Ахмад Автуринский. Роман. На чеченском языке | Правовое наследие Кавказа (Архивы Кавказа)\nАвтор admin, Май 4th, 2018\nТерка йисттера схьа бергийн тата хезира. Кхетаман нур д1aca а тоттуш, юккъехула чугlоьртира бодане ойла: «Нагахь кlелонна тlенислахь? Массо а хlаллак хилахь? Тарло пошта ларъеш доккха эскар хила. Т1аккxa а Исмайлин Дуда даго вухавала вуьтур вац. Аренца ваьлла лелаш цхьа Таймин Бийболат бен къонаха а вац, Tle иза а муьлхачу arlop вахана а ца хаьа. Цуьнца зlе йоцуш кlира а даьлла. Г1о стенгара кхочур ду, нагахь де эшна висахь? Тlехула тle, соьца арабевллачу кегийрхойх кхоъ бен хьалха ишттачу тасадаларшкахь хилла а вац».\nБежаш дlабахана дин бодашкахь гучура баьллера. Цунна хила а мегара хlинца бергийн тата хезча, синтем бар. Бере цхьаъ бен вацара, xlундa аьлча, бергийн тата вотане ца доьрэура. Цlерана гонах а гулбелла, цхьацца дуьйцуш: хьо майра вуй, со майра вуй, бохуш, lачу кегийрхошна ца. хаьара, хlинц-хlинцца шайнаюкъа бере оьккхий. Дудина хазарна кхоьруш дозаллаш лохо дора цара. Шаьш аренца кlезиг лелла хиларна а, обаргийн амалех цхьаа воьлла ца хиларна а, гонах долчун тидам ца бора, я хlоттийна ха а дацара. Массеран а коьрта декхар – Исмайлин Дудас аьлларгдар хетара.\nЦара-м хьовха, кхечо а, Исмайлин Дудин гlиллакхаш, гlуллакхаш дуьйцуш хезначо – сийдеш, лоруш къонах вара иэа. Жима волуш дуьйна шен хьекъалца, доьналлица, гlиллакхца Хьалха-Мартанахь вевзина цаlаш, нана Нохчийчохь цlе яханера Дудин. Невцалгlа ваха дин боцург, нехан юьрта ваха духар доцург, езаелла йоl ядон аьтту ца балахь, я и ялийча там-мах бан таро йоцург а Исмайлин Дуда лоьхуш хуьлура. И хьалхавоккхура дов дерзош, боцу бехк т1erlepтабахь.\nМуьлхха xlумa тlехlоьттича, Исмайлин Дудас боху аьлчахьана чекхдаьлла дара. Доккха дозалла дара цунна улло а ваьлла Теркал дехьа рема яло вахар, хIонц яккхар, поштана тle а летта, хазна яккхар. Иштта и xlундa нисделла хууш цхьа а вацара. Дерриге а цхьа Делан къайле санна тlеоьцура наха. Хетарехь, дерриг Таймин Бийболата мехкан арахьара гlуллакхаш дукха листарна, чоьхьаранаш Исмайлин Дудина дисинера. Цуьнах воккхавеш ша Бийболат а вара.\nБергийн тата гергакхочущ динбере мила ву хаа лиира Дудина. Цlера уллохь тхьамда а хилла хьийзачу Бlотlас т1евorlypr мила ву а ца хууш, топ тle ма яссаяхьара, аьлла хийтира. Цецвелира иза тlебогlучу динан нуьйрахь стаг ца гича. Амма, ма-богrly и цlера улло а кхаьчна сецча, бухкарш юккъера схьа а ваьлла, дукха цецваларна мунда санна вогlавеллачу Бlотlин мекх хадийра беречо, шаьлта а тесна. Цу сохьта говра а кхоссавелла, цlера юккъе «бlо-в» оьккхуьйтуш, нохчийн тапча туьйхира. Сийна кlyp гlаьттира цlера гонах. Динбере бодашкахь вайра. Меттабаьхкиначу Дудин накъосташа тоьпаш етта йолийра, бода этlош.\n– Хlей, собар, собар! – аьлла, ша волчуьра хьалаиккхира Исмайлин Дуда.\nДlахьажавеллачу Бlотина цуьнан карахь ингалсан турмал гира.\nTlaккxa и кхийтира Дудина цlера уллохь хlоьттина сурт дерриге а гина хиларх. Иштта дан а дара иза. Кегий нах шаьш а битина, дехьо а ваьлла, сахиллац аьллачу дагахь, caдala сецнера Дуда. Кхана гlала Г1излара йогlу пошта ядон кlело ян веана вара иза мартанхошца. Юьртара ас-сой боху кегиин нах бара цо балийнарш. Царалахь уггар доьналла дерг, онданиг Бlотlа вара. .\n– Дуда, хьуна хьалха юьхь-Iаьржа ду тхо. Цхьана жимачу стага, хlилланца тхуна юкъа а иккхина, мекх даьккхи Бlотlин, – тleбаьхкира кегий нах, кортош а охкийна.\n– Кхин юьхь-Iаьржо ма йогlийла вайна тle, аренца сема ца хилахь, коьртах волуш меттиг а йогlу. Ас шуьга ца элира: ха а хlоттаде, чlоrla гlовгlанаш ма е, буса аренца тата генара хеза, сема а хила?! – бехк баьккхира шен накъосташка Исмайлин Дудас. Кегий нах бист ца хуьлура.\nБlотlин гlар-тата яйнера, бехк а бацара. Тховса кхузахь мекх а даьккхина доьрзуш xlумa дацара цунна тедеанapr. Нагахь валаза висахь мартанхоша Г1излара уллохь мекх даьккхина Бlотlа бохур ма ду. Массарна а и дийцина вер вуй муха, х1ун дара?! Иштта дагахь йоццу юьхь-Iаьржо тlейогlуш дуьне ду-кх xlapa. Дала цхьацца бахьана ма хlоттадойца вайца мел хуьлучу xlуманнa. Накъосташна-м ма хаьийца и бакъ а долуш, Дала Бlотlина цо диначу дозаллашна бина бекхам буй. Хlинцца, ах сахьт хьалха, вайна юкъахь соьга кхочуш къонаха вац баьхнарг Бlотlа ма вара.\n– Нагахь и бере вуха вайца нислахь цуьнца дов ма даккхалаш! – тlедожийра Дудас. И хезча-м гуттар а холча х1оьттира Бlотla. Шен дагахь: «Иштта-м цкъа кераваг1ахьapa, ас бийр бара цунна бекхам! » – ойла йора.\nДудин коьртера йоьхна ойланаш яйра. Буса ша лелаш долчу оцу Берзан кlезано шен жималла дагаяийтира Исмайлин Дудина. Таймин Бийболат а воцущ кхин жима къонаха кху аренгахь толлуш лелаш нисвалар доккха совг1ат дара. И дара Дудин дагна кхаъ бинарг: «Xleтa, керла бере ву, сайн тобана ас ша юкъавитаре сатуьйсуш», – кхийтира иза. Xlapa саннарг хьалха а хийлазза нисделлера: нохчийн кегийрхоша доьналла а, хьуьнар а гойтура Биболатаний, Дудиний. Т1аккха цара шайца цхьанхьа т1елата буьгура уьш. Ма-дарра аьлча, мостаг1а цец а воккхура кегийрхоша: жа юккъе борз санна, цlеххьана паччахьан эскарна юкъа а оьккхий, тур, шаьлтий детташ дукха зен дора. Наггахь нислора и вуьйш меттиг, мила ву а ца хууш дакъа ц1адохьура, т1аккxa вевзара. Амма xlapa санна тlахъаьлла к1ант Дудина хlинццалц хаавелла вацара.\nИсмайлин Дудин шен а пхийтта шо бен дацара гlалмакхойн рема ялош вогlучу Жумин Акхтулина х1окхо rlo дечу хенахь. Xleтахь эпсар а, виъ салтий а йийсар варна, «Мартанхойн Дуда» аьлла, ц1е тиллира цунна Акхтулас. Х1етахь гlараваьлла вара и. Цунна вара Исмайлин Дуда xloкxy г1уллакхах кхаъ хилла.\nШозлагlчу Iуьйранна Г1изларна уллорачу уьшалшлахь болчу эрза юккъехь шен тоба дlалачкъо меттиг лоьхуш лелара Дуда. Лекхачу шач юккъехула йоьду лар хада йоьлча, «хур-р» деш, юхагlерта юьйлира Дудин говр. «Борз ю-те: кху юккъехь», – аьлла хеттачу хенахь:\n– Я Аллахl, я Аллахl, – бохуш шач юкъара узарш хезира Исмайлин Дудина.\n– Ассалам lалайкум! Хlай бусулба ваша, x1ун хилла хьуна? – мохь туьйхира Дудас, бухагlерта шен дин arlop а хьовзош.\n– Ваlалайкум салам! Хьо Исмайли Дуда велахь, суна орцахвала! Вацахь хьайн новкъа д1аг1о! Къонахчун бlаьргана бен ган мегар долуш сурт дац xlapa! –мохь беара эрза юкъара.\nДудас шед тоьхна, човхийна, юкъа гlортийра шен дин. Амма и ладугlуш бацара. Цхьана х1уманах къехкара дин, буха rlepтара.\n– Жима къонах! Со Исмайлин Дуда а ма ву, xlapa сан дин цу эрза юкъа а ма ца богlу. Хьайна хилларг дийцахьа! – дийхира Дудас.\n– Хьо Исмайлан Дуда велахьара хьан дин схьабогlур бара. Цуьнан дин цо ша , шен куьйга 1амийна бу. Дlавало схьа а ца г1ерташ. Хьан сa тоъал х1ума дац кузахь дерг! Дуьйцуш 1ен хан яц сан! – аьлла, вуха а Деле кхайкха х1оьттира уьшалахь верг.\n– Ой, велла вала со делаl! Ткъей пхийттара валлац Исмайлан Дуда хилла ма вара со! Xlaра дин а ас айса кхиийна а ма бара. Иштта де т1ех1оьттича кхуьнах бlобулуш ма вара со! Берзалойн андарг эккхош, чож тохазаТеркал дехьа болуш, мел лекхачу 1инах чуоьккхуш, – олуш, вухаваьлла аьлла шен дагна сих кхардам ца буьтуш, шед тоьхна хьовзийна дин, аг1ор хаьхкина, масех го эккхийтина, уьшал чутесира Дудас.\nВай дезачунна ма гойла и ирча сурт: дукъо санна стоммачу къорзачу лаьхьано кхо го боккхуш шен динахь воллушехьа, Iуьйдуш малвинера бере. Тур т1ехь ка адолуш, баттара даккха ницкъ боцущ lожаллин хьацаро юьхь докъан баса а яхийтина воллура цхьа жима къонах.\n– Ва Исмайлин Дуда, дин ца лазош тохалахь тур! – дийхира цо.\nИсмайлин Дудас ластийна тоьхначу туьро хадийна, лазийна, басталуш тохабеллачу лаьхьано цхьацца arlop шайн говрашца дlасакхоьссира ши бере. Къаьхкина дой метта ца дог1уш, вовшашна генавелира и шиъ.\nНекъо гола туху меттиг хаьржина, кlело ян аьтту болуш, некъаца эрз лекха боллучохь, турмала хьаьжча Г1излара а гучохь, вyxaвorlypa Дуда шен накъостий болчу. Де дикка серла далале пошта йогlучу новкъа кхача дезара церан. Амма оцу дийнахь а, я шолгlачу дийнахь а пошта ца еара. Буса poгг1ана буьйшуш, садоlуш, дийнахь эрзашлахь къайлабовлий, дой дажош, ларйорацара пошта. Кхозлагlчу дийнахь Iуьйранна геннара хезара пошта яхьаш йогlучу говрийн гарголийн тата.\nИнгалсан турмал бlаьра дуьхьал лаьцна хьажавеллачу Дудина гира шина бlо юккъехь йогlу сетта пайтон. Говраша гlаттийначу ченалахь халла гора варкъдоккхуш кечйина пайто. Бlо хихболущ чан лахъелча, Дудина гира пайто шиъ хилар. Xleта х1онц а алссам хир ю аьлла, самукъаделира Дудин.\n– Сан хьоме мартанхой! – вистхилира Исмайлин Дуда.\n– Дика латахь – цхьанна пхиъ кхочу вайна, вон латахь – цхьанна итт хир ву. Нагахь шу доьхнехь суна ши б1о кхочу. Х1ун до вай к1ентий?\n– Тхо ледара хеташ хилча, ахь кхуза вон далийна, накъостий хеташ хилча, хетта а ца дезара. Дала яздинехь са далар миччанхьа а нисло, Tlaмехь вожар сийлахь ду. Болабехьа, Дуда, т1ом, хьо xlуманна ка долуш вар-кха, – элира бlо юкъара воккхах волчо.\n– Яхь йолу кlентий! Шу ледара хетта ас xlумма а ца боху, шух б1обулуш ца хилча, кху эрна ара вorlyp а вацара. Дог-реза летачеран ницкъ шозза сов хуьлу олура шайх Мансура. Вайх велларг – гlазот ву, висинарг- Мартана кхочур ву, толам Делехь бу! – аьлла, шен аьрха дин поштина дуьхьал хийцира Дудас. Ахча эцна йогlу ковра сацийра цо.\n– Хlай эла полколаг! Хьуна со дагавогlий? Стохка ас хьоьгара цкъа пошта ма яьккхира. X1етахь аc яйн чов йина витинера хьо. Шун пайтонахь хьоьца йогlу жима зуда хьан xlycaмнанa хир ю-кх аьллачу дагахь.\n– Дагавorly суна хьо, хlай нохчийн обарг. Ахь сан зудчуьнца лаьцначу гlиллакхо хан яхйина шаре вели со. Ткъа хlинца, сайн докъа тlехула бен хьоьга пошта яхьийта дагахь вац со, дlавала дуьхьалара, маьрша бита тхан некъ! – тlечевхира полковник.\n– Дакъаза ма вала хьо, хlай эла полковник, хьуна маца хезнера нохчо х1онц йитина кхеравелла вухаваьлла бохуш. Же, ма lелаш кlентий! – мохь тухуш, бlо юкъа тилира Исмайлин Дуда.\nЦlеххьана болабелла т1ом марсабелира. Эскар юкъавоьллачу Дудина топ тоха йиш йоцуш, ‘тур-шаьлтий лело цул каден стаг воцуш, керчара цу эрна арахь ‘кlенташа болийна т1ом. Поштин ха Дуда эшийна воллуш лаьтташ, Г1излара гlопара керла бlо орцах кхечира. Цхьатера бацара ницкъаш.\n– Ярабби, Хьо вара-кха Хьайга дехча орца луш! Ма эшадайтахьа тхо xloкxy цхьа а дин доцчу гавуршка! – дийхира Аллахlе Дудас.\nTlеман сихалло, тlеттlа хуьлучу чевнийн йозалло дlасахьажа ца вуьтура Дуда. Тlаьхьашха 1оьттиначу цхьамзано ларамаза хьалахьажийтича, цунна гира ша жа юккъехь Борз санна, дера, каден хьийза бере: цкъа нуьйра хуий тур-шаьлтанца т1ом бора цо, тlaккxa – динбухках тасалой говра кlел воьдуш оьрсийн тапча еттара. Хаддаза эскар юккъехула го туьйсура цуьнан дино. Дудина дагавеара буса Бlотlин мекх даьккхина жимха, и вара кхо лаьхьана багара ваьккхинарг. И цхьаъ дара Дала кхунна гуш даийтина орца. И тоьара цунна. Х1окху аренгахь кхин нохчо хир ву бохург бакъ дацара. Ярабби ма гатдинера цу жимачу стага и оьрсийн эскар. Пошта а йицъелла, г1изларехьа те1ара салтий. Царна т1аьхьара волуш ибере а вацара.\nЯйн чевнаш йиначара еза чевнаш йинарш дойш т1ехь, пайтона а д1а а нисбина, ц1ехьа ваха велира Исмайлин дуда. Эскар эккхийна вахана дошло кхин вуха цавеара. Хетарехь и б1о лаьллина Г1излара чутиллера. Ца хиира Дудина и жимха мила ву.\nМасех де даьлча, Мартант1ехь, Дудаьргахь дукха Адам гулделира. Баккхийчу лоьраша вуьсур ву бохуш, кегийчу лоьраша шаьш жоп ца ло бохуш, ч1аг1велла 1уьллура Исмайлин Дуда. Цхьана дийнахь гуттар а вон хьал х1оьттира цуьнга. Т1ех1иттиначу дешначу наха элира:\n– Дуда, хьайн доьзале весет де, дагахьбаллам буьсуш х1ума делахь и а тхуна схьадийца.\n– Деллахьа, весет дина шерет деш бекъа бахам ма бацара вайн, амма цхьа дагахьбаллам буьсу суна. И х1онц яккха тхо даханчу хенахь, буса тхо садог1уш 1аш а долуш, ц1еххьана хьуьна юкъара схьа а ваьлла, цхьана беречо…\nДуддас айба а велла доккха са даьккхира. Дехьо не1арехь лаьтташ волу Б1от1а улло хилира:\n– Бакъдерг ма ду и, ала ахь Дуда.\n…Б1от1ин мекх даьккхира.\n– Ой и бохург х1ун ду? – аьлла, шаьлтана т1е ка диллира, шен вешин к1анте а хьожуш, къена Чаккхармас.\n– Дера иштта ма ду и, – дуьйцура Дудас. – Ткъа оха пошта йоккхуш т1ом бечу хенахь, тхуна массарна а чевнаш хилла, со деле кхайкха х1оьтича, ша барзо жа сана и паччахьан эскар лоьллуш цхьа жимха гира суна.\nБакъду, поштана к1ело ян меттиг лоьхуш со лелаш, Г1излара уллора уьшалахь къорза лаьхьана багара ваьккхира ас и къонах. Кхуззе а и вевзийла ца хилла сан. Суо валале и жима къонах ган лаьара суна, сан вежарий! – чекхдаьккхира шен къамел Дудас.\n– Иншааллах1, ма хала г1иллакх ду иза. Иштта къонахий ма дукха бувайн, – элирабаккхийчу нахах цхьаммо.\n– Хала х1ума дац иза-м, – вистхилира х1инцццалц тийна 1аш волу юьрткъеда.\n– Дийцахьа, Делан дуьхьа, муха кхачор вара те и къонаха Дудина дуьхьал, – аьлла хьаьвзира кегийрхой.\n– Кхана Iуьйранна аралелхий дика-вонехь дlакхайкхаде: Исмайлин Дуда вала воьжна ву, шена и ган луург цунна т1ехlотта алий, и бере ша дийна висинехь цавогlуш lийр вац шуна, – хадийра моллас.\nЦул т1аьхьa цхьа де а, ши де а делира. Исмайлин Дуда чевнийн йозалло г1елвинера. Амма доьналлех вуьзна волчу цо, вежаршка дийхира:\n– Суо лахь, висахь цкъа малх схьакхеташ ган лаьара суна, уьйтlа ваккхийша со. Аренаш идош со лелачу хенахь, уггар сан де доьхначу хенахь схьа а кхетий, цу малхо вохвой, денвой, дог оьцура сан, – аьлла.\nСийначу бацалахь хlоттийна маьнга а болущ некъ гучу кепара уьйтlа а ваьккхина, охьавиллина вара Дуда. И ирча кхаъ кхаьчна дукха адам лаьттара цаьргахь. Кегийнаш, баккхийнаш, хийла ас-сой боху къонахий хlиттира xloкxy кхаа дийнахь Дудина тle. Ирх сара буцуш йиначу керта тleхула малх гlоттуш хаабелла бlаьргаш биллира Дудас. Цуьнан семачу лере хаьхкина богlучу динан бергийн тата деара.\n– Хастам хиларг, со оцу къонахчунна де эшна ма гайтахьа, – олуш, айбавелира Исмайлин Дуда. Уллохь лаьттачу вешин к1анте хичаш йира цо:\n– Сихонца назбар биллалахь сан букъ тleхьа, – аьлла.\nКъегар хиъна волу Дуда назбар тle тевжачу минотана, лекхачу керта тlехула дин оьккхуьйтуш, уьйтlа а ваьлла, говрара охьа а иккхина, Дудина т1ехьаьдира цхьа жима стаг:\n– Дакъаза ма вала хьо, хlай Исмайлин Дуда! Цкъа мукъна а хьуна я Таймин Бийболатана улло а хlоьттина летар вар-кха аьлла xlapa дин кхиийнера ас! Xloкxy дуьненахь хьайн кхин дисина xlyма дацахь, сан дуьхьа ма лахьара хьо! Деле хьан хан яхъяр доьхуш кхаьчнера со хьуна тle! – элира беречо.\nШа-шен йихкина цlий а lийдалуш чевнаш яра цуьнан дег1а тlexь. Шен хьаша вовза а вевзина, бlаьргаш серладевллачу Дудина хиира и хlинца а шен цlакхачаза вуй.\n– Ой, дукхаваха хьо дела! Хьо тайпа беречуьнца цхьа пошта ца йоккхуш валлал са къен вац хьуна Исмайлин Дуда, – аьлла, к1ант маракъевлира мартанхочо.\nВехха 1ийра иза вист ца хилалуш. Шен дагахь бохура Дудас: «Хьо тайпа Берзан к1езий мел ду оьшур бац Нохчийчохь къонахий».\nЖимма 1ийна, шен аз ч1аг1 а далийтина, г1овг1анаш а хезна, уьйт1а вог1учу моллега элира:\n– Дийна вуьсуш хилча а дан деза и весет?\n– Дуда, весет доцуш велларг цхьа къен велча санна лору вайн дайша, леш вацахь дан деза весет. 1ожалла вайга хаьттина йог1уш яц, даиман т1аьхьаяьлла лелаш ю.\n– Схьахилал, жима къонах, охьахаал х1окху сан когашка, – аьлла, маьнги т1ехь вухахилира Дуда. Гуш дара х1инца цунна лор оьшуш цахилар: къонахчунна къонах т1евеача дарба долу.\nЦхьа х1ума дагадеана тохавелира Исмайлин дуда. Цунна гора жима къонах шел г1олехь цахилар. Дарбанна аьлла куьг 1оттаза йолу цуьнан чевнаш йистина яра.\n– Схьакхаьччий аш суна оьрсийн г1опера валор ву баьхна лор? – хаьтира Дудас.\n– Схьакхайкхал цуьнга хьалха х1окху к1ентан чевнаш ерзаяйтал! – т1едожийра Дудас\n– Х1ан-х1а, ахь х1ун дуьйцу, ва Дуда. Йоьхкур яц дера. Хьалха хьопарг1атвоккхур ву вай, – г1иллакхе ваьлла хьаьвзира хьаша.\n– Здравствуйте! – аьлла т1ех1оьттина волу лор шина а дархочуьнга а хьоьжуш, цецваьлла лаьттара. Бухахьверг, т1ех1оьттинарг дерачу чевнех воьттина вара.\n– Хьалха кхунна дарбанаш леладе, со х1ара г1уллакхаш лан 1емина ву, цу т1е, х1ара сан хьаша ву, – элира Исмайлин дудас.\n– Х1ан-х1а, Дуда, Делан дуьхьа ма х1оттаве со холча, хьо воккха вара. Цкъа хьайн чевнаш ехкийтахьара ахь, – дийхира к1анта.\nДукха хан яллале, оьрсийн лоьро чевнаш а йихкина, Дудера хьешан ц1а чохь охьавиллина ши дархо вара. Цу шинна цхьа а т1е ма вита, кхо де даьлча, ша вуха а чевнаш ехка вог1ур ву аьллера лоьро.\nАмма Дудий, цуьнан хьаший волчу чуьра белар хезара. Хетарехь цу шина карладаьллера Б1от1ин мекх хадор. Бакъду, Б1от1а ша-м реза вацара Дудас и жима стаг сел боккхачу ларамца т1еэцарна. Ван мукъана а мила ву – те и? Цу хаттаро валийна Дудин хьешан ц1а долчу не1арехь лаьттара Б1от1а.\nШен хьаша баьрччехьа а хаош, охьахиъначу Дудас даар, малар даийтира, лула-кулара нах а чубийхира. Юучух кхетта шаьш жимма napг1атдевлча, хаьттира Дудас:\n– Klант, хьена-мила ву хьо?\n– Со Эвтарарчу Анзоран Мохьмадан к1ант Ахьмад ву, – жоп делира хьешо.\n– Хlокхул т1аьхьа Мохьмадан к1ант ца олуш, со Эвтархойн Ахьмад ву эр ду ахь, – тlедиллира Исмайлин Дудас. Тlaккxa, шен жимах волчу вешегахьа вирзира:\n– Со лахь а, висахь а сан дин а, ас еана и оьрсийн ворхlазза йолу тапча а, тур-шаьлта а кху Эвтархойн Ахьмадна дlалур ду аш. Шега доlанца дехча, Дала орцанна дика стаг бен цкъа а хьажош вац. Xlapa ца хиллехь оха х1онц еана хир яцара. Ас санна Дала а сий дойлла хьан Ахьмад, – аьлла, шен маьнги тlepa хьала а гlаьттина, Ахьмадана маракхийтира Дуда.\n– Схьачу вехал Бlотlа! – тlедилира Дудас.\n– Далла бу хастам! Дуда хьо-м ирахь ма ву! – аьлла, воккхавен хlоьттина Бlотlа мара а воьллина;\n– Айхьа суна гечдийр делахь х1окху Эвтархойн Ахьмадана и хьайн мекх даккхар гечдел! – тleдожийра Дудас.\n– Со санна Дела а волийла кхунна къинтlера, и-м доккха xlyма дацара, валаза дийна висинчуьна-м мекх хьаладолура! – мукъа витира Бlотlас Ахьмад. Къевллина и мара а вуллуш, могаш –naprlaт а хаьттира, шена меллаа сиха Ахьмадан чевнаш ерза лууш хилар а хаийтира.\nМартанхошна хиира хlинца Бlотlина вас хир йоций, шаьш цуьнан мекх даккхарх хаьттича. Цундела дара а хаац, чугулбеллачех цхьаммо элира:\n– Деллахьа, Ахьмад, тхо дисинчарна а цуьнах масал а хир дара, дийцахьа муха дагадеара хьуна Бlотlин мекх даккха?\n– Ахьмад бехк лаьцна дlа а, схьа а хьаьжира, Дудас мегар дуй хоуьйтуш шега бlаьцаш йича, жимма соцунгlа а хилла, дийца волавелира.\n– Бlотlин мекх даккха дагахь долийна дацара ас и. Суо вуй хаийта дагахь вара со Дудина. И муха дийр ду бохуш, со ойла еш lаш, цlера гонах а гулбелла кхара деш долу даккхийн хабарш мохо суна тlедеара. Тlaккxa ас, нагахь хlорш говрашкахь т1аьхьaбовлахь аьлла, некъа тlехула муш тесира. Охьа воьж-воьжначун герз схьалахьон дагахь вара со. Амма говрахь хаьхкина кхарна тlевеача, сан ойла хийцаелира, бlоржамаш санна даккхийн мекхаш а долуш стаг гича. Кхиндlа дерг шуна хаьа, – чекхдаьккхира шен дийцар Эвтархойн Ахьмада.\nИштта вуно жима волуш дуьйна ч1ог1а майра а, хьекъал долуш и хиларна Эвтархойн Ахьмад аьлла цунна ц1е тиллина Таймин Бийболатан аьтту куьг хилла лелла волчу Мартант1ера Исмайли Дудас.\nШирачу дийцарша, легендаша, аларша Гермчига валаво. Х1ара ю ламана когашкахь йолчу нохчийн ширчу ч1аг1онех цхьаъ. Вуьрх1ийтталг1ачу б1ешерахь кхуза баха баьхкина Хан ц1е йолчу нохчочун т1аьхьенах болу нах. Ша шайх Берсин гергарчех а волуш, тайпана гуно вара. Цхьаболчара олу гуной гуьнара охьабевлла бу. Иза иштта дац, муххале а Гунны олучу нохчех дисина цхьа гар (дакъа) ду гуьнахь даха охьахиънарг. Юрт ша вуно т1аьхьа (б1ешерашка диллича) йиллина ю. Гуной г1алг1азакхий бу бохург а бакъ дац! Нухь-пайхамаран заманахь дуьйна моссо нохчийн тайпа а бусалба хилла. Царах цхьаберш дуьненан халонаша, хиламаша, гонах дехачу халкъийн т1е1аткъамаца хербелла шайн динах.\nКхолламо доккха совг1ат дина гунойн тайпанах болчу нахана. Уьш вайн мехкан политически, т1еман, соцяальни г1уллакхийн коьртехь лаьтта хьалха дуьйна схьа, вайн б1ешеран 30-г1а шераш кхаччалц. Цхьаболчара ала тарло: Кавказан т1амехь гуной к1езиг х1аллак хилла, цундела, дукха бу тахана. Г1уллакх данне а иштта дац шуна. Хьахийнначуьра аьлча, Кавказан т1амехь 6 миллион оьрси вийна аьлла яздина шен таьптарш т1ехь оьрсаша имам Шемалан йозанча лоруш волчу Мухьаммад-Т1ах1ира. И т1ом болалучу хенахь нохчий 7 миллион бара олу цхьаболчара, вукхара оцу т1амехь 4 миллион вийна боху. Вайн къоман шира таьптарш нохчий ц1ерабохуш КГБ-с х1аллакдина. Цхьадерш суьйлийн, х1ирийн, гуьржийн карадахана. Баккхийчара дийцара, оцу таьптарех пайдаэцна меттигаш а бу.\n« Указ Синода о терпимости всех вероисповеданий\nЗубайра. Чеченский детектив. На чеченском языке »\nЧеченское правовое наследие (182)


Титиев Оюб (архивера сурт)\nПрокуроро - Титиевга: Дала латтайойла хьуна могашалла!\nТитиев Оюбна полисхоша наркотикаш бухакхийсар толлур дац\nНохчийчоьнан Лакхарчу кхело шинарийдийнахь ши сацам тIеэцна бакъоларъечу "Мемориал" центран махкарчу декъан куьйгалхочун Титиев Оюбан девнца доьзна. Талламехь дара ши арз: хьалхарниг – Титиев лоцуш полисхоша лелийначу харцонах лаьцна, шолгIаниг – лаьцнарг изоляторера арахецийтарх.\nМежидова Наталья яра кхел дIахьош. Сацам бина хила безачу хенал де тIаьхьа бина – де-буьйса шена мукъадитинера кхелахочо.\nТитиев Оюбан агIолоцуш вара кхелехь кхаа адвокатах цхьаъ - Заикин Петр. БехктIебахьархо – прокурор Межидов.\nБехктакхаман процессан кодексерчу 125-чу артиклца дозу арз духхьара дац чулуш, амма хIоразза а новкъарло йо иза луьстуш талламо а, прокуратурано а. Титиевс ша лаьцна ши де даьлча, Дечкен-беттан 11-чохь, официалехь дIахьедира, шена дуьхьал зулам даьккхина полисхоша – шен машен чу наркотикаш цара кхийсина, аьлла.\nБакъоларъярхо сацош, цуьнан машен чохь 200 грамм къомал карийна, аьлла долийна ду ша дов. Ткъа иза полисхоша шена бухакхоьссина, боху Титиевс. Оьрсийчуьра а, дозанал арахьара а бакъоларъярхой тешна бу Титиевна бехк Iедало "кхоьллина" бохучух.\nКхел йолалуш Заикин Петра дийхира керла тоьшаллаш девнан тептаршна юкъадахийтар. Оьрсийчоьнан президентан гонерчу Бакъоларъяран Кхеташонерчу говзанчаша йина экспертиза яра юьйцург. Кхеташонан куьйгалхочо Федотов Михаила ша даккхийтина документ ду иза. Куьг яздина буха эксперто Поляковас.\nГовзанчаша дийцарехь, талламчаша вуно дукха гIалаташ дийлийтина шайгара Титиевн бехках лаьцна бух кечбечу муьрехь. Амма ца оьцу кхелахоша и тайпа тоьшаллаш тидаме.\nЭксперташа билгалдоккху, Дечкен-беттан 9-чохь полисхоша Титиев шозза лаьцна хиларх (юхьанца лаьцча, шаьш дитина юридикан гIалаташ дIадохуш, дIа а хецна, шозлагIа а лаьцна иза). Цул совнаха, бакъоларъярхо лацар, полицин цIийне вигар гойту видеотоьшаллаш полицино къайладаьхна, Куьршаларчу полицин кертара видеофиксаторш Титиев лоцучу дийнахь болх беш яцара бохург аьшпаш бу аьлла хета тергамчашна.\nДоцца аьлча, бакъоларъярхоша боху, Титиев лаьцначу полисхоша болх "шайгахьа бина, талламчаш а бу цаьргахьа уьйзуш".\nФедотовс яйтина экспертиза тидаме ма оьцийла, элира прокуроро, кхелахо резахилира. Заикина, шега дош делча, дагадаийтира Титиевн аьрзнаш дуьззина теллина а дацар. Цунах тоьшалла дийриг ду юьхьанца вовшахтоьхначу талламчийн документашна Титиев лоцучу дийнахь Куьршаларчу полицехь видеорегистраторш болхбеш яцара боху кехат бен тIекхетта дацар.\n"Титиев дуьххьара полицино сацор гойту тоьшаллаш талламчас юхьанца дуьйна а долийра юкъарадаха", - боху Заикина.\nЦо билгалдаьккхира тешийн дареш вошашца галморзахдуьйлуш хилар. Масала, хьалха яздинна гIалаташ тIеяздеш хIиттийна тешаша шозлагIа динчу дарийн кехаташ а. Ткъа буьйцу тешаш – уьш полисхой бу.\nПрокурорна тоаме хета "Титиев Оюбан дIахьедар зуьйш бина таллам". Тешийн цIерш а ягарйира цо. Тоаме лерира оцу наха бохург: наркотикийн тоьрмиг баьккхина полисхоша Титиевн машена чуьра.\n"Со ца кхета, стенна йоху тешийн могIарахь сан дIахьедарца доьзна Гараевн, кхечераш цIерш, уьш ас яьхна яц. Видеокамераш хIиттийна лаьттачу массех цIенна уллехула ваьлла вахана со машенахь. Уьш массо стенна хилла йоьхна оцу дийнахь? Сан арз 5%-на теллина дац, суна хетарехь", - элира Титиевс.\nДелахь а, я цо а, я адвокаташа а дуьйцург дуьхе ца эцна кхело – ца магийна полисхошна дуьхьал таллам боло.\nКхело кхочуш ца дина Заикина а, кхечу адвокато Дубровина Маринас а дина шолгIа дехар а – ца магийна Титиевна шен дов луьстучу юкъанна изоляторера аравала.\nЗаикина юха а дира ша хьалха дина дIахьедар: стагехь махкал аравала магош паспорт хиларо ца гойту иза махкара вада воллийла, ца далийна прокуратурано Титиевс тешашна тIеIаткъам бина хиларх долу тоьшалла. Титиев, цIахь а Iаш, кхеле лела торуьйтуш ду цуьнан шераш а (62 шо ду цуьнан), бохура адвокато.\nЗаикинан далилашна тIе ца тайра прокурор. Цунна хетарехь, Титиевн могашалла а яц сагатдан оьшучу хьолехь. "Могашалло торуьйту цунна изоляторехь Iан. Дала латтайойла цунна иза! – элира бехктIебахьархочо, ша Заикинан дехар дешна а доццушехь.\n…Кхело дира прокуроро доьхург. ТIебогIучу беттан 9-гIа де тIехIотталц магийна иза лаьцна кхаба.


Деккъа цхьа нохчийн къам ду дебаш Оьрсийчохь\nКху тIаьхьарчу 10 шарахь ца хиллачу кепара лахара хилла Оьрсийчохь дIадаханчу шарахь бераш дуьненчу довлар. 2016-чу шарца дуьстича, Росстато далочу терахьашца, 2017-чу шеран Дечкен-баттахь дуьйна ГIура-батте кхаччалц лаьрча, бераш дар лахделла махкахь 10,9%.\nСтохка Оьрсийчохь дина 1 миллион 700 эзар сов бер. И терахь 203 эзарна лахара ду 2016-чу шарахь хиллачул. Бераш дар лахдалар гуш ду Оьрсийчоьнан Федерацин ерриг а регионашкахь, цхьа Нохчийчоь йоцучехь, хаам бо РБК агенталло. Цигахь бераш дуьненчу довларан терахь 2016-чу шарахь хилларг ду ала мегар ду. (2007-чу шарахь - 29 890. 2016-чу шарахь - 29 893).\nОфициалан статистикица а догIуш, карарчу хенахь Оьрсийчохь вехаш ву нохчий мотт хууш волу 1 354 705 вахархо. Царах 1 миллион 322 эзар 159 стаг нохчо ву. Нохчийн мотт хуучу кхечу къомах болчу нахана юкъахь уггаре дукха бу оьрсий – 5 143. ШолгIачу меттехь бу гIуьнкий – 3 664, кхоалгIачу меттехь гIалгIай бу – 3 410, царна жимма тIаьхьабусуш бу суьйлий – 3 316.\nХIиришна юкъахь, масала, нохчий мотт буьйцуш ву 109 стаг. Нохчийн мотт хаьа бIаьннашна ногIашна а, гIезалошна а, лакхошна а, даьргIахошна а. Иттаннаш гуьржий а, лезгой а, гIебартлой а, украинахой а, казахаш а, азербайджанхой а бу нохчийн мотт хууш.\nНохчийн мотт буьйцу коми къомах волчу 7 стага а, 6 якуто а, 5 удмурто а, шина корелхочо а, ткъа ишшта цхаьана бурято а.\nТкъа хIун бахьана ду Оьрсийчохь цхьа нохчийн къам бен стохка дебна ца хиларан? Цу хаттарна иштта жоп делла республикан къоман политикехула а, арахьарчу уьйрашкахула а, зорбанан а, хаамийн а министро Умаров Джамбулата НСН олучу хаамийн агенталлана: "Бераш даран бахьана ду регионан бахархой, социум кхана догIучу денах тешаш хилар". Iедалхочо дийцарехь, "нохчий тешаш бу шайн лидерах Кадыров Рамзанах а, цуьнан тобанах а, Нохчийн республикан кханенах а".\nНохчийчуьрчу бахархойн терахь дукха хенахь дуьйна шеконца хьехош ду социалогаша а, цуьнца бала болчу Оьрсийчуьрчу бахархоша а. 2002-чу шарахь Оьрсийчохь хиллачу ларарехь Нохчийчоьно гайтина терахь демографин Iаламат-м дац-те бохуш, хеттара цигара хьал дика девзачу "Мемориал" баъонашларъярхойн центро. РБК агенталло дийцарехь, 2008 - 2015-чу шерашкахь махкахваьлла 150 эзар гергга нохчо.\nТкъа Нохчийчохь шолгIа тIом болабаларца Нохчийчуьра арабевллачу нахан терахь дара 200 эзар гергга, яздо "Кавказ.Реалиино". Царах дукхахберш (90% гергга) бахахевшина Европерчу пачхьалкхашкахь.


Кадыровхойх "заградотрядех" санна пайдаэцар тIечIагIдина Дудаевн батальонан командиро. Новости Мариуполя (вчера, сегодня, сейчас) от News-Life (официальный сайт Ньюс-Лайф)\nКадыровхойх "заградотрядех" санна пайдаэцар тIечIагIдина Дудаевн батальонан командиро\nУкраина Iалашъечу, шайн лаамехь вовшахкхеттачу Дудаев ДжовхIаран цIарахчу нохчийн батальонан командиро Осмаев Адама Кавказ.Реалиина еллачу комментарехь тIечIагIдина, тIемаш боьлхучу аренашкахь дIасауьду кхечу дакъойн эскархой сецош, нохчийн Росгвардех "заградотрядех" санна пайдаоьцуш хиларх. "Цул совнах, дуккхаъчу оьрсийн тIемалошна ца беза кадыровхой, царна тешнабехк бан а гIерта. Со цецвер вац, нагахь санна, царна юкъахь тийсадаларш хилахь, оха цуьнан терго йина кест-кеста Нохчийчохь", - билгалдоккху къамелдинчо. Зазадокху-беттан 21-чохь Украинан кхерамзаллин сервисо зорбане дехира шайн карадаьхкина, хетарехь, Росгвардин эскархочо шен хIусамненаца нохчийн маттахь дина къамел. Шен коьртачу Iалашонех дуьйцу цо цуьнга – тIеман майданара дIасауьду Оьрсийчоьнан эскархой сецор ю шен коьрта Iалашо бохуш. Оьрсийчоьнан тIеман министралло а, Росгвардино а кху муьрехь тIе ца чIагIдина, йа бакъ дац аьлла, дIа а ца теттина оцу хаамехь дерг. Телефонехь дечу къамелехь эскархочо доьху хIусамнене са ца гатдар, хIунда аьлча, церан дакъа тIемаш бечу хьалхарчу позицешкахь дац: "Тхан Iалашо – артиллерино тохар дича дIасауьду и мезех буьзна салтий юха лахкар (тIаме – Редакцин билгалдаккхар) ду". Иштта цо боху украинхойн артиллерино дийнахь а, буса а Оьрсийчоьнан позицешна тIеетташ хиларх. Къамелехь Осмаевс билгалдоккху, Оьрсийчоьнан тIеман урхалло кадыровхой Донбассе цхьана Iалашонца тийсина хиларх, "цхьа мехала толам гайтархьама". "Делахь а, ерриг гоне ерзийна Мариуполь схьа ца яккхалун масалгIа де ду, хIаваэра, лаьттахула, хIорданера тIехдикалла йоллушехь", - аьлла цо. Украинан кхерамзаллин урхаллин официалан дIахьедарехь аьлла ду, кадыровхойх хIинца "ТикТок-эскарш" бен олуш дац, сурт хIиттон роликаш яхар дезаш хиларна, хIунда аьлча, тIамехь уьш "къаьстина" бу "видеозIенаш латторца а, маьршачу нахана дуьхьал къизаллаш лелорца а". Оьрсийчоьнан эскаро Украинана динчу тIелатарехь дакъалоцучу Нохчийчуьрчу ницкъахойх велла лоруш ву бIе стаг, бисинарш юхабирзира Соьлжа-ГIала Зазадокху-беттан 13-чохь. Цунах лаьцна дIахьедира Украинан кхерамзалиин сервисо. Чиллан-беттан 24-чохь Украинан дозана тIе чугIоьртира Оьрсийчоьнан эскархой президентан Путин Владимиран омраца. Iалашонаш а лоьцуш, шайн бахархойн инфраструктура хIаллакъярна Москва бехкейо Киево. ТIеман объекташна бен шаьш йетташ яц бохуш, чIагIдо Оьрсийчоьнан агIоно. Кадыров Рамзана кест-кеста видеош хIиттайо махкарчу эскархойх лаьцна, украинхойн тIемалошна а, иштта пачхьалкхан суверенитет Iалашъян, шайн лаамехь вовшахкхеттачу нохчашна а кхерамаш туьйсуш, кхайкхамаш бо конфликт кхин а тIе чIагIъян. Украина Iалашъечу тIемалоша а, нохчийн батальонийн декъашхоша а Кадыров а, кадыровхой а тIеоьцу Оьрсийчоьнехьара агрессин символ санна.\nОпубликовано снятое с дрона видео металлургического комбината в Мариуполе Красное Знамя Победы снова развевается над заводом "Ильича" в Мариуполе Глава ДНР Пушилин заявил, что на «Азовстали» могут быть наёмники из США и Канады Испытание Украиной. Третья попытка.


МухIажирийн дола ца дарна бехкедо немцойн Iедал\nСкандале даьлла Германехь дина зулам\nГерманехь мухIажарийн юкъарIойлехь овхIанхочо Дагестанера бер дер бахьана долуш меттигерчу мигранташна Iуналла даран сервисашна а, полицина а гонахь йоккха IалагIож яьлла.\nЦкъа хьалха 5 шо долу кIант закъалте а лаьцна, цул тIаьхьа полисхой схьакхаьчча иза вийна волу овхIанхо пхи шо сов хан набахтехь яьккхина, юкъараллина кхераме стаг хилар гучдаьлла.\nДийнахь а, буса а муьлхачу хенахь полисхойн тидамехь хила везаш стаг хилла иза, цу Iалашонца цуьнан когах йихкина тIера схьа ца яккхалун электронан буржал а хилла.\nАмма цунна тIехь Iедало тидам бар ледар хилар гучуьдаьлла хIинца, и бохам цо бинчул тIаьхьа - ша нана лаза а еш, бер дуьйчу хенахь а хилла цуьнан когахь доллуш и буржал.\n"Ша кхайкхина кхуза схьавалийна йолчу шен шичина бале ваьлла хилла иза"\nБаварерчу цу мухIажарийн лагерехь кегийчу берашний, зударшний юккъехь и гарехь социала кхераме волу стаг витар а доккха гIалат ду, немцойн чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин векало шинарийдийнахь Баварерчу телевизионехь динчу дIахьедарца.\nХиллачу зуламана гонахь бакъйолу скандал хIинца бен яржа йолалуш а яц аьлла тешна ву Баварехь Iаш волу журналист Золовкин Сергей, цу бохамах лаьцна шен журналистан таллам беш волу.\nЗоловкин: „Суна хетарехь, йоккха скандал ю IаьIаш, мухIажарийн цхьаццайолчу категорешна тIехь тоъалла терго ца хиларца йоьзна. И 41 шо долу овхIанхо кхеле озийна хилла, 5 шой, 10 буттий Мюнхенерчу набахтехь даьккхина хилла. Ша кхайкхина кхуза схьавалийна йолчу шен шичина бале ваьлла хилла иза. Иза йолчохь Iан а Iаш, бусалба зуда муха хила еза бохург Iамош хилла иза цунна.\nЭххар а цуьнан петарх цIе тесна цо, иза бусалба зуда стаг ца лела аьлла. Ткъа тамашийнарг – оцу суьпа бусалба стаг ву ша бохуш хиллачо набахтера ша араваьлча, шена депортаци ца яйтархьама, ша хIинца кериста дин тIеэцна, ша аш ОвхIане дIахьажвахь, ша цигахь вуьйр ву аьлла дIахьедар динера.\nЦу кепара цунна „Duldung“ олуш йолу статус еллера, цунна тIехь терго латторхьама буржал а дихкинера когах. Амма терго, хIинца шаьш немцойн хьукматхоша даре дарца, идеале ца хилла“.\nГерманехь хилларг декъа цIена Iедалхойн, мухIажаршна Iуналла дечу хьукматийн а ледарлонна хилла хIума ду бохуш дийцира Маршо Радионе Австрехь цхьана мухIажаршна гIодаран цхьаьнакхетараллехь болх беш йолчу социалан белхахочо Чокаева Тамарас.\n"Цхьа а хьожуш ца хилла, царна хIун оьшу, мила кхераме ву я вац“\nЧокаева: „Диакони а, Каритас а, кхинйерш а цхьаьнакхетараллаш мухIажарийн юкъараIойлашна терго латторхой санна меттигерчу урхаллаша лелйо, тхоьга оцу мухIажарийн хьашташ кхочуш муха до бохург лардайта. Евроберто тIедожийна ду цу меттигерчу урхаллашна, тхуна мах а луш, тхоьга и контрол яйтар.\nНагахь санна тхаьш терго ечу пансионе хIинца и овхIанхо санна нахана кхераме стаг кхачахь, оха уггаре а хьалха оццу меттигерчу урхалле орца даккха деза.\nИ стаг кхечанхьа ваккхийта а веза. Нагахь санна оха и хаам биншехь цара и стаг дехьа ца ваккхахь, тIаьхьалонашна жоп церан дала деза. Иштта Германехь а хила дезаш дара. Йоллучу Европана а тIеэцна низам ду иза.\nТкъа, схьагарехь, Германехь иза лардеш ца хилла. Гарехь, цхьа а воьдуш ца хилла и мухIажарш болчу кхерча. Цхьаммо а контрол еш ца хилла. Цхьа а хьожуш ца хилла, царна хIун оьшу, мила кхераме ву я вац“.\nЖурналиста Золовкин Сергейс а тIечIагIдо, хилларг меттигерчу Iедалийн а, полицин а ледарлонна хилла ду бохуш.\nЗоловкин :„Иза боккха эшам бу, доккха гIалат ду. Онда ситуаци ю иза.Иза, суна хетарехь, кхин а къестор ю Германерчу хьукматхойн лакхарчу тIегIанна тIехь“.\nЭрна ду Полшин дозанехь латта\nМасарна а ца бицбелла Брестера нохчийн мухIажирш\nIамерке богIучарах лаьцна указ тIеэцна Трампа


ПIаьнказахь Ден де "билгалдаьккхира" Мачаликашвилис а, Саралидзес а\nМачаликашвили Малхаз а, Саралидзе Заза а ПIаьнказарчу кешнашкахь\nМачаликашвили Темирлан бехкецахилар дIа а кхайкхадай, иза вуьйш спецопераци вовшахтоьхначарна таIзар дар доьхуш, акци дIаяьхьира оршотдийнахь ПIаьнказан чIожехь. Изза акци хIоттийнера Тбилисехь а.\nДен де билгалдоккхуш дара Гуьржийчохь оршотдийнахь. Стигалкъекъа – беттан тIаьххьарчу деношкахь Тбилисехь протесташ йолийча дуьйнна схьа, тахана а вийначу шина кIентан ши да юха а цхьана лаьтташ ву.\nХораван урамехь вийначу кхиазхочун да Саралидзе Заза вахара ПIаьнказа, спецоперацехь вийначу Темирланан ден Мачаликашвили Малхазан дог эца.\nIедалхоша кхочушдина терроран акт ду аьлла Мачаликашвили Малхаза, стохка Iай ПIаьнказахь полисхоша дIаяьхьна лерина операци. И операци кхайкхийначарна а, цу юкъахь дакъалаьцначарна а таIзар дар тIедожийна дас.\nПIаьнказара протестан гулам\n"Шайгара гIалат даларх къера хила беза Iедалхой. Оцу терактна бехке мел верг кхеле хIотто веза. Амма уггар хьалха, Темирлан бехкецахилар къобалдина, дIакхайкхо деза цара. ПIаьнказарчу кистойх аьлча – царна гIело ца яло. Тхайн Iалашоне кхочур ду тхо. ХIара "ловзарш" ПIаьнказарчу бахархойн цIий тIехь доьрзур долуш ду", - аьлла, ПIаьнказарчу Дуиси эвлахь гулбеллачу шен агIончашка вистхилла Мачаликашвили Малхаз.\nЦара бахарехь, тIаьххьарчу 6 баттахь талламчаша цхьа гIулч яьккхина яц цуьнан кIентан гIуллакх листархьама. Нагахь Iедалхоша дан оьшург ца дахь, шаьш Тбилисе а кхаьчна, цигахь акцеш хIиттор ю бохуш, чIагIонаш йо кистоша.\nПIаьнказахь акци баьхкина бахархой\n"ПIаьнказан трагеди ю хIара. Оха нийсо юхаметтахIоттор тIедожийна. Бехк бацара ала кIентан (Мачаликашвили Темирланан). Оха тIедожадо и дIахаийтар, оцу бахьанца тахана гулделла а ду тхо", - боху акцин декъашхочо а.\n"Нийса таллам бан беза оцу гIуллакхан, бехкенаш гучу а бохуш. Спецопераци дIаяхьа цаторийла ма яцара, нийса методаш ца лелор бахьана долуш стаг вийна", - элира гуламехь ПIаьнказарчу къанойн кхеташонан векало Хангошвили Хасос.\nПIаьнказхойн ойланна тIетайра Мачаликашвили Малхазна тIехIотта веана Саралидзе Заза а: "Юкъара бу вайн лазам - вайн бераш дайина, ткъа вайна нийсо ца карайо. Талламбан беза хиллачун я хIокху Iедало я кхечара, суна бен-башха дац, амма бакъо тола езаш ю. И ю сан Iалашо. Изза лаам бу Мачаликашвили Малхазан а", - элира цо.\nТбилисин бахархой а схьакхеттера Мачаликашвили Малхазах а, Саралидзе Зазех а шайн солидаралла гойтуш. ПIаьнказахь йоьдучуьнца цхьана Гуьржийчоьнан шахьарерчу пачхьалкхан кхерамзаллан хIукматна уллохь "Стаг ма ве" лозунгаца хIоттийна а яра акци.\nОцу юкъанна дуьненаюкъарчу Amnesty International организацино оршотдийнахь зорбатоьхначу шен рапортехь а яздина резонансе шина гIуллакхах лаьцна.\n"Пачхьалкхан зуламан нийсояран системехь реформаш яр, иштта адамийн бакъонаш хьешна меттигаш толлуш йозуш йоцу механизм кхоллар, уггар коьрта хила деза Гуьржийчоьнан керлачу урхалхойн",- аьлла яздина ду цу артикл тIехь.\nТбилисехь дIахьош ю протесташ, лаьцна масех жигархо\nПIаьнгазарчу бахархоша таIзар дар доьху Мачаликашвили вийначу полисхошна


Кадыров Ахьмад а, цуьнан кIант Рамзан а\nСоьлж-ГIаларчу кIоштийн цIераш хуьйцуш ю Кадыров Ахьмадан а, Висаитов Мовлидан а, Бенойн Байсангуран а, шейх Мансуран а цIераш а тохкуш. Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан инициативана тIетовш долийна хIума ду иза. Карара шо долалучу хенахь хьехнера цо Ленинскан а, Заводан а, Старопромыслан а, Октябран а кIоштийн цIераш хицар нохчийн турплахойн цIеращца. Таханалерачу Iедалхоша муха кхетадо- те "турпалалла" бохург? Стенца доьзна ду-те цIераш хийца дагадеанчу наха Оьрсийчоьнан импперина дуьхьал тIемаш бинчу нахе шайн ларам хилар лечкъа цадар - Байсангур а, шейх Мансур а?\nМосквана цхьа кхайкхам бар ду-те иза? Я Кремлан пурбанца арадаьккхина гIуллакх ду, къастийра Кавказ.Реалиино.\nЦкъа хьалха къастор вай ма-дарра, лакхахь хьахийна нохчийн къоман кIентий муха гоьбевлла бу а, церан сий деш а, уьш бицбалийта а тахана Нохчийчоьнан коьртехь болчу Iедалхоша дийриг а.\nШейх Мансур (Ушурма) Къилбаседа Кавказан дуьххьара имам лаьттина ву. 18-чу бIешерашкахь ламанхойн халкъан боламан куьйгалла дина ву иза. 1791-чу шарахь Анапа гIап дIалаьцначул тIахьа каравахара иза. Шен тIаьххьара денош текхна цо Шлиссельбурган гIопахь.\n2020-чу шарахь цигарчу набахтехь хилира Нохчийчоьнан муфтий Межиев Салахь, Кадыровн тIедилларца.\nЛахьан-баттахь шатайпа дагалецира шейх Мансур Нохчийчохь: Куьршаларчу берийн центрерчу пена тIехь цуьнан сурт диллира Marvel комиксан турпалхойн метта.\nОцу юкъанна хьахон догIу, хьаькамаш реза бац Соьлж-ГIалин аэропорто 1990-чу шарера 2000-чу шерашка кхаччалц лелийна шейх Мансуран цIе юха а карлаяккха. 2000-чу шерашкахь шейх Мансуран цIарах техкина урамийн а, Соьлж-ГIалин коьртачу шахьарерчу майданан а, скверийн а цIераш а хийцира Iедалхоша.\n19-чу бIешерашкахь гоьваьллера Бенойн Байсангур Кавказан тIамехь дакъалоцуш, имам Шемалан наиб вара иза.\nШемал каравахначул тIаьхьа а дуьхьало латтийра цо оьрсийн эскаршна.\n2018-чу шеран Зазадокху-баттахь Ярык-су олучу эвлахь Байсангуран коша тIехь цуьнан безамна стела хIоттийра. Кадыровн тIедилларца, цуьнан сурт а карладаьккхира Куьршаларчу берийн цIийнехь пена тIехь дехкинчу Американ Капитанан а, Человек-паук олучу турпалхойн а суьртийн метта.\nВисаитов Мовлад - ШолгIачу дуьненан а, Германина дуьхьал а хиллачу тIемашкахь дакъалаьцна ву. Орденаш а яьхна, тIамера иза даймахка вирзича, шен гергара нах ца карийра цунна бухахь: 1944-чу шарахь нохчий а, гIалгIай а махках баьхнера Сталин Иосифан омраца, "мостагIий" бу аьлла, цIе а кхоьллина.\nСоветан заманан Турпалхо вира цунах иза веллачул тIаьхьа, 1990-чу шарахь.\nКадыров Ахьмад - Нохчийчоьнан куьйгалхочун да ву. 1990-чу шерашкахь муфтий волчу цо Оьрсийчоьнна дуьхьал тIаме джихаде кхайкхира нохчийн бахархой. Нохчийчохь шолгIа тIом боьдучу заманчохь Кремлехьа вирзира иза, цара хIоттийра иза Оьрсийчоьнан субъектан куьйгалле 2000-чу шарахь.\n2004-чу шарахь Соьлж-ГIалахь динчу терактехь вийра иза. Тахана цуьнан цIарах иттанаш объекташ ю республикехь а, цул арахьа а, ю царлахь КадыровгIар схьабевлла эвла а.\nТкъа меттигерчу динан дайша иштта кхетаво, хIунда декхаре бу Нохчийчоьнан бахархой "Ахмат -сила" баха.\n"Кадыров Ахьмад -турпалхо вац, - дIахьедо Кавказ.Реалиица динчу къамелахь бакъоларъярхочо Ахъядов Iийсас. - Шейх Мансур а, Висаитов Мовлади а, Бенойн Байсангур а - уьш турпалхой бу. Ткъа мила ву церан цIераш тахка лууш кIошташна? Уьш боьхкинарш, церан лаамаш а, идейш а, некъ а хийцинарш. Колонизаторех Iалашдина цара нохчийн къам. ХIорш тахана нохчийн къам декъа гIерта идеологин планехь.\nЦарна бIаьргаван ма ца веза шейх Мансур а, Бенойн Байсангур а, Висаитов Мовлади а. Сталинах дозалла муха до цара, нагахь санна, шаьш Висаитов лоруш белахь?\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министран кабинет чохь Сталинан бюст ма ю латтош".\nБилггал, Алхановн белхан стоьла тIехь гайтира Москвара веанчу цхьана хьешана Советан Iедалан баьччан Сталин Иосифан бюст. Цецваьллачу корреспонденто хотту цуьнга: "Хьо нохчо ма ву, хьан стоьла тIехь хIара тайпаниг муха мегар ю?" Жоп лучу меттана хьаставаларца журналист маравуллу Алхановс.\n"Шайн ма-хуьллу шаьш даздан гIерта уьш"\nБерийн центрехь шейх Мансуран сурт диллар, амма цуьнан цIе дIаяйар шахьаран объекташкара. Нохчийн муфтийн Межиев Салахьан дуьххьарлера Къилбаседа Кавказан имам латтийначу набахте бIаьргтоха вахар, амма ца воьду иза Оьрсийчоьнан эскархошна дуьхьал тIом бина, тахана набахтешкахь латточаьрга хьажа.\nВисаитов Мовладин ларам бар, иштта, шайн къоман кхоалгIа дакъа хIаллакдинчу Сталинах дозалла дар а. Байсангуран сийнна стела хIоттор а, Кадыров Ахьмад вазван гIертар а. ХIун гойту оцу масалша?\n"КIоштийн а, урамийн а, яртийн а цIераш хийцар, Marvel комиксан турпалхой хийцар а цхьана Iалашонца деш ду - билггал къоман турпалхой болчу цаьрца цхьана могIарехь ша а, шен а да хьалхататтан лаам хиларца,- дуьйцу Кавказ.Реалиига оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос. - Цхьа маниакалан лаам бу-кх и: ша а, шен да вазван гIертар, нахе шаьш турпалхой санна тIеэцийта хьийзаш. Шайн цIераш оцу леларшца тIаьхьарчу тIаьхьенна а яха йита гIерта уьш. Цундела берийн бошмашкахь а цхьана билггал болчу турпалхойн суьрташ дIаоьхкина цара, цаьрца цхьана Кадыров Ахьмадан суьрташ а цхьана. КIошташца лелориг а изза ду. Ленинан кIошт Ахматовн кIошт хир ю? Боккъал а оцу кепашца ша а, шен да а вазвалур ву, наха шаьш турпалхой санна тIеоьцур ду аьлла, билггал тешаш бу уьш".\nШейх Мансур а, Байсангур а турпалхой санна тIеэцар - нохчийн исторехь дуьхьало латтийна нах ларар ду-кх, делахь, билгалдоккху Ахъядов Iийсас. ХIетте а, таханалерачу Нохчийчохь дош аьлла, вистхила йиш яц маршонех, суверенитетех.\nIедална дуьхьал социалан машанашкахь дош аьлларг лачкъавой, дIавуьгий, нахана хьалха дIа а хIоттавой, сийсазво, шишана тIе хаавой, я аьллачух гечдар доьхуьйту видео дIаязъеш. Дайша неIалташ кхийкхадо шайн берашна, дийнна доьзалаш махках боху.\nЦуьнга ладоьгIча, блогер тешна ву, Кадыровс а, цуьнан гоно а лелораш кепаш ю аьлла. Нохчийн къоман бакъболчу турпалхойн шаьш сий до моттийта хьийза уьш. Кремлан интересашкахь лелош хIума ду: Оьрсийчоьнан Iедална нохчий муьтIахь бан гIерташ.\nМосквано мел дукха ахча дайъарх, нохчашна турпалхой ца хета цара кочабухку нах - Кадыров а, Даудов а, Делимханов а.\n"Оьрсийчоьнан Iедал, шена Байсангур а, Шайх Ушарма а, кхиберш а ца безахь а, кийча ду озабезам бан, цхьацца меттигашна цIеран цIерш техкийта – оцу кепехь йо цо шен дуьхьало тахана бевллачу турпалхошна, нохчийн къам маршоне гIерташ къастаеллачу тIеман-политикан карарчу заманан историна дуьхьалоярхьама", - аьлла ю Ахъядовн позици.\nТамашен ду, Соьлж-ГIалин кIошташ цара билгалъяхар цIераш хийца дагахь, уьш ю Ичкерин Iедалхоша тоххара хийцина хилларш. Коьртачу шахьарна 1990-чу шарахь тиллинера Джохар цIе (Нохчийн Ичкерия Республикан хиллачу хьалхарчу президентан Дудаев Джохаран цIе). ТIаьхьо Соьлж-ГIалин кхаа кIоштана техкира Ичкерин кхечу куьйгалхойн цIераш. Веллачул тIаьхьа Яндарбиев Зеламханан а, Масхадов Асланан а, Садулаев Iабдул-Хьалиман а.\nБхархошка хеттарш дан йолаеллера Соьлж-ГIалин мэри, шахьарна чуйогIу кIоштийн а, яртийн а цIераш хийцаран хьокъехь. Карарчу беттан 25-чу дийне кхаччалц дIахьош бара харжамаш. Бахархошлахь йоькъучу анкетица а догIуш, реза хилар хоьтту Ленинан кIоштах Ахматан кIошт ян, Старопромыслан кIоштах – Висаитовн (Висаитов Мавлид – СССР-н турпалхо), Октябран кIоштах - Байсангуран (Бенойн Байсангур - 19-чу бIешарахь нохчийн тIеман хьалханча а, Имам Шемилан наиб а хилла ву), Заводан кIоштах – Шайх Мансуран (Мансур ву Къилбаседа Кавказан хилла имам).


Журналистана Милашина Еленина критика ян админресурс юкъаозийна Нохчийчохь\nОппозицин IАДАТ телеграм-канало чIагIдарца, журналиста Милашина Еленас еллачу интервьюна критикан ян Iалашонца Нохчийчохь административан ресурс юкъаялийна. ЦIарца юьйцуш йоцучу урхаллан белхахошна дан дезарг хьоьхуш, мессенджерехула яржийна аудио Iораяьккхина жигархоша.\n"Массеран а де дика дойла! ХIокху публикацина бухахь йитийша шайн комментареш. Шаьш реза цахилар дIахаийта, мехкан куьйгалхочуьнгахьа гIо даха. Дала гIо дойла вайна!", - боху аудио тIехь къамел дечу зудчо.\nКарарчу беттан 4-чохь Собчак Ксенияна Милашина Еленас елла интервью зорбане яьккхира ютубехь. Цхьана 24 сахьтехь ахмиллион гергга наха ладоьгIнера цуьнга, 21 эзар лайк а хIоттош. Милашинас бечу балхах лаьцна яра интервью - Нохчийчохь адамийн бакъонашца долчу хьолах цо язъечу материалех.\nЗазадокху-беттан 15-чохь "Новая газетан" журналисто Милашина Еленас зорба туьйхира, Нохчийчохь кхел йоцуш байъинчу нахах ша бинчу талламан шолгIачу декъана. Кадыров Ахьмадан полкан хиллачу белхахочо, лакхарчу сержанта Гезмахмаев Сулеймана Нохчийчохь лелочу Iазапех а, байъинчу бахархойх а дина мукIарло дара иза.\n"Новая газетан" информацица, 2017-чу шеран Дечкен-баттахь Нохчийчохь лецира, цул тIаьхьа вийра 27 стаг. Лецначарна ха деш хиллачех теш карийра талламан авторшна. Цо тIечIагIдира, мел лахара а 13 стаг кхел йоцуш вийна хилар.


Куьркахь хьийзайо экъа санна, Цюрих гIали тIехула, гуо тоссуш, хьаьвзина, хIаваан ламица, лаьтта охьадоьссира тхан кема... Швейцари ю хIара, сан хила ца йитина Нохчийчоь, сан мехкан хиллачу сатийсамийн кхочушхилла даьлла туьйра. Швейцаре – сайн эзарза йийначу Нохчийчоьнан «коша» тIе еъна со. Нохчийчоь, хьо иштта, хIара санна ирсе гаре сатесна, ма кIезиг ца бели хьан кIентий!\nТрапан ламеш чекхдевлча, цу лаьтта дуьххьара айса ког буьллуш, ас Къулха дийшира дагахь. Суна деза хетара и латта, суна ирс хийтира оцу лаьттан. ТIом ца гинчу кху махкахь, дай-нанойн цIий ца хуьйдинера, я буоберийн бIаьрхиш ца Iенийнера цкъа а Швейцарин лаьтта. Сан бакъо яра и латта иштта даздина тIеэца, сан бахьана дара ас цуьнан иштта сий дарна. ТIеман хенахь, елха ницкъ ца тоьаш, я меттиг боцуш, чIагIделла долу дог, Даймахкана генахь, Даймехкан къина, дуьххьара, паргIата дилхира сан кхузахь...\nКеманара дуьссушехь, автобусца Цюрих аэропорта чудалийра тхо, пассажираш. Кхузахь кхин дара. Аэропорта чохь, цул тIаьхьа таможнехь, дерриг адам деладелла-декхаделла дара. Баккъал а, со шайна дуьне дала йоллуш санна, совнаха ца хетара со царна.\nДуьненчуьра мел йолу пачхьалкх, кху аэропортан тхов кIела хьийзара. Тайп-тайпана къаьмнаш, бес-бесара яххьаш, керстанаш, бусалбанаш. Кхузахь мел верг, адам хеташ дара. Кхо-диъ сахьт хьалха со адам хилар дицдайтинчу суна, кхузахь, цкъа а ца гинчу наха, карладаьккхира суна со маьрша адам хилар. Со кхоьрура, кхузахь а, со нохчо санна йовзарна, юха со адам ца ларарна. Эрна хиллера кхерам.\n«Гой хьуна, уггар а диканиг – иза, хьо, тхан хьаша, нохчо хилар ду» – элира сан накъосташа. Швейцарин юкъара пачхьалкхан газетан редакторш, журналисташ Катрина, Райнхард МайергIара бара суна дуьхьал баьхкинарш. Иштта дIаелира сан хьалхара иттех минот. Аэропортера некъ бира оха Цюрих вокзале. Шозза тIекIелбина поездаш бу. Цизаьрка озар дихкинчу вагона чохь дара тхо. Корех ара хьоьжуш йолчу суна, арара дуьне хьийза моьттура, ткъа иза-м, ша долччохь лаьтташ дара, тхан поезд хиллера шен хеначохь, шен новкъа дIабоьдуш. «Ва нах, резинках йина яций кхара поездан рельсаш? – аьлла хийтира. ЦIано ша маьждигчохь санна яра, ткъа адамийн аьттонна дан дицдина хIумма а дацара. Кхузахь, чIогIа лерам беш хиллера бераца йолчу ненан а, воккхачун а. Берашна шайн наношца лерина къастийна ю цхьа вагон. Ткъа цу чохь, тайнигаш, цIенкъахь кузаш, гуонаха гIенташ ду. Вагонан сонехь кран ю довха а, шийла хи догIуш, ткъа крана уллехь куьйгаш тIелаьцча сабанан тIадам бужу, юха мохо ши куьг дакъадо.\nШайн станци тIекхаьчнарг охьавуссу, цу чохь ловзийна тайнигаш шайн йоций а хууш, берийн куьйгаш а дуьлий, арабовлу наной. Вагонан неIарна уллехь баьццара нуьйда (кнопка) хуьлу, и тIетаIийча охьакховдийначу никелах йинчу платформина, шайн гIудалкхаш тIейоху заьIапхоша. Массеран а терго йо кхузахь. Iедало дихкина ду дуьнене адам гIийла хьежийтар а!\nИза Швейцарехь коьртачу газетан дика журналист хиларал а сов, дика хIусамнана хилар хаалора. ХIума кхаьллина девлча, сайха гIо деш йоллучу ас, ишкапан неI схьайиллира, нехаш дIакхисса дагахь, ведаран негIар хьалаайбира ас, ткъа иза деа декъе декъна дара. Урамашкахь лаьтташ йолу яьшканаш санна, Швейцарин хIора а хIусамехь ду иштта нехаш вовшех къастош долу ведар. Масала, тхайн йогурт лаьттина гIутакх ас кхаа декъех дIакхоьссира, пластмасса ша, гуонахара кехат ша, тIехула долу даш-кехат ша. «Цундела, Дала шун а до пусар», – аьлла хийтира суна.\nЖима пачхьалкх ю Швейцари. Иза 23 к1оштах (кантон олу цара) лаьтташ ю. Х1ора кантонан шен байракх, герб, конституци ю. Швейцарин вериг вахархо 7 млн.стаг ву. (Цхьана Москва г1алахь а ву 15 млн. стаг). Ч1ог1а бертахь беха кхузахь тайп-тайпанчу къаьмнийн векалш. Цхьабосса бакъонаш йолуш пачхьалкхан бакъо йолу 4 мотт бу кхухахь адамашна юкъахь лелаш. Масала, немцойн мотт буьйцурш 65 процент бу, французийн мотт – 18 процент, италахойн мотт – 10 процент, юха реторомански мотт бу, ткъа иза хууш верг 1 процент адам бен дац. Кхузахь, вайн къоманна, ойла ян лаахь, дика масал хир долуш х1ума лайна а, ловш а ду шуна, Швейцарин бух биллина долу къам! Иза дера ду цигарчу наха, шайн реторомански мотт буьйцуш ца хиларна, юккъера д1абовш хилар. Тахана, сила йолчу Швейцарехь 70 эзар стаг бен вац шайн мотт хууш! Цундела, шайн синкхетам хиларна, цара 1863-чу шарахь шайн мотт 1алашбарна г1оьнна кхоьллина ю «Реторомански юкъаралла», юха 1919-чу шарахь «Реторомански лига», ткъа 1938-чу шарахь дуьйна, швейцарцаша шайн къоман мотт, пачхьалкхан статус йоккхуш хьалха теттина. (Хьекъал долчара шайн хеннахь т1еоьцу хьакъ боллу сацам...).\nТранспортан г1уллакх, кхин дика хуьлийла доцуш, нисдина ду кхузахь. Швейцарехь санна шен хенаца нийса лелаш транспорт хир яц дуьненчохь цхьанхьа а. Билета т1ехь Цюрих г1алара церан коьртачу шахьаре Берн г1ала чу кхочу поезд (1 сахьт некъ), нагахь санна 61-чу миноте бахбеллехь, некъаца боьдуш т1ом бацахь, хьелойла дац. Машенаш механа юхалург а ло цигахь. 21 шо хан кхаьчна хила веза аренде машен оьцург. Ткъа 6 адамал сов адам чухоьуш йолу транспорт эца луург, транспортехь 25 шарахь болх бина, зеделларг хила дезаш ву!\nВай ц1ахь санна, цхьа а бакъо ца къестош, говр-ворданаш санна чучча хоьхкуш яц машенаш. Некъан бохамаш бац ала мегар ду цигахь, нагахь санна машен йоьхна, г1о оьшуш висахь, я ламанан некъашца, я г1алана юьстаха, х1ора 10 км юккъанна боьг1на баьццара жима б1ог1ам хуьлу шена т1ехь «SOS» аьлла йоза долуш. Цунна т1ера з1е тоьхча, орца дог1у, цо ша схьаолу хьо висина, лаьтташ йолу метр. Бахь а, маха бов цигахь, адам – цкъа а!\nКхерамзаллин доьхка доцуш машенахь лела бакъо яц кхузахь\n(я пассажирийн а, я водителийн а). Амма и закон дохийнехь хьол хьалха ц1а кхочу г1уда кхайкхийна полицера квитанцеш. Урамашкахь ц1еххьана (90 градус) йолуш голатухийла нислахь, цигахь доккха куьзга хуьлу тоьхна, дуьхь-дуьхьал йог1у машенаш вовшийн гайта аьттонна.\nНоябрь баттахь Швейцарин аренаш аьхка санна го. Иштта, оцу деношкахь церан Риги олучу 3 км. лакхахь болчу ломан курорте дахара тхо. Л.Н. Толстойс шен «Люцерн» ц1е йолчу произведенехь хьахийна а ю и исбаьхьа хаза меттиг. Машенаш лаха чохь юьтуш, трамвайца лаьттара хьала 3 км. ирхнехьа некъ бира оха. Эццахь а хаалора цара адамийн терго яр лерина хилар. Тхан трамвайн некъан кхоъ рельс яра. Юккъера рельс шеца магнит долуш яра. Хьанна хаьа, цхьа бохам нислахь, б1останехьа инерцица чухьаьдда трамвай сацон езахь, оьшуш ю аьлла йина яра кхоалг1а рельс. Иштта сайна ма-дарра хиъча ас забар йира сайн доттагIaшка: «Шун махках леш верг, х1ун новкъа хуьлий леш хуьлу техьа ?» - аьлла. Самукъадаьлла, бийлира сох сан накъостий. Цундела, швейцарцаш ч1ог1а дозалла до шайн махках, уьш даггара муьт1ахь бу шайн 1едална а, конституцина а. Юьртарчу нехан беша юккъехь а д1атоьхна шайн пачхьалкхан байракх яйна суна церан. Ткъа урамехь диттан г1аш санна байракхаш хуьлу лесташ. Вайна дика евзаш йолу «Красный Крест», «Ц1ен Ж1ар» ц1е йолу организаци Швейцарехь 1863-чу шарахь Женева г1алахь Анри Дюнанс кхоьллина ю. Оццу организацин байракх ю иза, вайн заманахь Швейцари пачхьалкхан байракх санна евзарг .\nДуьненахь дика евзаш ю церан Цюрих, Берн, Женева ц1ерш йолу г1аланаш. Швейцарцаш шаьш ц1ерш техкина царна. Масала, Женевах, цара политикин столица олу, Цюрихах – экономикин столица олу, ткъа Бернах – культурин столица . Дагадаийта лаьа, Швейцарин столица Берн г1ала ю. (Женева хеташ хуьлу цхьаберш).\nДуьненчохь хууш ду, Швейцарин банкаш х1окху масийтта б1е шерашкахь шайх тешам болуш хиларна лоруш юйла. Цюрих аьлча дуьхьала х1уьтту цуьнан хаддаза банкаш йолу урамаш. Иштта, цхьана малх къегина, хазачу дийнахь бевзаш болчу Банхофштрассе олучу урамехула йог1ура со, сайн кхечу накъостаца, яздархочуьнца Ирэна Брежница. Ирэнас суна т1ейирзина, юха шен ши куьг д1асадаржош мелла а цаяшарца я цабезамца элира: «Х1ан, Зайнап, х1инца тидам беш хьажа хьайна, х1инца х1ара вайшимма йоху г1улчаш, дуьненчохь уггар а еза, мехала лаьттан метарш ю хьуна!» – аьлла. Амма ас шега юхааьллачух, цунна дика хиира, суна йоцийла иза еза меттиг. Ас цуьнга аьлларг дара: «Ирэна, суна сайн къоман ц1ийн хьожа йог1у кхузахь, сан когаш тийсало кхузахь, шун банкийн не1арийн бертахь, сан махкахойн даь1ахкех! Суна шера дац хьуна шун банкийн хьалхара мраморан некъаш...».\nИза кхийтира сох. Генахь, ц1ахь, сан белхочу Даймахках йоккху хонс-са кхузахула ца хьийзара? Хьанала-хьарам ца бохуш гулдечу рицкъанан сейфаш ю кхузахь. Тхойшиъ цул т1аьхьа, исбаьхьа хазачу, Цюрих г1али юккъехь 1уьллучу, Цюрих 1оман бердан йистехула кхин дош ца олуш, ойланаш хьулйина лийлира ехха.\nДаима а сайн декъаза мохк боьлхуш лерехь хезара суна, ткъа т1аккха со к1ордорна кхоьрура царна. Тхайн дог-ойла хийца луий, ас анекдоташ дуьйцура вайх лаьцна. Царех цхьаъ ч1ог1а дезара царна. Дика ду, дуьйцу ас: «Китайн 1едало Россин паччахье д1ахьедар дина, нагахь санна цара Нохчийчуьра т1ом сацош бацахь, шаьш кегийчу тобанашца пхиппа миллион т1емало т1ехоьцу аьлла...». Юха, иштта самукъаделира сан лулахочо тхан юьрта, дехьа-сехьа ураме а чуетташ ракеташ йолуш, тхо ларми чудуьссуш дохкуш, шен чуьра, араяьлла ца йолуш, ас оьг1азяхна шена дов дича аьлларг: «Ва суна-м ца хаьий вайн маса дийнахь 1ен дезар цу цу чохь! Цундела, ехк лаха йитахь со!». Эццахь, ракетийн метта айса юьйр йолуш дог дат1ийнера цо. Тхо деха дийлира цунах иза хьийзош. «Бабацина уллехь синкъерамехь меттиг лаца йолуш хилла хьо-м» – бохуш.\nЦарна ч1ог1а езаелира вайн забарш, хелхарш, вайн меттан мукъам!\nСарахь, Катринас ша Швейцарин къоман кхача бан йоллу элира тхоьга. Иза – г1абакхах йина чорпа яра! Ч1ог1а чомехь, кийрана цхьа аьхна хуьлура иза!\nЦхьа эзар шо хьалха, Швейцари къен йолчу хенахь, цигахь кечбеш хилла кхача бу х1ара. Х1етахь дуьйна схьа къоман кхача лоруш бу. Ткъа цунна оьшу г1ирс а, барам а иштта хир бу: т1ера чкъор доккхуш, ц1анйина г1абакх (5-6 дакъа), картолаш (3-4), ж1онкаш (2-3), хох (3-4 корта), саьрмасекх (3-4 ц1ерг), ц1ен бурч, туьхьа, т1о.\nЛакхахь багарбина хасстоьмаш, кхоккха дакъа деш, яй чу нисбо, т1е 2,5 литр хи дуттий. Уьш кхоччуш кхихкина евлча, мелла йовха йолуш, миксерца оццу шаьш йолчу яйчохь хьовзаеш оту, кочачу чорпане ерззалц. Юха шена товчу чомехь т1е туьхьа а, ц1ен бурч а тухий, т1е т1о буьллу. К1айчу я 1аьржачу баьпгаца хьалха х1оттабо и кхача. Иштта, вайн къоман юург йовза лиира царна.\nСайн рог1ехь, Цюрих университетехь, студенташца (зудаберийн шайн лерина юкъара1ойла яра) вайн жижиг-галнаш дира ас. Стоьлан йисте кхайкхира сайн керла накъостий.\nШвейцаркас вайн къоман кхача ч1ог1а тера бу элира шайн ломахь бехачу нехан кхачанах, ткъа Венгрера студенткас – шайн юьстахчу ярташкахь йиъна ша х1ара тайпа юург. Оха сацам бира: дерриг а халкъаш, церан кхачанаш цхьана стоьла т1ера, дуьне ма-дду д1асадаьржина хиларх, аьлча а, Адам-Хьаван х1усамера…ткъа иза шиъ тхан массеран а гергара ши стаг хилар а.\nЯхь бохург х1ора меттехь шен-шен кхетам болуш х1ума хила-кх. Масала, вайн 1едал ду-кх, мел таро елахь-яцахь, нахана юкъа довлуш т1ехь тоьлла бедар лелор. Парижан массо а бахархошна йовзале Соьлжа-Г1алара кегийрхоша схьаоьцу цара юкъаяьккхина мода. Соьга кхечу кепара ойла яйтира менталитетах лаьцна Катрина Майерс дийцинчу цхьана х1умано. ХV111-чу б1ешерашкахь Цюрихехь ваьхна цхьа ч1ог1а оьзда, хьал долу жима стаг. Нахаца комаьрша а хилла иза. Шен т1еюхучу бедарийн нуьйдарчий дашо хилла цуьнан. Делахь а, ша г1али юкъа волуш шена т1е беркъа г1овтал кхуллуш хилла цо, адамашна шаьш г1ийла ца хетийта шена уллохь. Цо иштта ларъеш хилла шен яхь...\nЦюрих г1алара Берне кхаччалц ц1ерпошта т1ехь нийсса 1 сахьт некъ бу. Берн церан паччахье ю. И г1ала къаьсттина шен сибаташ, башхаллаш йолуш шира г1ала ю. Швейцарина юккъехь 1191-чу шарахь йина ю Берн. Таханлерчу дийнахь цуьнна чохь вехаш 133000 стаг ву. Швейцарин уггар а коьрта, мехала г1ишлош ю кхузахь. Царех коьртаниг лоруш ю шена т1ехь сахьт долу б1ов. Иза ХII-чу б1ешерашкахь йина ю. Хьалха заманчохь иза коьртачу г1алин г1ап санна хилла ю (3 м. шуьйра пенаш ду цуьнан), ткъа х1инца куьцан 1алашъеш ю иза швейцарцаша. Оцу сохьто нийса хан гайтарал а совнаха, де а, бутт а, зодиакана хьаьркаш а, беттан ц1ино а гойту. Х1ора сахьт моссаза дели, н1аьна кхойкху, тайп-тайпаначу акхаройн гуо хьийза оцу сохьтана гонаха.\nБерн г1алин диканиг х1ун ду аьлча, мел дог1а дарах, цигахь вашор вац. Урамаш ч1ог1а гаттий ду цуьнан. Хьалха заманахь, пайтонаш д1асахьовзол бен, кхин шуьйра ца дина урамаш. Ураман шина аг1онца динчу ц1енойн лабанаш т1етт1а кхачарна дог1а т1е ца 1енаш вуьсу. Цхьа дехачу раг1у к1елахь санна самукъане хуьлу Бернехь некъ беш. Кхечу г1аланашкара наха Бернерчу бахархошна, забарца 1уттуш, олуш ду: «Саготта боцу, партала бернхой» – олий, ткъа цара дерриг а хуьлуш олург ду «Коьртаниг – собар». Схьахетарехь, х1ума ворх1азза дуста хаарна, цкьа а шайн г1ала, цуьнан куц ца дохорна шайн х1ума дуьстина дарца Берн ша 1191-чу шарахь ма-ярра 1алашъян а, ларъян а хиъна цуьнан «собаречу» бахархошна. Бераш кхиор ч1ог1а жоьпалле декхар хета Швейцарехь. Цуьнан ч1аг1о ю ала мегар ду Бернехь Корнхаусплац олучу майданахь 1516-чу шарахь йинчу х1олламе хьаьжча. Иза къола, зулам дина бераш дуу наьртхо ву. Сих-сиха цуьнга хьажа дуьгуш хилла бераш. Швейцарехь дихкина ду берана т1е куьг кховдор. «Хьехамца, хьекъалца кхио деза бер» – олу цара. Дукха туьканаш, музейш ю кхузахь.\nНекъаца, къаьсттина г1ашлойн, бакъонаш хаза ю Швейцарехь. Масала, хьо хьайн г1ашлойн некъа т1ера цхьа ког баьккхина а, машен некъа т1е охьавоссахь, хьуна еа аг1ор йог1у транспорт соцур ю. Церан 1едало а, хьекъало а боху: «Адам экаме ду, иза лазор ду, ткъа машен онда ю, аьчгах йина ю». Церан 1едал адамийн аьттонна къахьегна а, къахьоьгуш а ду даима. Берн г1алин да шен к1ентан берашца волалой лела, цхьа а ха а доцуш, маьрша.\nЦигахь бехачу вайн махкахошка хатта а мегар ду шуна иза – 1едалан система а ю говза хоттийна. Масала, церан 7 министр ву, ткъа уьш рогг1ана Президенташ хуьлу шайн пачхьалкхехь. Царна г1олехь ду вовшашка луш йолу раг1 ц1ена кховдор. Харжамаш ца хиларна, къовсамаш-хьарамлонаш а оьшуш яц царна.\nШвейцарин аматаш боккъал тера ду вайн махках. Д1ахьаьжча, гуш долчу лаьмнаша 1ехавой, ахь ц1ахь йитинчу Шуьйта я, Сиржа-Эвла кхачаво хьо. Ткъа хенан х1оттам вайн ц1ахь санна хуьлу. Шен латтан барамца а Нохчийчоьнах ч1ог1а тера ю Швейцари. Довха, к1еда хуьлу церан 1а. Хаза г1иллакхаш ду юьртахь.\nУрамехь массо а адам вовшашка де дика деш, дистхуьлу. Вай санна могаш-парг1ат х1отту цара. Цюрих 1оман бердаца йолчу Вайденшвиль олучу юьртахь дика вевзаш волчу Томас Гайсеран доьзалехь хьошалг1ахь яра со. Томаса совг1атна билет эцнера суна ерриг а Швейцарехь мел йолчу транспортана бакъо йолуш (х1ордкема, автобус, трамвай). Цундела, ц1ерпоштсан аьтто хилира цигахь муьлххачу а метте кхача. Иштта, Томасан х1усамехь, жижиг т1ехь плов дан юьйлира со. Самукъа а долура исбаьхьа хазачу х1усамехь г1уллакх дан! Д1айолаелча холодильника чохь ж1онкаш ца карийра. Церан жимах волу к1ант вара ц1ахь. Цунна хиира суна т1еоьшийла уьш. «Со х1инцца схьавог1у» – аьлла, кора к1елахула д1аведира иза лулахошка, юха, иштта сиха схьаведира: «Х1ан, х1орш дуьйций ахь?» – элира Мануэла.\n«Ой! Х1ара-м, ша Эг1ашт1ахь санна, х1ума ма ду» – аьлла цхьа сайн ц1еран, сайн къоман гергара г1иллакх хийтира суна иза. Ма хир дара иза Москвахь! Лулахчуьнга ж1онк дехча, минот а ялале психиатре кхайкха там бара...\nХ1уман нийсо а, ц1ано а езаш бара сан гергарло долу нах. Къинхетам бу цаьрца. Цара динчу диканехь а, Женева г1аланах а лаьцна т1аьхьа дуьйцур ду ас.\nЖима, шира гIала ю Женева. Кхузахь вехаш 87000 стаг ву. Ткъа царех 30 процент нах кхечу пачхьалкхашкара бу.\nКъаьмнийн тайпа, башхалла ца къестош, шен адамашка цхьабосса болчу лерамца гIараяьлла, нахана езаш ю Женева. Дуьнен чохь мел долчу къаьмнийн мотт хуьлу церан майданашкахь хезаш. Женева ша гIала хиларал а совнаха, дийнна кантон лоруш ю. Цундела ала мегар ду иза Францин мотт шен пачхьалкхан мотт болу кантон ю. Женевера бахархой велосипед хохкий, Францерчу туьканашка боьлху, шайна оьшург эца. Цхьана Швейцарин хилла а ца Iаш, дерриг а дуьненан культуран шахьар ю Женева. Кхузахь ООН-н штаб-квартира ю. Швейцари ша декъашхо яц ООН-н. ТIаьхьарчу хенахь дуьнен чохь хуьлучу тIемаша дечу зуламашна, тIамо ког-куьг доккхуш заьIап дечу адмийн гIайгIа-бала гойтуш, хIоранна а дагах кхетийта лаам болуш, ООН-н хьалхарчу майданахь хIоллам бина дIахIоттийна ду цхьа ког кагбина Iаламат доккха гIант. ЦIерпоштаца Женеван коьртачу вокзале кхочу. Вокзал Рона олучу хина уллохь лаьтташ ю. ТIайх дехьа ваьлча, мел генара а шена тIе тидам бохуьйтуш, хаза гуш ду лаьттах, байх а,зезагех а дина сахьт. Цуьнан механизм лаьтта бухахь ю, ткъа тIехула долу терахьаш зезагашца куц деш доьгIна ду. Женева гIалара схьабевлла нах баьхна Россехь. Цара беркате гIуллакхаш, дика ларам битина шайл тIаьхьа. Царех ву Франц Лефорт. Иза 1674-чу шарахь дуьйна ваьхна Россехь. Иза паччахьан Петр I накъост а, Iедалан гIуллакхашна тIехь дика хьехамча а хилла ву. Россин эскаран командир хилла, тIаьхьо Россин флотан адмирал а хилла Франц Лефорт. Иштта, Женевера схьаваьлла ву Антонио Трезини. Иза 1742-чу шарахь Санкт-Петербурган коьрта архитектор хилла. Цо хIиттийначу проекташца йина ю Монетни двор, Владимирски собор. Иштта кхин а тоьлла архитекторш Доменико Трезини а, Тома де Томон а хилла.\nДуьнен чохь массарна а вевзаш волу философ Жан-Жак Руссо вина 1712-чу шарахь Женевехь. Европехь дика дешар Iаморца евзаш ю Женевера университет. Иза 1868-чу шарахь йина ю. Швейцарехь бен кхин дика хуьлийла доцуш хьоьхуш ду банкашца долу Iилма. Цундела дукхачу меттера нах хуьлу цигахь Iилма довза лууш. Iаламат хаза Iалам ду Женеван гонаха. Цунна го баьккхина лаьтташ хаза хьаннаш а, лаьмнаш а ду. Адмашна сакъера, садаIа аьтто болчу агIор дIанисдина ду Женеван Iомаца доьзна долу хьелаш: паркаш, ресторанаш. Иштта Женевехь ю дуьненчохь мел йолчу организацийн векалш а, ткъа иштта махлелоран компанийн векалш а болу дуьненаюкъара центр. Швейцарин коьрта дозалла ду Швейцарин «Нестле» кафе, 1867-чу шарахь дуьйна ю и компани, Швейцарин нехча яккхаран заводаш (200 тайпа ю уьш) дуьнен чохь уггар а мехала долу «Ролликс» сахьташ (1770-чу шарера дуьйна схьа) Швейцарин эскаран уьрсаш, йогурташ.\nЖеневана гонаха чIогIа нийса, тай тоьхча санна гуш хуьлу кемсийн аренаш. Кемсийн кенаш дукха хьийкъина хиларна, царна гIортол еш сетка лаьцна хуьлу кемсийн могIарш. ХIора гектаран шен-шен басахь хуьлу и сетканаш. Цундела, бераша ловзош хуьлу «кубик-рубик» санна, хаза гуш хуьлу мел генара а кемсех яьккхина ирхенаш. Швейцарин истори ца евзачарна хетало иза яха хаийнарг церан банкаш ю. Иза иштта дац. Швейцарцаш чIогIа хьанал къахьоьгу адамаш ду. Дуьххьала дIа даьхница, лаьттаца къахьега хаарна яха хиъна иза. Шурах дезар дан хаьа царна. Цара ялтан дечу сийн цергех а, бIаьргех а хи долура. Вай маца Iемар ду техьа иштта рицкъан тIалам бан? Кхин хIун тIехIотта деза техьа вайна баьпган юьхкан мах бовза?... Швейцарех лаьцна сайн къамел дерзош, суна дош ала лаьара сайн накъостех, цара динчу диканех лаьцна.\nТамашийна, дагна цIена адамаш ду уьш. Берийн синош ду церан, цхьа а хьагI, мекарло а йоцуш. Цара бекъна вайна тIебеъна бала. Масала зудий, майрий долу хьехархой болу Элизабет Рустекс, Андреас Петерсон. Цу шимма дукха гIо дина берашна. Шайн цIахь меттиг елла, дешийтира нохчийн берашка. Церан Цюрихерчу хIусамах «чеченский штаб» олу. ЗаьIапчунна протез яйтина, Рошни-Чуьра ишкол тояйтина, Шеларчу №8 йолчу ишколехь масийтта шарахь мах боцуш юург латтийра цара! Катрина, Райнхард МайергIара дина дика гIуллакхаш.\nУьш газетан редакторш бу. Москвахь аспирантурехь шайн чоьтах лоьран дешар дешийтина цара нохчийн йоIе. Зударийн рак олу цамгарна дарба лохуш талламан болх беш, докторан диссертаци ян кечлуш ю и йоI. Амма МайергIеран хилла цхьабарт бу цу йоIаца: вайн махкахо ша ехачу юьрта болх бан цIаерза езаш ю. Царна луург дара иза шен махкана а, юьртана а пайда бохьуш хилар.\nМосква лоьрашца къен яц бохура цара. Катринин кIанта Тобиаса шена шен нена-нанас дитина ахча дIаделла СемаIашкахь керта бомба кхетта, чов йинчу йоIана. Москвахь масийттазза операцеш йина цунна. ЧIогIа къинхетаме, нийсо езаш кIант ву Тобиас. «Нохчех лаьцна материалаш ешча, иза шаверг а хийцавелира тхан», – бохура цуьнан нанас Катринас. Бейруте Iаьрбийн мотт Iамо вахара иза. Тхо туькана доьлхуш а, цо шен нене олура, оьцуш ерг уггар а гIийлачу пачхьалкхан хIума эцалаш. (Массо а агIор таро йоцчуна дакъалаца лаьара Тобиасна). Иштта, яздархо а, журналист а йолу Ирэна Брежна. Ирэна нохчийн зударех чIогIа къахеташ ю. Цо язйина киншка а ю «репортаж Серноводскер» цIе йолуш. Дош нийса аларца, бакъдерг шен меттехь, шен хенахь аларца дика евзаш ю Ирэна Швейцарехь. Цо вайн зударийн, нанойн доьналлех лаьцна яздинчу дийцарна Германин президента литературни хьалхара совгIат делира цунна. Москвахь, Швейцарин посольствехь йолчу Деротея Кольде а ю нохчашна шега далуш долу дика дина. Масала, цо Швейцаре дуьгучу берийн виза йоккхуш а накъосталла дина, вайн махкахойн «Теплый Дом» цIе йолчу организацина (директор Наталья Немедова) оргтехника эцарца доккха гIо дира. Томас Гайсер, цо вайн махкахочунна протез ярца гIо дина.\nУьш боккъал а тешаме накъостий бу. Цара лерина ладугIу вайн махкахь хуьлучу хийцамашка. Вайна санна хазахета диканиг хилча, вай санна халчу а хIуьтту, цхьа зулам иккхича. Со теша уьш вайн маьршачу махка хьошалгIа а богIуш цхьа башха зама йогIург хиларх! Кху деношкахь телефонехула къамел хилира сан Элизабетца а, Катриница а. Ас дийцира вайн гIаланашкахь а, ярташкахь а дечу дикачу гIуллакхех лаьцна. Юха забарца тIетуьйхира: «Шун Швейцарел а хаза хIун ду хаьий шуна? Дера ю тIом боцу сан Нохчийчоь!». Элизабета элира: «Даймохк беза шуьх Iама везар-кха массо а».


Дуьненаюкъаралло $331,5 миллионна гIо дийр ду мацалла хьоьгучу Зимбабвен бахархошна\nЗимбабве гуманитаран гIо дахьа кечлуш ду Беларусин кема.\nДуьненаюкъаралло $331,5 миллионна гIо дийр ду Зимбабвехь мацалла хьоьгучу нахана\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралло шинарин дийнахь 331 миллион 500 эзар долларе алсамбаьккхина, миллионаш адамаш а леш, хIоьттинчу йоькъах Зимбабвена хьалха яла ша дийр долчу гIо-накъосталлан барам, хаам бо Reuters агенталло.\nЙокъо хIоттарна хьаьчкIийн ялта а лахделла цу махкахь шозза. Цуьнан бахьана ду Кариба электростанцехь IаьIна хи кIезиг хилар. Ткъа цо шен агIор лахдина ток яккхар.\nЙокъо хIоттар доьзна ду Зимбабвен бахархой кху тIаьхьарчу 10 шарахь уггар кIорга экономикан кризис ловш хиларца. Адамашна уггар хьалха оьшу шекар а, хIун даьтта а, дуга а санна долу сурсаташ цу махкахь Мангалан-баттахь дуьйна дазделла шозза сов. Ткъа цо алсамъяьккхина инфляци 175,66 %.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Дерригдуьненан кхачанан программан директоро Бизли Дэвида дIахьедар дина, Зимбабвен эвланийн кIошташкахь веха 2 миллион 300 эзар сов стаг сихха кхачанца гIо оьшуш хиларх лаьцна. ТIедогIучу шарахь Зазадоккху-бутт тIекхаччаллалц йолчу ханна мацалла хьоьгучу нехан терахь алсамдала мегаш ду боху цо 5 миллион 500 эзар стаге.\nIедалша ларарца, гIаланашкахь веха 2 миллион 200 эзар стаг а ву кхачанца гIо дан оьшуш. Цу кепара, цу махкахь верриг а кхачанан сурсаташца гIо дан дезачу нехан терахь ду 7 миллион 700 эзар стаг.\n331,5 миллион доллар дойур ду кхачанца гIо дан а, хица кхачо ян а, санитарин хьашташна а, ткъа иштта бохам ловш болчу доьзалшна кара ахча дала а.\n"Вай дуьйцурш баккъалла а мацалла хьегаран новкъадевлла адамаш ду, нагахь вай кхузахь царна гIо ца дахь", - кхайкхам бинаа Бизлис дипломаташка а, гIо даран агенталлийн векалшка а, Iедалан белхахошка а, Зимбабвено гуманитаран гIо доьхуш дуьненаюкъарчу доноршка дехар дарца доьзна.\nХьалхо мацаллана дуьхьал латта 294 миллион доллар дехнера Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралло, амма йокъо хIоттаран тIаьхьалонаш чолхе хиларна цунна эшна кхин а алсам харж яр.\nЗимбабвен президенто Мнангагва Эммерсона шинарин дийнахь дIахьедар дина, йокъо къоман ирча бохам бу аьлла.\nЗимбабвен президент Мнангагва Эммерсон\n2017-чу шарахь Iедал керчира Зимбабвехь. Дукха хенахь дуьйна цу махкана урхалла деш хилла Мугабе Роберт дIаваларо беана сатийсам а, хазахетар а долу-долууш дIадирзира сабӀарздаларца. Бахьана дара президент Мнангагва гIорасиз хилар экономика денъян а, ладаме политикан реформаш йоло а.\nЭкономикан хьал ледар хиларна реза боцу нах алсамбовлуш а болуш, коьртачу оппозицин партино дIахьедар дина, тIедогIучу кIиранах урамашкахула демонстрацеш дIаяхьа дагахь ду шаьш Iедалан экономикан политикан дуьхьал аьлла, хаам бо Reuters агенталло.


Нохчийчохь юхатоллуш ду Дагестанера 8 стаг вер\nНохчийчоьнан прокуратуро юхаталла долийна 2016-чу шарахь Гуьмсан кIоштахь вийначу Дагестанерчу 8 стеган гIуллакх. Цунах лаьцна хаам бина "Агора" бакъонашларъярхойн тобанан адвокато Сабинин Андрейс.\nМаршо Радионо хьалхо дийцина ма хиллара, кхушеран Дечкен-баттахь Нохчийчуьрчу талламан комитето дIакъевлинера Дагестанера 8 вахархо вер хьокъехь толлуш хилла бехктакхаман гIуллакх. И нах полисхоша байинера ши шо ах шо хьалха Нохчийчьурчу Гуьмсан кIоштахь.\nДагестанан махкахой лечкъийнера цу республикан территорина тIехь яххьаш къевлина баьхкинчу герзаца хиллачу наха 2016-чу шарахь гуьйранна.\nГергарчара чIагIдарехь, уьш латтош хилар гайтинера церан телефонаша лучу сигналаша ХIинжа-ГIалахь экстремизмана духьало ечу центрана гергахь.\nДагестанан талламан комитето бехктакхаман гIуллакх долийна хиллера кегийрхой лачкъор хьокъехь. Цхьана хеначохь царах лаьцна кхин хезаш хIума дацара. Амма оццу шарахь ГIадужу-беттан 9-чу буса Нохчийчоьнан полисхоша герз диттина Гуьмсан кIоштахь вийра шина машенахь хилла 8 стаг. Цул тIаьхьа цара цIетесна а хиллера цу шина машенах.\nГергарнаш тешна бу и кегийрхой дIабигинарш ницкъаллин структурийн белхахой бу бохучух.\nШен агIор Нохчийчуьрчу талламан комитето бехктакхаман гIуллакх долийнера нохчийн полисхошна тIелатар дар хьокъехь. Стохка аьхка дуьйна и гIуллакх дIакъовла гIерташ бара талламхой, бехкебийраш байина хиларна. Амма цунна дуьхьал бара Дагестанера цу кегийрхойн гергарнаш.\nДелахь а Дечкен-беттан юккъехь кхелхинчеран доьзалшка Нохчийчуьра кехаташ кхаьчна, царна дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх дIакъевлина аьлла.


Евкуров: "цIеххьана" куьйгашяздар нисделла дозанаш къасточу кехаташна\nГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а куьйгалхой: Евкуров Юнус-Бек а, Кадыров Рамзан а\nНохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъарчу дозанах сихаллехь куьйгашяздина, некъаш тIехь болийна белхаш бахьана долуш иккхинчу конфликтна юккъехула. Делахь а ша документ кечдина дикка хан яра, Москох юкъахь а йоцуш аьлла, дIахьедина РБК агенталлана еллачу интервьюхь гIалгIайн куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека. Цо бахарехь, тоххара дуьйнна (шарахь цкъа хуьлучу цхьанакхетарехь) Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца оцу хаттарх къамелаш хуьлуш дара цуьнан. Ткъа тIаьххьара хилла дийцарш долийра, Нохчийчоьнца хоттаделлачу дозан тIехь "Чеченавтодоран" трактор гина, ГIалгIайчоьнан бахархоша шайн резадацар хаийтича.\nГIалгIайн Аршты юьрта нохчийн техника некъ билла йолаелча, массарна моьттинера, ГIалгIайчоьнан территори тIе бевлла нохчий аьлла, билгалдоккху Евкуровс. "Ша шаха барт чIагIбар" нисделлехь а, цунна кечамаш бен бутт зама яра, аьлла Евкуровс.\nБайначу беттан 26-чу дийнахь шина мехкан куьйгалхоша эххар а дозанаш къасточу кехаташна куьйгашяздира. Карарчу беттан 4-чохь Магасехь дуьхьалонан акци йолийра бахархоша. ТIаьхьо Iедалшца барт хилира митинг 15-чу дийне кхаччалц латто бакъо луш.\nРБК агенталлаца хиллачу къамелехь Евкуровс ша тIехь ницкъ а беш, митингера нах дIасалохкур бац аьлла.


Нурмагомедовна дисквалификаци ян тарло\nИрландин латархочуьнца Макгрегор Конорца хиллачу латарехь толам баьккхинчу Нурмагомедов Хьабибан совгIат дIа ца ло Iамеркан Невада штатан атлетикан комиссино. Латархойн чемпионатан куьйгалхочо Уайт Дэйна бина и хаам, яздо TMZ хьостано.\n"Хьабибна ахча дIа ца кхачо гIерта уьш. Лахь а, доллу ахча лур дац цунна. Чемпионан доьхка дуьтур ду цуьнгахь, амма дисквалификаци йийр ю, схьахетарехь, 4-6 баттана. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн территори тIехь лата бакъо юьтур яц цунна, я кхечу пачхьалкхашкахь хIитточу турнирашка а кхайкха дагахь а дац тхо", - аьлла, дIахьедина Уайта.\nUFC-н турнирехь толам баккхарна 2 миллион доллар догIура Нурмагомедовна.\n4-чу раундехь шеца летташволчун садукъдинера цо, цул тIаьхьа октагонал арахьа лаьттачу Макгрегоран спарринг-партнерна тIелеттера. Спортхоша , полисхоша а къеста а беш, летарш хиллера цу чохь.\n"Хьабибна ахча дIа ца кхачо гIерта уьш. Лахь а, доллу ахча лур дац цунна. Чемпионан доьхка дуьутр ду цуьнгахь, амма дисквалификаци йийр ю, схьахетарехь, 4-6 баттана. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн территори тIехь лата бакъо юьтур яц цунна, я кхечу пачхьалкхашкахь хIитточу турнирашка а кхайкха дагахь а дац тхо", - аьлла, дIахьедина Уайта. UFC-н турнирехь толам баккхарна 2 миллион доллар догIура Нурмагомедовна.\n4-чу раундехь шеца леттачуьнан садукъдинера цо, цул тIаьхьа октагонал арахьа лаьттачу Макгрегоран спарринг-партнерна тIелеттера. Спортхоша а, полисхоша а къеста а беш, летарш хиллера цу чохь.\nОццу юкъахь Дуьненаюкъарчу боксерийн федерацин (IBE) чемпионо Бетербиев Артура а толам баьккхина, тIечIагIйира шен дуьненан чемпионан титул Чикагохь хиллачу латарехь.


по чеченскому языку «Родной язык-моя гордость, Сочинение\nметки: Написать, Чеченский, Сийлахьчу, Халкъан, Базарахь, Уггар, Хилый, Халкъах\nМотт адамийн дахаран хазна ю. Иза адамаш массо а аг1ор вовшех кхетош болу Дала вайна белла тамашийна г1ирс бу.\nДуккха а ду дуьненахь меттанаш, ткъа царна юкъахь шен меттиг д1алоцуш, къаьсташ вайн нохчийн мотт бу.\nВайн мотт г1иллакхе а, оьзда а бу, мерза а бу. Иза къоман са, адамаллин куьзга а ду. Мотт вай лар ца бахь, цуьнан сий ца дахь, вайн къоман сий а дужур ду. Цундела вайна беза, вай 1амабо вешан нохчийн мотт.\nМотт д1абаьлча халкъан тезет, ловзар-синкъерам, дика-вон д1адолу. Уьш д1адевллачу халкъах халкъ ала йиш яц. Вайн халкъах, вайна кхане а йолуш, халкъ хила лаахь, уггар хьалха нохчийн мотт, олуш махиллара, баьрчче баккха беза вай. Шен мотт ца безачунна шен къам а, мохк а безар бац.\nЦуруев Ш. «Нохчийн мотт эцна бац базарахь» ц1е йолу стихотворенехь боху:. Акха яр санна и ца баьлла бацалахь,\nБоьжна бац стиглара, эцна бац базарахь.\nЦхьаьнггера юхалург баьккхина бацара,\nКхоьллина хилла и вайн дайшна азаллехь.\nАс лору дуьненахь мел долу меттанаш,\nНохчийн мотт даима сан оьзда дозалла\n1ожаллин цамгаро д1алаьцна меттахь 1аш\nЦу маттахь дийр ду ас весет а доьзале…\nМуха хир ву дуьненахь уггаре а сийлахьчу Ненан мотт цабезарг и бийца цалуург, и къен хетарг.\nМел халахеташ делахь а, ишттанаш а нисло вайна юкъахь. Цхьаццаволчо дозаллица къамел до, шена ненан маттахь еша а, яздан а ца хаьа, бохуш.\nТкъа дуьненахь а воккхачу оьрсийн яздархочо Л.Н.Толстойс аьлла хилла:\n«Нохчийн мотт уггаре а хазачу а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь кхоччуш дика иза хууш хьо велахь».\nНенан мотт…Доккха маь1на лоцу оцу шина дашо шайна чу.\nВай дайшкара схьадеъна вай хаза г1иллакхаш, оьздангалла, ийман.\nТкъа и шадерриг д1акхехьа оьшург бу ненан мотт. Ненан мотт ларбеш ца хилча, цуьнан сий деш ца хилча, къам д1адолу.\nТахана вай ойла ца йо вай дечу къамелан, олучу дешан. Ларамза вайн багара дуьйла маьттаза дешнаш, дашца чов йо вай ваьшна уллорчунна.\nПоэзехь а тидам боцуш ца дисна и санна долу дош.\n1.Ахь тхуна оьг1азлой, харцдерггий деъча,\n... бегІийла хир дара. Сайд-Хьасан, дош хьоьга ду-кха. – Ненан мотт бохург доккха хІума ду. Нохчийн халкъан кица ду: «Мотт бу – халкъ ду, мотт бац – халкъ дац», – аьлла. Оцу дешнаша кхачош ... хьоьга ненан мотт биц ма бе бах. Кхузахь «Даймохк» а, «Ненан мотт» а куьцана вовшах тасархьама далийна дац, амма Даймохк, Ненан мотт а цхьаьна бен хила йиш йолуш дац. Вайн махкахь ...\nМел сийсаз бу-кх хьо, адаман мотт!\nАхь тхуна деган и к1езгалла еъча,\n2.Ахь тхуна дикалла, нийсо а еъча,\nДуьненан хазахетар, адаман мотт!( Яндиев Дж. «Адаман мотт»)\nВай олу Даймохк-Нана.\nНана санна, Даймохк беза вайна, цунах девлча тоха са а доцуш. Иштта шен нене, Даймахке санна, хила беза ненан матте болу безам а.\nОьрсийн яздархочо Паустовскийс 1аламат хьекъале а, нийса а аьлла ненан маттах лаьцна ша яздина башха дешнаш:\n«…Шен махке болу бакъ безам, шен матте бацахь, маь1на долуш бац!» Сайн сочинении ерзош суна дало луур дара вайн сийлахьчу яздархочо, поэта Мамакаев Мохьмада ненан маттахь аьлла дешнаш:\n«Шен ненан мотт халкъо,\nСий ойбуш 1алашбахь,\nЦхьаммо а хьошур яц!»\nВезачу Дала ницкъ, хьекъал лойла вайна нийсачу новкъа, шуьйра г1улчаш йохуш, Нохчийн меттан сий-ларам ойбуш, д1адаха.\n«Ненан мотт-сан безам»\n... заработали. Перейдите на лучший сервис по заработку на вводе чисел с капчи для школьников, нажав кнопку ниже СПОСОБ 3. Заработок на ... от вас потребуется, выполнять элементарные задания за настоящие деньги. Лайкнули – получили денежку, сделали репост – ...\nСочинение По английскому языку мой микрорайон