Соьлж-ГIалара дуьххьарлера хIаваан кема дахана Мюнхене\nНаха хазахетарца тIеэцна Соьлж-ГIалара Германе хIаваан кема лела доладалар.\nIуьйранна дIадахна Соьлж-ГIалара аэропортера Мюнхене доьду хIаваъ кема. Иза дуьххьара ду Европан деган юккъе Нохчийчура доьду кема. Дуьххьара рейсан башха дукха нах а бацара, аьлла соьга телефонан зIенехула дийцира аэропортан кассера белхахочо.\nКассир: «Тахана дуьххьара рейс яра. Iуьйранна дIадахара иза. Цига а, юха а гIура долуш ду иза. Билетан мах 12 эзар соьман барамехь бу. Цхьана агIор. 15-чохь, 22-чохь, 29 чохь деношка лелара ду иза. Кхиъ алсам хила а мега рейсаш, хIара бутт юккъе бен баьлла ма боций».\nМюнхене рейсаца баханчарна юкъахь ву Соьлж-ГIалара вахархо Абдурзаков Алихан. Ганза дукха хан йолу шен гергара нах болчу хьошалгIа вахана ша аьлла дийцира цо телефонехула.\nАбдурзаков: «Со хIинца схьакхаьчна-кх кху Германе. Кхуза ван лууш дукха хан а яра. ЦIера стаг веъча, шаьш цIакхаьчча санна хазахета шайна бохуш бара гергарнаш. Массанхьа а бу уьш. Франци а, Австри а. Грознехь кема схьадиллина доккха гIуллакх ду нахана. Телефон чуьра хьйн билет эца йиша а ю».\nГерманерачу Гамбургехь вехачу Мусостов Супьяна бахарехь, дукха наха хазахеташ тIеэцна хIаваъ кеман рейс Соьлж-ГIалара йллина аьлла хаам. ХIинца, хьажхIотта цIабахка луучеран терахь алсам дера ду, элира цо.\nМусостов: «Германе рейс йиллина бохуш суна а хезна. Со-м кхузахь волу 3 шо бен дац. Дукха наххана чIогIа хазахетта иза схьайиллина. Боккха кхаъ бу-кх царна, тIе а хиина цIабахка церан йиш хиларна».\nХIинцалц Европе боьду некъ Нохчийчуьрчу бахархой дукхачу декъана бара Беларусера, Туркойчура, Гуьржийчура. Германин коьрта шахIаре Берлине а яра рейс йиллина, амма Туркойнчохь кема хийца дезаш дара. КесталгIа Париже, Амстердаме, Дюссельдорфе а рейсаш хилийта дагахь ду Нохчийчура Iедал.\nТахханехь Мюнхенера Соьлж-ГIала юхадирзина UTair авиакомпанин кема. Германера дуьйцу Маршо Радион корреспонденто Азимова Сийлахас.\nСоьлж-ГIала юхадирзина Мюнхене лела кема\nМюнхенерчу Франц Йозеф Штраусан цIарахчу аэропортан онлайн-табло тIехь Португалерчу Лиссабоней, ХIолландерчу доьдучу кеманашна юккъехь гойтуш ю ингалс маттахь „Grozny“ аьлла билгалйаьккхинчу Соьлжа-гIала йоьду рейс. Европерчу хенаца ткъо минот яьлча шиъ долуш, ткъа Нохчийчуьрчуьнца ткъо минот яьлча кхоъ долуш айлуш долу и кема меттигерчу, Соьлжа-гIаларчу хенаца, 15 минот йаьлча ворхI долуш охьадуссу.\nКхаари дийнахь дуьххьара Европера юкъара социйлаш а йоцуш, доьдуш лаьтташехь Нохчийчу дахана кема ду иза. Оьрсийчуьрчу Ютайр авиакампанино юккъеяккхина и рейс, Германерчу Мюнхенний, Соьлжа-гIалиний юккъехь нийса некъ боьллуш. Цу авиакампанин пресс-секретаро Шуптар Анастасияс Маршо радиога дийцарехь, Нохчийчоьнан коьрта шахьаре Европица юкъарасоцийлаш а йоцуш, стигалхула некъ баккхар тоххарехь а оьшуш хIума дара, эзарнаш кавказхошна керла таронаш схьа а йоьллуш.\nШуптар Анастасия: „UTair авиакампанино кавказерчу регионехь транспортан таронаш кхиош а, шорьеш а болх бо. Махачкала а, Ростов, Минеральные Воды а гIаланаш вовшашца юзуш оха кху шеран стигалкъекъа баттахь долийначунна тIе кхетта хIинца оха дуьххьарлера Нохчийчоьнан коьртачу гIалара юкъарасоцийлаш а йоцуш Европерчу яккхийчех гIала Мюнхене рейс схьаеллар.\nЦу рейсан старт Нохчийчоьнан урхалло гIодар бахьана долуш хилла. Цу рейсано Соьлжа-гIалина а, йолучу кавказан регионан а йаккхийчу таронийн спектр схьайоьллу. ХIинцачул тIаьхьа Европехь якхийчех аэропорте 4 сахьтехь ах сахьтехь комфортехь, социйла а ца еш, кхача йиш хир ю церан“.\nЦкъачунна Соьлжа-гIала Европера цхьана Мюнхенера бен хир дац кема. КIирнахь цкъа бен а дац. ХIора еари дийнахь цкъа хьалха Нохчийчуьра Iуьйранна 9 сахьт 10 минот яьлча новкъадолу иза Баварин коьртачу шахьаре, цига 12.40 минот яьлча дIакхочу. Цул тIаьхьа нийса ши сахьт даьлча, 13.40 минот аьлча некъахой а оьций, Нохчийчу юхадоьду.\nЦу маршрутаца рейсаш мел оьшуш, нахалахь царах пайдаоьцуш хир ю бохучух лаьцна иштта дийцира Ютейр авиакампанин векалс.\nШуптар Анастасия: „ Тхуна хетарехь, цкъачунна нийса хир дацара и рейс мел оьшуш а, популяре ю бохург дуьххьарлерчу кеманашца дустар. Тахана дахана цига дуьххьар кеманаш дIаса. ХIунда аьлча дуьххьара еш йолу рейсаш даима а дукха йуьзна ца хуьлу. Амма и рейс лакхарчу сезонехь – и бохарг ду аьхка – суна хетарехь, кеста хIара аьхкенан сезон дIа ма йирзнехь тхан и рейс оьшуш ю-яц бохучух лаьцна дуьххьара жамIаш дан йиш хир ю“.\nАла догIу, Мюнхенера Нохчийчу нийса дIадоьдучу кеманца бахар Европехь цу цхьана гIалахь Iачарна хилла а ца Iаш, луларчу гIаланашкара а, ур-атталла пачхьалкхашкара а нохчашна хенаца а, ахчанца вуно санехь ду, хIинцалца санна Москохахула, Истанбулехула я кхечу кхечу меттигашкахула гонаш дохучул а. Интернетехь а, авиакассашкахь а эца йиш йолчу билетийн мах 10 бIе ах бIе соьмана тIера дIаболалуш бу, юкъарчу хьесапехь 14-15 эзар сом долу царах. Ткъа новкъахь йоккхуш ерг 4 сахьт ах сахьт хан ю.\nХIинцале а боккха кхаъ хилла цу рейсах Европехь бехачу нохчашна. ХьастагIа цу кеманца яха а гIоьртина, еари дийнахь бен иза доьдуш ца хиларна йисира ша бохуш дийцира Маршо радионе Венера балхара мукъаханна цIаяха лууш хиллачу Дадаева Румисас.\nДадаева Румиса: „Хазанесанна чIогIа аьхна хета суна иза. Москохахула лелачул а вуно аттох ма дуй нийса воьдуш лаьтташехь цIаваха. Со цуьнца яха хьаьжнера, амма суна ца мегира иза, сан хан кIеззиг хиларна, сихха дIа а яхана схьаян езаш. ХIинца ца нисделла юха йоьдуш цуьнга яха хьожур ю со, кIиранахь шозза а, кхозза а иза доьдуш делахь кхин а дикох хетар дара суна“.\nСоьлжа-ГIалиний, Мюнхенний юккъехь кема аьхка бен лелар дац аьлла дара цу рейсах хьалхара яьржина хиллачу информацехь. Ютейр авиакампанин пресс-секретаро Шубтар Анастасияс Маршо радиога элира, нагахь санна некъахой алсам а болуш, и рейс популяре а, оьшуш а хилар къастахь, гуьйранна а, Iай а рейсаш йита там бу шаьш, аьлла.\nИстамулера Соьлжа-ГIала кема тIаьхьатеттина\nКерла авиарейс: Нохчийчоь - Туркойчоь\nШолгIачу туркойн хIаваан компанин кема лела доладелла Соьлжа-ГIала\nТуркойчохь 5 шо хан тоьхна Оьрсийчоьнан тIеман кеманан пилот вийначу тIемалойн хьалханчана\nСоьлж-ГIалара кема лелар ду Мюнхене


Боксан легендан дахаран некъ хеди\nМухIаммад Iалин Форман Джонана дуьхьал латар, 1970 -чу шеран гезгмашин-беттан 30-гIа де\nУггар бевзаш хиллачу спортсменех а, дуьненан чемпион а хилла волчу МухIаммад Iалин дахаран некъ хеди пIераскан дийнахь Аризонерчу Финикс гIаларчу дарбанан цIийнахь. Цуьнан 74 шо дара.\nПехийн цIаьххьана гучудаьлла лазар чолхе а дирзина, велира МухIаммад Iали. Хууш ма-хиллара, иза Паркинсон цамгаро хийзош волу дуккха а хан яра.\nДуьнена чуваьлча, Кассиус Маркеллуш Клей яра МухIаммад Iалин цIе. Дуьххьара 1960-чу шарахь Римехь хиллачу Олимпиадехь баьккхинчу толамо гоьваьккхира МухIаммад Iали.\n“Уггар Сийлахьверг” цIе тиллина хиллачу МухIаммад Iалих 1964-чу шарахь дуьненан толамхо хилира, Листон Сонни эша а вина. Эххар а, бокс дIатесира цо 1981-чу шарахь. Ткъа цуьнан спортан кхолламехь 56 толам бара 61 хиллачу латарехь. ‘БIешеран спортсмен’ аьлла цIе тиллинера цунна ‘Sports Illustratedаted’ газето, изза сийлахь цIе цунна ‘БиБиС’ис тиллинера.\nПохIма долу боксёр хиларал сов МухIаммад Iалин ира хьекъал хилар билгалдолура цо шен ринган мостагIах лаьцна аьшнаш ен байташ йохуш, уьш ринг тIевале хьалха а, рингана тIехь летта ваьллачул тIаьхьа корматаллин актёро санна дIайоьшуш.\nUS boxing legend Muhammad Ali (2nd L) and wife Lonnie (L) along with US President Bill Clinton (2nd R) and friend and actor Jim Carrey (R) on stage, 19 November 2005, during the Grand Opening Gala for the Muhammad Ali Center at the Kentucky Center in Loui\nАдамийн бакъонашларъярхо санна а гIараваьлла къонах вара МухIаммад Iали. Хьуна хьо адамийн иэсехь муха вуьсийла лаьа аьлла шега хаттар дича, иштта жоп делира Iалис: “Cайн нах цкъа а ца боьхкина стаг санна лаьа. Амма ас доьхург тIехсов дукха делахь, тIаккха дика боксёр санна. Со мел хаза вара аша ца аьлча а, дуьхьал хир вац со.”\nРимехь Олимпиадехь толам баьккхинчул тIаьхьа, профессионалан боксёр хилира МухIаммад Iали. Рингана тIехь ткъес санна сиха куьйгаш хиларо а, дайа ловзуш когаша а, иракарахIиттабора цуьнга иза леташ хьовса баьхкина нах.\n1964-чу шеран чиллан-баттахь боксан дуьне инзардаьккхира МухIаммад Iалис цкъа эшам бевзина ца хилла Листон, эша а вина. МухIаммад Iалис Листон эшор ву бохург бакъ хеташ цхьа а вацара цу хенахь, амма 6-гIа раунд чекхъяьлча, Листон, зIугано ю йитташ санна, МухIаммад Iалис буйнаш диттина хилар бахьанехь, гIор дIа а даьлла, кхиндIа лата реза ца хилира. Лата лиънехьара а, латалур волчу хьолехь Листон воцийла бIаьрла гуш дара хьовсархошна а.\nБусалба дина тIе а эцна, ‘Исламан Къам’ тобанах дIакхийтира МухIаммад Iали. Цу тобан Iалашо Iаьржачу нехан социале, синкхетамца, таронца а долу хьелаш тодар яра.\n1967-чу шарахь МухIаммад Iалис эскаре вахарна инкарло ярна, цуьнан дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийра кхело. МухIаммад Iали реза ца хилира Вьетнамерчу тIаме ваха. Дезертир лерра волчу цуьнгара боксах лата лизенци а, дуьненан чемпионан цIе а дIаяьккхира. 1971-чу шарахь цунна дуьхьал иза дезертир ву аьлла кхело бина сацам юха а баьккхина, цунна боксах лата бакъо меттахIоттийра. Боксе юхавирзинчул тIаьхьа хилира боксан исторехь уггар сийлахь лорчех кхоъ латар.\nЗаздоккху-беттан 8-чу дийнахь дуьххьара эшийра МухIаммад Iали. ‘Кху бIешеран латар’ цIе тоьхначу цу матчехь Фрейзер Джос эшамах чам баккхийтира МухIаммад Iалига Нью-Йоркехь. 1974-шеран гIадужу-беттан 30-чу дийнахь Формана Джонана нокаут йина чемпионан дарж юхадерзийра Iалис. Заирехь хилла цу латаран цIе а яра буьрса – ‘Джунглера ГIовгIа’.\nФрейзер Джонгара чIир ийцира МухIаммад Iалис а 1975-чу шеран гIадужу-беттан 1-чу дийнахь Филлипинерчу Манилехь. ТIаьххьарчу 15-чу раундехь кхиндIа лата ца велла, ринга юккъе ца велира Фрейзер Джон. И латар цу шинан юкъахь хиллачех тIаьххьара латар дара.\nЦул тIаьхьа кхин ялхозза а чемпионан дарж дIа ца луш, толамаш бехира МухIаммад Iалис. 1978-чу шарахь ша эшийна хилла Спинкс Леонигара а ийцира цо чIир.\nКхин а шинан эшаман Iовжаме чам бевзийра Iалин: 1980-чу шарахь Холмс Ларрис, ткъа 1981-чу шарахь Беркбик Треворо а эшийра Iали. Дукхачу бокс езархошна Iали цу хенахь боксера дIаваьлла хилла везара аьлла хетара: цунна дуьхьал летарш цул дуккха а къона бара.\nМухIаммад Iали Меккахь\nБокс йитинчул тIаьхьа Iалин могушалла галъелира: мотт тийсалуш къамел дора, наб ийзош санна хеталора цхьанхьа нахана хьалха къамел дечу хенахь. Цунна кхетта лазар Паркинсон дара. Цу цамгаро шена ницкъ бешшехь, къар ца луш, кху замане кхечира Iали, амма хIинца цу доьналлин стаган дахаран некъ хеди. Шеко йоцуш, миллионийн спортезаръхойн дегнаш чохь йоккха меттиг дIалаьцна хилла и турпал-стаг валар боккха бохам санна тIеэцна цара. Боксан дуьне серладоккхуш cхьалетта Iалин седа, дукхачу нехан дегнийн хорамбеш, дIабайи кху беттан Iаьржачу дийнахь. Делахь а, Iалис дуьйнена тIехь шех йитина сийлахь цIе, дукхачу наха ховха безамца дагалуьйцург хиларх цхьа а шеко яц. Ишта ду вайна массарна дукха везна хиллачу стаган дахаран жамI, цо дуьнена иэсехь шех йитина дагалацемийн лар а. Дала гечдойла цунна!


Кадыров: ХIинца а дуй шу "Je suis Charlie Hebdo"?\nСкандалечу сарташца гIардаьллачу Францерчу Шарли Эбдо журнало оьрсийн Ту-154 кема чудожарх лаьцна карикатураш зорбане яьхна шен рогIерчу ломарехь. Оьрсийчуьрчу политикаша хIинцале а резадацар довзийтина цу хьокъехь. Емалдина журнал иштта Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а.\nКадыров - Je ne suis Шарли Эбдо\nКхаари дийнахь арадаьллачу Шарли Эбдо журналан лоьмарехь зорбане яккхина ю даханчу кIирандийнахь Iаьржачу хIурдана чу а доьхна, хIаллакхиллачу оьрсийн тIеман министраллин доларчу ТУ-154 кеманна лерина шиъ карикатура.\nЦарех цхьанна тIехь гойтуш ду чудоьдуш долу кема, шена чуьра „а-а-а“ бохуш бетта мохь а гойтуш, ткъа цунна уллохь тIеман мундир а йоьхна йиш локхуш лаьтта цхьа стаг. „ЦIечу эскаран тIеман хоран репертуар шорлуш ю“ аьлла ду карикатурина тIехула яздина йоза.\nШозлагIчу суьрта тIехь чудожа хьаьдда кема ду гойтуш, ткъа цунна уллохь йоза ду „Ирча кхаъ бу- Путин вацара цу чохь“ аьлла.\nКарикатураш зорбане евллачул тIаьхьа масех сахьт а далале вуно кIоршаме реакци йовзийтира царна дуьхьал цхьа могIа оьрсийчуьрчу лакхарчу хьукматхоша а, политикша а. Ша а скандалечу низамийн проекташца гIарйаьлла йолчу оьрсийн Пачхьалкхан Думин депутата Яровая Иринас и карикатураш журналистикица цхьа а зIе йолуш яц, уьш экстремизман масала ду элира.\n„Адамийн моралал а, низамел а дозанийн арахь ю „Шарли Эбдос“ ехкина карикатураш“, - элира цо ТАСС агенталле цу хьокъехь. - Боьхалла исбаьхьаллин гIирсашца лелоро дIа ца дойъу, мелхо а алсамдоккху и хIума гаррехь, хаа а хууш терроризман гIодар хилар“, - аьлла тIе а тухуш.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллин адамийн бакъонех а, демократех а волчу векало Долгов Константина Фейсбукехь йитинера оьгIазе комментарий. „Ту-154 кеманца хиллачу трагедин хьокъехь сийдоцу карикатураш яхкарца Charlie Hebdo журналан белхалоша шаьш кхин юхаберза некъ а боцуш журналистийн могIаршлара арабаьхна ца Iаш, цивилечу адамийн могIаршлара а арабаьхна“ - аьлла яздинера цо.\nЙистах ца висира Францерчу сатирикан журнало дехкинчу кхардаме сарташна критика ечарна Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а. Шен инстаграммерчу агIонна тIехь цо Шарли Эбдон редакцин политика аморале а, адамалла йоцуш а ю аьлла яздинера, журналаца цхьаьна йоллу Малхбузера демократи а, дешан маршо а емал а еш. „Францерчу Charlie Hebdo журнало рогIера гайти, бакъдолчехь Малхбузера „демократи а, дешан маршо а“ хIун ю бохург.\nЦо зорбане яьхна ТУ-154 чудожарх а, Анкарахь оьрсийн векал верх а лаьцна карикатураш. Ас хьалха а аьллера, хIинца а боху, цу журналан редакцин политика аморале а ю, оьзда йоцуш а, адамалла йоцуш а ю. Цхьа а юкъаметтиг яц цуьнан прессин маршонца.\nКарлов Андрей вер а, ТУ-154 кеманца хилла катастрофа а миллионаш оьрсийхоша а, доллучу дуьнентIерачу вайн доттагIаша а шайн долара бохам санна тIеэцна.\nТкъа Charlie Hebdo вайн къоман трагедех кхаьрдаш ду. ХIинца тахана а йоха хьалха „Тхо дерриш а Charlie Hebdo ду“ бохуш мохь биттинчара и йозанаш тIехь долу духарш“ - иштта яздина Кадыров Рамзана шен агIонна тIехь.\nХьахон догIу, даханчу шарахь террорхоша тIелатар а дина, журналан масийта белхахо вийначул тIаьхьа доллучу дуьнентIехь а девзаш даьлла хIетталца масех эзар тиражца бен арадолуш ца хилла сатирикан журнал Шарли Эбло. Цу зорбан гIирсо сих-сиха гойту шен агIонашна тIехь пайхамарех а, динах а, политикех а, амма иштта адамийн бохамех а, ур-аттала Iаламан катастрофех а кхаьрдаш йолу карикатураш.\nЦарех дукхах ерш еккъа цхьа провокаци ян а, журналана тIе ешархой тидам бахийта а Iалашо йолуш хетало. Иштта даханчу аьхка Эгей хIурда чу а вахана, велла, хийисте схьакхьоьссинчу Шемарчу 4 долчу берах кхаьрдаш карикатураш а йинера журнало. Масех бутт хьалха Мисре доьдучохь террорхоша чудаийтинчу оьрсийн некъахойн кеманах а, цу чохь беллачу нахах а кхаьрдира уьш.\nХьахон догIу амма, дешан маршо даима а иштта сийлахьа ца лору Шарли Эбдо журналан куьйгалло а, белхахоша а. Иштта масех шо хьалха цу журналехь болх беш хиллачу карикатураш яхкархочо Синэс хIетахь президент хиллачу Саркози Николян кIантах Жанах кхаьрдаш сарташ дехкинера.\nЖимчу стаго Францерчу совдегарийн доьзалера йоI ялорх кхаьрдаш, сарташдахкархочо шен карикатурина бухахь яздинера, иза гена дIагIур волуш ву аьлла. „Саркози Жан – шен дех терра кIант ву, дика карьера йийр ю цо, ткъа кхело-м цунна тIараш тоханза делира, иза ша авари йинчул тIаьхьа вадар бахьана долуш.\nПринципаш йоцу оппортунист. Дикка гена гIур волуш ву и кIант“ аьлла дара авторо яздинарг. Цул тIаьхьа Синэ Шарли Эбдон коьртачу редакторо балхара дIаваьккхира.\nБусулба наха акцеш дIаяьхьна шайн дин сийсаздан гIертарна дуьхьал\nПайхамаран сий лардарх а йина политика...\nХIинца Шарли Эбдона реза дац Оьрсийчура Iедалш\nГан луучарна схьадаьстинера маьждигаш Францехь


Малхбузен итт пачхьалкхан векал Туркойчуьра аравоккхуш бина сацам юхаэцна мехкан президенто ЭрдогIан Реджепа. Туркойн лидеро бина цунах лаьцна хаам Хонкарахь дIахьочу конференцехь, векалш "юхабевлла", "тIейогIучу заманчохь ларлур бу шаьш дIахьедарш деш" аьлла, тIе а тухуш.\nХьалхо Канадин, Францин, Финляндин, Данин, Германин, Нидерландийн, Керлачу Зеландин, Норвегин, Швецин, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн а векалаллаша дIахьедира твиттерехь, дипломатин юкъаметтигех лаьттачу Венан конвенцица а догIуш, шаьш юкъагIертар дац Туркйочоьнан чоьхьарчу гIуллакхашна аьлла.\nМаршо Радионо яздира, ГIадужу-беттан 23-чохь Туркойчоьнан президенто ЭрдогIан Реджепа арахьарчу гIуллакхийн министраллан тIедилларх, шайн пачхьалкхера малхбузен итт векал араваккха аьлла. Туркойчохь Iедал карчон гIоьртина аьлла, шеконашка эцна туркойн бакъонашларъярхо, филантроп Кавала Осман мукъваккха веза цара алар ца тайнера цунна.\nТуркойчоь – НАТО-н декъашхо ю, ишта Евроберта юкъаяха гIерта кандидат а ю иза. ХIетте а ЭрдогIана дIахьедира, Хонкаран дозана тIехь цхьанна а хьехарш дан бакъо яц дипломатийн аьлла.\n"Оцу векалийн бакъо яц, бахка а баьхкина, дан дезарг вайна хьеха хIитта! Муьлш ду шу данне а?", - элира ЭрдогIан Реджепа, шен "Нийсонан, мохк кхиоран партин" эзарнаш агIончаш гулбеллачу Эскишехир гIаларчу митингехь.\nКавала Осман вуно дика вевзаш стаг ву Туркойчохь, уггаре хьалха иза гоьваьккхинарг ду цо дуккха а Iедалх йоцу бакъонашларъен юкъараллаш кхоллар – 90-чу шерашкахь дуьйна схьа болх бо цара кеп-кепарчу дахаран агIонашкахь: бакъонаш ларъярехь, хьаннаш, латта хIаллакдарна дуьхьаллаттарехь, туркойн исбахьалла, литература, кино, синбахамалла дуьнентIехула яржорехь.\nВевза иза дуьненаюкъарчу бакъонашларъечу Amnesty International цхьанакхетараллина ахчанца гIо латторца, Туркойчохь ледара кхуьучу регионашна гIодарца. Юххера гергарло леладора цо Гёте цIарах йолчу Институтца, Истамбулерчу Швецин, Нидерландин векалташца, Туркойчуьрчу Францин иститутца.


Бекалахь, ненан мотт\n«Ненан мотт - сийлахь мотт! Ден а, ненан а мотт! Ма исбаьхьа бу хьо!» - гIезалойн поэтан Тукай Габдуллин евзаш йолчу байтана юкъарчу оцу могIанаша гойту муьлххачу а къомах долчу адамна шен ненан мотт мел хьоме бу.\nНенан мотт доккха маьIна долуш бу шайн Даймехкан патриоташ хила бераш кхетош-кхиорехь, хIунда аьлча, берана жима долуш дуьйна оцу маттехула девза дуьне, шен къоман культура, гIиллакхаш, мехаллаш.\nНохчийн мотт кхиоран а, ларбаран а мехалла йовза а евзаш, Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана «Нохчийн меттан дийнан хьокъехь» долчу Указана куьг яздира. Цуьнан Iалашо ю дуьненан ширачу меттанех цхьаъ болу вайн мотт ларбар а, кхиор а, дIакхайкхор а. Оцу хенахь дуьйна хIора шеран оханан (апрель) беттан 25-чу дийнахь билгалдоккхуш ду Нохчийн меттан де.\nВевзаш волчу нохчийн яздархочо Бексултанов Мусас дийцарехь, нохчийн мотт шен исторехь, къоман йоза кхолларна, яздархойн хьалхарчу литературин белхашна тIера Сталинизм йолчу хенахь ша бицбарна тIекхаччалц, когаметтахIоттаран тайп-тайпанчу муьрех чекхбийлина. Советан идеологин муьрехь 50 сов процент нохчашна шайн ненан мотт ца хаьара, чIогIа кIезиг яра оцу хенахь нохчийн маттахь арайовлуш йолу книгаш, цундела вайн мотт юкъара дIабаларна кхерам бара.\nТахана республикехь, нохчийн меттан а, нохчийн йозанан а гIолацаран а, кхиоран а Iалашонца кхоьллина леррина программаш ю. Церан гурашкахь арахоьцуш ю исбаьхьаллин литература а, журналаш а, газеташ а, учебникаш а. ДIахьош Iилманан талламаш бу.\nТкъа Нохчийн меттан де вайна уггаре коьрта а, хьоме а пачхьалкхан дезде ду. Оцу дийно гIо до къоман гIиллакхаш а, ламасташ а дендарехь. И де тIекхочуш хьалххе республикехь дIахьо дуккха а тайп-тайпана даздаран мероприятеш. Театрашкахь нохчийн маттахь керла спектаклаш гойту, республикин телевиденихула а, радиохула а нохчийн маттахь бен къамел а ца до. ХIора кIоштахь дIахьо тайп-тайпана кхоллараллин конкурсаш. Оцу юкъахь баккхийчара а, бераша а дакъалоцу. Школашкахь а, лакхарчу а, юкъарчу а дешаран заведенешкахь а, культурин цIеношкахь а, библиотекашкахь а дIахьо нохчийн мотт ларбарна а, кхиорна а, талларна а юкъа дакъа диллинчу яздархошца а, Iилманчашца а, культурин а, искусствон а гIуллакххошца а, журналисташца а долу цхьаьнакхетарш. Масала, хIокху шарахь дIаяьхьначу мероприятешна юкъайогIу: Соьлжа-ГIалин №17 йолчу юкъарадешаран школехь Нохчийн меттан денна лерина хилла болу берийн кхоллараллин гайтам а, иштта, школин 5-чу классийн дешархошна юкъахь дIаяьхьна «Ненан мотт, хьо бека бисалахь» цIе йолу конкурс а; Гихчуьрчу школин 1-чу «А» классехь дIаяьхьна йиллина урок; Мартан-чуьрчу юьртан № 1 йолчу школехь Нохчийн меттан денна лерина дехкинчу суьртийн конкурс; Соьлжа-ГIалин № 15 йолчу школехь дIабаьхьна нохчийн книгийн, къоман Iер-дахаран гIирсийн гайтам… ДIа мел яьхьна ерриге а мероприятеш ягарйина а вер вац. Цундела вайн билггал тешаме ала йиш ю, ЮНЕСКО-н говзанчаша нохчийн мотт дIадолуш долчу меттанашна юкъабахийтар тIаьхьало йолуш хIума хирг цахиларх лаьцна. Нохчийн меттан дIадахнарг а ду, тахане а ю, иштта хиндерг а ду.


дезара - Synonyms of дезара | Antonyms of дезара | Definition of дезара | Example of дезара | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for дезара\nTop 30 analogous words or synonyms for дезара\nМухьаммад Цо цкъа а ца йина, шен нийсархоша санна, сакъера дезара ша боху ойла. Иза даима воккхавеш хилла Ӏаламан хазаллех, сийначу, цӀеначу стигалх, дуьненан Ӏаламатех, хӀокху дуьнен чохь долчу вахарх.\nНохчийчоьнан истори Ширачу заманах дуьйна нохчийн а, гӀалгӀайн а коьрта бахам латтлелор бара, лулара къилбаседакавказан къаьмнаш а санна. Лаьмнашкахь латталелор дукха къинхьегам оьшуш болх бара. Латта оханна кечдеш, иза мукъадаккха дезара кондарех, хьаннех, тӀулгех, нисдан дезара, гамаш тохаезара, хидиллархьама татолаш далодезара. Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а ломан кӀошташкахь терхьийн латталелор дара. Аренашкахь а, лаьмнашкахь а беха нохчий, гӀалгӀай, дукхах берш экстенсивни латталелош бара, гӀелделла оханан латта хийца а хуьйцуш. Цул сов, шайолу Къилбаседа Кавказехь санна, Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а ломан кӀошташкахь тархаш долчу дакъош тӀе латта кхоьхьура кхечу дакъош тӀиера.\nВайнехан бӀаьвнийн архитектура ЦӀенкъа юккъехь тӀулгийн кхерч хилла. Кхерч бора гонаха тӀулг боьттина гоьрга экъана тӀехь. Яй хоттабора очакхан (эчиган кхоког) тӀе. КӀур корехула араболура. Кхузахь доьзало кхача кечбора, кхача баара, садаӀара. ТӀехьуо кхерч хийцира пенаца хотточу товхица. Амма кхерчан меттиг а, яй уллу зӀаь а нохчаша а, Кавказан кхечу къаьмнаша а чӀогӀа сийдеш йара. Кхерчца дуй баара, зӀен тӀехьакхвелла чӀирхочун чӀира йитаезаш йара. Кхерча уллохь дина къола чӀире кхаччош юьхьъягор дара. Кхерча нехаш кхийса мегаш дацара. Чоь цӀанйеш нехаш кхерча тӀийра дӀахьакха езара, кхерча тӀе цамагадора. Дууш дисина бепиган цуьргаш кхерчахь йогучу цӀерга кхийса дезара.\nГинденбург (дирижабль) LZ 129 доккха даран бахьана дара иза лелош йолу газ гелий лело кечамбар, цуо хийца дезара хьалха лелош хилла атта цӀе леташ долу водород. Дуьххьал дуьйна кема дар лерина дара водородан цеппелин хийца гӀарадаьлла долчу LZ 127 «Граф Цеппелинца», амма иза чекх ца даьккхира британин R101 дирижаблан катастрофа хиллачул тӀехьа, цигахь кеман тӀехь хиллачех 48 стаг велира 54 стагах, бахьана дӀаихина водородах цӀе ялар дара. Оцу хенахь гелий латториг АЦШ бен яцара, цигахь экспортан эмбарго ("Helium Control Act" 1927 шеран). ТӀаккха а, 1929 шарахь и гӀуллакх КӀайчу цӀачохь АЦШ президентаца дуьйцуш хилла волчу Эккенер Хугос, дирижаблан план хоттош гелий хира ду аьлла хеташ вара. Германехь Ӏедале ТӀеман гӀирсашна тергаман къоман совет () еачи экспортан эмбарго дӀа ца яьккхира. ЖамӀ — «Гинденбург» водород тӀедаьккхира.\nНохчийчоьнан истори Уггара а шира долчу даьхнийлелорцаний цхьана могӀара, беркате а, кхиам болуш а бахаман отрасль яра нохчийн а, гӀалгӀайн а уьстагӀийлелор. УьстагӀашна тӀехь Ӏуьнал кӀезга дезара, бежнашна тӀехь чулла а, хӀоъ хоьржуш дацара, уьш ломан басеш тӀехь а дажадора. Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а хьолехь уьстагӀий леладора ломан кӀажошкахь, акъарехь, ломахь а, лекхаломахь а. Нохчаша а, гӀалгӀаша а акъари тӀиера ломанхошца, луларчу къаьмнашца уьстагӀий хуьйцура бамбийн кӀадешца, басмашца, кисешца, цӀестан а, эчиган а пхьегӀашца, бахаман гӀирсашца, туьханца, ялтийца, кхин дӀа а. Оцу муьрехь чӀогӀа даьржинера чергазийн а, гӀолмакхийн а хӀуьн уьстагӀий. Оьрсийн мухажирашкара теркан а, гребенски гӀазакхашкара схьаэцна, нохчаша а, гӀалгӀаша а леладора муьжгийн уьстагӀий, мелла а дорах долу аренан уьстагӀий а. Цул сов, ламнашкахь а, акъарехь а нохчаша а, гӀалгӀаша а дукха гезарий лелайора.\nОбарг 1910-гӀа шерашкахь хилла уггар гӀарабевлла кавказан обаргаш. Уьш лела меттигаш охьаевлла гӀаланашка, аренашка а, ломан кӀажошка а охьакхелхинчу яккхийра ярташка, амма къайлабовлура уьш ломахь. Оцу хенахь обаргаш юкъагӀерта буьйлабелира ломан юкъараллин экономикан а, динан а гӀуллакхашна. Юьртийн а, округан а Ӏедалан дезара обаргаш аьлларг дина ломанхошна тоьхна налогаш лахъяха. Суннатехь болу ломан зударшна Бубас ца магийра шиӀиташна Дербентерчу промыслашка балха багӀа. Обаргаллин Ӏаткъамо халкъан кхетам айабаран тешалла ду оцу хенахь цхьа могӀа кхелхина обаргаш беза авлияаш (шейхаш) бу аьлла тӀелецира халкъо, масала азербайджанан обарг Ших-Заде. Церан кешнаш тӀе нах эха буьйлира Азербайджанехь, ДегӀастанехь, Нохчийчохь, ГӀебартахь. Уггар хӀилдолуш а, кӀелхьарабовлалуш а даиман лорура гӀалгӀайн талорхой, шаьш тӀе ма летта къайлабовлура лаьмнийн кӀоргехь, тӀекхача оцу меттигехь ца кхианиг лур а воцуче. Лекхачу лаьмнашкара хала дахаро ламанхошка талораш дайтора, лелош берг даиман а цхьа некъ бара готтачу Ӏинчухула, иза даиман а ларъеш яра. Амма та1заран экспедицеш, массо а Ӏинаш чуьра хьокху хьаннаш, оьрсийн салташа дохку некъаш арабехира ламанхой аренашка.


ХАЯУРИ Инга. Карийна Совг1ат - ГАУ «Издательский дом»\nМарьям йина де дара. Де-м дара, ша Марьям санна, хаза. БIаьстенан малх бара эсалчу зIаьнаршца Iалам хьоьстуш. Бацалахь техкара бес-бесара зезагаш, Марьямин бумзин куча тIехь санна, хаза.\n«Эххар а йоккха хили-кх со!» – бохуш, ойла а йеш, кетIахь ловзуш йара Марьям.\nШа-шега къамел дора цо:\n– ХIинца-м йоккхахиллера со! ХIинца нийсархошна атта хир дац суна тIаьхьакхиа. ХIун ду, со дегIана жима хилча?! ДегI а доккхур ду.\nКоьртаниг шераш ду. Ялх шо-м бегаш баций.\nЯсмина кхочур ма йуй хIинцца, ловзий вайша, аьлла. Ловза йиш хьенан йу хIинца? Гурахь ишколе йаха еза. Ишколе яхале деша Iама еза. Иштта Нанина а гIо дан ма дезий сан.\nШен ойланаш а еш, ловзуш Iаш йолчу Марьямина хезира шега кхойкхуш. Кхойкхуш ерг Ясмина яра.\n– Марьяшка! Во, Марьяшка!\n– ЙогIуш йу! – аьлла, дуьхьал мохь туьйхира Марьяма.\nРезайацара Марьям шега Марьяшка, аьлла, кхайкхарна. Ша-шега бур-бур а деш, ков долчу агIор дIайолаелира и.\n– Марьяшка тов! Бер-м дац со кхин? Марьям ала хIунда ца мега?!\nШен доттагIчунна улле кхоччушехь, ца яьлла, йелакъежира Марьям.\n– Марьяшка, хьо хIун деш йу? – аьлла, йистхилира Ясмина.\n– Кертахь гIуллакхаш деш йара со.\n– Хьо йина де ма ду тахана.\n– ХIаъ, ду! – жоп делира Марьяма, цхьа жимма эхь хетта, корта раз а боккхуш.\n– Хьуна совгIатна тайниг эца туькана йаханера со, хIокху ахчанах тайниг ца йогIу элира соьга! – аьлла, шен буйнахь хьарчийна кехатан пхи туьма гайтира Ясминас.\n– Марьям, схьаэцахьа ахча. Туьканара хьайна кампет а, мерза хи а оьцур ду ахь, – аьлла, пхи туьма бумзи кучан кисана дилла гIоьртира йоI.\nМарьяма ца оьшу оллушехь, ахча кисана а таIийна, едда къайлаелира Ясмина.\n«Вай, цо хIун дора?!» – аьлла, цецйаьллачохь йисира Марьям. ТIаккха кхин ойла а ца йеш, туькана яхара и. Туькан неI йиллина йара. Ша чоьхьаяьлча, Марьяма чухула бIаьрг кхарстийра. Йоцуш хIумма а йан а йуй-те, аьлла, тIанк-аьлла йуьзна яра туька «Сникерсех», «Ореонах», «Тукех», печенех, мерзачу хинех.\nЙоьIан ойла хилира: ткъе пхеа соьмах «Сникерс» эца, ткъа соьмах мерза хи эца, пхеа соьмах «Аленка» шоколад эца а.\n– МIаьу! МIаьу! – бохуш, туьканна чу хьаьжира цхьа оза цициган кIорни. Моьттур дара, и Марьямига кхойкхуш ду, и йовза а йевзаш.\nЙоI цуьнан тидам ца бан гIоьртира, шена и ца гуш санна, амма кIорни юха а «мIаьу-мIаьу» бохуш дара.\nЦициг меца дуй хиира Марьямина. Аьтту агIор гIопастана тIехь цициган тайп-тайпана даарш дара.\nШегара ахча, жима буй а боьллуш, йохкархочунна дIа а гойтуш, маса «Вискас» йогIу шена, аьлла, хаьттира йоIа.\n– Шиъ, – аьлла, жоп делира йохкархочо.\n– Цхьаъ оьцу ас, – элира Марьяма.\nВискас, дисина ахча схьа а эцна, араелира Марьям. Туьканна хьалха, цIеначу кехат тIе, бисмилла а аьлла, кIорнина йаахIума охьайиллира цо.\nШарахь йаахIума ца йиъча санна, Iовша а ца Iовшуш, дIакхаьллира цициго шен даар. Марьямига дIа а хьаьжна, юха а «мIаьу» бохуш, «дехарш дан» хIоьттира цициган кIорни. Сихха яхана, туьканара кхин а цхьа «Вискас» эцна, схьаеара йоI.\nИ йиъна ма-делли, шен керлачу доттагIчуьнга элира Марьяма:\n– Дуьзний хьо? Дало хIинца, чудоьду вайша, лийчо а деза хьо. Хьалха дала хIинца!\nШега аьллачух кхеташ долуш санна, Марьямина тIаьхьа а хIоьттина, доладелира цициг.\n– Хьо ду-кх совгIат. Кхин хIун совгIат оьшура суна? Хьан цIе а хир йу СовгIат.\nЦициг ловзуш, Марьямин когех а хьерчаш, шен керлачу хIусаме кхечира.\nДелкъал тIаьхьа, Марьям шен СовгIат а эцна, Ясмина йолчу йаха араелира. И яра, кхо цIа бен юккъехь а доцуш, кхеран урамехь Iаш.\nКевна хьалха йолчу асфальта тIехь мелаца цхьацца йозанаш а деш, Iаш яра йоI.\n– Ясмина! Ясминка! – аьлла, мохь туьйхира йоIа шен доттагIчуьнга.\nЯсмина парт-аьлла хьалаиккхира, Марьямин аз хезна. КIеда мижарг санна хьаьрчина цициган кIорни а дохьуш, йогIуш Марьям гича:\n– И ма хаза ду! Хьуна мичара даьлла и? – аьлла, куьйгаш шен горгачу беснеш тIе дехкира цо.\n– Хьан совгIат ду-кх! – аьлла, елакъежира Марьям. Цо дийцира доттагIчуьнга ша туькана йахар, цигахь шена СовгIат карадар.\nЕхха Iийра ши йоI, кIорни а ловзош, арахь.\nШа цIа йаха йаьлча, Марьяма доттагIчуьнга элира:\n– КIорница ловза кхана тхоьга йолахьа!\n– ХIаъ! Дера йогIур ю! – аьлла, жоп делира Ясминас.\n– Ца йогIуш ма Iелахь! – бохуш, мохь бетташ, дIаяхара Марьям.\n«Дало хIинца чехкка цIа! Тоьар ду юьртан юккъехь лела! Хьалха дала чехкка!» – бохуш, шен когех хьекхалуш, ловзуш, самукъадаьллачу кIорница къамел а деш, цIа яхара Марьям.\nПАШАЕВ Нурди. Б1аьстенан 1алам


«Сай хьамсарча халкъа лу аз сай уйлаш» — Сердало\nМоллагIдолча хIамангахьа ший вахара оагIонаш ехкаш, царца шийчул хьалха наьха вахар а, хьашт дале деррига дуне а хоздеш къахьегаш хул цхьавола саг. Къаьстта кхоллама даькъе кхувшвоагIар хIаьта а хул ший уйлаш нахага кхайкаеш уж малха йоахаш. Цхьаволчо бера хана денз доладу из гIулакх, цхьаволчо хьал а кхийна воккха хилча мара хайтац ший уйлаш.\nНах дукха безаш, бакъдар-харцдар къоастаде ховш, ший маьршача уйлашца адама юкъе машар, цхьоагIо, барт, безам хилар ловш, наьха бокъо массаза а лакха латтар дезаш ва тахан аз вувца лерхIа поэт. Дукха ха йоаццаш вай паччахьалкхен керттера шахьар йолча Москве вахача со нийсвелар Бокнаькъан Шамсудина ГIапур волча. Нахацара гаргалол совъяхарца ший вахар эргадоахаш саг ва из. Ше цIенхашта саг вале а нахаца бегаш бе а, царна сакъердам баккха а хов ГIапура. Ишта из ца хилча цун вIаштIехьа а даргдацар ший уйлашца маьрша вахар, хьаькъале хьехам, нахацара безам – эзди гIулакхаш кхайкаде. Сагл лорадарал лерхIамегIа а, лакхагIа а хIама дац гIалгIашта гарга. ГIалгIаша оалаш да: «Саг волча сагагара цхьаккха гIалат даргдац», аьле. Цу наькъаца вахаш хьавоагIа вай лоархIаш вола поэт ГIапур.\nШамсудина ГIапур ваьв Казахстане 1952 шера, апрель бетта 1 дийнахьа, Павлодарски областа Сазоновка яхача юрта. Ваь пхи шу даьлча Казахстанера цIавенавале а, цигара цхьацца дола хIамаш дагадоагIаш ва из. Цу хьаькъе цо ше дувц:\n«Лоалахой дика бар тха. Тхона юхе баьха нах вай къаман хиннача а ца Iеш тайп-тайпарча къамех бар. Юххьанца хинна халонаш а йоацаш, кIеззига ваха-ва, аьттув бар цу хана. Тхо даьхача гаьна доацаш IодоагIаш «Иртыш» яха хий дар, из сона дика дага доагIа. ХIана аьлча, цу хи чу лувча болхача боккхагIболча кагийча наха зIамига да, аьнна тхоаш лувча ца дугаш дитарах. Иштта лоалахоша цхьацца дар-доацар шоайла декъаш хилар а, Iуйранна цхьана дIаи, юха сайранна цхьана чуи ухаш цар балхаш леладаь а дагадоагIа сона. Балха ух яхаш цох доаккхал а дора наха. Массаза а хиннад балха вола саг наха лоархIаш а, царна везаш а», — йоах поэта.\n1957 шера Казахстанера цIабоагIа ГIапура даи-нанеи шоай дезалца. Сибаре бераш къаьста дале а кхо кIаьнки йиъ йиIиги дар цар. ГIапура дай шоаш СоагIапчара ба. Говр, доахан, жа, дIадувш лаьтташ долаш, ше хьегача къих беркат а хулаш вахаш хиннав ГIапура даь-да Бокнаькъан ХьакIаьш. МугIарах болча нахал совгIа долча сагара хIама дIа а даьккхе, цох кулак а вий кхычахьа ваха дIавохийташ хиннав лелалуш вола саг цу ханарча Iаьдало. Ишта шийна къахьегаш, вахаш саг хиннав ХьакIаьш цхьан сага оакхал дилца. Цунга таро а я, наьха долчул совгIа хIама а леладу аьле саг аькх вахарца тIавех ХьакIаьш Iаьдало. Цига тIавийхачо, кулак вар кхерам ба хьох, укхазара дIа а ваьле МагIалбике ваха дIагIо хьайна аьнна хьехар дича, цунга ла а дийгIа МагIалбике ваха дIавахав из ший дезалца. Цул тIехьагIа цига вахаш МагIалбике школе а вахе дешаш волаш, массехк шу даьлча цIаькха а цаI аькх вахе Къаским ваха дIавода из. 1944 шера мехкара арабоахача хана цига Къаскимара арабаьхаб ГIапура даи Шамсудини, нана Калимати.\nКазахстанера цIабахка бокъо а енна шоай мехка цIабаьхкача тамашийна хет кхувш воагIача ГIапура Кавказера Iалам. Даггара елхаш лаьтта хьестача ший наьнах а кхычарех а цецвоал из. Бакъда, тIехьагIа дика кхетаду зIамигача сага из фу бахьан долаш дар. 1958 шера Къаскимарча школе деша а вахе цига пхелагIча классе кхаччалца дешаш хул ГIапур. Бакъда, МагIалбике дас цIенош а даь цига баха дIабахарах из школа йита а йите МагIалбикерча кхоалагIча школе деша вода из, цига дийше чакх а йоаккх цо из школа.\nДеша вагIача хана дика кхеташ чакхвоал ГIапур. Хьехархоша а школан кулгалхочо а доаккхалдеш хул цох. Ший вахара наькъ тIа шийна гIо а деш массаза оагIо хьаллоацаш лаьттараш даи-нанеи да йоах ГIапура. Бакъда, массаза а аьттув болаш хилац ший дезалхочун кхоачам лоаттабе. Къам мехках а даьккха Сибаре тохкаш долча хана йоккхагIйола йиша еннай ГIапура. Из дагаухаш дувц ГIапура:\n«Сибаре бигача нахага юххьанца мел хало хиннай, моцал цар мишта Iайшай аз дувца ца дезаш ховш ма дий наха. Казахстане Iокхаьчача хана дIайхача лазарах цамогаш а хинна йиша еннай тха, цул совг1а кхы а массехк саг къаьстар тха дезалах. Нанас дувцар, шекара бIалг ба шийна яхаш, из бехаш елар ший йиIиг, аьле. Цо дIабехар пайда бий, Iаьдало моастагIа а ваь мехках ваьккха фуд ца ховча Iокхайсача акхарга из боацаш хинна хилча. Толашка бахаш хала хиннад вахар. Массаза дагадоаллаш из дувцар нанас. Аз со зIамига волча хана денз шекар даац, из шекар дехаш еннай са йиша, цудухьа аз мотт техабац цох. Чай молча хана а, кхыча хана а – вIалла из дуаш вац со. Стихотворени а я са цу шекар бIалг бехаш еннача сай йишийна хетаяь язъяь, «Кусочек сахара» яхаш. Ший аьттув мел ба, низ дIа мел кхоач тхона де йиш йолаш мел дола гIулакх деш чакхъяьннай тха нана», — яхаш дувц ГIапура.\nШе школе яьккха ха а, ший хьехархой а, директор а дикача, къаьгача уйлашца дагаух ГIапура. Уж эзди хилар бахьан долаш дийшад цо дика. Школа яьккха ваьлча из деша вода ГIаьбартой-Балкхарой паччахьалкхен университете филологически факультете очни отделене. Дешаш волаш 4 курсе хьалчуваьлча, заочни отделене а ваьле «Ленинское знамя» яхача МагIалбика районни газете балха аравоал из. Цига къахьегаш массехк шера болх бу ГIапура. ХIаьта ший дешар дукха а дезаш, хIама юкъагIа а ца дуташ чакхдоакх цо. Газет, журналистика яха хIама ший да аьнна хеташ, из дукха дезаш ва ГIапур. Вай оал-кх цхьа моллагIа хIама дика кхоачашдеш, е дукха дезаш волча сагах, Дала цунна денна да из, аьле. Ишта гарга волаш хьавоагIа ГIапур газета, цу хана денз. Цу юкъе гIолла комсомоле вахе цига а хьинаре къахьег цо, цул тIехьагIа парте а вода из.\nГазете къахегаш волча юкъа, комсомоле ер дIавар дезаш кхайка дIавахача, цига балха аравоал ГIапур. Цул тIехьагIа шера гаргга тешаме волаш цига хьинаре болх бича Москве а вахе ЦК ВЛКСМ чуйоагIача «Высшая комсомольская школа» яхача деша цо 1977-1979 шерашка. Ерригача Советски Союзера 120 саг деша вагIача, Нохч-ГIалгIашкахьара Джукаев Ахьмади – нохчо, Бокнаькъан ГIапури – гIалгIа; ер ши саг хиннав дешаш. Цига шин шера мара деша дийзадац ГIапура хьалха лакхара дешар дийша диплом долаш хилар бахьанца.\nГIапур ше журналист, поэт, таржамхо ва. Обкома комсомола бюро доакъашхо волаш а, хьалхара секретарь волаш а болх баьб цо МагIалбике. Цул тIехьагIа Нохч-ГIалгIайчен парткома гIишлон урхален секретара заместитель волаш а къахьег ГIапура. Бакъда уж балхаш деш ше вале а журналистика ца юташ ший мукъа вола ха цига а дIахьош, яздеш хул из. ДукхагIа журналист хилар духьа а вахав из филологически факультете деша.\nШколе деша вагIача хана денз яздеш хьавоагIа ГIапур. Цхьайола ше язъяь байташ цо хьехархошта а нанна а ешаш хиннай. 1941-1945 шерашка лаьттача Боккхача-даьхен тIемах лаьца язъю цо ший хьалхара стихотворени. Из язъе шийна безам тIабахар йоах ГIапура, МагIалбике фашисташта духьал вайчар баьча тIемах юхе диса цхьацца герзий дакъилгаш бIаргадоврах. «Тхо даьхача юрта Къаским немци хьатIабаьннабацар, хIаьта а зIамига долча хана ловзаш лийнача тхона дукха гора юртал арахьа цхьацца тIемхоех юхе диса герзий дакъаш а, цар кертошт тIа тийхка каскаш а, иштта кхы тIема чоалхаш а. Цудухьа цу тIа гIолла кхолладеннадар уж мугIараш. Эрсий меттал язъяьй аз айса хьалхара язъяь стихотворени», — дувц поэта. Циггара болабеннаб цун кхоллама болх. Цу хана денз, кхы из болх ца буташ къахьег цо.\nШий стихашта эггара хьалха ГIапура кепатехай МагIалбика районни газете, дIахо Нохч-ГIалгIайчен газеташка а, доазол арахьарча газеташка а. ТIехьагIа стихаш дукха хьаIайча къаьстта книжкаш долаш арайийнай цун стихаш. ГIапура 10 книжка да ший байтех латташ яздаь. Эрсийи, гIалгIайи шинна а меттал яздой а, дукхагIйола стихаш эрсий меттал я ГIапура.\nЕрригаш йийша еце а цхьайола ГIапура стихаш йийшай аз. Царна юкъера сона хоза хетача массехк стихотворенех цаI я «Московский ковчег», яхаш. Цун аз укх деношка гIалгIай меттал таржам а даьд шоана из гIалгIай меттал йовзийтар духьа.\nДийнахьа да вай хьакимаши, лораши.\nКъахьегаш да балхеи, школеи.\nСайранна магнитаца вай ловзаро тIаоз,\nБургацах мIарг бетта а вай долх.\nСеле, эрсе, жалте, е гIалгIа –\nВай дерригаш боккхача мехка бераш да.\nНухьа гулдича санна да вай «Москвай ковчеге»,\nВай хеташ геттара лерхIаме.\n(Таржам Матенаькъан Илез, 2019 шу.)\nУкх ший байташца авторо хьахьокх барт хилар наха эшаш долга а, дукхача къамех бола нах шоай йоккха паччахьалкхе тоаеш, цун духьа къахьегаш хила безалга а. Ший меттаца ший уйлаш дIакхайкаеш царца наьха вахар даькъала хургдар дувц ГIапура. Цун стихай чулоацам моллагIча къаман меттал яхача а кхетаергйолаш ба.\nЛакхе таржамца аз йоалаяьча стихотворене тIа автора дувцар йоккхача шахьара Москвера хьал дале а, ший къам, мохк, халкъ, даьхе, паччахьалкхе царца дувзаденна мелдар дезаш, из деррига машарца дувзаш язъяь дукха я ГIапура стихаш. ХIана аьлча, Советски Союза уйлашца вахар диача а ца Iеш, хьалха дIаихача къаьнарча ханашка ший даьша фу леладаьд ховш а, таханара зама дика йовзаш а къахьегаш ва из.\n1985-1986 шерашка Шолжа-ГIалий тIа ваха дIаваха чам болаш хул ГIапур, цига болх беш а къахьегаш а хилар бахьан долаш. Цу юкъа хувцамаш хул ГIапура вахаре, ший вахар даьсса хургдоацаш, массаза шийца яхаргйола саг лохаш хул из цу юкъа. Юххера а 1987 шера Буро тIарча Южный поселкера ТIомнаькъан (БIархой) Бекхана йоI Мадинат йоалаю цо. Ший оамал а, йистхилар а, гIулакх а эздий дола йоI ГIапура йизза цIен-нана а хиле, цун оагIо хьал а лаьце уллув дIаотт. Цу хана денз юха ца йоалаш ший дезала кхувч бIайха латтаргболча даькъе къахьегаш хьайоагIа Мадинат.\n1989 шера Москве дIавода ГIапур ший цIен-наьнаца. ЦIавоагIаш а юха водаш а лелача гIолла 1991 шера Москве прописка а йий масса хана ваха вус из, хIанз болх беш цига хилар бахьан долаш. Къилбаседа Кавказе гIоллеи, Азербайджански ССРе гIоллеи долча «Медицинская газета» яхача редакцен доалахьа вола, лаьрххIа корреспондент волаш болх бу цо 1988-1990 шерашка. ГIалгIайи нохчийи мехках бахарахи, Хьайбах яхача нохчашкахьарча юртахи лаьца «Къамаш хIалакдар» яха ГIапура статья арайоал цу газета тIа 1990 шера. Ала деза, цу тайпара лаьрххIа болх хьалхара язбаь хинналга. Москве арадувлаш хиннача цу газета тIара из статья бIаргъяйча цхьабараш тешаш а хилац, Iаьдало из дувца а язде а бокъо еларах.\n1991 шера боккха кхаъ кхоач ГIапурага – воI ваьв хьона аьле хоам бу цунга. ХIаьта 1993 шера цхьаькха воI ву Мадината. Шаккха воIага дешийтад ГIапура, воккхагIвола Мухьаммада тIех дешаш МГУ биологически факультети, Францерча структурни биологен институти чакхъяьккхай. ХIаьта шоллагIволча воIо Тухана РАНГХИНКС чакхяьккхай, цул тIехьагIа МГУ магистратура а яьккхай. Наха накъа а боалаш, шоашта къа а хьегаш ба цар дезал.\n1991 шера денз, 2015 шераг кхаччалца болх юхасоцабилца «Жизнь национальностей» яхача журнала керттерча редактора заместитель волаш болх бу ГIапура. ХIаьта хIанз из пенсе ваха цIагIа ва. ХIанз балха ца хиларагI язде ха дукхагIа я цунга. Яздаь дала доалаш «Ожившая легенда» яхаш роман да ГIапура. Карарча хана цу тIа къахьегаш ва из. Цул совгIа студенташта а, къонача говзанчашта а ший низ дIакхоачачох, диссертацеш, кхыдола Iилман балхаш мишта язде деза хьалха доаккхаш новкъосталаш а ду цо хIама тахка, довза, ха чам болаш мел болчарна.\nДукхача наха салоIам хулаш, къаман истори довзийташ болх ба МагIалбикерча музеяс беш бар. ЧIербажнаькъан Башираца цхьана МагIалбике из «Боевой и трудовой славы» яха музей хьаеллаш къахьийгад ГIапура.\n2008 шера денз Россе йоазонхой Союза доакъашхо ва из. Балха тIа хьинаре къахьегарах Iаьдало баркал оалаш дукха совгIаташ, дипломаш тийнад ГIапура. Царех цхьанне цIи йоаккхаргья аз. «Мастерство и преданность творческим традициям классической литературы», яха Бунина медаль еннай ГIапура Россе йоазонхой союзо.\nМоскве вахача юкъа ГIапура дукхача стихашта кепа йиттай «Московский литератор» яхача газето. ГIапура эрсий а доазол арахьарча а поэтий стихашта гIалгIай меттал таржамаш ду. Царех ба тIеххьара цо таржамаш даь цIихеза Французски поэташ Шарль Бодлер, Артюр Рембо, Поль Верлен.\nХовш ма хиллара Бокнаькъан ХIаме Ахьмад воккха йоазонхо хиннав. Хьалха дIаяхача хана цаI мара ца хиннача цу тайпан тахан шиъ ва эзди йоазонхо. Ше мел яздешдар халкъа хилда аьнна язду ГIапура. Хьай исбахьлен кхоллама мугIараш хьанна лу Iа, аьнна аз шийга хаьттача йоах ГIапура: «Сай хьамсарча халкъа лу аз сай уйлаш. Са халкъах ва, харц а ца луш нахаца хьарама а воацаш цIена вахаш мел вар. Ираз хилда бакълувчар, гIоза бахалба маьрша нах, Далла безалба цIенабараш».\nУж тIеххьара дешаш тоъаргда аьнна хета сона, ма варра ГIапур вовза. ХIаьта сай оагIорахьа цун ловца боаккхаш аз ях, Дала даькъала волва хьо, кхоллама болх а Дала даькъала болба хьа.\n← ТIехье зуламах лораеш\nКъонахчох дола дош →