(Ас –Салам 1алайкум. Кхузахь вай дуьйцург ду, нохчийн мотт — Дэла цхьаъ вечу динан мотт хилар. Рог1ера вай тидина дешнаш: «Эль- Кех1ф»,«Къаф»(суран ц1е), «Кавказ», «Къонаха», «Ислам», «1алам», «Элам» кхин а шорта. Дуьйцург а вайна хеттарг бен дац. Ткъа хуург цхьа Аллах1 ву.\nВай дечу дустарша юха а гойту, нагахь ширачу ег1иптхойн -арамейн – нохчийн — «(А)Ра», г1азкхийн маттара – «Милосердный» санна делахь, шираллера нохчийн —«Къа»: «Милость»(«Милостивый») хуьлуш дуйла.\nКхузара го, нохчийн шираллера — «Къа пе», г1азакхийн маттара:«храм Милостивого»/ «молитвенный дом» хилла ца 1аш:«стена\_дом грехопадение» а дуйла. Ткъа муха ишта? Цу хаттарна дуьззина жоп дала, цхьа хьалха — «Къаф»(суран ц1е а) дашах дерг къастор вай. Цуьнцара — «Къа» кхетам а лохуш.\nХ1инца тидам бер вай, цхьаболчу 1илманчаша «Къаф» суран ц1е: «Ал-Къадиру», «Ал-Къаййуму», «Ал –Къуддусу», «Ал — Къахх1ару», «Ал – Къавиййу», «Ал – Къабидзу» бохучу Дэлан ц1ерашца хуттуш, ткъа вукхара иза — «Кавказан лаьмнаш», санна лоруш хилар.\nИшта билгалдоккхур вай:\nа) семитин — «Къаф» , Ибрахьийма(а.с.) бийциначу арамейн — нохчийн маттахь — «Къа+пи» («-е») санна хила дезаш дуйла. Оцу меттин законашца.\nб) Тоурато хьехадарца, Ибрахьийм(а.с.) Ханаана Кавказера кхаьчна вуьйла.\nв) Ибрахьийм(а.с.) ваьхна Урфа , ширачу арамейн нохчийн маттахь –«1ар +пе» («крепость», «город»), я «Ур(+халлин) +пе»(«коьрта шахьар») санна хуьлуш юьйла.\nг) Ибрахьийман(а.с.) Даймехкан ц1е , цуьнан ненан маттахь аьлча: «Къа» («Милости») + «пе» («гора», «стена», «каменное нагромождение«), хуьлуш хилар.\nМацаха нохчаша Кавказах олуш хиллачу —«Къа+п(е) -лам«(«Къинхетамчуьнан пе -лам» : «Дом/стена/гора Милостивого») а, ‘’Алани»(«А\_Эла ана»: «пространство Господа») а, ишта финийкицаша Кавказахь олуш хиллачу «Къаф»,бохучарах ша тера а йолуш.\nХ1инца вайн ала йиш хета, «Къаф» суран ц1е Дэлан ц1ерашца йоьзна ю боху 1илманчаш а, «Кавказан лаьмнаш» аларца и йоьзна бохурш а, цхьатерра бакъ луьйш буйла.\nДашна аьлча, кхузахь гайтаме ду, 1арбойн маттахь –«хьех» («пещера») ду боху- «Эль- Кех1ф» суран маь1на, ширачу нохчийн маттахь – «Эли – Ка ха пе», я «Эли – Ка пе» санна тидалуш хилар. Шен г1азкхийн маттара маь1на : «Господа Всемогущего страж\_стена», я «Господа Всемогущего защита» а долуш.\nИшта терго хьулуш ду, нохчийн — «хьех»:«хье»(«мозг\_ум) + «ха»(«страж»\_«защита»)= «хье+пе» («пе»:«страж»\_ «стена») = «пещера» санна тидалуш хилар а.Ткъа г1азкхин «пещера», ширачу ег1иптхойн –арамейн нохчийн:«пе Са Ара» (защита Всевидящего Милосердного») эшарца дар а.\nТкъа х1ун бахьнаш ду, 1арбойн маттара – «Эль- Кех1ф», ширачу арамейн-нохчийн маттара — «Эли – Ка ха пе», я «Эли – Ка пе» санна вай ларар? Г1азакхийн –«пещера» а, «пе Са Ара» вайна хетар.\nКхузахь вайн тидам хуьлу:\nа)«Эль- Кех1ф» суро юьйцу «Кехф» юьйла. Декианус (Дециан) императоран та1зарах ведда воьду исс жима саг а, цаьрца цхьа ж1ала а шена чохь д1а леч1къна хьех. Вуьшта аьлча, уьш Дала к1елхьара баьхна меттиг.\nб) тайп-тайпана заманашкахь Ибрахьийм(а.с.), Дауд(а.с.), Мухьаммад (с.а.с.) а шайн мостаг1ехь ларлуш хьехнашкахь 1йина буйла .\nв) хьех, цхьана заманчохь адаман ц1а хилла дуйла а, нохчийн – «ц1а дош, ширачу нохчийн – «Ц1у»(шираллера Дэлан ц1е) дашца дог1уш хилар.\nЦу тайпа, и «Эль- Кех1ф»(«Эли – Ка ха пе», я «Эли – Ка пе») а, «Къаф»( Къа + «пе») а боху дешнаш вовшашца гергарло долуш го вайна. Шайн юкъара дош, ширачу арамейн –нохчийн меттан — «пе» а долуш. Вай лакхахьа теллиначу семитин: «Са+фа», «Мар+фа», «Су+фи» бохучу дешнашца а вайна гина долу.\nЦул а совнаха, «Къа+пе» дашцара — «Къа» а, г1азкхийн маттара: «Милость»/ «Жалость» /«грех» /«труд» санна лору вай. Т1аьхьара шиъ, хьалхарачеран легарш (производные) а долуш.\nКхузахь тамшина ду, оцу «Къа» дашо кхуллу кхин долу дешнаш. Масала: «Къа + хетта» («смилостовился»), «къа+ летта»(«къа хьарчар»), «къа +хьега» («къинхегаман г1уда»), «Къа + хетта» («сжалился»).\nХ1унда аьлча, цара дуьйцуш хета, Дала Адам(а.с.) Шен къинхетамца кхоллар, т1аккха вукхо къа хьарчор , юха цо латта т1ехь къа+хьегар, эццахь Дала юха а цунаха Шен къинхетам бар.\nЦу хьокъехь Тоурато а дуьйцу цхьа дерг ишта:»Ткъа адаме(кхузахь «Адаме» дац, «адаме» ду) элира: Ас хьайга цу дитта т1ера ма яа аьллошехь, хьайн сесаге ладог1на ахь яарна, хьуна т1ехула не1алт хили латтана; х1инца цунна т1ехь «къа хьоьгур» ахь, хьайна г1айг1анца напха а доккхуш«(Мусайн хьалхара жайна. 3-17), бохуш.\nТерго ер вай, Адама(а.с.) къа хьарчинехь а, х1етте а иза жоьжг1ате ца хьажош, Дала цунаха юха а бинарг къинхетам буйла. Цунна цхьана ханна латта т1ехь къа +хьега бен г1уда ца тухуш.\nЦундела Дала Адамна(а.с.) дина и та1зар: «Къинхетамечуьнан та1зар» («наказание от Милостивого») ала дог1уш хета. Иза ишта дуйла гойту, Адам(а.с.) 1эхиначу Йилбазна, Дала Абада Абаде кхаччалца къа+дехна(проклятия) хиларо а.\nТ1аккха Дала Адамах(а.с.) цул т1аьхьа Къа+хетор а цхьана хьадийсо (дацдина) ишта дуьйцу: «Адама(а.с.) Деле доь1а дина: «Дэла, Хьуна хаьа-кх, сан дагчохь дерг, гечдехьа сан къиношна...», аьлла. Т1аккха цунаха Къа+хетта Дала аьлла ; «Адам, Ас гечди хьан къиношна….».\nТкъа кхечу хьадийсо йицарехь Дала Адамна(а.с.) елла элсамана а; «…латтана уггаре а уллерчу стигланехь ю… ...Цу элсаманчохь мел болучеран ц1ераш йохучохь, Адамах олург а – Кунйа а долуш».\nКхузахь вай тидам бо, нагахь Адам(а.с.), шен хьалхарчу Эласаманехь — «Адам» ц1арца хиллехь, шен шоллаг1чу Элсаманчохь — «Кунйа» («Къонах»?) ц1арца вуйла Гайтаме ду, оцу «Кунйа»(г1аз. маттахь аларца) ц1арца, «Къонаха» дашца а болу -«Къа» орам хилар. Адам(а.с.) – Къонаха(Кунйа), Дала шех къинхетам бинарг вуйла ша дуьйцуш санна.\nЦу ц1ерийн хийцамашца юха а хетало, Адаман(а.с.), Эхартера – Дуьненчу — Дуьненчуьра – Эхарте хилла кхолламан некъ. Вай х1инца лакхе, «Къа – къа- къа –Къа» («Милость – грех – труд –Жалость»), бохучу дешнин киртигашца ма бийццара.\nДала Адам(а.с.), Шен Къин+хетамца Элсаманехь къо+наха санна кхоллар а, т1аккха Адама(а.с.) къа +хьарчор а , юха цо къа +хьегар а , цул т1аьхьа Дала Шен Къин+хетамца иза юха а Элсамане вахийтина хилар билгал а доккхуш.\nТ1аккха Къор1ано дийцарехь, Дала Адамна — Хьаванна елла хьалхара Едем а; «д1огерчу диттана герга ма г1олаш», бохучу дехкарца елла хилла. Кхин долчунна цхьа а сингатам – къинхьегам боцуш, даа — мала, 1эн – сада1а.\nХ1етте а, и цхьа бехкам а, дукха хьецалуш бохайна цара. Тоурато дийцарехь, къуйша санна. Шашиъ Далла цагуш къайлахьа ду моьттуш. Дашна аьлча, кхузара хета, вайн: «къа», «къу», «къу+ т1а(е)»=«къа т1ехь дерг», «къот1алха динарг» = «къайлахьа динарг», «къайле», «къола», «къадехар», «къа+м», «хал+къ», боху маь1наш а.\nТкъа цараха массарел а хьалха вай билгала доккхург ду:а)«Къонаха» — ц1еран маь1на. Уггаре хьалха иза Адамца(а.с.) доьзна дуйла а гойтуш. Шен нийса чулацам: «Далла муьт1ахь верг», «Далла хастам беш верг», «Дала къинхетам бинарг», а болуш.\nб)ишта «Къонаха» а, «Кунйа» а ц1ераш вовшашца йоьзна хилар.\nв)масала: «адам дац иза», «къонаха вац иза», «саг вац иза» боху аларш а: «Адаман (а.с.) т1аьхьенах вац иза», «Далла бохург дечарах вац и», бохучу хьесапехь дуйла.\nв) Къонаха, иза: шеца собар, къинхетам, тешам, коьмаршалла, г1иллакх, оьздангалла, ларам, майралла, доьналла, иэхь-бехк, шен амал -1амал Исламца ерг, шегара даьллачу г1алатна Дэлера шена даима а гечдар доьхург вуйла.\nМасала, цхьаболчара шайн хьежамашка хьаьжжина вуьйцу: хьола да, къу, я нахана шен олалла х1отто г1ертарг а воцуш.\nДашна аьлча, ишта нийса цахета: «нохчийн къонахаллийн кодекс», Исламан дин т1е а дале хилла» бохуш, цхьаболчу 1илманчаша дуьйцу хабарш. И дийцарш, нохчийн а шираллехь цхьа — «рыцарский кодекс»; «самурайский кодекс» (и.д1.кх. а) санна косташ хилла алархьама дуьйцуш хета.\nТкъа вайн кхетамехь, «Къонахаллийн косташ», я «Нохчийн 1адаташ», эзарлехь дуйна цхьана заманашкахь ч1аг1луш, кхечу хенашкахь г1еллуш, вайн силсилан хиллачу Дэла цхьаъ вечу исторера хета. Шаьш 1адаташ санна къонахийн иэсахь дисна долу.\nЦундела ларамза цахета: а)«Къонаха» — кхетам Нохчолахь уггаре а коьртера ларар. б)Къонахчуьнан васташ талламхошкара а, яздархошкара а, вуьшта нахера а дукха хазар. «Къонаха мила ву?», «къонаха маца хуьлу?», бохучу хеттаршца цара уьш дийцар.\nИштачохь дагатоссу: «- Дерриг а дуьне ду Къонахчун меха! «Х1ар Дуьне-м, Къонахийн белшаш т1ехь дай!…» бохург а. Дашна аьлча, сан юьртара шен силсил хиллачу поэта Сулеймановс А. аьлла долу.\nИшта дага оьху, сан бераллехь, къонахех лаьцна Доьран пхьохьанахь суна къаношкара хезна: «къонаха — со, ас бохург дац….», «къонахчуьнан дукъ — Дэлера ду….», «къонаха —1уьйренна шен хеннахь динчу ламазна т1ера, кхин мел долу шен г1уллакхаш долорг ву», бохуш хилла дийцарш а.\nАмма, церан дийцарех суна уггаре а ч1ог1а дагахь кхеттарг: «вайн 1адаташца, къонаха эвли1ал а везоха лерийна ву..», дара. Х1унда аьлча, цу дешнаша сайна даима а, «х1унда», «муха» боху хеттарш х1иттина хиларна.\nДелахь а, хеналлехь кхийтира со, цара и муьлхачу кхетамехь баьхна хила тарло. Пайхамарш дуьненчохь уггаре а тоьлла къонахий хилла буйла со кхеттачул т1аьхьа. Уггаре а хьалхарнийг Адам(а.с.) а, уггаре тоьлланийг а, т1аьхьарнийг а Мухьаммад (с.а.с.) а волуш.\nМасала, цараха ву Ибрахьийм(а.с.) – Къонаха а. Шен дег1аца, сица, бахамца, доьзалца Дала ша зуьчохь, цкъа а доьналлех цавохна волу — Дэлан доттаг1а.\nМасала, ишта шен доьналца ч1ог1а цец воккхуш ду, ша пир1уно ц1ерга кхуссучохь а, шена орца хьаьддачу Джабра1ийл – малийке цо аьлла долу: «… ц1ерга кхоьссина айвелла воьдучу Ибрахьийме(а.с.) Джабра1ийла хаьттира: со хьашт дуй хьуна..? Х1а-х1а1, элира Ибрахьийма, хьоьгара г1о ца оьшу суна. -Т1аккха Дэлере деха хьайна г1о, юха а элира цуьнга Джабра1йила. – Суна тоьаш ду, со муьлхачу хьолахь ву Далла гар, олуш жоп делира Ибрахьийма…» , бохург а.\nЦу хьадийсара го, Къонахчолла Дала адамна луш долу совг1ат дуйла. Пайхмаралла а, авлия1алла санна. Цунна тоьшалла деш хета, «Къонаха» дешан маь1на а. Нагахь ша, ширачу арамейн – нохчийн маттахь: «Къо»/ «Къа» + «ана» +«ха» санна тидича, шен г1азкхийн маттара маь1на: «страж Милости небесной», я «наместник Милостивого на земле», я «страж Милостивого в пространстве» хуьлуш долу.\nКхузахь гайтаме ду, цуьнан и «Къо/Къа +ана +ха» маь1на; «Дала малайкашка: Ас латта т1ехь ха х1оттор ду аьлча цара элира: Ахь цигахь адам х1оттор ду те,питане а, ц1ий а 1анор долу, оха Хьуна хастам а, Хьан г1овсалла а юьйцучу хенахь? – Суна шуна цахуург хаьа, аьлла жоп делира Дала»(Къор1ан. 2 : 30) бохучу аятаца хотталуш хилар.\nХ1унда аьлча, 1арбойн маттара –«халиф», арамейн – нохчийн меттан бакъонашца: «ха– Али \_Эли пе»(«страж, крепость Господа») санна тидалуш хиларна. Шен чулацам —«Къо/Къа +ана +ха» бохучох терра а болуш.\nЦундела, вай гочдина аят доло йиш яра аьлла хета; «Дала малайкашка: Ас латта т1ехь къонаха х1оттор ву аьлча, цара элира: ….», бохучу дешнашна т1ера. «Ха» дашна метта —«Къо/Къа +ана +ха» а х1оттош.\nДага деъначура аьлча, тамшина ду, «Къо+р1а» а, «Къо+наха» а цхьана ораман дешнаш хилар а. Амма, цу хьокъехь дерг цхьажимма 1йина дуьйцур вай. Къонахчуьнан «Къонахаллийн кодекс», Дала цуьнга доссийна долу Къор1а хила дезаш хилар билгала а доккхуш.\nТоурато Дала Адам(а.с.) ара ваьккхина Эдем ишта юьйцу: «Едомера ара долу бешанна дуьшанна дуьллу эрк, диъ таке декъалуш дара. Хьалхарнийг — «Фисон» ( ма ярра —«Хисон»)… Шоллаг1нийг – Гихон… Кхоалг1аннийг –Хильдекель… Ткъа доьалг1ачу эркан ц1е – Евфрат а йолуш», бохуш.\nВай цкъачунна цатуьду цу эркин ц1ераш. Цараха цхьа ерш ишта а цхьаболчара тидарна, ткъа вуьш т1аккхахула вай йица лерийна хиларна. Амма цкъачунна билгала доккхур вай, Эдаман г1овсечу хин ц1ераш, нохчийн аьзнашца хилар а, уьш Кавказера эрканш хила тарлуш дуйла а.\nЦхьана декъехь, вайга ишта ойла йойтург ду, вай арамейн- нохчийн маттахь хила тарло боху Дэлан («Мар», «Эла\_Али», «Са\_Су», «АРа», «Къа», «Ка») г1овсе ц1ераш, Кавказерачу: «Марта», «Сунжа», «Сулак», «Асса», «Аласани», «Къаспе»\_ «Каспи», «Армхи», «Арагва», «Ардон», «Орга»(и.д1.кх. а) бохучу эркин ц1ерашца цхьана хилар.\nМасала, аьллачунна делилна туьдур вай цараха т1аьхьарнийг. Цуьнан гайтаман кеп ег1иптхойн –арамейн –нохчийн маттара — «АРа+га» («Орга») санна а ялош. Т1аккха цуьнан маь1на а — «Къинхетамечуьнан га»(«Дэлара хи») кара до вайна. Орга(Арга) — шираллехь дуьйна, Нохчийчохь дуьшанан а, маларан а хи хилар ша дуьйцуш санна.\nАьллачунна тоьшалла санна ду, цуьнцара «Ар» орам -дош(диалектехь –«арам»), масийтачу маь1нашца вайна гуш хилар.\nМасала: а)ширачу ег1иптхойн –арамейн –нохчийн -1арбойн — «(А)Ра» («Милосердный») дашца.\nб) «эрк»\_ арк («река»); «эрга»(«незрелый»);«ар+дар»;«ар+кар»(лит. «ахкар»); «аре»; «эр ка»(«ба1анза ка»); «эр су»(лит. –«сту») бохучу дешнашца. Шаьш лаьттан белхашца, лаьттаца, хишца , дахнашца доьзна долчу.\nв) ишта, г1азакхийн: «ора+шение», ирра+га+ция»,«(А)Рай»(«награда Милосердного»), дешнашца.\nХ1инца аьллачунна т1етухур вай, цу тайпа г1овсе хин ц1ераш, цхьана Кавказехь хилла ца1аш, дерриг дуьненчохь а юьйла. Масала, ишта ша «море» боху дош а, Тоуратан – нохчийн:«Мар»(«Повелитель\_повеливающий») а, «Ма аре» («Пространство Бога), «Ма Ара»(«Милосердный Бог») бохучу дешнашна т1ера хета\nДоцца аьлча, хиш ишта Дэлера беркат дуйла шайна хаарна, церан ц1ераш, шайн –шайн маттахь йохуш хиллачу тера ду хьалхарчу къаьмнаша. Цхьана аято буьйцу : «…Оха стиглара хиш диссина ..»(15:22), боху кхетам шайна дика бевза а бевзаш.\nИштачохь гайтаме ду, цхьаболчу талламхошна Кавказехь хилла лору «Едем» а, Тоурато шен г1овсечу хин билгалонашца юьйцуш хилар. Дашна аьлча, цу талламхошна хетарехь, Дала Едем лаьттара стигала эцар а, Хьавас –Адама(а.с.) къа хьарчорна хилла . Къа хьарчиначу меттахь Элсамане хила йиш цахиларе терра.\nЦуьнца доьзна ду, Едем чохь цхьаа хало а йоцуш 1ийначу Адаме(а.с.), Дала боху: «…хьуна т1ехула не1алт хили латтана; х1инца цунна т1ехь къа+хьоьгур ахь, г1айг1анца хьайн напха а доккхуш» (Мусайн хьалхара жайна. 3-17).\nАла деза, «Едем»(я «Эдем») дашах хуьлу этимологи а, вай бохчуьнца йоьзна юьйла. Амма и маь1на ма даррий кхечанхьа гайта а дитина, цкъачунна билгал доккхур вай, и «Эдем», шен чулацамца: «Элсамана», «Алани», «Къаф», «Капе» бохучу ц1ерийн маь1нашца дог1уш хилар.\nМасала, «Къаф», вай лакхаха -«Къа пе» ду элира. «Дэлан къинхетаман ц1а\_ пе» а, «Адама(а.с) — Хьавас къа хьарчийна ц1а\_меттиг» а санна. Шен г1азкхийн маттара маь1на:«дом\_стена Милости\_Жалости»; «дом\_место\_стена грехопадение», а долуш.\nИшта лерийра «Ка+пе»(«дом\_ крепость Всемогущего») а.\nТкъа х1инца цу шинца а кара до вайна:Тоуратан-нохчийн маттара: «Элсамана» а, «Алани» а.\nХьалхарнийг:«Эла (Господь) +Са (Свет\_Дух) +Ма(Бог) +ана» («небеса»\_ «пространство») санна. Г1азакхийн:«пространство Господа Бога Всевидящего (Света\_Духа)», бохучох терра.\nШоллаг1нийг: «Э\_Ала +ани» барамехь. Г1азкхийн: «пространство Господа» бохучох терра.\nЦул а совнаха, арамейн — нохчийн маттахь хиллачу Дэлан ц1ерашца вайна го:«Къаф», «Кех1ф», «Капе», «Алани», «Элсамана», Къор1анан:«къаф», «каф», «алиф\_ элиф», «элиф –лам» бохучу элпашца а хаало вайна.\nНагахь арамейн — нохчийн меттан законашца: «къапе», «капе», «алип\_ элип», «элип –лам», санна шаьш гайтича, шайн маь1наш:«Къа+пе»,«Ка+пе», «Эли+пе», «Эли пе – лам» а хуьлуш.\nШирачу нохчийн маттара г1азкхийн маттахь шайн гочдар: а)«Ка пе» -«стена \_храм Всемогущего». б)«Къа пе» -«дом\_храм Милости. в)«Къа пе –лам» — «храм –гора Милостивого». г)«Али\_Эла пе» -«стена\_ защита\_крепость Господа». д)«Эли пе-лам» -«храм\_гора Господа», санна а долуш.\nКхузахь вайна атта го, оцу маь1нашца -«Кавказ» а дуйла. Нагахь цуьнан семитин меттан кеп — «Къаф + кас \_Каф+кас», ширачу нохчийн маттахь —«Къап +кас» \_«Кап+ кас» санна вай ешахь.\nШайн маь1наш:а)«Къа пе + Ка Са»(«дом \_гора Милостивого — Свет Всемогущего)\nб) «Ка пе + Ка Са»(«гора\_стена Всемогущего — Свет Всемогущего) а лоруш.\nЦу тайпа «Кавказ» а:«Элсамана», «Алани», «Къаф», «Капе», бохучу г1овсечу ц1ерашца хаало вайна.\nАьллачунца хотталуш ду: а) Исламан 1илманчаша Кавказ сийлахьа йицар. «Къаф» суран ц1арца; «Кавказ» дош а, Дэлан ц1е а хила там бу, бохуш.\nб) нохчийн цхьана хьадийсо:«Дэла Шен къинхетамца Макке цкъа бен цахьаьжна, ткъа Дег1астане(Кавказе) кхузза хьаьжна», бахар.\nв) «лам»: латинин аларца -«элам» санна хилар. Тоурато юьйцучу –«Элам» паччахьалкхан ц1е а, Тоуратан — нохчийн маттара — «Эла+ Ма» («Господь Бог») а гойтуш.\nДешархочуьнан дага дог1ехь, вай тохара а яхкира и ц1ераш:«Э+ла — Ма» барамехь. «Э ла»: «1э ла\_1а ла» а лерийна. Г1азкхийн маттара:«быть покорным Духу\_Господу\_ Жизни», бохучох терра. Ткъа «ла Ма»: «ла Дэла» санна а гойтуш(терго е, цуьнан эшаре индуизмера – «Далай лама(«верховный духовное лицо») а хилар)\nВай цигахь ишта дийцира, нагахь — «Э + ла»: «1э ла\_1а ла» санна гайтича, цу ц1аро Дэлан ц1е а, Цо мел кхоьллинарг а дуьйцу аьлла.\nДашна аьлча, цу ц1арцара «лам\_ла» а, ширачу нохчийн маттарчу Дэлан ц1арца хилла а ца1аш, «Ислам» дашца а го вайна. Толлур вай иза, ширачу нохчийн маттарчу –«1аслам» дашна т1ера.\nНагахь «1а Са ла» кепехь ша аьлча, г1азкхийн маттара – «быть покорным Духу\_ Свету» а, ткъа – «1а — Са лам» барамехь ша аьлча: «г1овсечу 1анаран — Серлонан лам», хуьлуш долу(дага лаца кхузахь –«Си+1ан –лам»).\nАьллачунна т1етохур вай, нохчийн маттахь кхаара: «лами»(«лестница \_ступени»), «лам» («гора»),«лам»(«прожеванный») дуйла. Нагахь «лам» («гора») ч1ог1аллийн гайтам белахь, доца -«лам»(«прожеванный») к1адалин гайтам а болуш.\nШоллаг1нийг вайн маттара довш долу дош хиларе терра, цхьажимма и дуьйцур вай.\nМасала; «нанас жимачу берана шен багара лам ло», бохучу аларца. Кхузахь го, нанас берана делларг шен багара 1авшар(лам) дуйла. Жимачу бере ч1ог1а даар 1овшалур цахиларна.\nХ1инца хьовсур вай, х1ун башхалла -цхьаалла ю оцу кхаара –«лам(и) дешнашца?\nЦкъа делахь хаало «лам\_ лами» — локхалца доьзна дешнаш дуйла. Ткъа локхалла вайна ма хаарра Дэлан билгалонех цхьаъ ю. Масала, Тоурато Якъубна(а.с.) «Пана –арахь» гина г1ан а, стиглахь лаьттачу лами т1ехь Дэлан билгало а йолуш дара бохуш дуьйцу.\nКхечу аг1ора, «лам», «лам» цхьанга долу хьал гойтуш ду. Масала, вай олучу; «лам (гора) санна ч1ог1а», я «лам(1авшинарг) санна к1еда», бохучу аларшца вайна хаало, юьйцург цхьана х1уманан я ч1ог1алла, я к1адалла юьйла.\nХ1инца терго ер вай, лаьмнаш кхолла далар а, 1илмано оцу шинна а хьолаца дуьйцийла. Вулканин(буьлкъанин) «лам(лалар) 1этторца»(«извержение вулканической лавы\_плазмы») а, ишта 1овдорца(давлением) а.\nЦул а совнаха, Къор1ано дийцарехь, дуьне юхнехьа духуш а, латто шен кийрара лам (лалар) 1этторца доха дезаш ду. Цу хьокъехь цхьана аято а дуьйцу: «Хьуна гур ма ду, шаьш меттаха хьовр дац моьттина лаьмнаш а, мархаш санна дуьйлалуш …» (Къор1ан. 27:88), бохуш.\nЦу тайпа, «лам»(дехха), «лам»(доца) бохучу шина дешнийн юкъарчолла муха доьзна ду го вайна. Т1аккха лаьмнаш а, хиш а г1овсе билгалонаш санна Къор1ано дукха хьехош хиларна, цараха лаьцна кхин масехь а аят далор вай.\nМасала: а) Оха латта т1ехь лаьмнаш доьг1на, цаьрца иза ч1аг1дан; оха цунна т1ехула некъаш д1а-схьа дехкина, адамаш лелийта (21:31).\nб)Ткъа оха цадиллина мотт санна латта охьа, цунна т1ехь хьоккхий санна лаьмнаш а дуг1уш?(78: 6-7).\nв)Цо т1аккха д1а-схьа диллира латта, схьа кхайкхира цуьнцара хиш а, дежийлаш а, ирах х1иттира лаьмнаш, и дерриг а, шуна а, шу реманашна а(79: 30-33).\nг)Оха латта т1ехь лекха лаьмнаш х1иттина, шуна теза хи а латта до(77: 27)\nд)Цо кхоьллира стигланаш, цхьа тайпа гуш доцчу бог1амашца, тессира латта т1ехь лаьмнаш, и лаьтта шуна ч1аг1дан. Дуьзира и шуна мел долчу хьайбанашца – дийнаташца. Оха стиглара хи даийтира, латта т1ехь долуьйтуш массо тайпара токхе г1а-буц(31:10)(и. д1.кх. а).\nЦу аяташа дуьйцу, Дала 1алам –дуьне кхуллучохь, г1уртаца яьржина хилла 1арчаш Цо лам(«скручивание») санна хьийшина урхе ялийна юьйла. Латта а ида ца идита, цунна т1ехь Цо лаьмнаш х1иттина дуйла.\nЦунна тоьшалла деш санна ду, вай дуьйцу «ла»(«терпеть»\_ «покорится») а, «лам»(«гора»), «лам»(«скрученное», «обработанное», «жвачка») а, «латта» («земля»), «латта» («стой»; «стоять») а цхьана орамера хилар.\nТ1аккха «латта» дош, г1азакхийн — «земля»; «стой» санна шалхенца хиларо тардо, «латта» («земля») дош кхолладалар а, Дала цуьнга; «латта»(«стоять»), аьлла диначу омран т1ера дуй те, бохург.\nХ1унда аьлча, вайна го Дала 1аршашна х1оттина Шен низам: «схьа т1е дуьйла»; «д1а х1итта»; «латта», бохучу цхьана дашца х1оттина хилар.\n«Т1аккха Аллах1 1а(к1ур; дохк) санна лаьттачу 1арчашка хьежира. Кхуьллира стигланаш. Шен Ка хиларе терра Цунна хала дацара уьш а, латта а кхолла. Цо цаьрга атта элира: «Схьа т1е юьйла лаамехь а, я лаам боцуш а! Вукхара элира: «Тхо лаамехь йог1у»(Къор1ан. 41:11), бохучу аято ма бохху.\nЙа; «К1урах, аьлча а, — 1анарах, дахкарлах хиллачу стиглане, латтане Дала элира: х1ора а шух, ас мел кхоьллиначунна насалла хир ду. Стигла, хьуна чохь малх, бутт, седарчий лаьттар ду, ткъа ахьа латта, хьайна т1ехь ялта, г1а-буц, стоьмаш а бовлуьйтур бу», бохучу хьадисо ма дуьйццу.\nКхузахь ишта гайтаме ду, Дала цу тайпа кхоьллиначу «1аламан» ц1е:«1а»(«Дух»)+ «лам», аьлла шина дашца екъа елла а ца1аш, масийта кепехь тидалуш хилар .\nМасала: 1) «1алам»(«природа»\_«окружающий мир»). 2)«1а лаам»(«воля Духа»). 3)«1а лам»(«гора\_высота Духа»). 4)«1а лами»(«лестница\_ высота Духа»). 5)«1а+ламат» («чудеса Духа»). 6)«1а лам»\_«1э лам»(«Дэлан лам»\_«дахаран лам»). 7)«1илма»\_ «1элам» («знание»\_ «познание»). 8)«1а лам»(«лам» доца ала)(«Дала кхоьллинарг \_хьийнарг»…)\nХ1инца кхин цкъа а терго ер вай, т1аьхьара вай далийна – «1а лам»(доца –«лам»: «1авшинарг»), г1азакхин маттара – «сотворенное Духом» а дуйла.\nТкъа иза а ишта хилча, вай цхьанна аг1ора цеце хила цаоьшу, вай тохара дуйна туьду дуьненан – кавказан гидронимаш а, топонимаш а арамейн — нохчийн маттахь хиллачу Дэлан ц1ерашца йоьзна вайна карош хиларна.\nМасала, цараха вайна хеттарш яра: а)«Марта», «Сунжа», «1асса», «Серчхи» «Сулак», «Алазани», «Къаспе»\_«Каспи», «Армхи», «Арагва», «Ардон», «АР+га» («Орга»)(и. д1.кх. а)\nб)«Ка пе» — «Къа пе»-«Къа пе –лам»(«Кавказ»), «Эла пе» — «Эли пе-лам» — «Эла ани»(«Алани»), «Арафат», «Сафа», «Марфа», «Машук», «Арарат», «Эльбрус», «Карпаты» («Ка Ара пе т1е»), «Памир» («пе Мар»), «Альпы»(«Эла пе»), «Масул» («Ма Су Эл»), «Элам»(1э+лам\_«1а+лам»), «Дакох»(«Да Ка ха»), «Сесулкорт» («Се\_Са су лам-корт», «Комито»(«Ка Ма т1и»).\nБилгалдахарш: а)«Эль+барз» — вай дина тидар дац. Цуьнан Тоуратан т1ера ц1е –«Масис»(«Ма Са\_Су») ю.\nб)«Ма Са\_Су Эл» —хи дижча Нохь (а.с.) воьссина лам. Тоуратан –нохчийн маттара: «Господь Бог Всевидящий»\nв)«Элам»(«плато\_гора Духа\_жизни») -шираллерачу паччахьалкхан ц1е.\nг)Кавказан Феодосих а шираллех — «Кафе» олуш хилла. Грекин маттара хьесап — «Дала елларг» а лоруш. Амма талламо гойту, и дош ширачу —нохчийн маттара — «Ка пе»(«стена\_крепость Всемогущего») хилар. Грекаша — Кафе» санна т1е эцна долу.\nд)чергзин меттанашкахь билгалла х1ун ду цахуу — «Анапа» а, «Ана пе» хета. Шумерийн – арамейн –нохчийн маттара: «Дэлан\_ сигланан + пе\_г1ап\_г1ала» санна.\nАла деза, ширачу нохчийн меттан лар цхьадолчу хьадийсашца а карош юьйла. Масала:«Герга ю хан, тойна хуьйшуш санна , къаьмнаш шуна т1елетар йолу.\nЦуьнга хаьттира: «Йа Рассулулахь, тхо к1езга хир ду те, иза?»\nЦо элира: «Х1а-х1аъ, цу дийнахь шу дукха хир ду даьлла къух санна, эркан(хи)т1ера чопа санна. Амма Аллах1а шун дагчохь вахн тоссур ду, шун мостаг1ийн дегнашкара шух болу кхерам д1а боккхур бу».\nЦуьнга хаьттира: «Йа Рассулуллахь, и «вахн» бохург х1у ду?» Мухьаммада(с.а.с.) жоп делира: «Дахаре болу безам, 1ажалла ца езар».\nТерго ер вай, Мухьаммада(с.а.с) олуш 1арбошна цакхетта –«вахн», шен эшарца -хьесапца нохчийн –«вах(а)р» санна дуйла. Шен чулацамо цу хьадисан ма дарра долу маь1на а гойтуш.\nИшта, нохчийн маттахь вай туьду Къор1ано а, Тоурато а, Инжало а юьйцу г1овсечу лаьмнийн ц1ераха терра ц1ераш кара йо Индуизмехь а. Масала, Тибетерачу буддистин — «Lhasa» шахьаран –лам ц1арца( г1азкхийн кхетамехь: «обитель богов»\_ «святое место»).\nАьлларийг эрна цахилийта туьдур вай и «Lhasa». «Элх1аса» санна латинин аьзнашца иза еша а йоьшуш. Хуьлург ду: «Элх1а (х1у) са». Нийса аьлча — «Элах1у Са». Г1азкхийн маттара: «свет Аллах1а», я «Всевидящий Аллах1» бохучох терра дерг.\nГайтаме ду, и «Lhasa»(«Элах1у Са»), вай тохара тидиначу: «Сион»(«Су\_ Са ан»), «Сафа» («Су\_Са пе»), бохучу лаьмнийн ц1ерашца а, ишта, лахе тида леринчу Иерусалимерачу – «Храмовая гора» бохучу ломан ц1арца а цхьана яр.\n( «Lhasa»: хетарехь вай олу — «лам –керисталла». «Буддизм» — 1аламан билгалошна 1ийбадат дар хиларна).\nЦу тайпа, дуккхачу къаьмнийн маттара лаьмнийн ц1ераш, нохчийн маттахь — «Дэлан г1овсе лакхенаш» санна кара йо вайна. Цу масалша тардо, нохчийн мотт — массо а меттан «ненан-мотт» а, адамаллийн хьалхарчу (Дэла цхьаъ вечу) динан мотт а хилле те, бохург.\nБуйла беллачуьра, цу хьокъехь кхин масехь а делил далор вай.\nМасала: а)Тоуратан – нохчийн маттахь вайна хетта: «Ка», «Ма», «Йа», боху Дэлан ц1ераш , япон маттарчу — «дэлан» а, ломан а:«Ка+ Ми»(«дэлан» ц1е), «Йа+ Ми» («г1овсе лам»), бохучу ц1ерашца го вайна.\nб) японхойн уггаре а воккхачу «маьлхан ц1унан» –«Амателасу»(«небо освещает самый большой бог»), ширачу нохчийн маттахь — «Ана т1е (стиглара) Эла — Су\_ Са», я «Амат +Эла +Су\_Са» («лик Господа — Свет») санна тидало вайга.\nИ «маьлхан ц1унан» ц1е, вай тохара: «бетта+ са\_су» («боьтта + су»=«удойный бык»), «етта –су» («корова –бык», «плодоносный бык») санна тидиначу – «беттан ц1унан» ц1арца а йог1уш( лам. «cе су». лит. —«сте сту»).\nХ1унда аьлча, оцу шинца а вайна хаало, б1абилонхойн–акадхойн ж1ахьаллин — «Су». Цара се – эрачу(се су) сараг1ан (стараг1ан) аматехь лерийна —«беттан — Су» ц1у. («Лунный культ»). Шайн 1асалца, иза х1ора а баттахь, ша –шеца «аре» а лаца лой, юха керлачу баттаца «ехкаш» а лоруш.\nДашна аьлча, цу «беттан –Су» ц1уца доьзна ду: а) Муса(а.с.) Дэлаца къаьмаьл дан Т1ур лома хьала ваьлча, цуьнан 1ас даьллачу къомо -«дашо 1эса» (лит. «дашо эса») дар. Иза шайн «дэла» а лерийна.\nб) х1инца а, индуизмехь, джайнизмехь, зороастризмехь етт-су(беттасу) г1овсе хьайба хилар.\nв)нохчийн –ламаройн маттара — «1э+са»\_«1а+са» масийтачу маь1наца хилар. Шаьш г1азкхийн маттахь гочдича:«телец», «язычество» ,«святой Дух\_ душа», «опора», «трость» а долуш.\nЦу тайпа, кхузахь юха а го, ширачу нохчийн маттахь – «Амат +Эла +Су\_Са» аьлла вай тидина японхойн — «Амателасу»(«Культ солнца») а, «бетта +Су»\_«Етта – Су»\_ «боьтту Су»\_«Се Су» санна тидина б1абилонхойн –акадин –«Су»(«Лунный культ”; «Золотой телец», «сверкающий бык»…) а цхьана кхетамехь хилар.\nАмма, вай кхузахь уггаре а хьалха билгала доккхург ду, Иудаизмера, Керисталера, Индуизмера, Исламера ширачу нохчийн маттахь вай туьду дешнаш, шайн чулацамца Исламан маттаца хилар.\nМасала, цараха дара вай тидина — «Амат +Эла +Су\_Са» а. «Элан амат — нур» кепехь, Аллах1ан коьртачу билгалонех цхьаъ гойтуш долу. Кхузара го, вай тидина и тайпа шираллера ц1ераш, Дэла цхьаъ вечу динара 1асаллин кхетамехь яьхна юьйла.\nМасала, джах1аллин заманашкахь 1арбоша —«Аллах1» т1ера – «Лат», «1азиз» т1ера –«1уз», «Меннан» т1ера –«Менат» а яьхна ма хилларий.\nЦу хьокъехь Къор1ано а бо хаам: «Уггаре а башха ц1ераш Аллах1ан ю, кхайкха Цуьнга цаьрца, церан маь1наш хуьйцурш 1адда а битий. Цара шайн дог1у 1ад, д1аоьцур ду»(Къор1ан: 7-180, бохуш.\nЦу аято тоьшалла до, Дэла цхьаъ веш волу дин, тайп-тайпаначу заманашкахь Дала массо а къаьмнашна девзийтина дуйла. Дала Шен Къор1анчохь: «Оха массо а къаьмнашна, цараха болу пайхамараш эхийтина ..», ма бохху.\nТ1аккха дуьнечохь уггаре а хьалха кхолладеллачу къоман пайхамар – да Адам(а.с.) хиларе терра, кхузахь кхин цкъа а керла доккхур вай, тохара вай Адаман(а.с.) ц1арца хоьттина дийцина — «Къа»\_«къа».\nЦаьрца кхин цкъа а, Адаман(а.с.) къомах Дала бина къинхетам а, ишта Адаман(а.с.) хьалхарчу доьзалхочо – Къаима хьарчийна къа а дийцархьама.\nДолор вай и дийцар Къаиман ц1арна т1ера. Тоуратан: «После сего Адам познал Еву, жену свою: и она зачала ,и родила Каина, и сказала: приобрела я человека от Иеговы»(Бытие «4:1), боху байт а ялош.\nАмма цу байто вай боху — «Къа» маь1на cинодан гоьчехь луш цахиларна, Тоуратан — «ненан» маттахь йоккхур вай иза. «Цул т1аьхьа Адама хьабира Хьава, шен зуда:вукхо берах лацаелла вира Къа1ий, элира цо: Дэлера адам хилий суна» (Хиллам 4:1), аьлла.\nХ1инца терго ер вай, Хьавас шен к1антана тиллина ц1е:«…Дэлера адам хилий суна…» бохучу кхетамца елла юьйла. Далла хастам барца, Дала шех биначу къинхетамах йоккха ярца. Шен маь1на — «Къа +1ий»(«Дэлан 1а»,«Дэлан къинхетам») а долуш. Г1азкхин маттара:«Дух Милостивого» санна.\nКхузахь атта кхеташ ду, дуьххьара дуьненчохь бер динчу нанас, шен к1антана и тайпа ц1е яларна бахьна. Цу хьокъехь цхьана хьадисо(дацдина) а дуьйцу : «…дуьххьарчу доьзалхочох йолу Хьава, шен кийрахь дерг х1ун ду цахаарна вуно г1айг1ане хилла… Эццахь Йилбазо гуттаре а карзаха яьккхина и. Цуьнга: хьан кийрахь, я ж1аьла, я хьакха хила там бу, хьо цо(я вукхо) ка тохна ят1о мега, аьлла.\nЦу хабаро Хьава — Адам(а.с.) кхин а ч1ог1а бале даьккхинчохь, цхьана кхечу аматца юха деъначу цо цаьрга аьлла бах: «нагахь Хьавайна кийрахь долчуьнан ц1е аш Абдул –Харет(Харет: Йилбазах малийкаша йоккхуш хилла ц1е) тиллахь, ас г1о до шуна. Суна цхьа деза до1а хаьа, нагахь ас и дахь, Дала шух терра долу адам лур ду шу шинна…», бохуш.\nКхин д1а а цу хьадисо хаам бо, шайга Йилбазо бохург, цхьана Дэлан къинхетамца цу шимма дийна доцийла. Цунна делил ду, Хьавас шен к1ентан ц1е – «Къа+1ий» тиллар а. Ширачу нохчийн маттара — «Къа»(Дэлан ц1е: «Милостивый») +«1а»(«Дух»\_ «душа») санна.\nКхузахь аьлча шен меттехь хир дара: а)Тоуратан — нохчийн маттахь вай Дэлан ц1ераш лерийна:«Ка», «Къа», «Йа», «1а», нохчийн:«к1ант»(«Ка+1ан +(т)», «йо1» («Йа +1а»), «во1»(«во+1а»), «къонг»(«Къа +ан (сигал)+га») дешнашца цхьана эшаре яхкар.\nб) нохчийн — «Да»: г1азакхийн -«Владыка» (шоллаг1а кхетам: «отец»/ «владелец») а, ткъа «Нана»: шумерин – нохчийн маттара –«Ана»(шумерин – «дэла –стигла») а санна хилар.\nв)вайн – «доьзаал», ширачу нохчийн маттара – «доь(«х1у») +за +Ал \_Эл» санна хилар. Шецара–«за», х1инцалерачу — «гергалло» маь1нехь а долуш.\nМасала: «за+хало»(«гергаллон хало»), «за+г1а»(«гергалонин г1о»), «за+мо» (гергалло тоссург»), «доь+за»(«гергалонаш хедаш») дешнаша ша ма дийццара.\nЦу масалша гойту, и «доьзал»: «Дэлан доь(х1у)», «Дэлаца гергалло дерш», бохучу кхетамехь. Масала, Исламо боху: а)«… Дэлаха кхера, Цуьнан ц1арца шаьш вовшашка доьхурш, кхера Цунаха, шайн гергалонин уьйраш хеда ян..» (Къор1ан.4:1).\nб) «Уггаре а шуна юкъера диканийг, шайн доьзалца дика верг ву»(хьадис).\nв) «Шен бехкаца гергалонин уьйраш хедорг, Элсамане кхочур вац»(хьадис), вайна дага а тоссуш.\nТ1аккха вайна ма хаарра, дуьненчохь уггаре а хьалха шен доьзалца а, Дэлаца а барт эг1ийнарг — «Къа1ий(м)» ву. Ша Дала а, Адама(а.с.)а бохург цадеш, Йилбазан хьехамна т1е вирзина волу.\nТеллича цигахь карор ду вайна, цуьнан — «Къа1ий(м)» — ц1е, «Къаийн(арг)» — ц1арна т1е яларна бахьна а. Шен чулацамца, тохара Хьавас – Адама(а.с.) цунна цатиллиначу «Абдул –Харет» ц1арна герга болуш йолчу.\nМасала, цу хьокъехь Тоурато а ишта дуьйцу: а)«Хаьттира Дала Къа1ийме: мичахь ву хьан ваша? Цо жоп делира: цахаьа: со сай вешинна кхин 1у-м вац?» «Т1аккха Дала элира: ахь х1ун дина? Хьан вешин ц1ий аз ма кхойкху Соьга лаьттара (Хиллам 4:9-10).\nб)«Х1инца не1алт хили хьуна лаьттара…. Ахь цунна т1ехь ардеш (къа хьогуш), кхин шен ницкъ лур бац цо хьуна…(Хиллам 4: 9-12)\nИ байташ йошучохь вай инзара дохург ду, Дала шега луш долу хеттарш, ша дохкоха волий хьоьжуш луш доллушехь, Къа1ийман жоьпаш йохьаза хилар. Шен деца Адамца(а.с.) санна, ша кхоьллиначу Дэлаца а ша г1иллакх цалоцуш.\nМасала, цуьнан и к1оршаме кеп янне а тера яц, духхьара къа хьарчийначу Адама (а.с.) Дэле биначу белхамех. Цундела вайна ган а го, Адаман (Къонахан) а, Къаинан а кхолламан некъаш тайп –тайпана.Цхьаъ цараха, вай лакхе ма аллара — «Къа» («Милость») — «къа»(«грех») — «къа» («труд») — «Къа» («Жалость») маь1нехь «Къа» («Жалость») маь1нехь йолчу дахаран киртигашца эххар а къобала хуьлуш. Ткъа важа: «Къа» («Милость») + «къа» («грех») + «къа» («труд»)… аьллачохь, Азаллин эрчаллехь бовш.\nДийцарехь ша дийначунна дохкоха-м Къаин а ваьлла. Амма Дала шена оьг1азло йиначул т1аьхьа. Эццахь цо боху: «Элира Къаинас Дэле: доккха ду сан зулам, гечдар хир доцуш»(Хиллам 4: 13).\nКхузахь вайна го, оцу шен дохкоха валарца а, Къаина кхин цхьа а къа хьарчош хилар. Мацах Дэлан къинхетамах дог дилларца Йилбазо хьарчийначу къанах терра дерг. Цундела хета, нагахь Къаина; – «Йа, Аллах1 гечдехьа суна…», бохуш Дэла дехна хиллехь, цунна Дала геч дан а мегара аьлла.\nДерзор: «Къа» орам –дош толлучохь со т1аьхьа цакхуьург –«къийг» дара. Айса дуьйцучуьнца и дог1уш цахиларна. Цундела таккхал дитнера ас и дош, шена луучунна, цу т1ехь сайна киртиг («критика») ян аьтто а буьтуш.\nАмма, цхьана дийнахь Къор1а схьа доьллушехь, хьалхара суна гинарг дара — «Эль –Ма1ида» сура. Ткъа юха б1арг кхеттарг а:«Дала къиг яхийтира, латта схьа а хьаькхна, шен ваша къайла муха ваккха веза цунна д1а гайта. Бала суна, элира зуламхочо, цу къийго санна латта ца ахкалора соьга , сайн вешин дакъа къайла даккха? Эццахь, дохкоха валарца 1адийра иза» (Къор1а 5:31), боху аят.\nЦу аятера гора, къийг –алхазур Къаинна хьехам эцна дахна долу Дэлан геланча дуйла. Нагахь шен ц1е -«Къийн(+хетамеч уьнан) + га(геланча») санна ширачу нохчийн маттахь тидича, шен г1азкхийн маттара маь1на — «вестник Милостивого» («га»: «ветвь»\_ «связь»\_ «вестовой», «видеть») а хуьлуш.\nКхузара кхеташ дара: а) «къага»(я «къахьега»): г1азкхийн: «очищайся», «трудись», «прославляйся» хилар.\nб)«къа га»: «Къа га» («вестник Милости»), «къа га»(«видеть грех»), «къа га» («видеть труд») санна.\nЦу маь1наша дуьйцура, Дэлан геланчана — къийгана х1етахь гинарг ши къа дуйла. Цхьаъ: Къаийна Хьабел вер — къа. Шоллаг1нийг: шен вешин дакъа мича хьур ду цахууш, и гали чохь гижа а доьллина Къаийна 40 дийнахь хьоьгу къа.\n( тоххара ас «гал»\_«гале» туьдучохь, сан жоп доцуш диссина –«гали». И х1инца хета: «гал+ ваьллачуьнан къинхьегаман г1ирс» санна)\n…..Иштачохь дага тоссу: нахана къийг-алхазур кхечу алхазурел хьекъале хетар а, цара иза «1ожаллийн» алхазур ларар а. Ткъа забарца аьлча, къийго олу — «къааа» а, Къаинан къа, цо нахана т1ехтохар санна хета.


Университетан а, институтан а йовлакхаш, меттигерчу хIума тегархоша тегна ду, студенташа чIагIдарехь – бен-башха а доцуш. ХIетте а, царах а, шиш бIе, ткъе итт-итт сом дала дезна зудаберийн, оцу йовлакхех бохуш дуьйцу, Нохчийчура йозуш йоцчу журналисто Лайлаа:\nЛайлаъ: Студентийн – зудаберийн стипенди тIера йовлакхех ахчанаш совциний хаьа суна. Уьш мерах хьокхучу йовлакхел жимма даккхийруо ду. Цкъа маьIиг чу а хьарчайой, коьрта туьллуш ду иза. Кхин цхьа хIума а ду дуьйцуш, кеста керла духар а юкъадоккхур ду бохуш. Цунах а ахча сацор долуш ду. Бакъдерг дийцича, со университете яхана йолуш, со йоккхаееш яра, со цигахь дешна яьлла хиларх. Цхьа беламе хета суна, зудабераш цхьатерра и "бордо" йовлакхаш техкина лелаш. Дешаран институтан зудабераша лелош сийна басахь йовлакхаш ду, цхьана маьIиг тIехь институтан билгало йолуш. Маьхкадаьттан институтехь доьшучу зудаберийн кIайн йовлакх ду, тIехьа маькхадаьттан бIов йолуш.\nМаьхкадаьттан институто шен зудаберашка йовлакхийн масех бос къастабойту. Цул сов, уьш москохарчу ательехь тегийтина а, мехаза кхаьчна а ду царна.\nМаьхкадаьттан институтехь доьшуш волу студент Мохьмад, институтан галстукца а, пхьушаш доцчу хIуманца а бигалваьлла ву. Шаьш долчехь доьшучу божаберашна къастийна духар ду иза бохуш дийцира цо Маршо радиога.\nДешаран институтан зудабераша лелош сийна басахь йовлакхаш ду, цхьана маьIиг тIехь институтан билгало йолуш. Маьхкадаьттан институтехь доьшучу зудаберийн кIайн йовлакх ду, тIехьа маькхадаьттан бIов йолуш.\nМохьмад: Тхуна схьаелларг галстуккий, цхьа пхьуйшаш доцу «джемпер» а олу-кха цунах, иза а ю. Оха Iаьн тIехь дуьйна лелош а ю. Кхо-биъ бу-кха оха иза цара схьа а елла, лелош йолу. Тхоьгара цунах я ахча а ца даьккхира. Юкъаяккхале дара дуьйцуш 3-4 бIаь туьма доьхий, ши бIа туьма доьхий, бохуш. Я стипендина тIера сацор ду бохуш дийцира цхьана баттана делахь я шина баттана делахь. Стипенди доцчара ахча лур ду бохуш хIума а дара дуьйцуш. Юха уьш схьаяла цхьа кIира диссинчу хенахь кураторшца къамел хилча цара элира, шаьш министерство образования (Дешаран министралле) кехат дахьийтина ахча а ца луш, бесплатно (мехаза) ло аьлла. Ахча а ца луш нисъелир-кха тхуна уьш.\nСтудентийн духарна тIехьовсуш, неIаршкахь лаьтташ бу гIаролхой бу. Кхин а дIагайта деза студентийн билет а, зачетка а.\nМохьмад: И ши хIума ца хилча чу а ца вуьту занятешка (деша). И ши хIума лело езаш а ю. Костом а, по желанию (шен лаамца) шен йолчо лелайо, эца ахча долчуо. ХIора корпусехь лаьтташ кхо-виъ охранник (гIаролхо) ву. Хьуна тIехь и духар хилча а, хьоьгахь студенчески (студентийн документ) дацахь чу а ца вуьту цара. ТIаккха кхин цхьа хIума а юкъайоккхур ю боху. Студент чу маца веана, ара маца ваьлла хуур долуш. Иза а дийр ду бохуш хIума ду-кха дуьйцуш.\nIилма Iаморна а, говзаллаш лакхаяхарна а тIехьовсийна гIулчаш яхарна метта, Iедалш а, лакхарчу доьшийлийн хьаькамаш а шайн куц-кепана тIехьовсарна реза бац студенташ. Протест еш, масала, галстук, кучаца а ца юхуш, муьлххачу а бедарна тIе а уллий богIу, цхаьболу кегий нах.\nМохьмад: Реза болуш дукха а бац, бакъдерг дийцича. Ахьа и духар тIедоьхчи а... духарца ма даций и... Iамо воьдуш хьо духарца мухха хилчи а, Iамо воьдуш ма вуй хьо. Духарна реза боцуш дукха бу цигахь, бакъдерг дийцича. Шена луъчуо лелайо иза, ца луъчуо лела а ца йо. Лелаяхь, эцца, кисана а юьллий, схьаяха. Чоьхьаволучу хенахь тIеюху, дIавоьдучу хенахь дIайоккху. Йовлакхца а изза ду. Пхьуйшаш доцург-м... ца лелийчи а... коч а, кучаца галстук хуьлу. Я кисана а юьллий, схьайохьу. Иштта лелош ю-кха иза. Шаьш, чоьхьадовлучу хенахь тIеюху, арадовлучу хенахь дIайоккху, цIадоьлхучу хенахь. Лелочуо лелош ян ма яй уьш цигахь. Галстук тIеюхарх, галдолуш хIумма а дац. Просто (ма-дарра аьлча) цхьаболчара водолазкина а, кхечу хIуманна иза тIехула йоьхча, товш ца хуьлу иза. Кучаца йоьхчи-м, йогIуш а ю иза. Водолазкина тIехула а юхий, цу тIе пхьуьйшаш доцург юхий а хуьлу. Охранникаша (гIаролхоша) а чувуьту, аьтто хирг хир бац-кха хIокхеран олий, чувуьту хир ву-кха цара а.\nНохчийчура йозуш йоцчу журналистана Лайлаъана хетарехь, хIора а стеган бакъо ю, шена товш йолу бедар лелон.\nРеза болуш дукха а бац, бакъдерг дийцича. Ахьа и духар тIедоьхчи а... духарца ма даций и... Шена луъчуо лелайо иза, ца луъчуо лела а ца йо. Лелаяхь, эцца, кисана а юьллий, схьаяха. Йовлакхца а изза ду.\nЛайлаъ: ХIора стага а шена хеттачу кепара духар лело деза аьлла хета суна. И рокер велахь, зIенаш оьхкина лелийтахь. Иза цуьнан бакъо ма ю. ЙоIана, масала, ша бусулба а ю, йовлакх лело лаьа шена аьлла, иза лелош делахь - иза а дика ду. Цуьнан бакъо ю иза. Амма, пачхьалкхан хьукхматашкахь йовлакх лелор тIедиллар суна нийса ца хета. Цул сов, чам боцуш а ду, цхьана кепара товш а дац. Советан заманахь лелайора и цхьатерра, чам боцу хIуманаш. Суна дош ца хета, масала, белхан а, социалан а министраллин белхахоша-зударша сийна костом йоьхна, цхьатерра сийна йовлакхаш техкина лелар. Озуочуьнгахь-м тА а тов иза, жимма, стоммуо йолчуьнгахь ма ца тов иза.\nХIинций дуьйна, Нохчийчура кхечу министраллашкахь а юкъадакха тарлуш ду цхьа духар.\nЛайлаъ: Цхьайолчу министраллашкахь цхьатерра духар лелор юкъадоккхуш ду. Амма, йовлакхаш лелор тIедиллина ду. Делахь а, дукхах берш, хьарча а дой, дуткъа йовлакх а туьллий, кIелхьара бовла цунах. Цхьаъ коьртахь хилчхьана олий. Со карарчу хенахь Зорбан ЦIийнахь ю. Дукхах болу зударий и дуткъа йовлакхаш техкина бу.\nЗорбан ЦIийне йоьдуш, коьрта йовлакх тилла дезнера Лайлаан а. НеIар тIехь варе деш яздина йоза дара.\nЛайла: ХIокху Зорбан ЦIийнан хьалхха дIатоьхна кехат ду - "Хьоме зударий! Нохчийн къоман гIиллакхаш а, оьздангалла а ларъярна тIедоьгIна, дехар ду, Зорбан ЦIийна коьртахь йовлакх долуш бен ца дахкар". Цхьа неI а йиллина, хьо чоьхьаваьлча кхин цхьа неI ю. Цу тIехь ду кхин цхьа йоза - КоьртаIуьйрачу зударшна чубахкар, дихкина ду. И неI а йиллина хьо эххаре чукхаьччи, гIаролхой бу хевшина Iаш. Хьан коьртахь хIума яцахь, цара хоьга олу, масала иштта: - "ХIей, схьаерзахь. Хьо мича еана хаьий хьуна? Хьан йовлакх мичахь ду?" Со йозуш йоцу журналист ю, интервью эца хIокху чу йогIуш ю со, амма, коьрта Iуьйра кху чу со юьтур яц.\nМа-дарра аьлчи, коьртахь йовлакх тилла дуьхьала бац я студенташ а, я кхин болу зударий а. Иза а, кхин дерг а, даго къобалдеш хила деза боху цара. Цул сов, уьш ца кхета, пачхьалкхан маьIне гIуллакхаш охьа а тесна, Iедал куц-кепана цунна тIе хIунда дирзина. Бакъду, шайна хетарг майрра дIаала маьрша ца хета царна.\nКхин цхьа хIума а ду. Нохчийн республика оьрсийн федерацин субъект лоруш ю. Муьлххачу а тIегIанехь, оьрсийн Конституцица богIуш боцу хийцамаш бар, магош хIума дац.\nЯ ду? И хаттар делира Маршо радионо Москох туп тоьхначу оьрсийн дешаран министралле. Министраллехь шайна ца хаьа Нохчийчохь студентийн духарца боьзна хийцамаш бинийла. Иза бакъонашца мел догIу шаьш толлур ду аьлла, юха а и толлуш, дийнна де дайира министралло. Пограма эфире йолуш а, оьрсийн дешаран министралла кийча яцара цунна жоп дала.\nХIара материал 2008 шарахь Зазадоккхучу (март) беттан I8-чу дийнахь эфирехь хилла. Аудио-версица


ХIокху карарчу 2012-чу шеран тIаьххьарчу дийнахь Iамеркан конгрессменаш коьрта сацам бан безаш бу «финансийн бохам» ца хилийта. Iедална луш йолу лакхаялар а, пачхьалкхан харжаш лахъялар а цхьатерра нисдала тарлуш хьал ду иза. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь рецесси йолон там бу цо.\nКIиран дийнахь Iамеркан Конгрессан шина а хIусамехь дIадаьхьначу дагадовларшкахь демократахошка а, республиканхошка а барт ца бабелира. Президенто Барак Обамас хьал долчу Iамеркахоша луш йолчу йолан барам алсамбаккха аьлла, кховдийначу ойлано дар-дацарш кхоьллинера. Обамас варе динера, нагахь санна цу хаттрехь барт ца карабахь, экономикина боккъалла а боккха тIеIаткъам хир бу, аьлла.\nКерлачу 2013-чу шеран хьалхарчу дийнахь чекхбовлуш бу, хьалха хиллачу президента Буш Джорджа бехачу нахана ял яларехь юкъабаьхна аьттонаш. Иштта, дуьхьлонна еш йолу харжаш а, социалан программица йоьзна харжаш а лахъйийр ю, юккъерчу барамехь 600 миллиард доллар барамехь.


Ламанхойн Республика - кавказхойн маьрша пачхьалкх\nЛаманхойн Республика (1918-1919)\nДеникина маршонах бехира кавказхой\n1918-чу шарахь, шен массо а битам-хьаьркашца, Темир-Хан-Шурахь шахьар а йолуш, кхоллаелира йозуш йоцу Ламанхойн Республика. Амма нийсса шо даьлча юьйжира иза. Iедал шен караийцира "кIайчу боламан" баьччас Деникина. Ша даьккхинчу шера чохь кхузза хийцира Республико шен лидерш, ахчанца гIодийхира Азербайджане, майра дуьхьарлаьттира арахьара тIегIертачу бIонна.\nДагестанхо-историк Доного Хьажа-Мурд цецвуьйлу, стенна ца бира кавказхоша Ламанхойн Республикан деношкахь 100 шо дузарх ларам, бохуш – хила а ца хилча санна, тергамза тIехдалийтина и Де. Бакъду, яхначу бIаьста, 100 шо билгалдаккха кхайкхина, Туркойчохь-м хилира Кавказера историкаш.\nДеношкахь ХIинжа-ГIалахь Iилманан конфренци хIоьттира 100 дузар дуьйцуш.\nДоногос дийцарехь, бацара ларам Ламанхойн Республике советан заманахь а – хьолахойн пачхьалкх хилла иза, олура.\nЛаманхойн Республика кхоьллира шел шо хьалха (1917-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 1-чу дийнахь) БуьритIехь дIакхайкхийна хиллачу Къилбаседа Кавказан а, Дагестанан а ламанхойн цхьаьнатоьхначу Юкъарлонан ларда тIехь.\nКавказан Юкъараллах (Союз горцев Кавказа и Дагестана) доладеш бара Кавказехь массарна а бевза юкъархой. Масала, шо даьлча Ламанхойн Республико шен президент хоржур волу Чермоев Iабдул-Межед (Тапа), Ламанхойн Республикан министрийн кабинетах жоп лундолу Коцев Пшемахо, тIаьхьо Деникина йоккхур йолчу Нохчийчоьнан урхаллахо инарла Алиев Эрисхан, тIахьо шен цIе Дагестанан шахьаро лелор йолу Дахадаев Махьач, Къилбаседа Кавказан муфтий хинволу Гоцинский Нажмуддин, Ламанхойн Республикехь дипломатин куьйгалхо шех венволу Баммат Хьайдар, кхиберш.\nЛаманхойн шолгIа Гулам бара хила безаш Iаьндахь (Дагестан). Амма, гулделла дукха адам хиллехь а, делегатех дакъа бен ца дахара цига, цундела цхьабарт ца хилира Iаьнда гулбеллачаралахь, дуьйцу историко Доногос.\nIаьнда гулбеллачарна Шемалан "Имамат" санна йолу пачхьалкх а кхайкхош, цуьнан коьрте кIоргга динан хаарш долу Гоцинский Нажмуддин хIоттор хьоьхура Салтара веъначу Iеламчо Узум-Хьаьжас. Реза ца хилира цуьнца – арахь динах йозуш йоцу зама ю, цуьнан лорах баха беза кавказхой, бохура баьхкинчех беза ларалучу наха.\nБутт баьлча БуьритIехь рогIера гулам дIабахьа сацам а бина, дIасабахара Iаьнда гулбелларш.\nТкъа рогIера 1918-гIа шо доладелча, Юкъараллан куьйгалхой дIасабахара гонахарчу Кавказерчу пачхьалкхашкахула, Туркойчу, Австре, Германе, Болгаре кхоллалуш йолчу Къилбаседа Кавказан пачхьалкхна тIекарло яр деха.\n1918-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь Батумерчу конференцехь Ламанхойн Юкъарлонах хилира Ламанхойн Республика. 1919-чу шарахь Къилбаседа Кавказера Парижерчу машаран конференце кхаьчначу Ламанхойн Республикан куьйгалхоша гергарло кховдийра Францига, Британига, Iаьмерке, Италига, Японига. Амма схьа ца ийцира ламанхоша кховдийна куьг Парижерчу барамо.\nIосмалойн Туркойчоьно а, Германин империно а, Азербайджано а официалехь къобалйира ламанхоша кхоьллина керла пачхьалкх, "багахь ларамбира бисинчара – Австрино, Болгарино, Гуьржийчоьно, кхечара", билгалдоккху Доногос.\nЕвроперчу а, Кавказерчу а, Малхбалерчу а мехкашна дика девзара Къилбаседа Кавказера хьал – церан векалш бара цигахь.\n"Боьдучу дуьненаюкъарчу тIамера хьал Бакохарчу Iедалшна, масала, Ламанхойн Республикан тIеман министралина а довзале хууш хуьлура", боху Дагестанерчу историко Сулаев Имамудина.\nЦо дийцарехь, Азербайджано делла хилла Ламанхойн Республиканна 8 миллион сом – эскарш гIовтто а, экономика айян а. И ахча юхадала кхин аьтто а ца баьлла, довзуьйту Сулаевс лелларг.\nШен йоццачу оьмарехь (1918-1919) Ламанхойн Республико хийцира кхо президент. Хьалхарниг – нохчо Чермоев Тапа, шолгIаниг – гIебарто Коцев Пшемахо, кхоалгIаниг – дагестанхо Халилов Микаил.\nЛаманхойн Республикан яра шен герб, байракх – кечйинарг ву дагестанхо-суртдиллархо Мусаясул Халилбек. Шина вариантехь яра байракх. Цхьаъ - кIайчу беса тIехь баьццара асанаш, лакхахь седарчий а, ах-бутт а. ШолгIаниг – цIечу баса тIехь изза седарчий а, ах-бутт а.\nХьалхарчу вариантехь байракх лелайо тахана дозанал арахьа бехачу къилбаседакавказхоша. Цхьаболучара иза Iаьмеркан Штатийн байракхах тера ю а олу. Доногона хетарехь, хила а тарло Мусаясула Iамерканчух таръеш, балехь дохку къаьмнаш дIагуллучу маьрша пачхьалкхан васт кхуллуш, иза йиллина хила а, аьлла хета Доногона.\nЛаманхойн пачхьалкх кхоллаелла 1 шой 13 дей даьллачул тIаьхьа инарла Халиловн ца ваьлла дийзира Iедал Деникинна хьалха охьатаса.\nДоногос бахарехь, цунна тахана а бехке во Халилов цхьаболучара. Делахь а, дацара гIора "кIайчу эскаршца" къийса. 5 эзар эскархо вара Деникинан. Декъазчу хьолехь, меца, беркъа вара дуьхьаллатта висина 1500 ламанхо.\nЙоьхначу Ламанан Республиках тIеман хьелашкахь латта йисира Къилбаседа Кавказан Дуьхьалонан Кхеташо (Совет Обороны Северного Кавказа). Куп туьйхира цо Леваши-юьртахь.


Шен Iедалан декъашхошца Бакох вахана Кадыров Рамзан.\nБерриг а шен го а эцна, Азербайджане визитаца вахана Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Бакохахь цу мехкан куьйгалхошца цхьаьнакхетар сов, иза дагахь ву цхьамогIа экономикан берташ бан.\nАзербайджанан коьртачу шахIрера Бакохарчу аэропорте, Кадаров Рамзана коьртехь а волуш, Нохчийчуьра еанчу Iедалан делегацийн доьхьал бьахкина, Азербайджан Iедалан дай а бара, шайна юккъахь Оьрсийчоьнан оцу пачхьалкхера векал Дорохин Владимир а волуш.\nЦиггахь меттигерачу журналисташца хиллачу цхьанакхетарехь, Кадыровс билгалдаькхкира, къаьмнийн уьйранаш кхиъ чIагIъян Iалашо ю шен визитан аьлла. Ишшта цо, дIахьедар дира, азербайджанийн инвесторш тIе тидам бахийта мегар долуш проекташ Нохчийчохь шорта ю аьлла.Циггара Нохчийчуьра делегаци, Бакух долчу шахIидийн кешнашка а бахана, цигахь доIанаш дира.\nМеттигерачу парламетан-Милли Меджлисан куьйгалхочуьнца Осадов Актайца цхьанакхетар а хилла Нохчийочьнан куьйгалхочуьнн. Цигахь а тидам бина, шина къоманна зIенаш чIагIъян езаш хилар. Визитан планца, цхьанакхетар хила дезаш ду, Азербайджанан президентца Алиев Ильхамца а, Кавказан муфтийца Шейхом-уль-ислам Гаджи Аллахшукюр Паша-задеца а.\nХIокху цхьана баттахь, пачхьалкхан дозаналла ара, хIара шозлогIа визит ю Нохчийчоьнан куьйгалхочо еш ерг. Iаьрбойн цхьанатоьхначу эмираташкарчу Абу-Дабийн куьйгалхочуьнца цхьанакхетар а дина, цигара мел оьшшу а инвестицеш хира ю аьлла, цуьнгар дош а даьккхина цIа веана дукха хан яцара иза.\nАзербайджана, хIокху тIаьххьарчу цхьана иттех шарахь, дукхачу тергамхоша билгалдаккхарехь, йоккха гIулч яьккхина шен экономик кхиорехь. ХIинца гарехь, царах масалла а эцна, Нохчийчохь изза дан Iалашо йолуш Кадыров Рамзан цига вахана хиларна шеко яц меттигерачу тергамхойн.\nДукхачара Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнна визит юзу, кестолгIа Соьлжа-гIалахь хьалъян йолора йолчу Грозный-Сити-2 олучу лекхачу гIишлойн комплексца. Меттигера гIишлошъярхой, похIма долуш бу, амма, цу тайпа 300 метар лекха, нохчийн бIоьвнех тера а йолуш, гIишлонаш ян говзалла тоам болуш яц церан. Нохчийчоьнна уллехь азербайджанхой бен бац изза болх бан хуура долуш, бохуш дуьйцу тергамхоша.\nБакоха вахана Кадыров


Обновлено 26.08.2019 11:33 Автор: Administrator 26.08.2019 06:43\nБЕКСУЛТАНОВ МУСАН – 65 ШО\nБексултанов Мусан дахаран хин бердаш\nБексултанов (Адамов) Мозин Муса вина 1954-чу шеран август беттан тIаьххьарчу кIирнах, Кустанай олучу казахийн махкахь, нохчийн къам цIерадаьккхина итт шо даьлча. Церан доьзал, массо а бохург санна, 1957-чу шарахь бирзина Нохчийчу цIа, баха ховшар Олхазар-кIотарахь а долуш: ламарой шайн хиллачу ярташка – лам чу хьала ца бохуьйту, уьш Iедалан харцонна – обаргаш а хилла – дуьхьалбовларна кхоьруш. Олхазар-кIотарара юккъера ишкол 1972-чу шарахь чекхйоккху Мусас, оццу шарахь Нохч-ГIалгIайн Пачхьалкхан университете филологин факультетан къоман отделени деша а воьду.\nОбновлено 22.08.2019 09:41 Автор: Administrator 22.08.2019 09:29\nДаймехкан тешаме во1\n2000-чу шарахь Россин Президентан администрацин куьйгалхочун хьалхарчу заместититело Сурков Владимира, Путин Владимир а, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа а Россина Дала шен харжамца ваийтина ву аьлла ша д1акхайкхочу хенахь, цо цу кеппара билгалдаьккхира и ши къонах вайзаманан исторехь доккхачу маь1нехь меттиг д1алоцуш хилар, ХХ – ХХI-чу б1ешераш марзахдовлучу хенахь вайн пачхьалкх х1аллакьхиларан некъа т1ера цушимма юхаерзийна хилар а. И ши стаг (В.В. Путин а, Кадыров А-Хь. а) «вовшийн каро, цхьаьнакхета везаш вара, х1унда аьлча и шиъ ший а кхоллам язбелла хиллера вайн халкъаш лардан: Россин доккха халкъ а, цу халкъан цхьа дакъа – нохчийн халкъ а» – аларца Сурков Владимира ч1ог1а нийса а, кхачам болуш а гайтира цушимма историна юкъадиллина 1аламат мехала г1уллакх.\nНохчийчоьнан муфтий Кадыров Ахьмад-Хьаьжа Нохчийн Республикин Ханна йолчу Администрацин Куьйгалхо х1отторан Сацамна буха куьг яздира Путин Владимира 2000-чу шеран 12 июнехь. Цул т1аьхьа кхо шо даьлча Кадыров Ахьмад-Хьаьжа Нохчийн Республикин Президент а хаьржира маьрша д1абаьхьначу демократин харжамашкахь.\nОбновлено 26.08.2019 06:54 Автор: Administrator 08.08.2019 13:45\nЦхьадолчу къаьмнийн меттанех…\n1илманчаша ч1аг1дарехь, х1окху Лаьтта т1ехь эзарнашметтанашду: 2-наэзарна т1ера 20 эзарна т1е кхаччалцтерахьдубилгалдоккхуш. Ишттайоккхабашхалластенцайоьзна ю? Мотт, диалект, наречикъастийнаяц, 1илманан бух т1ехь талла а теллина. Цунделаолу 1илманчаша: «Лаьтта т1ехь 2 эзар, 5 эзар, 10 эзар, 20 эзармоттбу».\nОбновлено 22.08.2019 09:44 Автор: Administrator 07.08.2019 06:56\nДОШАМАШКАХЬ БИЛГАЛДОЦУ НОХЧИЙН МЕТТАН ЦIЕРДЕШНАШ\nСтатьяхь довзуьйту А.Г. Мациевн «Нохчийн-оьрсийн словарь» а, Д. Б. Байсултановн «А.Мациевн (1961ш.) «Нохчийн-оьрсийн дошам» юкъа ца яханчу лексемех хIоттийна йолу нохчийн меттан дескрептивни дошам (3 эзар дош)» юкъадаханза долу нохчийн меттан цIердешнаш. Гайтина церан дошкхолларан гIирсаш.\nКоьрта дешнаш: цIердешнаш, дошамаш, текст, яздархой, суффиксаш.\nОбновлено 06.08.2019 12:30 Автор: Administrator 06.08.2019 12:22\nСан дех дош\nТIом… иза вайна диканиг дохьуш ца богIу, вайна цаоьшушшехь богIу. Цо хIумма а цIин ца до, цо массо а хIума хIаллакдо, массо а хIусам чу богIий, массо а адамна а, массо а садолчу хIуманна а коьрте болий. Данне а дагахь а доцуш, фашистски йовсарш тIелетира I94I-чу шарахь Советски Союзана. Дийнахь дан деза шайн гIуллакхаш а дина, бан беза белхаш а бина, садаIа дIадийшинчу маьршачу адамашна цIеххьана, буьйсанна кхо сахьт долуш тIелетта, массо а тайпана герзаш тIетуьйхира фашисташа.\nУггар а хьалха герзаш тIетоьхнарш вайн дозанца йолу гIаланаш а, ярташ а, гIепаш а яра. Царах уггар а коьртаниг Брест-гIап а йолуш. Гитлер тешна вара, шен эскарш цIеххьана тIелетча, шен кхиамаш хир бу аьлла. Дан а дара юьхьанца иза иштта. Дукха гIаланаш, бахамаш, адамаш хIаллакдира фашисташа.\nДукха хIума дIадаьхьира Германе, Iаьржа латта а тIаьхьа. Цул сов, кегий нах, зударий зудабераш а Германе дIадуьгура. Дукха сиха вайн Даймохк схьалоцуш вара мостагI.


Берашлахь "вахIабхой" лохуш ю муфтият\n"Бер балехь", Урдунерчу нохчочун Везашан сурт.\nХууш ма-хиллара, вахIабхойн боламан декъашхоша къобалдеш дац устазаш харжар а, вирдаш дахар а. Цуьнан агIончаша кхеторехь Далца а, Пайхамарца а (Делера салам маршала хуьлда цунна) юкъардуьйцуш накъост лацар санна хIума ду устаз а хаьржина вирд даккхар. Цаьрца, вахабхошца, къийсам баллорна, церан могIанаш деба ца дебийтарна тIехьажийна йоху гIулчаш лору цхьаболчу тергамхоша муфтиято ишколашкахь дойтуш долу зераш.\nУьш доьзна ду 5-чу классашкара II-чу классе кхаччалц, мила мича вирдехь ву бохуш, дешархой дIаязбайтар. Цхьана кIиранчохь и белхаш дIабахьа декхарийла бина муфтиятан ишколашкара белхой- бераш ийманехь кхетош-кхиоран декъан хьаькамийн гIоьнчанаш. Цара дийцарехь билггал хууш дац ишколашкахь вирдаш мича бахьаненна къастош ду.\nИшта цара билгалдоккху дешархой хIара кху вирдехь ву бохуш,цIарца билгалбаха оьшуш цахилар, кху классехь хIоккхул бер оцу вирдехь ду бохуш терахь дIаяздар доцург. Цу хьокъехь ду сан къамел цхьана ишколехь директор гIоьнча волчу Iимранаца. Цо цкъадолчунна, кхин кIарг а ца луш ,политикца дузу вирдаш къастош, зераш дайтар.\nIимран: « Цу вирдех деш долчу зерех аьлчи суна иза политикца доьзна хета. Стенна? Керста нахана бусалбан нах тобанашка бекъабелла хилар санехь ду. Бекъамаш хилар.»\nМаршо Радио: ХIинца муфтиятехь шуьга вирдаш толлуш зераш де аьлчи хьала а гIаьттина ахь я кхечо ала тарлуш дуй, хIун маьIна ду цуьнан и стенна деш ду? Жоп муха хир дара аьлла хетта хьуна?\nIимран: « Хатта а тарло ца хатта а тарло. Хьан хаьа.»\nМаршо Радио: Цхьаммо а ала а олий аш хIара лартIа ма ца хета?\nIимран: «ХIокху, хIокху Iедалеххьий? ...И стенна дуьйцу? Сулейманов байташ тIехь лелийнарг ца гира хьуна. И вирдаш кIастор цхьана кIирнах дIадерза дезаш ду-кх. Долуш долу хьал ша ма-дарра дIагайта дезаш ду-кх тхо. ЦIерш оьшуш яц бах.\nСуна кхин цхьа хIума а хаьа.Iедалан балхахь мел болу хьаькамаш Кунта-Хьаьжин вирдехь бу-кх. Иза-м хаьа суна. Кхин цхьа хIума а дуьйцуш. Iедалан балхахь мел берш Хьаьжин вирдехь хилахь Кунта-Хьаьжа гучувер ву аьлла хIума а ду дуьйцуш… Телевизор чохь а гойтуш ма дара иза Кадыровга доIа а дойтуш…»\nИшколашкахь дешархошка вирдаш билгалдохуьйтуш дIадехьначу зерех дийцинчу Iимрана тидам ма-барра хьаькамашлахь берриш бохург санна Кунта-Хьаьжин вирдехь бу аьлла дIаязбелла бу. Изза сурт ду гарехь ишколашкахь а. Дукхахболу дешархой цу вирдехь бу аьлла дIакхачийна муфтияте кехаташ. Бакъдерг аьлча, берашлахь дукха бац вирдийн бала кхочурш а, я и вирд хIун хуурш а. Масала 5-гIа класс тIера 7-8 классан дешархошлахь наггахь бер бен дац вирд хIун ю хууш ю.\nХIинцца дистхилла чу 6-7-чу классерчу кIентий, йоьIий санна гергарло ду дукхахболчеран вирдаца. Массара а бохург санна хьехархоша чIагIдараца, ишколашкахь мила мича вирдехь ву бохуш, дIаязбар ца оьшуш, юкъадаьккхина челакха хIума ду.\nIедалан вирд - Кунта-Хьажийниг?


ДЖУНАИДОВ Аюб. Дайн лорах - ГАУ «Издательский дом»\nСан кхо бутт болуш цIа валийна со ГIиргIизера. Кхеттал хилчахьана сан а, сан хенара болчеран а лерсино схьалаьцна, хIинца а тхан иэсера дIадовлаза ду цу махках тхан дайша дийцинарш. Аганан гIаж буйна а къуьйлуш, бIаьрхиш Iенош, йилхинчу сайн ненан аз хIинца а сайн лерехь декаш хета суна. Кхо доьзалхо (шала вина ши ваша а, йиша а) ГIиргIизойн махкахь дIакхелхинера. Суо воккха мел хуьлу а, дуьззина цуьнан маьIна дан Iемира суна. Уьди-ГIала ирзешка гулбеллачохь, дадагIара а изза дуьйцура. Ткъа сан ден нийсархой гулбелча, церан шайн къамелаш хуьлура.\nСибарехахь яьккхинчу кхойтта шеран заманахь коьрта гIайгIа-бала шайн букъа тIехь а, коьртехь а лайна чкъор дара иза. Уьш дерриге а луьттуш, вовшашца дустуш, уьш юх-юххе дохкуш, кегайора ас даима а сайн ойланаш. Цара ца хоьцура, маьрша ца юьтура дог-ойла. «Ванах!.. Цара ма дукха хьехабо и мохк?! Сел-бесса, цигахь хIун дисна-те церан?! Цкъа а чекх ма ца довлу церан и къамелаш?! Итт шарахь а… ткъе итт шарахь а…шовзткъа шарахь а – даима а и цхьаъ дуьйцуш муха Iа-те уьш?!» – иштта хуьлура со санна болчеран гуттар а хIуьттуш долу хаттарш. ХIорамма а жоп шен-шен кепара лора.\n1944-чу шарахь дара иза. Шийлачу февраль беттан ткъе кхоалгIачу буса, меттара а гIиттийна, дIагулдира: стаг, зуда а, жима, воккха а. Даьхнилелочу шийлачу вагонаш чохь, стенга дуьгу а ца хууш, махках дехира. Къаналла цалайнарш, шелоно чахчийнарш, сингаттамо иэшийнарш некъан бохалла алсамбуьйлура. Цаевзачу станцешкахь церан декъий лай тIе охьа а дохкуш, дIаихира хIетахь. БIаьргашна а, дегнашна а и суьрташ дицдала ца туьгучарна тахана а уьш хьехо лаьа. Къаьсттина дедайн къамелашкахь хезара уьш. Молха-дарбанна, юучунна-молучунна таро еш, некъаца бала лайначийн къамелашкахь иштта гIайгIа алсам хезара. Дерригенах а кхета иэс доцуш хIетахь хиллачу берийн а хIинца шайн ойланаш кхиъна. Тахана деха чкъор ГIиргIизехь дуьнен тIе даьлла ду. Кхойтта шере кхаччалц цигахь дIаяхана церан бералла, жималла, къоналла а. Цундела цара мерзачу дагалецамца ойланаш йо цу хьокъехь.\nСан паспорт тIехь иштта йоза ду: «Вина меттиг: рудник Чаувай Уч-Корганского района Ошской области Кирг. ССР». И меттиг яра-кх кхузткъа шарахь сан са-амал кхачийнарг. И меттиг яра хIор сахьтехь, хIор дийнахь со цига дIакхуьйкхуш, дIаийзош. Делан лаамца бен ишттаниг хила йиш йоций хаьара суна…\nЭххар а цига ваха новкъавелира со 2018-чу шеран август беттан 12-чу дийнахь. Цхьа шо хьалха ГIиргIизойн махка вахана веанера Шоьнара Халилан кIант Мусхьаб. Цуьнца цхьаьна цига ваха Iалашо йолуш, Гуьмсехь цIерпошта тIе хиира тхойшиъ. Къизалло дуьне ма-дду яржийна тхешан дайн лараш талла, церан цIерш карлаяха, уьш Iамо, барз боцчу кешнийн билгалонаш лаха, дайн уьйраш йовза, Делан цIарца нигат а дина, бан лерина некъ бара оха юьхьарлаьцнарг.\nШолгIачу дийнахь, сарахь, Аштаркханан махкарчу Аксарайск станцехь кхечу цIерпошта тIе хиира тхойшиъ. Москохара дIа Таджикистанан Худжанд гIала йоьдура иза. Кхаа дийнахь-буса некъ бича, кхочура иза оцу станце. Казахстан … – Узбекистан… – Таджикистан … – Киргизстан… Иштта бара оха бан беза некъ. Генара мохк… хийра къам… аьрха Iалам… шога хIаваъ… евзаш йоцу малхбале, нацкъара малхбузе… хьан къоман доцу даарш… кхин чам болу хиш… Мел дара уьш, хьан синна а, бIаьргана а цадевзарш, энжаде хетарш?! ЦIерпоштан корах арахьоьжуш, «тIак-тIик» дечу чкъургийн еттаялар дагардеш, и чаккхармашка дохкуш, дIаоьхура хийрачу махка. ГIамарийн аренашкахь можа саьлнаш, дакъаделла муш-дитташ, эмкалийн къепалш, говрийн реманаш – оцу хийрачу мехкан битамаш бу уьш.\nДехьа-дехьа мел волу а, хийцало мехкан битамаш: бамбин аренаш, кемсийн таьллангаш, туьркийн, шапталийн бошмаш, хин татолашца паста-хорбаз… Эххар а шера аренаш, йоьрзу-у-уш, лаьмнашка йирзира. Чан… къахь… кIур… стигала ирхдаханчу лаьмнийн дIашардина баххьаш: шахьташ, маьIданийн шатайпа хьожа, кира лелочу машенийн гIовгIа… Уьш массо а дукъуш, нуьцкъалчу лелхарийн, лаьмнаш дегош, даьржа дур-р. Оцу дерригенна а тIехула хьийзачу Iаьржачу хьаргIанийн вой… Маржа-яI!.. ДIа ца кхочу-те?! Ма беха некъ хили хьо… Пекъарш-яI!.. Бигна хилла-кх… ялсаманин мехкех тIех а бохуш… жоьжахатин боьра… саьрмакан новкъа… дIабигна хилла-кх!.. Къацахетарша… ДIа ца кхочу-те хIинца мукъане а?! Йист ян а юй хьан, хIай Къизалла?! Тоьур ду ахь лестийна тур!.. Стенна бехке винера со, дуьнен тIе а валале, кхойтта шо хьалха?! Хьомсара сан Нохчийчоь ийман доцчу нахана дагайоьхнера?! Сан Даймохк ма бу иза!.. Суна хIара неханиг санна, хийра хIунда бац царна сан мохк?! Сталинан йовсарш!.. Жиргачу буьнара жигара пхьуй!..\nСтохка Мусхьабна вевзина хьаша вара, тхуна дуьхьалвогIур ву аьлла, тхо лардеш. ГIиргIизерачу Исфана гIалахь вехаш волу Iумар-Iела вара иза, ша узбек а волуш. Вуно оьзда а, хьекъале а кIант хиллера иза. Мусхьабна Интернетехь вевзина хиллера Iумар-Iела. Цхьацца хаттарш деш, Мусхьаб къамеле ваьлча, ша хьошалла дийр ду аьлла, ша волчу кхайкхинера цо уьш. Мусхьабца Шоьнара Махьми а, цуьнан кIант Ломбетар а хиллера. Исфанахь дIавоьллина ву Мусхьабан деда Къурба. Цунна чурт догIа Iалашо яра Мусхьаба дагалаьцна. Сихха Худжандехь бехачу таджикашца цунна и чурт кечдайта барт а бина, тхо Исфана боьдучу новкъа девлира. Хила доггIучу кепара шина а пачхьалкхан дозанашкахь йолчу таможеннийх чекх а девлла, дIадахара тхо.\nГIиргIизе!.. Маржа ГIиргIизе-яI!.. Эххар а кхечи со хьан хьаьрма… Кхузткъа шарахь сов сан лерсино лецна дош!.. Сан лерехь а, маттехь а чIагIделла, гIан-набаршца а цхьаьна суна дуьхьалхIиттина дош!.. Марзделла… «чаьмза» дош… Маршалла ду хьоьга… хIай «хийра» «хьоме» мохк!.. Муха яккха-те ас хьан цIе! Хьан хIаваъ чууьйзуш, хьан шовда молуш, хьан лаьттахь кхиийна ялта-стом бууш, церан цинцех ненан кийрахь гулдина, чархаш вовшахтесна, дуьнене кховдийна ду сан а, эзарнашкахь со санначийн а догIмаш… Тахана дуьненахь дехачу нохчийн къоман ах гергга болчеран догIмаш… Хьан стигал кIелахь кузткъа шо хьалха кийра диллина са ду, дуьне мел ду, со идориг а! Хьан сих хьаса болуш, хьан мехкан амалх зирх болуш, хьан лаьмнийн мокхазан тIулган маьIданийн муьста чам кийра боьлла, дуьнен тIе ваьлла со. Муха кхайкха-те со хьоьга?! Ас муха яккха-те хьан цIе?! Кхо бутт сайн кхачале ваьлла со хьан кевнехула ара… Карахь-куьйгахь а доцуш, дестечо меран бер санна, дIахьажийра со… ХIинца юхавеана… къежвелча…\nШина новкъа веана со хьуна тIе: цхьана новкъа – «хийрачу» махка воьду бохуш; вукху новкъа хьаьжча – «Сайнмахка» воьдург а хилла!.. Со веана-кх… Бартбийр бу вайша… тIеэца со… хIай ГIиргIизе! Со… «мехкан» воцу «хьаша»!..\nДукха гена довлале Лейлякски районан дозане кхечира тхо. Цу чу йогIура Исфана гIала а. Iумар-Iелас дийцарехь, бIе чаккхарма некъ бича, цуьнан хIусаме кхочур ду тхо.\nАвгуст беттан тов хьийзачу арахь йовхоно дукха ницкъ ца бора. ЦIеначу «Джиппан» кораш а диллина, ба-айн чухьоькхучу махах дегIана там а хуьлуш, дIадоьлхура тхо. ХIокху мехкан Iаламатех къамелаш дора Iумар-Iелас. Тамаш а беш, ладоьгIура оха. Къаьсттина чIогIа лерина йийца лаьара цунна Узбекистанехь йолу Самарканд гIала. Оцу станцехь сахьтехь гергга тхо лаьттина хилар а Iумар-Iелина хаьара. Самаркандехь пхеа шарахь институтехь дешна а хиллера цо…\nДелкъал тIаьхьа Iумар-Iелин хIусаме дIакхечира тхо. Вуно лерина тIеийцира тхо. Цхьа кIира гергга хан яра цара тхо ларден. ХIусамнана а, кIант а, йоI а, нус а – массо а вара доггах хьийзаш. Сихха комаьрша шун хIоттийра тхуна. Оцу балхо дагах гилгашдохура. Тхаьш хийра цахетар хааделла, сапаргIат хилира тхо.\nМалхбуза-ламаз дина девлча, Iумар-Iелас кешнашка дигира тхо. Мусхьабан деден, Къурбин, кошан борза тIехь Ясин а дешна, чудахара тхо. Тховссехь мовлад дешийта лаам болчу Мусхьабан дехарца кечамбаран гIуллакх дIадолийра оха. Сихха эцна балийра уьстагI. Кхиболу кечам а церан кегийраша, тхуна кхин хало ца еш, вовшахтуьйхира.\nМаьркIаж-ханна кхайкхинера мовладе нах. Молла а схьакхечира. Кадыров Ахьмад-Хьаьжица Бухарехь дешна а хиллера иза. Мохьмад-Керим Iумар-Iелин захал вара: цуьнан йоI Iумар-Iелин кIантехь хиллера. Иштта и болх дIа а берзийтина, буьйса юккъе яххалц тхоьца луьйш-олуш а Iийна, мовладе баьхкинарш дIабахара.\nШолгIачу дийнахь гIурбанан Iийде дахара тхо. Мохьмад-Керима тIехьехна дара тхо: Исфана гIалахь имам вара иза. ГIалин майда яра ламазна кечйина: ши эзар сов стаг вара жамIатехь. Кадыров Рамзанан махкара хьеший – нохчий – ду бохуш, шена юххе баьрче а ваьккхина, лерам бира тхойшинна. ГIалин, кIоштан хьаькамаш а, Iеламнах а, ша-ша тIеоьхуш, маршалла хиттира тхоьга.\nОцу дийнахь гIурбанна кхин цхьана уьстагIна урс а хьаькхна, сарахь мовлад дешийтира Мусхьаба шайн беллачарна тIера.\nКхоалгIачу дийнахь, Iуьйранна, хьалххе новкъадевлира тхо. ХIинца сан са лаьттачу Чаувай боьду некъ бара оха юьхьарлаьцнарг. Хьешашна гIуллакхдан юкъ йихкина волу Iумар-Iела къар а ца велла, цуьнан машинахь дIадахара тхо. Гена некъ бара оха бан безарг. ЙиъбIе чаккхарма сов некъ бича, кхечира тхо Кадамжай: хIинцалерачу кIоштан коьрта юрт ю иза. Хьалха Молотовски район хиллера цуьнан цIе. Сталинан дарж а, цIе а йоьхча, Уч-Коргански аьлла, хийцинера кIоштан цIе. Сан кехаташ тIехь язйина а ю и цIе. Ткъа хIинца цунах Кадамжайски район олуш хилар а тхуна довзийтира. Кхузара дIа шовзткъа чаккхарма гена, Тянь-Шанан лаьмнийн чIожа дIадаха дезаш хиллера тхо. Кадамжай эвла йистехь вехаш цхьа таджик хиллера – Iумар-Iелин хьаша – Расул цIе а йолуш. Расул цIахь ца карийча, цуьнца зIене ваьлла, Iумар-Iелас тхан некъан Iалашо цунна дIайовзийтира. Кхана Iуьйранна шен хIусамехь тхо лардан тIелецира Расула. Бакъду, кхидIа бан безачу некъан сурт ца хIуттура суна хьалха. Iумар-Iелина а Чаувай йовза муххале а ца евзара, ур-атталла юьйцу а ца хезнера. Ас оцу юьртан цIе забарца йоху бохуш, Iара иза. Некъан бохалла юх-юха хоттура цо:\n– Вай стенга доьлхура-а?! Оцу юьртан цIе муха яра-а?!\n– Чаувай!.. – кIорда ца деш, хIоразза а жоп лора оха.\n– Ча-у-вай!.. Чау-чау вай-вай!.. Чау!.. Вав!.. – иштта, хьалхий-тIаьхьий шена хета-хетачу куьцара и цIерш а йохуш, машинна урхалла дора цо. Тхо дуьйлура.\n– Iумар-Iела, хIинца-м суна а ма Iемина и цIе… Хьуна ма хала Iемаш ю иза!.. – олий, Мусхьаб а юкъавулура. – Хьуна хIара шайн мохк бовза а бевзий?\n– Аш, со хьийзош, бегашна йоккху и цIе… Ма-ярра нийса яьккхича, евзар яра суна… – цатешарца дуьхьал забарш йора накъосто…\nРасулан лулахо вара шен кевнехь лаьтташ. Iумар-Iелас хьал-де шега хаьттича, къамеле велира иза. Цо дийцира тхуна Чаувай боьдучу некъах. Цу юьртахь мила волчохь тхо совца мегар ду а элира. Иза юьрта йистехь вехаш волу воккха стаг Ядгор хиллера. Чаувайра «Ртутькомбинатан» тIаьххьара хилла волу куьйгалхо а хиллера и таджик.


Каляпин Игор: Бобров ца тайна Нохчийчура ницкъаллин тобанийн хьаькамашна\nГIуран-бутт 03, 2013\nInvestigation committee of RF\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира даржера мукъаваьккхина 8 бутт хьалха Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчухула йолчу урхаллан куьйгалхо хIоттийна хилла Бобров Сергей. Билггала долу бахьана хууш дац, амма цхьабочу хаамашца, цунна реза боцуш хилла Нохчийчура ницкъаллин структурийн хьаькамаш а, цхьацца Iедалхой а.\nТкъа Нохчийчохь жигара болх беш волчу Къизаллашна дуьхьал йолчу комитетан куьйгалхочунна Каляпин Игорна хетарехь, Талламан комитет Нохчийчох ьхIинца ша хиллачу кепехь йолчур дIайер ю.\nБархI бутт а бацара инарла-майор Бобров Сергей Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчухула йолчу урхаллан куьйгалхо хIоттийна. Амма цуьнга хьажна доцуш, Путин Владимира шен указаца мукъаваьккхина иза цу даржера.\n"Коммерсанто" яздарехь, Бобровс шен балхаца доьзна доцучу бахьанашца дехар дина хилла Путине ша цу даржера мукъаваккхахьара аьлла. Амма газето дийцарехь, Бобров Соьлж-ГIалара дIавахаран бахьана ду цуьнан меттигерчу ницкъаллийн структурийн куьйгалхошца а, Iедалхошца а юкъаметтигаш нисйелла ца хилар.\nБоборов Сергейс цу хьокъехь комментари йина яц. Амма Нохчийчоьнан куьйгалхой баш дуьхьал болчух тера дац Путин Владимира бинчу сацамна. Масала, республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен инстаграмехь йолчу блогехь иштта яздина цу хьокъехь.\n«Ассаламу алайкум, доттагIий! Тахана Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира шен указаца Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчухула йолчу урхаллан куьйгалхочуьнан даржера мукъаваьккхина юстицин инарла-майор Бобров Сергей Владимирович.\nИза дIаваккхаран бахьанаш дуьйцуш дац. Прессехь дуккха а хабарш дара цунна гонаха. Со дагахь вац уьш дагадахкийта а, царна комментари ян а. Кремлан администрацехь кIорггера толлу хаттар, цу кепарчу даржашца боьзна сацамаш бале хьалха. Нагахь хенал хьалха указ тIеэцнехь, цуьнан ондда бахьана хилла».\nБобров Нохчийчура Талламан комитетан урхаллан коьрте хIоьттийна дукха хан яцахь, цо куьйгалла дечу белхахоша цхьамогIа бехк-такхаман гIуллакхаш схьадиллинера республикерчу ницкъаллин структурашкарчу хьаькамашна дуьхьал бохуш, дуьйцу Нохчийчохь жигара болх беш йолчу Къизаллашна дуьхьал йолчу комитетан куьйгалхочо Каляпин Игора.\nКаляпин Игор: «Со къоьруш ву, кху 8 баттахь Бобров кхиина хилла хиларх, хьалха иза деш ма хиллара, цхьадолу гIуллакхаш хIул а дина Iийр волу талламан комитетан куьйгалхо ша хир воций хаийта. Цо гайтира, халха иза хуьлуш ма хиллара, шена (Нохчийчохь) тIе куьг дахьа мегаш доцу нах хир боций.\nТхан юристаш гIо а деш, толлуш долу адамаш дар бахьана долуш схьадиллина масийтта бехк-такхаман гIуллакх схьаэцча, уьш эвсара талла долийра Бобров веача. Царах цхьа гIуллакх толлуш дIалецнера хьен ван мегар дац бохуш Нохчийчохь лелош волу цхьа стаг.\nИза вара «кадыровцы» олучу нахах... Кхин цкъа а боху аса. Суна ца хаьа Бобров даржера дIаваккхаран бахьана. Амма со кхоьруш ву иза доьзна хила мега аьлла, иза цу кепара маьрша лелар долуш хиларца.\n2010-чу шарахь Оьрсийчурча бевзаш болчу адамийн бакъонашларъярхоша леррина кехат яздинера цу хенахь Оьрсийчоьнан президент волчу Медведев Дмитрийга. Цу тIехь дуьйцуш дара Нохчийчохь адамаш хьийзош берш коьртачу декъана чоьхьарчу гIуллакхийн министерствон белхахой бу аьлла.\nЦу кехатан авторшна юкъахь вара Каляпин Игор а. Амма цу хенахь дуьйна хийцаделла хIумма а дац. Оьрсийчоьнан Талламан комитето Нохчийчохь беш болу болх хьалха а бацара дIоггара эвсара, хIинца иза кхоччуш саца мегаш бу аьлла хета Каляпин Игорна.\nКаляпин Игор: «Цигахь цара деш дерг хьалха а даца дIоггара эвсара, нисса дIа аьлча. Делахь а Талламан комитет Леденев волуш, къаьсттина Бобров куьйгалхо волуш, ша цхьаъ бен федералан орган яцара, эр вай, Кадыровн доттагIий ду шаьш бохучу ницкъаллийн структурашкахь лаккхарчу даржашкахь болчу нахана новкъарло еш йолу.\nТкъа цу нахаца къамелаш динчул тIаьхьа довш дара адамаш, иштта эр дара аса. Дуккха а истореш ю цхьатерра йолалуш йолу. Цу полицин дакъойн белхахоша стаг дIалоца, цуьнца къамелаш до, цул тIаьхьа стаг вов.\nЦу тайпа истореш вуно дукха ю. И гIуллакхаш талла хьаьжира Талламан комитет. Къаьсттина жигара иза дан долийра инарла Бобров волуш. Цундела и полицин хьаькамаш даиман а Талламан комитетах ларбала безаш хилара. ТIаьхьарчу хенахь бехк-такхаман гIуллакхаш дара цигахь схьадоьллуш.\nТкъа цу гIуллакхийн фигуранташ хуьлуш бара оцу полицин тобанийн белхахой. Бакъ ду! ХIинца, гарехь, Талламан комитет цигахь хIинца ша хиллачу кепехь йолчура дIаер ю.\nЦкъачунна Бобровн меттиг яьсса юьсуш ю. Амма "Коммерсантана" хетарехь, цунна буха хиина ву Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан талламан урхаллан хьаьким Симбагаев Рамзан.\nАмма и стеган цу дарже хIотта аьтто хир бу, нагахь Оьрсийчоьнан Талламан комитет а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралла а цхьаьнатохахь. Цундела цкъачунна Кремло Соьлжа-ГIала хьажо мегаш ву "арара" стаг.\nДаржера дIаваьккхина Бобров Сергей\nМинистр Алханов Руслан шена Iаткъам бан гIоьртина боху суьдхочо Абубакаров ВахIида\nЧеркасов Александр: Нийса дерг юх-юха а дийца деза


Олимпан цIаро иракарахIиттийнарш\nОьрсийчоь -- Кремлна уллехула дIахьош Грецехь латийна Олимпан цIе дIаяйра, иза цIетухургаца латош ву хIара стаг, Москох ГIад 6, 2013\nОлимпан цIе дIаяхьа кечлуш ю Нохчийчоь. Ши кIира сов бен ца дисина иза республике кхача. ХIинцале а цигахь ша дерг кийча ду иза тIеэца а, йозаллин барамехь иза дIаяхьа а.\nОлимпан цIе, Нохчийчохь дIаяхьа кечам бан болийна дикка хан ю. Леррина цу гIуллакхана кхоьллина ю Iедалан комисси, шайна юкъахь мехка хьалхара куьйгалхой а болуш. ХIокху беттан 28 дийнахь, Соьлжа-ГIаларчу аэропорте схьа ма кхаьчнехь цигара дуьйна болор бу оцу цIаро шен некъ Нохчийчухула.\nБилгала маршрут муха хир ю ца хаа, амма, цуьнан йохалла 34 чакхарма хир ю боху комиссин декхашхоша. Ткъа, йогуш йолу цIе дIахьош хир ву 170 стаг. Царна юкъахь дукхахберш гIарабевлла спортхой-чемпионаш а, Iедалхой а, наггахь могIарера бахархой а хир бу. ХIора декъашхочо 200 метар дIахьур ю цIе. И ша мел йолу процесс йоллу эфирехь гойтур ю.\nЦу тIехь, къахьоьгур ду 140 журналиста. Царах а коьрта а, гIонна а тобанаш кхоьллина меттигерачу хаамийн а, зорбанан а министраллехь. Адамаш кIезиг хилла аьлла, юьхьIаьржа хIуттур яц Нохчийчоь, тидам бо комиссехь. Оцу даздарехь дакъалоцур ду мел лаххара а 70 эзар стага. Уьш, гарехь, Iедалан белхахой хир бу. Даимна ала мегар долуш, уьш хуьлу муьлхачу дахдаршка а, белхашка а дIагулбийраш.\nОлимпан цIе дIахьочу хенахь, иза болчу хаамашца, дуьозза сацор ю. ХIора социйлехь оцу даздаран тайпан-тайпана самукъадаккхаран агIонаш гойтур ю артисташа а, кхоллараллийн тобанаша а. Цхьана хенахь вевзаш паргIатчу кепара латархо хиллачу Бадалов Руслане хаьттира аса, цуо муха мах хадабо, тIедогIучу оцу спортан даздаран аьлла. Иштта дара жоп.\nБадалов Руслан: «Вай Нохчийчохь болчу спортсменашца а, церан тренерашца дуьйстича а , цхьанна ца луш а, и цIе вайна яла йиша йолуш яра. БIеннаш, цIераш яха йиша а йолуш спортхой бу вай гIарабоьвла. И бакъо вай йолуш яра. Олимпийн ловзарш, деза хIума ду, иза, спортхойн а, могIарерачу бахархойн тIегIан тIе диллича а».\nТIебогIучу баттахь Сочи-гIалахь дIахьон долчу Олимпан ловзарийн цIе дIаяхьаран эстафета, цкъа а ца хиллачу агIор еха хира ю. 65 эзар чакхарма некъ бийра бу, оцу цIаро. Чекхайоккхур ю 128 гIалахула, Оьрсийчоьнан мел йолчу 83 субъектехула. Ала догIу, и цIе дIахьочу хIора стаган цIарах йина ю 14 эзар факел. Уьш шайна йита а бакъо хир ю церан.


Дан ма-деззара тоба муха дан деза?\nАссаламу Iалайкум! Cан цхьа хаттар дара хьога. Тоба нийса муха дан деза яздийр дацара ахь суна? ГIазкхи маттахь аьлча полный инструкци. ХIун ала деза, мосузза ала деза, хIун ламаз дан деза, и ламаз динчул тIаьхьа хIун аят а деша деза. АллахI реза хилла хьуна.\nАссаламу Iалайкум! Сан цхьа хаттар дара: дан ма-деззара тоба муха дан деза? IабдуллахI\nАссаламу Iалайкум са ваш! Аллах реза хийла шуна, аш беш болу болх Дала беркате бойла!\nСа дехар дара шуьга сайна Товба муха да деза хьехарна. ХIу деша деза, хIу ала деза.\nДела реза хийла, Дала аьтто бойла ! Ларамца Мохьмад\n«Тоба дар» бохург – иза АллахIе верзар ду.\nТоба дар – иза гечдар дехар ду, гечдар дехар – иза тоба дар а ду.\nТоба дар – иза лекха хинволчу АллахIе верзар ду, ша шен динехь ледарло ялийтинчул тIаьхьа юха шен дине верзар ду, и ледарло яларна дохко а волуш, кхи шегара иза ялайтур яц аьлла сацам а беш.\nТоба дар – иза гечдар дехар хилла ца Iаш, Iесалла Iадйитар а ду, АллахIана муьтIахь хиларе юхаверзар а ду.\nТоба дар – иза муьлхха а харц долчу хIуманна тIера нийса долчуьнга вухаверзар ду.\nТоба дар – иза АллахIана Iеса хилар Iадда а дитина, Цунна муьтIахь хиларга вухаверзар ду.\nТоба дар – иза динехь сийсаз лоруш долу хIума Iадда а дитина, динехь хастаме лоруш долчу хIуманна тIеверзар ду.\nТоба дар – иза АллахIана ца дезаш долчу массо хIуманна – къайлах долчунна а, гучахь долчунна а – тIера юха а ваьлла, Цунна дезаш долчу хIуманна тIе верзар ду, къайлах лелош долчунна а, гучахь лелош долчунна а.\nТоба дар – иза шегара дийлинчу къиношна а, Iесаллашна а дохко валар ду, дуьненан пайдана доьхьа а доцуш, зен духатохарна а доцуш, муххале а нуьцкъала а, сийлахь а АллахIа доьхьа.\nТоба дар – иза лекха хинволчу АллахIе верзар ду, Иза оьгIаз ваханчеран а, тиллачеран а некъах дIакъастар ду.\nТоба дар – иза къа Iаддитар ду, цунах вухавалар ду.\nТоба дар – иза йаханчу хенахь шегара даьллачунна дохко валар а ду, хIинцца ша лелош дерг Iаддитар а ду, тIейогIучу хенахь кхи цуьнга воьрзур вац аьлла сацам хилар а ду.\nТоба дар – иза синан цIано ю (са къинойх дIацIандар ду).\nТоба дар – иза жоьжахатин цIерах кIелхьаравоккхург ду, ялсамани вуьгург а ду.\nТоба дар – иза массо адаман кхачамаллин чаккхе ю.\nIелам-наха дийцинчу цу маьIнех девза вайна тоба даран маьIна а, и бохург хIун ду а. Ткъа иза муха дан деза аьлча – оцу дешнаш юкъахь хьахийнарг ду и дан дезарг.\nАллахIан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла:\n«Малхбузехьара малх хьалабалале хьалха цхьаммо тоба дахь – АллахIа къобал дийр ду цуьнан иза».\n«ХIай адамаш! Тоба де АллахIе (дерза Цуьнга), гечдар а деха Цуьнга, бакъдолуш ас хIора дийнахь бIозза тоба а до, АллахIе гечдар а доьху».\nАллахIан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Стигал хьалакхаччалц дукха гIалаташ шуьгара девллехь а, аш АллахIе тоба дича, Цо къобал дийр ду шуьгара иза».\nТоба дан луург верза веза АллахIе, шен ойланца а, шен дагца а, шегара хьалха дийлинчу къиношна дохко а волуш, хIинца лелош дерш Iадда а дуьтуш, тIейогIу йолчу хенахь лелор дац аьлла сацам а беш, АллахIе шена гечдар а доьхуш.\nИмам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла «Рийа́дус-Солихьи́н» тIехь:\n«Iелам-наха аьлла: «Важиб (парз) ду (бусалба стагана а, зудчунна а тIехь) дерриге къинойх (даккхийчерах а, кегийчерах а, къайлах долчерах а, гучахь долчерах а) тоба дар».\nТкъа нагахь санна (Делан лайно шегара ялийтина) и Iесалла цунна а, лекха хинволчу АллахIана а юкъахь елахь, шеца дозуш кхечу стеган цхьаъа хьакъ доцуш – цуьнан (иза нийса хиларан) кхо биллам бу:\nХьалхарниг: Iесалла Iадйитар, цунах вухавалар.\nШолгIаниг: Ша и Iесалла шегара ялийтарна дохко валар.\nКхоалгIаниг: Кхин цкъаъа цу тIе юхавоьрзур вац (и къа кхи до́луьйтур дац) ша аьлла сацам бар.\nНагахь санна оцу кхаа билламах цхьаъ хилла а кхочуш ца хилахь тоба дар нийса ца хуьлу.\nАмма нагахь санна и Iесалла адаман хьокъаца йоьзна елахь, цуьнан биъ биллам бу: и хIинцца бийцина кхо биллам а бу, боьалгIа кхи цхьаъ а бу – оцу адаман хьокъах маьрша валар. (Иза муха хир ду аьлча:) нагахь санна и хьакъ даьхни а, и санна долу хIума а делахь – иза долчунна дIадала деза; нагахь санна зина дина аьлла ша цIе кхоьллинехь – йа цуьнан таIзар чекхдаккхийта деза, йа ша цIе кхоьллинарг къинтIера ваккха веза; нагахь санна ша цхьанна гIийбат динехь – ша гIийбат динарг къинтIера ваккха веза.\nТоба массо къинойх дан дезаш ду (важиб ду). Ткъа (бусалба стага) цхьадолчу къинойх бен тоба ца дахь – бакъонна тIехь лаьттачу (Iелам-наха) нийса лору цуьнан тоба дар къаьсттина цу къиношна, делахь а важа долу къинош (тоба даза дерш) тIехь а дуьссу цунна». Чекхдели Имам Нававийс аьлларг.\nЦхьаболчу Iелам-наха кхин цхьа биллам а хьахийна кхузахь – тоба дар цIенчу даггара, АллахIа доьхьа хилийтар. И биллам дерриге Iибадаташкахь уггар коьрта берг бу, цундела, иза хьехо ца оьшуш бевзаш хиларна хьахийна хир бац иза Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах а, массо Iелам-нахах а.\nАмма тоба дечу хенахь цхьа къаьсттина ламаз дан дезий аьлча - Суннатехь деана "тоба даран а, гечдар дехаран а ламаз" ду. Тоба деш хилча и ламаз дар важиб дац, йа и ламаз ца дича тоба къобал ца хуьлу аьлла а дац. ХIетте а, тоба къобал хиларан бахьана ду иза, АллахIе гечдар дехале хьалха Цунна хьасталуш Цуьнан доьхьа Iибадат дар ду иза, гечдар дехарна Цо жоп даларга догдохуш, тоба Цо къобал дарга са а туьйсуш. Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «Цхьаъа стага цхьа къа латор дац, тIаккха ша и къа латийначул тIаьхьа хьала а гIаьттина цIано а йина (ламаз а эцна), тIаккха ламаз а дина, тIаккха АллахIе гечдар дехча, АллахIа цунна гечдина бен». ТIаккха цо дешна хIара айат: [(Шайна ялсамани лур йолу, Делах кхоьруш берш бу) шаьш цхьа вон хIума дича, йа шаьш шайна зулам дича, АллахI а хьахийна, шайн къиношна гечдар дехнарш – ткъа АллахI воцучо кхин хьан гечдо къиношна – шайна (иза вон дуй) хуъушехь шаьш динчунна тIехь лаьтташ боцурш].\nТоба даран ламазан куц кхидолу ламазан куц санна ду, кхин хIумма а хийцалуш доцущ. И ламаз дуьйцуш долчу дукхах долчу хьадисашкахь билгалдинарг ши ракаIат ду иза, ТIабаранийс дийцинчу цхьана хьадисеь диъ ракаIат а ду. Цундела, гIолий дерг ши ракаIат дар ду (ши бисмилла, цхьа эттахьиг), луучо диъ ракаIат дан а мегар ду (диъ бисмилла, ши эттахьиг). Ша́ тоба дар оцу ламазал хьалха хилча дика ду, гечдар дехар а, тоба къобал дар дехар а ламазал тIаьхьа хилча дика ду, Дала Шен доьхьа ламаз дича жоп даларга герга долу дела.\nАмма тоба дечу хенахь деша дезачу а, ала дезачу а хIуманах лаьцна аьлча – къаьсттина цхьа хIума деша деза, ала деза аьлла хIумма а дац тоба дарехь билгалдина. Бакъду, гечдар дехар тоба даран цхьа дакъа хилча, шен маттаца схьа а олуш АллахIе гечдар деха деза. Гечдар хIора стага шен маттахь деха а мегаш ду, цхьайолчу хенахь иштта дехча гIолий хила а мега. Кхузахь, тоба даран ламаз деш волчо оцу ламазал тIаьхьа а, ламаз деш воцучо вуьшта а деша мегар ду «гечдар дехаран эла» цIе йолуш долу доIа, Пайхамаран (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) нийса хьадисехь деана долу:\nاللَّهُمَّ أَنْتَ رَبِّي لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ ، خَلَقْتَنِي ، وَأَنَا عَبْدُكَ ، وَأَنَا عَلَى عَهْدِكَ وَوَعْدِكَ مَا اسْتَطَعْتُ ، أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا صَنَعْتُ ، أَبُوءُ لَكَ بِنِعْمَتِكَ عَلَيَّ ، وَأَبُوءُ بِذَنْبِي ، فَاغْفِرْ لِي فَإِنَّهُ لاَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أَنْتَ.\n"АллóхIумма анта роббú лá илáхIа иллá анта, халакътанú, ва ана Iабдука, ва ана Iалá IахIдика ва ваIдика мастатIаIту. АIýзу бика мин шарри мá санаIту, абýу лака биниIматика Iалаййа, ва абýу бизанбú, фагIфир лú, фаиннахIý лá йагIфируззунýба иллá анта"\nМаьIна: «Йа АллахI! Хьо ву сан Эла, Хьо воцург кхин дела вац, Ахь кхоьллина со, Хьан лай ву со, сайн ницкъ кхочучу кепара Хьан ваIд тIехь (Хьуна муьтIахь) ву со, со ларло Хьоьца айса динчуьнан вонах, со къера ву Ахь суна динчу ниIматана, со къера ву сайн къиношна а, ткъа Ахь гечдехьа суна, бакъдолуш къиношна гечдийриг Хьо бен вац-кх».\nОцу доIанца цхьаьне вайн маттахь хьайна ма-хуъу хьайн къиношна АллахIе гечдар а деха, хьайн тоба къобал дар а дехча дика хир ду.\n29.08.2008 (Жоп карладаьккхина: 06.01.2011)\n Имам Ал-КъуртIубий, «Ал-ДжамиI Лиахькамил-Къуръан», 9/3.\n Шейх Мухьаммад Саййид ТIантIавий, «Ат-Тафсирул-ВаситI», 1/891.\n Имам Ал-Алусий, «Рухьул-МаIани», 8/141.\n Шейх Аш-ШаIровий, «Тафсир Аш-ШаIровий».\n Шейх Мухьаммад Ал-Iусаймин, «Тафсир Мухьаммад Ал-Iусаймин», 4/159.\n Шейх ИсмаIил Хьаккъи, «Рухьул-Байан», 8/113.\n Шейх Ал-Мубаракфурий, «МирIатул-Мафатихь», 8/2; Имам Ибнул-Къаййим, «Мадарижус-Саликин», 1/306.\n Имам Ибн Ал-Муфлихь, «Ал-Адабуш-ШарIиййахI», 1/70.\n Имам Ибнул-Къаййим, «Мадарижус-Саликин», 1/179.\n Уьзза жайна, 1/285.\n Уьзза жайна, 1/182.\n Шейх IатIиййахI Мухьаммад Салим, «Шархь БулугIил-Маром», 18/11.\n Имам Абу Хьаййан Ал-Андалусий, «Ал-Бахьрул-МухьитI», 5/202.\n Имам Ибнул-Къаййим, «Мифтахьу Дарис-СаIáдахI», 1/286.\n Ахьмад, Тирмизий, Абу Давуд, Насаий, Ибн МаджахI, Ибн Хьиббан, БайхIакъий.


ГIиргIазойчоьнан хилла президент Атамбаев Алмазбек\nНохчийн криминалан авторитет Батукаев Iазиз низам дохош набахтера арахецарца долийначу гIуллакхан хьокъехь кхелахошна бойкот кхайкхийна ГIиргIазойчоьнан экс-президенто Атамбаев Алмазбека, яздо "Интерфакс-Азейрбайджан" хьостано. "Кхелана бойкот кхайкхийна Атамбаевс, цундела суьдхойн процессе ваха лаам бац цуьнан. Шена тIехь ен кхел харц ю, кхелан кхеташонашка гIур вац ша аьлла, дIахьедина цо",- аьлла Атамбаевн адвокато Жоошев Замира. Экс-президент а воцуш, цуьнан кхелан процесс дIаяхьар деха дагахь ду шаьш оршотдийнахь аьлла адвокато.\nБатукаев Iазиз низамца а доцуш маьршаваккхар коррупцица доьзна ду аьлла, гIиргIазойн 19 хьаькамна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш долийна. Царех 14 стаг резахилла шайн лаамехь тоьшаллаш дан, таллам дIабахьа аьтто бан.\nГIиргIазойн исторехь уггаре дукха дуьйцучех ду ала тарлуш ду "Батукаевн дов". Полицин релизо бахарехь, 451 тептарх лаьтта бехктакхаман гIуллакх. Жоьпе ийзочу нахалахь ву президент лаьттинарг а, могашаллин министр Iийнарг а, шераш хьалха даккхий гIуллакхаш карахь лелла кхин а массех стаг а. Ткъа дов айдайтинарг ю Жогорку Кенеш – парламент.\nИза харцонца мукъаваьккхина набахтера, аьлла гIара айира мехкан парламенто. Цкъа айдеш, тIаккха дIакъовлуш латтийра Батукаев набахтера араваккхарх долу дов. Кхушара юхаайдина иза.


Ден жоьпалла » Нийсо-Дагестан\n02.09.2020 161 0 niyso\nПайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Шух хIора Iу ву, шега шен Iуналлех хоттур долуш волу». Шен доьзалан Iу хиларе терра, хIора да декхарийлахь ву зудчуьнга, берашка вуониг дита, диканиг схьаэца ала. Иштта декхар ду нахана юкъахь хIора бусулба стагана тIехь а. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Вуон хIума дIадаккха аша куьйгаца, куьйгаца дIадаккха ницкъ ца кхачахь, маттаца дIадаккха, маттаца дIадаккха ницкъ ца кхачахь, дагца инкарло елаш, гIийла ийман ду иза а».\nДоьзалхочун пхийтта шо кхаьчча, цунна шена тIедужу ламаз дарехь, марха кхабарехь, закат даларехь нисвалар, таро елахь, ХьаьжцIа вахар а. ХIинца шен ден Iуналли кIелара волу иза. Делахь а, дена тIехь ду цуьнга диканиг де алар, вуониг ма де алар. Оцу доьзалхочо дика ца дахь, къематдийнахь дас жоп лур дац цунна хьалхара. ХIунда аьлча пхийттара ваьллачунна шена тIедужу Далла хьалха шен дегIах жоп ша далар.\nДелан лайна тIехь ду уггар хьалха ша шен дегI нисдар, тIаккха шен чуьра доьзал нисбар. ВорхI шо кхаьчначу шен доьзалхочуьнга ламаз де алар, цунна динах дерг Iамор, хьехар. Дена тIехь ду шен итт шо кхаьчначу доьзалхочуьнга ламаз дайтар. Ца деш юхавалахь, дов деш, тухуш, кхерам тосуш, нуьцкъах ламаз дарна тIевалор. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) боху: «Ламаз де алалаш шайн доьзалхочуьнга ворхI шо кхаьчча, итт шо кхаьчча, ламаз дайта аша, тоха а тухуш». Пхийттара валлалц и доьзалхо нисван, бусулба дино хьоьхучу новкъа ваккхар тIехь ду хIора дена.\nИштта дена тIехь ду шен хIусамера, шен чуьра хьарам мел долу хIума арадакххар, Дала цамагийнарг шен хIусамехь цалеладайтар.\nШен хIусамера, шен доьзалера хьарам хIума дIа ца доккхуш верг Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тIаьхьа бен ялсамане гIура вац аьлла. Дала аьлла шен Къуръана чохь: «Аша ларде шайн догIмаш, ларбе шайн доьзалш». Дала хьарамдинчух шен дегI, шен доьзалш ларбар ден декхар ду.\nИштта тахана вайн чолхечу заманахь Нохчийчохь дена хьалха лаьтташ кхин цхьа деза декхар а ду - шен куьйга кIел болу нах (хIусамнана, йоI, кIант, йиша, ваша) дийнахь а, буса а мичахь бу, мичахь хуьлу хаар. Цара лелош дерг довзар: динца, духарца, леларца, балхаца, рицкъ лахарца а (хьарам, хьанал), адамашца юкьаметтиг йозарца.\nДелан динехь санна, да жоьпалла ма ву шен куьйга кIел болчара лело тарлучу харцонна, ямартлонна, цаьргара дала тарлучу зуламна. ЧIогIа ларбар оьшу вахош долу маларш мийларх, дохкарх, корта хьовзо хIума озарх, йохкарх, Дала неIалт аьн долу а, хьарам дина долу а хIума лелорах. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Хийла да ву доьзал бахьанехь декъалхир волуш, хийла да ву доьзал бахьанехь дакъазвер волуш».


Къинойх вай лардалийта а, ялсамане даха бахьана хилийта а вайна марханаш кхабар тΙедиллинчу Далла хастам бу. Делера къинхетам а, маршо а хуьлда, Цо пайхамараллина хаьржина волчу, (Делах) кхоьруш болчу нехан имам хилла волчу Цуьнан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Цо аьлла: «Марха (къинойх ларвеш йолу) дуьхьало ю, сагIано къинош дIадойу, хино цIе дIаяйарх терра».\nМарха деза хилар хууш ду, цунах йолу ял йоккха ю. Дикачу Iамалшна Дала ял иттанна тΙера ворхΙ бΙене кхаччалц совйоккху, амма марха Дала Шен ду аьлла, цунах Ша къаьсттина ял лур ю аьлла. Лекха волу Дела Шен лешца зуламе вац – комаьрша ву. Шен дуьхьа даар-малар дитина верг Цо ялсаманин стоьмашца кхобур ву, Салсабила олучу ялсаманин татолах цунна хи малор ду. Марха кхобуш, шен дегI лаамех сацийначунна, элира-бохура дитиначунна Дала ялсаманин мехкарий долабохур бу. Далла гергахь долу ниIматаш дукха ду, нахана хууш дерш кIезиг ду. Марха кхобуш волчун багара хьожа, Далла гергахь миск олучу IатIарал а хаза ю. Ялсаманин Райян олуш цхьа неI ю, марханаш кхаьбнарг бен цу не1арх чугIур воцуш.\nЛекха волчу Дала аьлла: «Баккъал а, (Делах) кхоьруш берш (ялсаманин) бошмашкахь а, ниIматашкахь а хир бу, шаьш Кхиош-кхобуш волчо шайна деллачуьнца зовкх хьоьгуш. ГIоза даа, гIоза мала (эр ду цаьрга) шаьш йина Iамалш бахьанехь».\n(Къуръан, 52 сурат, 17,18,19 аят)\nДелан дуьхьа, ша кхаба ма-деззара марханаш кхаьбнарг, пайхамаршца а, эвлаяашца а, шахIидашца а цхьаьна хир ву, Дела реза хилар а ду цунна. ХIокху дуьненахь кхин барт хаттаран таIзар дар доццушехь, цIенна Делан дуьхьа ма ду цуьнан марха кхабар. Дала ял лур йолуш долу доккха собар ма ду иза, довхачу а, дехачу а дийнахь дууш, молуш доцуш Iер. Лекха волчу Дала доIина жоп луш ву Цуьнан дуьхьа марха кхобушверг. Ши хазахетар а ду цунна:марха достучу хенахь дерг а, хьесапна Далла дуьхьал хIоьттича дерг а. Шен мархано харцлерах, мотт-эладита лелорах, гIийбат-бухIтанах, эрна къамелах, цаоьшучу хьежарх, цамегачуьнга ладегIарх, вон а, боьха а мел долчух а сацош воцург – Далла оьшуш дац цуьнан мацвалар а, хьагвалар а, ша марха кхобу бохуш цо шена хало яр а.\nШега дов хьедеш цхьаъ велахь, марха долчо олийла: «Сан марха ду, сан марха ду». Ша-шех воккхавер доцуш, рияана а доцуш, шен марха лардеш олийла цо иза.\nДийнахь марханаш кхаьбначунна, хьалха цо диначу къиношна гечдар хир ду. Буса ламазаш деш лаьттинчунна Делан къинхетам а, йоккха ял а хир ю. Буьйса денъяр дац, чайнаш муьйлуш, шен бусалба вежаршна луьйш, гIийбаташ деш, уьш сийсазбеш Iер. Къуръан доьшуш, таравийхь-ламазаш деш, Лекха волу Дела хьехош, Цо кхоьллина мел долчу хIуманан ойла еш, дагца а, маттаца а Цунна хастам бар ду.\nРамадан баттахь а шена гечдар ца лехначо – шо эрна довр ду-кха цуьнан.\nРамаданан тIаьххьарчу итт буьйсанна а (таравийхь) ламазаш ца деш Iийначунна, уггаре а бакъ дош, Делан къамел, Къуръан, доьшуш шен самукъа ца даьккхинчунна – Элчанан (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) суннатах хадарна, боккха эшам хир бу.\nРамаданан тIаьххьарчу итт буьйсана, ша вуьжу мотт дIанисбой, Далла Iамал еш, вижар кIезиг долуш, шен зударех дIахерлуш хилла Делан салам хиларг. Шен доьзал а Iамална самабоккхуш хилла цо. Лекха волчу Делан дашца Iамал еш, Цо, Веза-Сийлахь ву Иза, аьлла: «Кхайкха (доIа де) шаьш Кхиош-кхобучуьнга мукIар хиларца а, меллаша а (доIа деш маьхьарий ца детташ, хабарна тIерахилар доцуш). Баккъал а Цунна ца беза дозанах бовлурш. Боьханиг ма леладе лаьттахь (Iесаллица а, ширк дарца а), (Элчанаш бахкийтина) иза цIандинчул тIаьхьа. Кхайкха Цуьнга кхерарца а (Цуьнан таIзарх), дог дахарца а (Цуьнан къинхетаме). Делан къинхетам герга бу (Цуьнан омрана) муьтIахь болчарна (Цо дихкинарг дуьтуш болчарна)».\n(Къуръан, 7 сурат, 55, 56 аят)\nВай Кхиош-кхобуш волчу Дала, Рамадан беттан хIора дийнахь, (жоьжахатина хьакъ хилла болчу Шен лех) бIе эзар лай Iазапах хьалхавуьту, тIаьххьарчу буьйсана берриге а баттахь хьалхабиттинчул кхин а оццул Iазапах хьалхабуьту. Буьйсана оццул къинхетам Дала беш хилча, ткъа дийнахь дерг муха хила деза?! Iазапна хьакъ болчу нахана оццул дика болх хилча, ткъа Делах кхийрина болчу дикачу нахана хIун бекхам хила беза?! Дика Iамалш еш, Далла хьесталуш, шайна гечдар доьхуш, велларг дIавуллуш, цомгашчарна зераташ деш, дай-наной резабеш, буоберийн а, уьш кхобучеран а доладеш хиллачеран бекхам хIун хила беза?!\nЭлчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) умматан санна лерам цхьана а умматан бина бац Лекха волчу Дала; Рамадан баттахь къиношна гечдеш, сакхташ хьулдеш, доIанашна жоп луш, мел совбоккхуш.\nЭлчано аьлла (Делера салам-маршалла хуьлда цунна): «Пхи ламаз а, рузба а – вукху рузбане кхаччалц, Рамадан бутт а – вукху Рамадане кхаччалц, царна юккъехь дина долу къинош дIадойуш бу, даккхийчу къинойх ларвелчахьана». (Даккхийчу къиношна, даггара дохковаьлла, тоба дан деза, кхин цаьрга воьрзур воцуш. Делан къинхетамах дог дилла мегар дац).\nИштта Делера салам хиларо аьлла: «Рамадан бутт тIебеача, ялсаманин неIарш схьайоьллу, жоьжахатин неIарш дIакъовлу, шайтIанашна буржалш туху». Иштта цо (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Рамадан баттахь Дела хьехийначунна гечдар хир ду, оцу баттахь Деле дехнарг жоп доцуш дуьсур дац».\nЦхьана стага Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу веана хаьттина хилла: «ХIай Делан Элча, ас АллахI воцург кхин Дела вац, хьо АллахIан Элча ву аьлла тоьшалла а дахь, (дийнахь-бусий) пхи ламаз а дахь, (сайн дохнна тIера) закат дIалахь, Рамадан беттан марханаш кхабахь, (таравийхь) ламазаш дахь, тIаккха со хьанах хуьлу?» Делера салам хиларо: «Даима а бакълуьйш болчарах а, (Делан новкъахь декъала хиллачу) шахIидех а хуьлу», – аьлла, жоп делла цунна.\nВеза-Сийлахь волчу Дала Шена муьтIахь болчарах дойла вай.


Лахьан-бутт 09, 2012\nДагадогIу суна тахана, со вина сан нана, Со кара ахь эцна, цу беша вай дахар. Хьайн хаза кIайн куьйгаш, стоьмаш тIе кхийдадеш, И генаш охьаийзош, гуш санна хета. Иштта дуьйцу шен иллехь нохчийн вевзачу илланчо Эльмурзаев Бекас. Кхин гIоле хIотта а лур дуй-те вайн нене болчу безаман сурт?!\nНана. Нена ойла дагчуьра дIаяьлла зама йогIур яц, иза йоцуш вай дисча а. Массо а нана хаза а, оьзда а, комаьрша а, къинхетаме а, собаре а ю. Кхин а ма дукха ду-кх цуьнца дика хIуманаш.\nНана дIаяьлча йоьIан дагтIера зезаг дужу, олуш ду вайн наха. Дика къант ву, ша цомгуш хилла а бен шен да-наний холча ца хIоттийнарг, олуш ду нохчийн киц. Дуьненчу девллачу дуьххьарлерчу дийнахь дуьйна лардеш ду бер ден а, ненан а безамо.\nБер доккху хуьлуш, дозалла а деш, хьоьжу шен дега-нене, ма онда а, массо а хIума дан хууш а ву дада, ма хаза, мерза ю нана бохуш. Ткъа дас-нанас сатуьйсу шайн берех дика адамаш хиларе, шайн хиллачул а гIоле дахар хир дацар-те церан бохуш. Да-наний ду вай дахаран новкъахь дIадуьгурш.\nВайн дайша олуш хилла, да-наний маликаш санна ду, цара лар а вийр ву, кIелхьара а вокхуш ву олий. Да-нана деза Iама! И шиъ дицдан ца деза, тIаьхьа байттамал ца хилийта. Вайн дайша къонах зуда ю олуш хилла, сий долуш, де долуш, къоманна тIе бала беача, шен дахар дIадала кийча йолчу зудчух.\nНохчийн къоман актрисо Багалова Зулайс нохчийн мехкарийн а, зударийн а сий дар схьадогIуш ду боху геннарчу бIешерашкара.\nБагалова Зулай: «Вайн наной даима а хилла онда дегнаш долуш. Хаьлха заманчохь чIогIа лоруш хилла зуда. Зудчо корталий даьккхича муьлхха а тIом соцуш хилла. Гуттара хьалха хиллачу заманчохь мостагI чувеача юртахь уггаре а хаза йоI хоржуш хилла, къайн духарца хьалха йоккхуш хилла иза говрахь. Цунна гонаха бовлуш хилла кIентий, нагахь санна цунна чIу кхетахь, царна тIе юьхьIаьржо а йогIуш.\nАс ойланаш йора, иза хIунда хилла-те бохуш. Иза хилла оцу кIентийн дог ойъуш. Боккха лерам хилла вайнехан зудчуьнга. Тахана а вайн зударий бацахьара вайн къам кхин а алсам хIаллак хилла хир дара. Вайн зударша мацалла ца болуьйту вайн кIентий, майраллица танканашна тIекхиссало уьш».\nВайн наха да-нана ларар дукха кIорга орамаш долуш ду бохуш дуьйцу нохчийн яздархочо Уциев Абус.\nУциев Абу: «Доьзалан корта да белахь а, оцу доьзалх жоп дала а, доьзал кхаба а, и доьзал кхион а, иза меца ца бита а, цу доьзалехь волчу хIора кIантах стаг ван а, йоьIах йоI ян а, шен доьзалан сийн лардан а, яхь а, сий а, бехк а, доьналла а бохург хIун ду кхето а, иза меттахь латто а, оцу дерриган дог нана ю. Ненан хьекъале хьаmжжина хуьлу оцу доьзалан хьекъал а, кхетам а. Вуно деза а, сийлахь а ду доьзална да а, нана а бохург».\nДега а, нене а болу безам цкъа а ца хуьлу тIех сов. ХIунда аьлча, церан шайн берашка болу безам доза доцуш бу, бер муха ду бохучуьнга хьаьжна доцуш. Амма нохчийн гIарваьлла волу композитор а, илланча а Димаев Iела цу тIаьхьарчерах вац. Дукха жима волуш дуьйна кхиина Iела, шен дегара а, ненера а масал оьцуш.\nЦундела ларамаза дац дега шен болу безам цо хьулбеш ца хилар. Йоккхачу йовхонца дагалоьцу Димаев Iелас шен нана а.\nДимаев Iела: «Тхан ненан цIе Асет яра. Цхьа илли дуй-кх «хьалгIаттал, Асет, хьо хьала, хелхарца шершаш когаш ду»... Мама 16 шо кхачча йолуш ялийнера дадас. Дадин кхерч дика латтабора цо. Културица а, гIиллакх-оьздангаллица дерг а, Iилма а чIогIа дезаш яра тхан нана. Шен берашка дешийта лууш яра иза. Дада, махкана а, халкъана а везаш а, лоруш а стаг волун дела, кхерч латтош доьналла долуш хила езаш яра мама а.\nТIаьхьо «гой шуна, доттагIий, вайн наной къанлуш бу денна"... аьлла сайн доттагIчуьнан Бисултанов Аптин дешнаш тIехь кхоллар хилира сан и илли. Иза дара 1986-чу шарахь. ХIинца санна дагадогIу суна иза. Тхо Хасавюрта концерт эцна дахана дара, «Зама» ансамбл тхан йолчу хенахь.\nХIешан хIусамехь чIогIа шийла яра. Кор цхьа а бIаьрг боцуш дара. Вуно шийла йолуш, чу а вена, вегош Iаш вара со. Сайн нанна уллохь велахьара ма шеллур вацара со бохуш, ойланаш еш Iаш вара со.\nСайн пондур схьа а баьстина, Аптин книжка схьа а эцна, ненах лаьцна иллеш лекха волавелира со. Оцу шийлачу буьйсанах беркат а даьлла, и мукъам кхоьллира ас. И кхолларца нана дага а еара, тIаккха дегIе йовхо а еара, хах-аьлла...\nМукъам: Димаев Iела. Дешнаш: Бисултанов Апти.\n«Гой шуна, доттагIий, вайн наной къанлуш бу денна,\nХебарша кхелинчу яххьаш тIе къоьжалла оьгу.\nХIораннан вайн даг чу гIайгIане сахьийзар деъна,\nЗама а сихъелла дIайоьду, некъ некъах тоьгуш.\nГой шуна, доттагIий, вайн наной къонлуш бу денна,\nИ нанойн дегнаш ду даккхийдеш кхуьучу кIентех.\nХIораммом техкийна ага а ца хилла-кх эрна,\nНахана дика дан кIант хилча хIора а цIен тIехь.\nХIора де - цхьа кIайн чо, хIора де - цхьа хазахетар,\nВайн нанойн баккхийбер кортош а кхелина къега.\nГой шуна, доттагIий, наношна мел чIогIа оьшу\nХилар шаьш баккхибейш шайн кIентийн дикане хоьжуш».\nШен кхоллараллехь дега а, нене а болчу безамах лаьцна язйора шен байташ поэто Яндарбиев Зелимхас а. Цуьнан дешнашна тIехь яздина Бетельгириев Хьусайна «Вигахь со, нана» цIе йолу илли.\nМукъам: Бетельгириев Хьусайн. Дешнаш: Яндарбиев Зелимха.\n«Хьайцана хьаьжкашна асара, вигахьа Нана со\nКхин цкъа а вигахьа Нана со, вигахьа.\nГIатта вай Iуьйрена малхаца,\nМассо а хаза гIан хада дай,\nБерзинчу когашца бацалахь,\nIуьйренан тхи дожош вигахьа,\nНаб йогIу бахар ма, ма витахьа.\nЦа оьшу, Нана куьг лаца а,\nХьайцана нийса со ва ца лахь,\nдов дехьа ма дарра мацаха,\nБоларна сан оьгIаз яхача,\nНана со цкъа мукъне вигахьа,\nБовхачу меттара гIатта вай,\nЧеха веш тIаьхьа а хIотта вай,\nНаб йогIу бахарх ма, ма витахьа.\nАса айса ир йийра йу метака,\nДе дохлуш делкъенга лестича,\nГIертар вац со лийча ваха а.\nВигахьа Нана со асара,\nНана, со бералле вигахьа,\nНана со бералле вигахьа,\nНаб йогIу бахарх ма, ма витахьа».\nЦураев Iаьрби къона илланча ву. Цо лекхна «Нана» цIе йолу илли дагах ца кхеташ дуьсийла яц, шен дахарехь нанас цкъа коьртах куьг хьаькхначу стаганна.\nМукъам: Цураев Iаьрби. Дешнаш: Цуруев Шерип.\n«ДIа ма гIо,\nНана, доьху хьоьга аса,\nдIа ма гIо…\nХьо ма сиха\nКъежйо, тишйо дахаро.\nХIора денна гена юьйлу,\nСан дог Iийжош, нана, хьо.\nСо хIара дуьне оьшуш вац\nхьол а мерза хIума дац,\nСо сайн декхар текхна\nцкъа а вер ма вац,\nДоьху хоьга суна дукха яхалахь,\nВижа лахьта дац ма боху\nхьо къинтIера ца ялахь.\nЛела халла синош дохуш\nДIа ма ели\nЖимчохьлера хаза хан.\nХьо къанлур яц моьттуш цкъа а\nСо ма лелла дахарехь,\nМа гIохьа дIа,\nСох къаьстина, нана, хьо.\nХьох хервина, лела – с\nо дIавигна къизчу замано\nсо ларво хьан безамо.\nХIун де аса\nхьан дог хьаста,алахьа,\nВижа лахьта дац ма боху,\nхьо къинтера ца ялахь».\nХьажа комменташка (3)