Хьехархочун дикал – дуне мел латт — Сердало\nХьехархо! Массанена а цхьа ший хьамсара шийна гарга хеташ дош да из. Из дош цIаккха а дицлуц адама, къаьстта дикача хьехархочо шийх алийтар хIаьта а. Доккха дукъ да хьехархочун тIалаттар. Цун керттера декхар да, дунен тIа латташ долча гIулакхех, ше хьалхадоахача Iилмах бола кхетам лакха болаш, хьаькъал долаш, бер хилийтар. Цунга хьежжа, ший Даьймехкацара безам, Iалам лорадар, адамашца тарлуш ваха хар из доацаш кхы а дукха декхараш да хьехархочо кхоачашде а дезаш, цо хьалдизанза дарг а доацаш.\nЦудухьа, бераш мичча тайпара дале а, уж шоайла къеста цадеш, цаI дукхагIа везаш, вож гоама волаш хила йиш яц хьехархо, из ишта хуле, бераша дIаэцаргда цунгара из во гIулакх. Бераша дика зув воккхагIчо леладер, цо мел дер, къаьстта хьехархочо дер нийса хета берашта. Цудухьа, дика оагIо мара шийгара бIаргаяйта мегаргьяц хьехархочо. Нагахь санна цо ше хьалхадоаккхача Iилмал совгIа адама юкъе хиланза даргдоаца лерхIамаш, нахаца леладе деза гIулакхаш берашта дIахьехе, царех бизза къаман къонгаш хургба.\nБерий доттагIа ва ала мегаргдолаш, хIара дешархо дукхавезаш, массанеца а цхьатарра дика, цхьан оамалах волча хьехархочун дукхача хIаман мах ба. Уж моргаш наггахьа мара нийслуц, вай мехка а дерригача доккхача дунен тIа а. Бакъда, нийсбелча балхара дIабахийтац уж ишкола болхлошал. ЛерхIам а беш, лора а беш лелабу цар уж. ХIана аьлча цу моргача хьехархоша дешархой кхебаьча а цаIеш, тIехьле цар кхеендаь.\nИштачарех хьехархо хета сона Сурхо тIарча №2 йолча ишколе болх беш йола Налганаькъан Хьамзата Роза. Ше цу ишколе чуяьлчахой берашта эрсий мотти литератураи хьехаш я из. Дукха а безаш, яша а яшаш бу цо ший болх. Ишколе ше хьехар эрсий мотт бале а, ший цIагIа а, вешта урокаш йоацача хана а гIалгIай мотт бувца Розас.\nЦкъар, цун балха хьаькъе дувцале хьалха, юххьанца ше дунен чу яьлчахой цо хьабенача наькъах лаьца дувцаргда аз. ХIана аьлча шийгахьа пайда болаш я Розай вахара оагIонаш. Царех цхьаяраш хьоахаергья вай дIахо.\nНалганьакъан Хьамзата Роза яьй 1959 шера, Казахстане. Сибаре дахьийта кхойтта шу доаккхаш хиннача вай къаман нах цIабаьхкача, тIехьагIо 1963 шера баьхкаб цун даи нанеи Сибарера цIа. БоагIашше уж баха хайшаб МагIалбике Картофельная, яхача городке. ХIаьта из ха дика дагайоагIаш я Роза:\n— Тхо цIадаьхка, даха Картофельни дIадахача хана наггахьа гIалгIа мара вахацар цига, дукхагIа гIаскхий бар цу метте баьхараш. Бакъда, вахача сага вахаре эшаш бола кхоачам болаш бар цига: газ, хий, свет, иштта кхыдар а. Цудухьа, цига ваха хьавера тха да, — йоах Хьехархочо шоаш цIабаьхка ха дагаухаш.\nДеша яхай Роза 1967 шера МагIалбикан №6 йолча ишколе. Тахан а дика цIи йоаккхаш я из ишкола. Цига цо дийшад 10 класса яьккха чакхъяллалца. Ше дешаш йолча ишкола дешара шерашкахьа дика дешаш, хьехархошта дукхаезаш чакхъяьнний Роза.\nШе ишкола яьккхача дIахо а деша чам хул къонача йиIий. ХIаьта ишколера яьннача шера ца а йодаш, тIадоагIача 1978 шера Нохч-ГIалгIайчен Паччахьалкхен университете филологен факультета литературни отделене деша отт из. Цига дешаш йолаш ши курс яьккха кхоалагIча курсе хьал чу ма яьлланге а, Сурхо тIарча Дошакхлоша зоахалол а хьадий, царга дIа а яле, цига маьре йода Роза 1980 шера бIаьстан юххье.\nМаьре яхача шера апрель бетта цу юртарча №2 йолча ишколе балха арайоал из, юххьанцарча класса хьехаш. Из дешара шу чакхдаьлча цо дIахо заочно дешаш а йолаш эрсий мотти литератураи хьех йоккхагIйолча классашка. Цу хана денз уж ши урок хьехаш хьайоагIа Роза. Ала деза, Розас ше болх беш йолча укх 38 шера 5-11 классашта хьехаш я, аьнна.\nАз аьлар, тхьовра волалуча хана, ше хьехар эрсий мотт бале а гIалгIай мотт во хац Розайна аьнна. Цун ший бахьан да. Цох лаьца ше дувца хьехархочо:\n— 10 классе гIалгIай литература хьехар мара, кхы гIалгIай мотт хьийхабац тхона ишколе. Бакъда, цIагIа дас чIоагIа теркам лоаттабаьб тхона цу гIулакха. Дас а нанас а гIалгIай мотти, гIулакхи, Iадати хьалхалоаттадора тхона массанена а, бакъда дешара гIулакх цIенхашта леладайтар. 5 вошеи 5 йишеи да тхо даьи наьнеи. Ший хана, цIихезача йоазонхочо гIалгIай мотт хьийха, вай къаман мотт дика ховш вар тха да, цудухьа, лаьрххIа теркам бора цо цу гIулакха. Цунга хьежжа пхеаш йоахар аз гIалгIай литературах. Нана ше дийша яцар тха, бакъда, тхо ханнахьа деша дIадохийташ, дешара чудаьхкача лерттIа цIагIара дешара болх байташ къахьегар цо тхоца. Са вахара наькъашкахьа сона сийрда никъ биллараш са даи нанеи ба, — йоах Розас, ший дешара ханаш дагаухаш.\nИшколе деша ягIача хана а дIахо университете а дика дешаш чакхъяьннай Роза. Из ха дагаухаш дIахо дувца цо:\n— Хьехархой дика бар тха, сай хьинарах дийшадац аз а е кхычар а. Хьехархоша лакхача боараме къахьегар бахьан долаш деша аьттув баьннаб са ишколе а университете а. Сайна хьийхараш дагабехача чIоагIа тоам хул сона. Дега гарга, хьамсара хьехархой бар уж дукхагIа мел бараш. Цар йистхилар, безаме, хьехаме, хьаькъале, кхетаме дар. Цу моча хьехархоша тIехьле кхею. Иштта болх бе беза, аьнна хета сона карарча хана къахьегаш болча хьехархоша а, — йоах дIахо Розас, вай кхоане иразе хьалкхер догдоахаш.\n1980 шера денз къахьегаш болх беш йола Роза ишколе массанена а дукхаезалу. ХIаьта 1993 шера ший урокаш хьехаш йолаше цун болх лу завуч. Из болх бу цо 2000 шерага кхаччалца. Бакъда цу 2000 шера цу шоай ишкола кулгалхо балха дIатIайода Роза, из болх бу цо 2003 дешара шу чакхдаллалца.\nИшкола завуч йолаш а, кулгалхо йолаш а уж балхаш деш ше яле а Розас дIа а цахецаш ший урокаш лелаю. Фу бахьан дар из, аьнна шийна хьалхашка хаттар оттадича, бераш дукха деза шийна, йоах хьехархочо.\nТахан ший болх дукха а безаш, хьинаре къахьегаш я Роза. Бераш дукха дезарал совгIа из хьехархо яха дош, цун кхоачам, лерхIамаш, сий дукхадеза цун. Хье хьехархо хиларах дехке яьнна хIама дий хьа, аьнна аз деннача хаттара кIезига раьза йоацашо жоп делар Розас:\n— Сона дага а доагIаш вIалла енаяц сога из ха. ЧIоагIа дика болх ма бий из хьехархо яхар. Хьона бIарга а гуш, хьа бIаргашта кIалха хьалкхувш Iа кхетам дIалуш болча дешархоех тIехьагIа, эздий говзанчаш, пхьараш е дика хьакимаш хилча мел чIоагIа дог гIоздоал. Сона-м массабола дешархой эздий хилча бакъахьа хета, бакъда, сайчарел дикагIа дешархой хулийтаргбацар аз. Тахан аз дIахьийхар кхоана цар хьагойтаргда. Эрсий мотт, литература хьехарал совгIа, гIулакх, оамал, эздел иштта кхыдараш а айса царна хьалха даха деза аьнна хеташ я со, нагахь санна, уж халкъа накъа барга айса сатувсе, — йоах Розас шийна дукха беза шийдешархой бувцаш.\nВай бераш миштад, кхетам болаш е боацаш, аьнна хаьттача дIахо Розас йоах:\n— Вай хьадаьча тайпара хургда вай бераш. Пластелина бедах дича мо да уж, Iа царех дIаделлар дIалоац цар оамал, эздел, гIулакх долаш да вай бераш, бакъда дешара сов тIера дац. Цу хьаькъе бола бехк дукхагIа дай ноаной ба. ЦIагIа къахьега деза цар шоай берашца. Цул совгIа, дукха цIагIа Iа вай бераш деша хьа а цадоагIаш. Саг йодача, йоагIача, мовлат дешача, е хьаша веча, нус даьцIа йоде, йоI-йиша даьцIа йоагIе моллагIа цхьа бахьан хилча цIагIа Iа уж. Нагахь санна, уж цахилча дIагIоргдолаш из гIулакх дале цIагIа ма дита шоай бераш, аьнна дехар дергдар аз тхоай дешархой даьшка ноаношка. Вай бераш вай кхоане йолга а ховш, къахьегаш хила деза вай дерригаш цхьана, — дай ноаной а хьехархой а. Дукхача хIаман дIатIехьа кхе дезаш да вай, цунга хьежжа, тIатеIIа, хьинаре къахьега деза массане а, — йоах Розас вай кхоане иразе хилар догдоахаш.\nИшкола кулгалхочо чIоагIа доаккхалду Роза шоай ишколе болх беш йолаш. ХIана аьлча, цох тийша дитар тешаме хиларах тийша я из.\n— Со укхаза балха хьаяле дуккха хьалха денз болх беш хьайоагIаш я Роза. Со укхаза балха енача дийнахьа денз ший ханнахьа балха хьа а йоагIаш цхьан метте гIалатло йоацаш, бизза ший болх кхоачаш а беш саг я из. Ший урокал совгIа кхы а эшача метте массаза дакъа лоацаш къахьегаш хул из. Се балха йолчара тIераяьнна дIа-хьа яха со нийсъелча, се укхаза йолаш санна хеташ хул со из укхаза кIал хилча. ХIана аьлча, моллагIа хьаьша воагIаш, е цхьа балха гIулакх нийсде дезаш моттиг хилча шийна дIатIадилла гIулакх тешаме чакхдоаккхаш саг я из. Кхувш йоагIача вай тIехьен чIоагIа сагота я Розаз. Ший низ кхоачар хьа а деш къахьега цо. Дешархой хьацаухаш цIагIа Iеш хилча даьшка ноаношка телефон етташ дешара шоай бер тIехьа ма дита яхаш къахьегаш хул из. Цун нийса-м хургба хьехархой, бакъда цул дикагIа хургба аьнна оалалургац сона. Йизза хьехархо я из, — йоах, Ишкола кулгалхочо Йовлой Хаде.\nМукъа йолча хана мукъамга ладувгIаш я Роза. Ше ишколе деша ягIача хана денз, масса тайпара йола мукъама оагIо хоза хеташ хьайоагIа из. ДукхагIа мел йола мукъама чоалхаш йовзаш а я из. Цунга хьежжа шийна дукхаезаш а я цун царех цхьаяраш.\nТIехьарча 5-6 шера Роза болх беш я эрсий метта уроках ЭГЭ дIаялара йолча комиссе доакъашхо йолаш. Ший балха тIа хьинаре къахьегар бахьан долаш баркал оалаш дуккхаза белгаляьхай Роза. Цунна еннай массехка грамота, диплом. Цул совгIа I996 шера (отличник народного просвещения) яха еза цIи а еннай Хьехархочоа.\nВай даьша яхад: «Дикача сагах алар ийша дац, лакхача гаьна мух ийшабац», «Саг оамалах вовз говр боларах йовз», «Сага ший йоаккха къаман юкъе ший цIи». уж деррига кицаш Налганаькъан Хьамзата Розайна даьхача санна да.\nИраз долаш яхийла из укх дунен тIа.\n← ЦIена ваьха саг\nПочему не стоит доверять рассылкам в WhatsApp →


Кавказан раса — Википеди\nКавказан ра́са (кхин а олу евразийн я Европин) — Сийлахь-Йаккхий географин къайленаш елларан мур кхачале Европехь, Хьалхарчу Азехь, Къилбаседа Африкехь, маьӀ-маьӀӀехь Йуккъерчу Азехь, Къилбаседа а, Йуккъерчу а ХӀиндехь йаьржина йолу раса; тӀаьхьа — ерриг нах бехачу континенташкахь. ЧӀогӀа шуьйра кавказан раса охьахиира Къилбаседа Америкехь а, Къилба Америкехь а, Къилба Африкехь а, Австралехь а. Дуьнен тӀехь уггар йоккха раса ю (дуьненан 40% гергга бахархой).\n1 Амале сипташ\n2 Бухара тобанаш\n4 Терминийн истори\n4.1 Кавказан раса\n4.3 ЙуккъерахӀордан раса\nАмале сипташ юкъадогӀу, уггар хьалха, ортогнатан юьхь, иза хаъал хьалхайолу анасизан экъанехь. Месаш нийса я хьийзина, дукхах дерг кӀеда (масала къилбаседахойн), бӀаьргаш шуьйра ду, мара йуккъера барамера я чӀогӀа боккха лекха дукъ долуш, балдаш дуткъа я барамехь стомма, чӀогӀа я йуккъера барамехь юьхь я дегӀан тӀаьхь чо бахбаларан. Шуьйра тӀара а, ког а. ЦӀуокан бос, месаш а, бӀаьргаш а бес-бесара: къилбаседа тобан чӀогӀа сирла, ткъа къилбан а, малхбален а популяцийн чӀогӀа Ӏаьржа.\nКоьрта йаззам: Кавказан расан антропологин тайпанаш\nЕвропера сирлачу аматерниш географин бекъабалар.\n1 % кӀезиг,\nШирачу типологин классификацин йукъайогӀу нордийн, йуккъерахӀордан, динаран, фалийн, альпийн, малхбален-балтийн, лаппоноидан, кхин а бухара тобанаш (йоьзна авторан классификацех).\nЕвропера историн хьалхарчу муьрехь, хила тарло, кхин а бухара расаш хилла хилар. Иштта, тӀаьххьара ша банле Къилбаседа Африкехь баьхна мехтоидаш, уьш тера бу лакхарчу палеолитан муьрерчу европин кроманоидех.\nМалхбузен, Йуккъера, Къилба Европехь а, Къилбаседан Африкехь а:\nПонтийн бухара тайпа\nМалхбален Европехь а, Азехь а:\nКаспийн бухара тайпа\nКавказан раса таханлерачу вариантехь хилла яьлла голоценал тӀаьхьа.\nУггар тарлуш долу хетарг ду, йоккхачу кавказан расин коьрта масса схьаяьлла ареал, цхьайолу къилба-малхбузен Азин, ткъа иштта Къилба Европин а, къилбаседа Африкин кӀошташ, шуьйрачу областан юкъахь хилар. Кавказоидин дайн ареал, хила тарлуш ю, цхьайолу Хьалхарчу Азин ломан кӀажойн амал йолу областаш а, ткъа иштта, маьӀ-маьӀӀехь ЙуккъерахӀордан йисттера екъа кӀошташ. Кхузара кавказоидийн дайн аьтту бара баржа массо а агӀонашка, тӀехь-тӀехьа дӀалоцуш ерриг Европа а, къилбаседа Африка а.\nЕвропин бахархойн сийна бӀаьргаш шуьйра баьржина бара мезолитан муьрерчу таллархойн-лахьорхойн а, амма цӀуокан сирлачу пигментацех жоп луш йолу ген, чӀагӀъелира 100%-ан декъехь борзан бӀешарахь.\nКавказоидашна юкъахь къаьста ши га — къилбаседан а, къилбан а. Царна юкъара башхаллаш хьакхало коьртаниг цӀоукан пигментацех, бӀаьргех, месех. Оцу шина генна юкъахь деха йуккъера меттиг йолу къаьмнаш. Советийн этнограф а, историн Ӏилманийн доктор а волчу Н. Н. Чебоксаровс 30-гӀачу шерашкахь йийцира шен ойла, къилбан кавказоидаш, юкъара варианташ а, къилбаседан кавказоидаш юьхьанца дуьйна таьӀна-пигмент йолу бахархойн тӀаьххьарчу депигментацин жамӀ гойту. Къилбан кавказоидаш лаьтта схьабовларан тайпана уллехь, къилбаседачарал.\nКавказан раса (лат. Varietas Caucasia) — термин кховдийна немцойн антрополого Блуменбах Фридриха XVIII бӀешарахь. Блуменбах царна юкъатоьхна Европин къаьмнаш (финнаш, мажарой, туркой боцурш), ткъа иштта къилбан а, хьалхарчу а Азин, къилбаседа а, къилбаседа-малхбален а Африкин бахархой. ЦӀе схьаяьлла, Блуменбаха Кавказ адам схьадаьлла меттиг лорундела.\nТаханлерачу Ӏилманан хета адам Кавказера схьадаьлла бохуш йолу Блуменбахан гипотеза («эстетикан» бух тӀехь йолу) харц, хӀунда аьлча, адам тайпана Homo, ткъа иштта таханлерачу тайпана Homo sapiens схьадалар Африка хета.\nТахана термин Caucasian ингалсан маттахь чӀагӀделла официалан термин хилла кавказоидаш билгалбеш (масала, лелайо раса билгалйоккхуш IAFD хаамийн базехь).\nӀилманан термин «европеоид» (инг. Europoid, нем. Europide) кхоьллина шина дашах «европа» а, суффикс «-оид» а, цуьнан маьӀна «тера» бохург ду.\nXIX бӀешарахь иэдарах лардархьама немцойн талламхочо Ф. Мюллера кховдийра кхин термин — йуккъерахӀордан раса (нем. Mittelländische Rasse), хӀунда аьлча, цунна юкъара къаьмнаш кхаьчнера шайн кхиарехь лакхарчу тӀегӀане Дуьненаюкъара хӀордан бердашца. И термин оцу хенахь тӀеийцира дукхаха болчу этнологаша (Пешель, Гельвальд, кхечара а), XIX бӀешо чекхдолуш аратеттира Ӏилманан белхашкахь Блуменбаха термин, амма хӀинца оцу маьӀнехь лелайо кхин а йоккхачу хӀиндо-йуккъерахӀордан расан доккха декъан маьӀнехь.\n↑ Раса Европеоидная Архивйина 2017-09-11 — Wayback Machine // Большой медицинский словарь\n↑ Кавказан раса — йаззам бу Большой советской энциклопедии чуьра.\n↑ 5.5.3.Продолжение - Европа и Передняя Азия Архивйина 2016-09-10 — Wayback Machine // Богатенков Д. В., Дробышевский С. В. Антропология\n↑ Человеческие расы, Человеческие расы ЕВРОПЕОИДНАЯ РАСА. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 18 октябрехь. Теллина 2012 шеран 30 сентябрехь.\n↑ Происхождение европеоидов., Происхождение европеоидов РАННИЕ МИГРАЦИИ И РАСОВАЯ ЭВОЛЮЦИЯ HOMOSAPIENS. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 18 октябрехь. Теллина 2012 шеран 30 сентябрехь.\n↑ Кавказская раса // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.\nAnthropologica.net Архивйина 2020-09-19 — Wayback Machine\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Кавказан_раса&oldid=7993219»\nТӀаьххьара хийцам бина 2022, 5 май 10:38\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 5 май, 10:38.


МалагIча меттал ду оаш дукхагIа къамаьл — Сердало\nДукхагIча даькъе ГIалгIайче бахараш гIалгIай болаше а, шоай къаман мотт кIезигагIа бувц гIалгIаша шоайла къамаьл дIа-хьа дувцача хана. Оаха зийнад, тIехьарча хана метта хьаькъе Гос Думе айдаь хаттар дувцаш а доашхаш а хулаш дола дукхагIдоа вIашагIкхетараш из айдаьча наха шоай къаман меттал ца а дувцаш эрсий меттал дувцаш. Дукха ба интернете багIачарех метта хьал дувцача хана из эрсий меттал яздеш. Цудухьа оаха лаьрхIар вай мехкахошта хьалхашка, малагIча меттал ду оаша къамаьл, аьнна хаттар оттаде.\n– ГIалгIай мотт сай гаргарча нахаца бувц аз. Эрсий мотт бувц се деша яхача хьехархошца.\n– Сайна ма могга гIалгIай меттал дувц хьожа со къамаьл, сай нанас лебаь сай наьна мотт из боландаь.\n— Аз дукхагIа эрсий мотт бувц, сай берашка а из мотт мара бувцийтац, хIана аьлча эшаш бац из е сона а е са берашта а. Вай дIадувце а хьадувце а нах башха ба, цар шоай лоIам бар ду. Нагахьа санна Iомабинза баргбоацача лагIа тIа вай мотт отте, тIаккха Iома а баь из бувцаргба аз. ХIаьта хIанз со цунга хьаштъяц.\n— Мах баь варгвац вай метта. ГIалгIай меттаца дувзаденна да са вахар. ГIалгIай мотт вайна даьша йита, цхьаккха хIаманца оза йиш йоаца ганз я, цар лебаь мотт.\n– ГIалгIай мотт, хIана аьлча из са наьна мотт ба.\n— Аз гIалгIай мотт мара бувцац, сона дукхабез сай къаман мотт яхаш вай леларах из бакъдац. ХIана аьлча аз а кхыболча наха а эрсий мотт бувца дукхагIа. воай мотт дукхабеза яхаш вай ювцар харцо йолга ховргда, вай къамах болча наха гIалат доацаш къамаьл де а, язде а ховргдолаш шоай бераш дукхагIа малагIа мотт Iомабе дIачутела хьежача. Сона байнаб нах, эрсий мотт Iомабайта а, ингалсий мотт Iомабайта а, Iарбий мотт Iомабайта а шоай бераш деша доагIадеш. Бакъда, сона вайнавац ший берага гIалгIай мотт Iомабайтардухьа къаьста хьехархо а оттаваь цунна хьехаш саг. Шоашта вайнавале ала.\nДукхагIча даькъе эрсий метта дувц аз къамаьл сайна из дIабувцаш аттагIа доландаь.\n— ДукхагIча даькъе эрсий мотт аз бувце а, сона гIалгIай мотт дукхабезац аьлча бакъдац. Дукха-м кхы а хIамаш деза, бакъда кхайкамаш дар мара воай метта дукха тIера дац вай. Вай сагот-м дац вай мотт дIабаьннабар аьнна, е баха бисабар аьнна. Нагахьа санна нанна бакъахьа хете, бераша из бувцаргба, ца хете бувцаргбац. Ишта хила йиш яцар, кертаца бе беза вай болх.\n– ГIалгIай, меттал сайна бовзачарца, гонахьарчарца ду аз къамаьл. ХIаьта эрсий меттал, дича ца доалача метте ду. Масала деша ягIача, е кхыча къаман нахаца эрсий мотт бувц безаш хул са.\n— ДукхагIйолча хана аз эрсий меттал ду къамаьл. Са чIоагIа безам бар цIенна сай гIалгIай мотт ха а, из бувца а. Амма, сайна нийса из дIабувца ца харахи, вай мехка дукхагIболча наха эрсий меттал мара къамаьл деш цахиларахи аз а дукхагIа эрсий меттал ду къамаьл.\n← Шин книжко чулаьца дуне\nБераши ахкан малхи →\nТретий шахматный штурм\nLa Sorella – монахиня


ГIалгIайчохь дIалаьцна жигархо Нальгиев Мохьмад\nЗазадокху-баттахь протестийн митингехь дакъалацарна полисхоша дIалаьцна Нальгиев Мохьмад. Зорбанаша хааме даккхарца, кху баттан 2-чохь дуьйна лоьцуш бу республикехь жигархой. Хьалхарчу исс дийнахь дIавигира 40 вахархо.\nБайначу беттан 26-чу дийнахь Магасехь митинг хIоттийра, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочуьнна дарж охьадиллар тIе а дожош. ШолгIачу дийнахь протестхой дIасалахка болийча тасадаларш хилира гулбеллачийн полисхошца.Талламан комитетан информацица, 10 ницкъахочунна чевнаш хиллера.\nЮристан Беков Мохьмадан хаамна тIе а тевжина, оршотан сарахь Iорадаьккхина Нальгиев лацарх "МБХ медиа" хьостано.\n"ОВД-инфо" хьостано яздира, де хьалха жигархочунна гIуда тоьхнера митингехь хиларна аьлла. Оцу юкъанна, полицино тIе ца витина Нальгиевна адвокат, аьтто ца балийтина цуьнан гергарчийн шайн кIантаца зIе таса.\nIедалан белхахочунна дуьхьал ницкъбина аьлла, бехкевина лаьцнарг, цуьнан цIийнах а, хьоьвсина, иза дIавигинчул тIаьхьа. "ФортангаORG" ТГ-канало хаамбарца, Нальчикехь латтош ву Нальгиев.


Йоккхачу самонца, цхьа элп гал ца долуьйтуш, низамана гIароллехь лаьттачу прокуратуро, кест-кеста, бехк токхаман гIуллакх а долош а, долонза а кIадбоцчу хIуманна а жоьпе ийзабо бахархой.\nТIаьххьара ишта жоьпе озийначех цхьаъ ю яхархо Ахмадова Iайшат. Цунна бехке дуьллуш ду Оьрсийчохь нажжаз йинчу, талорхойн цхьаьнакхетар лоручу ДаIиш тобанан символика интернет машанехь яржор.\nПрокуратуран хьостано гIардаккхарца, цунна дуьхьал гIуллакх а долийна кховдийначу бехкаца, цунна 2 эзар соьман барамехь гIуда тоха тарло я 15 де-буьйса набахтехь даккхийта а мега.\nДиъ шо хьалха Кемерово кIоштан кхело экстремизман кхайкхам-чулацам болуш лерина иллиалархочун Муцураев Тимуран эшарш бахьанехь прокуратуран белхоша само яр бахьанехь, Нохчийчохь таIзарш динарш ши-кхоъ хилла ца Iа.\nУьш сецор а, царна тIеIаткъам бар а могIарера а гIуллакх а хилла дIахIоьттина кхузахь.Бала безачу могIарерчу нахана тамаше хетарг а, цаьрга кхета цалург а ду, ког баькх-баьккхинчохь комаьршша низамаш талхош а, тIе когаш беттачу суьртехь дуй те аьлла, хьоьшуш хилар тидамза а дуьтуш, мехкан прокуратура ши куьг хаьдча санна Iар.\nМасала, кху бовш болчу ГIуран-баттахь, цхьанна-м юххера я генара гергара хиларг доцург, кхин бехке боцу чот йоцуш дукха бахархой лецна ницкъаллин структураша, партал Iаш низамхойн урхалла а йолуш.\n«Шайн лаамехь» гуламашка а хIуьттуш наха шаьш махках баьхнарш а, бохуш берш а бийца а ца оьшу. Цхьаболчу тергамхошна хетарехь, Оьрсийчохь прокуратуран белхой а, Iедалехь берш а цхьаьна дIа а божабелла бертахь «къахьоьгуш» бу.\nВуьшта аьлча, боху цара Iедалехь болчаьрца бертахь а боцуш Оьрсийчохь низамхоша болх бойла дан а дац. Ишта хьажам болчех ву соьлжагIалахо Асланбек.\nАсланбек: «Кху Оьрсийчохь Iедална реза а боцуш прокуратураша болх хир яц. Шаьш бохург ца дахь, Iедалхоша царна алапа лур а ма дац. Iедална мегаш дерг прокурорана мегаш ду-кх, дацахь цунна а ца мега. Нохчийчохь а ду изза дIо-о коьртехь,урхаллехь а ду изза.\nНизам лардеш гIароллехь бу хIорш-м аьлла хан кесталгIа йогIур ю аьлла суна-м ца хета. Хенахь гур долуш хIума дац иза. Кхечанхьа хIуъу а делахь, кху Нохчийчохь хуьлийла лаьар-кх суна нийсо а, бакъо а».\nДукха бахархой тешарехь, хIинцалера Iедал Кремлан урхаллехь мел ду, Оьрсийчохь барта дийцарал сов, нийсонан, бакъонан бух тIехь низам дахаре а дерзийна, маьрша, синтеме зама йогIур ю ала хала ду.\nПрокуроран Чайкин кIентий «LSDU3" а, «IFYAU9" а


Германи -- МухIажирш Гамбургехь, 4Гез2013\n„Немцойн Гуантаномо“, „МухIажаршна таIзарш дар“,“ „ТIебаьхкинчарна гIелонаш яр“, „РогIераниг мила ву?“ - иштта зевне ю кху деношкахь зорбане буьйлучу немцойн коьртачу хаамийн гIирсийн артиклийн цIераш. Хуьлуш ма-хиллара, журналисташна Iедалан белхахошна чул а хьалхох гучуяьллачу цу гIовгIанечу IалагIожан сибат дан а ду вуно ирча: хехочун белхан униформа йоьхна волу цхьа стаг ву лаьттахь, букъа тIехьа дихкина куьйгаш а долуш, Iуьллучу таьIначу басахь чкъор долчу жимчу стеган коьрта тIе ког а хIоттийна лаьтташ, немцойн WDR телевизионан белхахойн каракхаьчначу сарташна тIехь. Уллохь чинчIара хиина Iаш кхин цхьаъ хехо ву.\nИ сарташ дан а ду мацах, шераш хьалха, Iамеркахойн салташа Гуантаномо цIе йолчу шайн базерчу тIеман набахтехь бусулбачу тутмакхашна тIехь латтийна хилла къизаллаш дагайохкуьйтуш. Ткъа Германехь хIинца мухIажарийн шайх „хIаймаш“ олучу юкъараIойлашкахь хехоша гIелонаш йинарш а, гарехь, бусулба хиларо и Гуантаномоца болу бустам кхин а чIагIбо.\nТкъа хилларг боккъал а хIун ду? Муха нисделла дуьненчохь уггаре а тоьллачех социалан система а, мухIажаршна Iуналла даран кхерчаш а, цаьрца болх бан Iамийна говзанчаш а болчу Германехь и тайпа къепедацарш? Муха кадаьлла мухIажарийн юкъараIойлийн хехойн, кхечу белхахошна а, Iедалийн векалшна а ца хууш, цу кхерчашкахь Iачарна гIелонаш ян? Мел дукха бу теша цу хехойн къизаллийн закъалташ хилларш? Ткъа уггаре а коьртанарг- лаьцний куьгбехкенарш, кхел йийр юй царна?\nГезгамашин 28-чохь WDR телеканалан Westpol цIе йолчу программехь дуьххьара бийцаре бира и чамбоцу хилам. Журналисташа дийцарехь, Къилбаседа Рейн-Вестафалли цIе йолчу лаьттарчу Эссен гIаларчу мухIажарийн юкъараIойлахь дIатарбина болу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара тIебаьхкинчу наха латкъамаш бинера цаьрга, шаьшна цу кхерчан гIаролаша гIелонаш йо, аьшнаш а до шаьш цара, аьлла.\nЖурналисташа къайлаха бинчу талламаша гучудаьккхинера, и къепедацарш лелийнарш цхьаьна жимчу SKI цIе йолчу фирман белхахой хиллийла, ткъа шен рогIехь и жима фирма Германи мел ю массо а мухIажарийн юкъараIойлаш ларйар шен карахь долчу European Homecare фирмина куьйгакIелахь хиллийла. Иштта гучуделира, цу фирмехь болх беш волу виъ стаг мухIажаршна тIехь харцонаш а, гIелонаш а лелорна декъахилар. ХIинца и виъ бехке веш ву мухIажаршна кхераме чевнаш ярна.\nАла дашна, царех шиъ хIинцале а поличхошна дика вевзаш хилла ву – корт бахош долу молханаш дохка-эцар а, летарш а бахьана долуш. Цул совнаха, полисхоша дIаболийначу талламашкахь къастор ду, цу виънел совнаха, цхьа а хиллий теша мухIажарийн юкъараIойларчу къепедацаршкахь декъа бохург. Цу Iалашонца, бIеннашка юкъараIойлин бахархошка хеттамаш дIаболийна Iедалхоша.\nАмма Эссенерчу мухIажарийн кхерчаш лелийна ца Iа SKI фирмано балха эцначу хехоша шайн талораш. Иштта генайоцуш Iуьллучу Бурбах цIе йолчу жимчу гIалахь а йиттина хилла цара тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара тIебаьхкинчу юкъараIойлин бахархошна.\nМуьлхарчу пачхьалкхашкара билгал гIелонаш лан дезна болу мухIажарш бу бохург Iедалхоша цкъачунна хоуьйтуш дац. Журналисташна гучудаларехь, цу нахах цхьаберш Шемара орамаш болуш бу. Иштта, мел кIезга а, кхин цхьа алжирхо а ву.\nТIаьхьарчу шерашкахь къаьстина дукха Нохчийчуьра мухIажарш Германе дIакхелхина хиларна, вайнах -м бац техьа цу гIелонийн закъалташ хиллачийн могIаршлахь аьлла хаьттира Маршо радионо Берлинехь вехачу немцойн-кавказхойн доттагIаллин юкъараллин куьйгалхойх цхьаъ волчу Душуев Рахьмане. Цуо иштта дийцира цу хьокъехь.\nДушуев: “Схьагучу суьртехь Шемара нах болчух тера ду уьш. Вайн махкахошца и санна хIума, тхуна хаарехь, нисделла дац. Нохчи меллаъ бевзаш бу кхузахь, вайн гIиллакхаш а, амалш а евза. Цундела и тайпа хIума вайчаьрга ца дуьйцу. Нис-м ло вайнаха юккъехь болуш цакхеташамаш, дукхахьолехь кхуза тIебаьхкинчу бусулба пачхьалкхашкарчу нахаца, дин тIехь дар-дацарш хуьлий. Амма иза мотт ца хаарца а, вовшах нийса ца кхетарца а доьзна хуьлу”.\nЦу юкъана расизман орамашна тIехь деш долу зуламаш вуно экама а, лазаме а тIеоьцучу немцойн юкъараллехь а, Iедалхойн могIаршлахь а йоккха IалагIож яьккхина мухIажарийн юкъараIойлахь хехоша нахана таIзарш деш хилла бохучу костано. Лерина гулйиначу пресс-конференцехь Къилбаседа Рейн-Вестафалли лаьттан прокуратурин, кхелан а, полицин векалш бисхилира цу хьокъехь. „И тайпа сурташ боккъал а Гуантаномохь даьхнарш гичахьана суна гина дацара“, - элира цу лаьттан полисхойн декъан президент волчу Рихтер Франка, массо а къепедацарш толлург хиларх а, бехкеберш жоьпе озорг хиларзх а тоьшалла а деш.\nИштта телевизионехула хиллачун хьокъехь вистхилира Германин чоьхьарчу гIуллакхийн министр Егер Ралф а. „И зуламаш бухера дуьйна схьа оха толлур а ду, и саннарг цкъа а кхин ца хилийта къа а хьоьгур ду“, - элира цо.


Кавказера Республикаш Оьрсийчоьнах ДIакъастар Къобалдо Националисташа\nОьрсийчоь -- Оьрсийчура националистийн тобанийн декъашхой "Оьрсийн марш" дIахьуш бу Москох, 04Лахь2011\nГIуран-беттан 11-чу дийнахь Москох Манежная олучу майданахь къепедацарш хиллачулла тIаьхьа чолхе даьлла Оьрсийчохь къаьмнийн юкъаметтигашца доьзна долу хьал. Оьрсийчоьнан президенто Медведев Дмитрийс зуламаш дина болу нах жоьпе озор бу бохуш чIагIонаш йо.\nТIкъа Оьрсийчоьнан премьер-министар Путин Владимир цхьанакхетна Москох дуьхьалонан акциш дIаяьхьна болчу фанатийн векалшца. Къилбаседа Кавказера схьаваьлла волчу жимачу стага вийна волчу Свиридов Егоран кошана тIе зезагаш а дехкина Путина, цхьамоггIа националисташна товр долу дIахьедар а дина цо.\nЦу доллучо а бахьана даьккхина Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а, Дагестан а Оьрсийчоьнах дIакъастийча дика хир дар аьлла, къамелаш доло.\nОьрсийн националистаца, Национал-демократин боламан куьйгалхойх цхьаъ волчу Феоктистов Дмитрийца къамел дира цу хьокъехь Маршо Радионо.\nМаршо Радио: ГIура беттан 11-чу дийнахь Москох Манежная олучу майданахь къепедацарш хилира, эзарнаш адамаша дакъа а лоцуш. Кавказана дуьхьала оьзда доцу маьхьарий диттина ца Iаш, цу наха йиттира шайна цигара бу аьлла, хеташ болчу нахана. Хьо а, хьан накъостий а барий цу къепедацаршкахь дакъа лоцуш?\nФеоктистов: Со цигахь вара тергамхо санна. Со дакъа лоцуш вацара. Со хьуьлуш долчуьнга хьоьжуш вара. Со вара цигахь. Вара.\nМаршо Радио: ТIкъа хIу дара цигахь хилларг? Москох милицин хьаькамца къамел дан хьалхаваьлла волу стаг туьтамIаьжиг йоьллина хилар бахьана долуш, кхеташ дацара и нах муьлаш бу. Бакъду иза, цхьа а шеко а йоцуш цхьа хIума дара.\nНагахь иза я нохчий а, суьлий а, я кхечу Къилбаседа Кавказерачу республикера схьаваьлла волу стаг хиллехь, цуьнца къамел а деш лаьттара вацара милицин инарла. Тоххура, хьарча а вина, набахтийна чукхоьссина хир вара иза.\nМуьлаш бара и нах? Уьш баккъалла а футболан фанаташ бара, я экстремисташ бара, я националисташ бара?\nФеоктистов: Дьуххьара дуьйна цу майданахь гудбелла бара массо а боламийн векалш, ма-дарра аьлча. Вуьштта аьлча, цигахь националисташ а бара, фанаташ а бара, тIкъа иштта националистийн ойланаш йолу цхьаьна а боламанна а, вовшахтохараллана а юкъахь боцу нах а бара.\nДерриг а, хилларг а- тIом а, ОМОН-ах тасадалар а, летарш а - дIадоладелира, хетарехь, питантIера. ХIунда аьлча и питанана тесна йолу минот тIекхаччалц, латар хиллалц, цигахь дерриг а хуьлуш дара машаран митинган кепехь, машаран акцин кеп а йолуш.\nМаршо Радио: Путин Владимира и къепедацарш хиллачулла тIаьхьа фанаташца цхьаьна а кхетна, цхьамоггIа дIахьедарш дира. Цо дуьйцург нийса хIума дара. Амма тесна кхерам хьакхалуш бара Оьрсийчоьнна йистехь бехаш болчу нахах.\nРегистрацин яран низамаш то дан дезар ду вай, нагахь махкахь къаьмнашна юкъахь барт ца кара бахь бохуш, вара иза. Ахьа муха мах хада бо Путина йохуш йолчу гIулчийн? Иза шайна тIехIоьттина аьлла, хетий хьуна? Цунна хезна аьлла, хетий хьуна, шаьш сатуьйсуш дерг хIу ду бохург?\nФеоктистов: Церан йиш яц жоп ца дала цу хиламашна. ХIунда аьлча, цаьрна хилларг «шок» ю, иза хир ду моьттуш а бацара уьш, со цуьнах тешна ву. ХIунда аьлча церан реакци дукха моха еанчу нехан санна яра, къаьсттина хьалхарчу деношкахь. Мухха далахь а, сан ала йиш яц уьш тхоьгахьара боьвлла, цара низамаца догIург кхочуш дан доладаллалц.\nТIкъа и хьал хIоьттира вийна волу Егор боху жимастаг фанатийн цхьанакхетараллана юкъахь хилла хилар бахьана долуш. Цундела хиира иза вийна хилара. ТIкъа цу кепара нах байар иттаннаш а, бIаьннаш а хуьлуш ду кхузахь, амма уьш ца хууш дуьсу.\nЦундела, суна хетарехь, хIа-хIа, уьш ца бевлла тхоьгахьара. Мелхо а уьш кхерабелла бу. ТIкъа дукха хан йоццуш хилла долу Путинан фанаташца хилла долу цхьанкхетар, иза беламе хIума ду шен чулацамехь. ХIунда аьлча, хIинца фанаташ уггара ган а гуш болу кхерам бу Путинан режимана.\nМаршо Радио: ТIкъа, нийса дарий цо вийна волчу фанатан коша тIе зезагаш дахкар? Хьалха дуккха а бевзаш болу нах байича, тергал а ца беш ма-битара цо уьш. Иза хIун ала лууш вара цу кепара?\nФеоктистов: Кхузахь масийтта верси ю. Уггара хьалхарниг карарчу хенахь вайн махкахь яьржина йолу верси ю, и акци Путинна накъосталла деш вовшахтоьхна акци ю бохург.\nМедведевца цо къовсучу хенахь хилла ю бах иза. Со баш тешаш вац цуьнах. Суна хетарехь, иза адам дIатедан гIортар ду, тхо а шоьца ду шуна аьлла, тхуна иза ша-дерриг а хууш ду шуна аьлла. Амма уггара беламе дерг ду иза ша-дерриг а цара дIахьуш йолчу политикан тIаьхье хилар.\nТIкъа уьш кошанна тIе бахаро юхавалор вац и стаг а, я кхин болу байинарш а. Цундела аса цуьнан мах хада бо иза дукха мах боцу вон йина пиар хилар санна.\nМаршо Радио: Националисте къечу къомах болчу нахана хетачух лаьцна хаттар беламе хеталахь а, хоттур ду аса хьоьга. Путина лаьцна йолу позици бахьана долуш, хIун ойланаш хир ю аьлла, хета хьуна Къилбаседа Кавказера схьабевлла болчу нехан.\nФеоктистов: Аса иштта эра дара. ГIура-беттан 15-чу дийнахь хилла долу, цаьрна дуьхьала хилла долу тасадаларш а, цаьрна дуьхьала хилла йолу акциш а, хIинца лелаш долу эладиттанаш а и дерриг а оьшуш дац диаспорашна, со цуьнах тешна ву. Диаcпораш цхьанна дуьхьала лаьтташ яц.\nУьш дуьхьала ю муьххачу а девнна. Фанаташ а бу конфликташна дуьхьала. Тхо а ду конфликташна дуьхьала. Тхуна иза оьшуш дац. Тхуна оьшуш бац урамашкахь тIом, я цу тайпа долу кхин долу хIума а.\nТхуна лууш дерг низам массерна а цхьаъ хилар бен кхин хIумма а дац, цхьаьнге а беш озабезам а боцуш.\nМаршо Радио: ТIкъа шуна, националисташна хIун дан деза аьлла, хета махкахь хIоьттина долу хьал цхьана хорша дерзо? Кавказахошка хаьттича цара дийра дерг-м кхеташ ду.\nЦара-м гулам дIабахьа беза къоманf юкъахь лоруш болу нах а гулбина аьлла, эра дара. Амма цу кепара ламасташ доцучу оьрсашца и гIуллкх муха чекхдоккхур ду хууш дац. Цундела шуна хIун аьлла хета? ХIун дан деза?\nФеоктистов: Ма-дарра аьлча, суна сайна хеташ дерг иштта ду. Аса иза сайн накъосташца дийцаре а дира, тахана а дийцаре дийра долуш а ду оха иза сарахь.\nСо тIех сов тешна ву политикан дехарш деш акци йеза аьлла, энерги яйа ара а ца довлуш, могIарера дуьхьалонан акци а йоцуш, политикан дехарш а долуш хилла йезаш ю иза. Цу дехарехь аьлла хир ду хIу а, муха а деза тхуна аьлла.\nОьрсийн юкъараллин боламерачу а, Оьрсийн Васт олучу боламера а, Оьрсийн гражданийн кхеташо олучу вовшахтохаралло а Москох и хиламаш хиллачулла тIаьхьа масийтта де дьалча дIахьедар тIеэцна.\nЦу тIехь оха масийтта цу кепехь дехар дина Iедалшка. Цаьрна юкъахь цхьацца конституцина тIера артикалш хийцар а ду. «Э» цIе йолчу экстремизмана дуьхьала йолчу центран метта этникан зуламийн тобанашца къийсам латторан тоба кхоллар а ду. Кхин а цхьамоггIа дехар а ду.\nСуна хетарехь, тхоьга вовшахтохалур яра и тхайна хетарг дIакхайкхор Iалашонца лерина йолу акци. Бакъдерг аьлча, иза суна сайна хетарг ду. Соьга билггала алалур дац и акци хир ю я яц.\nМаршо Радио: Кхузахь ала деза. ХIара интервью дIаязйина дукха хан ялалае хаам кхечира, Москохарчу милицин урхалло сацам бина этникан бух тIехь кхоллайелла йолчу зуламхойн тобанашца къийсам латтор Iалашонца леррина тоба кхолларца доьзна долу хаттар дийцаре дан аьлла.\nПутина элира шен дезар ду Оьрсийчурча яккхийчу гIаланашка богIуш болу нах совцо низамаш тIеэца аьлла. Аша лоьхург изза ма-ду? Шу а ма ду Оьрсийчу кхечу къомах болу нах бахкарна дуьхьала? Шу муха хьоьжу цу гIуллакхе?\nФеоктистов: Тхан боламехь иза коьртаниг дац. Иза оха къийсам латточу политико кхоьллина йолу тIаьхьалонаш ю. Иза цу политикан цхьа гайтам бу. Иза тхан болам хиларан Iалашо а яц.\nНагахь цара иза дахь а, иза низамаца болх беш хилахь а, коррупцица доьзна а ца хилахь (со цуьнах чIогIа шеко йолуш ву) иза дика ду. Амма со кхоьруш ву цуьнах пайда оьцур бу оппозицин жигархошна а, реза боцучу бахархошна а духьала къийсам латтош бохучух.\nМаршо Радио: Новый регион олучу интернет сайто шен агIонна тIехь хаттар хIоттийна, шуна муха хетар дара Оьрсийчоьнах Кавказера кхо республика ГIалгIайчоь а, Дагестан а, Нохчийчоь а дIакъастийча аьлла.\nКхузахь тIе тидам бохуьйтуш ду 74 % дакъа лаьцна болу нах и республикаш дIакъаста лууш хилар. Къилбаседа Кавказера схьабоьвлла болу нах вежарий а бу, цаьрца цхьаьна даха деза вай аьлла, хеташ бу кхо процент ца кхоччуш цу талламехь дакъалаьцна болу нах. Ахьа муха жоп лур дара цу хаттарна?\nФеоктистов: Со дуьхьала хир вацара, со агIонча ву ала а мегар ду, цхьаъ дан а хьожур вара со цу хаттарх лаьцна ерригкъоман референдум вовшахтухуш а, дIахьуш а хилча. ХIунда аьлча, сихха уьш дIакъаста йеза аьлла хеташ-м вац со.\nДелахь а, цхьа а ирча бохам а ца го суна уьш дIакъастахь, дерриг а къомо сацам а бина. Амма суна хетарехь, цкъа дуьххьара цу республикийн статус хийца йезара, цигахь хIинца йоцуш йолу конституцин къепе а хIоттош.\nЦигахь хоьвшина Iаш бу меттигера жима паччахьаш. Цара шайна луург а до, шайна хеттачу кепехь а до цара иза. Ткъа тIаьххьара дина долу шарIан низам Оьрсийчоьнан федерацин низамелла а лакхара ду аьлла, долу дIахьедар муха тида деза?.. ТIаккха хаттар кхоллало... Дахийша шу шайн пачхьалкхехь, шайн низамашца аьлла.\nМаршо Радио: Ткъа цу республикашкахь бехаш болчу нахана луур ду аьлла, хетий хьуна Оьрсийчоьнах дIакъаста?\nФеоктистов: Кхузахь коьрта хаттар хир ду и референдум муха дIахьура ю бохург. Нагахь санна, иза нийса а, демократин чулацам болуш а хилахь, со цецвера вац цу республикашкарчу къаьмнаша шайна маьрша хила лаьа аьлла, кхаж тосург хиларх.\nНагахь санна, хIинца Оьрсийчохь харжамаш а, референдумаш а дIахьуш ма-хиллара и референдум дIахьахь, жамI вайна хIинцале а хууш ду. ХIунда аьлча Кавказерачу республикашкара элиташ лууш ю Оьрсийчохь кхин дIа а шаьш дисийта, шаьш яккхийн экономикан гIоленаш оьцундела цу гIуллакхах. И гIоленаш коьртачу декъана цаьрна шайна хуьлуш ю.\nМаршо Радио: Советан Iедал долчу хенахь оцу кепара, хул а ца деш, националисташ арабовлуш ца хиллехь а, къаьмнашка цабезам хилар хьулдина дацара. ТIкъа хIинца оццула ир хIунда делла и хаттар? ХIун хилла кху тIаьхьарчу заманахь?\nФеоктистов: Цкъа далахь, Ельцин волчу заманчохь, Советан Iедал доьхначулла тIаьхьа даьллачу 10 шарахь, нахана коьртаниг дара хенах бовларца доьзна долу хаттар. Иза цхьатерра мехала дара массо а Оьрсийчоьнан территорина тIехь дехаш долчу къаьмнашна а, халкъашна а.\nЦхьа а айина каста яцара махкахь. ТIкъа Путин Iедале веача... Кавказ дIатейеш ю а, Кавказах туристийн Макка йеш ю а аьллачу лозунгашца ма-веарий иза Iедале, церан дийзира Кавказ а, Кавказера къаьмнаш а хьала айа. Иза ша-деррриг а IаьIира 10 шарахь. Цхьацца лелхарш дуьйла делла дуккха а хан яра. Дагадаита аша Кондопогехь 2005-чу шарахь хилларг.\nХIинца Москох а, кхи а дуккха а лелхарш ду. Иза ша-дерриг а миграцин политикан жамI ду. Вуьшта аьлча, Оьрсийчу хьаьдира цхьаммо а Iуналла деш йоцу Iовраш. Цхьа а ма-ваций миграцина дуьхьала. Массо а лууш ву цунна регламент йеш хилийта а, цунна Iуналла деш хилийта а.\nТIкъа хIинца тхан дозанаш схьадиллина ду, тхо долчу массо а чуоьхуш бу, муьлаш а бу ца хуу нах. Уьш коррупци йолчу системехь бехаш хуьлу. Церан Iар а ду цу коррупцино юкъйинчу системехь. Цунделла цхьамоггIа гIоленаш ю цера, низамаш бохург деш болчу меттигерачу бахархойн йоцуш йолу.\nМаршо Радио: ТIкъа Оьрсийчоьнан конституцино бакъо ма-ло хIора а вахархочунна шайн пачхьалкхехула дIасалела. ТIкъа цунна хIу дийра ду вай?\nФеоктистов: Цундела кхоллало Кавказера кегийра нах Москох богIуш бу аьлла, хабар даьржича хIоьттинарг санна долу хьал. ГIуран-беттан 15-чу дийнахь Москох бекхам бан кегийрахой богIуш бу аьлла, интернетехь хаамаш баьржича, хаттар хIоьттира цаьрна дуьхьало ян йеза, нагахь иза бакъ далахь аьлла.\nТIаккха кхолладелира и хаттар, уьш Оьрсийчоьнан махкахой бу, церан бакъо а ю маьршша дIасалела, тIаккха иза муха дийра ду аьлла... Кхузахь, цхьа шеко а йоцуш, ларлуш политика дIаяхьа йеза чоьхьарчу миграцех хьакхалуш йолу. Иза кIорггера дийцаре дан дезаш долу хаттар ду.\nЦкъа дуьххьара тхо лууш ду и проблемаш йицаре яйта хьул а ца йеш, массерна а гойтуш. Цигахь гуш хир ду хIун дан деза диаспорашна а, къаьмнийн вовшахтохараллашна а, пачхьалкхан структурашна а, махкахойн институташна а юкъахь дийцарш дIахьуш.\nТIаккха цхьаъ дийца мегар ду цуьнах лаьцна. ТIкъа тахана цхьацца хIуманашг хьалха-м тоьттур ду ахьа, амма церах хIора а хIума прожект бен хир яц.\nМаршо Радио: Шун тоба дукха йоккха яцахь а, аша дуьйцург хезча дагтIе даьтта хьакхнача санна хеташ дуккха а нах хир бу шу санна ойланаш йолуш болу. Цу нехан цIарах хIун эра дара ахьа Къилбаседа Кавказехь бехаш болчу нахе, ша аьлча нохчашка?\nФеоктистов: Дерг аьлча, суна чIогIа дика хийтира дукха хан йоццуш ГIалгIайчоьнан президенто Евкуров Юнус-Бека дина долу къамел. Цо далийра дика а долуш шира кавказахойн киц.\nХьо тIе хиинарг хьена варда ю а хьажий, цу стеган зурма лакхъа аьлла, дара иза. Тхо кийча ду муьлхха а къам лара, тхо кийча ду церан куьлтуран ламасташ лара. Тхо цIкъа а ца хилла кхечу къоманна дуьхьала даьлла долу къам санна.\nТхо даиман а хилла хьаша тIеэца кийча а, бепиг юьхк йекъа кийча а, хьеший баьхкича хаза хеташ а. Амма тхуна луург а, оха тIедилларца доьхуш дерг а цхьаъ ду. Оха доьха вайн юкъарчу цIа чохь юкъарчу низмашца дахар а, иза коьртаниг дар а.\nХIара интервью дуьххьара эфирехь хилла ГIуран-беттан 26-чу дийнахь 2010 шарахь.


Цхьанатоьхначу Штаташкахь шегахьа болх беш хилла итт шпион лацаран хьокъехь ша дезачунна тIехь ойла еш ю Оьрсийчоь. Ший а – Кремл а, шпионашна болх белла йолу Оьрсийн Арахьарчу Талламан Урхалла а дуьхьала ю, шпионийн гIуллакх тIехула цхьа а коммент ян. Оьрсийн лаккхарчу Iедалх, цкъачунна вистхилларг, веккъа цхьа, оьрсийн арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей бен вац. Израилехь визит дIахьуш волчу Лавровс Iоттар а еш элира, ша Цхьанатоьхначу Штаташка дехар дина, хилларг хIун ду кхетаде аьлла.\nЛавров Сергей: Х1ун ду мила ду ца дийцина тхоьга, дийцарх догдохуш-м ду тхо. Соьга тахана алалур дерг х1ун ду аьлчи, иза дан хаьржина йолу киртиг, ч1ог1а говза хаьржина ю.\nМаршо радио: Амма и говзалла стенна тIехь ю ца кхетийра оьрсийн министро – я, оьрсийн президент Медведев Дмитрий Iамеркера дIа ма-ваххана дера я, шпионаш лацар, оьрсийн а, Iамеркан а юкъаметтигаш толуччу хенахь нисделлий дера.\nЦхьанатоьхначу Штатийн Iедалша оршот дийнахь официала кепара дIахьедар дира, шаьш бохийна, вуно лерина дIанисбина хилла оьрсийн шпионийн гуо, аьлла. Оцу шпионашна тIехь хилла политикан хьосташ оьрсашкахьа дахар а, оьрсийн Iедална оьшу маьIне информаци гулъяр а.\nИтт шарахь сов талламаш бинчул тIаьхьа, Цхьанатоьхначу Штаташкарчу Талламан Федералан Бюроно сацам бира, оьрсийн президентан кхиаме визит чекхяьлла масех де а далале, шпионаш лаца. Цхьанатоьхначу Штатийн цхьа моггIа гIаланашкахь лецна бу уьш – Нью-Йорк а, Монклейр а, Нью Джерси а, Арлингтон а. Лаьцначарга бехк кховдийна, арахьарчу Iедална низамехь боцу болх барна. Цунах догIу лаккхара таIзар, набахтехь доккхуш долу пхи ду. Амма, цкъачунна уьш бехке ца бина шпионаж лелорна.\nЦул сов, лаьцначарах исс стаге кходийна бехк, ахчанаш цIандарца боьзна бу. И тайпа зулам динчунна, Iамеркан низамо йоккха хан кхайкхайо – ткъеха шо набахтехь даккхар.\nЦхьанатоьхначу Штатийн Талламан Федералан Бюрон хьесапехь, шпионаш бу боху нах информаци лоьхуш хилла Iамеркан заррат герзех а, гIажаршца Вошингтоно дIакхоьхьучу политикех а, Коьртачу Талламан Урхаллин куьйгалхойх а, конгрессменах а лаьцна информаци.\nIамеркан хаамийн гIирсаша дийцарехь, Цхьанатоьхначу Штаташка бахкале, оцу наха меттанаш Iамийна ца Iаш, хаамаш дIабохьуьйту къйалаха шрифт лелон говзалла караерзийна а хилла.\nЦхьаболчу эксперташна хетарехь, хIокху муьрехь лаа гIарадаьккхина дац шпионийн гIуллакх. Оцу хьокъехь вистхуьлуш, Москох туп тоьхначу тIеман эксперто Гольц Александр элира:\nГольц: Гуш ду Федералан Талламан Бюроно и г1уллакх, эшахь а аьлла, латтош хилла хилар. Мел лаххара а, 2003-чу шарахь дуьйна царна т1ехьа бевлла лелаш хилла уьш. Шайн президенте Обама Бараке оьрсашца ларлуш хила веза ала лууш болу политикан ницкъаш бу Цхьанатоьхначу Штаташкахь. И ду-кха иза ша-дерриг а.\nМаршо радио: Амма, кхечу эксперташна хетарехь, Медведевин визит чехк а ялийтина, шпионаш лацар, политикица доьзна хIума дац. Советан заманахь КГБехь болх а бина, хIинца Британехь вехачу Гордиевский Олега а бакъдо иза.\nГордиевский: Масех шарахь царга хьоьжуш хилла хиларе терра, иза зорбане даккха лууш бара уьш еххачу хенахь. Цара бина болх эрна бан там бара, шпионаш д1абаха тарлора. Цундела, цара Обамера пурба даьккхинера и хаам зорбане баккхийта. Оьрсийчоьнца нисъечу юкъаметтигех лаьцна аьлчи, цуьнан доьзна х1умма а дац. Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш шийла юьсуш ю.\nМаршо радио: Iамеркехь оьрсийн шпионийн маша лацарца доьзна къамелаш деш дагадоуьйту, 1957-чу шарахь Нью-Йоркехь вевзаш волу советан шпион Абель Рудольф лацар. Шен иштта цIе яьккхинера, кIорггера къайлавахийтина хиллачу Фишер Виллис ша лоцуш. 1962-чу шарахь иза хийцира, Советан пачхьалкхехь чудаийтинчу Iамеркан кеманна урхалла динчу пилотца, Поуэрс Гаьрица.


Кхалсага кхел ювца книжка -\nКхалсага кхел ювца книжка\nСона хеташ, йоазонхой эггара чIоагIагIа сий де дезараш кхалнах ба. Вай исбахьален литература кхолладелча денз, цар бокъо яккха гIерташ, ширдаьннача Iаьдалашца къовсам лоаттабеш, хьабаьхкаб гIалгIай прозаикаш, поэташ, драматургаш. Вайна дика дагайоагIа Мальсагов Зоврбика «ЙоI йодаяр», Мальсагов Оарцхой «Салихьат», Базоркин Идриса «Тамара» яха пьесаш, Гойгов Iаддал-Хьамида «Лоаман йоIа дайна гIа», Кодзоев Iийсай «Шаше боккхий нах» яха дувцараш, кхыдола йоазош. Цу лостамагIа даим къахьегаш хиннарех ва халкъа йоазонхо хинна Боков Ахьмад а. Укх шера 60 шу дуз, «Райхьант» яха цун книжка арадаьннача хана денз. Цох иштта цIи тиллар бахьан да, книжка юкъе цу тайпарча кхалсага цIи йола дувцар хилар. Хетаргахьа, цу тIара эггара лоархIамех дола йоазув лаьрхIад Боковс хьоахадаьча дувцарах, иштта ца хилча, кхыйола цIи тулларгьяр цо ший кердача книжках.\nФу дувцаш да белгалдаьккха дувцар? Цу тIа ювц да-нана доацаш йиса гIалгIай йиIиг. Хоза а оамалца а йолаш, кхувш йоагIар из, ворхI класс а яьккха, дIахо деша лерхIаш яр Райхьант школе, ший ханарча берашца. Бакъда даь-веший Хьадисеи йиIига уйлаши вIашагIкхетача яцар. Дешара хьа а яьккха, цIагIа Iохоайир цо веший-йиIиг. Кастта, цунга хIама ца хоатташ, маьре дIа а елар, наьна цаI мара воацача зIамигача сагага. Дешарца безам болаш йолча Райхьанта, ше мукъа йолча хана, книжкаш дешар. Цун лергашта хозаш хиннар дар: «Книжка деша енай хьо укхаза?» Цу тайпара дешаш аргдараш тахан а кIезига бац вайна юкъе. Фуд книжка дийшача, цIенна эхь тIадоагIаргдола хIама да из? Иштта новкъа хул вай заман наха кхалнахагара телефонаш. Маьре яхача сагагара телефон мара дIайоаккхаш а моттигаш нийсъеннай, аьнна, хезад сона хийла. Нагахьа санна цо из харцахьарча моттиге етташ ца хилча, сенна новкъа я из телефон. Наьнаца, даьца, йишийца къамаьл де безам боацаш малав вайх? Ше да, цо из кагийча нахага етте, маьре яхачул тIехьагIа царца безам бувце. Из ловргдац эггара сабарегIа а эздийгIа а волча зIамигача сага. Райхьант иштта мича яр, ший мара тешаме а йолаш, цIагIа книжка дешар цо, цунца цхьаккха хьарамле а яцар. ХIаьта а из ловш вацар цун мар.\nЦхьан дийнахьа хьаьшашца арабаьннача цIагIарча нахага корах хьахьежаш лаьттай аьле: «НаIалт хилда хьа ворххIе даьна!» – оал цунга мара. Иштта а кхохкаденна латтача Райхьанта дег тIа детта цIи лотаеш дола даьтта хул цу дешаех. «Дутаргда аз шун цIа!» – оал нускала. Иштта арахьежаш латтар вайнаьха эзделца доагIаш да е дац? Сона хеташ, Райхьанта укхаза даьр нийса дар ала йиш яц. Цо из дир ше маьре яха фусам шийна ца езандаь, цунцара дог шелденнадаь, цул совгIа, зIамига а яр из, деррига ха-довза ха яцар цун. Нускала цу тайпара гIалат далийта хилча, маьр-нанас, маьр-йишас хозача Iанарца хьехам бе безар, шоай дезалхо хинна, цIагIа хьачуена лелача къонача кхалсагá. Берашха йоI хьайоалайича, хьайна езача тайпара саг хьае еза цох, цох лета а ца леташ, даьна а ца бехкаш. Шедар хьехамца де деза. Цу тайпара моттиг нийсъелча, фу де деза дика гойташ да вай къаман «Ала йоIага, хаза несийна», «ТIаьда болаш хьовзабе саьрг» яха кицаш. Кагбе йиш яц из «саьрг», тIаккха дезал бохаргба. Иштта ехар ший фусамах Райхьант а.\nДIахора вахар шийна хеттача тайпара дIанийсдир йоIа. Из ях ший наьна тайпах волча сага Хьасанеи цун сесага Совдатеи коа, цар къаьстта цунна тоъаргдолаш цIалг лу Райхьанта. Цкъа Хьасан цамогаш хиннача, цунна маха тоха а дарба де а ух Мария Алексеевна яха лор. Райхьант езалу цу эрсий кхалсага, цудухьа, цунна дикадар хилар ловш, медицински школе дешархой дIаэцаш хиларах бола хоам бешийт гIалгIай йоIага. Цига деша а яхе, балха говзал Iомайийя, больнице балха йода из. Дуккхача кагийча наха езалургйолча тайпара саг яр из, цудухьа еза а елар Райхьант цхьан палате дарба деш уллача Султан яхача зIамигача сага. Цун дегIацара эздел, гIулакх хоза хийтар йоIа. Кхыча дешашца аьлча, вIаший безабелар уж. ХIаьта укх дувцара турпал йолча Товсаре лерхI из ший гаргарча сага йоалае. Цох бIаргтоха болх Бексолтеи Сулеймеи. Укхаза хов тIеххьарчоа, из ший хинна сесаг йолга, из юха цIаяр ловш а хул из, бакъда цох хIама хилац. Оалаш ма хиллара, цкъа «дийна хIама нийса хоттаденнадац». Райхьанта юхь йиц ший хиннача гIожача маьра, цул совгIа, цунна кораваьв шийца товргвола, ше езаш вола зIамига саг Султан. Из вийрза, больницера араваьлча, шоай кхелаш вIаший хотта лерхIаш ба уж.\nКнижка арадаьнна 60 шу дале а, таханарча вай кагийча нахаи мехкараштеи чIоагIа эшаш да аьнна хет сона из йоазув. Цо дуккхача хIаман уйла яйт, ший цIагIа хьачуена кхалсаг лархIа, цун сий де Iомаву, уж кхалнах дIахийца лелаш боацилга, шоай да-нана, хьабаьнна моттиг, йиша-воша, шуча-мохча долаш болга довзийт. Цхьаццаболча кхалнаха а (цу даькъе маьре бахарашта а) зене хургдацар из дешар. Укхаза цхьа масал дагадох сона. Со хьехаш волча школе, йоккхагIйолча классе яр цхьа йиIиг. Ше раьза хургйоаца моллагIа хIама кIаьнка аьлча, цо аьннар во, ийрча хIама деце а, эггара бIехагIболча меттаца бегвоаккхар, човхавора цо из. КIаьнк ше фу дича бакъахьа да ца ховш, вехе вусар. Цу тайпара аргIанара моттиг нийсъелча, аз цу йиIига хьехар дир. Маьре яхачул тIехьагIа, цо цу тайпара хIама маьрага е маьрцIаьшка оале, цигара моттиг цун йохаргйолга кхетадайташ дар са хьехар. ДIахо а цхьан-шин шера цу классе хьехаш хилар со, кхы хазанзар цунгара тоам боацаш дола къамаьл. Цхьаькха цхьа моттиг дагайох укхаза. Классе Iохувшаш дола гIанд къайса, тугаш вIашкадетташ боахкар кIаьнк-йиIиг. Дов латарга дала мегаш а дар, со юкъевахавецаре. Кастта боккха хургба, дезалера моллагIа цхьа хIама къайсача, уж латаргбац оалилга дац. Цхьанне хьаькъал ца хилча, са ца техача, дезал бох. Геттара дика дар шаккха оагIув хьаькъал долаш хилча, тIаккха-м цу тайпара къовсам баккха дага а дохаргдацар царна.\nВай таханарча йоазонхоша а чIоаггIа теркалъе езаш тема я аьнна хет сона Боков Ахьмада ший книжка тIа моцагIа хьоахаяь хиннар. Карарча хана а чIоагIа эшаш дар цу тайпара, вай заман чоалханеча моттигашца дувзаденна книжкаш. Масала, цхьабола маIанах ба кхалсаг, машена ко лаьца, цу тIа IотIаха бокъо йолаш яц, аьнна хеташ. Цхьаькхаш ба, зIамига йиIигаш гимнастике ахийта мегаргьяц аьнна хеташ. Цхьан хьакима, 4-5 шу даьннача гимнастике ухача йиIигах наха хаза йиш йоацаш дола во дош аьлар. Аз чIоагIа тамаш йир цу сагах, зIамигача берах мишта оалалу цу тайпара хIама? Цул совгIа, телефоний дош а ира латташ да тахан. Йоазонхой бокъо яц уж хIамаш ца зе гIерташ, бIаргаш дIакъувла. Шоай йоазошца гIо деш хила беза уж, наха юкъе, къаьстта кхалсагаи маIача сагаи юкъе, барт беча даькъе. Из мишта де деза вайна хьехаш да Боков Ахьмада «Райхьант» яха книжка.\n← Хоададаь дIадаккха деза из у\nНОВЫЙ ШАГ НА БОЛЬШОМ ПУТИ →


«Шеран тоьлла банкан да» хаьржина Путинан хьехамчин кIант\n«Шеран тоьлла банкан да» цIе йолу совгIат делла Оьрсийчохь «Россельхозбанкан» урхаллан гIантдена Патрушев Дмитрийна. Иза ву президентан Путин Владимиран хьехамчин, Оьрсийчоьнан къоман кхерамазаллин кхеташонан секретаран Патрушев Николайн кIант.\nОьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран къоман кхерамазаллехула волчу хьехамчан кIантана Патрушев Дмитрийна делла совгIат кхоллинарг ю Оьрсийчура банкийн цхьаьнакхетаралла. Цу совгIатан цIе ю «Шеран тоьлла банкан да». Амма совгIат деллехь а, 38 шо долчу Патрушевс куьйгалла дечу пачхьалкхан банкан кхиамаш да воккхувуьйр волуш бац.\nРоссельхозбанк кхоьллина 2000-чу шарахь Путин Владимиран омраца. Цуьнан декхар ду Оьрсийчоьнан юьртбахамехь къахьоьгучу нахана ахчанца гIо дар. 2015-чу шарахь цу банкан цкъа а цахиллачу кепара дукха ахча дайна.\nДмитрийн да Патрушев Николай Оьрсийчоьнан федералан кхерамазаллин сервисан (ФСБ) директор хилла ву. Карарчу хенахь иза ву Оьрсийчоьнан къоман кхерамазаллин кхеташонан секретар. Патрушев Николай коьрта лоруш ву Украина бахьана долуш Малхбузенна дуьхьал латтаран Оьрсийчоьнан идеологин.\nРоссельхозбанкан веб-сайтана тIехь аьлла ду, Патрушев Дмитрийс къоман экономика кхиош, ша аьлча, юьртабахаман индустрин комплекс кхиош дакъалоцуш бинчу белхан лаккхара мах хадийна хилар жюрино. «Макроэкономикан хьелаш хала хиларе ца хьожуш, Iамерко а, Европо а, кхин йолчу а пачхьалкхаша кхайкхийна санкцеш хиллехь а цу банко 2015-чу шарахь алсамдаьккхина юьртабахамана ахчанца деш долу гIо» аьлла ду цу хаамехь.\nХалонаш а, хилла зе а\nУкраинин ГIирма дIалаьцначул тIахьа дуьненаюкъалло беш болу экономикан Iаткъам ловш ю Оьрсийчоь. Цунна дуьхьало еш Iедалша омра дина хIинццалц импорт еш хиллачу юьртабахаман сурсатийн метта меттигера сурсаташ кхиаде аьлла. Цу хьокъехь махкарчу бизнесана гIо деш коьрта меттиг дIалоцуш ю пачхьалкхан финансийн институташ.\n2015-чу шарахь бинчу белхан жамI деш Россельхозбанко билгалдаьккхира, керла кредиташ далар ша 25 процентана алсамдаьккхина хилар.\nРоссельхозбанко шен сайтана тIехь дуьйцучуьнца а догIуш, Малхбузерчу Moody’s а, Fitch а цIе йолчу рейтингийн агенталлаша ларарехь и банк спекуляци лелочу финансийн институташна юкъахь ю.\nПатрушев Дмитрийна совгIат даларх лаьцна хаам бина дIадаханчу шеран ГIура-беттан 23-чу дийнахь. Амма цунна тIе шайн тидам хIинцца бен цабахийтина зорбанан гIирсаша.\nОьрсийчоьнан банкийн цхьаьнакхетаралло Патрушев Дмитрийн лаккхара мах хадийнехь а, цхьаболчу Оьрсийчура зорбанан гIирсаша тидам тIебахийтина, 2015-чу шеран хьалхара кхо квартал схьаэцча, Россельхозбанкана 67 миллиард 900 миллион сом зе хилла хилар. (Таханлерчу курсаца иза 901 миллион доллар ду.)\n2014-чу шеран Товбеца-баттахь Iамерко а, Евробарто а санкцеш кхайкхийра Патрушев Дмитрийс куьйгалла дечу Россельхозбанк олучу Оьрсийчоьнан пачхьалкхан банкана. И бахьана долуш махкал арахьа болх бан йиш йоцуш ю иза. 2015-чу шеран Зазадоккху-баттахь Оьрсийчоьнан премьер-министро Медведев Дмитрийс хаам бира Iедало 10 миллиард сом лур ду цу банкана гIо дан аьлла.\nРоссельхозбанкан куьйгалхо хIоттийра Патрушев Дмитрий 2010-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь. Цу хенахь цуьнан дара 33 шо.\nИштта чулацам бара Маршо Радион корреспонденташа Балмфорт Тома а, Вальсамаки Алисас а кечйинчу материалан.\n«Шеран тоьлла банкхо» хаьржина Путинан хьехамчин кIант\nСоьман рогIера "рекорд"\nЯлх туьма доккху цхьана долларх


Нохчийн Республикан бусалбанийн динан урхаллин Председателан, муфтин С.Мирзаевн декъалдар\n15 сентября в 09:48 (2010 г.)\nБисмиллахIиррохьманиррохьийм!Хьомсара вежарий, йижарий, бусалбанаш! Хьомсара махкахой! Дала къинхетам бойла вайх! Дала Шен диканах ма дохийла вай!Нохчийн Республикан бусалбанийн динан Урхаллин цIарах ас Нохчийн Республикера берриге а бусалбанаш даггара декъалбо сийлахь-дезачу Iийдаца – мархадастаран дезачу денца. Чекхбели Дала бусалбанашна совгIатна баийтина сийлахь Рамадан бутт. ТIекхечи бусалбанашна къаьсттина деза хета мархадастар. Дала къобалдойла вайн массеран а марханаш! Дала къиношна гечдойла! Хьегна къа Дала меле яздойла. ТIедогIу марханаш кхаба а, даста а Дала могаш-маьрша дуьтийла.\nМарха досту де – иза дIабаьллачу баттахь Iамал-Iибадат даран жамIаш дар ду. Оцу баттахь хIора бусалба стеган дика аьтто бара марханаш кхабарца, Делан некъа тIехь нисдала гIортарца, оьшучарна сагIа даларца, дуьненахь а, эхартахь а пайдехь мел хиндерг Iаморца шайн дегнаш, синош цIандан. Марханаш кхабарца цIандо вай вешан са, чIагIдо ийман. Боккъал а Дала вайх бина къинхетам бу вайна баийтина Рамадан бутт. Цуьнан дан ма-деззара хьурмат динчунна, бан ма-беззара лерам бинчунна АллахIа диканца бекхам бийр бу.\nДала шен къинхетам тIебоссабойла вайна. Къобалдойла вайн марханаш а, саьвхьаш а. Даггара лаьа массеран а хIусамехь барт, беркат, ирс, токхо хуьлийла. Везахинволчо барт цхьаъ бойла берриге а бусалбанийн.


Вечер чеченской культуры в немецком городе Дюрен (Duren) | ВайДахар\nВечер чеченской культуры в немецком городе Дюрен (Duren)\nДуьрен (Duren) ц1е йолчу Германин г1алахь нохчийн диаспоран дакъалацархойн г1оьнца вовшахтоьхна д1аехьира нохчийн къоман культуран суьйре. Цуьнан куьйгалхо хилла д1ах1оьттира х1окху г1алан вахархо, и г1уллакх дика девзаш а, вайнехан культуре боккха безам болу а Назаров Ахьма.\nГулбеллачарна юккъехь бара Германин векалш а, церан къоман хьеший а, нохчийн культуран а, искусствон а белхахой а. Масала, Германера,- гоьваьлла вевзаш волу нохчийн поэт Бисултанов Апти, оперни солист Хасанов Зайнди, суртдиллархо Ахмадов Шамсуди, пондарча, композитор а Димаев 1амарбек Бельгира баьхкинера: балетмейстер Ахматов Шамиль, яздархо Идиев Замбулат, стихаш кхоллархо журналист Льянова Лариса, ,,Ларам ,, ц1е йолчу Культурни центран хелхаран группа шайн вовшахтохархочуьнца Закриева Залпаъца, ,,Вайнах,, Культурни центран куьйгалхо Шерипов Эмильхан.\nНохчийн диаспорна юккъе бохучу зударша, кеч а йина, хьешашна хьалхах1оттийра нохчийн мерзачу кхачанах тайп-тайпана десерт, шена юккъехь тайп-тайпана хьовлеш а долуш. Залан пенашна т1ехь гуш яра вайн къомах а, Нохчийчоьн историх а дуьйцуш йолу проспекташ. Дуьхьарлерчу дашца суьйре схьайиллира Назаров Ахьмас. Цул т1аьхьа вайн Даймехкан чолхечу историх, нохчийн къомах лаьцна хьешашна хаам бира Берлински Немцойн-Нохчийн юкъараллан директора Экхард Мааса. Х1окху стагах лаьцна цхьана -шина дашца аьлла вер вац. Дукха хенахь дуьйна Экхардан дагчу йижна ю Кавказан йоккха тема. Цуьнца а, кавказски къаьмнийн историца а боьзна бу масийтта шарахь цо д1ахьош болу болх. Ша вовшахтухучу мероприятешкахь, яздечу дашехь, гочъечу книгашна т1ехь Экхарда йовзуьйту европейцашна кавказски истори, д1ахьо хьалкъийн бакъонаш ларъярехула болу юкъараллин болх. Иштта х1окху суьйренехь а Маас вистхилира оцу темехула. Цул т1аьхьа цо дош делира поэтана Бисултанов Аптина. Ала деза, Аптин, цхьана хенахьлерчу поэзи езархошна даима еза хета Аптин поэтически пох1ма. Амма, ч1ог1а мехала ду иза вайнехан т1екхуьучу чкъоран йовзийтар.\nАмма тамашийна хетар, оцу дийнахь Бисултановн стихаш дуьххьара хезачу немцойша а йоккхачу догйовхонца т1еэцар. Церан матте уьш гочйиначу Экхард Маасан йэшаре а ца хьоьжуш, дехха т1араш деттарца т1еийцира цара Бексултановн выступлени. Мотталора, поэтан поэтан аз – цуьнан деган деттадаларца цхьана д1ауьйш ду.Цуьнан озехь хезара, шен лаьмнех яьллачу аьрзун балане узам ...Т1аьхьа хиллачу перерывехь Назаров Ахьмас интервью ийцира Дюренан г1алан куьйгаллехь болчу белхахошкара интервью\nНохчийн десертах кхеттачул т1аьхьа, суьйренан программа д1аяхьира сценан говзанчаша: Димаев 1амарбека а, Ахматов Шамила а пондаран а, вотан а г1оьнца кхочушъбира вайнехан къоман мукъамаш. Оперни солиста Хасанов Зайндис а, Шерипова Мархас а лекхира нохчийн а, итальянски эшарш. Суьйрен программа ерзийра "Ларам" Культурни центран хелхархоша. Оцу дийнахь цигахь хиллачу сайн а дог реза деш, дика чекхделира и вовшахкхетар.\nНах д1асабовлучу хенахь, цхьана нохчийн эшарлакхархочо схьакховдира соьга шен делла зезагаш. Уьш а карахь со арайолучу хенахь, суна юххе нисъелира цхьа къена немцойн зуда. "Фрау, - йистхилира со,- Ахь бакъо лахь, суна хьуна дала лаьара х1орш". Цкъа, йоха а йоьхна, юха безамечу елакъажарца , -"Данке, данке шон !"- бохуш, д1аяхара иза. Бельги юхадог1учу новкъахь суна дагара ца йолура и йоккха стаг... Ойла хьийзара: ,,Нохчийн къам дохийча, вайнах дог йовхонца т1еэцначу къаьмнийн цхьана векална оццул к1еззиг там бархьама а,- ма хьакъ дара иштта суьйренаш кхоллар...Массарел хьалха, вай дац оцунах кхета дезарш? Вайн ц1ийх д1а а ийна, ден-дайшкара дуьйна схьадог1уш ма-ду вайнехан оьзда г1иллакхаш, комаьршалла, г1о лацар...Ткъа халачу минотехь хьан къомана а, хьуна хьайна а оццул дина а, деш а хилча..? ,,\nЦундела, иштта мероприятиш вовшахтухучарна массарна а - доккха баркалла!\nЛора Герман. Дюрен, Германи\nМагазин «MMARKT» в бельгийском Мехелене (Mechelen)\nВидео с сайта currenttime.mobi\nВайнахи в Париже: встреча чеченской диаспоры


Магас: ВЕЛАКЪАЖАРЦА МАЬЛ БАККХА ХЬАЙНА\n11.10.2017, 4:48 Новости Магаса\nЮхь елаенна, раьза болаш, ше везаш нах хилча дика хета моллагIволча сага. Сагота, гIайгIане, йишъеха е эгIазваха саг бIаргавайча из шийна раьза воацаш санна хала хеташ цохар тешам дIабоал цхьаволчун. Дукха халахетараш, цабезамаш увтта наха юкъе, цу тIа гIолла довнаш а, тIемаш а дарж дунен тIа. ТIехьарча хана кIезига а дац уж укх малха дунен тIа. Цудухьа, ма хулла юхь елаенна хила хьажа веза саг. Iалаьмате тамашийна хIама да из саг велакхажа хилар. Ишта нах хилча дунен тIа машар барж, хатар хинна воаллача сага дега тIа йIовхал йосса. Вайна дукха везача сага юхьа тIа велакъажар даьлча, хах аьле паргIата хета вайна, гIаддолх вай цун гIулакх дика долаш раьза хиле.\nТахан денз дIадола а денна вай делакъаже, вайна гургда-кх воашта гонахьар адам мишта сиха хувцалу дикача оагIорахь, мел хало тIакхаьча воаллар а, вайца хьаэ, ший бала бекъа кийча хургва. Нагахь санна, хьокхама аьлча, нах дIа-хьа кхувлача автобусаца наькъа водаш къе яле, сордамаш, доккха са ца а доахаш доххьал велакъажал наха духьал, хало ейна дIаяргья. Нах шоайла тIера хилча, эгIазал, гоамал мичаяхар цаховш яй дIайоал.\nМиччахьа вале а, моллагIча хана чу вале а влакъежар дика да сага. Цу гIулакха хетадаь ди а да дерригача дунено дездеш, нах вIаший дукхабезаш хилар ловш. Из вIашагIделлад, наьха вахара хьал кIеззига аттагIа хилар ловш болча наха, лаьрххIа дIа а кхайкадаь дерригача дунен тIара велакъажаран ди оттадаьд.\nИз ди иштта «Дерригача дунен тIара велакъажаран ди», аьнна дIаоттар Харри Бэлла яхача сага цIераца дувзаденна да. Америкера суртанча хиннав из саг. Ший новкъостий суртанчашта юхера, болх дика вIаштIехьа боалаш а е наха сол чIоагIа цIихеза а хиннавац из. Сов чIоагIа лоархIам беш а, е сов дика деш а хиннадац цо ший сурташ. Цудухьа кхы вай яха дукха наха вовзаш саг хиннавац из. Бакъда, дунен тIа дагдоаццаш хувцам хиннаб цун вахаре, цун цIи дунен тIа дIайовзаш, из иразе верзавеш.\n20-ча бIаьшарен 60-гIа шераш долалуш Америкерча цхьан йоккхача страховой юкъарчен болхлоша цхьа сур де аьннад цунга. Цхьа бIарг белабеш, дог гIоздоаккхаш, нах тIаозаш дола сурт дезаш хиннад цу фирмайна. Из дувзаденна хиннад цу хана кхыча дукхача йоккхийча страховой компарней болх укх организацен Iаткъаш хиларах, цул совгIа нах а кхы дукха раьза хиннабац акхарца барт бе. Цхьаннена а ховш хиннадац царна, кхоанарча дено шоашта фу дахьаргда. Страховой компанех кхераш шоай кхоане дагайоалаш хинна нах, белабенна, раьза болаш цигара дIаухаргболаш сурт хиннад царна суртанчо дергдар.\nЦу хьаькъе ийла е итт минот ха мара йийза яц Харвена. Цхьа юхь елаенна маьлха хьисапе герга бурилг мегаргйий шоана аьнна хаьттад цо царга. Из я хIанз вайна массанахьа балхашка а, интернета чу а, кхычахьа а гушйола смайлик оала бурилг. Раьза хиннаб цунна цу компане болхлой. ХIаьта цо хьадаь из бурилг тIалатта визиткаш дIадийкъад цар массанахьа а шоашца бувзам болаш мел болча наха. Цу тIа гIолла акхарца дукхагIа барт бе болабеннаб нах. Ишта кхы дIахо барзкъаш тIа а, чамеш тIа а, кхычахьа а йолаяьй наха цул тIехьагIа из бурилг хьае.\nВелакъажаран цIай укх дунен тIа дезду сов дукха ха яц. Эггара хьалха из дездаьд I999-ча шера. Цул хьалха нах белаш хиннабац яха маIан дац цун, цу шера мара сага дагадехадац цу гIулакха хьакъоаста а даь, белгалдаь ди леладе. Цу хана денз, наха хоза а хеташ укх барайтта шера, дунен паччахьалкхенашка леладеш да из ди. Цу ден керттера декхара маIан да, нах шоайла юхь елаеннеи, раьзеи болаш, гIадбаха хилийтар. Цу дийнахьа дукха го йиш я укх дунен тIа тайп-тайпара сакъердаме, наьха дог гIоздоаккхаш, юхьа тIа белам оттийташ дола вIашагIкхетараш.\nИз ди дездеш да хIара шера октябрь бетта доагIача хьалхарча бусалба наьха цIай долча пIаьраска дийнахьа.\nХIаьта из ди дIадаьлча вагIа йиш йий вела а ца къежаш, эгIаз а ваха бухь чу а баха? Ца вагIар гIойле йолаш-м да. ХIана аьлча, массаза а йиш еха, хIаман дог ийккха лела саг ханал хьалха къалу, лазараш совдувла, Iоажала кIалвус. Цудухьа шийна гоахьа дIа-хьа а хьажа наха дика де, са мукъа даккха хьажар гIойле я сага. Мел сагота яле а, цIенача дег чура саг кхычоа бIарахьажача из вела ма къажжанге а, цун духьал юха вела цакъажача ца а воалаш юхьа тIара дикача оагIорахь хувцалу саг. ТIаккха, ший бала гIайгIа дицлу цун. Нагахь санна сагота яле юхь елаенна хилар толашагI да сага, тIаккха, ер дуне а иштта шийна духьал делакъежаш санна хетаргда цун.\nБусалба Iилма дийшача наха хьаяхачох, бусалба дино а йоах вайга делакъаже, шоайла тIера долаш хила балано шоай сагот дергдоацаш. Велакъажар а хила деза дег чура моттийта а доацаш.\n«Даьла раьза хилва царна, Iабдулла ибн Iумарас ший воIа хьехам беча хана аьннад: «Са воIильг, атта хIама да хьона дикал, хьо юхь елаенна хилари, нахаца кIаьда Iимерза хилари». Тирмизе гулам тIа, Iабдулла ибн Хьарисас дийца хьадийс да, Даьлагара салам маоршал хилда цун, Пайхмарал чIоагIагIа юхь елаеннеи, велакъажар долаши саг ма вовнзар шийна, аьнна. Иштта Джарир ибн Iабдуллас йоах, цкъа Пайхмар ма кхийттанзар сох, юхьа тIа велакъажар доацаш. Пайхмар хьадийс да, велакъажар а маьл болаш да хьона, аьнна», – йоах, дийшача сага ТIанганаькъан Ахьмада.\nВелакъажа, е юхь елаенна саг бIаргвайча хоза хетт моллагIчоа. ХIана аьлча ишта вола саг маьрша ва. Цу мочо сага зе дергдац. МоллагIа тешам болча, шоашта дукхавезча сагах гIалгIаша оалаш да, «Юхь елаенна саг ва из, Велакъажар долаш саг ва из, Дог дийла саг ва из, Хьаийна саг ва из», — аьле. Из деррига сагагахьа хилча дика хета вайна цудухьа хIаравар ишта хилча наьха вайх тешам хургбар, тIаккха вIаший дезар тешар совдаргдар. Цудухьа дIахо дIайодача хана чухьа дерригача дунен тIарча нахаца деладенна, раьза долаш хила хьажа деза вай а, вIаший дезаш тешаш хургдолаш.\nДала эша ма болба вайна юхь елаенна нах.


Шелахь полисхоша бераш лецар бакъ ца дина\nМарсхьокху-бутт 28, 2018\nПолисхошна тIелатар динчул тIаьхьа кхиазхой лоьцуш хилар бакъ ца дина Нохчийчохь. Шела кIоштарчу ницкъахоша урамашкахь бераш лоьцуш ду аьлла, яьржина информаци бух боцуш лерина. РБК агенталле дийцина цунах кIоштарчу полисхойн декъан белхахочо.\n"150-200 бер оха дIа а лоьцуш, цаьрца сахьташкахь хеттарш дина бохург бакъ дац", - аьлла РБК хьосте полицин декъан пресс-гIуллакхоша. Школашкахь кест-кеста кхиазхошца профилактикан къамелаш деш хилар, билгалдаьккхина оцу хьосто. Оьрсийчоьнан Талламан комитете кехат дахьийтина оцу информацех хоттуш РБК агенталло.\nКху беттан 20-чохь зорбанехь дийца долийра Нохчийчохь полисхошна тIелетарш дина аьлла. Карахь уьрсаш а долуш, кIоштарчу полисхойн декъе кхача Iалашонца чухьаьддачу цара чевнаш йинера шина никъахочунна. Оццу дийнахь Мескер-Юьртахь зуламхочо эккхийтар динера полисхойн постехь, ткъа Соьлжа-ГIалахь некъан инспекторшна Mercedes машен тIетоха гIоьртинера.\nТIелатар динчу пхеннах виъ полисхоша дуьхьал герзаш диттина вийра, ткъа чевнашца дарбан цIийне валийча, веллера пхоьалгIаниг. ДаIишхоша шайна тIелаьцнера дина зулам.\nМаршо Радионо яздира, полисхошна тIелатарш динчул тIаьхьа Шела кIоштарчу урамашкара кегийрхой дIа а лехьош, цаьрга хеттарш деш, сахьташкахь чохь латтийна ницкъахоша аьлла.\nДийцарехь, верриг а 150 - 200 стаг вара полисхоша дIалаьцнарг.


Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран Малхбузерчу пачхьалкхашкара оппоненташ байъарна дуьхьал Германин коьртачу шахьарехь Берлинехь нохчийн диаспоран векалша вовшахтоьхна акци дIаяьхьира тахана. Бахьана дара протестан акци хIоттон, стохка нохчийн гIаттамхойн хилла тIеман буьйранча, Гуьржийчуьра вахархо Хангошвили Зелимха вина аьлла бехкевечу Оьрсийчуьра веанчунна тIехь йолийна кхел.\n"Тхо кхузахь гулделла, тхайх лаьцна дагадаийта, Катарехь Яндарбиев Зеламха вийнарш Оьрсийчоьне дIа ма баллара, хIара а дIа ца валийта. Тхуна лаьа, немцошна а дIагайта, тхеша сагатдой а, оцу хьола тIехь терго латтайой", - аьлла, дIахьедира Маршо Радиога Берлинехь йоьдучу акцин декъашхочо Мицаева Рубатис. Цо тIетуьйхира, кхел ерззалц акцеш денна хIиттон шаьш дагахь ду аьлла. Дуккха а нах гулбина митинг хIоттон бакъо яц цаьргахь.\nКарарчу беттан 7-чохь долийна Хангошвили вийначун дов хаттта Берлинерчу Лаьттан кхелехь. Журналистийн хаамашца, бехкевечун бакъйолу цIе Красиков Вадим ю. Цхьана хенахь ФСБ-н спецназехь гIуллакх а дина, масех вен кхайкхийна стаг хIаллаквеш дакъалаьцна а ву иза.\nХангошвилина тIелатар дарна шаьш гунахь дац бохуш, чIагIдо Оьрсийчоьно.\n"Бандитийн къестамашкахь" нисделла цуьнан валар, аьллера президента Путин Владимира.


Дохко ца яьлла Pussy Riot\nГезгмашин-бутт 03, 2012\nМассарна а хезаш, шаьш лелийнарг бахьа долуш къера а хилий, дохко довлар гайта аьлла, Оьрсийчоьнан телевизионан редакцино шайга дина дехар эргIаде хетта шайна аьлла, дIахьедар дина Pussy Riot цIе йолчу панк-тобанан адвокаташа.\nХууш ма-хиллара, цу тобан юкъарчу кхаа йоIанна - Алехина Марияна а, Толоконникова Надеждина а, Самуцевич Екатеринина а - набахьтехь даккха шишша шо хенаш кхайкхийна Москохарчу Хамовнический кхело. Церан адвокато Полозов Николайс Интерфакс-агенталле дIахьедар дина, мехкарша суьдехь аьлла, шайна ала лууш дерг аьлла.\nЦо дийцарехь, набахтехь болчу Pussy Riot-ан декъашхоша телепрограммехь дакъа лоцур ду, нагахь царна сценарин план хьалххе йоьвзуш хилахь. КIирандийнахь Толоконникова Надеждас дIахьедар дира, ша дохко яьлла яц, шаьш Москох Христос КIелхьардаккхархочуьн Килсанехь Путин Владимирна дуьхьал акци дIаяхьарна аьлла.


Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, СаIудан Iаьрбийчоьнан эла бен ТIалал а Абу-Дабехь, 2016.\nБаккхийчу хьаькамийн тоба хьаяр сема тергоне эцна СаIудан Iаьрбийчоьно. Лахьан-беттан 4-чохь иттаннаш махканна бевза нах лецна. Царалахь ву хьалхо Кадыров Рамзанан векалшка «Соьлж-ГIала-Джидда» кема а хьоьцур ду, Нохчийчоьнна ахчанца гIо а дийр ду баьхна дуьненна а вевза ал-Валид бен ТIалал ал-СаIуд а.\nВерриг а паччахьна цатайнарг ву 11 цуьнан цIийнера стаг а, 4 министр а, иттаннаш лаккхарчу даржашкахь Iийна нах а. СаIудан Iаьрбийчохь цкъа а дац хилла иштаниг.\nОфициалехь хьаькамаш, беза нах лецар коррупцица доьзна - кхаьънаш эцар, нахера ахчанаш дахар, харцонца ахча банкашкахула доладерзор, Iедалан хьал шайн хьашташна дайар, иштта дIа кхин а.\nОццу ша, таьжгенаш лелорна бехке а бина, нах лоьцуьйтучу сарахь - кIеззиг хьалхо - кхоьллина СаIудан паччахьо Коррупцина дуьхьалояран Кхеташо. Цуьнан коьрте хIоттийна шен воI, шегара дарж дIаоьцунволу Мухьаммад бен Салман.\nБен Талалан миллиардашка кхача гIерташ бина некъ чекхбаьлла-те?\nЖурналисташа хиллачунна «деха уьрсийн буьйса» аьлла цIетиллина, 1934-чу шарахь Гитлера шена резабоцурш хIаллакбар дага а лоцуш. И буьйса тIехIотта ши де дуьсуш хилара бен ТIалалца СаIудан Iаьрбийчу вахначу Нохчийчоьнан премьер-министран Эдельгириев Абубакаран цхьаьнакхетар. Лаххара а церан кхоалгIа къамел дара иза инвестицийн хьокъехь.\nIаьрбийн Эмираташкахь стохка гурахь бен ТIалалца вовшахкхеттачу Кадыров Рамзана ша волчу Соьлжа-ГIала кхайкхира иза. Амма кхушара, ши бутт хьалха бен ца кхечира эла Нохчийчу.\nИнвестицешка сатуьйсучара гайтира цунна коьртачу шахьарахь ян йолийначу "Ахмат-Тауэр" гIопан а, Гуьмсехь ечу Дуьненаюкъарчу низамхошна леринчу центран а макеташ. Жоп луш, реза ву ша инвестицешкахула а, гуманитаран декъехь а Нохчийчоьнца юкъарлонаш лелон, элира хIетахь бен ТIалала. Ткъа кIира гергга хьалха хиллачу къамелехь нохчийн премьеро а, цо а билгалъехира тидаме йоьжна проекташ.\nКадыровс хаамбира, агIонаша бартбина Нохчийчоь гуманитаран "Кингдом холдинг" программин декъаоза, аьлла. Иштта бен ТIалала шена тIеэцнера инвестицеш карон а – цунна тайнера «Ахмат-Тауэр» проект. Соьлж-ГIала, Джидда вовшахъюзуш кеманийн рейсаш а йолор ю ша "Flynas" авиакомпанин гIоьнца аьллера шен долахь цуьнан акцеш йолчу элано.\nБарт кхочушбеш Нохчийчохь долийнера финансаш оьшучу школийн, дарбан хIусамийн терахь бен ТIалале дIакхачорхьама вовшахдетта. …Амма дерриг а доьхна хIинца: элин бахам гурашка лаьцна, шена цунна махкара аравала а доьхкуш. Кхеташ ду, хIиттийна Iалашонаш а йоьхна.\nСатийсам баккъал а лаккхара бара баккхийбечу Кадыровн гонан, цуьнан агIончийн. «Дела реза хуьлда СаIудан Iаьрбийчоьнна Нохчийн Республикана инвестицеш яларна», «дозалла до вайн Куьйгалхочух!!!», «гарехь, эрна ца хилла Рамзан Ахматовичан СаIудан Iаьрбийчоьнан хьалханчашца цхьаьнакхетар…», - яздора доггах резахиллачара.\nАмма мел хьегна къа а, сатийсамаш а хедийна элин дас.\n«Стенгара даьлла хьуна и дерриг а?»\nБен ТIалал лацар новкъадаьлла нохчийн куьйгаллана. Миллиардеран ахчано латточу компанешна а хир ду зенаш, аьлла го тергамчашна. Ден шогалло човхийначу элин долахь ю дуьненаюкъарчу Citigroup а, Banque Saudi Fransi а банкийн, Apple а, Twitter а компанийн акцеш.\nИза декъахь вара керла хаамаш баржочу Time Warner (Time журнал а, CNN телегойтийла а йогIу оцу юкъа) цхьаьнакхетараллан бизнесан. Кинош йохучу 21st Century Fox-ан а, Парижерчу «Биъ хенахIоттам», Нью-Йоркерчу «Плаза» хьешацIенойн а долахошлахь вара бен ТIалал (берриг а бахам бовзуьйту "Рейтер" агенталло).\nForbes журнало уггаре хьалдолчу нехан 45-чу могIане хIоттийнера 62 шо долу бен ТIалал кху муьрехь, иза 18 миллиард долларан да вуйла а гойтуш.\n«Стенгара даьлла хьуна и дерриг а?» - хоьтту СаIудерчу "Ыказ" газето ша кху кхаарийдийнахь арахецначу ноьмаран агIонтIехь. Цо шен хаттарца хоуьйту саIудахоша паччахьо коррупцина дуьхьал болийна къовсам къобалбойла.\nЦхьаболчу эксперташа паччахьо коррупцина дуьхьал айбина болам бузу иза шегара меттиг ша дIалунболчу элина Мухьаммад бен Салманна бух цIанбеш хиларца, конкуренташ новкъара а бохуш, хиндерг аттачу доккхуш хиларца.


Шверцархошна ца лаьа иштанехьа ахча эца\nМангал-бутт 05, 2016\nКIирандийнахь «ца хила йиш йоцу таро» олу хаттар къастош референдум хилла Швейцарехь. ХIора а вахархочун цIентIе 2260 евро лахара ахча ца пачхьалкхо кхочуьйту низам тIеэцаран хьокъехь яра и плебисцит.\nСоциологийн тобан gfs сайто гайтарехь, 78 процент швейцархоша дуьхьал кхаж тесна. Харжамхошна хетарехь, оццул ахча хIора вахархочунна пачхьалкх хIора а баттахь дIадала йолалахь, цуьнан бюджет лекъар ю.\nТкъа оццул ахча махкера нахана кхочийла луучара – уьш 22 процент бу – боху, хала а, бан маьIна доцчу а белхашкахь бахка декхаре хир бац нах, цара шайна даго хьоьхху гIуллакх юьхьарлоцур ду, ца догIуш оццул ахча иштта а хилча.


Рошни-Чохь тIелатар динарг Борисов Андрей хилла\nРошни-Чохь вийначу Алтайск кIоштахь ваьхначу Цуцаев Адамах хаамаш гучубевлла «Комсомолка» газетана. КIентан гергарчара тIе ца дуьту иза тIемалойн декъехь хилла бохург.\nКарладоккху, полисхошна тIелатар дарх мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен телеграм-каналехь бира хаам кIирандийнахь. Дийцарехь, цкъа хьалха граната а кхоьсина, цу тIаьхьа полисхошна тIе герз детта долийна. ТIелеттачарна дуьхьал кхийсарш йина, ший а вийна.\n«Комсомолка» газета гIоьртира Цуцаев Адам лаха. Социалан машанашкахь ши аккаунт карийра царна. Цхьана агIон тIехь эвлахь даьккхина говраца цхьана сурт кхозу, вукху агIон тIехь жимма йитина маж йолуш лаьтта Адам, пена тIехь динах лаьцна йозанаш.\nЦуцаев социалан машанехь цхьацца группашкахь хилла, масала, нохчийн меттан, Исламан литературан, Барнаулехь белхаш лоьхучийн. ТIаьххьара онлайнехь хилла де карарчу беттан 18-гIа. Стохка Iай кхелхина Адаман нана. Цуьнан вежарий Барнаулехь бехаш бу.\nПхи шо хьалха лело волавелла и кIант Цуцаев Адам аьлла цIе а, фамили а. Борисов Андрей вара иза даим. Ши-кхо шо а ду шена иза ганза, цхьана школехь дешна ву шаьшиъ. Цуьнан баъволу да Нохчийчуьра вара, аьлла дийцина Цуцаевца-Борисовца классехь дешначу кIанта Дедабришвили Левана.\nЦкъачунна Борисов Андрейн гергарчара цхьана а кепара луш информаци яц. Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бехкзуламан гIуллакх диллина, толлуш ду Рошни-Чохь хилла зулам.\nМаршо Радионо хьалхо яздира, Хьалха-Мартанарчу Рошни-Чохь тIелатар динарш хIаллакбина аьлла, Кадыровс хаамбарх.\nЦо бахарехь, террорхошна хьалха Iалашо хилла полисхой байина, цаьргара герз схьа а эцна, кхи дIа а шайн зуламаш дIадан.\n"ТIелеттачех цхьаъ ГIалгIайчуьра Чахкиев Ахьмад ву, цуьнан декъахо Алтайхь веха Цуцаев Адам. Полисхой лаьттачу купна тIе граната а кхоьсина, герзаш детта буьйлабелла хилла уьш. Чоьхьарчу гIуллакхийн белхахойн каяьлла ший а бандит хIаллакван.\nПолисхошлахь вийна стаг а вац, цхьанна яйн чевнаш хилар доцург. Зуламхошца юкъарлонашкахь хилларш лоьхуш бу полицино", - аьлла мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.


Магасехь митингехь хилла ву аьлла кхи цхьаъ а дIалаьцна ГIалгIайчохь\nМагасехь хиллачу митинган рогIера декъашхо лаьцна ГIалгIайчохь. Де хьалха Сунжера Аушев Аслан ша тIевеана хиллера Сунжа кIоштан полисхойн декъе, ша тIевехча. Административан низам дохорца доьзна хир ду къамел аьллера цуьнга. Цигара Магасан кIошта кхеле а вигира Аушев, Зазадоккху-беттан 26-чохь митингехь хиларна гIуда тухур ду аьлла. Кхелан хIусамчуьра Аушевс телефон тоьхна шен гергарчу нахе, ша Нальчике дIавуьгуш ву, Iедалхойн векална дуьхьало йина аьлла, дийцина "Кавказ.Реалии" портале меттигерчу "Яблоко" партин куьйгалхочо Муцольгов Руслана.\n"Билггал хууш дац, кхело сацам тIеэцний-те, цунна гIуда тухуш", - аьлла, билгалдаьккхина Муцольговс. Бехкзуламан гIуллакх диллинчу "ГIалгIайн гIуллакхна" юкъахь хIинца вовшахкхеттарг 26 стаг ву. Уьш берриш а Налчикехь а, Баксанехь а, БуьритIехь а латтош бу.\nЛецначарлахь бу протестийн хьалханчаш – Мальсагов Муса, Чемурзиев Барах, Ужахов Малсаг, Хаутиев Багаудин, жигархой Кациев Хьасан, Беларусино депортаци йина Нальгиев Исмаил, спортхо Плиев Муса, муфтийн Хамхоев Iийсан вешин ши кIант, ишта митингхой Томов Зеламха а, Оздоев Ризван а, Добриев Або а, Дугиев ИбрахIим а, ишта кхи дIа а.\nБехкебинчарлахь цхьаберш Зазадоккху-беттан 26-чу дийнахь митингехь хилла а бац. ГIебарта-Балкхаройчуьрчу адвокато Урусова Фатимас дийцарехь, цо Iалашвен Мужухоев ИбрахIим митинг йоьдучу дийнахь некъан бохамехь лазийна хилла, дарбан цIийне а кхачош. Карахь лоьрашкара тоьшаллаш а ду цуьнан, амма хIетте а лаьцна латтош ву.


Нохчашлахь а вуно дукхаезарца пайда оьцуш йолу Самсунг Galaxy Note 7 цIе йолу мобилан телефонаш даханчу шарахь нехан карахь лелхар бахьана долуш масийта стагана чевнаш хиллера.\nХIинца цу кхачамбацаран бахьана карийна шайна аьлла дIахьедар ждина Самсунган векалша. Азимова Сийлахас дуьйцу и телефонаш кхин дIа а лелон маьрша маца хир ю бохучух.\nДаханчу шарахь нохчашлахь шуьйра яьржина яра ватсапехула а, кхечу социалан машанашкахула а дIасалелаш йолу Самсунг фирман телефон иккхина хиларх цхьа видео.\nЦу тIехь гойтуш дара ша дIавуьжуш метта уллехь лаьттачу стоьла тIе аккумулятор юзийтархьама токах тессан йолу телефон а йиллина, агIор ваьллачу цхьаьна къоначу стеган маьнгина а, меттанашна а и телефон эккха а иккхина дина зулам.\nНохчийн маттахь комментари ечо дуьйцура хьовсархошка, боккъал а шаьш дуьйшучу чохь Самсунг я кхинйолчу фирманийн а мобилан телефонаш ма йитахьара аш бохуш.\nБакъдолуш, даханчу шарахь доллучу дуьнентIехь маьI-маьIIехь бехачу нехан карахь я петаршкахь лелха евлира Самсунг фирман телефонаш. Къаьстина иза хьакхалора даханчу аьхке бен арахеца йолийна а йоцучу Самсунг Галакси Ноут 7 цIе йолчу моделах.\nШа араяьллачу муьрехь доккхачу дозаллийца ша санна йолчарна юккъехь флагман санна Къилба Коерярчу Самсунг концерно дIахьейина йолу и смартфон муьлха а цхьа гIалат шеца долуш хилар гучуделира хье ца луш.\nШа Самсунг фирмано яханчу гуьйранна официале дIахьедар дира, доллучу дуьнентIехь 35 Галакси 7 смартфон ю шайн иккхинарг, аьлла. Уьш ерриш а токаца зIене хIоттийна а йолуш, аккумулятор совтIех йохйаларна иккхина ю шайн, аьлла кхетийра Кореярчу концерно и кхачамбацар. Цул тIаьхьа дахана шо дерзале 50 сов яра иккхина йолу смартфон, уггаре а хьалха Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а, Къилба Кореяхь а хиллера и саннарг.\nСамсунган тIаьхьарлерчу смартфонашца долу хьал дукха кхераме дерзар бахьана долуш ур-атталла аэропорташкахь уьш шайн кеманашна тIе яхар а дихкира массо а яьлча санна яккхийчу авиакампанеша.\nИштта, Европехь хIора а эропортехь некъахоша регистраци ечу меттигашкахь дIатоьхна ду „Самсунга Галакси Ноут 7“ телефон я багаж чохь а, я карахь а кеманна тIе яккха магийна дац“ боху йоза. Иштта концерно ша хIинцалца схьа дуьне мел ду йоьхкина йолу цу моделера телефонаш юха а оьцуш, церан долахой хиллачарна боллучу барамехь мах юха бала болийра.\nБакъду, телефонаца ерг хIун проблема ю, мулхачу бахьанийца иза кхоллаелла ю бохург къайлене дисира. Шена Самсунг конернан миллионашкахь зенаш хилира, уггаре а хьалха клиенташлахь цу фирман массо а смартфонашца цатешам кхоллабалар бахьана долуш.\nНохчашлахь а уггаре а шуьйра яьржинчехь мобилан телефонийн фирма ю Самсунг, ала дашна тIаьхь-тIаьхьа яьлла йолу модел а оьцуш, лар йо дуккхаъчу вайнаха цу концернан продукци. Цундела Берлинехь лоьран болх беш йолчу Салгириева Хьавайга хаьттира Маршо радионо, цо муьлхарниг телефон лелайо а, Самсунгах ларвала оьший а. Цо дийцарехь, муьлха телефон, иза совтIеха дегIаца лелийча зенехь ю могашаллина.\nСалгириева Хьава: „Масех Самсунг а вайн чохь, Айфон а ю. Ас айса, бакъдерг аьлча, Айфон лелайо, иза аттох хета суна. Амма сан хIусамдас а, бераша а Самсунгаш лелайо, и хIинца тIаьхьаяьлла йолу Самсунг Эйдж ю цаьргахь. Вуно дика телефон ю бохуш хестайо цара иза. Бакъду, и Самсунгаш лелхаш ю аьлла хезча дуьйна схьа иза уллохь ца йита гIерта со.\nМасала, тхаьш дуьйшучу чохь ца юьту ас иза, дехьа чу йоккху. Муьлха а телефон ю дукхалелийча дегIана а, могашаллина а зенехь, радиаци ма юй цуьнца. Цундела ка ма-доллу, кIезгох хабарш дийца хьажа веза цуьнца, аьтто белахь, лергах юхкургех пайда эца а беза“.\nШайн тоьлачех смартфон лелхаш хиларна вуно даккхий имиджан зенаш лайначу Самсунг фирмано кху деношкахь дIахьедар зорбане даьккхина, шен говзанчаш эххар а тIахьакхиина, Галакси Ноут 7 телефон эккхаш хиларан бахьанина, аьлла.\nКонцерно дийцарехь, цу телефон чуьра аккумуляторш техникан гIалат шайца долуш хиларна хилла иза. И гIалат хIинцале а дIадаьккхина фирмано, ткъа Галакси Ноут 7 модел кхин арахоьцур йолуш яц Самсунго. Цу кепара, хIинцачул тIаьхьа шаьш юккъейохур йолу керла моделаш тешаме хир ю бохург чIагIдо Къилба Кореярчу техник яран концерно.\nМАРШО РАДИО - смартфонехула, iPhone-хула


Кавказехь "сий лардеш" нах байарх керла таллам бина бакъонашларъярхоша\nНохчийчохь а, Дагестанехь а, ГIалгIайчохь а 2011-чу шарера 2018-чу шаре кхаччалц "сий лардеш" байинчийн хьокъехь кхайкхийна 43 кхелан сацам а теллина, жамIаш дина "Бакъонан инициатива" (Правовая инициатива) проектан эксперташа Сиражудинова Саидас а, Антонова Юлияс а. "Кавказ.Реалиино" довзийтина цунах лаьцна. Билгалъяьккхинчу заманчохь цу кепара 55 зулам дина оцу республикашкахь.\n"Ма-дарра аьлча, бекхам беш, йа эмгараллана тIехула, йа билггал хиллачу, йа шаьш кхоьллинчу бахьанашца лелийна ду и зуламаш.\n"Сий дайина" аьлла, эладитанийн, харцонийн бух тIехь шеконаш кхоллаелла зударий, дозанех бевлларш санна лоруш бу. Оцу гурашкара бевллачарна таIзар до, уьш байа а бойуш", - яздо эксперташа.\nКъилбаседа Кавказехь "сий лардеш" нах байар къаьстина хIума дац, аьлла, хьесапе баьхкина таллам бинарш. Цара дийцарехь, зударшна а, мехкаршна а тIехь еххачу заманчохь Iаткъамбой, уьш сийсазбой, цул тIаьхьа дерзош ницкъбо.\nЦул сов, яздо эксперташа, божарий хIаллакбо кест-кеста, бахьана хила тарло, и стаг гей ву аьлла, тусадалар. Проблема коьртачех хилар билгалдоккхуш, "Правовая инициатива" проекто убийствачести.рф. цIе йолу сайт схьайиллина. Цуьнан агIонехь карлабохуш хир бу кест-кеста цу кепарчу зуламех хаамаш, ткъа иштта лелор ю статистика а.\nХьалхо проекто цу сингаттамах рапорт арахийцира. 70 респондентаца интервью йинера авторша байинчийн гергарчаьрца а, лулахошца а. Иштта дийцарш дIадаьхьира эксперташца а, имамашца а, юкъараллин жигархошца а, бакъонашларъярхошца а, адвокаташца а, журналисташца а.


Абу-Дабин элан цIарах урам схьабиллина Соьлжа-ГIалахь\nАбу-Дабин элан, шейхан Мухьаммад бин Зайед Аль Нахайанан цIарх урам схьабиллина Нохчийчоьнан коьртачу шахьарахь Соьлжа-ГIалахь. Мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана бина цунах лаьцна хаам.\nЦхьанатоьхначу Iарбойн Эмираташца дIатасаеллачу доттагIаллин а, бартхойн а юкъаметтигех Нохчийчохь "Iаламат дозалла деш" хиларца боьзна цо шайн сацам. Шейхан Заедан Фондан гIоьнца республикехь яккхий инвестпроекташ ю кхочушъеш.\nХIинццалц Индустриальная цIе лелийначу урамна тиллина Мухьаммад бин Зайед Аль Нахайанан цIе. Урам схьабоьллуш хIотточу барамехь дакъа лаца Нохчийчу кхечира Цхьанатоьхначу Iарбойн Эмиратийн Оьрсийчуьра векал Альджабер Мохьаммад Ахьмад. Нохчийчоьнна динчу гIуллакхашна аьлла, совгIат дира Альджаберна мехкан урхалхочо.\nДахначу шеран Чиллан-баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана тIедожийра Соьлж-ГIалин мэран декхарш кхочушдещ хиллачу Закриев ИбраьхIимна гIалин кIоштийн а, гIалин кепара эвлийн а цIераш хийцар. Кадыровн омрица Октябран, Старопромыслан, Ленинан, Заводан кIошташна тахка еза, цо ма аллара, "нохчийн халкъан сий долчу кIентийн" цIераш.\nЛаа дуй, Оьрсийчоьнна дуьхьал лаьттинчийн цIерашца Нохчийчуьра кIошташ хийцар?\nКадыровн тIедилларца, Ленинан кIоштах Ахматан кIошт йина, Старопромыслан кIоштах – Висаитовн (Висаитов Мавлид – СССР-н турпалхо), Октябран кIоштах - Байсангуран (Бенойн Байсангур - 19-чу бIешарахь нохчийн тIеман хьалханча а, Имам Шемилан наиб а хилла ву), Заводан кIоштах – Шайх Мансуран(Мансур ву Къилбаседа Кавказан хилла имам).\nХаьлхо, "халкъан дехарца", КадыровгIар бехачу Хоси-юьртан цIе а хийцира "Ахмат-Юрт" аьлла.


Кутаев Руслан: Оьрсийчоь йоккха ю, цуьнгара схьаэца деза вай вешан рицкъа\nОьрсийчоь -- Кутаев Руслан, политолог, 30Тов2008, тхан москохарчу студехь\nЕарий дийнахь Францерчу Страсбургехь Кавказан къаьмнийн векалийн гулам бу хΙуттуш. Делегаташа дийцаре дийр ду Оьрсийчурчу а, Кавказерчу а политикан, экономикан, социалан хьелаш. Къастор бу кавказхойн дахар тоден некъаш. Ша цига хьочу Ιалашонех лаьцна дийцира нохчийн политика-юкъархочо Кутаев Руслана.\nБолх бан йолалучу кхеташоне Нохчийчоьнан цIарх Страсбурге воьдучу политикан эксперте Кутаев Руслане дийхира Маршо Радионо бараман Iалашонаш йовзийтар.\nКутаев: «Тахана Оьрсийчохь хьелаш чолхе ду. Оьрсийн къам декъаделла. Тахана Iедалехь волу Путин а, цунна гонаха берш а дIа ца баьхча, шаьш совцур дац боху халкъан цхьана декъо. Оцу юккъехула чIагIлуш ю дуьнентIехь экономикан кризис. Цуьнан хIун тIаьхье хир ю хууш цхьа а стаг вац.\nIамерка я Китай хуьлийла иза - уьш цхьана кепара хьалха йовла а мега кризисо бохьучу бохамех, амма Оьрсийчоьнан-м кIезиг аьттонаш бу эшамех Iалашъяла. Тахана Кавказан къаьмнаш шайлахь а, оьрсашца а юкъаметтигаш къестош Iар а дозу цхьана агIор экономикехь хIиттинчу халонашца. Оцу хьолан ойла а еш, дийцаре дан дагахь ду тхо Кавказера хьал».\nМаршо Радио: Ткъа муха, муьлхачу кепехь юха а цхьанакхетта Кавказан къаьмнийн векалш? Хьалха хилла конфедераци меттахIоттон гIерта шу я кхин кеп хир ю кавказхой вовшахтухуш?\nКутаев: Цхьажимма истори дагаяийта лаьа суна. Хьалха Кавказан къаьмнех сагаттадечара вовшахтоьхна яра "Кавказерчу Ломан Къаьмнийн Ассамблея" аьлла юкъаралла. И "лаьмнийн" боху дош Абхазера хьалхабевллачара юкъдаьккхина дар, лаахь а ца лаахь а аьлла.\nЦхьа хан яьлча иза провокаци юйла гучуделира. Кавказехь ламан каъмнаш доцурш а, тIедаьхкина шортта кхин къаьмнаш а ду. Оцу Ассамблеях Кавказерачу къаьмнийн конфедераци хилира, цул тIаьхь хилларг вайна хууш ду. ТIемаш хилллачул тIаьхьа, Страсбургехь, и Ассамблея меттахIоттийра, дакъалоцуш 100 сов делегат а волуш.\nКоьрте хIоттийра цигахь цхьатерра бакъонаш йолу ши куьйгалхо: Гамсахурдия Звиядан уллера накъост а, гергара стаг а волу Хмелидзе Владимир а, Къилбаседа Кавказан агIор Темишев Муса а. ХIицна оха карарчу заманахь дуьненнна а, ша Кавказна дуьхьаллаьтта халонаш а юьйцур ю, цара бохьучу кхерамех муха къийсадала деза а хьехор ду.\nМаршо Радио: Руслан, хьо Нохчийчоьнан векал ву, хьан хIун лаамаш бу, хIун хеттарш ду шайн Страсбургехь хIуттучу бараме кхачон?\nКутаев: «Со конфедерацина юкъарчу политкхеташонехь ву. Сан шиI алашо ю. Уггаре а хьалха кавказхойн юкъараллан цIарера дIадаккха деза "ламанхой" боху дош. ХIунда аьлча, кхузахь бехаш схьабовларца кавказхой боцу нах а бу, дуккха а бу уьш - оьрсий, кореяхой, грекаш, масала.\nШозлагIа. 80-гIа шераш чекхадовлуш, 90 шераш дуьйлалуш, дуьххьара Кавказерчу къаьмнийн ассамблея вовшахтухучу хенахь, къаьмнаш Оьрсийчоьнан а, Совета пачхьалкхан а кога кIелхьаралдаха Iалашо яра. Ткъа таханлерчу хьелашкахь Кавказан къаьмнаш къаста хьашт дац Оьрсийчоьнах. Цо вайца тIемаш бина, дIаьдаьккхина вагара дуккха а хIума.\nВай цунах дIа а къаьстина, даха гIерта ца деза. Вайн демографи кхьуш ю оьрсийнчул сиха, вайна территореш тоьар яц ваьш даха. Вай Оьрсийчоьно ваьшца бинна тIом а ца беш, кхин тIом бан беза - дахаран хьелаш цуьнан территори тIера схьаэцаран тIом. Бохий Оьрсийчоьно вай шена оьшу, ша вай дIахоьцур дац? Боху. Бахахь, вай юкъара йолчу ерриг а пачхьалкхах оьцур бу-кх ваьшна пайда. Вайна йоккха Оьрсийчоь еза. Оьрсийчохь дахар хила деза вайн. И агIо а хьехон дагахь ву со Страсбургехь».\nКутаев, Страсбургерчу Кавказан конференцин делегат


Оьрсийчоьнах "къахка" кийча юй Украина?\nГезгмашин-бутт 03, 2018\nКиевера баннер, 2018 шо\n"Минусел дукха плюсаш хир ду"\nМассех шо ду, Оьрсийчоьно дуьненаюкъара низам дохор – ГIирмина аннекси яр, Донбассехь тIом гIаттор – Iеткъачу Украинерчу политикаша щайн Iедале Кремлца мел йолу юкъаметтиг дIахадор доьху. ХIинца церан и лаам кхочуш хуьлучу кхаьчначух тера ду.\nСоветан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа юхакхоллаеллачу шина пачхьалкхо, Оьрсийчоьно а, Украино а, ехха хан яьхьира бертан кехат кечдеш, юкъаметтигаш низамца чIагIъеш. ТIаьххьара а, 1997-чу шарахь, президенташа Кучма Леонида а, Ельцин Бориса а куьйгаш яздира итт шарна бартбеш (и хан чекхъяьлча, нагахь санна агIонаш духьал яцахь, барт шашах дIабахлуш бара).\nКхин а ши шо ийшира Украинан Лакхарчу Радина а, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думина а шина президенто хIоттийна барт низаме баккха. "Вовшийн суверенит, лаьттанийн доза ларарца, къовсамаш машаре, герзаш юкъа ца ийзош, къасторца" яха чIагIойира шина пачхьалкхо.\n2019-чу шеран Охан-беттан 1-чу дийнахь чекхйолу язбинчу бертан хан. Оцу бахьанийца хаттар хIоьттина Киевна хьалха: тIечIагIбо 20 шо хьалха бина барт, я иза дIа а тоттуш, Оьрсийчоьнах юьстахйолу Украина.\nДайначу кIиранах Украинан дипломатин урхаллан арахьарчу векалшца къамелдеш президенто Порошенко Петра дIахьедира иштта: "Вай тахана, юридикан маьIнехь яккха кхоччуш кечйина, Москох бахьанехь анахронизм а хилла бисина Оьрсийчоьнца доттагIалла, юкъарлонаш лелорах болу барт хадош яккха еза гIулч ".\nБарт хадон мел оьшу кехат кечдина яьлла Украинан арахьарчу гIуллакхийн министралла. Оцу хьукматан куьйгалхочо Климкин Павела бахарехь, бина сацам Москох дIахьажор бу кху болабеллачу беттан тIаьххьарчу дийнахь.\nУкраинан Маршонан Де билгалдаьккхира Петарбухарчу жигархоша деношкахь\nБарт хадор дика ду…\n- Соьга хаьттича, барт кхин дIа ца бахбар тоьлу, минусел а дукха плюсаш хир ду бах ца бахь. Оцу гIулчо аттачу боккхур бу юристийн болх – царна бIегIийла хир ду, дуьненан низамашна тIе а тевжаш, юридикан къовсамаш Оьрсийчоьнца дIабахьа. Масала, динчу зуламашна дуьхьал Оьрсийчоьнера компенсацеш еха. ТIеман хьелашкахь ю ши пачхьалкх ишта а, вуьшта а – дипломатин, политикан тIамехь, - боху Украинан дипломатин урхаллехь юкъараллин кхеташонан декъашхо волчу Бузаров Андрейс.\n"Порошенко харжамашка ваха кечлуш ву, цундела айдина хIара къамел а"\n2014-чу шарера дуьйна схьа Украиной, Оьрсийчоьной хадийна вошашца бина хиллачу 451 бертах 44. Царех 25 – Iедалшна юкъахь, 18 – урхаллашна юкъахь, цхьаъ – пачхьалкханша юкъахь. Масала, 2015-чу шеран бIаьста хадийра тIеман гIуллакхашкахула бина 5 барт.Царех бара Украинан лаьтта тIехула Оьрсийчоьно Приднестровье хьийсочу эскаршна маршо яларх барт. Оццу шеран гурахь хадийра Хмельницкерчу зарратан электростанцехь ши энергоблок ярх болу барт.\nОьрсийчоьнан а, Украинан а дипломатин урхаллийн куйьгалхой Лавров Сергей а , Климкин Павел а Берлинехь, 2015\nГIирма Оьрсийчоьно долаерзор а, Донбассехь лаьтта хьал а шина пачхьалкхан юкъаметтиг човхош делахь а, тахана Барт хадорах лаьцна къамел долор – иза , шегара дарж охьа ца диллархьама кестта харжамашка ваха дагахь волчу Порошенкос шена пиар еш айбина болам бу, аьлла хета цхьаболчу эксперташна.\n- Кхузахь ши бахьана ду. 2014-чу шарахь дуьйна, кхеташ ду, цхьа а машар а бац. ТIеман агресси Оьрсийчоьно йолошшехь боьхна Барт. Я формалехь а, я низаман маьIнехь а бац иза болх беш. Цундела дац маьIна кхидIа Оьрсийчоьнца иза язбан а. Делахь а, Порошенкос цунах лаьцна къамел долор – иза цуьнан харжамашна лерина пиар ю, шина пачхьалкхан Барт хье ца бича а ло дуьненаюкъарчу низамаша Оьрсийчоьне жоп деха некъаш, - элира Украинерчу "Низаман ницкъ" боламан лидеро Сенченко Андрейс.\nШа бохург билгалдоккхуш, Сенченкос боху:\n- БIеннаш бехктакхаман девнаш гIиттадало, масала, хIора Украинерчу долахочо, доьзало, ша схьаэцначу вахархочо динчу аьрзнашна тIехь Европан кхелехула. Мел хилла зен меттахIотто Оьрсийчоьнера доьхийла ду бIе миллиард евро. И терахь гойту динчу зераша.\nБарт хадор вон ду…\n"Украинан харжам – Халкъан Бакъо" боламан лидерна, Оьрсийчоьнан президентан захална Медведчук Викторна кхин хета. Шина пачхьалкхана юкъахь Бертан тоьшалла ца яздеш дитахь, алсам эшам Украинина хир бу, ишта а гIоьртина лаьтта Донбассера хьал телхар ду, боху цо.\nОццу маьIнехь ду "Оппозицин блок" боламо даржийна дIахьедар а.


Дуьненна бевзачу политикаша бехкбиллина Навальный набахте хьажорна\nНавальный Алексей набахте хьажорна шайн резадацар дIакхайкхийна дуккха а бевзаш болчу Малхбузерчу политикаша.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан секретара Блинкен Энтонис шайн пачхьалкх гIайгIане йожийна Навальныйна кхело кхайкхийначу сацамо, аьлла. "Кхиволчу Оьрсийчоьнан вахархочунна конституцино луш йоллу бакъонаш хила еза Навальный Алексейн а, ткъа Оьрсийчоь декхаре ю дуьненаюкъара низамаш лардан – низаманний, нехан дешан моршонеххий, церан маьрша гуламашка бийлий йолчу бакъонийн пусар дан деза", - боху Американ арахьарчу гIуллакхийн хьукматан куьйгалхочо.\nБританин арахьарчу гIуллакхийн министра Рааб Доминика, "маьттазчу кхелан" сацам бу Навальныйна дина таIзар, аьлла. Цо бахарехь, сацам Iедална цавезачунна дуьхьал даьккхина таIзар ду, зуламна дуьхьал деш а дац иза, Оьрсийчоьно ша тIеэцна дуьненаюкъара низамаш лардеш йоцийла гойту.\nГерманин канцлера Меркель Ангелас Навальный сихонца дIахецаре, маьршачу гуламашка буьйлу нах цахьийзабаре кхайкхина Оьрсийчоьнан Iедал. Навальный Алексейна йина кхел низам Iалашдархьама йина яц, пачхьалкх нийсонна гена хилар гойту цо, аьлла Меркела.\nСихонца Навальный Алексей мукъаваккха декхарейо Оьрсийчоь Францин президента Макрон Эммануэла. Политикехь реза цахилар лорийла дац зулам, билгалдаьккхина цо.\nКхидIа Европан Бертаний, Оьрсийчоьнний юкъахь лела мотт санкцийн мотт бен хуьлий дац, "нагахь санна Европан Барт сиха ца лахь, Литвано шен санкцеш йохур ю юкъа", аьлла Литван арахьарчу гIуллакхийн министра Ландсбергис Габриэлюса.\nЧехино а декхарейо Оьрсийчоь гайтам хIоттош чувоьллина Навальный сихонца мукъаваккха. "Оха халахетарца дагалоьцу тхайн пачхьалкхехь а лелла хилар иштаниг ", аьлла, Европан Барт санкцех дерг дийца йолаяларе а кхойкхуш Чехин арахьарчу гIуллакхийн министра Петричек Томаша.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан комиссара Миятович Дуняс дIахьедина, "Навальный Алексей кхаа шарна эха шарна набахте хьажо бинчу кхелан сацамо гойту Оьрсийчоь нийсонна герга а йоцийла, ша адамийн бакъонийн хьокъехь къобалдина дуьненаюкъара низамаш дохор сацор доцуш юйла", аьлла.