Барт, цхьоагIо, машар, бокъо – из да вайна эшар — Сердало\nБарт, цхьоагIо, машар, бокъо – из да вайна эшар\n11.10.2018 14.11.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nТахан октябрь бетта 10 дийнахьа кIира даьннад ГIалгIайчен керттера шахьар йолча Магасе, митинге нах латта. Iаьдалграга цар дехар да, сентябрь бетта 26 дийнахьа ГIалгIайчени, Нохчийчени юкъера дозув къоастадеш цу шин мехка кулгалхоша кулг а яздаь баь барт юхабаккхар.\nОктябрь бетта 4 дийнахьа денз тахханалца магасе ара а бувлаш цига шоашта мел хетар а, шоаш Iаьдалгара хьадехаш дар фуд а дувцаш дукха тайпара къамаьлаш ду цу ногIалга хьалхале йолча наха. Юххьанца хинна дохьале Iаьдала бокъонах хиннаеце а, хIанз цига арабайна латташ бола нах Iаьдало бокъо енна латташ ба. Из бокъо луш дола каьхат ГIалгIайчен Правительства тхьамадас кулг а яздаь арадаьннад, октябрь бетта 7 дийнахьа. Цу тIа йоах, октябрь бетта 8-15 деношка Iуйранна 07:00 сахьат даьлчахой бийсанна 22:00 сахьат даллалца латта йиш йолаш ба нах.\nБоккхий нах, къонахий, кагий нах, кхалнах, ба дохьале еча арабайна латташ. Кердадоаккх аз, цу наха Россе а, ГIалгIайчен а кулгалхошкара дехар да, вошал долча шин мехка юкъера доазув ше хиннача тайпара дитар. ДукхагIа нах раьза бац, шоашка ца а хоатташ Iаьдало из гIулакх чакхдаккхар.\n— Тахан со укхаза латта кхоалагIа ди да. Са ши воI ва укхаза, уж мара кхы ба а бац са дезал. Уж ара а латташ, таккхалча цIагIа ягIа ца а могаш хьаараяьннай со укхаза. Хьалха 1990 шера март бетта Наьсаре этта хиннача дохьаленца дакъа лоацаш цига а хинна я со. Тахан укхаза ара а баьнна латтача сай мехко санна аз деш дола дехар а да, хьалха ше хиннача тайпара нохчаштеи гIалгIаштеи юкъера доазув дитар. Дала дикача хIаманна тIехьа аьттув боаккхалба вай, — яхаш дувц Оздой Лийдас, Даьлага кхайкаш.\nКагийча нахаца хьалхарча дийнахьа денз из дохьале еча араваьнна цу ногIалга дакъа лоацаш ва хоамбоаржабархо Хьоашаланаькъан Бекхан:\n— Со укхаза араваьннав хьалхарча дийнахьа. Эггара хьалха ер хаттар айдаьча хана сона хала хийттар фу дар, малагIа бахьан да со укхаза араваьккхар? Тахан наха йоах конституцен бокъонца дар мехкага хьа а аьле, нахаца дага а даьле де оашош дер. Цунга хьежжа хила дезаш дола вIашагIкхетараш хинна дац. Вайна дага мел доагIа ший мохк, лаьтта бахьан долаш тIемаш деш дукха нах байнаб, къаьстта гIалгIашта дукха низ тIалаьттаб. Тахан из хIама наха тIакхоачаргдоацаш укх гIулакха уйла а йий цу тIехьа баь барт юхабаккха ях оаха. Тахан уж лаьтташ бокъонца, нохчий доалахьа, е селий долахьа дале кийча ва со из хаттар доашхача дакъа лаца, сона хетачох деррига вай халкъ а да цу гIулакха кийча а раьза а. Бакъда из хила деза бокъонца доагIача тайпара тархьарахой (историки) а, боккхий нах а, юкъара болх лелабераш а юкъе эза уж дакъа болаш, деррига мичахьа дода дIакъастар-хьакъастар фуд а хов чакхсадоагIаш хургдолаш, — йоах Бекхана.\nДохьале еча арабайнача наха юкъе, нохчий а гIалгIай а мехкдаьша из гIулакх къоастадар нийса хеташ ба цхьаццабола нах:\n— Тахан шин мехка шин кулгалхочо вайна юкъе довнаш, цатоамаш, тIемаш хургдоацаш из болх чакхбаьккхаб. Фу башха да из доазув хьаннагIчун доалахьа дале а цу тIа адамаш дахаш ца хилча. Цигара бала малагIа пайда ба? Укхаза воашта нах бIарахьежа ца а беш, воай моастагIий цергах хий ца а дувлийташ чудахача бакъахьа дар вай. Дукха ха а я из доазув къоастадаь хила деза. Бакъле деза вай! – йоах Дзейтанаькъан Аслана.\nНах корзагIабувргбоацаш, царна доал де, уж нийса латтаргболаш арадаьннача Iаьдала болхлоша хьаяхачох нах шоай ма хулла бокъо ца йохае гIерташ эзделаца а, шоашка аьннар дIахозаш а ба. Цар яхачох цаI моттиг яц бокъо йохаяьй аьнна белгалъяьнна дIаязъяь. Цу хьаькъе лаьрхIа къамаьл дой а, шоай цIи яккхар ца ловш бар цу гIулакха хьалхабайнараш. Цудухьа цар даь къамаьл укхаза хьоахадергдац вай. Бакъда, укх кIира цига латтачарна дика гуш да шахьаре доалл хьал.\n— Юхьанца корзагIбаьнна, дар фуд ца ховш хьийзабале а, деррига дуне цецдоаккхаш хозача гIулакх тIехьа болаш, шоашкара эзделаца доаца хIама ца гойташ, барт тайна, вIаший дувцар кхетадеш хиларца хьаькъале ба нах. Цу хаттаргахьа цхьаттара кхетам болаш цхьана айттаб нах дIа. Ишта мара чакх а даргдац деш дола хIама. Дехар а да са вай кагийча нахага, боккхагIчарна гIулакх деш, зIамагIбараш харцахьа леларгбоацаш царга хьожаш, кхалнаха фу эш хьожаш хила аьнна. ХIана аьлча, тахан укхаза пайдана доацар дувца, харцахьа лела даьннадац вай ара. Тахан ер хаттар даьшха даьнна да, вай халкъа гуллама депутаташа а Iаьдало а из гIулакх халкъа товча тайпара дIачакхдоаккхе. Дала нийсача хIаманна тIехьа барт цаI болба вай, — йоах Хьоашаланаькъан Бекхана.\nДохьале еча баьхкача нахаца из гIулакх бакъахьа хеташ е харцахьа хеташ бац цхьабола нах. Цу хаттаргахьа шийна хетар дийцар МутаIалнаькъан Саварбика:\n— Тахан ер гIулакх этта чIоагIа новкъа да сона. Сай воI укхаза ва аьннадаь из чувига хьавенав со. Бакъдар аьлча нах кIаьдбеннаб, дукха халонаш лайна къам да вай дар, цудухьа зе, зулам хургдоацача тайпара ер гIулакх дIадерзар дехаш устагIа а бийнаб аз Даьла духьа вай мехка тIера. Айс малагIа оагIо лоацаргья, се мичахьа соцаргва хац сона бакъдар ховш ца хиларах. ХIана аьлча сона хац уж лаьтташ хьан да, цига баьхараш малаш ба, се цига цIаккха а хинна цахиларах. Даьлагара вайна дикадар хуладалара яхаш дехаш вагIа со айс ламаз массаза ду. ЧIоагIа бакъахьа дар ер гIулакх чехкагIа дIакъаьста доаларе, — йоах Саварбика, вай къаман барт хилар, мехкахой зуламах лорабалар догдоахаш.\nБоккхий нах, истий, кагий нах бар, даггара тIаухаш Магасерча Къаман телевиденена хьалхашка латта бокъо а енна Iаьдало хьакъоастаяьча майдан тIа. Наггахьа мара дIаводаш саг гуц укхазара, тIаухараш дуккха а дукхагIа ба. Ди делкъел тIехьа даьлча дукхагIа а ух укхаза нах тIа.\nГIалгIай мехка латташ долча хьалах кхеташ, цига тIахьожам беш, из гIулакх шинна а оагIорахьа цатоам хургбоацача тайпара дIадерзарга дог доахаш къахьегаш я Федеральни центр. Дала дикадар долда цох.\nЦхьан кицах лаьца →


ВАЙН ДЕЛАН КЪИНХЕТАМ — Зори Ислама\nВАЙН ДЕЛАН КЪИНХЕТАМ\nЖумин Эсамирзийн кIант\nI952-чу шарахь, жима ши-кхо колхоз вовшах а тухуш, цхьа совхоз а еш, хийцамаш хилира Iедалехь. Цу юккъехь, тхо Iаш долу «Тегасшил» колхоз а, лулара «Джанаталап» колхоз а, «Калинин» колхоз а вовшах а тоьхна, цхьа «Калинин» совхоз йира. Цу юккъера «Джанаталап» колхозан цIарах хилла лаьттан аре, лаьмнаш доцуш шера а хиларна, цуьнца цхьаьна дIадийна ялти тIе хи дало аьтто болуш а хиларна, цу шарахь, нохчех а, немцойх механизаторш а болуш белхалой тоарна, цу арахь 4,5 эзар гектар тIе ялта дийра совхозо. Делан къинхетамца, шен-шен хенахь догIанаш дахкарна, цкъа бен хи дилла ца дезаш, гуьйре кхачале, и ялта, юккъехь цхьа а асар-яр юй-те аьлла, цIена, и дерриге кенаш кIенан буьртигех дуьзна-дазделла, и аре бурула-можа мажъеш, хIордан тулгIе санна, гIийла хьоькхучу махо ловза а еш, дIахIоьттира. ХIинца и ялта тIех хилла, кена чохь кIенан буьртигаш малделла, махо охьаэгадале, чудерзо дезаш дара. И хууш долу адам дара ма-хуьллу сиха, ялта хIаллак ца хуьлуьйтуш, цхьана тхов кIела чуэца сихделла, кечам беш. Иштта адам сихделчу хенахь, дагахь а доцчохь хаам кхечира, Караганда областана сехьа йистехь яьлла цIе кху «Калинин» совхозан лаьттан экъан тIе кхочуш ю аьлла. Болх бита йиш йоцу белхалой боцурш, дийнна Казахстанан белхалой, цIе яьллачу дийнахь дуьйна и цIе яйъа орцахбовларх, гIуллакх ца хуьлуш, цIе кху «Калинин» совхозан ялти тIе кхочуш яра. Цу хенахь Казахстанехь хиллачарна, къаьсттина, цу Семипалатинскехь Iийначарна дика хуур ю цигара керча (перекати-поле) коьллаш. Мохо якъийначу цу коьллех цкъа цIе дIатаслахь, тоьпан молханах санна, чIогIа цIе леташ а, цкъа цIе дIатаслахь, шаьш яьгна йовллалц, дIаяйалуш а яц уьш. Ялти тIе хи дилла, цу ялтина арахьахула I,5 метр шуьйра, метр кIорга даьккхина долу татол, цу якъаеллачу, кхарзаеллачу коьллех дуьзна дара. Адам мел маса леларх, гIуллакх ца хуьлуш, и цIе цу татол чуьрчу коьллех дIатасаеллера. ЦIе йолчу меттехь мох хуьлуш хилар вайна хууш ду. Къаьсттина, Казахстанехь. Мохо дуьхьалъеттачу цIаро адамна цIе яйа тIегIуртийла дIаяьккхинера. Йиъ километр йохалла дIалаьцна долу ялтийн аса, (коьллех дуьзна татол ша 6 км. сов деха дара) Делан ницкъаца бен, адаман ницкъаца цу цIерах кIелхьардоккхийла дацара. Нагахь хIинца и ялта дагахь, нохчашка хIоьттина ца Iаш, дийнна цу Аягуз районерчу адаме мацалла хIуттург хилар цIенна гуш дара. ХIунда аьлча, цу гонахара кхечу колхозашкахь а, совхозашкахь а нохчий ца бисинера. Бухара казахийн божарий, кесталгIа чекхбаьллачу тIамо хIаллакбина, лахбина хиларна, ялта дуьйш-дерзо белхалой цатоарна, кху «Калинин» совхозехь санна, ялта дер ца хиллера.\nНохчаша хIинццалц а массо доIанца (ламазан доIанца хIетте) Деле диканиг доьхуш, доIанаш динехь а, хIинца, кху секундехь, Деле орца дехар даггара чIагIдеш, деха дезаш дара. И хууш волу Эсамирзин ИсмаьIал нийсса цу цIарна дуьхьал, Деле орца доьхуш, доIа дан охьахиира. Дехьий-сехьий, аьтто агIор тхан да Iабдал-ВахIаб, аьрро агIор ХIабилин Нурди «Амин» ала хиира. Гонахара цIе йойъуш лелачу, Делах тешаш боцчу партийни наха «уггаре а цIе яйъа сихо оьшучу хенахь стенна охьахевшина шу? ХьалагIовтта чехкка! ГIо де цIе йойъуш. Куьйгаш а лаьцна, шу охьаховшарх, Дела орцах веана, Цо цIе яйъаре са-м ца туьйсу аша?», – бохуш, шайн Iеса маьхьарий хьоькхура. Кхо метр бен кхин гена йоцуш, йогучу цу коьллийн алун йовхо юьхьа дуьхьал етташ, юьхь морцуш яцахь а, садаIарна чIогIа новкъарло а еш, йовхо яра. Делахь а, доIа деш волчу ИсмаьIала а, я «Амин» олуш волчу вукху шиммао а цу нехан Iесачу маьхьаршка ла ца доьгIура, я цIеран йовхонах къаьхкина юха а ца велира. ИсмаьIала доIа дина 2-3 минот йолуш, цIеххьана йилбазан мох (вихрь) хьаьвзина, бIаьрго ма-лоццу, генара дуьйна схьа татол чуьра цIе хьалаялале, цу татол чохь нуй хьаькхча санна, схьалаца хIума ца дуьсуш, цIе яьгна яьллачу агIор дIатоьхна, цу минотехь дIаяйра.\nХIинца оцу Iесачу дешнашца маьхьарий хьекхна болу нах, ИсмаьIална тIебаьхкина,\nгобаьккхина дIа а хIиттина: «Исмеке (ИсмаьIалан лараме цIеяккхар), тхуна гечделахь. Тхуна хьо эвлаяъ вуй ца хаара», – бохуш, гечдар деха дIахIиттира. ИсмаьIална я казахийн а, я оьрсийн а мотт ца хаьара. Цундела ИсмаьIал соьгахьа схьа а вирзина, кхара хIун де боху, аьлла, хаьттира. Ас цу казахаша схьабохучун талмажалла деш, ма-дарра кхетийра ИсмаьIал. «НаьIалт шу Iесачу жIаьлешна. Эхь а ца хетий, эхь а (иштта олуш Iедал дара ИсмаьIалан). И цIе дIаяйъинарг со ву-м ца моьтту шуна? Суна ма хьестало, и цIе дIаяйина волчу шаьш ца тешачу Далла хьастало», – оьгIазе элира ИсмаьIала. ХIинца а кхунна уллора дIахилаза волчу Iабдул-ВахIаба хаьттира ИсмаьIале: «ИсмаьIал, цу айхьа динчу доIийна Дала, хIинца санна, сихха жоп лур ду аьлла, тешна варий хьо?», – аьлла. ИсмаьIал ша, Къуръано хIун боху ца хаахь а, меллаша, тийсалуш Къуръан дешар, дагахь Ясин дешар бен, кхин дешна Iеламстаг вацара. Вай махках дахале хьалха, цIахь I3 шарахь цамгар токхуш, меттахь Iуьллучара схьавалийна ву олура тхан дас Iабдал-ВахIаба. Адамаш Казахстане дIакхаьчча, вагонаш тIера лаьттарчу лай тIе охьадиссийначу минотехь, ИсмаьIала ша-шена доIа дина хиллера: «Кху дуьненан а, эхартан а Да волу Веза-Сийлахь Дела, мел цамгар токхуш со схьавеанехь а, Ахь деллачунна резаволуш хилла со, хIинца а реза а ву. Веза-Сийлахь Дела, сан Iожалла герга елахь, кхидIа сох нахана ларч ца еш, кху дуьненара сихха со дIаэца Ахь. Нагахь сан Iожалла гена елахь, со сайн дегIана дола далуш, меттара гIаттаве Ахь», – аьлла.\nЦу цхьана кIирана юккъехь, кхин хьен ца веш (цу I944-чу шеран март баттахь), меттара гIаьттина ИсмаьIал, кхин набарна бен вижна воцуш, нийсса 2I шарахь могаш а лелла, I975-чу шарахь, шен 67 шо кхочуш (ИсмаьIал I898-чу шарахь дуьнентIе ваьлла вара), март баттахь дIакхелхира. Ткъа эццахь Iабдал-ВахIаба шега хаьттинчунна жоп луш, ИсмаьIала элира: «ХIетахь, вай вагонаш тIера охьадиссийначу минотехь ша динчу доIийна Дала шена жоп делчахьана, шен доIийна Дала жоп лур ду аьлла, чIогIа тешна вара со. Цул тIаьхьа, цкъа а кегий хIуманаш доьхуш, ас Деле доIа дина а дац, я хIинца а дан дагахь а вац. Бакъду, хIинца хIара санна долчу халкъан юкъарчу, доккхачу хIуманна Дала сайна доIийна жоп лур ду аьлла, чIогIа тешна вара со».\n← Iийса-Пайхамарх лаьцна (Делера салам хуьлда цунна)\nМУХЬАММАД МАККАРА ДIАВАХАР (Делера къинхетам, маршо хуьлда цунна) →\nВремена намазов 23.09.2020


Ульяновск - Нохчий цlерабаьхна де дагалоцуш, 23Чил2014\nНохчийн къам цIерадаккхарх йолу доьххьарлера исбаьхьаллийн фильм, готтачу гуонехь гайтина Соьлжа-гIалахь. ХIумма а атта некъ ца бина иза яьккхинчара.\nЙолалушшехь, «Чим» аьлла яра оцу фильман цIе. Амма, иза чекхяьллачу хенахь, иза хийца а елла, «Дицдан омра ду» аьлла ю. ХIокху деношкахь, Соьлжа-гIалахь, Лермонтован театрехь, фильман белхан гайтам дIабаьхьара. Хьажархой- цу тIехь къахьегга йолу актерийн тоба яра. Маршо радионна корреспондент а кхечира цига. Къайлахь. Иштта къайлахь дIа а язйира цигара фильман аудио цхьацца кийсакаш. Фильман автор волчу Коканаев Руслана бакъо а елла, луш ю уьш эфире.\nДоьххьара оцу фильман хьажархошна билгалдолуш дерг ду, хила кечбеллачу бохаман йохьиг цигахь юьйцуш хилар. Нохчийн ломанца йолчу яьрташкахь, маьрша дахар, муха талха доладелира, цига ханна аьлла цIечу эскаран ницкъаш чубалийча. Вуьйш, тухуш, чехош, оцу амалехь дIахьо цунна кечам.\nФильман авторо гойтуш ду, цхьаболчу эскархойн адамалла. Къахетарш а бу, къизберш а бу царна юккъахь. Дауд а, Седа а- коьрта ши турпалхо ду цигахь. Обаргий, цуьнан зудий. Шен лаамехь ца волу Дауд цу некъа тIе. Фильман коьрта, чакхенан сурт ду- Хьабахехь нах божал чохь багор. Адамаш цига дIа гул а дина, тIехьожуш, омра делла волу полковник Гвишиани а волуш, ду и адамаллан доьхьал зулам деш.\nКино чуьра кийсак, эпсар: «Сталинс шен куьйг тIаIийначу Iедалан омрийца, шу, вай пачхьалкхан кхечу метте дехьадогIуш ду. ГIовгIа ма е! ГIовгIа ма е! ЛадогIйиша соьга! Шун бахаман доладийра ду Совета Iедало».\nВахархо: «ХIинца ахь ладогIал тхоьга! Тхан бераш, вежарий а, тIом беш бу, вай къоманна тIера, пачхьалкхан тIера, Сталинна тIера. ХIун бахьан долу IарадогIуш ду тхо?\nЭпсар: «Собар дехь, воккха стаг. Вайна ма хаара, ломанца шийла хуьлу. Цундела, шу буьйса яьккха божал чу даха деза. Накъостий, Совета Iедал, шуна сагаттадеш ду шуна!».\nЦул тIаьхьа, оцу божал чу доьлху адамаш. Цу чохь, массийта сахьт далле, цхьа кIант а волу дуьнен чу. Гвишианига олу, уьш бага муха бо, цу чохь бераш а ма ду олий. Вукхо, бIаьрг негIар а ца тухуш, жоп ло, "уьш ша берш мостагIий бу, таса цIе!"\nКинон чакхехь, оцу хиллачу обаргийн зуда Седа гойту карарчу заманахь, кешнашкахь, Даудан чуьртан хьалхахь лаьтташ. Цу тIехь яздина ду, 1944 шарахь а, 2000-чу шерашкахь а иза велла аьлла.\nКIентан кIанта хIотту,- шозза муха велла иза?-. Хьан дедас, олура шен са делла, и нах багош гича, ткъа, дог дегIаца делла.\n-Ткъа, иштта хуьлу?, - олий, йилбазан мохехь даьржа жимчу кIанта делла хаттар.\nКино гайтина яьлча, ша лахIти чохь санна тийналла хIоьттира зал чохь. Чуьра серло хьаллатийча, дехьа а, сехьа а, хаза а ца хезаш йоьлхуш массийта зуда а, йоI а яра. Шай тIунделла бIаьргаш гайта лууш, кортош вахьоллийна божарий а бара. Ца дийцича а кхеташ дара, нохчийн къам цIерадаккхарна лерина йолу и фильм нохчаша тIе муха оьцура ю.\nПолисхочунна кхаъ балар, Оьрсийчоьнна тоьхна санкцеш, Нурсултанна дуьхьал бевлларш


www.islamannur.org - Ахьмад ал-Шавин доIа\nАхьмад ал-Шавин доIа\nЯ АллахI! Тхан куьйгалхой тобе Ахьа. Дин кхайкхочарна а, хьал тодечарна а гIортораш а, гIоьнчий а бе Ахьа царех. Бохамна а, талхор даржочарна а дуьхьал тIом бе Ахьа уьш. Мунепикъийн вортанашна ира тарраш де Ахьа уьш.\nЯ АллахI! Церан го тобе Ахьа. Хьайн ШарIо бохург дан аьтто бе Ахьа церан. Шайн халкъаца дика хилар а, кIедалла а ло Ахьа царна, хIай доллучуьнан Паччахь верг, хIай Iаламийн Дела верг!\nЯ АллахI! Бусалба нехан Iелимнах а, дин кхайкхорхой а тобе Ахьа. Цхьа барт бе Ахьа церан бакъонна а, нийсонна а тIехь. Церан Iамалш Хьо резаван еш хилийта Ахьа. Бакъ дош олучарех бе Ахьа уьш - Хьан новкъахь буьллучуьнан бехках а ца кхоьруш.\nЯ АллахI! Пайда бе Ахьа царна. Пайда бе Ахьа уьш бахьанехь. Сов баха Ахьа уьш Iилманехь а, деган цIаналлехь а, нийсонехь а, Хьайх кхерарехь а, хIай Iаламийн Дела!\nЯ АллахI! БIаьрмецигаллех ларбе Ахьа уьш. Дуьне гулдар а ма хилийта Ахьа церан гIайгIа, хIай къинхетаме верг!\nЯ АллахI! Мархин бутт бе Ахьа Ислам динна а, бусалба нахана а сийлаллин а, толаман а бутт.\nЯ АллахI! Оцу чохь нисве Ахьа тхоьх тилларг. Оцу чохь тхоьх къениг, къоьллах хьалха а ваккхий, вехаш ве Ахьа. Оцу чохь тхоьх цомгашчунна дарба де Ахьа. Оцу чохь тхан муджахIидашна гIо де Ахьа. Оцу чохь тхан йийсархой маьрша баха Ахьа, Хьайн къинхетамца, хIай къинхетаме верг!\nЯ АллахI! Цатам баьллачу бусалбанашкара сингаттам дIаайбе Ахьа. Балано лаьцначаьргара бала дIабаккха Ахьа. Зуламехь баллочарна тIера зулам дIаайде Ахьа.\nЯ АллахI! Декхархошна тIера декхар дIало Ахьа.\nЯ АллахI! Х1ай массо латкъам хезаш верг! Х1ай массо къайлаха ден къамел хезаш верг! ХIай т1ера массо бала д1аайбеш верг! ХIай ни1маташ луш, комаьрша верг! ХIай Iазап дIаайдеш верг! ХIай гIайгIанех хьалха воккхуш верг! ХIай зуламех кIелхьара дохуш верг! ХIай Хьайн хьукма уггаре а нийса дерг! ХIай зулам диначуьнан хьесап дийриг! ХIай Iазапехь волучуьнан дола дийриг! Х1ай бIаьргашна гуш воцург! ХIай вуьйцучаьрга Хьайн сурт ца дийцалуш верг! ХIай хиламашка а, заманашка а хийцалуш воцург! ХIай лаьмнийн йозаллаш хууш верг! ХIай хIордийн барамаш хууш верг! ХIай догIанан тIадамийн дукхалла хууш верг! ХIай диттийн гIашшийн дукхалла хууш верг! ХIай шена тIе буьйсанан бода мел къовлабелла дерг хууш верг! ХIай шена тIе дийнан серло мел кхетта дерг хууш верг!\nМа дукха ниIматаш делла-кха Ахьа тхуна - уьш делча тхан хастам бар кIезиг хилла долу. Мосазза бале лаьцна-кха Ахьа тхо - оцу хенахь тхан собар кIезиг хилла болу.


"Би-би-си": Нохчийчуьрчу Iедалан коьртехь Кадыровн 158 стаг\nОьрсийн "Би-би-си" гIирсан журналисташа багарбина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Iедалан урхалле хIиттийна цуьнан гергара нах. Нохчийчоьнан урхаллан йоллу система бохург санна йоьзна ю Кадыровца а, цуьнан гергарчаьрца а.\n"Би-би-си" хьостан статистикаца, Нохчийчуьрчу 158 баккхийчу хьаькамашлахь 30 процент Кадыровн гергарнаш бу, 23 % юьртахой, ткъа йисина 12 процент дIалаьцна куьйгалхочун доттагIаша а, церан гергарчара а. Ша Кадыровс а къайлахьош дац, жоьпаллин даржашка шен "хьомсара вежарий" ша хIиттош хилар.\nЖурналисташа билгалваьккхина низамаш кхуллучу Iедалехь а, ницкъаллийн структурашкахь а, регионехь лелочу бизнесехь а волу 18 стаг.\nЦарлахь 8 Кадыровн доттагI, кхоъ гергара стаг, шиъ Хоси-Юьртара. Уггар а Iаткъамечу даржхошлахь Кадыровна тIаьхьа вогIу пачхьалкхан Думан депутат Делимханов Адам, парламентан спикер Даудов Мохьмад, СОБР "Терекан" командир Висмурадов Абузайд а. Уьш берриш а Кадыровн уллора доттагIий бу.\nНицкъаллийн структурашкахь лакхарчу даржашкахь ву мехкан куьйгалхочун виъ юххера доттагI, исс цуьнан юьртахо, шиъ йишин кIант, Кадыров Ахьмадан хилла накъостий, Делимханов Адаман гергара нах а.\nМинистрийн кабинетан а, парламентан а лаккхарчу даржашкахь волчу 73 декъашхочух 19 Кадыровн гергара ву, 14 цуьнан эвлара стаг ву.\nФинансаш а ю Кадыровн гергарчу наха дола деш. Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондан президент ю Кадыров Рамзанан нана Кадырова Аймани, ткъа цуьнан вице-президент – Кадыров Рамзанан хIусамнана Кадырова Медни.


"Мемориал": нохчийн Iедалхойн харцоно дIатоьхна хила тарло Байдулаев гIаттамхойх\nГIадужу-бутт 16, 2020\nШайн шеконаш эгначу нахаца нохчийн Iедалхоша лелош йолу политика цхьа бахьана ду гIаттамхойн могIарш дузаран. Бакъоларъяран "Мемориал" центро дина оцу кепара дIахьедар, Нохчийчуьрчу Серноводскан кIоштахь дIаяьхьначу леринчу операцех дуьйцуш. Цигахь байъина, тIемалой бара аьлла, Борчашвили Рустам а, Байдулаев Казбек а.\n"Мемориалан" информацица, 2008-чу шеран Охан-беттан 12-чохь дуьххьара дIалецира Байдулаев, шен 20 шо долчу хенахь. ТIехьа-Мартанарчу полицин декъехь ницкъбина, ша шена тIе бехкаш дахкийтира цуьнга, гIаттамхойн тобанхошца дакъалаьцна ву ша а олуьйтуш. Набахтехь яккха ялх бутт хан туьйхира цунна.\nОццу шеран ГIадужу-беттан 10-чохь маьршаваьккхира Байдулаев, юха ах шо даьлча, 2009-чу шеран Зазадоккху-баттахь лачкъийра иза. ТIаьхьа шен нене дийцина хиллера цо, кIоштан полисхойн декъехь шена йеттарх, Iазап латторах, ша сийзазварх, юха а бехк тIе а лоцуьйтуш.\nКхелехь ма-дарра дийцира Байдулаевс, шена тIехь ницкъбарх а, боцу бехк тIелацийтарх а, иштта, ша хьийзорах а. Ши шо хан кхайкхийра цунна набахтехь яккха хIетахь. Хан яьккхина араваьллачул тIаьхьа а, полисхоша шайн тергонехь латтавора иза. ТIаьхьо бух а боцуш, бехкевира иза 2014-чу шарахь ГIуран-беттан 3-чу буса Соьлж-ГIалахь гIаттамхоша тIелатар дича. ТIаккха дагийра Янди-кIотарара цуьнан да а, нана а чохь дехаш хилла цIа, доьзалан махкахь бала дийзира.\n"Цхьа а шеко яц, пачхьалкхо къийсам латтон безаш бу терроризмца а, гIаттамхойн тобанашца а, - аьлла хета "Мемориалан" Кхеташонан декъашхочунна Орлов Олегна. - Амма и къийсам шога, низамийн гурашкахь дIабахьа безаш бу. Iазапаш, нах лечкъор, къайлах латтон набахтеш, тIемалойн гергарчийн хIусамаш ягор а - къайлах лелачу тобанхошца Нохчийчохь лелочу кепаша, эххар а террорхойн база шорйо. Вайна гуш ду иза Байдулаев Казбекан кхолламан масалца".\nКарарчу беттан 13-чохь Соьлж-ГIаларчу Октябрьскан кIоштахь контртерроран операцин режим кхайкхийра. Цигахь вийра виъ стаг: Iедалхоша чIагIдо, уьш тIемалой бара бохуш. Ницкъаллийн структурашкара шиъ вийра, цхьанна чевнаш йира.


"Бегашан де" тIекхочуш дуьненаюкъара Нобелан машаран преми эца хьалхатеттина Кадыров\nТамбов гIалахь тIечIагIйинчу "Дуьненаюкъарчу Нобелан премин информацин центр" компанин куьйгалхочо, Оьрсийчоьнан Iаламдовзаран академин декъашхочо Тютюнник Вячеслава хаам бина, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан хьалхатеттина Нобелан машаран преми эца, аьлла. Премин дуьненаюкъарчу центро комментари яланза ю оцу информацина.\n"Ас ца теттина иза хьалха, ас сайга кхаьчна информаци яржийна –норвегаша теттина иза хьалха. Бакъонашца а догIуш, хьалхатеттинарш къайла хьош хуьлу, 50 шо даьлча бен ца бовзуьйту", – элира Кавказ.Реалиига Тютюнника.\nШа Iилманча химин декъехь говзанча ву, 1970-чу шарахь дуьйна толлуш ву иза Нобель Альфредан тIаьхье а, цуьнан премин лауреаташ а.\nТютюнника шена нийса хета Кадыров Нобелан машаран преми эца хьалхататтар, бохура Кавказ.Реалиига, цунна гарехь, политика "дукха гIуллакхаш дина машарна" Къилбаседа Кавказехь: "Тоьъал еха хан ю цигахь хьал маьрша долу. Иза бахьанехь бу машар, аьлла хета суна".\nОцу юкъанна Тютюнник Вячеслав тешна ву Кадыровна цхьана муьрехь къовсамна юкъаваларх, Нобелан машаран преми яккхалур яц бохучух.\nAmnesty International: Оьрсийчоьнан Iедало талла деза Нохчийчохь харцо лелор\n"Кхушара хьалхатеттина 300 сов стаг. Цкъа юкъавоккхушехь, номинантна Нобелан преми луш ца нисло. Къайлаяьхьинчу информацех хууш дерг аьлча, шерашкахь, наггахь иттаннаш шерашкахь тоьттуш нисло премина хьалха. Цкъа хьажарх тоьуш дац. 120 шера чохь масех бен вац иштта атта чекхваьлла", - дуьйцу Тютюнника.\n2020 шарахь Нобелан машаран премина хьалхатеттира Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, оппозицин политик Навальный Алексей а.\nНобелан машаран преми эцначех ву ши Оьрсийчоьнан вахархо – бакъоларъярхо, Iилманча Сахаров Андрей а (1975), Советан пачхьалкхан президент Горбачев Михаил а (1990).\nХIиттаделлачу хьелашца, Нобелан комитето гурахь кехаташ хьийсадо кандидаташ хьалхататта охIла винчу масех эзар стаге – Iилманийн эксперташка, юкъараллийн хьукматашка. БIаьста кандидатийн могIарш луьтту эксперташа, аьхка тIечIагIбо къастийнарш. Гурахь Швецерчу Iалманийн академино зорбане йоху кандидатийн цIерш. Ша преми луш йолу церемони хIутту Нобель веллачу дийнахь – ГIуран-беттан 10-чохь. Барам дIахьо Норвегин шахьарахь Ослохь.\nВ 2020 –чу шарахь Рамзан Кадыров хьалхатеттира Машаран а, кхиоран а Институто (INSPAD) юкъаяьккхина йолу Дуьненаюкъара машаран преми эца.


Эльжуркаев: "Баккхийчеран масало дика Iамадо бер маттана а, гIиллакхашна а..."\nКху тIаьхьарчу шерашкахь Оханан-бутт герга мел кхочу а бийца боккхуш махкахь ненан мотт, шовкъе дуьйцу цуьнан мехаллех а, и дIабаьлча къам къомах долуш хиларх а.\nБакъду, нохчийн меттан де аьлла, кхайкхийна де тIекхочуш, цунах дийцар марсадаккхахь а, ненан мотт, хи ца тоьхча маргIала дулу синтар санна, эшамехь бу.\nТелерадиохь шуьйра пайдаоьцург оьрсийн мотт бу, дуьйцург хIуъу а делахь а, ладугIуш берш 99% вайнах белахь а.\nСпортехь, балха тIехь-дахаран муьлххачу декъехь а ша баьхначу кхиамех а нохчочо тахана оьрсийн маттахь дуьйцу. Бен-башхалла а дац и хан тоьхна стаг я зуда хилар а, я кхиъна догIуш кIант, йоI хилар а- буьйцург гIазкхин мотт бу.\nТелерадиохь долу хьал чуьра дуьйна девзачара чIагIдарехь цигахь къахьоьгуш болчу дукхахболчу белхошна хаа а ца хаьа шайн ненан маттахь яздан а, я лартIахь къамел дан а.\nКхета а дина тIеэца мел лазаме делахь а,тахана нохчашлахь зеделла бакъдерг а хилла дIахIоьттина, вайнехан дуккха а берашна ненан маттал хьалха оьрсийн мотт Iамар. Хьулам а ца беш, долчу суьртах ма-дарра аьлча, кханенан ойла а ца еш,дай-наношлахь кIезиг бац, оьрсийн матто хьалхе яккхарх,хьомечу,гергарчу маттал хьалха берашна и караберзарх кхаъ хуьлуш берш.\nИ сурт Iаткъаме хилар, цо къомана дика дохьуш цахилар, тахана бIаьрла хета сурт кхана бале дериг хиларх юкъаралла кхето гIертачу яздархойн аз, мохь-цIогIа тахана хаззане а хезаш дац Нохчийчохь.\nНохчийн маттаца дозаделла, ворхIе дайша перза а лоруш, заманан кIоргера схьадеъна гIиллакх-Iадаташ мел дайделла кху 21 –чу бIешарахь?\nЦу тIера доладелла сан маттах лаьцна къамел Хьалха-Мартана тIерачу яздархочуьнца Эльжуркаев Мохьмадца.\nМохьмад: «Дуккха а дайделла, дуккха а. И бийца а оццул бахарх ледара бевлла бу-кх кегийнарш, тIекхуьу чкъор. Тахана хIуъу дина а самабаккха безаш мотт, карладаха дезаш ду гIиллакхаш. Ишколашкахь хьалхарчу классашкахь дешар а ненан маттахь хила дезара тахана.\nСтенна аьлча, шен нохчийн мотт Iемаш схьадогIучу берана цIеххьана оьрсийн мотт хьеха болийча цуьнан психика галйолу. Ас сайга хаьттича чуьра дуьйна схьа и Iамор а, бийцар а юьхьар а лоцуьйтур дара, бераш цу маттахь кхетош-кхиор биста кхаччалц.\nХIинца ишколашкахь этика урок ю кIирнах цхьаъ. Иза кхачо йолуш яц аьттехьа а. Нохчийн гIиллакхаш, Iадаташ Iамош масех урок хила еза. Коьртаниг масал дIагайтар ду. Оцу масало дика Iамадо бер. Тахана оцу нохчийн маттана орца доккхуш лаьтташ ду,амма схьалоцуш, кхетам болуш нах кIезиг бу.\nМасал а ца гойтуш бахарх тоаме дац. Ваьш лелориг цхьаъ а долуш, дуьйцург кхин а долуш хилча цунах гIуллакх ма ца хуьлу. Балха тIехь хьуна нохчийн йоза хууш цахилча, хьан гIуллакх дIагIур ца хилча ахь Iамор бу-кхи иза. И Iаморехь гIо дийр ишколашкахь юьхьанцара классаш ненан маттахь хилийтаро а».\nНохчийн маттах, цуьнан хиндолчух шена хетарг олуш дог-ойла йовзийтина дешан говзанча Эльжуркаев Мохьмад тешна ву, амал ма-дду сиха, ишколашкахь, юьхьанцара классашкахь дуьйна ненан мотт бацо ца болабахь, цIе яьлча сиха оьрсийн матто «йийсаре» ерзош къона тIаьхье кхана,лама шайн маттана тIеберзо вуно хала хир ду аьлла.


ЯхІуд-мехкан паччахьаша – Йовтама, Ахьаза, Хьузакх-ЯхІус – паччахьалла дечу хенахь Муршат-юьртара волчу Мика-ЯхІуга Везачу Элера хаам кхечира. Оцу хаамехь Мика-ЯхІуна дІаделладелира Шамран а, Ярушалайм а цІераш йолчу гІаланех хиндерг.\nЛадогІа массо а халкъаша, тергам бе лаьтто а, цунна тІехь мел долчо а! Шуна дуьхьал теш хуьлийла сан Хьалдолу Эла, Шен дезачу цІийнера волу Веза Эла!\nХІунда аьлча Шен езачу меттигера араволуш ву Веза Эла. Охьа а ваьлла, лаьттан лакхенаш хьоьшур ю Цо –\nЦунна кІелахь лаьмнаш дешар ду, цІергахь лела балоз санна, уьш тогІеш чу текхар ду, гуна тІера охьадогІу хи санна.\nЯкъубан тІаьхьенан аьрхалла а, Исраилан халкъо летийна къинош бахьана долуш ду и дерриге а. ХІун бахьаница ю Якъубан тІаьхьенан аьрхалла? Шамран-гІалица йоьзна юй те иза? ХІун бахьаница бу ЯхІуд-махкахь цІушна сагІа доккху гунаш? Ярушалаймаца доьзна-м дац те иза?\nВезачу Эло боху: «Иза бахьана долуш Ас Шамран-гІаланах саьлнаш йийр ю аренгахь, кемсаш лелон бен пайден хир яц и меттиг. Ас цуьнан тІулгаш тогІи чу кхуьссур ду, цуьнан баххаш гучу а дохуш.\nДерриге а цуьнан Іамал еш долу суьрташ дохор ду. Сийсаза леларна делла долу совгІаташ цІергахь дагор ду. Ас цуьнан массо а цІуш бохабойтур бу. ЦІуйн дуьхьа лелаш долчу кхахьпаллина цо совгІаташ схьаэцарна, кхахьпаллина уьш кхин а дІалур ду».\nЮха Мика-ЯхІус элира: «Со цунна воьлхур а ву, тийжар а ву, когаш Іуьйра а, верзинаваьлла а лелар ву со. Со, чангІалкх санна, угІур ву, бухІа санна, воьлхур ву,\nхІунда аьлча Шамранан чевнаш йоьрзур йолуш яц. Изза ЯхІуд-махкана а дІакхаьчна. Ур-атталла сан халкъан кевне, Ярушалайме а, кхаьчна иза».\nИза Гати-гІалахь дІа ма кхайкхаделаш, цигахь хозуьйтуш ма делхалаш (Гати – «кхайкхо» бохург ду). Амма Байт-Іапру олучу юьртахь шайна тІе чан тасалаш (Іапру – «чан» бохург ду).\nЭхь дайна, берзинабевлла болу Шапир-гІалин бахархой, керлачу метте дІакхалха. Цаинунехь бехаш берш а дІабовдалур бац. (Цаинун – «довда» боху маьІна долуш ду). Байт-Эцал-юьртахь дечу белхаро шу цигахь соцуьйтур дац.\nМарут-гІалин бахархой шайна гІо даре сатесна бу, хІунда аьлча Везачу Элера болу бохам Ярушалайман кевне кхаьчна (Марут – цуьнан «къаьхьа» бохург ду).\nЛахиш-гІалин бахархой, чехка говраш дІайожа гІудалкхана (Лахиш – цуьнан маьІна «гІудалкх» бохург ду). Шу Ярушалайман бахархойн къинойн юьхьиг ю, хІунда аьлча шуна тІера дІадоладелла Исраилан халкъан зуламаш.\nИштта аша Муршат-Гати-гІала совгІаташ дІакхоьхьуьйтур ду, амма Ахзиб-гІала Исраил-мехкан паччахьаш Іехорна хир ю (Муршат – цуьнан маьІна «зудчух луш болу там» бохург ду).\nМарешера бахархой, Ас шу мостагІчун кара дІалур ду (Мареш – цуьнан маьІна «толамхо» бохург ду). Исраилан халкъан куьйгалхой, бевдда, Іадулам-хьехана чохь къайлабевр бу.\nДукха дезачу шайн берашна шаьш гІайгІанехь хиларна, шайн коьртара месаш дІаяша. Шу долчуьра уьш махках бохург хиларна, ломъаьрзунан санна, шайн кортош дерзина даха.


"Изоляцино чIогIа ницкъбина тхуна"\nОьрсийчоьнан регионашкахула дIасалело долара цирк Нальчикехь йисина. Шапитон куьйгаллин таро йоьхнера, дийнаташ дузо аьтто цахиларна. Орцахбевлира царна меттигера бахархой, яздо "Кавказ.Реалии" портало.\n"Бала кхаьчначу Нальчикан бахархоша тоъал Iежаш а, жIанкаш а, жарж а беара тхуна. Кхин дIа йолчу ханна тхайх доглозучаьрга я бежанан жижиг, я зIакардаьхнийн жижиг эцар доьху оха", - дуьйцу цIоькъалоьмаш а, черчий а Iамочу Матчанов Рустама.\nЦо бахарехь, жIалеш а, черчий а юзо хала дац, ткъа цIоькъалоьмашна даим а керла жижиг деза.\n"Мы вместе" цIе йолчу боламан волонтераш бара циркана орцахбевлларш.\n"Тхо реза дац акха дийнаташ циркан программашкахь лелорна, делахь а, хIокху чолхечу хьелашкахь шайн хIусамашна генахь бисинчу царна гIоьнна орцах ца довлуш Iойла дацара тхо", - дийцина "Кавказ.Реалиига" акцин жигархочо Зимак Вероникас.\nСтаврополан кIоштахь чолхечу хьолехь нисъелла Ставрополехь а, Пятигорскехь а латтон долара ши зоопарк а.\n"Изоляцино чIогIа ницкъбина тхуна, - боху директоро Кудинова Кристинас. - Зазадоккху-беттан 28-чу дийнахь дуьйнна болх сецна тхан. Цул а ши кIира хьалха дуьйна а вогIуш стаг вацара тхо долчу: нах кхоьрура. Цхьана баттана тоаме хир йолуш "лацаелла мохь" яра тхан, тIаккха Охан-бутт баллалц карантин латтор ю аьлла, хезча, гIо дийхира оха".\nХенал а хьалха билеташ дохка долийра зоопарко, шайгахь лаьттачу хьолах хьалха бовлархьама. Ши билет эца аьтто бара цхьана билетан мехах. Бакъду, зоопарк болхбан йолаеллачул тIаьхьа бен хьажа ван йиш яц.\n"Дукха нах дог лозуш бевлира тхуна. Цара юург кхоьхьура, - дуьйцу Кудиновас. - Юьртабахаман директоро цхьа тонн ах тонн ялта деара тхуна. Цхьаммо 68 сом 56 кепек яьккхира тхан чоьта тIе - шайн дерг ца кхоадо тхуна".\nЭпидеми бахьанехь зен хиллачу хьукматийн тептарехь ю зоопаркаш аьлла, билгалдаьккхина Кудиновас, делахь а, пачхьалкхо гIо дийр дара олийла дац боху цо.\nАла догIу, пачхьалкхийн цIарах йолчу зоопаркашкахь, ситуаци дукха аьхна ю. Хьалхалеррачу барамахь алапа а оьцу белхахоша, хьовсархой бацара оьхуш аьлла, зен дац хуьлуш дийнаташна а, бохуш дийцира БуьритIерчу зоопаркан белхахочо. Изза хьал ду ала мегар ду Нальчикерчу дийнатийн паркехь а.\nКарантин а, хIусамехь ницкъбар а: дукха хир буй-те бала хьоьгурш?


варохьматуллахIи вабаракатухIу! Цхьа хаттар дара сан, аьхь хетахьхьа а ца хаьттичи ца волу.\nМасала, гIенаха тIуналла яьлчи и ламазца дерг муха ду теша, полностью лича веза, йа и бехкейолу меттиг дIайиличхьанне тоьаш дуй теша йа дац-те? Со ала гIертаг хIун ду: лийча ца луьйчуш иштта и цIано а йина ламаз да мега йа ца мега?! Жоп:\nОьшург хаттар иэхье дац. И ца хууш, ца хоттуш Iаш берш а хир болу дела яздо вай хIокху кепара долу хеттарш а, жоьпаш а сайта тIехь, массарна а пайда хилийтархьама.\nНагахь санна «тIуналла ялар» бохучух лууш дерг оралла ялар делахь, лийча веза. Оралла (оьрсийн маттара: сперма) – шех бер кхоллалуш йолу тIуналла ю. Цуьнан кхо билгало ю: иза араялар тоттуш-кхуссуш санна хуьлу; иза арайолуш марзо хуьлу; цуьнан хьожа хьакхийначу бодах йогIу хьожу санна хуьлу. Нагахь санна оцу билгалонех цхьа билгало елахь – масала гIенаха тIуналла арайолучу хенахь марзо хилла хилар дагадагIахь, йа самаваьллачул тIаьхьа цуьнан иштта хьожа ягIахь – лийчар тIедужу. Ткъа оцу тIуналлийца оцу билгалонех цхьаъа билгало яцахь, тIаккха лийчар тIе ца дужу.\nНагахь санна араяьлла йолу тIуналла оралла а йоцуш, кхиниг елахь, тIаккха лийчар тIе ца дужу, муххале а бехкеметтиг йила а йилина, иза хица дIа а цIанйина, тIуналла кхетта йолу бедар хийца а хийцина ламаз дан мега. Бехке меттиг йила езаран бахьана а, тIуналла кхетта йолу бедар хийца езаран бахьана а – и тIуналла «нажас» (боьха) лоруш хилар ду.\n08.01.2010 - 1431-01-22 |


Францин парламентан депутатна коронавирус кхетта\nКоронавирусан инфекцица дарбан цIийне охьавиллина Францерчу парламентан депутат. Еаридийнахь официалан кехатца бина цунах лаьцна хаам Къоман гуламан куьйгалхочо Ферран Ришара. Реанимацехь ву депутат. Ишта коронавирус хааелла парламентан буфетерчу а, ресторанерчу а шина белхалочух а.\nДепутатан цIе йоккхуш яц. Хууш ду, иза "Республиканцы" цIе йолчу оппозицин партин векал хилар а, Эльзас регионехь харжар а. Парламенера буфет а, ресторан а дIакъевлина ю. Цкъачунна дуьйцуш дац, парламентан балхана дозанаш тухур ду я дац.\nДе хьалха Iорадаьхначу терахьашца, 100 стаг тIекхетта Францехь коронавирусан ун даьлла. Верриг а 500 вахархо ву цу лазарца. ВорхI стаг велла. Президенто Макрон Эммануэла дIахьедина, эпидеми эккхар ю, цунна кийча хила деза аьлла.\nЕвропехь сихаллица даьржаш ду коронавирусан ун. Уггар дукха бу цомгашхилларш Италехь – 3 эзар сов. 148 велла цигахь.\nГерманехь 500 стагах хьакхаелла, иттаннашкахь бу цомгуш хилла нах Нидерландашкахь а, Швецехь а, Норвегехь а, ишта цхьа могIа кхучу мехкашкахь а.\nДуьненчохь билгалваьккхина коронавирусо лаьцна аьлла, 100 эзар стаг. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь 200 вахархо ву цомгуш. Конгрессо 8 миллиард доллар хьажийна коронавирусца къийсам латтон.


Къилбаседа Кавказ: терроризманна дуьхьалоечу некъахь "къийсам кхин а луьра хир бу"\n2020 шо дирзина террорхошка ур-атталла цхьа талор а ца дойтуш. Кечаман тIегIанехь дуьхьалойина 61 зуламна, контртерроран операцешкахь хIаллаквина 49 бандит, лаьцна – 800 гергга. Иштта бу шен хьукматан балхах лаьцна ФСБ-н директора Бортников Александра бина хаам. Къайлахчу сервисан болх муха гойту оцу терахьаша? Буй Оьрсийчохь, Къилбаседа Кавказехь терроран тохарш дан кхерам?\nОцу могIарара болу хьалхалерчу шерийн гайтамаш стохкалерчаьрца буьстича, билгалдаккха йиш ю тIаьххьарчу итт шера чохь хийцамаш дика схьабогIуш хилар. Хьалха заманахь терроран тохарш бIеннашкахь дора. ХIинца уьш дукха дац. Дуьхьало а йина, совцийна меттигаш алссам ю. ТIемалой бу бохуш нах байъар а лахделла бIеннаш тIера иттаннашка кхаччалц.\n"Бакъонийн инициатива" ("Правовая инициатива") фондан ГIалгIайчуьрчу декъан куьйгалхочо Сакалов Арсена дийцарехь а ду хьал хьалхачул гIолехьа.\n"Суна хетарехь, ницкъхойн болх эвсарбаьлла – 5-10 шо хьалха хIинцачул дуккха а эшна дара сурт. Хьал тергалдечу урхаллийн аьтто болу тергам латто. Делахь а соьга тхайн махкахь долчух бен дийцалур дац, лерина операцеш тIех дукха а ца хьо дIа, гIоьртина даттахь а, хьал цхьана эшшара ду ГIалгIайчохь. Дахар шен хоршахь дIалела, амма хьалха санна дац, хьалха хIора кIиранах цхьаъ нислора – ницкъхойн хашна тIелетара, герзаш дуьйлура, иза дац хIинца", - боху Сакаловс.\nЦунна гарехь, алссам бара хьалха тIемалой бу аьлла кхелашка кхачийначаралахь шайна таллам дIахьочу муьрехь гIело йина олурш. Ткъа 2020-чу шарахь иштанаш шена ца хаабелира, боху бакъоларъярхочо.\nДIадаханчу шарахь антитерроран операцеш уггаре дукха хилла ГIалгIайчохь аьхке йоьрзуш, Марсхьокху-баттахь. Оцу муьрехь 5 операци дIаяьхьина, стаг вийна тIемало хила тарло аьлла. Ницкъхойх лазийна шиъ. Операцеш йолийра Росгвардин белхахо вийча. Ткъа хьалхо Iедало дIахьедира ша Таршхойн лаьмнашкахь баьччин Бютукаев Асланан тIемалой лоьху аьлла.\nСакаловс бахарехь, "аьхка гIадаларца марсабовлу тIемалой, Iай – лахйо дуьхьало, шайна къайлабийла меттиг яцаре терра".\nТеррорхой жигара лела шолгIа меттиг яра Кавказехь Нохчийчоь. Ши бутт хьалха 6 стаг вийра Соьлжа-ГIаларчу операцешкахь, царалахь вара ши полисхо.\nБортниковс терахьаш довзийтинчул тIаьхьа а хилла тIеман инцидент Соьлжа-ГIалахь. Деношкахь урс тоьхна вийна цхьа полисхо, цуьнан накъост лазийна. ТIелеттарш бу ГIалгIайчуьра баьхкина, Соьлжа-ГIалахь болх беш хилла кегийнах, уьш байъина. ГIуран-беттан юккъехь вийра Нохчийчохь Байдулаев Казбек – иза лохуш хилла Iедало, тIемало ву бохуш, 20I2-чу шарахь дуьйна. Цуьнца оьккху коьчал яра, боху. Ткъа Байдулаев "шозза вийна" нисло: ши бутт хьалха ши стаг вийча, царех цхьаъ иза ву бохура.\nФСБ-н статистикехь дац дукха хан йоццуш Кхарачой-Чергазийчохь дина эккхийтар. Цигахь ГIуран-беттан 11-чохь ФСБ-н урхаллин цIенна уллехь ша-шен эккхийтира цхьамма.\nСтохка хиллачех ду ГIебарта-Балкхаройчохь Зазадоккху-баттахь леринчу операцица 3 стаг вер а, Охан-баттахь Ставропол-махкахь цхьаъ вер, шолгIаниг лацар а, Дагестанехь Стигалкъекъа-баттахь ницкъхоша ялх стаг хIаллаквар а. Оцу массо а хиламашкахь байъина нах бехкебора ницкъхойн дакъошна тIелата гIерташ хиларна.\nХийцаман билгало ю стохка шаьш дIаяьхьина лерина операцеш доккхачу декъанна ницкъхоша ДАIИШ-ца юзуш яцар. Дагестанера Зазадоккху-беттан операци бен ца юьйзира оцу бахьанах.\nНицкъхойн "Альфа" декъан ветеранийн ассоциацин президента Гончаров Сергей цкъа а ца тешна ДАIИШ цхьа боккха ницкъ бу бохучух.\n"Ас къобалдина хIума дац "Исламан пачхьалкх" дерриг а дуьненна бала бу, цуьнан структураш онда ю бохург. Тахана дукха ю масех стагах бен лаьтташ йоцу тайп-тайпана тобанаш, шаьш лела террористаш а бу. Еккъа ДАIИШ-ах адам кхерош йолу пачхьалкх яр нийса дац. Шаьш лела торрористаш баьржина, и болам вайга саца а лур бац", - аьлла хета Гончаровна.\n"Альфа" тобан ветеранан шен хьажам бу терроран боламе.\n"Таханенна Нохчийчоь ю мел а паргIат меттиг, цигахь Кадыров хиларна. Цо, аьр вай, авторитаран режим хIоттор – иза дика ду цхьана агIор. Ткъа ша Къилбаседа Кавказ – иза вайга сагатдойту агIо ю хIинца а", - элира Гончаровс.


Синбахамаллина оьшу спортана санна тидам\nМангал-бутт 07, 2016\nСоьлж-гIалара гIазкхийн театр. 2015\nСинбахамаллина тидам оьшу Iедалера\nМухьаммад Iали валар инзаречу халахетарца тIеэцна дерриг дуьнено. Веза а, лара а хьакъ волуш стаг вара Мухьаммад Iали. Нохчийчохь Мухьаммад Iали мила ву ца хууш стаг хир вац. Иза везаш, иза бусалба хиларна дозалла деш дукха а нохчийн бара. И валар юьстах ца дисина Кадыров Рамзан тидамна а. Цо кадамбеш, дIахаитина шен инстаграм агIонна тIехь ша Нохчийчохь Мухьаммад Iалин цIарах спортан центр а йийр ю, урамана цIе а туьллур ю аьлла.\nЦуьнан цIарах спорт центр кхоллар дика кхаъ бу Нохчийчуьрчу кегийчу нахана. Амма Нохчийчохь спортезархошна кхоьллина дуккха аьттонаш бу спорт лело: тахана а хIора дийнахь аьлча санна схьайоьллуш ю керла спортан центраш. Нохчийчуьрчу Iедало динчу дIахьедаршца, йолчарна тIе а, хоккейх а, воллейболах а ловза яккхий центраш а ю кеста хьалайийр йолуш. Вуьшта аьлча, спортезорхойн къоьлла яц тахана шайн спортанца йолу юкъаметтиг, цуьнга болу безам кхио. Делахь а, дахар деккъа цхьана спортах лаьттина ца Iан.\nМуьлххачу а юкъаралло ша хьакъ долу меттиг дIалаца дуьненан Iилма а, синбахамалла а кхиайо, царна оьшуш хьелаш кхуллу. Iилманчаш кIеззиг хилча, цу мехкан экономик ледара хуьлу, ткъа синбахамаллин говзанчаш юкъараллехь ца хилча, цу юкъараллин цхьанна а кепара кхиор ца хуьлу, я дуьненахь цуьнга ларам ца хуьлу. Таханлера синбахамаллехь долу хьал довза сан къамел хилира къоман Муслим Магомаеван цIарах музыкан школехь методист болхбечу Эмилица. И школа схьайиллина ши шо герга хан ю. 8 шайчух тера школа юйла хаийтира цо соьга. Шен школан Iалашо а йовзийтира Эмилис.\nАсар долуш дийцира Эмилис кхидIа а шайн дешархойн кхиамех. Тхан а самукъаделира нохчашлахь похIмаллин бераш дуй хиича.\nТIамо доккха зе дина Нохчийчуьрчу синбахамаллина. Тайпа-тайпана ишколийн гIишлош хIаллакйина, цул сов, доккха зеделларг долу цу кхерчашкахь болхбина хилла хьехархой дIабахана вайн махкара кхечу шайна бегIийла хетачу. Керла говзанчаш кхио шортта хан оьшу. Цу халонех а лаьцна дийцира Эмилис.\nЭмилин къамеле ладоьгIча хаало Нохчийчохь синбахамалла кхиош, даггара болхбеш говзанчаш буйла а, дукха а похIма долу кегирхой буйла а. Шеко яц, спортсменашна шайн похIма кхио Нохчийчохь кхерчаш ма-ярра, царна аьттона консерваториш а, университеташ а йича, Олимпиадашка а, ЮФСи а кхаьчча ца Iаш, вайн кегирхой Ласкала а кхочург хиларх. Философаш, композиторш, Iилманчаш, музыкан говзанчаш боцу къам айпе хета кхузаманахьлерчу къаьмнашна. Ткъа тоьлла спортсменаш кхио кхерчаш вайн махкахь, ша Мусина гIожмаш санна, дукха елахь а, къоман сий кхин а лекхачу тIегIане доккхур долчарна Iедало бе тидам ца даьлла бен беш санна хета.


Оьрсийчохь миллиардерийн долара хьал 35% нисло пачхьалкхо кхиочу чоьхьарчу хьолалаца (ВВП) дуьстича. Хьолахойн карахь уггаре дукха бахамаш болу пачхьалкх ю Оьрсийчоь, хаам бина пIераскана, Стигалкъекъа-беттан 14-чохь, Лондонерчу The Financial Times газето, Америкерчу консалтинган Morgan Stanley компанин аналитиканна тIе а тевжаш. Forbes журнало зорбане дохучу тептаран буха тIехь миллиардерийн рейтинг хIоттийна цо.\nОьрсийчоьнал тIаьхьа шолгIаниг ю Швеци – цигахь миллиардерийн бахам кхочу пачхьалкхан бахаман 30%. КхоалгIа ХIиндойчоь ю – пачхьалкхан бахамца дуьстича, 20% ду цигарчу миллиардерийн долара хьал.\nСов баккхийн бахамаш долахь латтораш категорешца зийна аналитикаша: "бахамаш дайшкара кхаьчнарш", "диканаш", "вонаш".\nХьалхарчу категорехь бу шайн дайша гулбина бахам долаэцнарш. ШолгIа категори – технологийн хьукматашкахула къахьоьгуш ахча IаIийнарш. КхоалгIачу категори юкъабогIу, экологин низам дохош йолчу, "коррупцица юкъарлонехь хила тарлучу" экономикан хаьсташкахь хьал гулдинарш.\n"Немцойн тулгIе" радионо тидам тIебохуьйту Оьрсийчоь "коррупцица юкъарлонехь хила тарлучу" хьелашкахь шен миллиардераша бахамаш гулбарца рейтинган шолгIачу меттехь хиларна – иштта гулдина ду миллионерийн 60% хьал. Ткъа оцу декъехь массо а пачхьалкхел хьалха ю Мексика.


Вайнехан фольклорехь мехала хазна ю кицанаш. Кица – иза хьекъале къамел ду. Цхьана стеган я дерриг халкъан хьекъал ду иза.\nМасала: «Ала - йоIе, хаза – несана», – олуш кица ду вайн. Цу чохь, хьекъал хиларал сов, халкъани эхь-бехк а ду гуш. И кица схьадалар иштта ду: несана уггар бехке стаг ву марда. Мардех шен ма-хуьллуу озалуш, несо цуьнца гIиллакх лелош ду вайн. Иштта, шен нус гIалатъяьлча, цунна дов а дина, шайна юкъара иэхь-бехк дIа даларна кхоьруш, мардас шен йоIана дов деш хилла, цуьнга ла а доьгIна, шен нус кхетийта, цунна шех иэхь хоьтуьйтуш. Гушма-хиллара, оцу кицанехь вайна халкъан амал ю гуш ерг. Иштта иэхь-бехк, гIиллакх шайна юкъахь хилла дела, оьзда баьхна вайн дай, цундела хьегна царах дерриге а къаьмнаш.\n«Дешан толам сонтачунна бита», – олуш ду вайн. Лер-алар тIехь толам баккха а ца гIерташ, дечу гIуллакхца, гIиллакх хиларца, адамаллица баккха толам бохург ду иза. Ткъа сонтаниг гуттар олучу дашна чIогIа хуьлу.\n«Захало кура дуьйцуш ца хуьлу, хаза дуьйцуш хуьлу», – олу вай. ЦутIе доьгIна, забаре дийцар дало лаьа. Цхьана кIанта шена езачу йоIе олуш хилла: «Тоьлу хьуна, йола соьга», – олий. Цо и дукха баьхна, ша боккъала а яха езара цуьнга аьлла, оцу кIанте маре яхна и йоI. ДIакхаьчча, лаьттах тоьла а яьккхина, цу чохь Iаш карийна цунна и кIант. Мискачу бахамна тIекхаьчначу нускало аьлла: «Вай, ахь тоьлу ца бехира соьга?» – «Хьуна хIара тоьлла ца хетахь, ас кхин а охьа охку хьуна», – аьлла, жоп делла кIанта. Шена хастамна аьлла долу дош хьанна а тов, цундела, хьайн ма-хуьллу хаза дийца бохург ду иза. Иштта сонталла лело мегар дац бохург а ду иза, хIунда аьлча сонталла ша лелочунна бале йолу цкъамацца а.\n«Лачкъийначунна – цхьа къа, яйначунна – исс къа», – иштта хуьлу вай вешан цхьа хIума лачкъийча, хIораннах а шек вуьйлуш, хIокхо я вукхо лачкъийна шен и бохуш, нахана наьIалташ кхайкхош. Ишттачу хьолехь адамна собар оьшу, лам санна долу собар, хIунда аьлча маттаца даккхий къинош летадо адамаша. Шена хIунду а цахууш, нахан а тIехь доцург кхоллар – иза доккха къа ду. Цундела, шен хIума лачкъийнарг кхиэлана Деле дIа а велла, собарца ваха веза кхин дIа а, ткъа цунна къинтIераваьлча, гуттар а дика ду. Дала иштта дог цIена стаг цхьа дика доцуш вуьтур вац.\n«Ломал лекханиг айранал лахлуш зама а йогIу», – олуш ду вайн. Стагана дахарехь тIехIуттуш долу дика а, вон а Делера ду. Шена Дала деллачунна собарца ваха веза стаг. Собар вуонехь хила деза, олу вай, амма диканехь кхин а чIогIа оьшу вайна иза, хIунда аьлча, шена дика тIедеъча, цхьаверг куралло Iехаво дела. Диканехь а, вуонехь а сатухуш хилар – иза дика амал ю. Нагахь вай Iаламан тидам бича, де-буьйсано хуьйцуш, йочана йоькхано хуьйцуш, Iа бIаьстено хуьйцуш, вай кхета, иштта дахаран дика-вуон а дуйла хийцалуш. Халонна тIаьххье аьтто богIу, иштта хало а тIехIотта а тарло. Амма - коьртаниг, воха ца вухуш, дахарехь стаг а хилла, чекхвала хаар ду.\nСинкъерамехь йоьIан хьекъал зуьйш хилла нохчаша, цуьнга дош хаттарца. Иштта цхьадийцар ду вайн фольклорехь дисна. ЙоIе и йига дагахь волчу кIанта синкъерамехь тхьамде хаттар дайтина, цуьнан хьекъал зерхьама. «Хьайн дай, деваший, мардай, мардеваший цхьаьна говрашкахь уьйтIа ваьлча, царех хьалхара охьа мила воссор вара ахь?», – аьлла. ЙоIа жоп делла: «Сайн дега болчу лерамна, деваша а воссор вара, мардега болчу лерамна, марда а воссор вара. Ткъа важа шиъ оцу хенахь шаьшшиъ гIорийна вацахь, шаьшшиъ охьа вуссур вара шайн дойшкара», – аьлла. Хьекъале лерина и йоI, яйнзабар а еш, хьекъале жоп делла цо, уггар хьалха шегахь гIиллакх хилар а гойтуш.\n«Малх хьаьжначу дийнахь а, стогар а латабай, де захало». ЦутIе доьгIна, забаре дийцар дуьйцур ду вай. «Шайн юьртарчу йоIе безам бахна хилла цхьа жима стаг. Оцу йоьIан нана а, церан нах а бевзаш болу кIентан гергарнаш реза хуьлуш ца хилла оцу захалонна. Безамо хьовзийначу кIентан къоначу дагна атта ца хилла, оцу хабаре ла а доьгIна, йоIаца долу гергарло дIахадо. Цхьана дийнахь, йоI йогIуш лар а йина, хийисте вахана хилла и кIант. Дитта тIехьала а ваьлла, шен говр хьалаяккха гIерташ, цутIехьала ийзош хилла цо. Шена гиначу суьртах дукха чIогIа цецъяьллачу йоIа хаттар дина кIанте: «Хьо хIун дан гIерташ ву?» – аьлла. Ша-м говр дитта тIеяккха гIертара, аьлла кIанта. «Дитта тIейолуш хуьлу говр? Хьо хьера-м ца ваьлла!», – аьлла йоIа. «Дера, кхуьнан нана-м йолура дитта тIе а, мичча а», – аьлла, йоI зуьйш волчу кIанта. «Цуьнан нана йолуш хиллехь-м, иза а ер ю хьуна цу тIе», – аьлла, дукха цецъяллачу йоIа.\nТIаккха кхетта и кIант, шега шен наха баьхнарг хIун хилла. ХIетахь дуьйна оцу йоIаца гергарло а ца лехна, боху, цо.


ГIаттамхой килс чохь лачкъа гIоьртина хилла\nНохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло тIечIагIдина Саратовн чоьхьарчу гIуллакхийн ши эскархо вийна хиларх Соьлжа-ГIалахь дIаяьхьначу леринчу операцехь. Урхаллан сайт тIехь хааме даьккхина тIеман тасадаларшкахь Нохчийчохь гIуллакх кхочушдан хьажийначу полисхойх лакхара ши сержант Рахметов Кайрат а, Горсков Влаимир а верах. ТIелатар динчийн цIераш а билгалъевлла. Царех шиъ Гелдганара ву, цхьаъ Аргунский олучу эвлара хилла. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан информацица, тобан хьалханча луларчу регионера вахархо ву.\nМаршо Радионо яздира, Соьлжа-ГIалара Кадыровн проспект а, Субботниковн урам а вовшахкхеттачуьра меттиг къевлина хиларх. Меттигерчу бахархоша хаамбарехь, Архангелан Михаилан килсна а, наркотикашца къийсам латточу хьукматна а уллерчу гIишлон тхов тIехь цхьа стаг хиллера. Некъан полици а, Къоман гварди а, СОБР кхаьчна цу меттигна гуо лацарх. Дийцарехь, Архангел Михаилан килсана тIелатар дина хилла веа тIемалочо. ДIаяьхьначу операцехь байина берш.\n"Коммерсант" газетан хаамашца, мукъаденошкахь Соьлжа-ГIалин юккъехь гIаттамхойн тIелатар дан Iалашо хиллийла хууш хилла. Юьхьанца Нохчийчоьнан администрацин резиденцина тIелатар дийцаредеш хилла цара, и гIишло лерина ларъеш хиларна, ойла хийцина. "Цундела гIалин массо а маьIIехь полисхой бара дIасабаьржина", - аьлла, хаамбина газете церан хьостано. Архангел Михаилан килсана гена йоццучу зезагийн паркехь тидам бинера шеконца дIасахьийзачу кегийрхойн. Циггахь лаьцна уьш полисхоша.\n"Килс чохь бен кхи царна къайлабовла меттиг бацара", - билгалдоккху газетанца къамел динчара.