АМАЗОНКАШ МУЬЛШ ХИЛЛА?\nМассарна а зеделла хууш ду, грекийн ширачу мифологехь хьехош долу х1уманаш, нохч-г1алг1айн фольклорехь а, мифологехь а карош хилар, ткъа оцу грекийн йозанна т1ера схьа а эцна, вайн фольклор юкъе уьш даьлла олийла яц, х1унда аьлча, грекаш цкъа а вайнахана лулахь бехаш хилла ца хиларна а, советски зама х1отталца вайнехан шайн йоза ца хиларна а. Амма ширачу грекийн Г1ирмехь а, 1аьржачу х1орда йистехь а шайн колонеш хилла. Цунна тарло шайн мифологехь цара цхьадолу х1уманаш Кавказера д1адаьхьна хила.\nМасала, ширчу грекаша вуьйцу Прометей. Цунах лаьцначу мифо боху: Прометейс адамашна оьшу ц1е лачкъийна Делан кхерчара. Прометейс и ц1е лачкъийчахьана адамашна 1емана йогучу ц1арах пайда эца. Дела оьг1аз вахна, боху цу мифо Прометейна, шен кхерчара ц1е а лачкъийна, нахана и д1аяларна. Цунна та1азар деш, и Кавказан лам т1ехь цхьа лекхачу тархах д1атоьхна болатан з1енашца. Х1ор денна, з1енашца вихкина волчу Прометейна, з1ок а етташ, цуьнан до1аха даан оьхуш цхьа аьрзу хилла.\nИзза миф ю гуьржийн фольклорехь юьйцуш – Амиранан легенда олу цунах. Амма ц1е йоккхуш ца хьахаво нохчийн фольклоро Прометей – Амиран.\nМасала, цхьана стагах а, цуьнан хьуьнарх а ца вешаш хилча олу нохчочо:\n«Хьо мила ву? Оцу Делан кхерчара догуш долу хаьштиг лачкъийнарг-м вац хьо?»\nСтаг хасто лиъча а олу: «И-м, хьо ваха, ву цу Дела кхерчара хаьштиг а лачкъор долуш».\nКхечу тайпана олуш а хьулу: «Цо-м оцу жоьжахатара хаьштиг а дахьар ду».\nГомера, ширачу грекийн поэто, язйинчу «Одиссея» олучу поэми т1ехь хьехош ву цхьа, 1аламат боккха ницкъ болу, дажал Полифем. Оцу дажалан хье юккъехь цхьа б1аьрг хилла бох. Дажош жа хилла Полифема. Сарахь дала а дой цхьана хьех чу лохкуш хилла цо шен жа. Шен даьхни ара ца далийта, хьехана чувоьдучу 1уьргана дуьхьал цхьа ц1иннал бокха чхар а буьллий, йогучу ц1ергахь шена тоам хирболуш боккха уьстаг1 а боттий, охьавуьжуш хилла Полифем. 1уьйранна хьехана дуьхьал оьзна чхар д1а а боккхий, жа дажо воьдуш хилла и дажал Полифем.\nМухха а цу чу нисвелла, Троянски т1амера ц1ехьа вог1уш волу Одиссей. Полифема вуур волуш хилла иза, эвна т1е а воьллина, ц1ергахь ватта а веттина. И Полифем вижа а вижийтина, ц1ергахь ов ц1ий а дина, оцу Полифеман цхьаъ бен боцу б1аьрг баьккхина Одиссейс. Мохь а хьаькхна, хьалаиккхина Полифем, лоьхуш хилла цо Одиссей, амма уьстаг1аш юккъехь карош ца хилла. 1уьйранна жа аралохкуш, цхьацца уьстаг1 арабоккхуш, лехна Полифема шен б1аьрг баьккхинарг. Уьстаг1ан ц1окана юккъе а воьлла араваьлла Одиссей.\nЦхьа хьаьрк хийцина доцуш, изза цхьа б1аьрг болу нарт дуьйцу нохчийн а, г1алг1айн а фольклоро, оцу дажалан ц1е-м яц йоккху.\nБилггал бакъ ду грекашкара и хабар вайнахана кхаьчна цахилар.\nГрекийн ширчу заманан историкаша яздинчунна т1е а доьг1на, ц1еяххана волчу археолога Е.И. Крупновс боху, цара бийцина «гаргареяш» г1алг1ай бу. «Гаргарен» бу бох Крупновс «гергарнаш» (вайнехан маттахь «гергарнаш»). И «гаргареяш» бехаш хилла меттиг, шеко к1езиг йолуш, хила а тарло Къилбаседан Кавказ.\nКхин къаьмнаш а ду грекийн, историкаша Къилбседа Кавказехь дехаш хилла бохуш, масала, «хамекиты», «исадаки», иштта кх. д1. Амма и къаьмнаш х1орш ду, вуьйш ду, аьлла, билгалдойла яц. Т1аккха хьахийна грекийн историкаша «амазонкаш» олу цхьа къам. Грекийн историкаша дечу тоьшаллица и амазонкаш (зударий) шаьш бехаш хилла, шайна юккъе божарий а ца буьтуш. Цхьанхьара шайна кхерам т1ебог1уш хилча, говрашка а ховший, дукха майра леташ хилла уьш. Оьрсийн маттахь говрахь майра лелачу зудчух «амазонка» х1инца а олу. Шеран коьртехь цкъа, шайн х1у кхача ца далийта, божаршца хан йоккхуш хилла боху цара. Дина зудабер шайна дуьтуш хилла, кхиъна даьлла божабер д1алуш хилла божарашка. Шайлахь хаьржина тхьамда а хуьлуш хилла амазонкин.\nОцу Крупновс лору и амазонкаш кхузахь бехаш хилла хила а мега, аьлла.\nЦу амазонкех лаьцна сайна хезнарг дуьйцур ду ас х1инца.\nСо вара 1968 шарахь, цхьана суьйренца Сема1ашкарчу автостанцехь автобус яре хьоьжуш 1аш. Воккха стаг нисвелира соьца цигахь. Ц1е Микаил яра цуьнан. Сагатлуш хабаре велира воккха стаг (кхузза ткъа шо ду шен бохура цо). Шена баккхийчара дуьйцуш хезна бохуш, цхьацца х1уманаш дийцира цо). Бахара цо, цхьана хенахь, вайн махкахь шаьш шайна тхьамдалла а деш зударий бехаш хилла, бохуш. Дукха майра леташ хилла уьш, дакхий дог1амаш а хилла церан, бохуш дуьйцура воккхачу стага. Цу хабаран ас цу хенахь башха тидам а ца бира – масане хуьлу баккхийчу нехан хабарш.\nЦул т1аьхьа ши шо делира. Суна ца моьттучу хенахь, 112 шо долчу Куршлой эвларчу Тазбаев Мусас карладаьккхира суна Микаила дийцина шира хабар. Шиммо а дуьйцучунна юкъехь цхьацца къастамаш белахь а, уьш ладам боцуш башхаллаш яра. Мусас дийцинарг д1аяздира ас:\n«Дукхе-дукха хьалха цхьа хан хилла, адам арара экха санна дукха дера долуш. Вовшашна дукха зуламаш деш хилла вайнехан варх1е а дайн дайша. Т1аккха дала ойла йина: «Дера деза царна гай кхолла. Т1аккха кхача баарца юкъа уьйр-марзо йог1ур ю царна».\nИ зама хилла дуьне шен бераллех къастаза: лаьмнаш сацкъар санна буьйда, стигла лаьттах къастаза хилла. Шо шаре хьовзарца, хан-зама яларца, адамашна юкъехь, пхьор бахьана долуш безам, г1иллакх, адамалла дозаделла. Барт-марзо мел лоруш хилла аьлча, цхьа вежарий хилча санна д1ах1иттина. Цкъа цхьана дийнахь гуламе баьхкина нах. Божарша сацам бина зударий шайх д1акъасто: цара барт эг1ор бу вайн, аьлла. Сацийна цара х1ора шарахь кхаа баттахь зударшца цхьаьнакхета, тов заз даьтт1ачу хенахь, йиллинчу меттехь.\nАмма и кхо бутт боцчу хенахь зударий, божарий вовшашна т1екхаьча йиш ца хилла шайн да вийна мостаг1 санна, бехке хеташ хилла уьш. Иштта божарех стаг хаавелча и вуьйш хилла боху. Йиллинчу хенахь зударшна дуьхьал баха шаьш кечлуш сахуьлу седа схьакхета лар а бой, шайн ц1ийнан ц1енкъа юккъехь к1айчу борг1алан са а доккхий, и шаьш гуллучу меттехьа а ерзайой, зударех кхета арабовлуш хилла божарий.\nТкъа даьсса куьйгаш а лестош зударшна дуьхьал бахар бег1ийла а ца хетий, х1ора ц1ийнан ц1арах даца уьстаг1ан к1айчу 1ахаран 9 шун хьош хилла цара шайца. Йиллина хан чекх а яьлла, д1асакъаьстачу хенахь, зударша а луш хилла божаршна, х1ора ц1ийнан ц1арах, кхоккха кан мекхан х1у. Вина доьзалхо – йо1 елахь, шайца юьтуш, к1ант велахь – анда а волийтий, божарашка д1алуш, бехаш хилла зударий».\nИ сайна Тазбаев Мусас дийцича дагадеара суна грецкийн историко Страбона ши эзар шо ца кхоччуш хьалха яздинарг. Оцу зударийн ц1е «амазонкаш» ю боху цо. Х1ара ду цуьнан дешнаш:\n«Уьш беха (амазонкаш) Кавказан лаьмнийн Къилбседан басешкахь. Шеран дукхах йолу хан йоккху цара къаьстина, лаьттаций, бошмашций, даьхниций болу белхаш а беш… б1аьстенан ши бутт боцург. Цу ханна луларчу гаргарейцин а, шайн а мохк кхаьстачу лам т1е бовлу уьш. Дайн 1едалца цхьаьни саг1а даккха а, зударий пхора бан а, цигга бог1у гаргарейцаш а (В.В. Латышев. Е.И. Крупнов и д1. кх.)\nТазбаев Мусас а, грекийн историко бохург юх-юххе диллича, цхьана йог1уш меттигаш ю:\n1. Зударий, божарий къаьстина бехаш хилар;\n2. Йиллинчу хенахь вовшахкхетар;\n3. Вовшах кхетаран бахьана – х1у ца дайтар;\n4. И г1уллакх б1аьста хилар;\n5. Вукха хенахь вовшахкхетар дихкина хилар;\n6. Страбона буьйцург вайн махках тера хилар (Кавказан Къилбседа басошкахь);\n7. Лаьттаций, бошмашкахь, даьхниций болх беш хилар;\n8. «Гаргарейш» – вайнехан дашах (шен маь1ница а, дешан кепаца а) тера хилар, шиммо а дуьйцург, леррина хьаьжча, башха къасталуш а дац. Иза т1аьхьо гойтур ду ас.\nАлалур ду кху шина вариантан цхьа бух бу аьлла. Суна ха 1уьттучу суьртаца матриархатах бухадисинарг ду Страбона дуьйцург а, воккхачу стага соьга дийцинарг а. Керла шо т1еоьцуш а (тов заз б1аьстенан юьххье угар хьалха дастало) билгалдоккхуш а, даздеш а – цхьана хенахь леларг т1аьхьо г1иллакх а хилла д1ах1оьттина аьлла хета суна, Страбона шен легенда яздале хийла б1е шерашкахь лаьттина хила мега вай дуьйцу 1едал.\nЛегендин цхьана варианто дуьйцург вукха варианта маь1на деш меттиг а нисло. Масала, Страбона нийсса схьа боху «б1аьстенан ши бутт». Амма вайн заманхочо нийса схьа ца бахахь а, б1аьсте хилар билгалонаш гойту… «Даца уьстаг1ан исс к1айча 1ахаран шун». Вайна ма-хаъара 1аьвла 1ахарий март беттан хьалхарчу деношкахь бен дан ца доладо. Стовна заз ца дийцича а къаьста и б1аьстенан юьххьехь хилар.\nЛорур вай вовшашкхетар март беттан хьалхарчу деношкахь хилар. Амма Страбона «ши бутт», воккхачу стага «кхо бутт» боху. Муьлха бакъ ву те кхаьршиннах? Маца къаьсташ хилла зударий, божарий вовшех?\nЦу хаттаршна жоп далархьама лаха деза уьш къастош долу бахьана. Суна хетарехь, иза ду ялта ден дезар а, иза д1адаьлча, лам т1е даьхни лохку хан т1ех1оттар а. Юккъерачу зонехь (Нашха, Ч1ебарла, Джерах) май беттан хьалхарчу деношкахь х1утту ялта доь хан. Март беттан хьалхарчу деношкара кхо бутт багарбича, ялта дер т1аьхьа доьду. Цунна вайн заманхочо (воккхачу стага) х1иттош йолчу хенал. Страбона юьйцу хан нийса хила мега. Вайна х1инца и мел тамашийна хетахь а, иштта вовшахкхетар цхьана хенахь ца хилла олийла дац.\nКхин цхьа хаттар а ду шен къайле гучуялаза, Страбона боху: «Цхьаьнакхета мохк къасточу лам т1е бовлу уьш», ткъа Тазбаевс боху ц1енкъа юккъехь к1айчу борг1алан са а доккха, шаьш гуллучу меттехьа а ерзайой».\n«К1айн борг1ал» «гуллучу меттехьа» ерзаяр бусулба динах доьзна т1етоьхна хила а мега, х1унда аьлча, х1ума къилбехьа а ерзайой юьйш хуьлу дела. «К1айн борг1ал» ер – саг1а даккхар ду. Зударий, божарий вовшах кхета меттиг еза лоруш хила а тарло.\nЛакхахь яздинчо гойту вайна – цхьа бакъе йоцуш Страбона яздина цахилар. Ткъа «гаргарейш» боху дош вайнехан лоруш хилча, «амазонкаш» а хила ма тарло вайнехан дош.\nСтрабона далийнчу тоьшаллица нохч-г1алг1айн истори шина эзар шаре д1айоьду. Амазонкех лаьцна дийца х1уманаш кхин а каро мега нохч-г1алг1айн фольклорехь.


Нохчийн невцана реза йоцу нана ю шен йоI дIаяккха йогIуш\nНохчийчуьрчу вахархочуьнга маре еана хилла Нижегородскера Абдулкадирова Камиля цIа юьгуш ю нанас. "Прогород" портале бина йоIа и хаам. Маршо Радионо яздира, Нижегородскан кIоштарчу яхархочо "WhatsApp" мессенджерехула Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане гIо дехарх, нохчочуьнца едда шен 20 шо долу йоI схьалохуш гIо де аьлла.\nДахначу кIиранах Нижегородскерчу Большое Рыбушкино олучу эвлара 20 шо долу Абдулкадирова Камиля тIепаза яйнера. Ткъа кху деношкахь Инстаграмехь гучуяьллачу цо дIахьединера, ша маре а яхна, шен цIийндеца Нохчийчохь ю ша аьлла. Цо динчу марена реза ца хиллачу дас, нанас полицига хаамбинера, тIаьхьо мехкан куьйгалхочуьнга орца а дийхира.\nПортале Камиляс бинчу хаамца: "Могуш-маьрша а ю со, сайн да-нана долчу цIа яха дагахь эцна билеташ а ду сан. Кхана нана ю суна тIаьхьа йогIуш. Соьца массо а дика вара, суна ницкъ ца бина. Массарна а дукха а езаш, шайн йиша санна лелийра со. Коч а тегнера суна".\nВолонтерийн информацица, йоI лоьхуш хилар официалехь сацийна, полисхошка дина дIахьедар дас, нанас юхаэцначух тера ду.


Осмаев Адам – Кадыров Ахьмадца хиллачу хийцамах а, нохчаша Маршо къуьйсуш схьабохьучу новкъах а\nУкраинерчу нохчийн тIемалойн-лаамхойн буьйранчина Осмаев Адамна масех кIело йина кху шерашкахь. Ши шо хьалха йийра цуьнан хIусамнана Окуева Амина. Цо шен тергонехь кхобу блогеран Абдурахманов Тумсонний, "кадыровхойнний" онлайн-дебаташ. "Кавказ.Реалица" къамелдеш Осмаевс дийцира, стенна емалво ша Кадыров Ахьмад, хIунда тоьлу Путин Владимир Кадыров Рамзанал.\nКъам доьхкинчех а, турпалхойх а\n– Ичкерин агIор лаьттачу хьоьга хаттар нийса дацахь а, олуш ма-хиллара, "эксперимент цIена хилийтархьама" хоьтту ас хьоьга, Адам, мила нийса вара иккхинчу къовсамехь, Абдурахманов я Умаров, Шевченко, Даудов?\n– Тумсо. Оха бохург деши санна цIена ду. Оккупантех даймохк Iалашбар дуьнено а къобалдо, бен-башха дац къам, цуьнан дин, географи.\nКадыровхойн позици – иза дерриг а дуьнено емалбечу каллаборационистийн позици ю. ТIех генара а яц Кадыров-воккханиг, шена говза дийца хааре терра, каллаборационисташ Iора бохуш лелла хан (ШолгIа тIом болалучу кхаччалц).\nУьш муха ца оьшу, цара вайна тоьшаллаш дитина хилча?! Бакъду, тIетовжа йоккха пачхьалкх а, дешин лаьмнаш а ду царна, амма эшалур дац оцу хьоле бакъдерг. Цхьа а вузур вац цара багахь кхаьрзичу хIоэх.\n- Церан ледарло ю и "хIоаш" данне а дацар?\n– Кадыровхошна эшам бохьу бакъдолучо, ткъа бакъдерг цаьрца дац, маршонехьа долчу тхоьца ду. Иза царна а хаьа. Цундела кест-кеста гIурту Кадыров Ичкерин зама бехъян, цхьа хан хьалха шен деца цхьаьна маьршачу Нохчийчоьнехьа лаьттинехь а.\nЦу тIе, дуьненан низамаша а магадо къаьмнашна шаьшдовла, ткъа и бакъо, цхьана къоманна ягIахь, йогIу нохчашна. Мел дукха зама ю оха тхайн тоьллачу эзарнийн цIийца маршонехьа кхаьжнаш туьйсу.\n– ХIуттур варий хьо, Абдурахманов Тумсо санна, Кадыров Ахьмад емалван?\n– Со вуьззина реза ву Тумсос бохучунна. Тешна ву, нохчаша-патриоташа аьндерг а ду изза.\nМуьлххачу а зуламхочунна санна, хаьа къам доьхкинчунна, ша бакъван… Ас алссам эр ду: цо санна ирча шен къам доьхкина хир дац дуьненан исторехь цхьаммо а. Ичкерин муфтис кхайкхам бича, нохчийн тоьлла кIентий, мехкарий эзарнашкахь арабевлира [Оьрсийчоьнна дуьхьал], ткъа важа, мостагIчуьнгахьа а ваьлла, дуьхьахIоьттира оцу кIенташна, мехкаршна.\n- Муьлш бу турпалхой?\n– Тхуна Дала аьтто бина турпалхошца. Оцо тхан къам юьхькIайдо – ду нохчашна къонахаллин а, доьналлин а масалш. Массо а заманашкахь хилла турпалш, ткъа кхузамано уьш вуно дукха кхоьллина, нохчашлахь йоккха процент. Доггах шен даймахк ларбинарг, магош долучун зил ца хадош лелларг милла а ву турпалхо.\nДудаев ЖовхIар, Масхадов Аслан, берраш а санна кхиболу лидерш, церан куьйгакIелхьарнаш цIенна чекхбевлла дахаран некъах. Со ирсе ву оццул дукха турпалш кхиийначу къомах схьаваьлла хиларна, церан заманахь вина хиларна. Амма уьш ца хиллехь, цаьргара доьналлин масалш ваьшка кхаьчна ца хиллехь, хуур бацара вайна къамдохкархойн а, кIиллойн а мах.\n– Цкъа вай къамел деш, ахь билгалдаьккхира, Кадыров-жимчун тетовжа нах бац шен уллера гаргарнаш бен, аьлла. Бахьана ахь дуьйзира цунан гонехь, тахана муьтIахь белахь а, цо хьалха вуно ирча хьийзийна "тIемалой хилларца". Муьлш бара ахь буьйцурш?\n– Цхьаболчу хаамашца, коча зIе а оьллина, Кадыровн кертахь, жIаьлин бун чохь, пайдабоцчу ваьккхина кхаьбна Даудов Мохьмад ("Лорд" а олу цунах). Цул тIаьхьа бен ца хилла цунах "тешаме" кадыровхо.\n– И информаци стенагара ю? Эладитанах тера ма иза.\n– Иза суна Кадыровн гонерчу хьостанаша хаийтина. Иза вехха латтийна зIенашца жIаьлин буьнах воьзна, амма цо, ша мутIахь хилар гойтуш, дIовш делла шеца хьалха уьйрехь хиллачу накъосташна, цул тIаьхьа хIаллакбина, царалахь цуьнан шича а хилла. Хаа ду шуна Оьрсийчоьнан Турпалхойн седарчий цара нохчийн цIий Iенош даьхна дуйла.\nБилгалдаккхар: "Кавказ.Реалиигахь " дац Даудов лаьцна дуьйцург тIечIагIден тоьшаллаш.\nКадыровхойн Нохчийчоьнах лаьцна\n– Дукхахболучарна хетарехь, къамелашца къовсаме бевлла кадыровхой эшна. Селхана цхьа а ца хIуттура цаьрга "бур-бур" ала, ткъа хIинца гина цаьрца къийсавала йиш юйла а, уьш кхин тIех кхераме боцийла а.\n– Хила догIуш дара ишта. Оццу новкъах чекхъевлла аьшпашна тIехь, нах кхерорца чIагIъелла лаьттина коллаборационистийн кхийолу режимаш а. Протест кхуьуш лаьттар ю, маьршачу нахе ца лало иштаниг.\n– Тарло протест баккъал а кхиа. Цул тIаьхьа хIун хир ду Нохчийчоьнах?\n– Вайна ца хаьа хиндерг, амма исторехь лелларг тергоне а оьцуш, ала йиш ю хиндолчух лаьцна. Ситуаци керла яц, Оьрсийчоьнан империно дуккхаза а лелийна ша тахана караэцна болу гIирс. Башхалла ю тахана халкъ дешна хиларца а, къовладелла дехаш дацарца а. Кхузаманан технологеша керла гIирс белла вайн кара. ХIинцалера къийсаман гIулчаш тIаьххьаранаш хила а мега, бIешерашкара схьабеъна некъ тола тарло.\nШеко а йоцуш, хир бу бекхам Кадыровна а, цунна гонахарчу кхечу зуламхошна а. Ас цундела кхойкху цхьацца бахьанашца оцу могIаршка кхаьчначаьрга, кIарга ма де шайгара хьал, бита и го. Оцу бандица ца бича а бу белхаш дуккха.\n– Рамзане цабезам бу хьан?\n– Веза-воккхачу оьрсийн яздархочун Толстой Леван дешнашца олу ас - цо ма-дарра хаийтина муха го оьрсий нохчашна. Тхайн къомаца акхаро санна къиза хьийзарна Оьрсийчоьнан Турпалхой хиллачу нахе тхо кхин муха хьийса деза?\nТолстой, "Хьаьжа-Мурд": "Оьрсашка болу цабезам цхьаммо а ца балхабора. Жимачу а, воккхачу а, массо а нохчочун ойла цабезамал а сов яра. Иза цабезам бацара, и оьрсийн жIаьлеш адамаш цаларар, царех хьожаяр, дегаза хетар, маьIна доцчу церан къизаллах цецбийлар дара, цундела уьш хIаллакбан лаар, мукхадехкий, дIаьвше гезгаш, берзалой хIаллакъян лаар санна, ша-шен Iалашдархьама адаме буссу могIара лаам бара".\n- Ишта делахь, коьрта зулам хьангара схьа ду, Путин Владимирера я Кадыров Рамзанера?\n– Шеко яц, Путин – иза массо а зуламийн хьоста ду. Делахь а, Путинан галвалар Iехавалар хила а мега, цунна шен дайша ларйина импери денъян лаьа (зуламан империи за елахь а). Ткъа Кадыров, биллина мостагIаллехь лаьттачийн агIор а ваьлла, шен къомо даьккхина сий бехдан хIоьттина.\nКъевлинчу неIаршкахь хоттур ду Осмаевна кIелойинчун дов\n– Ичкерин дозанал арахьарчу Iедалан премьер-министрна Закаев Ахьмадна гарехь, Кадыров-жимачух массо а зуламех жоп дала декхареверг вина тахана, "кхечу регионашкахь лела коррупци, кхидолу зуламаш а ца гуш, яздо массо прессехь Нохчийчоьнах лаьцна".\n– Хила мега, доллучунна а бехке иза веш а. Цхьаццайолчу тобанаша, гIеранаша… Оьрсашна, ма-дарра аьлча, ца деза ночхашца доьзна мел долу хIума (шаьш кхиийна коллаборационисташ а ца беза царна ур-атталла).\nДелахь а, Кадыров декъахь волчу "гIеранна" тIехь дика тхов бу – Путин, цхьанне а ца могуьйту цунна могуьйтург. Iедал хийцаделлачул тIаьхьа вуно хала зама хIуттур ю цара. Оьрсийчохь, даима а санна, тIевеъначу "паччахьо" шел хьалха Iийначунна тIехьарчадо вониг дерриг а.\nХIусамнана йийначул тIаьхьа\n– 2017-чу шеран бIаьста Киевехь шуна кIелойира, ткъа цул тIаьхьа пхи бутт баьлча, йийра хьан зуда Окуева Амина. Мила ву оцу зуламашна тIехьа хаьий хьуна?\n– ЦIераш яха ца лаьа суна. Амма иза дайтинарг Москва ю, вовшахтоьхнарг а, кхочушдинарг а – Оьрсийчоьнан коллаборационисташ.\n– Долийнарг мостагIаша чекхдаккхарна ца кхоьру хьо?\n– Веза-Воккхачух кхоьру, кхин цхьаннах а, я хIуманнах а ца кхоьру со. Бакъдерг хьайгахьа хилча атта ду.\n– ХIинца хIун деш ву хьо?\n– Сан дахар массо а фронташкарчу къийсамашкахь долу дикка хан ю хIинца. Олуш ма-хиллара, тоталан тIамехь ву.\n– Ткъа кхидIа?\n– Адамна, нохчочунна, бусалбанна санна, сайна тIера декхар дIакхехьа, даймохк окукупантех мукъабаккха гIертар дуьсу суна. Сайн итт са хилча, уьш дерраш а дIалур дара ас оцу къийсамна.\nВай акхарой ма яц, шайн синош лардеш, тIелеташ уьш хиларх а. Котамаш кеп-кепара стенна лела, цецвуьйлура со суо бер долуш. Муьлхха а котам йодура адамна хьалхара. Амма шех нана хилча, шен кIорнеш лардеш, хIора летара адамех. Оцу котамехь долу доьналла а дац-те соьгахь?!\nНохчий ханна дIатоь шайна тIе хала мур базбелча, амма ма мотталаш иза дог, дегI лехна Iа. Халкъ меттадеъначул тIаьхьа оха схьаоьцур ю тхаьшка "кхаллалуччул суверенитет" [шен заманахь Ельцина ма-аллара]. Ткъа цкъачунна оха гIелйийр ю Путинан импери, тхаьшка иза мел гIелъяло.\n– Украинера схьа "зуламан импери" гIелъян хала а дац, аьррий-те хьоьга хьан оппоненташа?\n– Тахана Украинехьа къийсар – иза Путинан режимна дуьхьал бен вуно мехала болх бу. Со тешна ву, Украина шен суверенитет чIагIйина яьлча, Нохчийчоьнан а бер бу шен суверенитет меттахIотто аьтто. Цундела оха Украинан дуьхьа гIоракхочург дерриг а до.\nИчкерина ца дина гIо до шен маршо къовсучу Украинина дуьнено. Цундела ду тхо кхузахь.


Йина 1939 шарахь Йоккха АтагIахь. 1944 шарахь цӀера яккхира. Казахстанехь йолуш хенахь иза дӀаязъелира Алма-Атара аэроклубан парашютан секцин, 86 парашютаца кхоссаелира иза. Чекхъяккхира Юккеъра кеманийн техникан школа Саранскехь.\nШен дахарехь 23 шо Ляляс кеманашан дӀаделира. Авиацера дӀаялча иза юкъараллин гӀуллакх бан йолаелира. Иза яра КПСС Соьлжа-ГӀалин юртан райкоман секретарь, цул тӀехьа Соьлжа-ГӀалин советан депутат. Цхьа хан ялча иза балха яхара профсоюзан областан совете: культуран белхалош хаьржира иза шайн профсоюзан обкоман председатель. Пенси яххалц бира цо и болх.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Насуханова,_Ляля_Андарбековна&oldid=5705756»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 22 февраль 16:28\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 22 февраль, 16:28.


Нохчийчоьнан векаллала хир ю Бакох\nАзербайджан -- Нохчийн мухIажираш Бакох.\nАзербайджанехь вехаш ву тахана 500 сов нохчи. Уьш а бу цигара дIабаха сатуьйсуш.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат Делимханов Адам а, Азербайджанан президент Алиев ИлхIам а.\nДелимханов Бакох хьажийнарг вара Кадыров Рамзан. Шен омра кхочушдина хиларх лаьцна хаам бира Нохчийчоьнан куьйгалхочо "ВКонтакте" шен агIонехь. "ДоттагӀаллин къамел деш барт хилла Бакох Нохчийчоьнан векалалла схьаелла", - яздина Кадыровс.\nЦкъачунна хала ду и гIуллакх дина чекхдоккхур ду ала, яздо цу хьокъехь Кавказ.Реалиино, шеко хилар а дуьйцуш.\n2012-чу шарахь Кадыров Бакох хиллачул тIаьхьа хаам бира, кестта Соьлж-ГIалара Бакох кема лелар ду аьлла. Амма рейс хIинца а йоцуш ю, цул тIаьхьа 7 гергга шо даьллехь а. Цхьа бахьана хила а мега кема лелийта деза нохчийн авиакомпани, гIорасиз а хилла, болх бечура сецна хилар.\nБакохахь хир йолчу Нохчийчоьнан векалаллах лаьцна аьлча, кхеташ дац Соьлж-ГIалахь цу кеппара Азербайджанан векалалла хир ю-яц бохург. Нагахь иза шина агIор бина барт белахь, хаттар кхоллало, Азербайджанна оьшуш дуй те иза олий. ХIунда аьлча, 2010-чу шарарчу бахархой ларарца а догIуш, верриг а Нохчийчохь вехаш 700 гергга азербайджанхо а бен вац . Царах дукхахаберш а бу цхьана ханна Нохчийчохь гIишлош еш болх беш хилла нах.\nКхин а кIезиг нохчийн беха Азербайджанехь. 2015-чу шо чекхдолуш бинчу талламца, церан терахь дара 500 сов эккхаш. ШолгIа тIом боьдуш цу махкахь хилла эзарнаш нохчийн мухIажираш (цхьаболчу хаамашца, 12-15 эзар стаг) цхьаьнаметта аьлча санна гIевттина дIабахара цу махкара, официалан Бакохо юьхьарлаьцна политика бахьана долуш. Азербайджано иттаннашкахь лоьцуш Оьрсийчоьно дIалора нохчийн къомах болу кегийрхой.\nТIамах бевдда нохчий Оьрсийчоьнан Iедалийн кара дIабалар ца сацийра Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан мухIажирашкахула йолу урхалла юкъаргIортаро а, Дуьненаюкъарчу ЦIен ЖаIаран комитето а, кхин йолчу бакъонашларйон вовшахтохараллаша а дехарш даро а.\nЭххаре а кадаьллачу мухIажираш йитира Бакох, кхечу пачхьалкхашка кхачархьамма. Коьртачу декъана цара хаьржира Азербайджанан дозанца йолу Туркойчоь а, ткъа иштта Канада а, Исланди а, Австри а. Карарчу хенахь цу махкахь бисина нохчий дукхахаберш хан токхуш бу мичча бахана а цигара дIабаха сатийсам болуш.\nТахана Азербайджанехь бехачу нохчех 500 гергга стаг ву Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралло елла мухIажиран статус йолуш. Амма цаьргахь цхьа а кехат дац меттигерчу Iедалша делла. Кхеташ ма хиллара, и бахьана долуш цу нехан бакъо яц Азербайджанехь официалан кепара болх бан а, социалан гIо эца а.\nОханан-бутт болалуш нохчийн исламан гIо-накъосталлан "Салсабил-Австри" вовшахтохаралло кхайкхам бира Азербайджанерчу нохчийн мухIажирашна гIо дахьара аьлла. Цара билгалдаккхарехь, цу нехан кехаташ дац я Нохчийчу юхаберза а, я Азербайджанехь дахар дIанисдан а.\n"Кавказ.Реалиица" къамел деш, Бакохара кху деношкахь Германе кхача аьтто баьллачу С. Ризвана дийцира, Малхбузенехь бехача махкахошкара гIо хиларе сатуьйсуш болу дукха нах бисина Азербайджанехь бохуш. Шайн аьтто болчу нохчаша рицкъаца гIо-накъосталла дича чIогIа гIуллакх хир дара царна, буьйцурш доьзалехь 3-4 бер долу нах хилар тидаме эцча муххале а, бохуш вара иза.\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьнан а, Iедалан а зорбан сервисан Iедал дац республикан куьйгалхой дехьа-сехьа визиташка бахарх лаьцна кхоллало хаттарш кхетош. Делимханов Бакоха вахача цо хьахийна хила а мега цигарчу нохчийн мухIажирашца доьзна хаттар. Цу хьокъехь комментари каро аьтто ца белира Кавказ.Реалии" редакцин я Нохчийчуьрчу арахьарчу уьйрашкахула йолчу министраллера а, я депутатан Делимхановн офисера а.


Муха ловр ю карантин: Дагестанерчу психологан хьехарш\nХIокху материалан автор ю Кавказ.Реалиин корреспондент Магомедова Ася\nОьрсийчуьрчу бахархойн карантинехь мел Iан дезар ду хууш дац. Кавказ.Реалиин корреспонденто хаьттина Дагестанерчу психологе Славинская Элине, муха лан деза хIара денош, гергарчарца юкъаметтигаш а ца йохош, синIаткъаман могушалла а ларйеш.\n- Воха а ца вухуш, дикачун тIе ойла яхийтина ваха аьтто буй?\n- Хьайн дог-ойла сингаттаме ялахь – хьалагIаттий куьйган хьалха а хIоттий, велало. Иштта латта кхаа минотехь. Велавелла сецна Iийча коьрте импульс йогIу, тIаккха дог-ойла хийцаяла йолало. Дог-ойла тояла мега хьан юьхьтIехь велакъажар хилахь. Иза реакци велакъажар диканиг ду аьлла.\nСоциалан машанашкахь даржийна цхьа сурт ду, "Коронавирусах дарба" аьлла цIе а йолуш. Цу тIехь тIемаяьлла йоьдуш ю цхьаммо аракхоьссина телевизор. Зорбан гIирсашкахь тIех сов дестийна дуьйц цамгарх лаьцна, ткъа адамаш телевизоршна хьалха хевшина Iаш ду, каналаш хуьйцуш, "ткъа кхузехь, ткъа цигахь" хIун ду-те хьоьжуш.\nТкъа ойла кхоллало дерриг а вон долуш санна. Арадовла. Маьршша чуоза хIаваъ. Изза хIаваъ ду иза селхана хилла долу, кхана а хир ду иза иштта. Мелхо а газаш кIезиг ю цуьнца, машенаш дукха яц дIасалелаш.\nАьхна долчуьнга бIаьрг тоха. "Делалойша", - олу ас, массерга а. Иза тоьла ларвалар ду вочу дог-ойлах. Иштта дегIо луш долу жоп а хир ду цу кеппара.\n- Цхьана меттехь, лаам а боцуш, Iар муха лан деза? Массера а даккхийн цIенош дац, шуьйра уьйтIе а йолуш, ткъа бераш Кавказерчу доьзалхой дукха хуьлу.\n- Нагахь хIоранан а шен чоь яцахь а, шен цхьа маьIиг кечъян еза, хIора а стеган шен меттиг хилийта. Иза массара а лара еза. ХIумакхоллуш а Iийна, шай-шайн меттиге дIасабовла мегар ду доьзалхой. Шен меттиг хилар, адамашна хилла ца Iаш, чIогIа мехала ду хIора а са долчу хIуманна.\nШай-шай чоь яцахь, балкон я кхин меттигаш тоьш яцахь, юкъа кирхьа олла мегар ду. Берашна иза хазахетар ду. Цхьацца ловзарех ловза а мегар ду.\n- Зуда ялийна я тезет даьлла меттиг ца воьдуш ца юьту Кавказехь. Ткъа цигахь гулло бIеннаш нах. ХIун дан деза ишттаниг нисделча? Муха Iийр ву цига ца воьдуш, муха кхетор ду ахь хьай цавар, хала а ца хоьтуьйтуш?\n- Цхьа а хIума дийца ца оьшу. Психологин агIор адамо ша бон шен сацам. Нагахь и стаг хьуна уллера велахь, иза хьох кхетар ву. Нагахь иза ца кхетахь хьо баш доккху хIума а ца хета цунна. ТIаккха хьо хIун деш ву цунна уллехь? Юххера нах цундела ма бу юххера, хьох уьш кхеташ хиларна.\n- Хьанна ду карантин лан уггар хала, хIун дан деза цо?\n- Баккхий нах дукха паргIат Iийр бу. Иштта компьютерна хьалха хиина Iачунна а ьяц цхьа а башхалла, уьш иштта а бу виртуалан дуьненехь бехаш. Амма жигара дахар дIахьочарна хало хир ду. Уьш боьлла жигара хиларх.\nIаламе арабевлла садоIучу а, кафе бахана накъосташца марзо оьцучу нахана иза вуно йоккха хало ю. Тахана массера а ю гаджеташ. Цу чохь бохкуш хуьлу тахана нах. Амма сайга хаьттича, ас книгаш еша эр дара. Адамаш доккхачу декъана арахьарчу дахарца дехаш ду. ХIинца хан тIекхаьчна, Тибете а ца боьлхуш, цара медитаци ян, тIаьхькхиа а, талла а хьайн ойланаш.


Нохчийчоь, Дечкен-бутт 31, 2014\nПIераскан-де 31 Дечкен-бутт 2014\n23 шо долчу дестечо, шен мера берашна дегIах мехий чуэхитина зулам гучдаьлла Нохчийчохь. И зулам хилла Жимчу АтагIахь, хIинцалца, цхьа тийна а , бертахь бу бохучу доьзалехь. Нах доьххьара ца тешнера, оццула и бераш дезаш хичлу зудчо, муха латтийна шен мера берашна тIехь и таIзар.\nКIиранан хаттарна делла жоьпаш\nНохчийн доьзалшкахь муха ду аьлла хета шуна, вовшашна, дашца бина а, цатам бар а, ницкъ бар а аьлла дара Оха кху кIиранах эфирехь дийцаре дан диллина хаттар .\n25 шо кхаьчна Мемориал кхоьллина. И Оьрсийчура бакъонашларйон организаци жигара болх беш ю Нохчийчохь. Цуьнан белхахоша гIо динчу нохчаша баркаллица йоккху Мемориалан цIе.\nОлимпан ЦIе Соьлж-ГIалахь\nЮьхьанца аэропорте гулбелира нах – кеманца кхачийра Соьлж-ГIала Олимпан ЦIе. Кар-кара а луш, иза майданашкахула дIасаядийра мехкан администратора Кадыров Рамзана а, цуьнан гоно а, спортхоша а, бевзаш болчу жигархоша а. ГIалин юккъехула а яьккхина, Ахьмад-Арене кхачийра ЦIе.\nШема тIаме баха хьаьгнарш\nТкъех шо ду Нохчийчохь пхийттара ваьлла кIант кхиинчу нанна сингаттам дагчуьра дIа ца болу. Иза Iедалхоша я эскархоша харцонца хьовзорна кхоьруш, я лаьцна, дIавигара кхоьруш, дIавигинчуьра тIепаза варна кхоьруш, я Iедалхойн а, эскархойн а харцонаш ла а ца лайна, и кIант ша тIемалойх дIакхетта, хьаннашца я лаьмнашца дIавахар кхоьруш кхиош ду нохчийн наноша шайн божабераш.\nОлимпан цIе ларйеш бу Нохчийчохь\nКху беттан 28 –чу дийнахь кеманца Соьлжа гIала кхачош ю Сочехь Олимпан къийсадаларш дIадуьйладаларан теш хIуттуш, хьалакхарста езаш йолу цIе. ДегIаста махкара цIеран хаьштиг нохчийн коьртачу шахьара схьа маса даьлча кхочур ю хууш дац, цунах, цхьаболчара дийцарехь, Iедалдайша къайле йинчух тера ду.


Мундар Эльдаров — Википеди\nМундар Эльдаров — гӀумкийн эла, Аксай схьаваьлла. XIX бӀешераш дуьйлалуш Мундар кхелхина Аксайра Нохчийчу ЧӀуьлга-Юрта. Нохчаша дийцарехь иза кхайкхина шен ЧӀуьлга-Юрт коьллинчу гендаргнойн тайпанарчу Сайкаев ЧӀулга.\nНохчийн яртех цхьа юрт долахь йолу эла Мундар, дуьххьара хьахийна Суздалан гӀашлойн полкан майора Угоницеловс Новран карантинан тӀехьожуш волчу есаулега Галяховскига арз тӀехь, 1812 шеран 25 ноябрехь. Тептаро дийцарехь, «юьртдас Мулдара» хаам бо майор Угоницеловга, тахана шен куьйга кӀелахь йолчу ЧӀуьлга-Юртахь цхьацца доьзалаш цомгуш хилла ун долуш. ЧӀуьлг-Юрт цхьацца муьрехь Мундар-Юрт я Эльдарово (Ельдарово) олий хуьйцура эла Эльдаров Мундаран леерам беш.\nМундар оьрсийн паччахьан гӀуллакхехь вара, цундела 1822 шарахь дешийн мидал елла. Дуьххьара дарж кхечира 1824 шарахь, ткъа капитан звани елла 1826 шеран 31 августехь. 1840 шарахь Теркйистера нохчаша Мундар шен бахамах ваккхалца, оьрсийн паччахьера дика алап кхочура цунна.\n↑ 1 2 3 4 КНЯЗЬЯ ЭЛЬДАРОВЫ\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мундар_Эльдаров&oldid=2577316»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 21 февраль, 15:44.


Дала ийманехь нисдойла вай\n1 февраля в 13:27 (2010 г.)\nГазетдешархойн бусалба динца доьзна цхьадолчу хаттаршна жоьпаш ло Нохчийн Республикан Президентан гIоьнчас Кадыров Хьасайна\n-Iуьйра ламазан хан вижина а висина тилча, ша самаваларца дан мегий?Муха дехка деза и ламаз?\n-Муьлхха а тилла ламаз дехкар цхьатерра ду.\n– Ас нийят до фарз (Iуьйра) ламаз доькхуш Далла дан. АллахIу Акбар!\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: наб чIагIелла я вицвелла дисина ламаз ша самавьлча я дагадеъча дан деза. Дичий бен тIера дер дац цунна иза.\n– Пхьуьйра ламаз Iуьйра ламазана молла кхайккхалц туьлуш дац олу. Иштта дуй иза?\n– Иза бакъ ду. ТIаьхьо мел дин а мелехь ду. Амма шен хенахь дича деза ду.\n– Ламаз-марха доцучу стага хьаьждан мегий?\n– Дала тIедиллина пхиъ фарз ду: шахIадат далор,ламаз дар, закат далар, мархин бутт кхабар, хьан ваха таро елахь хьаьжцIа вахар. Цу фарзах цхьаъ тIера долу цунна ХьаьжцIа вахча. Вукха фарзах жоп доьхур ду цуьнга.\n– Муьлххачу а динехь волчу стага бусалба дин тIелацар дика ду. Бакъ дине воьрзуш верг ламаз дан хууш а, шахIадат дало хууш а хила везий?\n– Шена хуучу маттахь Дела цхьаъ хиларна тоьшалла дан деза. Цу дийнахь дуьйна фарзаш тIедужу цунна.\n– Цхьацца йолчу меттехь гIезалой а, таджикаш а бусалба динера керста дине бовлуш меттигаш йогIу. Цу нахана Делера хIун оьгIазло хир ю?\n– Керстанна тIехь лелош доллу хьукма лелор ду царна тIехь а.\n– Нагахь санна леш волчу стагана уллехь ясин деша хууш стаг ца хилча хIун дан деза?\n– Леш верг хезаш велахь а, вацахь а цуьнга ЛаилахIа-ИллаллахI алийта деза.Элчано( Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: леш волчу стагана ЛаилахIа-иллалахIа дага тасалаш. тIаьххьара дош ЛаилахIа-ИллалахI хилахь ялсамане гIур ма ву иза. Верасна магийна дац лешволчунна бIаьргаш къовла. Цунна дагатаса тарло, со валаре, сан рицкъане сатесна хилла-кха хIара аьлла.\n– Стаг кхелхинчул тIаьхьа луш долу сагIа дIакхочий цуьнан сине?\n– Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна элира: «Шун веллачунна дуьххьарлерчул хала буьйса йогIур яц. Цунна сагIа даккхалаш».\n– ПIераскана буса кхалха а кхелхина, пIераскана дийнахь лаьтте верзар декъал хилар ду олу. Цунах дерг тIечIагIдина меттигаш юй Къуръан чохь?\n– Делан Элчано Делера салам-маршалла хуьлда цунна аьлла: «ПIерскана буьйсанна вала а велла, пIераскана дийнахь дIавоьллинарг декъала хир ву, нагахь иза Делан омра а, нахIи а лардеш хиллехь.\n– Долахь цхьа а бахам боцуш, алапах вехачу стага цу алапах закат дала догIий?\n– Закатан бараме цуьнан даьхни кхочуш дацахь, цо закат дала ца догIу.\n– Кхаъ эцар къа дуй массарна а хууш ду. Цуьнан агIонаш муха хуьлу? Цунна хIун Iазап хир ду къематан дийнахь?\n–ШариIатехь кхаъ эцар-балар дац. Цхьаммо шена хазахеташ хаам бича, сагIина ло аьлла, совгIат дала мегар ду. ШолгIа маьIна – взятка. Иза доккха къа ду. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: Делан наьIалт хуьлда кхаъ лучунна а, оьцучунна а.\n– Шена дарба динчу лоьрана совгIат ло. Къа дуй иза? Кхаъ лорий иза?\n– Иза кхаъ ца лору. Динчу дарбанан мах а ца хадош, совгIат лахь, деллачун сагIа хир ду, лоьрана гIуллакх а хир ду.\n– Дуьне къахьдалар къилахь дуй? Дешча паргIато хуьлуш аят дуй?\n– Дуьнен чохь цатам хилча дуьне къахьдалар вайн карахь дац, къахьлахь хIара аят дешча гIоли хир ю.\nИнна лиллахIи, ва инна илайхIи ражиIуна фал хьукму лиллахIи Iалиййул кабир.\nДала Къуръанчохь аьлла: «Собар динчаьргахьа ву Ша. Шу зенза Iанна а Iийр вац Ша.\nМостагIчун кхерам тIетосуьйтур бу Ша шуна.\nМацалла йоуьйтуш зуьйр ду Ша шу.\nШун рицкъ хIаллакьдеш, зуьйр ду Ша шу.\nШун стоьмаш бакъаболуьйтуш зуьйр ду Ша шу.\nДегIах лазар тухур ду Ша шуна.\nШун гергара стаг вейтина зуьйр ду Ша шу».\nСобар динчуьнга кхаъ баккха аьлла Дала.\nЭлчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) чиркх дIабайра боху. ТIаккха аят дийшира цо. Iайшата цец яьлла элира боху: «Чиркх бен ма бац и дIабайнарг». Элчано жоп деллера: «Бусалба стагана сингаттам мел беш долу хIума бала бу хьуна».\n– Да-нана дала а делла, уллехь ваша а воцуш, йоI ша йисча, цуьнан керт-ков шичошна (девешин кIенташна) магор хIун ду нохчийн Iадатехь?\n– Церан бахаман мах а хадийна, цуьнан ах бахам йоIана ло. Нагахь шиъ, цул сов елахь, кхааннах ши дакъа йоьIан ду, важа верасийн ду.\n– Дас-нанас бохург ца дечу доьзалхочунна хIун таIзар хир ду?\n– Хьан Дала хьоьга чIогIа, хадам беш, омра дина, АллахI-Дела Ша воцчунна аш Iибадат ма де, шайн дена-нанна дика де, аьлла. Да а, нана а доккха хилахь, ахь ма алалахь цаьршинга вуон дош, «уфф» алий а. И шиъ човха ма делахь, сийлахь дош алалахь цаьршинга. КIеда-мерза агIо царна охьатаIош а, цаьршиннах къинхетам беш а хилалахь. Ахь алалахь: «ХIай Везан Дела! Цаьршиннах къинхетам бехьа, со цаьршимма, къинхетам беш, кхаьбна, кхиийна хиларе терра».\n– Маьждигехь имамаша хьехамаш беш долу жайнаш нохчийн матте а даьхна, зорба тоха таро а, аьтто а хир буй вайн махкахь?\n– Хир бу, Дала мукъ лахь. Цу тIехь беш болх бу, нохчийн матте даьхнарш а ду.\n– Нохчийн мотт ненан мотт бу. Бусалба динехь ненан мотт мел мехала бу? Ненан мотт йозанан мотт бу, вайн махкахь йозанан меттан Iуналла до аьлла хетий хьуна?\n– Муьлхха Iедал долуш ца динчул сий деш ду вай хIинца ненан меттан. Вайн паччахьа Кадыров Рамзана пачхьалкхан мотт бу аьлла, дIакхайкхийна бу нохчийн мотт вайн республикехь, оцу тIегIане и кхачорхьама деш гIуллакхаш а ду.\nБилгалдаккхар. Кадыров Хасайн вина 1968-чу шеран октябрь беттан 17 дийнахь Курчалойн районан Хоси-Юьртахь. 1999-чу шарахь чекхъяьккхина Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолу Исламан институт. 2008-чу шарахь Шемахь Iарбийн меттан стажировкехь хилла. Карарчу хенахь Нохчийн Президентан гIоьнча ву.\nКъамел дIаяздинарг – БАКАЕВА Асет.


Марсхьокху-бутт 30, 2017\nНийса 25 шо хьалха, Марсхьокху - баттахь йолаелла лору гуьржашний-абхазашний юкъахь конфликт. Йоьжначу Советан пачхьалкхан юкъера яьллачу Гуьржийчоьнах дIакъаста лиинчу Абхази чудалийнера эскарш.\nАбхазашна дикка гIолаьцнера Оьрсийчоьно а, Кавказера юкъараллаша цига хьовсийначу наха а.\nНохчийчуьра а бахнера шортта. ХIеттахь, 20 шо долу нохчо Хабибулаев Гилани эскарера цIавирзина хилла. Ша болх бинчу радиозаводе балха а ца воьдуш оцу тIаме вахна иза. Шен коьртаниг дара, кIезиг болчу абхазашна гIодар бохуш, дагалоьцу цо.\nХабибулаев: "1992 шарахь эскарера цIавеара со. Абхазерчу тIаме нах бара гулбеш. Ас хаьттира и тIом беш болу гуьржий а, абхазаш а мел бу. 4-5 миллион гуьржий бу, абхазаш 100 эзар ву. Вайн дайшкара дуьйна схьадогIуш дара гIийлачунна гIодар. Гуьржий ца безар а дацара, я абхазашка уозар а дацара. Со жима волу дела царна тIе а хIоьттина, гуьржашна дуьхьал валар хилира сан".\nРМ: Маса стаг велла цигахь нохчех?\nХабибулаев: "Абхазин архивехь 77 нохчо ву велла аьлла билгалдаьккхина ду. Ткъа вуьшта 120-х стаг ву. 32 оцу тIамехь лар йоцуш вайна а ву. Гуьржийн йийсаре бахана вайн салтий а гина. Царна тIе пIелг ца Iоьттина меттигаш а ю, цIаберзийна уьш тахана а шайн доьзалш а болуш, маьрша бехаш бу".\nГуьржаша а, абхазаша а вовшашна тIе бехкаш дохкура, оцу тIамехь къизаллаш лелийна бохуш. Абхазойн агIо лаьцначу нохчаша байинчу гуьржийн кортошца футбол левзина бохуш дийца долийра. Иза бакъ дац, иза бакъ хуьлийла а дац, хIунда аьлча, мах а ца оьцуш, лахь-бала а, бисахь-биса а аьлла, гIийлачарна шаьш гIодан дахана дара аьлла, дийцира Хабибулаев Гиланис.\nХабибулаев: "ТIом буьйцучохь харцонаш дукха хуьлу. «Информационная война» олу цуьнах. Гуьржийн маьрша нах а гина цигахь. Уьш кIелхьара а баьхна. Нохчаша кортошца буьрканах ловзарх аьлча, иза къайлахчу сервисаша долийна эладитта ду леррина. Гагры-гIала яьккхинчул тIаьхьа Малхбалерчу фронтехь Сухум-гIала яра яккха езаш. Оцу бахьанца психологин тIеIаткъам бара гуьржийн салташна беш, шуна а изза хир ду шуна бохуш".\n25 шо дIадаьлла Абхазехь тIом дIабирзина лору. Абхаи йозуш йоцу пачхьалкх ша ю боху. Оцу ехачу хенахь цигахь кхин тоделла дац бохуш дуьйцу дахар. ХIун бахьанаш ду цуьнан аьллачу хаттарна иштта жоп ло Хабибулаев Гиланис.\nХабибулаев: "ТIом хиллачу меттехь шатайпа цамгар хуьлу. Со вайн махкахь ваьхна ву. Кегий нехан а, баккхийчеран а дог-ойла а цхьана кхечу агIор йоьрзу. Дуьненехьа йирзина хьулу. Балхана тIе йирзина ца хуьлу. Абхазехь а изза хьал ду. Къаьмнаш а дуккха а ду цигахь. Халонаш ю цаьргахь. Лулахоша царна гIодина, цигахь хьал тодалийта лаьара суна".\nДуккха а хан дIаяьлла гуьржашний, абхазашний юкъахь тIом хилла. Абхазаша муха туьду и зама хIинца? Гуьржашца абхазаш берта гIур бу аьлла хетий хьуна?\nШена цуьнах хетарг иштта довзуьйту Абхазехь тIом бинчу нохчийн юкъараллан коьртехь волчу Хабибулаев Гиланис.\nХабибулаев: "Оцу машарна реза волуш суна-м ца хаавелла цигахь цхьа а абхаз. Шайн йозуш йоцу пачхьалкх ю олу цара. Гуьржашца а маьрша баха кийча бу уьш, цара шайн пачхьалкх къобал яхь. Шаьш чIогIа бала а лайна, тIом а лайна, Оьрсийчоьно йина блокада а лайна, нах а белла шай боху цара. Иза дицделла дац шайна боху цара. Историн бала лайна къам ду абхазаш. Дуьне мел ду баьржина а бу уьш".\nАбхазехь а, Карабахехь а, тIемаш боьлхучу кхечу меттигашкахь дIахьочу а, дIабаьхьначу а тIемашкахь дакъалаьцна нохчаша. Тахана а, Шемахь а, Иракъехь а дукха бу уьш.\nТахана Хабибулаев Гиланис лечкъош дац, оцу тIамехь дакъалацаро шен мел долу дахар хийцина хилар. Цига ца ваха хьекъал кхаьчнехьара ша маьрша говзалла а йолуш адам хила мегара элира цо.


Гериев Жалавдин да а, нана а дара тешна аппеляци йича, цунна хьалхарчу кхело кхайкхина хан дIа а яьккхина, шайн кIант цIавоьрзур ву бохучух. Амма хетаррг ца хилла шайна, аьлла Маршо Радиога дийцира Гериев Жалавдин дас Насрудис.\nГериев Насруди: «Хьалхалера сацам харцонца бина бара. Иза нислур бацар-те аьлла аппеляци йинера оха. И харцо кхин а чIагIйелла-кх тхуна хIинца. Кхин цкъа а арз дийр ду оха. Гойтур ду-кх замано».\nГериев Жалвдин дена Насрудина тамашийна хета, гуш лаьтташехь, кIайн дерг Iаьржа ду а бохуш, харцонца цунна тIехь кхел яр. Шен кIанта КъорIан тIехь биина дуй а ца тоьира царна, элира цо.\nГериев Насруди: «Жалавдис ша пачхьалкхан дуьхьал лелийна хIума ма дац, наркотикаш лелийна яц аьлла дуй биинера КъорIан тIехь. Делахь а, иза тидаме а ца оьцуш, хан хийца а ца хуьйцуш йитина цара».\nШа Гериев Жалавдис, шега деллачу тIаьххьарчу дашехь кхелахошка кхайкхам бира, шаьш бусулба ду бохуш шу делахь, дуй баа, ша бехк а болуш набахте вохуьйтуш ву аьлла. Йиш йоьхна, цо ша а биира дуй наркотикашца цкъа а уьйр хилла яц шен аьлла.\nГериев Жалавди: «Делан неIалт хуьлийла вайх харц луьйчунна. Суна а Делан неIалт хуьлийла, со оцу наркотикашца уьйр йолуш валахь. Делан неIалт хуьлийла, ас дина доцу зуламанна со бехке вечарна. Лараме кхел! Со маьрша ца воккхуш аш тIеоьцу муьлхха а сацам бакъонца хира бац.\nАш шайн сацамца жоп дала дезаш ду, юй Нохчийчохь бакъонца кхел бохучу хаттарна. Нагахь санна ю аш бахахь, тIаккха суна тIера бехк дIабаккха беза. Нагахь яцахь со набахте дIагIур ву-кх. Сан кхин хIумма а дац ала!».\n«Кавказский узел» сайтан корреспондент Гериев Жалавдин гIуллакх нохчийн юккъараллехь тидамехь латтийна а ца Iаш тергонехь ду, цу кеппара кхелан харцонашца Iоттабеллачу нехан а. Чергасбиева Зулиханан кIант а ву, 18 шо а тоьхна, чувоьллина. Цо иштта мах хадийра Оьрсийчохь кхелаша лелочунна.\nЧергасбиева: «Оьрсийчохь цхьанна а меттехь нийсонца кхел йоцийла хаьа суна. Изза хьал Нохчийчохь а ду. Нанойн къиношка хьожуш цхьа а вац. Вайн тоьлла кIентий, дIа а луьйцуш, боцу бехкаш а бохкуш чубухкуш бу».\nГериев Жалавдин гIуллакх нийсонца ца дерзадахь шаьш Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле кхача дагахь ду аьлла дIахьедар дина цуьнан адвокаташа.\nПетици: Гиреев Жалавдина - Маршо!


"Стоп-Хьарам" оьший иза?\nЗазадоккху-бутт 04, 2017\n«Стопхарам» цIе йолу социалан проект Москохахь йолаелла дукха хан яц. Кхо стаг камера а оьций ара а волий, малар молчу а, сигаьркаш уьйзучу а бусулба бу бохучу нахе хеттарш до царна шаьш лелорг нийса хетий бохуш.\nМоскох бусалбанаш имане бало йоллу "Стоп-Хьарам"\nШаьш бехк ца боккху цхьаьнга а, цаьрга шайга мах хадабойту шаьш лелочуьнах, аьлла Маршо радиога дийцира оцу шен проектех Исмаилов Ислама.\nИсмаилов: «Бехк баккхар цхьаъ ду, ткъа, тIе а вахана стаге вистхилар-кхин ду. Неха чу а вахана ма ца боху ас. Кху пачхьалкхехь лелаш долу низамашца баха боху-кх ас. Ткъа, кхара «бусулбан батальонаш» ю бохуш цIе кхоьллина суна».\nИсмаилов Ислам, ша цхьана хенахь «Стопхам» олучу боламан юккъахь хилла ву. Некъан низамаш машенашца дохочарца къийсам латтош бара уьш. Нохчо шайна юккъе ма веънехь, мелла а жигара а белира церан болх. ХIинца, тоам хилчух тера дац Исламан некъашца шаьш меттахIоттийна низамаш. Адамийн синош а кIелхьарадаха деза аьлла хета цунна.\nТкъа, «Стопхама» а, «Стохарама» йохьарлаьцна болх, Iедалан хьукматийн тIехь дац иза бар? Масала, алап оьцуш йолу полици хила езаш яц, нахана юккъахь мелла леларг а, некъан низам дохорг а, жоьпе уозош, аьлла деллачу хаттарна иштта жоп делира Исмаилов Ислама.\nИсмаилов: «Церан болх бан буи за. Алап а оьцуш, лаккхара дажаш а догIуш Iаш бу уьш. Адамелла дукха а бу уьш. Ткъа, оха, Iедалан агIора таIзар ма ца до нахана. Цо шен цIахь мелча цхьа къа ду, ткъа, нахана юккъахь мелча, кхечарна а моьтту, иза-м ас а мала мегар ду олий. И санна хаза доцу хIуманаш ца хилийта беш бу оха болх».\nИсмаилов Ислама «Стопхарам» аьлла проект йолийна цхьа кIира сов бен хан яц. Ара а бевла цхьа видео бен яьккхина а яц цара. Амма цхьаболчу хаамийн гIирсаша «Шариатан полици Москохахь» аьлла дIа а кхайкхина, цуьнах дукха нах ца кхета шаьш лелочунах, боху цо.\nЦхьацца комментарешкахь луьйш, кхерамаш туьйсуш хуьлу. Цхьаболчара скинхедаш мичахь бу, Москохара вахабисташ совца хIунда ца бо, бохуш дуьйцу. Шена коьртаниг нахана пайда а, шена Далла хьалхахь ял а хиларе сатуьйсу ша, элира цо.\nИсмаилов: «Хаамийн гIирсаша доцу хIуманаш а дийцина, суна дагахь доцург а дийцина. Цара дийцинчу къамелах со уозалуш велхьара, со цIа а вахана Iийра вара. Ас цхьа хIума дина аьлла, суна бехк баккха цхьа стаг хIоттахь, цхьа бахьанаш лелора ду-кх вай».\n«Стопхаман» юккъахь ша волуш цхьана хIуманех воккхаво Исмаилов Ислам-цкъа а машенца нохчаша низам дохийна аьлла, ша юккъахь волу тоба тIе ца Iоттаяларна. Цундела иза теша, Москохарчу урамашкахь маьттаза лелачарна юккъахь а вайнах хира бац аьлла.\nТIаккха ала ца хIутту иза, и керла проект мел яхлура ю а. Билгалдаккха деза, ян хьалха хиллачу а, я кхечу а проекташкахь цхьанна а кепара ахча а оьцуш, саяьккхина цац а хилар. Ша мел лелош дерг ша веха юкъаралла цIанъялийта Iалашонца ду шен боху цо.


Кузаев М. "Эсамбаев Махьмуд - нохчийн къоман дозалла" - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nДуьненахь г1араваьлла хелхарча Эсамбаев Мохьмад вина 90 шо кхочур ду кху шеран 15-чу июлехь, иза дахарера д1авахна 2000-чу шеран январь баттахь. Махьмудан цхьайтта шо долуш Йоккхачу Атаг1ара Соьлжа–г1ала схьакхелхира Эсамбаевг1еран доьзал. Х1етахь булканаш ечу цехе вахара хинволу артист. Цуьнан дена 1алсолтина шен к1антах инженер я кхин говзанча хила лаьара. Амма кхиазхочун боккха безам бара искусстве. Жимчохь дуьйна исбаьхьаллин самодеятельностехь дакъалоцура цо. Хинволу артист репетицешка вохуьйтура цехехь болчу накъосташа, шаьш цуьнан метта болх а беш. Дуьххьара Нохчийн пачхьалкхан драмтеатрехь гира суна нохчийн халкъан сий ойур долу оьзда к1ант. Х1етахь фашистийн Германица беш т1ом бара. Концертийн программица т1емалойн самукъадаккха фронте воьдура артист. Т1аьхьо дуьненахь г1араваьлла хелхарча хилира Махьмудах. Иза муьлхха пачхьалкхе вахча а, церан къоман хелхарш а 1амадой, царачул а тоьлашха кхочушдора цо. Со г1алат ца ваьллехь, Махьмуд Бразиле вахча , церан газеташа яздинера: «Бразилхойн хелхарш кхечу пачхьалкхерчу Эсамбаев Махьмудера 1амаделаш». Иштта хьовсархой цецбохуш, кхочушдора х1индахойн, испанхойн, перуанхойн, кхечу къаьмнийн а хелхарш. Тайп-тайпанчу пачхьалкхийн вуно дукха совг1аташ а делира цунна, цуьнан ц1е гуттаренна а д1аязйина Москварчу пачхьалкхан «Россия» ц1е йолчу концертийн залан эстрадин седарчийн галерейн экъанна т1ехь. Эсамбаев Махьмудан комаьршаллах, нохчийн къомах дог лозуш хиларх лаьцна дуккха а дагалецамаш бисна и вевзинчу нехан. Цуьнан г1оьнца вайн республикехь драмтеатр, цирк, берийн бошмаш ехкира. Артист Дениев 1алви уллора гергарло лелош вара цуьнца. Цо дуьйцура: «Цкъа Махьмудера юхалург 20 туьма ахча даьккхира ас, киносъемкаш чекхъевлча, гонорар схьа а эцна, д1алур ду аьлла. Х1етахь ялх-ворх1 туьма бен баттахь алапа дацара артистийн. Ахча схьаэцначул т1аьхьа д1адала вахча, д1а а ца ийцира цо”.\nЭсамбаев Махьмуд низам ч1ог1а долуш а, шен дош кхочушдеш а стаг вара. Цкъа, дагадог1у суна, со Грозненски районан «Ильичан весеташ» газетан редакцехь болхбеш волуш, Эсамбаевца цхьаьнакхета бартбинера оха. Хан а билгалйинера. Оцу дийнахь цхьаннахьа а д1аса цадовлуш, и варе сатуьйсуш 1ара тхо. Сахьташка а хьаьвсина, «цхьайтта ма дели» оха оллушехь, не1арх чоьхьавелира Махьмуд. Цуьнца д1ах1иттина суьрташ дахийтира оха. Эсамбаев Махьмуд доккха пох1ма долу артист хилла ца 1аш, бакъволу къонах хилар гучуделира вайнах махкахбаьхначу хенахь. Х1ора баттахь куьг яздан эха дезара стаг сийсаз вар санна хеташ, цунах лаьцна коменданте д1ахаийтира цо. «Делахь оха хьо Макара эсий ца дажийначу хьажор ву»,- аьлла, кхуьнан паспорт схьа а эцна, ара а ваьлла, пхи минот ялале юха чу а веъна, схьакховдийна коменданта. Къаьсттина билгалонаш бохучу аг1онна т1ехь яздина: «Эсамбаев Махьмудана бакъо ло Фрунзе г1ала ваха». Йозанна бухахь х1оттийна 1аьржа мух1ар хилла. Эсамбаев оцу аг1онна т1ера листок (кехат) схьа а даьккхина, комендантана хьалха охьакхоьссина. Шолг1ачу дийнахь министерстве а кхайкхина, паспорт дат1ийна, аьлла, бехкбаьккхина полковника. «Суна паспорт сан дас герз карахь лардинчу Советан 1едало делла, аса могуйтур дац цунна т1е боьха мух1ар тохар», - аьлла Махьмуда. Цул т1аьхьа дей-буьсий бен ца долуьйтуш, хьун хьокхучу гена махка д1ахьажийна артист. Цхьа шо - ах шо даьлча Фрунзерчу доттаг1аша г1айг1а а бой, юха а операн театре схьавалаво Эсамбаев. Махьмуд 1едалан т1ег1анехь а боккха ларам болуш хилла хиларан билгало ю, милицин органаша паспорта т1е нохчийн куй коьртахь цуьнан сурт тохийтина хилар. Иза д1акхелхича, Дала гечдойла цунна, вайнахана санна халахийтира кхечу къаьмнашна а. Шайн дагалецамашкахь довха дош элира дуккха а кхечу къаьмнех болчу ц1е яхханчу наха. Россин Пачхьалкхан Думин председатель хиллачу Селезнев Геннадис элира: «Суна хетарехь, цуьнан мостаг1ий хила а ца хилла, берриге а доттаг1ий бара». Яздархочо Боровик Генриха аьллера: «Эсамбаев х1окху лаьтта т1е веънера шен искусство гайтина ца 1аш, нохчийн халкъ мел пох1ма долуш а, башха а ду хаийта». Ша д1акхаьчначу меттахь нохчийн, г1алг1айн к1ентий маьхза шен концерте буьгуш, оьшучохь накъосталла деш, лерамаш бора цо. И доккха пох1ма долу артист хьахийча: «Ма дукха везара тхуна Эсамбаев и кхалхар ч1ог1а халахетта тхуна», - олура оьрсаша а, кхечу къаьмнех болчу векалша а.\nСо Москвахь волуш, Эсамбаев Махьмуд «Новодевичье» ц1е йолчу кешнашкахь д1авоьллина аьлла хезнера суна. Цигахь цхьацца г1уллакхаш дечу белхалошка хаьттира аса Эсамбаев д1авоьллина меттиг. Цара шайна цахуург дуьйцуш, шайн Даймахка д1авигна иза элира. Кевнах араваьлча кассире хаьттира аса. Кхузахь ца воьллина, цуьнан каш мичахь ду ца хаьа шена, аьлла, жоп делира цо. Цул т1аьхьа Даниловски кешнийн адрес карийра суна. Цига ваха дийзира автобусца, т1аккха метроца, юха трамвайца. Чоьхьаваьлча гобаьккхина гуш ж1араш яра. “Бусалба нах д1абухку меттиг мичахь ю?” - хаьттира цхьана белхалочуьнга.”Х1окху новкъа д1авахча керта т1екхочур ву, цул дехьа ду”, – хезира жоп. Цо ма-аллара, лекхачу бетонан кертана т1екхечира. Кех а ваьлла, аьрру аг1ор д1авахча карор ду, дийцира кхечо. Д1аоьхуш, хоьттуш, т1аьххьара а карийра «Даниловское мусульманское кладбище», аьлла, йоза т1ехь долу аьчкан ков. Шуьйра т1ебоьдуш асфальтан некъ а болуш, генара дуьйна гуш дара Эсамбаев Махьмуд д1авоьллина каш. Нохчийн куй коьртахь, некха хьалха кхозуш Турпалхочун седа а болуш, боккха х1оллам бара лаьтташ.\n…Майда д1алаьцна яра мраморни экъанаш. «Махмуд Эсамбаев» бохучу ц1арна бухахь бутт-седий, 1аьрбойн йозий дара. Цо гойтура дуьненахь а г1араваьлла артист, нохчийн къоман оьзда к1ант бусулба динехь, боккхачу ларамца лаьтте д1аверзийна хилар.


ГКЧП-на духьалъелира ОКЧН\nНохчийчоь -- Нохчийн президент Дудаев ЖовхIар ву парламентана хьалха къамел деш, 13Лахь1991\nКху беттан 19-чу дийнахь 25 шо кхочу Советан Пачхьалкхехь ГКЧП олу тоба Iедал карчо гIоьртина. Иза Нохчийчохь юхатухуш коьрта дакъалецира ОКЧН олучу нохчийн къоман конгрессан декъашхоша.\nГКЧП-на дуьхьалъелира ОКЧН\n1990-чу шарахь Марсхьокху-беттан 23-чу дийнахь Соьлж-ГIалахь шен болх дIаболийра нохчийн къоман гуламо. ТIаьхьо 1991-чу шарахь Мангал-беттан 9-чу дийнахь цуьнах конгресс хилира. ХIун Iалашо яра цу гуламан? Муьлхачу хьелашкахь вовшахтоьхнера иза дуьйцу цу форумехь жигара дакъалаьцначу нохчийн историн Iилманчо Абумуслимов-Сайд-Хьасана.\n1991 чу шарахь Марсхьокху-беттан 19-чу дийнахь, Советан Пачхьалкхехь ГКЧП иккхича, Нохчийчохь цунна уггаре а хьалха дуьхьал бевлларш бара ОКЧН-ан декъашхой бохуш дуьйцу Вайнехан демократин партин декъашхо хиллачу журналисто Чабаев Лемас.\nНохчийн хьалхарчу гуламехь хаьржинера къоман депутатийн сацамаш кхочуш баран комитет, шен коьртехь Дудаев ЖовхIар а волуш.\n1991-чу шарахь Лахьан-баттахь ша президентан декхарш кхочуш дан волалуш уггаре а хьалха Нохчийчоьнан президенто тIеэцнарг дара Нохчийн Республика йозуш йоцуш хиларх лаьцна указ. И мехала документ тIеоьцуш Дудаев ЖовхIар тIетежинарг Нохчийчоь йозуш йоцуш хиларан деклараци яра бохуш дуьйцу историко Абумуслимов Сайд-Хьасана.\nНохчийчохь президентан а, парламентан а харжамаш хиллачул тIаьхьа ОКЧН олучу конгрессо берзийра шен болх. Амма тахана а дуккха а цу хенахь хиллачу депутаташна а, керлачу политикан ницкъашна а дика хир дара аьлла хета, нагахь нохчийн халкъан конгресс юха а болх бан йолаелча.


Нохчийчоь -- Ичкерин Эскаран штабан коьрта буьйранча Баталов Апти дийцаршкахь ву оьрсийн эпсарца, 31Деч1996\nЦундела юкъ-кара хезара Европерчу пачхьалкхийн дайн, дипломатийн, мел кΙеда, гΙийла хиллехь а, резадацаран протесташ. ТΙеман низамаш – нагахь санна уьш хуьлуш делахь - дуккхаъчу тешнабехкашца лардахь а, цхьана декъанна лардора.\nИшттачийн могΙара а ваьккхина, оьрсаша доьза вайъина хила "догΙура" 2000-гΙа шо доьдуш, цхьана дийнахь АтагIа боьдучу новкъахь цΙеххьашха ФСБ-но лаьцначу инарлана, хΙетахь Масхадов Асланан администрацин куьйгалхо лаьттинчу Баталов Аптина а.\nМоскох, ФСБ-н къайлахчу петарахь кхобучу юкъанна...\nФСБ-н лаккхарчу куьйгалхоша, къайлахчу петарахь Баталов Апти, лен а веш, кхобучу юкъанна Москох иза лаха веъначу цуьнан шичина Русланна (Гилани олура цунах гергарчара) тешнабехк бира. Иза доьза вайъира. Йийра цуьнца иза Апти лаха ша цаваийтархьама Москох еъна цхьа зуда а.\nЦхьа дика доцуш вон а ца догΙу – иштта кхоьллина Дала хΙара дуьне. Ша лаха араваьллачу шичас, ФСБ-нера дала тарло уггаре доккха зулам шена тΙе а оьцуш, ша къацахетарша верах хьалхаваьккхина лору Баталов Аптис. Вайна шича Руслан (Гилани) бахьанехь цуьнан аьтто белира, ФСБ-н телефонах пайда а оьцуш, Москохарчу тележурналисташка шена орца деха.\nИштта Ιораделира Баталов Апти ФСБ-но шен къайлахчу петарахь кхобуш вуйла. Хиллачо эгΙийна баккхий чекисташ Баталов дΙахоьцу кеп хΙоттон буьйлабелира. Эххара а Нохчийчу, шен цΙа, Новр-ГΙала кхачийра иза. ЦΙакхаьчча Аптис шен ма-хуьллу лийхира ша бахьанехь вайна шен шича Руслан. Амма тер-мера дацара ФСБ-но дина зе. Нохчий а бара оцу зуламна юкъахьарчийна. Масала, эвтархочо Дениев Адама 17 эзар доллар дийхира, ша Гилани схьалоху кеп а хIиттош.\nДог дилла ца хΙоьттинехь а, шича шена каравойла доцийла кхета вуьйлира Апти эххара а. Оцу юкъанна цуьнан хΙакхавала дийзира ФСБ-но кечдечу кхин а цхьана доккхачу зуламах.\n2002-чу шеран бΙаьсте. Ах шо дара Москох Норд-Ост театр лаца Ичкерин тΙеман бΙаьхочун Бараев Мовсаран тоба яха дуьсуш. Цунна кечамаш беш яра ФСБ. Баталов Апти теш ву театрера бохам билггал ФСБ-но кечбина а, кхочушбина а хиларан.\n"Норд-Ост ФСБ-но дина зулам хиларан теш ву со"\nРогΙерчу шен зуламна кечлучу ФСБ-но шена ваха йиллина хан яцъеш юйла кхийтира Ичкерин президентан тΙеман хьехамча Ιийна инарла Баталов. Эццахь сацам бира цо махках а, оьрсийн Ιедалан аьлларг лелачу пачхьалкхах а къайлавала.\n...Оха юкъахдоккху Баталов Аптис кийталонан говзанча ларалуш йолчу ФСБ-н лаккхара хьаькамаш а Ιехош, шена Дала яхйинчу хене валарх лаьцна долу хΙара дийцар. Ткъа шуна довзийта хан ца тоьаш бухадитинарг Маршо Радионо довзуьйтур ду тΙаьхо.\nБаталов Аптис Iехийра ФСБ-н куьйгалхой


Дечкен-бутт 14, 2021\nНовосибирскехь бехктакхаман гIуллакх дуьхьал айдина 36 шо долу нохчийн криминалан авторитет Солтаханов Бай-Iела хьалха а бандиталла лелорна еххачу хенахь набахтехь хан текхна ву.\n2006-чу шарахь цхьа могIа талорашца тIелетарш дарна таIзар дина ву иза: шен накъосташца цхьана нах бехачу хIусамашна тIелетарш дина цо.\nМел лахара а 18 стаг хилла цуьнан тобанехь, шайлахь милицин а, антитерроран центран а хилла белхахой а болуш, яздо "Известия" газетано. 30 сов тIелетарш а деш, къоланаш дина цара мехкан кеп-кепарчу кIошташкахь.\nИштта, гIирсо билгалдаккхарехь, ницкъ а бина, бехк тIелоцуьйтуш мукIарло дайтинера шега бохуш, къар ца лора Солтаханов кхелехь.\nЦуьнан адвокаташа чIагIдора, милицехь "стажер" вара иза, лакхарчу даржашкахь болчу нехан тIедахкарш кхочушдеш хиллера цо, ша зуламхойн тобанехь вуйла а ца хууш, ткъа тIелетарш дар - спецоперацеш ю моьттура бохуш. И тIелетарш бахьана долуш Солтахановна 13 шо хан тоьхна, колонин шогачу хьелашкахь даккха.\nХьалхо Маршо Радионо яздира, криминалан авторитетна 8 шарера 15 шаре кхаччалц хан кхачайо, иштта, пхи миллион сом гергга гIуда а догIу аьлла.\n"Талламна къаьстина, стохка Дечкен-баттахь дуйна криминалехь лахара статус йолу нах шен куьйгакIел берзо гIерташ, царна тIе цхьацца омранаш дохкуш, зуламе ламасташ даржош, криминалан девнаш дерзош, Новосибирскан кIоштахь тIеIаткъам беш лелар", - хаамбина Новосибирскан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-центро.


Белхи – Керла Дахар\nВедана к1ошта чуйог1учу х1ора юьртахь белхи бира кешнийн керташ, маьждигаш, хьуьжарш, некъийн йистош схьац1анъеш.\nБусалба динан хазчу ламастех ду ц1ано езаш а, ларъеш а хилар. Цул сов, нохчийн къоман амал а ю муьлххачу метте шаьаш кхаьчча уггаре хьалха 1ер-дахаран хьелаш тодеш, кир-горгам хьокхий а, сир-басар тухий а шаьш долу меттиг къагош.\nНохчийн къоман ламасташ хьахочохь, кхуза нисбеллачу кхечу къоман векалша хийлазза билгалдина, дийна болчеран санна, сий до кхара шайн беллачийн а олий. Иза шен бух болуш а ду. Х1унда аьлча, муьлхха а дика г1уллакх д1адолош, я 1ийдан дезденош т1екхочуш уггаре а хьаха белхи бо кешнийн хьаьрмахь. Т1аккха д1асалуьсту дисна г1уллакхаш а.\nДерриге а дуьненахь х1оьттина х1ара чолхе хьал бахьана долуш, к1елдисинчу г1уллакхаш юкъахь дара б1аьстенан белхаш д1аболош беш хилла белхеш, субботникаш юкъах йисар а. Цундела къаьсттинчу тергонехь дара оццул адам арадаьлла болх бан х1оттар.\nК1оштан администрацин куьйгалхочо Ахиядов Нурдис а, райсоветан куьйгалхочо Хамзатов Валида а куьйгалла деш, тергонехь латтийра и д1адолор.\n(Смотрели 23 раз, 1 за сегодня)\nPrevious Маьждигийн неIарш юха а йиллина ю\nNext ГIийла-мискачийн терго еш


Оьрсийчоь -- Стенга сатуьйсийла ю Оьрсийчура бахархойн 2013-чу шарахь?\nОьрсийчохь гIаьттина дуьхьалонан болам дIатийна. Амма цигахь дакъалаьцна болчу ницкъаша билгалдоккхур ду кху шара Оьрсийчохь хиндерг.\nКарарчу хенахь Кремлан аьтто бац кхоччуш оппозици охьатаIо. Ткъа шен агIор оппозицин ницкъашка дIа ца ваккхало Путин Владимир.\nПутинан хан чекхйолуш яц, амма иза чекхъяла йолаелла аьлла, хета, масала, Оьрсийчура хьал шен тидамехь латточу Британерчу "The Economist" журналан дуьненаюькъара редактор волчу Лукас Эдвардана. Иза автор ву дукха хан йоцуш зорбане яьллачу «Iехор» цIе йолчу книгин.\nНагахь 2012-гIа шо политикан шо хиллехь, 2013-гIа шо экономикех лаьцна хир ду. Оьрсийчоьнан экономика коьртачу декъана тIеттоьвжуш ю мехкадаьттана а, газана а. Цу шиммо а Iаткъам ловр бу кху шарахь. Карарчу хенахь мехкадаьттан мехаш ду 90$, 100$ цхьана черманах. Гергарчу хенахь и мах охьабера бу аьлла хета говзанчашна. Ткъа и тайпаниг хилахь, иза ондда тохар хир ду Оьрсийчоьнан экономикана.\nЭкономисташа а, энергетикехула болчу эксперташа а дIахьедарш до, Оьрсийчоьнан бюджет кхочуш ян мехкадаьттан мехаш хила деза 100-110 $ цхьана черманах бохуш.\nЦу хеннахь Оьрсийчоь а йитина, кхечу кепара энерги лоьхуш ю цуьнгара газ оьцуш йолу пачхьалкхаш.\nГвоздев Николас профессор ву Iамеркарчу тIеман-хIурдан колледжехь. Цунна хетарехь, и гIуллакх дукха гена тIаьхьалонаш йолуш хила мега Оьрсийчоьнна.\nГвоздев Николас: «1980-чу шерашкахь Сауди Iаьрбийн пачхьалкх санна Оьосийчоь а йиса мегаш ю мехкадаьттан а, газанан а мехаш охьа а девлла».\nЦIеххьана мехкадаьттан мехаш охьадовларо шен чакхене кхачо мегаш ю цара хьан еш йолу Путинан политикан машен.\nТкъа муха тIеоьцур бу и хийцамаш цу махкарчу политикан системо бохург коьрта хаттар ду 2013-чу шеран.\n2000-чу шарахь Iедале веана волу 40 шаре ваьлла хилла волу хилла волу шпион Путин тера вара хьуьнар долчу жимчу лидерах, къаьсттина цул хьалха хиллачу Ельцин Борисца иза вуьстича.\nАмма 10 шо даьллачул тIаьхьа иза а, цуьнан тоба а къанлуш ю. Дукхах болчерна хетарехь, и нах Iедалехь биса дагахь бу 2018 шо, я 2024 шо тIекхаччалц. Цу хенахь цера хир ду 70 шераш.\nКхузахь дагавогIу халла лелаш хилла волу Брежнев Леонид. Цу гIуллакхо конфликт кхуллу цу махкарчу чIорашна юкъахь.\nIедал хийца а ца хуьйцуш Iойла дац. Нагахь иза хилахь халкъ ша хийца гIорта там иза. Ткъа иза кхераме ду.\nШа президент волуш Медведев Дмитрий гIоьртира кегийра нах Кремле бало. Амма шира элитан декъашхой реза бацара цу гIуллакхана. Уьш гонах бевлира Путинна. Ткъа кегийрахой Медведевна гIортор еш бара, иза кхин цкъа а президент хир ву моьттуш. Медведвца Iедале баьхкина болу нах мелла а плюрализм езаш бара. Цара оппозицина ахчанца гIо деш хилла бохуш, хабарш а хеза тахана Кремлан коридорашкахь.\nМасийтта дуьхьалонан акци дIаяьхначул тIаьхьа Оьрсийчура оппозици ойланашка йоьжна. 2011-чу шеран ГIуран-баттахь а, 2012-чу шеран Дечкен-баттахь а оппозицин декъашхошна хетта долу шаьш ницкъ болуш хилар дицлуш ду.\nЦул сов, Стигалкъекъа-баттахь Путин Кремле юхавирзинчул тIаьхьа, оппозицина ша халкъана хетарг дуьйцуш ю моьтту хан а дIаяьлла. Оппозицин лидерш хууш боцучух тера ду кхин дIа хIу дан деза.\nЦара юьхьар лаьцна лелош дерг ду шаьш сийлахь хиллачу «революцин» деношкахь хилларг. Амма царах цхьа а ойла еш вац, хIун хилла Стигалкъекъа-баттахь церан карар урхаш дIаевллачу хенахь бохучуьнан, бохуш дуьйцу Питтсбургерчу университетан Iилманчо Гиллори Шона. Хууш дац муха дагахь бу уьш хьал шайн караэца а, юкъараллица керла уьйраш дIатаса аьлла, хета Гиллорина.\nОьрсийчура оппозици цхьатера яц. Цу юкъахь бу националисташ а, аьрроагIор ойланаш йолу нах а, либералаш а. Уьш цхьаьнатухург ду уьш Путинна оппозицехь хилар.\nХир вуй те церан цхьа лидер? Мел кхиаме хир ю карарчу хенахь болх беш йолу оппозицин Координацин кхеташо?\nЦхьаболчу аналитикашна, шайна юкъахь Нью-Йоркерчу Университетан профессор Галеотти Марк а волуш, хетарехь оппозици кху шарахь кхин а екъалур ю. Иза хIинцале а хуьлуш ду.\nГалеотти Марк: "И процесс вайна гуш ю. Оппозици цхьацца дакъошка екъалуш ю. Вайна гур ду идеологин блокашка иза екъалуш. Уьш баккъалла а болу оппозицин боламаш хир бу, «Путин а воцуш Оьрсийчоь» бохуш, лелаш болу нах хилла ца Iаш. Иза лазаме процесс хир ю».


Украинин малхбалехь "Боинг" чудаийтина хилла "Бук" ракето\nГIадужу-бутт 13, 2015\nМалайзин авиакомпанин "Боинг 777" чудаийтина хилла "Бук" олучу ракетийн системаца. Ракета иккхина пилотийн кабинина тIехула аьрро агIор. Цунах лаьцна дIахьедар дина Нидерландийн Кхерамазаллин кхеташонан куьйгалхочо Йаустра Чиббес, кема чударна бахьана толлуш шаьш бина таллам бовзуьйтуш. Талламан жамIашца а догIуш, Украинин Малхбалехь ракета хецна хилла малхбалера схьа 320 километр генара.\nИза эккхар бахьана долуш, кеманан хьалхара дакъа дохийна. Кеманан дакъош дIасакхиссина 50 километр яхалла. 2015-чу шеран Товбеца-беттан 17-чу дийнахь Донецкана уллехь тIемаш боьлхучу меттигана тIехуладаьлла хилла 61 компанин 160 кема.\nКеманаш цигахь стигалхула лелийта кхераме хилла, амма Украинин Iедалша уьш совцо оьшуш болу сацам цабина, аьлла ду Кхерамазаллин кхеташоно кечдинчу рапортана тIехь. Нидерладийн Кхерамазаллин кхеташоно динчу жамIашца, дохийначу «Боингана» тIехь хилла некъахой белла, я кхетамчура бевлла кема доьхначу маьIаргонна.


Латакияхь шен эскарш дIатардеш ю Оьрсийчоь\nШемара Латакия гIалахь йолчу шен тIеман базехь 2000 гергга эскархо дIатарван дагахь ю Оьрсийчоь. Цунах лаьцна хаам бина Financial Times газето, шен хьостанашна тIе а тевжаш. Оршот дийнахь The New York Times-а, кхечу а Iамеркин медиа гIирсаша хаам бира Латакияхь дIатардина 28 оьрсийн тIеман кема ду аьлла. Пентагонан векло дийцарехь, дIадаханчу мукъачу деношкахь Оьрсийчоьнан Шемарчу цу базехь охьахиина 12 тIелета а, 12 бомбанаш туху кема а.\nЦул хьалха Iамеркин талламан сервисо бинчу хаамца, Латакияхь дара Су-27 олу 4 тIеман кема. Уьш цкъачунна тIемашкахь дакъалоцуш дац. Оршот дийнахь Reuters агенталло хаам бира Оьрсийчоь Шеман стигалхула тIехь пилоташ боцу кеманаш хоьхкуш ю аьлла.\nЭксперташа дийцарехь, цу гIуллакхо кхерам бохьу «Исламан пачхьалкх» олучу тобанца къийсам дIахьочу Iамерко куьйгалле дечу коалицин ницкъашна. Пентагоно комментари йина яц Оьрсийчоьно Шемахь лелачунна.


Къам кхоччуш охьатаIо бохку уьш". Стенна оьшу Кадыровна арахьарчу нохчашца зIе?"\nМаршо Радион коллаж\nНохчийчуьрчу Iедало ша дозанал арахьарчу махкахошца зIе латтонйолу агенталла кхолла дагахь ду аьлла. Иза оьшу, боху, Оьрсийчуьра дIабахначу нохчашна гIоьнна. Ткъа Европера а, дуьненан кхечу маьIIешкара а диаспораш ца теша Кадыровс и агенталла шайн дуьхьа кхуллу бохучух. Даймахкара Iедал шайна тIе "нуьйр тилла" гIерта аьлла хета царна. Нохчийчуьрчу Iедалера гIо оьшуш меттиг бац, гIо шайна Кадыровх йозуш йоцчу нохчийн юкъараллаша латтадо, олий, хеза диаспорашкара жоп. Кавказ.Реалиица къамел динчу нахана хетарехь, даймахкарчу Iедалан баккъал а шен къомах доглозуш хилллехь, дезар дацара церан Нохчийчуьра дIабаха.\n"Рамзан Ахматовичан омрица кестта шен болх дIаболор бу арахьарчу махкахошца зIе латточу Нохчийчоьнан къоман агенталло. Цо юридикан гIо а латтор ду, оьшучохь хьехамаш а бийр бу дозанал арахьа бехачу махкахошна", - дIахьедира байначу беттан 28-чохь Нохчийчоьнан информацин а, зорбан а министра Дудаев Ахьмада.\nМинистра дийцарехь, онлайн-дарсаш схьайоьллур ю нохчийн мотт Iамо луучарна, кхоьхьуьйтур ю Европе Iаманташ, дийр ду гIо де эшна меттиг нисъеллачунна.\nТкъа ша Кадыровс дуккхаза а баьхна Малхбузехь бехачу нохчашка, ша таIзар дийр ду "мотт багахь сацалуш боцчарна".\nДац иза деса къамел - дукха ю цо аьлларг кхочуш дина меттигаш. Австрин коьртачу шахьарахь Товбеца-беттан 4-чу дийнахь герз тоьхна вийра YouTube-хула Кадыров аьшнашвеш хуьлу блогер Умаров Мамихан. Кхушеран Чиллан-баттахь Францерчу Лилль гIалахь вийна карийра Кадыровна критика еш лелла блогер Алиев Iимран. Швецехь Чиллан-беттан 26-чу дийнахь кIелойира Кадыровн кхечу критикна-блогерна Абдурахманов Тумсона, амма иза дийна висира киллер эшон аьтто балар бахьана долуш.\nИ ирча хиламаш дагахкхетта беха Европера нохчий дан а дац тоьшийла Нохчийчуьрчу Iедал диканна хьийза уьйр лоьхуш бохучух. ГIо дац шайга кхийдориг – гур бу, аьлла хета царна.\nМухха а делахь а, диаспорашна "гIодан" гIаттийна Iалашо кхочушъян йоло сиха вац Кадыров. Масала, хилла дац цуьнан гонан къамел Туркойчохь нохчашна накъосталла латтош йолчу Kafkasder юкъараллица.\n"Соьца цара ишта къамел дийр дац. Цхьана ца богIу тхан кхетамаш а, некъаш а. Европехь а, дуьненан кхечу меттигашкахь а беха нохчий кьуйга кIелъэца гIерта уьш. Туркойчохь а, Европехь а дукха хIаллакбина Кадыровна духьалберш. Оцу балханна кхолла тарло цара шайн центраш, церан куьйгашца ден зуламаш дIашордеш", - аьлла хета Kafkasder куьйгалхочунна Висхаджиев Iелина.\n"Мотт багахь сацалуш боцчарна" Кадыровс туьйсу кхерамаш ца тов Висхаджиевна. "Шайгара олалла чIагIдан, дозанал арахьа шайн кхетамца беха нохчий а талорна буха бохка гIерта уьш. Нохчийн меттан Iаманташ, курсаш – и дерриг а долуш ду хIинца. Оха далург до уьш хилийта. Мукъаденошкахь болх беш меттан школаш а ю тхан, тхаьш хьоьху оха тхайн берашна. Туркойчу 19-чу бIешерашкахь баьхкинчу махкахошца зIе а латтайо оха. Цара ларбина шайн мотт. Пачхьалкхаца бина барт а бу тхан тхох верг Оьрсийчу юхахIажор воцуш, цига юхахьажийнарг вен кхерам буйла а хууш. Туркойчохь ма-луъу маьрша лела аьтто бац цкъачунна кадыровхойн. Яц кхузахь церан векалт а", - дийцира Висхаджиевс.\nНохчийн доладеш делахь, уггаре хьалха и дола Кадыровс даймахкарчу бахархойн дан деза, тешна ву Швецехь куп тоьхна йолчу бакъоларъяран "Вайфонд" юкъараллин куьйгалхо Садулаев Мансур. И хаам хезча [махкахошна гIодар], суна нохчийн цхьа бегаше хабар дагадеара. Дарбан цIийне виллинчу дена тIаьхьавахана кIант: "ХIун юуур яра ахь, Дада, кхехкийна котам, кхаьрзина бад, еттина москал? Алахь!" Цуьнан къамел а хадош, дас олу: "Седа дуьхьал гIойла шу! Аш оццул дика кхобуш хиллехь со-м кхуза кхочур а вацарий! " КадыровгIеран оццул чIогIа къомах доглозуш хиллехь, оьшуш ма дацара нохчашна, тховкIело йоьхуш, Европехула, кхечу континеташкахула, дуьне ма-дду бевлла лела. Кадыровн гIоьнца Оьрсийчоьно накъосталла латто деза шен куьйга кIел бехачу нохчашна. Царна тIера цIоканаш а ца йохуш, алапаш а ца сецош, талорна кIел а ца кхобуш. Хьал иштта ца хилча, махкара ида дезар дацара нехан, тховкIело леха хьашт хир дацара".\nБакъоларъярхочо билгалдоккху дозанал арахьара нохчий белхашкахь бохкуш хилар, цара даймахкарчу гергарчарна ахча кхоьхьуьйтуш хилар. ГIодийраш мухIажираш бу, царна ца оьшу гIо, я юридикан накъосталла а ца оьшу Кадыровгара, боху Садулаевс: "Бухарчу Iедалера гIо долуш ду Европехь, болх а бу – дерриг а ду. Кадыров винчу денна, цуьнан кIант винчу денна, бохуш, алапаш а ца сецадо кхузахь. Уьш тхуна хIун гIо хилийта бохку кхеташ дац".\nЕвроперчу нохчийн яккхийчу диаспорех ю Австрехь ерг. Цигахь алссам тидам латтабо берашна нохчийн мотт хьехарца, юкъараллаш ю царна къоман ламасташ, гIуллакх-гIиллакх Iамош.\n"Оха леррина ларбо мотт. Суна ца хаьа, хIун ойла ю Кадыровн. Хаа а ца лаьа. Ялх шо ду оха жигара, тхаьш дечух пайда а хуьлуш, болх дIакхоьхьу. Къам лардан Iалашо ю тхан. ХIора дийнахь гулло божарий, зударий, оха доггах Iамабо кегийнаш къоман амалехь баха. ХIора кIиранах лела бераш мотт шарбан, оха тхаьшлахь ца буьйцу вовшашца нохчийн мотт бен. Йовзуьйту Нохчийчоьнан культура, истори. Тхуна ца оьшу кадыровгIаьрца юкъарло, царна а ца оьшу тхоьца юкъарло", - элира Кавказ.Реалиига Австрерчу Нохчийн а, ГIалгIайн а Кхеташонан куьйгалхочо Мусаитов Шайхис.\nДагадоуьйтуш: стохка Францерчу Страсбургехь кхоьллира "Европерчу нохчийн ассоциаци". Шен Iалашо цо кхайкхийра нохчийн диаспорашна къоман ламасташ лардан аьтто бар а, пачхьалкхашкарчу бахархошца бертахь дахар нисдеш гIодар а.


ГIалгIай даарах дола книжка — Сердало\nМа дарра из ховргда «ГIалгIай даар» яха укх шера арадаьнна книжка хьа а ийца Iодийшача. ГIалгIашта меттал эрсий мотти, ингалсий мотти мел лелабечарна а гIалгIаех цар мехках, даарах бола хоам бахьаш книжка да из. Цу кхаь меттал лоаца-лоаца дувц гIалгIай даарах, мехках, оамалех, Iадатех, динах иштта кхы а. Книжка яздаь, цу тIа къахьийга из арадаьккхар Чиленаькъан Хьава я.\nРоссе Федерацен чудоагIаш долча мехкашта юкъе эггара зIамагIболча ГIалгIай Мехка дахаш дола къам, ший доккхача тархьарах курал еш, ширача заман чура Iадаташ лоархIаш леладеш, вахара эздела никъ лелабеш хьадоагIа. ГIалгIашта дика довз шоай гIулакх, кIоарга хьаькъал долча даьша лелабаь никъ, цар хьадена вахар да тахан цар леладер.\nХийла арахьара тIавенача сага ала тарлу гIалгIай даар хала да аьнна, бакъда цкъа цох чам баьккхача, цунга ваьле из дезаш хул саг. Дукхача хана денз оалаш да: «Воаш Iочудуачох хьахулаш да вай» аьле. Даар кийчдеш долча Iадатага хьажжа дIайха даараш мишта кийчду, малагIча хIамах мишта, фу тох, сенна тох – из шедар наха зIамига болча хана денз хьаIомаду. Кхыча къамай даарраш мел чам болаш дале а, ший дар хозагIа хет сага. Цудухьа къаман даараш кийчдеш дола Iадат хадданза хоттаденна да культуран оттамца.\nЦу книжкан цIи «ГIалгIай даар» аьнна яле а цу тIа духхьал даар кийчдара къаьнара-хIанзара рецепташ яздаь Iац. Цох хийцца ала йиш я гIалгIай къаман са. Из цIи яьккхача нийсагIа а хургдар цох. Уйла йовза йиш я иллешкеи халхарашкеи, къаьнарча дувцарашкеи гIолла. ХIаьта малагIа Iаьдалаш да къаман, ха йиш я цун оамалаш хьахьокхаш долча гIулакхашкахьа. Уж гойтача моттигашка, цIай дездеча, вахара куцашца, даар кийчдеча, из Iооттадеча, хIама дуаш шун тIа вагIача. Нагахьа вай бувцар гIалгIай мохк бале, цун хIара даара кхоачам къаман цхьа Iадат хьахьокхаш ба. Сов доккха доацача йоазонца, дуача хIаман белгало хьа а хьокхаш, из мишта кийчде деза хоам беш я книжка тIарча хIара рецепта кеп.\nИз Iодийшача сага йовзаргья маIача наьха а кхалнаьха а лерхIам хьахьокхаш йола шиш бола моттигаш. Укхазара ховргда боккхагIчар сий дар миштад, малагIа Iадаташ да лаьтташ, доахан, нокхарий леладерий; довзаргда гIалгIаша сий деш дола хьаьша тIаэцар; дIаяхача хана леладаьд яхаш дIадаьнна тарматал мишта леладеш хиннад; цIихезача гIалгIай гIишлонхоша вIовнаш мишта яьй, иштта кхыдараш а.\nВай фуннагIа дувце а керттера укх тIа ювцар-м даар кийчдара говзал ма йий. Цудухьа еннай книжкан цIи а «ГIалгIай даар» аьнна. Духхьал чулоацами сурташи хинна Iац укх тIа. Укхаза да, даараш мишта кийчду а цар чулоацам а бувцаш дола зIамига дувцараш. ГIалгIаша малагIча Iадатаца декъаш хиннад дулх? Мичахьара доаккхаш хиннад цар тух? Сенца хувцаш хиннад тIакхухьаш дола шекар? Везача хьаьшан даара тIа устагIан кортеи, накхеи, думии фу маIан долаш хьош хиннад? Уж а кхыдола хаттараш а доашхаргда ер книжка дийшача сага. Цун ховргда кхерза «пицкхаши» (зIоакаш), мерза хьовлеи кердача заман чура фабрике хьаяь дIахьоарчаяь хIамаш йоацилга, уж ширача заман чура мерза даараш долга, гIалгIай кхалнаха бIаьшераш хьалха уж кийчдеш хинналга а. Шоана гучайоаккхаргья гIалгIай цIихезача бугIаша яхьашка кийчлуш хьалха фу юаш хиннай.\nХIанзле цу книжка тIара цхьаццадолча даарий сурташ язде а, уж къоалама басарашца цхьана шоай кулга говзалца каьхата тIа доахаш а ба цхьабола суртанчаш. Цхьаболча наьха цIеношка пенех хьалдийтта доахкаргда уж сурташ, геттара цIен че хоза а еш.\nУкх тайпара ГIалгIайче дунен дIайовзийташ ер книжка хьалхара яздаь да. Къаьстта гIалгIай кхалнаха боккха кха а, доккха товр а хинна дола ер книжка 500 экземпляр мара арадаьннадац. Бакъда, ший хозалга, доккхалга, чулоацамга хьежжа ахча дукха дIадахад цунга. Автора ший таронца баь болх ба ер. Укх книжках пайда мел эцача хана наха баркал яхаргда ер яздаьча Чиленаькъан Хьавайна.\nЖи, дукха дахаш дешалаш «ГIалгIай даар», керда хьаькъал эцаргда оаша цу чура.\n← УКАЗ О праздновании мусульманского праздника Ид аль-Фитр (Мархаш) в 2019 году\nЭффективность республиканского здравоохранения →


Иса в Коране: КъорIано Машахь волчу Iийсах а, Делера долчу Дезачу Йозанех лаьцна а бохург\nКъорIано Машахь волчу Iийсах а, Делера долчу Дезачу Йозанех лаьцна а бохург\nСура 3:50 (Сура 43:63)\n...Iийсан дешнаш: «Сол хьалха Товрата (Товрат-хьехамаш) тIехь хилла долу билггал бакъдерг тIечIагIдархьама веана со... Ас шуна шун Везачу Элера йолу билгало еана. АллахI-Делах а кхера, суна а муьтIахь хила» (гочдар Кулиеван).\n...Iийсан дешнаш: «Сол хьалха охьадаийтинчу Товрата тIехь дерг билггал бакъхилар тIечIагIдархьама веана со... Со шун Везачу Элера йолчу билгалонца веана шу долчу. ТIаккха АллахIах а кхера, сунна а муьтIахь хила» (гочдар Османован).\nАллахIа аьлла: "Ва Iийса! Ас хьуна гуттаренна а болу синтем а лур бу, Со волчу хьала а воккхур ву. Ас ца тешначарах схьакъастор ву хьо, ткъа хьуна тIаьхьахIиттинарш, белларш денбаран Де тIекхаччалц йолчу ханна ца тешначарна тIехь хьалаойур бу"» (гочдар Кулиеван).\n«Дагадаийтахьа, Мухьаммад, муха аьлла АллахIа: "Ва Iийса! Ас гуттаренна а болу синтем лур бу хьуна, Со волчу хьала а воккхуш, ца тешначарах схьа а къастор ву хьо. Ткъа хьуна тIаьхьахIиттинарш, ца тешначарна тIехь хьалаойур бу, белларш денбо Де тIекхаччалц йолчу ханна» (гочдар Османован).\n«Барт хаттаран дийнахь Iийсас царна дуьхьал ша АллахIан лай а, Цуьнан векал а хиларх, тIаккха шен Везачу Эло даийтина Дош дIакхачийна хиларх а тоьшалла дийр ду» (гочдар Аль-Азхаран).\n«...ткъа белларш дендечу дийнахь, цо царна дуьхьал тоьшалла дийр ду» (гочдар Кулиеван).\n«Билггал бакъдолуш, эвлаяашна юкъахь АллахIана муьтIахь а болуш, Цо шуна а, царна а охьадаийтинчух тешаш берш бу...\nЦеран совгIат церан Везачу Элехь цаьрга сатуьйсуш ду» (гочдар Кулиеван).\n«Баккъалла, эвлаяашна юкъахь, АллахIана муьтIахь а болуш, АллахIах а, …царна охьадаийтинчух а тешаш берш бу; ХIорш – царна церан совгIат Везачу Элехь дерш бу» (гочдар Крачковскин).\nОцу дерригено а кхетаво, Машахь волчу Iийсана тIаьхьахIиттинарш, Барт хатта кхайкхина хир бац – церан ХIИНЦЦЕХЬ Делан совгIат ду (церан совгIат Делехь цаьрга сатуьйсуш ду), Кхелъяр царна кхераме дац. Аьлча а, Iийсана тIаьхьахIиттинарш, Делан Олаллехь хир бу.\n- Мухьаммаде аьлла ду: «Нагахь хьо Оха хьайга яздинчух шеко йолуш велахь, Деза Йозанаш хьайл хьалха доьшуш болчаьрга хатта» (гочдар Кулиеван).\n«Нагахь хьо Оха хьайга охьадаийтинчух шеко йолуш велахь, хьалхалера йозанаш доьшуш болчаьрга хатта» (гочдар Османован).\n«Цхьатера бац уьш, – деза йозанаш долахь долчарна юкъахь доьналла долу юкъаралла ю; цара, Далла Iамал а еш, АллахIан билгалонаш буьйсанан заманахь йоьшу» (гочдар Крачковскин).\n«Деза Йозанаш долахь дерш цхьатера бац. Царна юкъахь АллахIо охьадаийтина долу Деза Йозанаш, буьйсанна, доIанаш а деш, Iамалъечу хенахь, доьшуш йолу цIена а, нийса а юкъаралла ю» (гочдар Аль-Азхаран).\n«Оха Iийсана, Мареман кIантана, гуш йолу тамашийна билгалонаш еллера, Дезачу Синца иза чIагIвинера» (гочдар Османован).\n«ТIаккха оха Iийсана, Мареман кIантана, гуш йолу тамашийна билгалонаш а елла, дезачу синца тIечIагIвира иза» (гочдар Крачковскин).\n«Царна тIаьхьа Оха Iийса (Иисус) вахийтира, Мареман (Марии) кIант, хьалха Товрата (Торе) тIехь охьадаийтинарг билггал бакъхилар тIечIагIдарца. Оха цуьнга Инжил (Евангелие) деллера, цу тIехь хьалха охьадахьийтинчу Товрата тIехь дерг тIечIагIдеш долу нийса куьйгалла дар а, серло а яра. Иза Делах кхоьруш болчарна нийса куьйгалла дар а, хьехам а бара.\nИнжил (Евангелие) къобалдеш берш АллахIа цу тIехь охьадаийтинчуьнца лелаш хуьлийла.\nАллахIа охьадаийтинчуьнца богIуш болу сацамаш беш боцурш, хьарамхой бу» (гочдар Кулиеван).\n«Пайхамаршна тIаьххье Оха Iийса, Мареман кIант, вахийтира цул хьалха Товрата тIехь дерг билггал бакъ хилар тIечIагIдеш. ТIаккха Оха цуьнга Инжил делира, ткъа цу тIехь – Товрат тIечIагIдеш йолу серло а, бакъахьара некъ а бара, тIаккха Делах кхоьруш болчарна хьехамаш а охьабахкийтира.\nИнжил къобалдеш берш АллахIа цу тIехь охьадаийтинчуьнца лелаш хуьлийла. Ткъа АллахIа охьадаийтинчуьнца догIуш лелаш воцург – къилахь верг ву» (гочдар Османован).\n«ТIаккха оха... Мареман кIант, Iийса (Иисус), вахийтира, цуьнга Инжил (Евангелие) а луш. Цунна тIаьхьахIиттинчеран дегнашка, Оха дог лазар а, къинхетамалла а диллира, ткъа мозгIаралла цара шаьш дагадаийтина» (гочдар Кулиеван).\n«ТIаккха Оха вахийтира… Iийса, Мареман кIант, цуьнга Деза Йозанаш а луш, ткъа цунна тIаьхьахIиттинчеран дегнашка, Оха дог лазаме хилар а, къинхетамалла а диллира. Ткъа мозгIаралла цара шаьш дагадаийтина» (гочдар Османован).\nСура 3:103, 104\n«Шу ЦIеран бердан йистехь дара, тIаккха Цо шу цунах кIелхьардехира.\nХуьлийла шуна юкъахь дикане тIекхойкхуш йолу адамийн тоба, къобалдеш дерг дарна омра а деш, вониг дар магош а доцуш. Билггал уьш хир бу кхиаме» (гочдар Кулиеван).\n«Шу цIеран берда йистехь дара, тIаккха Цо шу цигара кIелхьардехира. ТIаккха, къобалдеш дерг дан омра деш а, къобалдеш доцург сецош а, дикане тIекхойкхуш йолу тоба хуьлийла шуна юкъахь. Уьш – ирсе бу» (гочдар Крачковскин).\nХьалхалера Деза Йозанаш\n(Дала Машахь волу Iийса вале хьалха делла долу)\n(Запись на арабском языке)\n«Оха иштта, муьлхха а хIуманах лаьцна кхетор а, нийса куьйгалла а, къинхетам а дика деш волчунна чаккхенна, Мусага (Моисею) Деза Йозанаш делла…» (гочдар Кулиеван).\n«ТIаккха ала, ва Мухьаммад: “Оха, дерриг а долуш дерг кхетор а, нийсачу некъана куьйгалла а, къинхетамалла а долуш санна, дика деш волчу Мусага, дика лаам кхоллаболуьйтуш, Деза Йозанаш делла”…» (гочдар Османован).\nСура 17: 55\n«Ткъа Дауде (Давиду) Оха Забур (Псалтирь) делла» (гочдар Кулиеван).\n«…тIаккха Дауде Забур делира» (гочдар Османован).\nДелан Дош цхьаммо а хуьйцур дац\nСура 6:115 (Сура 6:34)\n«Хьан Везачу Элан Дош бакъахьара а, нийса а кхочушхилла! Цхьаммо а хуьйцур дац Цуьнан Дешнаш. Иза – Хезаш Верг а, Хууш Верг а ву» (гочдар Кулиеван).\n«...Цуьнан дешнаш хуьйцун дерг вац: Иза-х – хезаш а, хууш а верг ма ву!» (гочдар Крачковскин).\nКъорIанаца догIуш, Машахь волу Iийса хIара ву:\n– «АллахIан Дош» (Сура 4:171)\n– «АллахIан Векал» (Сура 4:171)\n– «АллахIан Са» (Сура 4:171)\n– «АллахIан лай» (Сура 19:30)\n– «Цунах ца тешаш болчарна дуьхьал волу теш (Сура 4:159)\n– «Декъалаллинаг» (Сура 19:27-31)\n– «АллахIан билгало» (араб. Аятолла, Сура 19:21)\n– АллахIера «Къинхетам» (Сура 19:21)\n– «Бакъахьарниг» (Сура 3:46)\n– «ЦIенаниг» (Iарб. «закий» – къинош доцург, Сура 19:19)\n– «Сийлахьниг» (Сура 3:45)\nКъорIано Iийса чу хьарчаваларх а, дуьнен чу валарх а лаьцна\nСура 66:12 (21:91)\n«[Хьехаман масална яло мегар долуш ю], ша цIена Iалашйина йолу, Iимранан йоI, Марем а. Оха цунна чу Тхешан синан Iаь туьйхира, тIаккха цо шен Везачу Элан а, Цуьнан Дезачу Йозанийн а дешнаш билггал бакъ долуш хилар тIеийцира, Цунна муьтIахь а яра иза» (гочдар Османован).\n«ТIаккха, шен меженаш ларйина йолчу, Имранан йоIана Маремана чу, Оха Тхешан синах Iаь туьйхира. Цо цуьнан Везачу Элан а, Цуьнан Дезачу Йозанийн а дешнаш билггал бакъ лерира, тIаккха иза декъалйинчарах ерг хилира» (гочдар Крачковскин).\nМашахь волу Iийса валар а, хьалаваккхарх а\n«АллахIа аьлла: "Ва Iийса (Иисус)! Ас гуттаренна а болу синтем а белла, Со волчу хьалавоккхур ву хьо. Ас ца тешначарах схьакъастор ву хьо, ткъа хьуна тIаьхьахIиттинарш, , ца тешначарал хьалабохур бу белларш денбаран Де тIекхаччалц йолчу ханна» (гочдар Кулиеван).\n«АллахIа аьлла: "Ва Iийса (Иисус)! Ас синтем а белла, Со волчу хьалавоккхур ву хьо, тIаккха ца тешаш хиллачарах схьа а къастор ву хьо, хьуна тIаьхьахIиттинарш ца тешаш хиллачарал лакха а бохур бу белларш денбаран де тIекхаччалц йолчу ханна» (гочдар Крачковскин).\n(«синтем балар» бохучу дешан маьIна ду – гуттаренна а болу синтем карор. Кхузахь бохург ду беллачех а дIабоьхкинчех лацна. Хьажа Ефремован Т.Ф. оьрсийн маттан кхеторан дошам тIехь).\nОЙЛА ЯРНА ХАТТАРШ\n1. КъорIана тIехь яздина ду Iийсан хIара дешнаш: «АллахIах а кхера, суна а муьтIахь хила» (Сура 3:50 и 43:63).\nIийсана стенна тIехь муьтIахь хила деза бохучух кхетархьама, Цуьнан хьехам мичахь карабойла ду?\n(Жор: Iийсан тIедилларш а, хьехамаш а Инжила (Евангелии) тIехь дIаязбина бу, хьажа Сура 5:46,47, 57:27, 3:45,48).\n2. ХIун боху КъорIано Инжилах а, Товратах а, Забурах а лаьцна?\n(Жоп: ХIара киншканаш – Веза Воккхачу Делера Деза Йозанаш ду (хьажа Сура 5:44, 6:154, 17:55, 4:136, 5:46,47, 3:45,48, 57:27).\n3. Магадойла дуй те Дала Инжил а, Таурат а, Забур а хийцар?\n(Жоп: Дала магор дац иза.\nЯздина ду: «Цхьаммо а хуьйцур дац Цуьнан дешнаш», Сура 6:115. ЦХЬАММО!!! Делан Йозанийн дешнаш (Товратан, Забуран, Инжилан) абаденналц ду, хийцалур а дац, уьш кхочуш а хир ду. Цунах лаьцна тоьшалла до таханлерачу дийнахь архиологашна ширачу заманан Делан Йозанийн тептарш карадаро. Царна тIехь дерг хIинцалерачу Делан Йозанаш тIехь хилларг ду.\n4. ХIун боху КъорIано Делан Йозанаш доьшучу адамех лаьцна?\n- цу адамех "Делан Йозанийн адамаш" аьлла;\n- и адамаш цхьатера дац (Сура 3:113). Царна юкъахь билггал бакъберш а, боцурш а бу;\n- Машахь волчу Iийсана даггара тIаьхьахIиттинарш, цунах ца тешначарна тIехь хьалабохур бу Дала, (Сура 3:55);\n- Делан Йозанаш тIехь долчух шеко ерш Делан Йозанийн адамаша бохург дIаэца боху Дала (Сура 10:94). Цунах лаьцна Везачу Эло Мухьаммаде боху, цул сов иза кхечу адамашна а догIуш ду.\n5. Машахь волчу Iийсана муьтIахь боцучарах хIун хир ду?\n(Жоп: Машахь волчу Iийсах ца тешачу а, цунна муьтIахь боцучарна а дуьхьал Кхел ечу дийнахь Iийсас тоьшалла дийр ду! (Сура 4:159).\n6. Мила хьалавоккхур ву Везачу Эло тешар доцучарна тIехь?\n(Жоп: Машахь волчу Iийсана тIаьхьахIиттинарш Дала хьалабохур бу цунах ца тешначарна тIехь, (Сура 3:55).\n7. Хьанна бац кхерам Делан Кхел хиларна?\n(Жоп: Делан Йозанийн билггал бакъдолчу адамашна (Машахь волчу Iийсана тIаьхьахIиттинчарна) кхерам бац Делан Кхел хиларх, царна Веза Эла волчохь (стигалшкахь) Делера долу совгIат хир долу дела (Сура 3:199).\nНагахь Веза Воккхачо царна хIинццехь совгIат деш хилча, кхел ечу мете баха безар бац уьш.\n8. Лаам буй те Везачу Элан Iийсана тIаьхьахIиттинчийн тобанаш цхьаьна гулъялар?\n(Жоп: Лаам бу. ЦIеран бердах боьлхучуьра кIелхьарбевлларш цхьаьна гулбала беза\n(Сура 3:103, 104).\nТкъа муха хуьлийла ду ву Машахь волчу Iийсана тIаьхьахIуттург а, цо тIедуьллурш а кхочуш муха дийр ду (3:50 а 43:63 Суранаш тIехь аьлла ма-хиллара), нагахь Дала делла долу Инжилан тIера дош цо ца дешча?\n9. Бераш дегахула бен дуьнен чу ца довлу. Ткъа хьанах ваьлла те Iийса дуьнен чу?\n(Жоп: КъорIан тIехь яздина ду: Марем, шен йоIстагалла лардина йолу Iимранан йоI ю. Оха цунна чу Тхешан синан Iаь туьйхира» – иштта, Делан Са Маремана чоьхьаделира, тIаккха иза Цунах берах хилира. (Суры 66:12, 21:91)\nЦу кепара, Iийса Веза Воккхачун Синах а, Маремах а дуьнен чу ваьлла ала мегар ду).\n«Гуш йолчу тамашийначу билгалонашца Iийса веача, цо элира: «…Делах а кхера, суна а муьтIахь хила!»\n«ТIаккха Кхел ечу дийнахь Iийсас царна дуьхьал тоьшалла дийр ду ша Делан лай хиларх а, Цо ваийтина хиларх а, ша Везачу Элера долу Дош деана хиларх а лаьцна».


Урок №26 Цхьантайпанара меженаш\nПредлложенин цхьанатайпанара меженаш\nУрок №27 Предложенин цхьанатайпанарчу меженешкахь хуттургаш\nУрок №28 Цхьанатайпанара а,цхьанатайпанара боцу а къастамаш\nУрок №29 Цхьанатайпанарчу меженашца юкъара дешнаш\nДе дика хуьлда шун,хьоме дешархой!\nВай тахана юха а вовшахкхийти рог1ерачу нохчийн меттан урокехь.\nДала мукъалахь, ницкъ кхочучу барамехь,вешан мотт 1аморехь а, къоман г1иллакх,оьздангалла йовзарехь а болх бийр бу вай.\nХ1окху урокехь вай дуьйцур ду, предложенин цхьанатайпанарчу меженех лаьцна.\nЦарех лаьцна вай пхоьалг1ачу классехь дийцина,делахь а х1инца оцу предложенин цхьанатайпанарчу меженех болу кхетам, Делан пурбанца, кхин т1е а к1аргбан хьовсур ду вай.\nД1аяханчу урокашкахь вай 1амийра предложенин меженаш. Дагадаийта вай, уьш муьлха меженаш яра. Подлежащи, сказуеми, кхачам, къастам, латтам. Вай дечу къамелехь а,яздечу йозанехь а шиъ я кхин сов предложенин цхьанатайпанара меженаш хила тарло, масала:\nМалика, 1айшат, Марет туькана яхара. (Малика,1айшат,Марет -подлежащеш ду,)\nХ1окху школехь дешна а,1амийна а вара и. (дешна а, 1амийна а -сказуемеш ду,)\nАсета туьканара тетрадаш,къоламаш ийцира. (тетрадаш, къоламаш -кхачамаш бу,)\nБацалахь хаза къегара ц1ен а,сийна а,можа а зезагаш. (ц1ен а,сийна а, можа а билгалдешнаш, къастамаш бу,)\nЮьртахь,к1оштахь,махкахь вевзаш дика к1ант вара 1иса. (юьртахь, к1оштахь, махкахь -латтамаш бу).\nВовшашна юкъахь цхьанакхетаран уьйр йолчу дешнех предложенин цхьанатайпанара меженаш олу.\nОьрсийн маттахь царах «однородные члены предложения» олу.\nЦхьанатайпанарчу предложенин меженаша, цхьана хаттарна жоп ло, цхьана дашах йозуш а хуьлу.\nНохчийн маттахь предложенин цхьанатайпанара меженаш хуттургаш йолуш а, йоцуш а, хуттурган суффиксашца а хила тарло, масала:\nЗарган а, Зараъ а, Зураъ а школе яхара.\nЗарган, Зараъ, Зураъ школе яхара.\nЗарганний,Зараъий,Зураъий школе яхара.\nКъамелехь уьш шатайпанарчу эшарца олу.\nКхин сов предложенин цхьанатайпанара меженаш яьржина а, яржаза а хуьлу.\nШайца дозуш кхеторан дешнаш долчу цхьанатайпанарчу меженех, яьржина цхьанатайпанара меженаш олу.\nШен мерза са а, дерриге дахар а, шен болатан дог а Даймахкана д1аделира турпалхочо.\nХ1окху предложенехь- са а, дахар а, дог а- боху ц1ердешнаш -кхетадо мерза, дерриге, болатан- бохучу дешнаша.\nХ1инца вай тахана 1амийнарг т1еч1аг1деш болх бийр бу.\nХ1окху текстан юкъара предложенин цхьанатайпанара меженаш схьакъасто хьовсий вай.\nХьал долуш ду вайн махкахь 1алам. Гурахь а, 1ай а хьуьнхахь хуьлу акха стоьмаш: элхьамчаш, наркаш, хьаьрмакаш, хьаьмцаш, коканаш. 1аьнан хьалхара шелонаш хьакхаелча, гуттар чам тало церан.\nКхушара къаьсттина хьийкъинера муьргаш. Х1инца яа пайдехьа ю уьш. Дуккха а барамехь хьуьнан олхазарш го уьш юуш. 1аламан хазнашна юкъадог1у вайн хьаннашкахь долу акхарой а, хиш чохь долу тайп-тайпана ч1ерий а. Январь баттахь а дарбане бецашший, орамашший карадо. Ткъа 1а чекхдолуш - март, апрель беттанашкахь - ч1ег1ардиган к1а, тобалкх,муьжг,иштта кхийолу а ораматаш хуьлу.\nШолг1ачу предложенехь - гурахь а,1ай а хенан латтамаш бу;элхьамчаш, наркаш, хьаьрмакаш, хьаьмцаш, коканаш подлежащеш ду\nТекстан ворх1алг1чу предложенера акхарой а, ч1ерий а, борх1алг1ачу предложенера бецашший, орамашший, уьссалг1ачу предложенера ч1ег1ардиган к1а, тобалкх, муьжг, кхийолу ораматаш бохурш, вайна ма-гарра предложенин цхьанатайпанара меженаш ю.\nХ1окху урокехь вай 1амий предложенин цхьанатайпанара меженаш. Цул сов т1еч1аг1дарехь ялийна текст йоьшуш вайна керла денаш девзи. Х1инца уьш дагадохкуьйтур ду вай:\nЭлхьамчаш – боярышник; Ч1ег1ардиган к1а – ландыш;\nНаркаш - облепиха Тобалкх – ночная красавица;\nХьаьрмакаш – шиповник; Муьжг – подорожник.\nХьаьмцаш – мушмула;\nКоканаш – терн (терновник)\nТаханлерачу урокехь вайн таро хили предложенин цхьнатайпанара меженаш йовза.\nТкъа х1инца вай шуна ц1ахь бан болх билгал бийр бу: 8-чу классан учебник т1ера 27-г1а бакъо 1амае, предложенин цхьанатайпанара меженаш юкъахь йолуш 5 предложени х1оттае.\nЦу т1ехь вай вешан урок ерзор ю. Дала нохчийн мотт 1аморехь, хаарехь сов дохийла шу!\n1о дика йойла! Марша 1ойла!\n1.Джамалханов З.Д.,Вагапова Т.М.,Эсхаджиев А.У «Нохчийн мотт» 8 класс Грозный ГУП «Книжное издательство»,2007 шо.\n2.Эсхаджиев Я.У. «Юккъерачу школехь нохчийн меттан орфографии а, пунктуаци а 1амор» 5-11 классашна. Грозный Издательство «Арфа-Пресс» 2012 шо.\n3.Эдилов С.Э. «Самукъане грамматика» 5-11 классашна. Соьлжа-г1ала 2012 шо.\n5. Эдилов С.Э. «Нохчийн меттан практикум» Соьлжа-г1ала Издательство «Арфа-Пресс» 2011 шо\n6. .Карасаев А.Т.,Мациев А.Г.”Русско-чеченский словарь” Москва.Издательство ”Русский язык” 2000.


Москварчу митингехь ОМОН-н белхахойх летарна кхел йина Нохчийчуьра вахархо Джумаев Сайд-Мухьаммад кега-мерса низамаш дохорна гIуданан изолятор чу воьллина. Цунах лаьцна хаамбина кIентан ненайишас къевлинчу инстаграм-аккаунтехь, адвокаташ колонехь хиллачул тIаьхьа. Билгал ца даьккхина цо, муьлха низамаш ду дуьйцурш, яздо Кавказ.Реалиино.\nХьалхо дийца даьккхира, Джумаев Владимирскан кIоштара Покров гIаларчу колони дехьаваьккхина аьлла – цигахь таIзар токхуш ву оппозиционер Навальный Алексей а.\nДжумаевн ненайишас латкъамаш бора, ИК-2 колони тутмакхашна тIехь ницкъ бен, йоллу Оьрсийчоьнан федералан кхелан сацамаш кхочушбечу урхаллин (ФСИН) коррупцин система кхуллург ю, иштта "цIен зона" а олуш бохуш (Оьрсийчуьра колонеш формалехь а доцуш йоькъуш ю, хьал криминалан авторитеташа тIехь терго латтон "Iаьржа" а, доллу Iедал администрацин карахь долу, цундела шога раж йолу "цIен" а – билгалдаккхар.).\nПокроверчу колони дехьаваьккхинчул тIаьхьа Джумаевн ненайишас дийцарехь, хантоьхначо цкъачунна арз дина дац шена ницкъбина аьлла.\nНавальный Алексейгахьа Москвахь Дечкен-беттан 23-чохь хIоттийначу акцехь ницкъахойх леттера Нохчийчуьра МГУ-н студент хилларг. ОМОН-н масех эскархочунна дуьхьала тийсалучу Джумаевх видео шуьйра яьржира социалан машанашкахь. Полицино лаца кхайкхийра иза. Дукха хан ялале Пачхьалкхан Думан депутата Делимханов Адама чIагIо йира, нагахь санна, иза Оьрсийчоьнан оппозицехьа вацахь, ша Джумаевн гIуллакх "дикачу агIор луьстур ду", аьлла.\nДечкен-беттан 28-чохь студент лецира Псковн кIоштахь, хетарехь, Евросоюзан доза хадон гIертачу хенахь. Джумаевна бехкбиллира Iедалан къепан кхаа эпизодехь, Iедалан векална дуьхьал ницкъбаьккхина аьлла. 2021-чу шеран Марсхьокху-беттан 19-чохь Москварчу Тверской кIоштан кхело пхи шо хан кхайкхийра цунна юкъарчу рожан колонехь даккха. 2022-чу шеран Чиллан-баттахь сацам тIечIагIбира Москва гIалин суьдо а.\nОьрсийчохь дIайохийначу бакъоларъяран "Мемориал" центро политикан тутмакхийн тептаре язвира Джумаев сайд-Мухьаммад.


Муцураевн иллеш интернетехь даржийначу гIалмакхочунна гIуда тоьхна\nГIалмакхойчуьрчу Яшалтинскан кIоштарчу вахархочунна административан жоьпалла тIедожийна, интернетехь нохчийн бардан Муцураев Тимуран иллеш даржорна. Муцураевн репертуарера ткъе итт сов илли ду экстремистийн материалш лерина федералан тептара юкъадахийтина.\nПрокуроро бинчу сацамца бардан иллеш даржийнарг бехкевина экстремистийн материалаш кечъеш, уьш яржорна. "Московский комсомолец" гIирсо яздарехь, административан гIуда хьарчийна бехкевинчух.\nЭкстремистийн леринчу Муцураев Тимуран иллешка ладугIуш хаавелла Чимаев Хьамзат\nБард Муцураев Тимур гоьвелира Нохчийчохь къаьсттина тIемаш болчу шерашкахь. Оьрсийн маттахь дIаолура цо шен тIамах лаьцна, тIаьхьо джихIаде кхойкху иллеш. Ша Муцураев а ву федералан эскаршна дуьхьал тIемаш бина, цул тIаьхьа Азербайджане дIавахара иза, ткъа 2008-чу шарахь даймахка юхавеара. Карарчу хенахь бизнес лелош ву иза, иллеш алар дитина цо.\nКест-кеста кхелаш йо Оьрсийчохь социалан машанашкахь Муцураевн иллешка ладугIучарна, ишта Нохчийчохь а. Масех эзар сом гIуда а тухий, дерзадо дуьхьалдоху гIуллакхаш.\nМуцураевн эшаршка ладогIа лаахь кийча хила гIуда такха\nЭкстремистийн материалаш яржорна бехкевира Къилба ХIирийчуьра студент. Социалан машанерчу цуьнан агIон тIехь нохчийн бардан Муцураев Тимуран 2014-чу шарахь Оьрсийчохь дихкинчех "Сады нас ждут" илли хааделлера полисхошна.\nОьрсийн зуламан кодексан 20.20 артикл йохийна аьлла, тIечIагIдинчу кхело тидаме эцна оцу кIентан цу деношкхаь бен 18 шо кхаьчна цахилар. Оцу бахьанашца 1000 эзар сом гIуда а текхна, валийтинера иза.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Имамо шена тIаьхьахIоьттинчунна бисмилла дешшалц хан юьтуш ца хилча хIун дан деза? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! АллахI реза хуьлда хьуна, сан ваша, хIара пайдехьа гIуллакх дарна. Сан цхьа хаттар ду: ЖамаIат ламаз дечу хенахь, ламаз дойтуш волу стаг имам Абу Хьанифан мазхIабехь велахь, цунна тIаьхьа хIоьттинчу стага, имам ШафиIи мазхIабехь волчу, ламазан бисмалла (Сурат Ал-Фатихьа) деша дезий? Къаьсттина ламазан бисмалла айдина (чIогIа) доьшуш долу ламазаш дечу хенахь хIун дан деза?\nИмамана тIаьхьахIоьттина жамаIат ламаз дечо фатихьат дешар важиб лоруш ду шафиIий мазхIабехь, хуьлийла и деш долу ламаз меллаша доьшуш дерг, йа чIогIа доьшуш дерг. Цу тIедоьгIна вай жоп делча, имам бисмилла дешна ваьллачул тIаьхьа тIаьхьахIоьттинчо бисмилла (ал-фатихьат сурат) деша деза, имамо кхидIа доьшуш долу сурат чIогIа доьшур делахь а. Имамо шолгIа сурат доьшучу хенахь тIаьхьахIоьттинчо бисмилла деша мегар хилар (мегна ца Iаш, деша дезаш хилар а) гойтуш ду хьадис, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) асхьабашка хаьттина хиллера аьлла дийцина долу: «Шайн имамана тIаьхьа Къуръан доьшуш хир ду аш…?». Цара: - «ХIаъ» - аьлла жоп делча, цо аьлла:\n«Ма деша аш иза, фатихьат бен, бакъдолуш иза ца дешначуьнан ламаз – ламаз дац». И хьадис иштта хIокху дешнашца деана а ду: «Ас чIогIа доьшучу хенахь аш цхьаъа хIума ма доьшийла, ал-фатихьат доцург».\n«Шайн имамо чIогIа доьшучу хенахь, ал-фатихьат доцург кхин хIумма ма доьшийла аш», «…ал-фатихьат доьшийла тIаьхьахIоьттина волчо шелахь» - аьлла, иштта дешнашца деана а ду иза.\n Имам аш-Шавканий, «Найлул-автIор шархь мунтакъол-ахбар», 2/253.


Еари-де 30 Стигалкъекъа-бутт 2019\nСтигалкъекъа-бутт 30, 2019\nМосквахь лаьцна нохчо, UFC-х хийцина "Ахмат", Кадыровн кIантах хилла актер\nКадыров Рамзанан кIанта дакъалаьцна туркойн кино чохь, Москвахь лаьцначу Нохчийчуьрчу вахархочуьнгара герз даьккхина, Эдилов а, Бибулатов а UFC юкъара дIаваккхар бакъ ца дина Нохчийчохь.\n"ГIалгIайчуй? Шорташ а йоьхний? Шу ма хьерадевлла "\nЦхьацца меттигашкарчу башхаллех лаьцна дуьйцу Кавказе богIучу хьешашна тураш латточу операторо.\nСтигалкъекъа-бутт 29, 2019\nБехкево да, Муцураевн дихкина илли, даIишхочунна йина экстрадици\nГазах дIовш даьлла йоI яларна бехкево Нохчийчуьра да, Муцураевн эшаршка ладогIа лаахь кийча хила гIуда такха.\nНохчийчуьрчу Iедало эвлаяъ веш лаьтта Кадыров Ахьмадах\nКадыров Ахьмадан васт дестош схьадогIу махкара Iедал. Урамашна, маьждигашна, футболан клубна тиллина ца Iаш, ярташна а тахка йолийна Кадыров-воккхахчун цIе.\nТаджикийн бераш дIадуьгур ду даймахка\nТаджикистана Кувейтерчу векало Зубайдзода Зубайдуллос дахначу шерашкахь 88 таджикийн бобер юхадалийна ДАIИШ-exь xIаллакъхилла шайн дай, наной схьабевплачу махка – Таджикистане. ХIинца цуьнан барт хилла уьш санна долу бераш Шемара а дIадига.\nВеданахь бохам, Кенхехь тиша хьал, Австрехь доьхна Iедал\nКенхин проблемаш Iедалхоша хIинца а ерзийна яц аьлла Джалалдиновс, Веданан кIоштахь машен бердах яхана велла цхьа стаг, лазийна кхоъ.\nНохчийн доIанашна делла жоп санна\nАвстрин парламенто мехкан канцлерах Курц Себастьянах шен тешам байна хилар хоуьйтуш кхаьжнаш тесна. ЖамI – даржах мукъаваьккхина иза а, цо куьйгаллехь латтийна министрийн кабинет а. Иштта ю деношкахь иккхинчу скандалан тIаьхьало.\nСтигалкъекъа-бутт 27, 2019\nФранцехь бехкево нохчо, ГIалгIайчохь лецарш, хьошалгIахь Хьабиб\nФранцехь бехкево нохчо, ГIалгIайчохь лецарш, хьошалгIахь Хьабиб.\n"Суна массо а нахана гIо дан лаьа"\nДуьненаюкъарчу миграцин юкъаралло (IOM) а, Австрерчу нохчийн жигархоша дIаяьхьира нохчийн кегийрхошца ша-башха проект. 15-18 шераш долчу кегийрхоша цу проектехь дийцира шайн Iер-дахарх а, Австрерчу юкъараллаца шайн йолчу уьйрех а, Нохчийчоьнна шайн сагатдаларх а лаьцна а.\nОьрсийчоьнан вице-премьер хIотто мегаш ву Кадыров Рамзан, Джалалдинов хьийзийна бохург таллуш ду, керла хIусамаш луш ю Кадыровс\nНохчийн грамматика 3 минотехь (цIердешан терахьаш)\nНохчийн меттан видеодарсийн рогIера тема ю "Цердешан терахьаш". Маршо Радионо берашна а, мотт шарбан луучу гIеметтахIиттинчу нахана а лерина кечъечу материалан дакъа ду хIара.\nЧIуьлга-Юьрт. Дахаре некъ гойту барам\nТIекхаьчна школашна рогIера "ТIаьххьарчу Горгалин" денош. Бераллера волуш ву Нохчийчохь лаххара а ворхI эзар жимха. Хьехархоша кегийнах дахаре дIахьовсучу барамех цхьаъ гойла хилира Маршо Радион - Теркйистан коьртачу шахьарарчу ЧIуьлга-Юьртан №1 школехь хилира цуьнан корреспондент.\nЦхьаьнатоьхначу Штаташа Израиле эмиссар ву хьажош конфликт ерзо\nКремлехь комментари йина Кадыровс Израил бехке еш динчу къамелан хьокъехь\nНохчийн латархо Чимаев кхузза чекхваьккхина допинган зерех\nНекъан бакъо талхийначуьнга нах къинтIера бахийтина Нохчийчохь\n"Низам ца лардечу дешархойх" йолу информаци гулйийр ю Мурманскехь\nПалестинахоша 600 сов ракета хецна Израилан агIор. Аэропорт къевлина ю Тель-Авивехь\n8 гуьржи а, цхьа нохчо а къоланаш дарна набахте хьажийна Францехь\nЛаххара а 8 стаг вийна Казанерчу гимнази чохь герз диттинчо\nСоьлжа-ГIалахь полисхой лоьцуш бу аьлла, бегаш бинчо гечдар дехна\nСталинан бюст вовшахъяьккхина\nUFC-н латархочун Чимаевн «забар» а, допинган тест а\nШайх 20 стаг вийна, боху палестинахоша