Нохчочунна кхераме ду тоьхна хан такха а\nОьрсийчоьнан кхечу кIоштакара ,хуьлда иза генара Къилбаседе я Малхбале,Iожалла карийна нохчо цIавалор керла дац. Мел дукха харж ян езар хьесапе а ца оьцуш, цIа а валавой,шен юьртахь,гергарниш дIабирззинчу кешнашкахь дIавуллу велларг. Нохчашлахь Iаламат мехала ду куьг кочехь чурт а.кошан а барз а болуш шайн стаг дIаверзор.\nГена мехкашкара схьабалош болчарлахь кIезиг ца хуьлу герз тоьхна я ницкъ бина байанарш. Нохчийчохь кегаре хьал хилчахьана и санна хеназа,харц тIеIаткъам барна леш берш тIекхеттехь бен лахбелла бац. Цу могIарера Iожалла а, гIайгIане масал а лара догIу,схьахетарехь, Челябинск кIоштан чIагIдинчу хьелашкахь тутмакхаш кхобучу 2-чу набахтехь.тIехьа-Мартанан кIоштера,ГIой-чу юьртара Исраилов Султан вер.\nНабахтин хьаькамаша дуьххьала Iорабаьккхинчу хаамца, шен лаамехь, ирх а оллавелла велла ву мартанхо. Цу кIоштехь волчу мехкан векало Ахматгириев Сайд-Мохьмада дийцарехь и бохам нисбелла кху беттан 21-чу дийнахь.\nЦуьнан дакъа схьадан вахначу вешега деллачу тоьшаллин кехата тIехь яздина хилла иза «асфикси бахьнехь велла».\nЦо ша-шена тIе куьг дехьна бохург буххера харц до гергарчара а, цу набахте кхаьчначу цхьаболчу бакъонашларьярхоша а. Ма-дарра аьлча, Султан гIело яллош вийна хилар гуш ду тIехьажарций сурт тIехь а.» Ша валале жимма хьалха цо вешега зIенехула аьлла а хилла,кестта хенал хьалха набахтера араваккха тарлуш ду ша,дика леларна а,болх дика барна а. Цул тIаьхьа де даьлча иза ирх а оллавелла вела карийна. Цу и ша дина бохучух теша стагга а вац».\nИшта тошалла дина Челябинск кIоштехь волчу мехкан куьйгалхочун векало Ахматгириев Сайд-Мохьмада. И вевзаш хиллачара даре до 39 шарера Султан куьйгана Iаламат говза,доьналлех вуьзна стаг вара бохуш.\nИсраилов шен лаамца дIавирзина бохург аьттехьа а ца дуьту набахтешкара хьал тидам- тергонехь латто Iалашонца кхоьллинчу ,цигга Челяьинск кIоштерчу юкъараллин кхеташонан декъашхочо Приходкина Валерияс.\n«Исраилов Султан йиттина вийна ву. Цуьнан дегIа тIе ма-хьаьжжина гуш ду иза ницкъ бина вийна хилар. Цу тIе набахтехь леррина кхоьллинчу комиссино хенал хьалха мукъаваккха къобалвинчу стага ша-шена тIе куьг хьур ду бохург шеконех дуьзна хIума ду.» Ишта дIахьедар хааме даьккхина Приходкинас Кавказан узел газетехь.\nЧелябинск кIоштан 2-чу набахтин тутмакхаша а, цхьаболчу бакъонашларьярхоша а,жима а шеко ца юьтуш чIагIдо Исраилов Султан,арахьара набахте зераш дан баьхкинчу ницкъаллин структурийн белхоша,бехк боцуш хьийзош волчу шен накъосте гIо даккха гIоьртина Султан лаьцна дIавигар а,цул тIаьхьа и велла аьлла хаам баржор а.\nТутмакхийн бакъонаш ларьечу боламан декъашхочо Павлюченков Алексейс чIагIдарца цу набахтехь дуьххьала нислуш дац ишта вер-ваккхарш а. Цо дийцарех 5 шо хьалха йиттина ,цул тIаьхьа легаш Iаьвдина,са а дукъдина вийна цхьа тутмакх.»ХIетахь и вер бахьнехь, тхан боламан аьтто хилира,- боху бакъонашларьярхочо Павлюченковс,- куьг бехке кхо низамхо а,цхьа тутмакх хенаш а тоьхна чубохкийта… Вуьшта набахтехь болчу низамхоша лелочу харцонийн хьокъехь тхан тергонехь дуккха гIуллакхаш ду.\nХIинцца мукъачу деношкахь гIардаларца,ТIехьа МАртанан кIоштера вахархо, Исраилов Султан Челябинск кIоштехь вер хьокъехь, шаьш резацахилар хоуьйтуш 500 сов тутмакхо мацалла лаьцна, и ирх а оллавелла шен лаамехь велла бохург чекх ца далийта.\nЦу кепара геналлехь ,ца богIу харц ницкъ тIетаIош нислуш лаьтта баларш,хIоразза а велларг шайн юххера гергара стаг волуш санна лазаме тIеоьцу нохчашлахь. И гIело сацо йиш а йолуш ца сацочунна цара наьIалт а кхайкхадо,массо меттах а ваьлла, ца нохчо вита ца вогIура дозанал арахьарчу набахтешкахь бохуш кхайкхамаш а бо.\nТутмакхаш –нохчий харц таIзарх хьалха баха масийтта некъ гучех ву Соьлжа-гIалара Ибрагимов Муса.\nМуса: «Оьрсийчохь нах хьийзош берш,масарна а хаа а хууш ницкъаллин структураш ю. Набатеххьа-м ирх-пурх а кхин ирча хьал ду. Набахташ карахь йолчу министарна лиъча, набахтешкахь нахехь гIело яллор яцара. Кхеташо а йина,тIетаьIIина дIааьлча низамхоша харцонаш лелор яцара. ХIуъчара дуьйцурш инзаре гIуллакхаш ду. Кинош чохь цара гойтурш а ,цигахь дан а доцуш гойтуш ма дац. И цхьаъ ду.\nШолгIа, нохчий ца беза. Кхузахь хилла тIемаш бахьнехь вайнахе цабезам кхобу. Ваша вийна,гергарниг вийна эпсар хила а тарло оццу набахтехь а ур-аттал,кхиберш а хир бу накъост,веза-вевзарг вийна а. Нохчий къам чIогIа бехдина. Арахьберш цIа бало хьовса дезара хIуъу дин...\nАс ца боху цIа вало хьакъдерг а,доцург юхаберзабе. Милла велахь а цIа валаве аьлла а ма дац. Мичча хилча а бен цахетарш а ма бу. Цига кхача а гIерташ кхаьчнарш а мА бу. Ца кхиънарг бен хан ца йолуьйтуш цIа бало безар-кх нохчий…»\nЧелябинск кIоштан набахтехь нохчо вераца доьзна къамел дина Ибрагимов Муса тешна ву цхьа гуттар даккхий зуламаш дина,белла дIабовллалц хенаш тоьхна чохьббохку нохчий боцурш,(нагахь иштаниш белахь а), кхиберш цIа берзо уггар хьалха корта лаза безарш гергарниш а боцуш,Iедалдай бу аьлла.Стенна аьлча боху цо,махкахь тIемаш болийнарш могIарера нах бац. Бацахь и тIемаш бахьнехь, цабезам а дебийна, хьийзош бу бехк боцу нохчий, цунна гергахь.\nДакъа дIадоллийтарх а баккхийбе нохчий


Оьрсийчоьно ца дохийна Iамеркан ракеташ\nОьрсийчоьнан тIеман министраллехь дIакхайкхийна, яхначу буса Шемарчу объекташна бIе сов ракеташ йиттина хиларх. Министраллан хаамашца, Шемарчу тIеман инфраструктурана ракетанийн тохарш дина Iамеркан кеманашца а, хIордкеманашца а Великобританин а, Францин а тIеман кеманашца цхьана. БIе сов "воздух-земля" цIе йолу ракеташ арахецна цара аьлла Оьрсийчоьнан тIеман министралло.\nТАСС агенталло хаамбо, оьрсийн тIеман министраллана тIе а тевжаш, Оьрсийчоьнан ПВО системаша цхьа а ракета дохийна цахиларх, хIунда аьлча тохарш хьовсийна дацара ларъечу гIишлошна. Оьрсийн зорбанаша Iорадаккхарехь, Шеман ПВО системано шайн гIирсашца иттех ракета дохийна хилла.\nГIажарийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министрало критике диллина Шемана тохарш дар.\nТвиттерерчу шен агIон тIехь Великобританин арахьарчу гIуллакхийн министро Джонсон Бориса яздина: "Ас догреза тIеэцна Iамеркан, Францин агIончашца Цхьанатоьхначу Паччахьалло химин герзах пайдаоьцучу Шеман яккхийчу гIишлошна тIеман тохарш дар. Муьлххачу а химин герзана, къаьсттина адамашна хажийначу, дуьхьал долу дуьне цхьабоса меттахдаьлла", аьлла.


"Башкирин Кондопога" я кIезиг хIуманна тIехула иккхина дов"\nНохчашна а, меттигерчу бахархошна а юкъахь Башкортостанехь иккхина конфликт саццаза юьйцуш ю хIинца а.\nБашкортостанерчу зорбанаша хаамбарца, масех белхалочо киоскехь шаурма юхкуш йолу йоI сийсазъяьккхича, гIаьттина ду дуьйцу дов. Зудаберана тIехIоьттинчу цуьнан вешина а, вешин доттагIашна а йиттина хилла нохчаша. Оцу хьоло дарбинчу бухарчу бахархоша цIетесна ягийнера нохчашна ханна чохь Iен елла хIусамаш а, церан машенаш а. Оцу вовшахтасадаларехь гайх урс тоьхна чевнаш йина цхьахволчу меттигерчу вахархочунна. ШолгIачу дийнахь полицино дIалецира инцидентехь дакъалаьцна иттанашкахь эвлара бахархой а, шиъ тIевеана белхало а.\nКIирандийнахь эргIадбахначу Темясоверчу а, гонахарчу ярташкарчу а, Уфара тIетаттабеллачу наха а, Баймакаца лулахь йолчу кIошташкарчу къаьмнийн организацийн векалша а го лаьцнера Баймакерчу полисхойн декъан. Цигахь латтош хиллера летаршкахь лецнарш. Масех бIеннашкахь гулбеллачара лецнарш катоххий маьршабахар тIедожийнера. Церан лаам кхочуш ца бича ца бевлира полисхой.\nБаймакехь хиллачу политико Дильмухаметов Айрата шен Фейсбукан агIонехь хаамбира, ницкъаллийн структурийн белхахой а, Башкирин юкъараллаш а декъехь а йолуш, кIоштан администрацехь оршотдийнахь хиллачу кхеташонехь барт хилла, бехкеберш жоьпе озор бу аьлла.\n- Летарш хиллачу территорин куьйгалле а, конфликт иккхича жигара ца хиллачу полисхошка а жоп доьхур ду. Вайн кегийрхошна бехкаш дохкийла яц. Вайн къомана деза хета латта Iалашдеш хилла уьш. Карладоккху, Темясово – Валиди Закис а, цуьнан агIончаша а кхоьллина Башкирин автономин дуьххьара хилла коьрта шахьар ю. Вайн къонахийн цIий Iаьнна латта ду хIара. ТIебаьхкинчарна вайн истори йицъеллехь а, вайн къомо дераллица дагайоуьйтур ду, - дIахьедина Дильмухаметовс.\nБашкортостанан чоьхьарчу гIуллакхийн миинистраллан пресс-гIуллакххоша дIахьедарца, меттигерчу вахархочунна урст тоьхначунна дуьхьал бухкзуламан гIуллакх даьккхина. Урс тоьхнарг шеконашца лаьцна ву. Ишта хаамий гIирсашкахь дийцарехь, киоскчохь болх беш хиллачу йоIе маьттаза лийначунна 10 дей, буьйсий чохь даккха тоьхна.\nОцу юкъанна, цIетасарна бехкевина меттигера вахархо а жоьпалле кхайкхина. Оьрсийчоьнан Зуламан Кодексан 167-чу артиклца ("ЦIе а тесна, хуъушехь бахам хIаллакбар, я багор") бехк дуьхьалбаьккхина цунна. Чоьхьарчу гIуллакхийн урхалло "кIезиг бахьанашна тIехула иккхина дов" ду аьлла, билгалдаьккхина хилларг.\nШегахьара республикерчу прокуратурано дIахьедина, полицино талла долийна бехкзуламан гIуллакхаш зер а, церан хиндолу жамIаш а шен тергоне эцна шаьш аьлла. Темясоверчу карьерехь кварцит доккхучу "Корунда" организацин белхан гIуллакхах а талламаш болийна прокуратуран белхахоша.\nРеспубликерчу информацин МКСЕТ портало хаамбарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Башкортостанера векал Мусаев Сайдамат а тешна ву, Баймакан кIоштахь иккхина конфликт данне а доцчу бахьанца нисъелла аьлла.\nТкъа бIостанехьа ду Башкирин къаьмнийн организацийн векалшна хетарг. Темясовехь хилларг "къаьмнашна юкъахь иккхина конфликт" ю бохуш, дуьйцу цара.\n- Тхо Темясове даьхкича, меттигерчу бахархоша дийцира тхоьга, юьхьанца дуьйнна нохчий чам боцуш, сонталлица лелара бохуш,- дийцина "Idel.Реалии" портале "Башкорт" организацин куьйгалхочо Габбасов Руслана. – Зудаберийн кочаоьхура уьш, меттигерчу бахархошка кIоршаме къамелаш дора цара. Цу сарахь а ишта доладелира дов. Цкъа и йоI сийзайинера цара, цул тIаьхьа башкирашна лен боьвллера. Цу кепара конфликт кху кIоштахь дуьххьара хилла ма яц, аьлла жигархочо.\nБехкеболчу массарна а таIзар дан догIу аьлла хета Башкирин юкъараллана, дIахьедина Габбасовс.\n- Башкирера цхьана вахархочунна зен ца хуьлуьйтуш, цу конфликтехь бехке мел хилларг жоьпе озор тIедожадо оха. Меттигера бахархой аьшнаш бинарш а, низамехь йоцу бизнес латтийнарш а, и дерриг а могуьйтуш Iийнарш а, берш бехке бу. Нохчий шайн цIа баха беза, ткъа кIоштан куьйгалхочо а, полисхойн декъан хьаькамо а шаьш дIалецна даржаш дита деза, аьлла ю жигархочун дог-ойла.\n- Оцу тасадаларшкахь хилларш юьхьарэцна, ойла йича – къаьмнашна юкъара дов ду хIара, - аьлла, Габбасовс бохучунна тIетов кху деношкахь Темясовехь хилла "Башкирин къоман конгресс" организацин куьйгаллан декъашхо, "Уфах" хьостан редактор Рахматов Рамиль а. – Ала догIу, цхьа халкъан тоба бухарчу Iедалхоша гIо а ца лоцуш йолалуш яц. Цундела хиллачух жоьпалла царна тIехь а ду.\nОцу юкъанна "Idel.Реалии" портало хаттам бинчу эксперташа уггар хьалха билгалдоху конфликт эккхаран социалан-экономикан бахьанаш.\n- Темясовехь хиллачо гойту масал – республикерчу Iедалан чоьхьара политика йоьхна хилар ду, - аьлла хета политехнологна Потылицын Андрейна. – Башкирин Зауральехь хуьлучу социалан-экономикан, политикан деградацино дохьу жамIаш ду хIорш. Регионехь гобаьккхина белхазалла ю; Къилбаседанехь белхаш лоьхуш махкара дIаоьхучийн терахь уггар а лакхара гойту цигахь. Республикерчу программица а догIуш, Зауралье кхион миллиардашкахь делла ахча стенга хьажийна ца хаьа, къола дина. Эзар белхан меттиг хуьлуьйтур ю аьллера, амма тахана а цхьалха даьлла гIуллакх дац. Оцу хIоьттинчу хьолехь меттигерчу Iедалхоша бахархошна кхачош хIумма а дац, царна тIера цIока яккхар доцург. Къам тесна ду, ма дарра аьлча, юккъерчу оьмарехь хиллачу низамашца бехаш бу нах.\nIедалхоша пайда боцчу хIуман тIехь иккхина дов ду бахахь а, ишта дац иза. Я ерриг а къаьмнашна юкъахь нисъелла конфликт ю эр дацара ас. Цкъа делахь, меттигерчу Iедалхойн ницкъаллийн структурийн белхахошца йоьзначу коррупци тIехь а, йоьхначу къепенна тIехь а йолаелла "мухIажирийн" конфликт ю хIара.\n- Суна а хета хIара дов дош дашера даьлла иккхина ду аьлла, цхьана а кепара къаьмнийн цабезамца а доцуш, - боху эксперто Габдрафиков Ильдара. – Цу кепара конфликташ тIаьххьарчу шерашкахь дукха нисло Оьрсийчохь - Кондопога, Къилбан Бутово, схьаоьцур вай тхан Белорецкан кIошт а цхьана. Бухера дуьйнна теллича, цуьнан бахьанаш -белхазалла, адамийн мискалла. Ткъа цу дерригено а къаьмнашна юкъарчу конфликтан кепе доккху хилларг. Амма со тешна ву, Башкортостанехь къаьсттина нохчашка цабезам бу бохург бакъ дац аьлла.\nОцу хиламо юха а гойту, вайн пачхьалкхехь мел тесна ду къаьмнашца юкъаметтигаш лелоран хьал меттигерчу тIегIанехь - эвлахь, микрорайонехь, уьйтIахь, доцца аьлча, адамаш вовшашца хабаре бовлучу меттигашкахь.\nВай даим а хьехарш до, мел оьшуш ду денна кеп-кепарчу диаспорашца гергарлонаш тийсар, цаьрца юкъарлонаш латтор, мел ладаме ду даим а царна хетарг зер, амма, халахеташ делахь а, оцу рекомендацешка Iедалхоша дукха хьолахь ла а ца дугIу, я церан чулацам бовза а ца гIурту.\nТекстан автор Асафьев Артур, гочдар Димаева Лизин


"Мемориал": Титиев Аюбан гIуллакхца доьзна ду офисах цIетасар\nДечкен-бутт 17, 2018\nГIалгIайчуьра "Мемориал" цIе тесначул а тIаьхьа\nХьан ягийна ГIалгIайчуьрчу "Мемориалан" офис? Хьан лаьцна, наркотикаш а кхийсина, Нохчийчуьрчу "Мемориалан" куьйгалхо?\nДIаяхначу буьйсана муьлш бу ца хуучу наха ягийна "Мемориалан" Несар-гIалара офис. Ши чоь а, цу чуьра цхьацца белхан кехаташ а, гIирс а баьгна.\nЦIеяйархой сиихонца цига кхачаран бахьанашца иза дIаеяйа аьтто баьлла, кхи а дIасаяржале. ХIицна цу меттехь талламаш беш бу полисхой, аьлла Маршо Радиога дийцира "Мемориалан"декъан куьйгалхочо Акиев Тимура: "Талламхой болх беш бу кхузахь. Чолхечу хьолан министраллера говзанчаша хIинцале шайн сацам бина. Царна хетарехь - цIе тесна ю. Видеош а ю яьхна. Цаьрга хьовсуш бу уьш хIинца. Цу тIехь гуш бу нах лами а хIоттийна, чубовла гIерташ.\nВидеокамераш а йохийна цара. Цундела цIе тесна хиларан верси-коьртаниг ю. Ткъа хIунда дина иза бохучун, тайп-тайпана версеш хир ю. Амма тхуна ца хета ГIалгIайн махкахь оха бечу балхаца доьзна хIума ду иза аьлла. Цхьана а кепара девнаш, я къийсаме хьелаш тхан кхузахь хилла дац".\nНесар-гIаларчу "Мемориалан" офис ягорна официала верси цкъачунна гIараяьккхина яцахь а, цуьнан белхахойн шеко яц иза стенца доьзна хилла.\nОцу цхьанатохараллан куьйгалхойх цхьаъ волчу Орлов Олега дIахьедар дина, иза Нохчийчура "Мемориалан" куьйгалхо Титиев Аюбана дуьхьала долийначу гIуллакхца доьзна зулам ду аьлла.\nЦунна тIетов Акиев Тимур а: "Иза тхуна хетарг ду. Кху тIаьххьарчу деношкахь тхан машенахь офисе лелла уьш Нохчийчу. Схьахетарехь цигахь оцу машенна тIе бIаьрг хIоьттина хила тарло. Иштта новкъарло ян гIоьртина хир бу. Иза тхан верси ю, "Мемориалан".\nКхечу бакъонашларъярхойн шеко яц Несар-ГIалара "Мемориалан" офис ягаяр - Титиев Аюбан гIуллакхаца доьзна хилар. "Машр" цхьанатохараллан куьйгалхочо Муцольгов Мохьмада иштта элира цуьнах: "Аюбан гIуллакх бахьнехь хилла иза. Кхин хIун бахьанаш ду? ХIинцалц лаьттина яц иза? Цуьнций бен кхин зIе йолуш хIума дац-кх иза. Муьлха а бахьана делахь а, иза ирча хIума ду. Дика а дац, хаза а дац, нийса а дац. Вайн махкахь ца дезаш хIума а ду. Цара нахана гIодар бен стагана зен дина а дац".\n"Мемориал" дуьххьара цхьанатохаралла яц Iаткъам лайна. Цул хьалха "Къизалшна дуьхьало латторан комитетан" Соьлж-гIаларчу офисна а муьлш бу ца хуучу наха тIелатар а дина, аьттера цу чуьра мел йолу хIума.\nБелхахойн бовда дезнера. Жимма хан яьлча, ГIалгIайн махка дехьа яьккхира, амма Нохчийчоьнца дозанехь бакъонашларъярхошна а, журналисташна а туьтмIаьжгеш йоьхначу наха къиза йиттинера.\nЦул тIаьхьа ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека омра а делла, и цхьанатохаралла махках яьккхира. ХIинца церан офис Ставрополехь ю.\n"Мемориало" цкъачунна дIакхайхкина дац шаьш Нохчйичуьра а, ГIалгIайн махкара а дIагIур ду аьлла.\nАмма шаьш юьхьарлацар диканна доцийла кхеташ, цара схьахетарехь шайн белхан раж а, кеп а хийца мега аьлла хета дукхаъчу тергамхошна.


Шемахь тIеман тийсадаларш карзахдаьхна, байъина нах а бу\nДимаьшкъана гергарчу Думера йохийна кIошт\nКIирандийнахь Шеман малхбузерчу Алеппо провинцерчу Эль-Атариб гIаларчу дарбанан цIенна, тохарш а дина, байъина меттигера бахархой. Вийначу ялх стагаца жима бер а ду. Дуьненаюкъарчу кӀелхьарабахаран комитето дина оцу кепара дIахьедар. Чевнаш йина 16 стагана, царлахь пхиъ лазартнен белхахо ву.\nКIирандийнахь Тукойчоьнан тIеман министралло а цхьана хаам бира, Шеман пачхьалкхан артиллерис Эль-Атариберчу дарбанан цIенна тохарш дина аьлла.\nСтохка Зазадокху-баттахь Оьрсийчоьнна а, Туркойчоьнна а юкъахь хиллачу маслаIатан низамаш а дохош, долийна ду и тIелатар.\nТуркойн "Анадолу" агенталло дийцира кIирандийнахь, Зазадокху-беттан 21-чохь, цхьа стаг вийна, шинна чевнаш йина, цара чIагIдарехь, Шеман къилбаседа-малхбузехь Оьрсийчоьнан кеманаша тохарш дина.\nАвиарейдан Iалашо хилла, дийцарехь, Идлиб провинцерчу Сармада гIалина а, Туркойчоьнан къилберчу Хатай провинцерчу Рейханли кIоштана а юккъерчу М4 шоссена чуйогIу кIошт.\nТохаршна кIел нисъелла бензин дутту станци а, йохка-эцаран мохь чохь болу машенаш а, ишта, меттигерчу гуманитаран организацино охьабиллина латтон гIирс чохь болчу гIишлонна гергара доза а.\nТАСС агенталло кIиранан суьйранна дIахьедира, Туркойчоьнан тIеман министраллана тIетевжина, Москвана дIахаийтина "Шемахь герзашца болчу ницкъаша Идлибехь бен тIом сацон безарх".\nИштта ТАСС агенталло терго йина, кIиранан дийнахь туркойн тIеман урхалло даржийначу дIахьедарца а догIуш, Шемарчу эскарша "Эль-Атариберчу дарбанан цIенна тохарш дарх, цул тIаьхьа Идлиберчу Каха кIоштарчу нах бехачу деэслакацин зонехь а, Сармадерчу кир дIасалелочу машенашна а, трейлершна а ракеташ еттарх".\nХонкаран официалан реакцина тIетевжинчу ТАСС агенталло хаам барехь, Оьрсийчоьно Димаьшкъана тIеIаткъам баре ладоьгIуш ю Туркойчоь, Шемарчу буьйранчашка тIелетарш совцадайтархьама.\nХIара керла хаам зорбане боккхучу юкъанна, (01:30 Москварчу хенаца) Оьрсийчоьнера цхьа а комментари яцара.\nДуьненаюкъарчу Францин (RFI) радиос хаам бира кIирандийнахь, кху беттан 20-чохь, дахначу шоьтан дийнахь, туркойн эскарша Шеман демократин ницкъийн позицешна тохарш дина аьлла. Царлахь доккхахдолу дакъа курдойн вовшахтохараллех лаьтташ ду.\nХонкарна хетарехь, Туркойчоьно "терроран организаци" леринчу Курдистанан Белхан партех боьзна бу уьш.\nТIемаш боьлхучу заманчохь Шеман демократин ницкъийн агIончаша дуьхьало латтийра террорхойн "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхошна регионехь, билгалдоккху RFI радиос.\nДуьйцург ду 2019-чу шарера схьа дуьйна туркоша дуьххьара курдойн позицешна дина тIелатар. ХIетахь Хонкарас "Машаран хьоста" аьллачу цIарца Шемарчу курдашна дуьхьал операци йолийра.\nШемаца дозанехь йолчу 120 чакхарма меттигна тIехула шайн контрол дIахIоттон аьтто белира туркойн. ХIетахь курдой оцу кIоштара дехьабевлира. Туркоша йолийна операци емал йира НАТО-н пачхьалкхаша, шайлахь Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ а, Франци а йолуш, билгалдоккху RFI гIирсо.\n2011-чу шарахь болабелла Шемахь тIом. Адамийн бакъонаш Iалашъярна тIехь шайн терго латточу Шеман мониторинган центро мах хадорца, оцу тIамехь вийна 380 эзар сов стаг, 115 эзар - маьрша нах.


Ламаз эцар - Олхазар\nЛамаз эцар бохург хIун ду?\nЛамаз эцар – иза билгал йолу меженаш хица йилар ду, доьххьара ниййат динчул тIаьхьа.\nЛамаз эцар шайна биллам лоруш долу хIуманаш хIун ду? \n1. Ламаз дар.\n2. КаIбатана гонах тIаваф дар.\n3. Къуранах Iоттавалар а, иза схьаэцар а, лелор а.\nЛамаз эцаран парзаш (ва́жибаш)  хIун ду?\n1. Ниййат дар. Ламаз эца волалуш ниййат дан деза, хIунда аьлча ламаз эцар Iиба́дат ду, Далла герга воьдуш деш долу хIума ду, ткъа иштта Iиба́дат ларалуш долчу хIуманнца иза кхечунах къастош долу ниййат оьшу. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Iамалш (деш долу гIуллакхаш) ниййаташка хьаьжжина ду; хIора адамана хир дерг цо ниййат диннарг ду».\nТкъа, ниййат дар бохург –цхьа хIума дан дагчохь лаам хилар ду, дан лууш дерг хIун ду билгал а деш.\nЦундела, ламаз эца волалучу хенахь дагчохь лаам хила беза, «Дела доьхьа ламаз эца ниййат ду сан» аьлла.\n2. Ерриге юьхь йилар. Лекха хинволчу АллахIа аьлла: [ХIай (АллахIах) тешна дерш! Шаьш ламазана гIовттучу хенахь аш дIайила шайн яххьаш, шайн пхьаьрсаш а голаш тIе кхаччалц, аш (хи) хьакха шайн кортош тIе, (аш дIадила) шайн когаш шина хьоркана тIекхаччалц]. ХIокху айатехь билгалйина ю йилар важиб долу меженаш, церах доьххьарниг ю юьхь.\nЙила езачу юьхьан барам – йохаллехь месаш дIаюьйлалучара дуьйна чIениг буха кхаччалц бу, шораллехь цхьана лерга тIера вукху лерга тIе кхаччалц бу. Юьхь тIера массо хIума дIайила езаш ю, массо метте хи а кхочуьйтуш: цIоцкъамаш а, мекх а, буххула чIор гуш йолу маж а. Нагахь санна маж буххула чIор гуш дацахь, оцу чIура хи кхачийтар декхар дац, маж тIехулара дIайилича тоам бу.\n3. Шина куьйгаца а, шина голанца а цхьаьна ши пхьарс билар. Иза била безаш хилар жимма хьалха вай дийцинчу айатехь билгалдина ду.\n4. Коьрта тIе хи хьакхар. Кортан барам – месаш йовлуш йолу меттиг ю. Коьрта тIе хи хьокхучу хенахь уггар кIеззиг дан дезарг – оцу барам юкъахь йолчу цхьайолчу месашна хи хьакхар ду. Ткъа дича дика дерг а, мелехь дерг а – берриге коьрта тIе хи хьакхар ду.\n5. Хьорканашца цхьаьна ши ког билар. Ши ког буьлучу хенахь массо метте хи кхачийта деза, кхийолу меженаш юьлуш санна.\n6. ХIинца вай дийцинчу кепара къепе ларйар, юьхь хьалха а йоккхуш, тIаккха пхьаьрсаш дуьлуш, тIаккха коьрта тIе хи хьокхуш, тIаккха ши ког буьлуш. И къепе ларйан езар гойту жимма хьалха вай дийцина долчу айатехь и меженаш оцу къепехь хьахийна хиларо а, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) даим и къепе ларйеш хилла хиларо а.\nИштта ду ламаз оьцуш важиб долу хIуманаш. И меженаш юьлучу хенахь массо метте хи кхачийтар важиб ду. Ткъа оцу ялханнах цхьаъ ца дахь, йа дан ма-дезза ца дахь (масала, меже кхоччуш ца йилахь), ламаз эцар нийса ца хуьлу, цундела юха эца дезаш хуьлу.\nЛамаз оьцуш суннат  долу хIуманаш хIун ду?\n1. Ламаз эца волалуш йа цул хьалха сивак хьакхар.\n2. Ламаз эца волалуш «БисмиллахI» алар.\n3. Цхьана пхьегIана чура хи схьа а оьцуш ламаз оьцуш хилахь, цул хьалха ши куьг кхозза дIадилар.\n4. Бага хи кхарзар, мера чу хи кхарзар. И ши хIума аьтту куьйга дар.\n5. Юькъа яьлла йолчу маж юккъе хица тIадийна долу пIелгаш хьакхар.\n6. Коьрта тIе хи хьокхучу хенахь берриге коьрта тIе хи хьакхар.\n7. Коьрта тIе хи хьаькхначул тIаьхьа керлачу хица лергаш тIехула а, чухула а хи хьакхар.\n8. Куьйган пIелгаш юккъе а, коган пIелгаш юккъе а тIадийна долу пIелгаш хьакхар.\n9. Важиб йолу меже а, суннат йолу меже а кхокх-кхозза йилар.\n10. Аьтту пхьарс аьрру пхьарсал хьалха билар а, аьтту ког аьрру когал хьалха билар а.\n11. Меже юьлучу хенахь, межена тIе куьг хьакхар.\n12. Юкъа дукха хан ца йо́лийтар, шолгIа меже доьххьаралераниг йакъайалале хьалха йилар.\n13. Йила езачу меженийн барам важиб долчул совбаккхар. Юьхь юьлучу хенахь цуьнан барам совбаккхар коьрта тIера цхьажимма месаш чулацийтар ду. Ши пхьарс буьлуш важиб дерг пхьаьрсан гола чу а лоцуш билар ду, ткъа совбаккха мегар болу барам пхьарс чекхбала герга баххалц берг бу. Ши ког буьлуш важиб дерг когийн хьорканаш чу а лоцуш билар ду, ткъа совбаккха мегар берг настарпхьид чекхйала герга йаххалц берг бу.\n14. Хи юккъерачу барамехь лелор, дукха ца дайъар, исраф ца дар.\n15. Ламаз эцна ваьллачул тIаьхьа «ашхIад» дешар а, доIа дар а. «АшхIаду ан лá илáхIа иллаллóхIу вахьдахIý лá шари́ка лахI, ва ашхIаду анна Мухьаммадан IабдухIý ва расýлухI. АллóхIуммаджъIални́ минаттаввáби́на ваджъIални́ минал-мутатIаххIири́н». «Ас тешалла до АллахI воцург кхин дела вац аьлла; накъост вац Цуьнан, Ша цхьаъ ву Иза. Иштта ас тешалла до Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а ву аьлла. Йа АллахI! Тоба деш болчерах ве́ Ахь со, цIано еш болчерах а ве́ Ахь со».\nХIинца вай дийцинчу оцу хIуманех хIораннах лаьцна деана нийса хьадис ду. Церах цхьадерш вай дийцина «Iумдатул-ахькам» цIе йолчу жайнин маьIна деш, яздина а, маттаца а. Уьш довза лууш оцу жайни тIе хьажа мегар ду.\nЛамаз оьцуш ца дича дика долу хIуманаш хIун ду?\n1. Дукха хи дайъар, исраф дар.\n2. Аьрру пхьарс аьтту пхьарсал хьалхабаккхар а, аьтту ког аьрру когал хьалхабаккхар а.\n3. Ламаз эцначул тIаьхьа, цхьаъа бахьана доцуш гата хьакхар. Амма нагахь санна цхьа бахьана делахь, масала шийла елахь, гата хьакхарх хIумма дац.\n4. Ламаз оьцуш цхьаъа бахьана доцуш къамел дар.\n5. Юьхь юьлучу хенахь хи юьхь тIе деттар.\n6. Меже йилар кхааннал совдаккхар, йа кхааннал кIеззиг йилар.\n7. Цхьаъа бахьана а доцуш кхечуьнга шен меженаш йилийтар.\n8. Марха кхобучо дукха кIорге бага хи кхарзар а, дукха кIорге мера чу хи хьалаозар а. ХIунда аьлча, хи легашка а эккхана, марха доха кхерам болу дела.\nЛамаз дохош долу бахьанаш хIун ду? Ламаз карара доккху хIуманаш хIун ду?\n1. Шина бехкеметтех цхьа хIума араялар.\n2. Мох арабер боцучу кепара охьахиъна а воцуш наб кхетар. Мох арабер боцучу кепара охьахиъна а волуш наб кхеташ ламаз карара ца долу.\n3. Хьекъалчура ва́лар, вахар бахьана долуш, йа цамгар бахьана долуш, йа цхьа кхин бахьана долуш.\n4. Шена яло хьарам йоцучу зудчуьнан чIурах борша стеган чIор Iоттадалар, юкъахь пардо доцуш.\n5. Куьйган чоьхьарчу агIонца (куьйган кераюкъ йолу агIор), адаман бехкеметтигах куьг кхетар, юкъахь пардо доцуш; шен бехкеметтиг елахь а, кхечуьнан елахь а, воккхачуьнан елахь а, жимачуьнан елахь а, дийначуьнан елахь а, веллачуьнан елахь а.\n6) Мачашна йа маьхьсешна тIехула хи хьаькхна йолу хан чекхялар.\nУьш ду шафиIий мазхIабехь ламаз карара доккхуш долу бахьанаш. МазхIабера цхьаболчу Iеламнаха, масала Имам Нававийс, эмкалан жижиг диъча а ламаз карара долу аьлла, мазхIабехь сецна дерг и дацахь а.\nДоьххьара дуьйна чекхдаллалц ламаз эцаран куц муха хир ду?\nЛамазана цIано йинчул тIаьхьа, ламаз эца волавалале сивак хьакхар мелехь ду. Цул тIаьхьа дагца ниййат дийр ду, «Дела доьхьа ламаз эца валла со» аьлла ойла хуьлуьйтур ю шен дагчохь. ТIаккха, «Бисмилла́хI» (АллахIан цIарца) а аьлла, кхозза ши куьг дуьлур ду. ТIаккха аьтту куйьга кхозза бага хи кхорзур ду, кхозза мера чу а хи кхорзур ду. ТIаккха, ламаз эцаран ниййат дагахь а латтош, юьхь юьлур ю кхозза (юьхь йилинчул тIаьхьа ниййат дагахь латтор важиб дац, иза дагахь ца хилча а мегар ду кхидIа йолу меженаш юьлуш). ТIаккха аьтту пхьарс буьлур бу кхозза, тIаккха аьрру пхьарс буьлур бу кхозза. ТIаккха коьрта тIе хи хьокхур ду, лаахь цкъа, лаахь кхозза. ТIаккха лергаш дуьлур ду иштта. ТIаьххьара, ши ког буьлур бу кхозза, доьххьара аьтту ког а буьлуш, цул тIаьхьа аьрруниг а буьлуш, когийн пIелгаш юккъе куьйган пIелгаш а хьокхуш. ТIаккха ламаз эцначул тIаьхьа деш долу доIа дийр ду.\n Ламаз эцна хилча бен, ламаз карахь хилча бен дан мегаш доцу хIуманаш бохург ду иза.\n Ламаз оьцучу хенахь ца дича ца долуш долу хIума ду важиб долу хIума, парз долу хIума. Цу тайпа долчу хIуманех цхьахадерг ца дахь ламаз эцар нийса хуьлуш дац.\n Сурат «Ал-Ма́идат», 6 айат.\n Суннат долу хIума – дича ме́л а болуш, ца дича къа а доцу хIума ду. Кхузахь, ламаз оьцуш и суннат долчу хIуманех цхьахадерг ца дича а ламаз эцар нийса лоруш ду, йа уьш дерриге ца дича а нийса лоруш ду. Делахь а, уьш дар а, уьш лелор а дика ду, ламаз эцар кхачам болуш хилийтархьама.\n Мачашна йа маьхьсешна тIехула хи хьакхарх лаьцна дуьйцур ду вай хIокху ламаз эцарал тIаьхьа.


Висаитов Мовлидан урам хир бу Ростовхь\nНохчийчоь --Висаитов Мовлид, Дуьненан ШолгIачу тIеман ветеран, 255-чу дошлойн полкан буьйранча, шен йоьIаца Мединица.\nТурпалхойн цIерш дагалецамехь йитарехь, шен къоме кхечеран болу хьажам дикачу агIор хийцарехь, тIекхуьу чкъор кхетош-кхиорехь, мехалчех мехала лору Iилманчаша сий-лерам бан хьакъболчу махкахой цIерш тахкар урамашна а, майданашна а, царна хIолламаш хIиттор а.\nКъилбаседа Кавказан уггар йоккхачу, Дон-хица Iуьллучу Ростов гIалахь Висаитов Мовлида цIарах урам я майда хилийта вуно чIогIа къахьегна вайнехан юкъаралло а, «Кавказ» цIе йолчу нохчийн цхьаьнакхетараллин, цхьана ханна куьйгалхочун декхарш кхочуш деш волчу Мальсагов Руслана а.\nЦхьана шарахь сов, бен-бечу урхаллин неIсагIа хедош, корта бетташ цара хьегначу къина жамI ду Ростов гIалин администарацино кху баттахь Русланега даийтина хIара жоп.\n«Лераме Руслан, гIалин цхьана урамна турпалхочун Висаитов Мовлидан цIе тиллар доьхуш гIантдега Горбань С.И. ахь яздина кехат-дехар оха дийцаре дина тхешан I46-чу гулам -кхеташонехь.\nЮкъараллин дахарехь, керла цIерш тахкар биста кхаччалц, маьIне хийцамаш бан охIла йолчу комиссин декъашхоша, бух болуш а лерина, къобалдина шун дехар\nОха сацам бина Советан Союзан турпалхочун Висаитов Мовлидан цIе тиллар тидамехь латтор а, аьтто баларций и сацам дахаре берзо а. Лерамца културан урхаллин хьаькам Боровская М.С».\nГерггарчу барамехь цу кепара жоп кхаьчна Ростов гIалара. Мехкан, къоман бала мел кхочучарна боккха кхаъ а, шатайпа хилам а хилла дIахIоьттина Висаитов Мовлидан сий-лерамна вайнахана сел юьхькIаме сацам баро.\nЦу хьокъехь дуьйцуш ву машархо,нийсонан,бакъонан агIонча Мальсагов Руслан.\nРуслан: «Доккха хIума дац оха динарг. ХIара кхаъ массеран а бу. Кхузахь тIом бина хиларе терра, тхуна нийса ца хетара, урамна цIе тиллина а, цуьнан хIоллам кхузахь цахилар. Цул сов кхечу къаьмнийн векалийн хIолламаш бан ма бу Ростовехь. ШолгIа шо доладелла-кх оха Висаитовн цIе тиллийта некъ юьхьарлаьцна. Атта ца лаьцна цара и цIе тиллийта тIе. Некъаш гездар, корта беттар а, кхидерг а доцуш кехат яздина оха кхоъ, жоп далар тIе а дожош. Редакцешкахь хилла тхо мосуьйттаза а.\nМассеран а дакъа ду цу юкъахь. Мовлидан цIарах урам биллича, лаьий, вешан чоьтах хIоллам а, бюст а хIотто йиш ю вай, итт шо далале. Вешан ахчанах. Цул тIаьхьа итт шо даьлча, низамо ма-хьоьхху, гIалано шен балансе схьаоьцур бу хIоллам. ГIо оьшуш хилахь оха дIахоуьйтур ду Даймахкахь. Мел боккху ког цIахь, даймахкахь ца хаийтича ца довлу тхо».\nАтта ца кхаьчна Руслан а, цуьнан накъостий а оцу кхиаме, атта ца карийна царна уьш тIекIабеш, махкамхошца бийца мотт а. Ала дашна, Русланан хьаькамаш берта бало дийца дезна, боьдуш луьра тIом а болуш, Нохчийчу цхьа ван ца хIуттучу муьрехь, ван а вогIуш, кхузахь байинчу оьрсийн эскархойн декъий дIакхехьначарех цхьаъ ша хилар. Руслан ву кхин дIа а дуьйцуш.\nРуслан: «Тхан шолгIа кехат жоп доцуш дитнера махкамхоша. Суна цхьа хьаькам тIевеънера, къамел дара шен хьоьца дан аьлла. «Хьо хIинца а и гIуллакх дадийна лелаш ву »,-элира цо соьга.- Охьахаахь кхузза. Хьан бIаьргаш чу хьажа лаьара суна. Хьо кхузара дIавоьдуш, корта охьа а тIаIийна дIавоьдийла а ца лаьара суна. Ахь соьга ладоьгIча, хьоьга сацахьара аьлла дехар тIедиллинера суна. Кху пачхьалкхехь чолхе хьал дара. Нах гIовтта а тарлора».\nБакъдерг дийцича со юхавер волуш а вацара,амма цо хаза, гIиллакхехь къамел дича, со кхечарех дагавер ву, элира ас. Ишта тIеIаткъам бан болийча, ас комиссин декъашхошка а, церан хьаькаме Ивановга а дIаэлира, со кхоьруш ву, хIара стаг соцуш вац, сацаве аларна санйа. Со машаре стаг хилар, Нохчийчу а лесташ байинчийн декъий схьадохьуш, гIодаран тоьшаллаш кехаташ дIагайтира ас. ТIаккха хаъал хийцаелира, хетарехь, церан,комиссин декъашхойн дог-ойла».\nМальсагов Руслана чIагIдарца Висаитов Мовлидан турпалчу хьуьнарийн хьакъболлу мах хадош, мел оьшу кехат хьем боцуш кечдеш, доккха накъосталла деш жигара хьийзина Ростов кIоштан тIеман комиссириат.\nЦхьа могIа говзанчаша-Iилманчаша а, хьехархоша а къаро ярца, тIекхуьу чкъор кхетош-кхиорехь вуно мехала хIума ду, къоман турпалхой бовзийтар а, церан турпаллин хьуьнарш диц ца далийта, уьш халкъан иэсехь латтийта, Ростов гIалахь санна цIераш тахкар а.\nНохчийн Турпалхочун сий деш