n161. Абу Мусас – IабдуллахI ибн Къайса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) юкъаметтиг йоцуш цIена ву – мохь хьоькхучарех, (месаш) йошучарех, духар этIочарех» (ал-Бухари: 1296, Муслим: 104).\n162. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цомгаш хиллачу хенахь, цуьнан хIусамнанойх цхьамма шена Эфиопехь гина цхьа килс йийцира. «Марийат» олуш яра и (килс). Умм Саламат а, Умм Хьабиба а (хIижратан некъ а эцна) Эфиопе яхана хилла. Цаьршимма йийцина оцу (килсан) хазалла а, оцу чохь хилла суьрташ а. ХIетахь (АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)), шен корта хьала а айбина, элира: «Шайн цхьа дика стаг велча, цуьнан кошана тIехь зихIарт (маьждиг) дугIу цара, оцу чохь цуьнан суьрташ а дохку. АллахIна гергахь са чохь долучу хIуманех уггаре а вониш бу уьш»» (ал-Бухари: 1341, Муслим: 528).\n163. Абу IабдуллахI ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Тхох вац - беснеш тIе тIараш (ка) деттарг, шена тIера духар этIориг, Iесан заманан кхайкхамаш бийриг» (ал-Бухари: 1294, Муслим: 103).\n164. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, ша цуьнах кхелхиначу лазарехь а волуш, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIан неIалт хуьлда жуьгташна а, керстанашна а - шайн пайхамарийн кешнаш Iибадат ден меттигаш ярна!».\n(Iайшата) аьлла: «И дацахьара, йиллиначу меттигехь дIавоьллина хир волуш вара иза. Амма и ца дина, хIунда аьлча лаьтташ кхерам болун дела - цуьнан кошах зихIарт (маьждиг) дан тарлуш» (ал-Бухари: 1330, Муслим: 21/530).\n165. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Докъан ламаз даллалц тезетахь сецначунна - цхъа къиратI ял хир ю, (велларг) дIаволлалц Iийначунна – ши къиратI ял хир ю». Цуьнга хаьттира: «Ши къиратI хIун ю?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делира: «ТIехбоккхачу шина ломах терра а йолуш, йоккха хIума ю»».\nМуслиман хаамехь аьлла: «Цаьршиннах хIора а Ухьуд лам санна а йолуш» (ал-Бухари: 1325, Муслим: 945).


Рашидов Шаидан Иртийн Керла Жарга Араяьлла\nЦIеяххана байтанча Рашидов Шаид нохчийн исбаьхьаллин литературе веъна 1960-чу шерашкахь. ХIетахь дуьйна зорбане йийлина цуьнан байтийн, поэмийн иттех жарга - «Дайн латта», «Ломара цIе» , «Дахаран аре», «Ненан бIаьрхиш» и. кх. а. ХIинца цо дешархойн кхеле йиллинарг ю «Яссин тогIехь». Керла дахаре яьккхина гулар жимма ахкаме йиллича а гуш ду дешан говзанча Даймохк, нана, безам, яхь, оьздалла-доьналла бохучу кхетамашна тешаме висар.\nРашидов Шаида, ша дешан къайле яста охIла, хьирпе байтанча хиларе терра, дагалаьцначу иртехь цхьаьнаюзу масех тема, яста а йосту уьш кхиамца.\nНохчийчоь еттало гуро схьалаьцна,\nЕттало, цIий Iийдаш. меженех шен,\nКъизачу тIамо ша Iаьвдина, хьаьшна…\nХIаллакбан сан къоман турпала кIентий.\nХийла а каш доцуш, тIепаза вай.\nКъинхетам боцчара шахьар вайн эти,\nДац боху вай тахана мехкан дай…\nПоэтан синхааман турпалхочунна лазаме ду, Iожаллин бохь буьйгIуш, адам лилхадоккхуш, шайтIанан мох санна челакха, махкахула хьийзинчу бIаьрзечу тIемаша, харжам боцуш бохамаш кхийдош, вайнехан дегнашкахь, кхетамехь Iийжаме къаьхьа ларш йитар, дахарх, кханенах, къоман тешам байъа санна.\nЦхьаъ бен шен воцу кIант Iожалло лаьцна,\nБIаьрхишца гатьелла, хьийзаш ю нана.\nЦIе летта даьгна дог, шелоно хьаьшна,\nДахар а дIатийна, боьссина бала.\nКхачийна бIаьрхиш а билхинчу нанойн,\nБалано хеназа эгийна къаной.\nНускалш а дисина, гIайгIане эгна,\nЛар йоцуш байна шайн безамаш хьегна…\nЛитературан говзанчо, критика, яздархочо Уциев Абус дерий а деш, Нохчийчохь латтанаш лелхарх, стигланаш этIарх, зен ца велла поэт цхьана а бохаме, цхьана а чаьлтаче. Цо, Сибрехахь, Юккъерчу Азехь санна, шен халкъаца цхьаьна лайна мацалла, гIело ун-цамгар, Iожалла, Iедалдайн акхаралла. Гарехь, цундела чIагIдо цуьнан синхааман турпалхочо воккхаверца, ша къоман цхьа дакъа, юьхк а хеташ:\nБаркалла, со везаш кхиийначарна,\nХалонехь гIелвелла вожарна кхоьруш,\nБаркалла, адамаш, дехаш хиларна,\nВоккхаве шун ирсан дебаре хьоьжуш.\nРашидов Шаидан турпалхочунна, мел къематде лан дезнехь а, мел ницкъалчу халонехь чекхъяьлла, де эшна елахь а, синтеман гIовла а, цунна шатайпа ницкъ-гIора лун лакхенан рамза а, аьхна, синхьааме кхаъ а бу нана Нохчийчоь.\nХIара бу сан даймохк, бIаьрхишца лехнарг…\nХIума дац дуьненахь сийлахь хьан меха,\nСо хIинца хьоьца ву, сан Нохчийчоь !\n«Вуно чIогIа ницкъ бу поэтан дашехь, мукъамехь, нагахь цуьнга шена тIаьхьа узам-мукъам байталахь ладугIучаьрга, нагахь цуьнга шен байташ йоьшучаьрга хьанала ойланаш а яйталахь. Ишттачарех ву Рашидов.» Цу кепара къаро йо цуьнан кхолларалла хьокъехь махкахь дика вевзаш волчу яздархочо, литература зерахочо Сумбулатов Денис.\nПоэта арахецначу жарги тIехь дукха ю, дог-ойла марсайоккхуш, сихкхета байташ а, халкъан барта-кхоллараллин бух тIехь, халкъан дахара юкъара, сурт доккхуш санна, схьаэцна кхоьллинчех тера еттало поэмаш а, вайнехан Iар-дахар гойтуш, гIиллакх-Iадаташ карладохуш, прозехь язйина ирташ а. Дийцина ца валлал къамелан шорто йолуш, билламаш уьш хиларна, ала лаьа, Рашидовс, байтанча-эшархо санна йитинчу ларх.\nМа-дарра аьлча, цуьнан санна дукха мукъаме яьхна байташ йолуш Нохчийчохь дешан говзанча ву ала хала ду. Иза лаа а дац. Цо кхоьллинчу иллешкахь, Сумбулатов Денис чIагI ма дарра, ницкъ бу стаг велхо а, хьаста а, дахарх дог ца дуьллуьйтуш, деган дикалла кхио а. Ницкъ бу даймахках къаьстинчеран дог дика дан, дагалецамийн, мерзачу сатийсамийн бIаьрхийш довлийта:\nГене суна ганза мохк,\nБахнарш, тесна Башлам, аре,\nМуха беха хьуна чохь?\nЙицъеллий те Кавказ царна?\nДицделлий те шовданаш?\nДагахь дуй те царах цхьанна\nВаьхна юрт, я дедайн каш?\nДимаев Iелас мукъаме даьккхина и илли санна, бIеннашкахь байташ ю Рашидов Шаидан эшаре евлла. Ала дашна, поэтан дуьххьарлера илли «Ломахь зезаг», ша мукъам а баьккхина, дIааьлларг хилла. Магамедов Султан. Иза хьалханча хиллачул тIаьхьа дукха иллиалархоша пайда эцна Рашидовн кхоллараллех. Махкана а шуьйра бевзачарех бу, масала, Дагаев Валид, Минцаев Мовсар, Дадашева Тамара и.кх. дIа а.\nЭзарнаш ладогIархойн дегнаш йийсаре деш, декначех а, тахана декачех а цхьаъ ду Рашидов Шаида кхоьллинчу жовхIарех цхьаъ долу хIара а.\nСтиглане айина безам,\nСан доттагI, алахьа илли.\nШовданех, исбаьхьачу хьаннех,\nДуьххьара тIулгийн бIов йоьгIна,\nПондаран озе ладоьгIна,\nМостагIех леташ ца воьхна,\nВехачух, алахьа илли…\nРашидов Шаидан Иртийн Жарга Араяьлла


Мотт – халкъан историн куьзга ду\nМотт дIабаьлча, къам дIадолу. Къам дIадаьлча – мотт дIаболу.\nВайн къоман дахарехь даздеш долчу денойх уггар а деза дерг а, вайн къоман уггар а сийлахьчу денойх дерг а Нохчийн меттан де ду. Иза даздо вай хIора шарахь 25-чу апрелехь. Нохчийн Республикин Конституци тIехь билгалдаьккхина ду нохчийн мотт а, оьрсийн мотт а, цхьатерра бакъонаш а йолуш, пачхьалкхан мотт бу, аьлла.\nМотт - вайн дахаран ца хилча йиш йоцу гIирс бу. Мотт – халкъан дахаран хазна ю. Мотт – адамийн дахаран а, юкъараллин а, ойла яран а, кхетаман а, Iилманан а, культурин а, искусствон а, халкъан хьекъалан а уггаре сийлахь, йоккха хазна ю. Шен маттаца доьзна, херадовла йиш йоцуш ду хIора а къоман гIиллакхаш, ламасташ. Иштта маттаца доьзна дуккха а мехала хIуманаш ду къоман дахарехь.\nШен мотт безаш, дешархойн дегнашка ненан меттан хазалла кховдош, шен хIора а поэзин могIанаш яздеш бара поэташ Арсанукаев Шайхи, Музаев Нурди, Дикаев Мохьмад, Мамакаев Мохьмад, Ахмадов Муса, Бексултанов Муса и.кх. Шайн произведенешкахь мел чIогIа буьйцу цара ненан мотт а, нохчийн гIиллакхаш а. Бевзаш болчу оьрсийн яздархоша, поэташа, кхечу къаьмнийн а цхьаьна, Iилманчаша, хестийна вайн къоман мотт, и хесто хьакъ болу дела. Эвлаяаша а, динан дайша а, бусалба дин даржочу муьрехь, цу динан бакъо а, нийсо а юьйцуш, нохчийн маттахь бина нахана шайн хьехамаш.\nСтага, шен къоман мотт и безаш велахь, лоруш велахь, шен мотт бийца хууш велахь, шен къам ша ларар а, цу къоман яхь йолуш волу стаг ша хилар а гойту. Нохчийн меттан говзанча вара Нохчийн Республикин хьалхара Президент хилла волу, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Нохчийн мотт а буьйцуш, кхетийра цо вайн нохчийн къам тIеман къизачу шерашкахь, нийса некъ вайн къомана гойтуш. Иштта, нохчийн матте шен ден хилла болу ларам болуш, меттан сий-пусар деш, схьавогIуш ву Нохчийн Республикин Куьйгалхо, Россин Турпалхо Кадыров Рамзан.\nХIора доьзалехь нохчийн мотт бийцаре терра бен, цуьнан сий-пусар даре терра бен, вайн къоман гIиллакхаш, Iадаташ, оьздангалла, халкъан ламасташ, къоман истори ларлур яц вайга. Эзарнаш шерашкахь вайн мотт а ларбеш, цунах дозалла а деш, и бийца а буьйцуш, хилла болчу вай дайшна, наношна, нохчийн Iилманчашна, яздархошна, динан дайшна хьалха доккхачу декхарийлахь ду вай тахана, вешан мотт а болуш, нохчийн къам хиларна. Къоман дахарехь хала мур тIехIоьттича, вайн къам цу халонашка, баланашка ца эшадайтинарг вайн мотт бу.\nДуьне мел лаьтта, вайн къоман хаза гIиллакхаш массо а къаьмнашна довзуьйтуш, кхуьуш, хазлуш, доттагIаллин, гергарлонийн, уьйрийн мотт хилла бехийла вайн нохчийн мотт!\nОбновлено (12.04.2018 13:24)


Тархьара даькъе керда мул баккхар — «Дзурдзуки»\n2 февраля 2019 707 Время чтения ~6 минут\nУкх деношка, Магасерча ГIалгIайчен паччахьалкхен университета Iилман библиотеке шердаь вIашагIкхетар дIадихьар «Дзурдзуки» яхача тархьара-географически цхьанкхетара юкъарчено. Укхаза нах гулбеннабар «Каменная летопись страны башен» яхача хьокхамга хьажа а, цига овттадаь балхаш довза а. 100 гаргга болча гойтама доакъашхошта геттара хоза хеташ, цар сакъердалуш дар вIашагIкхетара хьал.\nУкхаза овттадаь 60 совгIа суртан балхаш дар, графически хIаракаши, петроглифаши, кхерий тIа даь къаьнара йоазоши, тайп-тайпара хираш даьха дола кхерийи хьахьокхаш дола лоаман юрташка даьха сурташ. Иштта шаьрача ГIалгIалгIайчен доазон тIара гулбаь кхы а ши болх бар гойташа юкъе. Иштта выставке хьокха овттадаь дар дийна кхерий, уж леладаьд вай даьша юртбоахаме, гIалаш, цIенош доттача, иштта кхыча вахаре эшача гIулакхашкахьа а. Цул совгIа укхаза овттадаь дар, динца хоттабеннача текъама кхерий, уж доацаш йоазоца а, наьха сибаташца а белгалдаь кхерий дар гуш. Иштта шоаех дукха тайпара минералаш йоахка кагий а доккхий а кхерий дарг гулбенначар сакъердалуш хьожаш. Царех да ТIаргамара а Хоанера а кхерий. Геттара тамаш ейташ, шийна наьха бIарг тIаозаш бар укхаза хинна 22 жIака хьекха кхера.\n«Дзурдзуки» юкъарчен учредитель йолча Дзовранаькъан Танзилас яхачох уж леладаьд хIара шера Iалама ханаш къасташ йола ха белгалъеш. Геттара нах цецбоахаш, наха тамашийна хеташ дар кхерий хьокхаш наьха сибаташ белгалдеш даь балхаш, цу тайпара балхаш массехк дар укхаза. МаIача сага а, кхалсага а, маймала а сибаташ белгалдеш дар царех цхьадола сурташ, бакъда, уж даьраш мадарра фу хьахьокха ваьллав хац тахан Iилманхошта.\nАтта дац из мо бола болх вIаштIехьа баккха а кхоачаш бе а. Лоаман юрташка, хьунашка, аьлешка гIолла чакхбувлаш, готтача такашка, лакхача лоамаш тIа гIолла оакхарех а лоралуш хала кхийстаб «Дзурдзукаш», бакъда, халонна ка ца луш хьийгача къих боккха болх а къаман пайда а хиннаб. Аз учедитель я яхе а, дукха къахьегачарех цаI, цу тоабан хьалхара волонтер я Дзовранаькъан Танзила, цу хьакъе дIахо долчох къамаьл хилар са цунца:\n— Пхе-ялх шера хьийгача къих вIаштIехьабаьнна болх ба ер вайна гуш мел бар. Цхьадолча кхерашта а, петроглифашта а юха а юха а тIааха дийзад тха. Цудухьа цхьан юрта шозза а, кхозза а, цкъаза диазза а нийслуш ха йоагIар тхога. Хьо дIавахав аьнна доаллаш мича да из, хIана аьлча петроглифаш, сурташ дола моттигаш леха езаш хиларах ха йовш а нийсденнад. ДIахо а тхона ца ховш, тхона бIаргайовнза петроглифаш хургья. Нагахьа санна иштта яле наха тхоашка цох хоам бар а дех оаха. Цул совгIа, ший тайпара ха лаха езаш хул царна сурт доаккхаш хилча, мадарра из сурта тIа хьатIалоацаргдолаш. Цхьайола моттиг хул малх къаьга хьежача хана сурт даккха дезаш, кхычахьа малх боаца ха лаха езаш хул. Цу тайпара болх беш 65 лоаман юрташка гIолла чакхдийнад тхо. ХIаьта шарача, масса йолча юрташка хиннад, — йоах Дзовранаькъан Танзилас.\nИз доацаш укхаза хьокха овттадаь цхьадола XIX XX гесарда ханара чурташ дар шоай тайпара даь догамаш долаш. Ала деза, мехках даьккха гIалгIай къам Сибаре долча хана уж чурташ цхьацца ГЭС еча а, цIенош деча а, иштта кхычахьа фермаш еча а дIаахийта хинналга.\n— Укхаза иштта вайна гуш да доккхий арочни кхерий, саьнга дехка кхерий, гIала бухь боаккхаш оттабеш хинна цIурков-кхера иштта кхы а. Цох гу вайна мел лакха говзал йолаш, мишта дика кхеташ хиннаб вай тIоговзанчаш шоай балхах. Таханарча технологий заман вайна де дага доаца балхаш деш хиннад цар шоай хана. Иштта ший тайпара говзал йолаш да кара лелаяьча хьайра кхерий а, дIахо цIагIарча кхоачама леладаь дарбан молхаш кийчаеш а, даар кийчадеш а леладаь кхерий, из доацаш шордолгашкара дIадийтта кхерий а да, вайна гуш ма хиллара шоай кеп йовнза. ХIаьта тхо а Iилманхой а геттара цецдоахаш ба, Ачалкхера 15 метр кIоаргал йолча меттера корадаь боккха кур болча саь муIех диса чIоагIденна дакъа. Геттара къаьнара массехк эзар шу хьалха хиннаб ала йиш йолаш ба из, хийцца, — йоах дIахо дукха къахьегача «Дзурдзукас» Дзовранаькъан Танзилас.\nТархьара даькъе, къахьегаш болча наха дикагIа хов моллагIдола хIама дашха а цун мах бе а. Наха юкъе хьагучадаьннача цу мо долча хIамай дозал фуд дика кхетаду цар. Вай бувцаш болча «Дзурдзукий» юкъарчен юкъе чувоагIаш ва Селий мехкарча Тархьара-географически тоабан тхьамада, тархьара Iилман кандидат, цIихеза картограф Гаджиев Зураб. Из ше меттел цун да-нана а, даь-да а тархьархой хиннаб цудухьа цо дика кхетаду моллагIа цу даькъе гучадаьнна хIама мичара хила йиш я, малагIча оагIорахьа накъа даргда из. Музей тохкамхо хиларах ший оамал я цун керда хьагучадаьннача оахкала мах беш. Аладеза «Дзурдзуки» юкъарче хьакхоллача хана царна гIо деш а, тархьара даькъе долчох а, дIахо балхах долча хаттарашкахьа а Зураб гIалгIашта чIоагIа накъа ваьннав, аьнна. ДIахо цунца даьшхар аз цхьадола хаттараш:\n— укх тIехьарча шерашка тархьара-географи даькъе гIалгIай мехка баь болх чIоагIа боккха ба. Дагардаь ца валлал дукха сурташ а, видеош а да цар Iалашдаь. Хетаргахьа уж ца кхоачаш моттиг йисаяц укх мехка. Хьалха Iилманхой цIаккха кхачанза йолча моттигашка дIатIакхаьчаб уж. Хьалха наггахьа мара ца хинна, уж а къаьнара – сурташ, цар хIанз мадарра бIаргагургдолаш бес-бесара тIех йолча технологи говзалца даьха да. Шоай низ, хьинар, ха, ахча кхо ца деш цар хьадаьр тахан долаш да массаболча наьха бIаргаго аьттув а болаш. Са яь варгвоцаш хала болх ба из, — йоах Зураба «Дзурдзукаш» баьча балхах доккхал деш.\nХовш ма хиллара ГIалгIайчен доазон тIа дукха бурбоарзаш да, техка а тахканза а, вIалла наха дий ца ховш а. Бакъда, боагIача боараме царца къахьега цу гIулакха хьалхабайначар аьттув беце а, шоашта хIама лохаш лелача Iаьржача, вешта аьлча харцача ахкархоша кегадеш хIалакду цхьадола боарзаш. Цар кхетадиц шоаш лелабеча балхо тархьара даькъе мел доккха зе ду, мехка а дерригача халкъа а. Цу хьаькъе дувц Зураба дIахо:\n— Картограф хиларга хьежжа сона ма хой укх мехка дукха бурбоарзаш долга а, уж боккхача маьхе долга а. Бакъда, цох вIалла дош ца хеташ уж оахкаш малаш ба ца хов нах нийслу цу чура шоашта маьха еза хургйола хIамилгаш лехаш. Мадарра аьлча, дерригача халкъа деш къоал да из. Цу тайпара моттиг шийна бIаргаяйча цох кхеташ болча нахага, цунца къахьегаш болчарга хоам бе беза. Тохкамхоша цхьан боарза чу фуд тохкача юкъа массехк боарз аьхка цу чура хIамаш дIаяхьа тарлу харцача ахкархоша. Из дале а тахан гу вайна дукхача маьхе дола оахкалаш, питроглифаш, сурташ, кхераш тIа даь йоазош. Геттара тамашийна я боккха кур болча сай курах йисача муIах хинна кхера. Аз дог доах укх боккхача гойтамца ГIалгIайчено цу оагIорахьа керда гIа баккхар а, дIахо къаман тархьара даькхе дикка из гаьна яьлар а. ХIана аьлча, массехк хьокхам беллал дукха болх ба укхаза Iоабаьр. Сона чIоагIа дукха еза ГIалгIайче а, гIалгIай шоаш а. Дала бакъдар хьагуча а доаккхаш, ди тIехьа моллагIа бале а балха говзал сов а йоалаш диканца дIахо къахьега аьттув боаккхалба шун, — аьнна ловца баккхарца чакхваьлар цIихеза тархьархо Гаджиев Зураб.\nХьалха тIема ханаш йолча хана дIаехка йиса минаш йолаш а, оакхарий долаш а кхераме моттигаш йолаше, юха а ца бовлаш къаман тархьара оагIонаш хьагуча йоахаш дукха тохкама балхаш даьд «Дзурдзукаша». Вай даьша яьхад: «Лерга хаззал могавича, бIарга хоаваллал хувцавеннав». Теша дог доагIа, дIахо йодача хана а иштта къахьегаш цар шоай болх дIабахьар. ХIаьта моллагIдолча воашта ховш долча хIамах царга хоам беш цар новкъости а хинна дIаовтта деза вай.\nЮххьанца волалуш аз хьоаяьча Магасерча паччахьалкхен университета Iилман библиотеке кхы а цхьан бетта латтаргйолаш я выставка. Цудухьа салоIа дегош а доацаш дIахо долча деношка мичча хана ваха а, хьажа а, керда хIама довза а, Iомаде а аьттув ба наьха. «Тахане йоацачун кхоане хургьяц» оал вай. ХIаьта селхане хиннаецаре воашка кхаьча тахане хургьяцар вайга. Цунна уйла а еш къахьега деза вай массане а.\n← В Ингушетии на средства президентского гранта организовали выставку древних петроглифов\tВышла в свет книга-альбом «Ингушский национальный орнамент — ГIалгIай къаман гIарчош» →\nСЕМЕНОВ Л. П. ИЗ ИСТОРИИ РАБОТЫ МУЗЕЯ КРАЕВЕДЕНИЯ СЕВЕРО-ОСЕТИНСКОЙ АССР ПО ИЗУЧЕНИЮ ПАМЯТНИКОВ МАТЕРИАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ СЕВЕРНОЙ ОСЕТИИ\nЧурсин Г.Ф. Очерки по этнологии Кавказа (1913)\nМунчаев Р. Древнейшая культура сев.-вост. Кавказа. 1961.\nЗязиков Б. Турпала вахарцара ийс ди (1996)\nЧахкиев С. Дошо бlогlий (1989)


ШаIба́н беттан цхьадолу хьукманаш « islamanserlo.net\nЛайлатул-къадр буьйсанна деш долу доIа\nАбу IабдуллахI: Iусман ибн Iаффан (21.07.2017).\nШаIба́н бутт — суннат ша хастош а, хоржуш а деанчу беттанашха бу. АллахIа къинхетам барха ду пайхамара (ﷺ) вайна билгалдина хилар цу баттахь вай дендерг, АллахIана вай гергадуьгур долчуха.\nШина «Ас-Сахьийхьа» чохь ду Iа́ишата (АллахI реза хуьлда цунна) элира аьлла: «Суна АллахIан элча (ﷺ) гина вац цо цкъа́ а буьззина беттан марха кхобуш Рамадана бутт боцург, ШаIба́н берриг кхобуш гIиллакх дара цуьнан. КIеззиг (денош) доцург ШаIба́н буьззина кхабар цо».\nХIара ши дика хьайна даккхаран дуьхьа хьуна тIехь дац, пайхамара (ﷺ) хьо тIенисвинарг дан хьо дIа хIоттар бен.\nАн-Наса́ийс дийцина Уса́ма ибн Зайдас (АллахI реза хуьлда цунна) элира аьлла: «Ас элира: ХIай Делан элча, ахь цхьа́ а бутт кхобуш ма ца го суна, ШаIба́наха ахь кхобу марха санна?» ТIаккха пайхамара (ﷺ) аьлла: «Нах шена чохь (Iибадатаха) гIопал хуьлуш (терго ца еш) бутт бу иза, Раджабана а, Рамаданна а юкъахь. Iа́ламийн да волчу АллахIе Iамалаш хьалайоху бутт бу и, цундела суна сайн Iамал хьалаяккха лаьа со марха долуш а волуш.\nЦундела пайхамара (ﷺ) ШаIба́н баттахь дукха марха кхабаран бахьана ши хIума ду:\nХьалхарниг: Адамаш шена чохь Iиба́дат дарха гIопал хуьлуш бутт хилар ду и. Ткъа хууш ма-ду Iиба́датан ял совйолуш хилар, цунаха нах гIо́пал хилар доккха хилча. ХIара массарна а гуш болх бу. Дукхаха болун нах ши тайпа бу:\nЦхьа тайпа бу Раджаб баттана тIебирзина, цу хьокъехь бидIаташ а, туьйранаш а даьхна шайггара, цаьрга и ШаIба́нал а сов лоьруьйтуш.\nВажа тайпа нах бу Рамадана баттахь деш долу Iиба́дат бен ца девзаш.\nЦундела хьоьгара догIуш дерг, хIай АллахIан лай, кIеззиг денош доцург ШаIба́на марха кхабар я оцу баттахь дукха марха кхабар ду, АллахIан гергахь хьан Iамалаш къобал хилийтаран дуьхьа.\nВалла́хIи, кIезиг дийнош ма-ду ахь марха кхобуш дерш!\nМаса Iамал ю кхозуш лаьтташ?! ТIаккха ШаIба́н бутт тIебеъча цхьана наха и бутт кхаьбча, АллахIа церан ерриг Iамалаш къобал йо.\nВалла́хIи, вайха цхьаьнга аьлча: Мел лурдара ахь АллахIа хьоьгара хьан Iамал къобал йийриг? Цо дIалур ма дара шегара массо сийлахь а, механа деза а мел дерг!\nМуха хирду ткъа, АллахIана вайгара дукха даьхни дайа лууш ца хилча?! Амма Цунна деккъа вайгара лууш дерг ШаIба́на баттахь дукха марха кхабар ду.\nЦхьаболчу наха ШаIба́нан юьххехь марха ца кхобу, тIаккха цуьнан ах гергакхаьчча я эханал тIаьхьа марха кхаба буьйлало уьш. ХIара гIалат ду. Пайхамара (ﷺ) ШаIба́н юкъал тIаехбаьлча марха кхабар дихкина хиларна, цхьаболчу Iилманан охIлуно нийса леринчу хьадийсехь деана ма-хиллара: «ШаIба́н юккъе бахча, марха ма кхабалуш…» ХIара дехкар даран бахьана – АллахI дика хууш ву – къобал янза йолу Iамалаш къобал яйта меттиг ба́ланза хила тарло лай (ШаIба́нан хьалхарчу эхангахь), тIаккха эханал тIаьхьа лена хан ца юьсу Рамадан баттана кечваллал бен. ХIара а иштта шен хьокъехь дехкар деана ду. АллахI дика хууш ву.\nШун ваша: Мухьаммад Аль-Джа́бирий.\n02/ШаIба́н/1431 = 14/07/2010\n2 мая, 2017 | Меттиг: Разное | 1 018 Хьаьжна\n« ИбрахIим: Веза хьаша тIелаца кийча вуй хьо?!\nДика стаг велча, ша паргIатволу, ткъа вон стаг велча, нах паргIатбовлу. »


Бехк боцу нах бойу ГIалгIайчохь\nМангал-бутт 01, 2016\nЛерина операцеш ГIалгIайчохь\nТIаьххьара собар дайна, лазаме мохь бу ала мегар ду, ГIалгIайн махкара Мехкан-кхело дина дIахьедар. Жоьпалла а доцуш, нах байарна а, махкахь къепе ца хиларна арз а лара мегар ду боху оцу цхьанатохараллехь, Маршо Радионо хаттар делча. Кхоччуш, шайн собар дайна, акха жIаьлеш санна, тоьпаш а етташ, шайн махкахой бойуш бу, аьлла дийцира Мехкан-Кхелан декъашхочо Султыгов Сираждис.\nСултыгов: «Оха дIахьедардар бахьана ду, кхел а йоцуш нах байар. МалгIбекан кIоштехь CагIопшехь вийна Галаев фамили йолу жима стаг. Машен тояйта станци ваханчу хенахь, дехьа-сехьа охьа а лилхина, герз а диттина, вийна дIабахна. Альт-юртара ву вийна ши ваша. Кешнийн керт еш и шиъ волчу хенахь, тIе а баьхкина, герз тоьхна цхьаъ вийна. Шен ваша вийна гича, важа тIеведча, иза а герз тоьхна вийна. Церан йишин кIант дIавигна цигара. МестоевгIеран ши ваша а машенца схьавогIуш, саца а вой, герз тухий, воьй дIабахна. Цхьана коьртана тIехула машен а яьккхина цара».\nГIалгIайн мохк Оьрсийчоьнан низаман гуранна чуьра а баьккхина, низамхоша а, Iедалша а, шайна луург лелош ду аьлла хета Мехка-Кхелан декъашхочунна Султыгов Сираждина. Стаг вуьйчул, иза дIа а лаьцна, цуьнан хьокъехь таллам а бина, цунна догIуш долу таIзар дан мегаш дац, бохуш кхин дIа а дийцира цо.\nСултыгов: «Оха байинчеран бехк бу, я бац а ца боху. Бехк белахь, кхел а яй, хан тоха. Тхо оцу хIуманна духьал ду. Дукхачу нахана халонга даьлла и зуламаш. ГIалгIайн мохк Оьрсийчоьнан низаман кIелара баьккхина. Иза иштта дацхьара, и хIуманаш хир дацара».\nИштта нах бойурш билггал муьлш бу хууш дац шайна, амма, бух а болуш, цхьацца шеконаш кхоллаелла юкъараллехь, аьлла билгалдаьккхира ГIалгIайн Мехкан-Кхелан декъашхочо Султыгов Сираждис.\nСултыгов: «Муьлхха а хIума хилча ФСБ ю олу. Оха толлур ду иза. Шаьш нах бойучу хенахь, цара визиткаш а ца гойту, я белхан кехаташ а ца гойту. Тхо тIаьхьакхиа хьовсур ду цунна».\nГIалгIайн Мехкан-Кхелан кхайкхамна тIетайна Интернетера социал машанехь а. Йолийна флешмоб. «Тхо ма дайиша» аьлла тIехь язйина кехат карахь а долуш, цхьаболчу наха шайн суьрташ гIарадоху. Кху деношкахь, ГIалгIайн махка кхача безачу Оьрсийчоьнан президентан адамийн бакъонашкахула кхеташонан декъашхой бахкаре хьоьжу гIалгIайн юккъараллехь. Цаьрга арз дича мукъна а соцур яцара техьа, и Iожаллийн конвейер бохуш сатуьйсу цара.


Оьрсийчуьра газ: ХIун мах бу цуьнан?\nСерби - Газпромца газ эцаран ьартбеш ю Серби, Белград, 11Лах2013.\nОьрсийчоьнан газан мехаш буьстича, гучудолу мехкаша иза кеп-кепарчу мехашца оьцуш хилар. Юккъарчу а, Малхбалерчу а Европера пачхьалкхаш экономикехь ледара мел ю а лакхара бу Газпромо царна къастабе мах. Оьрсийн газан мехаш зуьйш бу Маршо Радион корреспонденташ Кейтс Гленн а, Луо Ли а.\nОьрсийчоьно 2013 шарахь Европерчу мехкашна газна хIиттийна мехаш\nОксфордерчу энергетикан талламийн институтан профессор ХIендерсон Джеймс дуккха а хан ю оьрсийн газан, мехкдаьттан йохк-эцарш толлуш волу. Цо иштта дуьйцу.\nХIендерсон: «Мехкийн таронашка хьожжий, къастабо Газпромо царна мах. Дискриминаци латтаен монополистах тера ю иза. Пачхьалкхаша йохк-эцаран дуьненахь лоцучу меттиге, цуьнан таронаш кIезиг хиларе хьаьжина къастабо мехаш а»\nБашхаллаш иштта ю. Европехь уггаре къен ларалучу пхеа махках гIолехьачу хьолехь бу Молдовас луш болу мах. Цо юккъерчу барамал лахара ло. Уггаре а боккха мах луш ю Евробертехь уггаре а гIийла йолу Македони – 564 доллар. Германехьчул алапаш пхоьазза лахара долчу Босниной, ХIерцоговиной оьцу газ 514 долларх.\nТкъа мелла а ехаш йолчу Европерчу пачхьалкхаша луш болу мехаш юккъерчаьрца буьстича лахара бу. Иза дозу и мехкаш Оьрсийчоьнан политиках къехкаш ца хааяларца.\nКхо бутт хьалха Оьрсийчоьно Украинан долахь йолу ГIирма шена ерзийра. Цул тIаьхьа, ша тIекарло а еш, Украинера оьрсийн сепаратизм шорйира, тIемаш бан некъ белира.\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штаташий, Евробертой Оьрсийчоьнна дуьхьал ехира санкцеш. Амма газах 400 долларал мах лучу Германиной, Австриной, Франциной Кремлна ма-догIу луьра экономикехь таIзар дарна новкъарло ярца билгалбевлира и мехкаш.\nОьрсийчоьнна тIеман хIордакеманаш цкъа ца духку а баьхна, сацамах юхаелира Франци.\n397 доллар луш йолчу Австрино дукха хан йоццуш Оьрсийчуьра Украинана юьстаха шаьш долчу кхочунйолчу газан биргIа йилла контракт тIечIагIдира.\nОцу юкъанна Евроберто цхьа а хала доцуш, Болгари юхаялийтира изза биргIа йилларх. Ткъа Болгарис Австрица дуьстича, 100 долларал сов ахча ло оьрсийн газах.\nИштта газан мехах а Iехош, Таможнин юкъаралле ийзабо Оьрсийчоьно шена гонахара мехкаш. Цкъачунна оцу политикан-экономикан гоне оьзна Казахстан, Беларуси.\nУкраинаца а йира Кремло шен газаца кхел. Юьхьанца, Янукович Виктор президентан даржехь волуш, иза реза хилира украинахойн лаам кхочуш беш, мохк Европехьа дIагIортон, амма Путин Владимира дуккха а аьттонаш кховдор бу ша аьлла шеца къамелаш долийча, вирзира Таможеннин юкъарлонехьа. Оцу бахаьанийца Януковичанний, халкъанний даьлла дов, гуш ду, дуьккха а цIий Iеначе даьлла, Украина дакъошка екъалучукхераме кхаьчна.\nБеларусино 166 доллар бен ца ло газах, Эрмалойчоьно 189 доллар. Ший а мохк а бу и газ бахьанехь Кремлана сужданехь лаьтташ.\nОьрсийчоьнца тIех гергарлонехь йоцчу Латвиной, Литуаной, Эстониной 416 доллар а, сов а мах ло газан эзар кубметрх.\nОьрсашкахьа хуьлуш нислахь а, сербаша ло газах 457 доллар – вуно дукха. Италино 440 доллар бен ца ло. Премьер-министр Берлускони Сильвио Путин Владимирца доттагIаллехь волуш хIоттабелла мах бу иза.\nОксфордерчу энергетикан талламийн институтан профессор волчу ХIендерсон Джеймсна иштта хета.\nХIендерсен: «Дерриг а экономико къастош ду. Бечу бертан бухахь политикан аспект ю, наггахь экономикехь бен барт политикаца бохабелла хуьлуш а бу. Амма, ас йинчу тергонца, Оьрсийчоьно газах шена луъучу барамехь, шега ма-даххало ахчанаш доху».\nОьрсийн олаллин мукъ - газ


Обновлено 27.03.2019 08:09 Автор: Administrator 27.03.2019 08:08\nНенан маттахь еша Ӏамадо … телефонашна.\nТІаьхьарчу хенахь телефонашка барта хатарш деш ган тарло вайна нах: «Гугл, какая река самая длинная?», «Алиса, сколько метров в версте?». Амма изза хаттарш нохчийн маттахь цуьнга лахь, вайна жоп хезар дац. Халахеташ делахь а, нохчийн маттах ца кхета вайн телефонаш а, компьютерш а. Иштта, ца хаьа царна нохчийн маттахь язйина текст кхеташ дІаеша а.\nТІоьххула хьажча, башха хала болх ца хета а тарло и. Амма и дакъа искусственни интеллектан системашкахь уггар чолхечарах цхьаъ ду. Компьютерна текст еша Іамош, тайп-тайпана Іилманашна юкъара хаарех пайдаэца безаш хуьлу: меттаІилма, программировани, физика, математика. Цул сов, оцу хІора а Іилманехь шуьйра хаарш оьшу и болх дІабахьа. Масала, меттаІилманехь – фонетики тІера синтаксис тІе кхаччалц, программийн декъехь – алгоритмашна тІера квантан компьютершна, нейронийн программировани тІе кхаччалц.\nПайде семиотикин отделехь цкъачунна оцу декъехь Іилман талламаш беш къахьоьгуш коьрта декъана Академин лакхара Іилманан белхахо Израилова Элиса ю. Оцу тайпа белхаш цхьана-шина стаге я иттех стаге а кхочуш ца бало, цу гІуллакхна дуккха а специалисташ а, хан а оьшу. Амма Элисас оцу декъехь бен талламаш а, программированин декъехь цо цу новкъахь йоху хьалхара гІулчаш а нийсачу хоршехь хиларан тоьшалла ду цуьнан балхана массанхьа а дика мах хадош хилар. Иштта, Израилова Элисин «Нохчийн меттан «фонетикин алфавит» къамелан синтезан системин бух санна» аьлла статья цу декъехь хьалхарчех цхьаъ хиллехь а, Россехь уггар лоручу журналашна юккъехь долу журнале (Научно-техническая информация. ВИНИТИ РАН) лаккхара мах а хадош, зорбатоха схьаэцарал сов, цара шайн лаамехь, гоч а йина, шайн журналан Web of Sciences юкъайоьду ингалсан меттан верси юкъа яхийтина иза.


КIирандийнахь Москох мила ву цахуучо йиттина пачхьалкхан Думан депутатна Жигарев Сергейна, шен евзачу зудчуьнца машен чохь иза хиина Iачу заманчохь. "Московский комсомолец" газетано дийцарехь, Нохчийчуьра Тимур цIе йолу стаг ву депутатах леттарг.\nПачхьалкхан Думехь экономикан политикан комитетан куьйгалла ден Жигарев стохка дуьйнна Казанерчу моделца Ольгица гергарло лелош хилла. Официалехь зуда а, кхо бер а ду депутатан. Газетан хьосташа дийцарца, даим дезачух совгIаташ деш хилла Жигаревс йоIана, "Мерседес" машен а эцна хилла. Кху Iай йоьIан лаамца дIасакъаьстина а хиллера и шиъ. Шен ма хуьллу юкъаметтигаш дIацахадийта депутато бахьанаш лоьхучу юкъанна, Нохчийчуьра схьаваьллачу жимчу стагаца гергарло тасаделла хиллера Ольгин. Цуьнга далхийна хилла йоIа, шена депутат тIаьхьара цаваларх.\nКIиран суьйранна йоьIан цIийна хьалха цуьнан машенчохь хиина Iачу депутатна тIелатар динера нохчочо. "Московский комсомолец" хьостано хааме даккхарехь, тIевеанчу стага "Мерседесан" неI схьа а йиллина, цу чуьра ара а такхийна депутат, лаьттахула текха а веш, йиттина цунна.\nЦул тIаьхьа дарбан цIийне валийнера Жигарев.


Франци --Оьрсийн бизнесхо Колесников Сергей, 19Лах2014\nПутин Владимирца цкъа зIенехь а лаьттина, эгIна, хIинца Оьрсийчоьнна юьстах вехачу бизнесхочо Колесников Сергейс интервью елла Маршо Радиона. Цо йовзуьйту Оьрсийчоьнан президента а, цуьнан гоно а кхоьллина аьлла шена хетачу коррупцин машин схема. Кириленко Анстасиян, Синделар Дейзин а артикл.\n6 шо даьлла Петарбухахь бизнесхочун некъ карийна хиллачу биофизикна, 66 шо долчу Колесников Сергейна ша гергарлонехь ваьхна Путин Владимир ганза. Оццул хан ю цо президента кхоьллина бу аьлла шена хета коррупцин маза Iорабаха болийна а. Цундела 2010-чу шарахь, шена гонаха Iожаллин кожалг хьийзо йолийча, ведира иза Оьрсийчуьра. Веха ур-атталла ша сецна пачхьалкх а Iора ца яккха а гIерташ.\nКолесников Сергей тешна ву, Оьрсийчоьнан цIарх мел дийриг веккъа цхьана Путинна бехке дуьллийла дац бохучух.\nКолесников: «Хьалха а, хIинца а, ас кхеторехь, массо а ву сацамийн жоьпалла цунна тIедожош. Хенан декъехь цхьана стаге тIе ца эцало тIех дукха сацамаш. ТIегIанашца лахара болчу наха бен сацамаш чоьтехь а бац, цу тIе, телхаш ю тIегIанашкарчу нехан корматалла а».\nПачхьалкхан лард, система, могуш-маьрша йолучохь, лах-лахарчу зIено шена ша дечух жоьпалла тIе а оьцуш, кхоллало, ткъа Оьрсийчохь иштта дац. Цигахь кхоллаелла Iедалан тIийриг лакхарчийн карахь ю, лахарчу хьаькамашкахь хIумма а дац. Иштта боху Коесников Сергейс.\n4 шо хьалха, ша Оьрсийчуьра водучу сацаме вале, Колесников гIиртира хIетахьлерчу президентна Медведев Дмитрийна коррупцин маза гучубаккха. Цо диллина кехат даржийра зорбанехь премьер волчу Путинна, низам а дохош, Iаьржа хIорда йистехь миллиард долларх еш лаьтта гIап-гIала йовзуьйтуш.\nЖоп делларг шен Путин Владимиран пресс-гIоьнчалла яра. ТIулга тIехь тIулг ца буьтуш, аьшпаш буьттург вира кехатан автор Колесников.\nХIинца Путин ахча шена маьIне а доцуче кхаьчна – иза цуьнан дахьа меттиг ца хиллал дукха ду.\nКолесниковс йовзуьйту Путинан ахча дебош йолу схема, аьлча а, цуьнан цхьа дакъалг. Бизнесхочо гойту и схема хIотталло дукха хан йоццуш цивилан дуьнено санкцийн декъа йигинчу «Россия» банкана гонах. Иза Оьрсийчоьнан лаккхарчу куьйгалхойн долара банк ю, чIагIдо Колесников Сергейс. Оцу банко а, шена кхочучу декъанна, дузу Путинан киса, шена ахча IаIочу гонашкахь цунах, цуьнан бакъ цIе къайла хьош, "Михаил Иванович" олу, боху Колесниковс.\nОьрсийчоь --Путинан гоно цунна ахча гулдаран схема, Колесников С.\nПутинан ахча дебош къахьоьгучу нехан йохучу цIерашлахь Колесниковс вовзуьйту бизнесехь шен накъост лаьттина Шамалов Николай а. Хьалха шаьшшимма «Петромед» олучу дарбан цIенош тодечу, пачхьалкхан контракташ караоьцуш, медикан техника оьцуш-яржош хиллачу компанин доладира, боху Колесников. Ткъа хIинца хIара ша мостагIийн могIара а ваьлла, Путинна а, шен компаньонна а генаваьлла Iаш велахь а, Шамалов «Россия» банкан коьртачу акционерашлахь ву.\nМиллирдаш ловзочу ткъеха компанин, церан дайн цIерш йовзуьйту Колесниковс, кехата тIехь схема а хIоттош. Цо тидарехь, коррупцин доккхачу декъан маза бу цо гойтург.\nТкъа Геленджикехь Путинна еш ю баьхна еакIо, 3000 километр дIалоцу гIап-гIишло, ша гIар-гIовгIа эккхийтинчул тIаьхьа, кар-каралуш, цхьамма вукхунна йоьхкича, иза кхечо эцча санна, кехаташца а хьовзийна, да мила ву тIаьхьа ца кхуьуучу яьккхина, амма шена хетарехь, и гIишло хIетте а ца яьлла Путинан карара, аьлла хета Колесниковна.\nМасалшца коррупцин маза гойтучу оппозиционерна хетарехь, Путин Владимран шен са лардан оьшуш стратеги ю карара Iедал ца далийтар. Иза мел вехаш велахь а, хьоло цхьана соне таIийна, боху Колесниковс.\nКолесников: «Коррупцин ларда тIехь боттабелла Путинан го. Iедал кхечуьнан я кхечу нехан каракхачийтар – иза боккха кхерам бу, бехктакхаман гIуллакхаш айдийр ду тIаккха Iаламат дукха, жоьпе озо а сахьт дац».\nЦундела Путинан, велла а, висина а, йиш яц шен карара Iедалан мукъ балийта. Колесниковна хетарехь, Украинехь тIеман компани йолор а ду Путинан, халкъо ян тарлучу критикан цхьамза коррупци тIера а яьккхина, лач-патриотизман хорша ерзо гIертар.\nНагахь санна шен дахар баккъал а кхерама кIел дужу аьлла, кхералахь, Путина зарратан герзан карта а долор ду лесто, боху Колесниковс.\nКолесников: «Ши шо хьалха хьанна моьттура Европан дега юккъехь тIом оьккхур бу, эзарнашкахь нах а бойуш. Тахана иза долуш дерг ду. Изза алало вайга зарратан герз караэца тарлуш хиларх а. Цунах вай кIезиг тешаш хила тарло, амма бух боцуш-м дац иза».\nПутин а, коррупци а


ХӀокху версин 6 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2016, 29 апрель).\nХьалха заманахь 570 шерашкахь, Маккахь болу Ӏаьрбий цӀунашна ламазаш деш бара. АллахӀ-дала воссийна царна тӀе шен элча Мухьаммад пайхамар , шовзткъа шо кхаьчча 610-чу шарахь цуьнга доссийна — аль-Ӏалакъ олу сурат, Жабраил маликехула.\nХьалха бахкийтина пайхамарш болчу хенахь, АллахӀ-дала цаьрга доссийна хилла масех жайнаш. ТӀаккха керстан Ӏеламнаха оцу инжилан а, товратан а жайнийн дешнаш дӀа а дохуш, шайгара тӀе а детташ яздеш хилла. Оцу цара кхоьллинчу жайнах — Библи олу. Оцу хенахь болу нах тилабелла хилла. Цундела АллахӀ-дала шен бакъ долу жайна доссийна хилла Мухьаммад пайхамаран . Оцу жайнах — Къуръан олу. Къуръан тӀехь АллахӀ-дала ша хилар гойтуш дуьйцу. Массо Ӏалам а, дуьне а кхоьллинарг ву ша боху АллахӀ-дала.\nШахӀадат далор Ламаз дар Закат далар Марха кхабар ХьаьжицӀа вахар\nТахана: кхаара6 Зуль-Хиджа 1443 г. х.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ислам&oldid=8638106»\nИсламан календаран беттанаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 25 июнь, 07:59.


евро 67.4 €\n10 декабря в 10:13 (2009 г.)\nНохчийн Республикан халкъан артист, А-Хь.Кадыровн орденан кавалер Айдамирова Аймани похIме эшаршлакхархо хилла ца Iаш, говза хьехархо а ю.\nТхан жимах йолу йиша яра чIогIа эшарш лакха Iама лууш. КIорда ца деш хьоьжура иза нохчийн эшарийн концерташка. Амма тхуна ца хаьара эшарш лакха Iаморхьама иза мичхьа дIаяла еза. Сан накъостех цхьамма хьийхира Айдамирова Айманина иза гайтар. ПохIме бераш лоьхуш ма хуьлу иза, бохура цо. ЧIогIа хала, ийзалуш, яхара со Аймани йолчу. Гоьяьлла артист, юкъараллин гIуллакххо. Хан хир юй те цуьнан соьга ладегIа бохург дара дагахь. ДIакхаьчча, со цецйоккхуш, оьзда, гIиллакхе тIеийцира тхо Айманис. Лерина ладуьйгIира тхан йише, цуьнца ехха къамеле елира, цхьацца тIедахкарш дина, ши кIира даьлча, юхайола элира. ХIетахь дуьйна цуьнца репетицешка лелаш ю тхан йиша.\nАйдамирова Аймани вайна массарна а дика евзаш ю, цуьнан эшарш къоман музыкальни искусствон хазна хилла лаьтта. Цкъа а, шозза а тхайн йишица яхана, цуьнан репетицешкахь хиларо со тешийра иза иштта говза хьехархо а хиларх. Доккхачу собарца, берашка болчу безамца, аьхначу озаца дуьйцура цо берашна эшарш лакхаран говзаллех, церан чулацамех, сцени тIехь лела хаарх, мехкарийн оьздангаллех. «Ирс яI, кхеран, Айманигара урокаш эца йиш йолчу», – ойла кхоллалора. Тхан йиша йоккхачу сцени тIе ер я ца ер ца хаьа, амма со тешна ю, Айдамирова Айманис Iамийначу цунах нохчийн оьзда йоI-м хир ю. Даггара ала лаьа: «Дела реза хуьлда хьуна, Аймани, хьайн диканашна!».\nПрокуратура Чечни отменила незаконное решение о возбуждении уголовного дела0\nДепутат побеседовал с жителями с. Хангиш- Юрт 0\nВ Госдуму внесен проект об очередности погашения долгов по кредитам0\nОбъем вкладов Чеченского филиала Россельхозбанка составил 1,8 млрд рублей0\nМУП «Водоканал г. Грозного» подвел итоги финансово-хозяйственной деятельности за 9 месяцев0\nВ школах республики прошли открытые уроки в рамках партпроекта «Парки малых городов»0\nВ МВД по ЧР прошло совещание, где подвели итоги работы подразделений ведомства0\nВ УГИБДД подвели итоги деятельности текущего года0\nРамзан Кадыров посетил исламские святыни в Узбекистане0\nОпределился победитель 2-го этапа конкурса «Народный участковый»0


ХIинцалца схьа Австрин доза а хадийна, тIебаьхкинчу мухIажарийн терахь I00 эзар сов ду. I00 эзар сов меттигера бахархой а бевллера Венин юккъехь Iуьллучу Турпалхойн майдане, мухIажаршка марша догIийла ала а, меттигерчу аьтто-радикалхойн партига цунна хетарг чекхдег доцийла хаийта а.\nБIе эзар сов адам цхьана дийнахь цхьана меттехь гулдала бахьана наггахь бен ца долу мел яккхийчу гIаланашкахь а. Ткъа дуьненан коьртачу шахьаршна юккъехь цхьа йоккхо кIотар санна ларалучу Венехь бIе эзар сов стаг цхьана майданахь гулвелча, дегIе зуз догIу хьал хIутту. И адамаш стенна гулделла ду бохург хууш хилча-м муххале а.\nТкъа гулбелла бара дуьненчохь уггаре а Iер-вахарна аьхноха йолу гIала санна кху тIаьхьарчу иттех шарахь хьалхара меттиг йоккхуш йолчу Венин бахархой мухIажаршка марша догIийла ала. Австрин урхалле тIеоьхучу мигранташца адамаллин политика лелайе ала. Меттигерчу аьтто-радикалан партига а, цуьнан агIончашка а, мухIарийн баланех шайн политикан капитал ян гIертачу, шуна моьттург чекхдер дац ала.\n“Voices for Refugees” цIе еллера и болам вовшахтоьхначара шайн акцина, нохчийн маттахь аьлча МухIажаршкахьа аьзнаш“. Цкъа хьалха масех сохьтана митинг а, цул тIаьхьа дуьненчохь бевзаш болчу йишлакхархоша а, мукъамчийн тобанаша а дакъалоцу концерт а хIотторца тIаьхьарчу ткъо сов шарахь Австрехь ца хиллачу кепара йоккха акци вовшахтоха кадаьллера церан.\nНагахь санна и суьйре вовшахтоьхначу Фолксхилфе цIе йолчу юкъараллин цхьаьнакхетаро шайн акцехь I00 эзар стаго дакъалаца там бу аьлла хьалхехьо Iедалхошка хаам бина хиллехь, делкъал тIаьхьа митинг йолалучу хенахь, полисхойн хаамца, 60 эзар стаг веанера. Ткъа цул тIаьхьа хIора сохьтехь иттанаш эзарнашкахь лакхадолуш хилла и терахь акци дIаерзале I20 сов стаге делира, официала Венерчу полисхойн урхалло бинчу хаамца.\nТкъа цуьнца цхьаьна аьрро партийн агIончаша Венерчу цхьана кхечу майданахь, Мариенхилфеплатцехь, кхин цхьаъ мухIажаршка гIодаккхаран акцехь 20 эзар стаг вовшахтоьхна хилар лерича, нисло цхьаъ бен доцучу дийнахь мухIажаршца шайн солидаралла гайта I50 эзар стаг цхьана Венехь араваьлла.\nХилам дIахьочу Венин Турпалхойн майданахь адам дукха гулдаларна сарахь 9 сахьт даьллачул тIаьхьа кхин стаг чуцавуьтуш пен бина дуьхьал хIотта дийзира полисхойн.\nАкцехь дакъалоцучарех аьлча, трибуни тIехь вистхилира Австрин президент Фишер ХIайнц а, Volkshilfe цхьаьнакхетараллин куьйгалхо Феннингер Ерих а, уггаре а бевзачех немцойн а, италхойн а, австрихойн артисташ а, журналисташ а, исбаьхьалхой а, спортхой а.\nИ цхьаьнакхетар вовшахтоьхначу Volkshilfe юкъараллин белхахочуо Ал Мусни Силияс Маршо радиога дийцира, кху беттанашкахь могIарерчу австрихоша тIеохучу нахана латтош долу гIо дийцина ца валлал доккха ду, цундела и акци вовшахтухуш шайна вуно мехала дара массо а цу декъа волчу меттигера вахархочунна даггара баркалла алар, бохуш.\nАл Мусни: „Со кхуза тахана сайгара а массарна а баркалла ала еана ю – массо а гIоьнна декъа болчу нахана. ХIаупбанхофехь а, Вестбанхофехь а, Никелсдорфехь а белхаш бина оха. МА дукха адам ду цигахь массанхьа а, схьаоьхучу мигранташна гIо деш, вуно чIогIа къахьоьгуш. Царна а ма догIу вайгара массаьргара а даггара баркалла. Иза царна алар мехала ду“.\nМасех бIе мухIажар а вара акцехь дакъа лоцуш. Кхо бутт хьалха Австре кхаьчна волу Шемарчу Димашкера Iумар цIе йолчу I9 шо долчу мухIажаро, хIинцале а вуно дика немцойн мотт Iамийначу, дийцира Маршо радионе шен сатийсамех лаьцна а, австрихоша шена динчу гIоьнах лаьцна а.\nМухIажир Iумар: „Австрино деш дерг доккха гIо ду, дуккхаъ а гIо а ду. ЧIога дика ду иза. Амма со Iарбойн пачхьалкхашка хьоьжу, цара массо а дозанаш дIакъевлина, гIо ца до. Ткъа Австриной, кхечу Европерчу пачхьалкхаший мухIажаршна гIо до. Мел дика ду иза. Ас сатуьйсу, Австрехь даима а массо а хIума дика хиларе.\nТкъа ишта ас сатуьйсу, сайн махкара тIом дIа а баьлла, тхо мухIажарш массо а тхайн Даймахка цIадаха йиш хиларе. Суна Австри дукха еза, амма суна иштта сайн Даймохк а беза, цигахь ду сан дахар. Ткъа иштта сатуьйсу ас дика немцойн мотт а Iамийна, сихха балха ваха. Суна ца лаьа, деш хIумма а доцуш, чохь Iе, иза дика дац“.\nМухIажаршца солидаралла гойтучу суьйренан хьешашна юккъехь дуьненна а вевзаш волу Италера иллиалархо Цуккеро а вара. Ткъа иштта Германера „Тотен ХIозе“ рок-иллиалархойн тоба а. Цу тобин солист волчу Кампинос шайн уггаре а шуьйра евзаш йолу хит „ХIара санна долчу деношкахь цIе йолу“ ша лакхале хьалха элира венахошка, цу гIалано дозалла дан мегар ду иштта дика адамаш шена чохь дехаш хиларна аьлла.\nЕвропехь хIара санна йоккха акци аш дуьххьара еш ю элира цуо, амма иза тIаьххьара хилийта мегар дац, кхечу пачхьалкхаш а масала эца деза шух аьлла. Ткъа австрихойн мухIажаршца гомачу аьтточу партин куьйгалхочуьнга Штрахега хьажийна цуо элира, хIинцачул тIаьхьа кхин цкъа а шен эшарш шайн партин гуламашкахь аш лекхнийла хаахь, ша могуьйтур дац аьлла. „Хьо санначу нахана язйина яц и йиш“ - элира Кампинос.\nRally in Austria, 2015\nТкъа суьйре дIайирзира „ХIара санначу деношкахь“ цIе йолу Тотен ХIозе тобан йиш цара локхуш бIе эзар сов акцин декъашхоша чIурамаш а, чиркхаш а латийна, серлонийн хIорда Венин коьртачу майданна тIехула баьржаш санна сурт хIотторца.


Чурт санна, лаьтта со ГIум-Азин арахь...\nНохчийн поэт, филолог, Iилманча Гадаев Мохьмад-Салахь\nШен ах-дахар набахтехь дIатоькхучу юкъанна, нохчийн поэтех тоьларг хилла ца Iаш, Iилманехь а къахьегна, шатайпа похIманча волу Гадаев Мохьмад-Салахь вина 104 шо дуьзина. Дагалоцур вай «чурт санна», «ГIум-Азин арахь» лаьтта нохчийн сийдолу поэт.\nIожалло Iехавой, оьций, дIахьой,\nЯл йоцуш вирзинарг лар йоцуш вов,\nУьйрашна вицвелча, Далла а вицвой,\nЦуьнга бIаьрг тохалаш, аьтто хилахь -\nЦигахь диинера ас бераллин той,\nЦигахь лиънера сайн чурт а дагахь.\nИ могIанаш яздина сийлахь байтанча, Iилманча, нохчийн меттан говзанча Гадаев Мохьмад-Салахь вина I04 шо кхачар даздина Нохчийчохь. Цуьнан лийр йоцчу кхоллараллах хастаме къамелаш дарал сов, Нурадилов Хампашин цIарахчу драмтеатрехь иза дагалоцуш, цуьнан говзарийн бух тIехь хIоттийна «ЦIе берд» спектакл а.\nЛакхахь далийна дешнаш а ду «ЦIен-берд» байта тIера.\nДуккха а яздархоша ечу къароца, еккъа и цхьа байт тоаме яра Гадаев гуттаренна а дагалецамехь виса а, цкъа а цкъа виц ца ван а. Цу тIехь го иза исбаьхьаллин дешан пхьар хилар а, нохчийн меттан говзанча а, кIоргга дахар кхетош хьекъале философ хилар а.\nАдамо уггаре сагатдан ца оьшург Iожалла ю баьхначу хьекъалчунна а дайна, цуьнан синхааман турпалхочо, воьхна а воцуш, я цуьрриг кхерам а боцуш, кхетайо Iожалла а, иза вайнаха ма-аллара «когаш кIел» хилар а. Цундела цхьа весет санна ешало цуьнан гIайгIане, амма доьналлин, къонахаллин ойланаш:\nБезамна бIарлагIа елаш цигахь…\nШен Iожалла, кошан барз Даймахкахь цахиларна кхерар бух болуш ду Гадаев Мохьмад-Салахьан. ХIунда аьлча, шена кхолламо къастийначу 63-ннах 30 шо цо набахтешкахь даьккхина. Ваха-ван маьрша воцуш, тутмакхан паднар тIехь оццул дукха хан текхнехь а цуьнгахь тIех Iенаш хилла синан маршо.\nЦундела кхоллаелла цуьнга цхьамогIа инзаре кIорге йолу байташ а, поэмаш а, повесташ а. Царех ю «Дарта», «ГIум-Азин арахь»,»Тоьпан тата», «Буьйсанан бере», «Ши стаг», «Нус», ишта кхин дIа а.\nЧIогIа маьIне бу, масала, байтанчин хьокъехь Гадаевс ша бина тидамаш. «ХIума, и хIуъа а делахь а, гар, хаадалар, дагна Iеткъар – и бу поэтан цхьа агIо - аьрро агIо. Ткъа поэтан, яздархочун аьтто агIо бу – и гинарг, хааделларг, дагна Iаьткъинарг дешнашца нийса, ма-дарра схьаала хаар. И ши агIо цхьаьнакхетча хIутту поэт, яздархо. Цу шинах муьлхха а цхьа агIо бацахь, - тIаккха кхолларалла «са доцуш» хир ю, шийла хир ю, нехан дегнех ца кхеташ хир ю.» Ишта яздина байталлах ша Гадаев Мохьмад-Салахьа 40 шо сов хьалха.\nГадаевх а, цуьнан кхоллараллах а дуьйцуш ву махкахь дика вевза дешан говзанча, Iилманча Уциев Абу.\nУциев: «Шатайпа хьекъал долуш, холчахIоьттинчу хенахь цхьаверг кIомал оза волало, цхьаверг мала волало, цхьаверг кехатех ловза волало - набахти чохь талха ма телхий, наха дийцарехь. Ткъа хIара Дала шена дела хьекъал пайдехьа а дерзийна, массо а агIор кхиа гIиртина, массо а Iилманна тIаьхьакхиа гIиртина. Цундела цо литературехь яьккхина меттиг а ю йоккха меттиг дIалоцуш.\nЦундела цо литературехь бина болх критикаша ма-таллара, цо Iилманехь бина болх Iилманчаша а теллича, дуккха керланиг девзар дара Гадаев Мохьмад-Салахьах, сунна хетарехь. Изв чIогIа хьекъал долуш стаг хилла. ЦIарна хIума лелош стаг а ца хилла.\nТамаше адам хила Гадаев. Набахтера цIавеъча, наха, хьайна Деле могашалла еха аьлча, йоьхур яц ша, шена Делах эхь хета, ша дехха дехнарг цо делла шена, хIинца могашалла а еха эхь хетта, аьлла цо».\nГадаевх дош аьллачу Уциев Абус а, кхечара а билгал ма-даккхара, доьналлех, гIиллакх-оьздангаллех, безамах юьзина ю поэтан кхолларалла.Оццул халонаш лан, эшо дезнехь а, цаьрца хаа ца ло леткъам а, чIекъар а, тийжам а. Мелхо а, цара, цуьнан ирташа, Даймахках воккхавевойтуш хьоьсту ойла, дахарх, доттагIаллах, безамах тешош ир-кара хIиттадо дог.\nБайтанча Гадаев Мохьмад-Салахь дагалоцуш