КIиранчохь: Нохчийчуьра тIом сецна а, Бесланехь школана тIелатар дина а денош билгалдехи, нах лечкъий, Кадырова Iайшатах хьаькам а йи\nГезгмашин-бутт 06, 2020\nХасу-Юьртахь бертан кехатна куьйгаш яздао\nМарсхьокху-беттан 31-чу дийнахь 24 шо кхечира Дагестанерчу Хасу-Юьртахь Нохчийчуьра хьалхара тIом сацош барт хилла. ХIетахь президентан декхарш кхочушдеш хиллачу Яндарбиев Зеламхан пурбанца, эскарийн баьччас Масхадов Аслана а, Кремлан векало Лебедь Александра а машаран кехат тIечIагIдира.\nИштта, куьйгаш теIийра бертан кехатна Оьрсийчоьнан кхерамзаллан Кхеташонан секретаран гIовсо Харламов Сергейс а, Ичкерин вице-президенто Абумуслимов Сайд-Хьасана а. Цул тIаьхьа официалехь дIакхайкхийра, Нохчийчохь хьалхара тIом бирзина хиларх. Республикера арадехира Оьрсийчоьнан федералан эскарш, ткъа Нохчийчоьнна статус яларх хаттар дIатеттира 2001-чу шеран ГIуран-беттан 31-чу дийне. 2002-чу шеран Охан-баттахь вертолет духуш, хиллачу катастрофехь велира инарла Лебедь Александр. Ткъа цул тIаьхьа ши шо даьлча Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша Девкар-Эвлахь вийра Масхадов Аслан.\n2004-чу шарахь гIаттамхоша дIалаьцначу Къилбаседа ХIирийчоьнан Бесланерчу школехь динчу тIелатарехь белларш дагалоьцуш, тезетан барамаш дIаболийра шинарина дийнахь.\nОцу школехь байъинарш дагалеца баьхкира закъалтхой хилларш а, юкъаралхой а, кIоштан а, регионан а Iедалан а векалш а. Iуьйранна 9:15 минот яьлча болабелира барам. 2004-чу шарахь Гезгамашин-беттан 1-чу дийнахь изза хан яьлча дIалаьцнера тIемалоша школа. ТIаьхьо зезагаш а дохкуш, дагалацаран чIурамаш а летош хан яьхьира гулбеллачара. Тезетан барамаш кхин а кхаа дийнахь латтон лаам бу Бесланехь. Тезетан акци ерзош тIаьххьара гуллур бу мемориалан "Маликийн гIала" цIе тиллинчу кешнашкахь. 2004-чу шеран дешаран хьалхарчу дийнахь Кавказерчу гIаттамхоша, Кремлна Нохчийчохь тIемаш бен оьрсий эскарш арадахар тIедожош, дIалецира Бесланера № 1 школа. ДIахьедарна жоп ца луш кхо де даьлча, лелхийтарш дира школа чохь. Закъалтхой мукъабохуш, Оьрсийчоьнан эскархоша дΙаболийначу тΙамехь дийра 200 гергга бер а, 150 гергга церан да-нана а. Бесланерчу школехь хилларг дуьззина теллина дац хΙинца а. Ткъа школа дΙалаьцначу тΙемалойх ах сов оцу ханна набахтехь воллуш, я лаьцна ларалуш ву.\nКультурин министран хьалхара гIовс ю мехкан куьйгалхочун йоккхаха йолу, 21 шо долу йоI Кадырова Iайшат аьлла, хаам баржийра Кадыров Рамзана шен Телеграм-каналехь. Нохчийчоьнан куьйгалхочо бахарехь, уггар а чолхечу проекташца болх бина, куьйгаллехь лаьттина, шеца доккха зеделларг долуш цуьнан йоI.\nКадыровс чIагIдарехь, синбахамаллин (культуран) министран Дааев Хож-Баудин лааме хьаьжжина, тIеэцна бу и сацам. Иштта, цо билгалдаккхарехь, дуккха а пачхьалкхашкахь лору коллекцеш арахоьцучу модан цIийнан коьртехь хилла ю иза, дерриг дуьненна дIагайтина цо нохчийн гIиллакхаш а, ламасташ а. Кадыровс яздо, шен йоI Нохчийчоьнан филармони кхиорехь а доккха дакъа лаьцна ю, бохуш. Кху шеран Зазадокху-баттахь мидал елира Iайшатна, республикана динчу гIуллакхашна. Нохчийчуьрчу Firdaws ("Фирдаус") модан цIийнан куьйгалхо ю Кадырова Iайшат. Билгалдаккха доргIу, Кадыров Рамзанан цIийнах мел верг ву махкахь лаккхара даржаш дIалецна.\nЛенинскан кIоштан декъарчу полисхоша гIалин юккъера лаьцна дIавигина Соьлж-ГIалара 33 шо долу Умаров Мовсар. Цуьнан нанас Умарова Асета бира и хаам. Нанас чIагIдарехь, Товбеца-беттан 18-чохь лаьцна, шолгIачу дийнахь "нефтяной полк" олучу, эскархойн декъе дIавигина иза. "Ленинскан кIоштан полицин декъехь аьлла соьга, Тумсога (Нохчийчоьнан куьйгалхочух Кадыров Рамзанах а, цуьнан гонах а лаьцна критике роликаш арахоьцу блогер Абдурахманов Тумсо) хьежна иза.\nБайначу беттан 7-чохь соьга а, кхечу гергарчаьрга а телефон а тоьхна, тхо тIекхайкхинера иза латточу полке. Иттех эскархо а, Жабраил ю шен цIе аьлла, вовзийтина цхьа стаг а вара кабинет чохь. Цо элира, шайца болх бан беза сан кIанта, ГIалгIайчуьра а, Нохчийчуьра а ши тIемало лоцуш гIо деш", - дийцина Умаровас. Масех минотана кIант гайтира шена боху нанас, йиттина лараш яцара цунна тIехь аьлла. Ша шен кIанте тIаьххьара аьлла дешнаш иштта дара боху Умаровас: "Ас боху сайн кIанте: царна хьалха гора ца хIуттуш, валар тоьлу хьуна, кIант. Нагахь санна, хьо цара цхьанхьа вуьгуш хилахь, вада, амма нахана мотт ма бетта. Сий хир ду хьан а, хьан гергарчийн а". Марсхьокху- беттан 11-чу дийнахь ГIалгIайчу вигинера боху Умаровас шен кIант, оперативан барамаш бу аьлла. Цул тIаьхьа полисхоша иза ведда аьлла, хаамбира шега. Нохчийчуьра кест-кеста хеза нах лечкъорах а, кхел йоцуш таIзарш дарх а. Байначу беттан 19-чохь нохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" ассоциацино хаамбира, Соьлж-ГIалахь меттигера пхи вахархо дIавигина аьлла. Царна хетарехь, бахьана хила тарлора, кегийрхойн интернетехь динах лаьцна хилла дийцарш.\nНохчийчоьнан муфтийс емалдира "Шарли Эбдо" журнало Мухьаммад Пайхамарна шаьш ехкина хилла карикатураш карлаяхар. Францин журнало Пайхамар сийзазвеш карикатураш юха а зорбане яхар - иза рогIера жоьпазаллин болх хилла ца Iаш, цхьана Iалашонца Малхбузено Исламна а, йоллу бусулбачийн юкъараллана а дина тIелатар ду.\nЦо дуккхаъчу нахана зенаш дан а тарло аьлла муфтис Межиев Салахьа. "Нохчийчуьрчу Динан урхаллан цIарах, оха неIалт кхайкхадо шуна, шайтIанаш, иблисаш! Шайн белхан хинйолчу тIаьхьалонан жоьпалла шуна тIехь хир ду! Шу сийсаза, ямарт нах ду, шина кога тIехь лела хIуманаш ю шу, акхарой а шух олийла дац. Сийначу цIарах догийла шу! НеIалт хуьлда шуна",- аьлла Нохчийчоьнан муфтис Межиев Салахьа. 2015-чу шарахь радикалан бусулбанаша Мухьаммад Пайхамарна йина карикатураш бахьана долуш тIелатар динчу «Шарли Эбдо» журнало юха а арахийциар кху деношкахь шайн карикатураш. ХIетахь динчу тIелатарехь вийра 12 стаг, шайлахь журналан коьрта редактор а, ши суртдиллархо а, ши полисхо а волуш. «Шарли Эбдон» редакцин белхахоша бахарехь, шайн байъина коллегаш дагалоцуш, зорбанехь карлаяьхна цара карикатураш.\nГIалгIайчуьрчу Обаргийн-Юьртан (Троицкая) 45 шо долу вахархо Гандалоев Руслан шина баттана чохь вуьтур ву, гIаттамхошца хилла ву ша аьлла, цо мукIарло динчул тIаьхьа. Махкарчу Талламан комитето дина и дIахьедар.\nЦо ша олуш хаззалц, со тешар яц, цара дуьйцучух, - боху Гандалоевн хIусамнанас Гагиева Лайлаа. - Масех дийнахь лачкъийна а латтийна, иза волу меттиг а ца буьйцура соьга. Цхьана метттигера кхечухьа а вуьгуш, лелийначух тера ду. Ши кIира сов хан яьхьира ас иза лоьхуш. ХIинца боху соьга Карабулакерчу СИЗО-хь ву иза. Цига йоьдуш ю со, цунна цхьацца хIума дIакховдо. Байначу беттан 23-чохь, иза дIавигичхьана дуьйна тIера бедар хийцина вац Руслан. Селхана, ур-атталла, суна гайта а реза ца хилла уьш. Пачхьалкхан цIарах цунна веллачу адвокатна гина хиллера иза, йиттина яц-м бохур цо цунна". Лаьцначул тIаьхьа ГIалгIайчохь ца латтийна Гандалоев боху республикерчу "Мемориал" офисан куьйгалхочо Акиев Тимура. Цуьнан информацица, террорхошна гIо дина аьлла хета нах, цара БуьритIе дIабуьгуш бу, Къилбаседа ХIирийчоьнан шахьара. "Нагахь санна, иза кхуза схьавеллехь, уьш тешна бу-кх, ша дина тоьшаллаш цо хуьйцур дац аьлла. Дахначу деношкахь ГIалгIайчохь иза ца хилла хила а тарло. Гезгамашин-беттан 1-чу дийнахь Сунжан кIошта полицин декъе телефон тоьхнера Лайлаа, цара шаьш долчахь вац аьлла, жоп деллера", - билгалдоккху Алиевс. Байначу беттан 23-чохь йоьдучу контртерроран операцехь лецира Гандалоев Руслан. Полисхоша цхьа юкъ яьхьира, иза волу меттиг гергарчарна ца хоуьйтуш. Къоман антитерроран комитето дIахьедира, хиллачу инцидентехь кхо стаг вийна, шинна чевнаш йина аьлла.\nОцу юкъанна, полисхоша Соьлжа-гIалара лачкъийна вигинчу Умаров Мовсаран нана саготта ю, ницкъахоша ГIалгIайчу талламан барамашка вигинчуьра кIант ведда, ваьлла шайн карара аьлла, бинчу хаамна.\nВуьйцург ву, лакхахь хьахийна, "блогеран Абдурахманов Тумсон роликашка хьежна" аьлла, бехкевина вигинарг. Бакъоларъярхой тIаьхьабевлла, Умаров вар таллийта, дIахьедина юристо Пискунов Дмитрийс. "Тамашен ду "нефтяной полкан" дозана тIера цара лаьцна стаг вадар. Цигара водийла данне а дац. Цундела шеконаш ю, Мовсар дийна ца хила там бу аьлла. Амма, тхо тIехьадовларца, тамлламчаша цкъа мацца а бехкзуламан гIуллакх айдийр ду, Умаровн варах", - аьлла Пискуновс. Иштта, дегайовхо яц ненан а, шен кIант дийна хир ву аьлла, делахь а, Нохчийчоьнан прокуратуре латкъамбина цо, шен кIант варца доьзна.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Шен майра валар я майрачо ша йитар бахьанехь, маре яха йиш йоцуш, зудчо ларбан беза\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Шен майра валар я майрачо ша йитар бахьанехь, маре яха йиш йоцуш, зудчо ларбан беза\nШен майра валар я майрачо ша йитар бахьанехь, маре яха йиш йоцуш, зудчо ларбан беза мур буьйцу дакъа\n320. СубайIа ал-Асламис дийцина, СаIд ибн Хавлан зуда хилла йолучу. Ткъа иза ша – Iамир ибн Луайн тIаьхьенах ву, Бадр (гIазотехь) дакъалаьцначарех а ву. (СаIд ибн Хавла) дIасакъастаран хьаьж дечу хенахь велира, доьзалхочух йолу (СубайIа) буха а юьсуш. Ткъа иза кхелхиначул тIаьхьа, дукха хьецалуш бер дира цо. ХIетахь, доьзалхо вича Iийдалучу цIийх ша дIацIанъелла яьлча, еха луучарна кечъелира иза. ТIаккха иза йолучу чу Абу ас-Санабил ибн БаIкак велира, Бани Iабд ад-Даран тIаьхьенах волу. (Абу ас-Санабика) элира цуьнга: «ХIун до ахьа, кечъелла хьийзаш ма ю хьо, маре яха сатуьйсуш хир яра хьо? АллахIан цIарах дуй ма буу аса: маре дийр ма дац ахьа биъ буттий, итт дей даллалц». СубайIас элира: «Цо сайга и аьлча, сайна тIе хIума а юьйхина, сарахь АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а еана, цуьнах дерг цуьнга хаьттира аса». Ткъа цо, сан доьзалхо дуьненчу ваьллачул тIаьхьа, майрачунна хьанал ю хьо (маре дан мегаш ду хьуна) аьлла, жоп делира суна. Хьайна маре яха лаахь, гIо хьо аьлла, омра а дира цо» (ал-Бухари: 53I8, Муслим: 1484).\nИбн ШихIаба аьлла: «Цхьа а вон хIума ца го суна - бер ма диннехь, цIий эхарх дIацIанъелла яьлла яцахь а, зуда маре яхарх. Цхьа хIума-м ду кхузахь: цуьнца (майрачунний, зудчунний юккъехь меттахь догIу эвхьаза) гIуллакх даийта йиш йолуш-м вац цуьнан майра, и (зуда) цIанъелла яллалц йолучу юкъана».\n321. Зайнаб бинт Умм Салама (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Умму Хьабибатан гергараниг валар нисделлера (I). Цо (я заIпарна, я варсана) тIехь кечдина долу хаза хьожа йогIург схьалол аьлла, схьа а эцна, шен куьйгех а хьаькхна, тIаккха элира: «ХIара хIума сайна АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна дела деш ду аса: «АллахIе а, эхартан дийне а иман диллина йолучу зудчун бакъо яц кхаа буьйсанал сов веллачунна чIир кхаба - нагахь велларг цуьнан майра вацахь, ткъа цунна-м - беа баттаххьий, итт дийнаххьий чIир кхаба еза цо» (ал-Бухари: 1281, Муслим: 59/1486).\n(1) Велларг - цуьнан да Абу Суфйан вара.\n322. Умм IатIыййас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан эчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Зудчун бакъо яц кхаа буьйсанал сов веллачунна чIир кхаба - нагахь велларг цуьнан майра вацахь, ткъа цунна-м - беа баттаххьий, итт дийнаххьий чIир кхаба еза цо. Оцу ханчохь тIе басар дина духар доха бакъо а яц цуьнан - нагахь иза (тегале хьалха) басар диначу уьйригах дина дацахь. Сурьма хьакха бакъо а яц цуьнан, хаза хьожа йогIург тоха йиш а яц цуьнан. Беттан цIано йохарах цIанъелча, цуьнан бакъо хуьлу – кIеззиг хаза хьожа йогIу га я азфар (2) хьакха» (ал-Бухари: 534I, Муслим: 66/938).\n(2) Азфар - хаза хьожа йогIу Iаьржачу басахь хIума ю, мIарех тера а йолуш.\n323. Умм Салама (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цхьана зудчо, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а еана, хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Сан йоьIан майра велла. БIаьргаш лазар леткъа до цо. Сурьма а хьаькхна, басар дан мегар дуй тхуна цуьнан уьш?». АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шозза (я: кхузза) «Дац» аьлла, жоп делира цунна. Цул тIаьхьа элира цо: «Биъ буттий, итт дей даьллачул тIаьхьа а (бен) дан мегаш дац иза». (Цул тIаьхьа элира цо цуьнга:) «Iесачу заманах дерг аьлча, шен майра кхелхича) шух хIора а шо даьлча (уьстагIан боьхалла) луьст кхуьйсуш хуьлура». Зайнаба дийцира: «(Оцу хенахь) зудчуьнан майра велча, и ((зуда) цхьана) мискачу лаппагIина (чу хуура), шена тIехь уггаре а тиша духар а леладора цо. (Иштта оцу хьолехь) шо даллалц (Iара иза). Шех я хаза хьожа йогIург а я муьлхха а цуьнах тера хIума а ца хьакхайолуьйтура цо. Цул тIаьхьа цунна тIе я вир, я уьстагI я (муьлхха а цхьа) олхазар даладора. ХIетахь цо цуьнан дегIана тIехула куьг хьокхура. Цул тIаьхьа оцу гIуллакхехь лелийна долу (дийнат я олхазар, цуьнах йогIу хьожа а ца лалой) дукха хьолехь лара. (Цул тIаьхьа дуьйна зудчо шен и лаппагIа) дIатосура)). ТIаккха цуьнга (уьстагIийн) луьст (я эмкалийн пхьаж) лора, ткъа цо иза дIалестабора. Цул тIаьхьа шена ма-луъу хаза хьожа йогIург лелон паргIат хуьлура иза!» (ал-Бухари: 5336-5337, Муслим: 1488-1489).


Шен критикашка Нохчийчу болх бан гIо, аьлла Бастрыкина\nОьрсийчоьнан Талламан комитетан куьйгалхо Бастрыкин Александр.\nШен критикашка болх бан Нохчийчу гIо, аьлла Оьрсийчоьнан Талламан комитетан куьйгалхочо Бастрыкин Александра. Кху беттан 12-чу дийнахь талламан органийн юбилейн хьокъехь хиллачу конфренцехь цо динчу къамелах лаьцна «Дождь» телекомпане дийцина адвокато Молохов Александра.\nАдвокатан дешнашца, Бастрыкин дискусси дIахьош хилла Москох пачхьалкхан университетехь (МГУ). Студенташа аьлла Талламан комитетан белхахой «монстрш» а, «опричникаш» а бу аьлла. Цунна жоп луш, Талламан комитетан куьйгалхочо Талламан комитетан Нохчийчуьрчу урхаллан куьйгалхо хIотта, аьлла уггаре а жигара критика еш волчуьнга.\n-Вала, хьайн идейш кхочушъян аьтто бу хьан. Хьуна лаахь, кхана а хьо Кадыров Рамзан волчу болх бан вахийта кийча ву-кх со, хьовсур вай, хьоьга хIун дало а», - аьлла Бастрыкина.\nТалламан комитетан Нохчийчуьрчу урхаллан куьйгалхочун дарж формалан кепара даьсса дуьсуш ду 2013-чу шарахь цигара шен лаамехь Бобров Сергей дIаваханчул тIаьхьа дуьйна.\n«Новая газето» яздарехь, Бобров волавеллера Нохчийчохь тесна дитина бехктакхаман гIуллакхаш баккъалла а талла. И бахьана долуш Кадыровна уллера волчу хIинца парламентан спикер волчу Даудов Мохьмадца дов даьллера цуьнан.


Котар-юьртахь хилларг юха а таллар тIедожийна Оьрсийчоьнна Европан Кхеташонан министрийн комитето\nСтрасбургехь Европан кхеташонан министрийн комитето шен рогIерчу кхеташонехь дийцаре дина Нохчийчоьнца боьзна Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело 6 шо хьалха бина сацам Оьрсийчоьно кхочуш цабар.\n2000-чу шарахь оьрсийн тΙеман кеманаша Хьалха-Мартан кIоштарчу Котар-Юьртахь, ракеташ а, бомбанаш а йиттина, дуккха а нах байъар теллинера Еврокхело. Декхаре йинера Оьрсийчоь хилла бохам а талла, оьшуш болу сацамаш бе аьлла.\nАмма хилам ма-доггΙу ца толлуш битира Оьрсийчоьно. Европан министрийн комитето бехке йина Оьрсийчоь, цо адамийн бакъонийн дуьненан конвенцин 46-гΙа артикл талхорна. Комитето тIедожийна Оьрсийчоьнан Iедалшна кхин цкъа а таллам а бина, цу талламах лаьцна кхоччуш йолу информаци шайна хаийтар.\nДуьненаюкъарчу адамийн бакъонийн терго ечу Human Rights Watch-о билгалдоккху, Нохчийчуьрчу бахархойн дехарца теллинчу 33 девнан лорах Оьрсийчоьно цхьа а стаг жоьпе озийна а цахилар.


Австрерчу набахтехь джихIадхойн литература гучуяьлла нохчийн тутмакхна\nШема тIаме ваха гIоьртинчохь гучу а ваьлла, ши шой ах шой хан тоьхна, набахте воьллина нохчийн жимстаг бахьана долуш йоккха скандал яьржина Австрехь. Цу кIанта шега Корнойбург гIаларчу кхелехь дов хоттучу хенахь хьахийра, шена набахтин библиотека чохь индхойн-пакистанхойн Iелимстаган МаIдуди Абу аль-Iалян жайна карийна аьлла.\nОфициале и тептар Австрехь дихкина дацахь а, амма салафитийн идеологи яржош а, джихад бусалбачийн декхар хилар чIагIдеш а, халипат кхолларан мехалалла дуьйцуш а болу МаIдудин белхаш набахтехь бохкучарна зуламе лору тергамхоша.\nКарарчу хенахь Австрерчу набахтешкахь чохьбохкучарна юккъехь ах герга бусалба нах хиларна меттигерчу бусалбачийн урхаллина тIедиллина ду юстицин министралло набахтерчу библиотекашна книгаш харжар а, цу книгийн чулацам таллар а.\nМаIдудин книга набахтехь хилар гучдаьлча къайлаха иза цу чуьра дIаяккха гIоьртинера бусалбачийн урхаллин векалех цхьаъ, амма журналисташна и хIума туса а делла, цунах йоккха IалагIож хилира.\nЦул тIаьхьа Австрин юстицин министро Брандсштеттер Волфганга шен омрица дIаяьккхина меттигерчу бусалбачийн урхаллера набахтешкарчу библиотекашна книгаш харжа бакъо а, цу библиокашна чу баха бакъо а.


Сан дахаран некъаш - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nСан дахаран некъаш\nАвтор: САЙДАЛИЕВ Сайдалш\n1971 шарахь Къилбаседа-Х1ирийчу балха вахар нисделира сан сайн воккхахволчу вешица Сайд-Ахьмадца. Алагирскин к1оштарчу Верхний-Згид юьртарчу шахтехь бара болх. Цигахь вайн махкара цхьайолчу ярташкара нохчий а бара. Цара хазахетарца т1еийцира тхойша. Х1етахь сан ваша 24 шо кхаьчна вара, со 18 шо кхочуш вара. Мел хала делахь а, ала деза, царах цхьаберш тахана вайна юкъахь бац, Дала гечдойла царна. Ц1ерш яха лаьа х1етахь тхоьца цхьаьна болх бинчийн, уьйр-марзо а йолуш 1ийначийн: Гарсаев Билал, Кадыров 1абдулхьамид, Гарсаев Велид, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа, Умарпашаев Данча, Обуев Абузар, Сайдалиев Сайдмохьмад, Обуев Данско, Сайдалиев Сайд-Эми. Царах пхиъ Бакъдуьнене д1акхелхина. Диканиш бара уьш. Дала Ялсаманин хьеший а бина, безаш т1еэцначарех бойла уьш. Дийца лаьа оха хаза, бертахь яьккхинчу заманах. Советски 1едал а, коммунисташ а болу хан-зама яра иза. Тхо нохчий хиларна, тхоьгахьа цабезам хаалора куьйгалхошкара. Аьмад-Хьаьжица гергарло тесначул т1аьхьа, тхо дерриге юкъара1ойлехь а 1аш, рожехь балха лелаш дара. 1абдулхьамид (Ахьмад-Хьаьжин да) «Профилактори» олучу юкъара1ойлехь Ахьмад-Хьаьжин дехарца д1атарвинера, иза воккха стаг хиларна. Яа-мала, царна цу чу йохьуш, охьаюьллуш яра. Тхо, кегийрхой, столове 5-6 б1е метр охьадаха дезара. Хийца а луш, белхаш бора оха. Болх хала а, беза а бара. Шахти чохь боккхург шех руда олу т1улг бара. Со Ахьмад-Хьажици откаткехь вара, 1абдулхьамид крепильщик вара. Атто болх бара иза, нагнаггахь стойка х1оттош, т1улг т1е ца божийта ч1аг1о йора цо. Ахьмад-Хьаьжас дийцира ша шен да шахте балха валоран бахьана: 1абдулхьамидан пенси, шахтехь болх бича, алсамо хила лууш. Хан-зама д1айоьдура, цуьнца цхьаьна Ахьмад-Хьаьжица гергарло ч1аг1луш дара сан а, тхан массеран а. Цо шегахь долчу ц1еначу низамца гойтура: г1иллакх, яхь, оьздангалла. 1абдулхьамидана оьшург охьадиллинчул т1аьхьа а, цуьнгара бакъо йоцуш, д1а-схьа ца волура АхьмадХьаьжа. Тхан наггахь клубе доьлхуш 1едал дара. Бакъду, наггахь бен дов ца долуш ц1а ца дог1ура тхо. Сан могашалла вон яцара, жимахверг а со вара. Хьалххе клубе охьа а воьдий, сайл баккхийнаш схьакхачале, царна новкъарло ян там берг юьстахвоккхуш, уьш кхетабора ас, сайца болчарна х1умма туса ца долуьйтуш. Клубехь охьатохаран къов\nсам бу, аьлла, хьовса дахара тхо. Массо а летта бевлча, цхьа латархо виснера, шеца лата цхьа а воцуш. Зал чу мохь туьйхира цо, шеца лата цхьа вуй аьлла. Сан накъосташа соьга юкъавала элира. Цара бохург а дина, юкъаваьлла, летира со цуьнца, Ахьмад-Хьаьжас ма-аллара, болх Далла т1е а биллина. Бакъду, шозза ас ша бухавоьллича, шоззе а, хьалавелира иза. Кхоазлаг1а ас иза кхоьссина сцени т1ера чувахийтира. Зала чохь берш, т1араш а детташ, хьалаг1евттира. Цул т1аьхьа тхойшиъ кхид1а ца латийтира. Дийцарехь, Згидехь тоьлла латархо, тренер а вара со шех леттарг. Толам цунна д1абаларан бахьана т1аккха девзира суна. Иштта харцонаш а лелайо\nра цара тхоьца. Ахьмад-Хьаьжа, сан воккхахволу ваша а цхьаьна волуш, со цкъа а охьа ца хуура цаьрца, царна оьшшург т1ейохьуш, г1иллакх лело г1ерташ. И шадерриге гушволчу Ахьмад-Хьаьжас олура: «Кху Сайд-Эмигара г1иллакх кхачо ма г1ертал шу. Схьавола, охьахаа суна улле!» — олий, шена улле охьахаавора со. Бакъду, цу заманахь сайл баккхийчаьрца охьахийшар товш ца хетара суна. Муьлхха бахьана а карадой, дехьаволура со, баккхийчаьрца йолу юкъаметтиг ларъярхьама. Сан Ахьмад-Хьаьжех лаьцна дийца диканаш дуккха а ду. Коьртаниг ала лаьара. Шахтин 4-5 б1е метр бухахь даима а ладарш хуьлура. И хьал гина а, хууш а накъостий х1инца а вайца болуш бу. Ахьмад-Хьаьжас ламазан хан ч1ог1а ларйора. Сахьтана т1е а хьожий, болх сацабой, т1ера духар а хуьйций, ламазана д1ах1уттура иза. Иштта цо гайтинчу лерамечу масалх пайдаийцира ас а. И масал, тахана а сан амалх доьлла, соьца деха. 1973 шарахь, Эскаре кхойкхуш, соьга кехат кхечира. Цул т1аьхьа тхан д1асакъаста дийзира. Оцу шеран январь-февраль беттанашкахь со ц1а веара, май баттахь Эскаре вахара. Карантин чекхъяьлла бутт балале со старшина роты х1оттийра тхан командованис. Соьца Эскарехь г1уллакхдина к1ентий х1инца а болуш бу: Соьлжа-г1алара Чичаев Салман, Нажин-Юьртара Абубакаров Алимхьаьжа, 1аларойн-эвлара\nЗеламха, Бенара Хатуев Узум и.д1. кх. Эскарехь со волчу хенахь а ламаз дина ас, Ахьмад-Хьаьжас сайна гайтинчу масаллех пайда а оьцуш. Советийн 1едал долуш хьалакхиъна ву со. Школехь, хьалхарчу классера итталг1ачу классе кхаччалц, Ленин, шен заманахь Сталин а вара вуьйцуш. «Великий гений», «Отец народов», — бохуш, кхайкхавора и шиъ. Царах 1ехаделлера массо а халкъаш. Ленина, цуьнан накъосташа а дуккха а нах х1аллакбайтира. Сталина, дийнна халкъаш х1аллакдина ца 1аш, махках а дехира. Х1ора дийнахь 1едалан адамаша бинчу балхо, бинчу ницкъо а амалш хийцинарш к1езиг бацара. Дуьйцург, кхайкхориг\nбакъ ду моьттура. Моттарша, хетарша х1аллакдира вай. Х1ора а адаман шен бакъдерг ду. Масех дош ала лаьа сайн бакъдолчух. 90г1а шерашкахь вайн махка ши т1ом беара. И т1емаш дийнна халкъах хьаьрчира. Халкъ саьрмикан бага доьдуш дара. Делан къинхетам хьалха а баьлла, Ахьмад-Хьаьжас вайн халкъ цу саьрмикан бага доьдучух к1елхьарадаьккхира. Ас воккхаверца дозалла а до, Далла хастам а бо сайна Ахьмад-Хьаьжа вовзийтарна. Х1окху доккхачу дуьненахь массо а меттехь вевзаш ву иза. Шен мерза са нохчийн халкъан дуьхьа д1аделларг ву иза. Цундела со воккхавоь, сайн иштта дика накъост сан къоначу хенахь хилла хиларх. Дала г1азот къобалдойла цуьнан! Ахьмад-Хьаьжа бусалба 1илма к1орггера 1амийна ц1арвизинчул т1аьхьа цкъа-шозза бен вовшийн гойла ца хилира тхан. Цкъа Соьлжа-Г1алахь, шолаг1а – Гуьмсехь. Ахьмад-Хьаьжа шен балхана сиха хиларна т1екаренаш еш 1ойла ца хилира тхан, хьал-де а хаьттина д1асакъаьстира. Цул т1аьхьа суна Ахьмад-Хьаьжа Бенахь гира. Йоккхачу машенан кузов т1е хьалаваьлла, къамел деш вара иза. Дуккха а адам дара цигахь цуьнга ладоьг1уш. Сан аьтту пхьарс баьккхина хан ю иза. Мелла а адамашна юккъехула Ахьмад-Хьаьжина улле кхача г1оьртира со, цунна со гайта лаарна. Шена уллерачуьнга микрофон д1а а елла охьавуссучу Ахьмад-Хьаьже, сайн аьрру куьг а ойбуш, мохь туьйхира ас. Леррина соьга схьахьаьжна,\nохьа а таь1на, цо сайга аьлла дешнаш дагахь лаьтта суна: «Сайд-Эмин (ишта олура цо соьх), хьо вуйла-м хаьара суна, амма хьан пхьарс боций ца хаьара. Хьайн аьтто хилахь, суна т1е кхачалахь». Ца хилира сан Ахьмад-Хьаьжина т1екхочийла. 2004-чу шеран 9-чу майхь г1азотехь д1акхелхира Ахьмад-Хьаьжа. Цу шеран 21-чу июнехь сан воккхахволу к1ант Адам д1акхелхира (выездехь, при исполнении). Аллах1а безаш т1еэцначарех бойла уьш. Абубакар-Сидикъ ц1е йолу биъ бутт кхаьчна к1ант вара цуьнан. Х1етахь дуьйна АбубакарСидикъ соьца ву. Х1инца 16-г1а шо ду цуьнан, 8-чу классехь доьшуш ву иза. Х1ара кехат яздаран бахьана доцца дийца лаьа суна. Азаллехь яздинчух цхьа а вер вац. Сибрехара сайн деца-ненаца тхо ц1а дог1уш, пхи шо дара сан. Халонаш дукха яра. Дерриге дийцина вер а вац. Вайна ма-хаъара, цул т1аьхьа луьра, къиза ши т1ом беара вайн махка. Керта зулам ца дог1уш цхьа а ца висна: кертара стаг венза, лазонза, х1усам йохонза. Сан керта и берриге баланаш, сингаттамаш хьаьвзира. Воккхахволу к1ант (22 шо бен доцу) 1едалан болх беш д1акхелхира, мехкан мостаг1ашна дуьхьал т1ом беш. Сан аьтту пхьарс баьккхира. Кхеттачу йоккхачу тоьпан х1оьо ц1енош дохийра сан. Цул т1аьхьа Гуьмсе охьадаьхкина, шарахь сов квартирехь 1ийра тхо. Суна 1едало пенси х1оттийна. Лаьттан дакъа а эцна, гергарчара г1о а деш, цу т1ехь х1усам йира оха. Халахеташ делахь а, халонаш тахана а, нахана санна, т1е1иттало суна. Декхар ву хьо, аьлла, цкъа-шозза токан серий д1ахедийра тхан. Сайн мел долу тешаллаш: потеря кормильца, заь1апхочун кехат, Сибрехахь вина хилар (льготни кехат) д1агайтича, вайн республикехь льготаш лелаш яц, элира соьга. Кхид1а йолу халонаш йийцина вер вац. Тхан доьзалехь итт адам ду. Х1усамаш йина яха дагахь шиъ кредит эцна, иза такха г1ерташ, тхайн мел болу ницкъ вовшахбетта оха. Оцу бахьанаша гулдинера «декхар». Сингаттамаша, баланаша хьовзийча, ойланаша д1авуьгу т1еман хене. Вайн халкъаца цхьаьна айса лайнарг дуьхьалх1оьттича, синтем хуьлу: «Т1ом д1а а баьлла, машаре дахар деана вайн махка. Кхуьуш, хазлуш ю Нохчийчоь. Дала мукъалахь, дахар таханчул дика хир ду кхана. Шайггара харцонаш лелораш 1едало совцор бу».


Iедалан хаамийн хьостанашка ладоьгIча, халкъан дуьхьа бала а кийча а болуш, мохк а, къам а ирсе дан гIерташ, шаьш ца кхоош, нийсонан, бакъонан агIончаш а хилла, хьаннал къахьоьгуш бу махкахь куьйгалхой. Цу тIе Далла Iамал чIогIа еш, вуно суьпа нах-хьаькамаш санна а буьйцу Iедалдай официалан хьостанаша. Бакъду, цхьа хан яьлча гучудолу, лаккхарчу тIегIанахь тешам а белла, туьйранашкахь вийцинчу хьаькамо шен хьал алсамдаккха харцонаш лелаяр, миллионашкахь Iедалан ахча диъна хилар а.\nЦу декъехь билгалваьлла Хьалха-Мартанан гIалинда лаьттина Вагапов Ризван. Хьарам ахча доладаьккхина аьлла цунна дуьхьала бехк токхаман гIуллакх а долийна, суьде цуьнан дов чуделла ши шо сов зама яьллачул тIаьхьа, кху деношкахь кхел кхайкхийна 60 эзар гергга стаг вехачу Хьалха-Мартанан коьртехь лаьттинчу Iедалдена, набахтехь яккха цунна кхайкхийнарг ю 3.5 хан.\nЦул сов цуьнан бакъо яц шина шарахь эха шарахь хьаькамаллин даржехь болх бан. Беламе хеталург ду и тIаьххьарниг. Хьаькам гIанта и муха хуу 3.5 набахтехь такха дезаш хилча? Оццул хан тоххал Вагаповна бехке диллинарг ду цо харц кехатийн бух тIехь 4 миллион 800 эзар сом ахча доладаккхар.\n«Вагапов Ризвана гIала тоеш, битаме ялош къахьегарна аьлла, харц кехаташ а кечдина 5 миллион гергга ахча »Беркат» цIе йолчу бахархойн хьаш-дезарш луьстучу хьукхмата чоьта тIе даьккхина, цуьнан директорца Мусалов Хьумидаца берта а вахна. Ишта ши шо хан тоьхна цу Мусаловна а. Талламхоша гулдинчу тоьшаллашца и харцонаш цара лелийна 20I0 шеран итт баттахь, Нохчийчохь,Iедалан балхахь мел болу бахархой юкъа а ийзош, тIаьхьий-хьалхий дIахьуш субботникаш олу белхеш болчу муьрехь.\nКхузахь суна дало лаьа оццу 20I0 шеран Iаьнан тIаьххьарчу чиллана баттахь журналистана Акуева Румисина интервью луш цу маьхькIамхочо дина къамел: « Делан а, Кадыров воккхучуьнан а лаамца тIом дIабаьлла, машаре денош дIахIиттина… ТIеман ларш йоцу хьесап ду, нехан дахар кхио, тодан хан кхаьчна…\nКоьртачех коьрта хаттар ду, тхан президента Кадыров Рамзана мА-аллара тIекхуьу чкъор кхетош-кхиор… Мехкан куьйгалхоша вуно чIогIа тидаме эцна и хаттар. Ишколаш, лазарнеш, берийн бошмаш, спортан гIишлош ю еш. Оха кхузахь,тхайн махкахь, ялсаманин маьIиг йича а цуьнан кхане яц, нагахь кху чохь бехаш берш йоза-дешар ца хууш, синбахаман кIезгалла йолу, синмехаллаш ца евза, оьздангаллина генара нах белахь…»\nЦу хенахь Хьалха-Мартанан гIантда ша волуш цо динчу къамелан цхьа жима кийсик ю ас ялийнарг. Талламхоша чIагIдарца, и деза-доккха къамел дина чиллана дIабаьлча итт баттахь мартанхошна 5 миллион сом барамехь къоланаш дина цу Iедалдас. «Синмехаллаш дукха ю,-бах хIетахьлерчу шен къамелехь Вагапов Ризвана,- делах тешар а, яхь а, эхь а, къоман куралла а, Даймохк безар а… Вай маьрша,кура кIентий а, оьзда,цIена мехкарий а кхио беза…»\nЦул тIаьхьа цуо лелийначу хьарамло-харцонаша мА гайттара, иза дуьйцуш цхьаъ, лелош кхин долуш шалхонаш, кхалхонаш лело говза хьаькам, Iедалда хилла. Схьагучу суьртехь, могIарерчу бахархоша дийцарехь и саннарш ког баькх-баьккхинчохь хуьлчух тера а ду Нохчийчохь. Цунна даре до, лаккхарчу даржашкахь, нехан кхолламаш листина хьаькамаш кест-кеста кхеле ийзабаро а.\nИнарла прокуратуран хьостано хаме даккхарца хIинцца суьде кхачийн «Чеченгазпром» коьртехь лаьттинчу Берсанов Вахидан дов. Иза бехке веш ву 35 миллион сом барамехь ахча лачкъорна. Цул сов 2003-2004 чуй шерашкахь, белхошна синан а, дегIана бинчу эшамна суьдаша «Чеченгазпром» декхарийла йина хилла 5млн. сов ахча къинхьегамхошна дIакхачо.\nПрокуратуро хааме даккхарца инарла директор волчу Берсановс кхочуш ца бина кхелийн сацамаш. Талламхоша ишта билгалдоккху еххачу хенахь бехке лоруш верг, жоьпаллех хьалха вала дагахь,паспорт а хийцина, кхечу цIар тIе а ваьлла,Iедалх уьдуш лелла хилар. Кхузара цуьнга кховдийна бехкаш хилла а ца Iа цхьаъ я шиъ.\nКоррупцино лаьцна кхобу Нохчийчоь а


Сталина а ца баьхна, воIана окхуш, да-нана хьийзаде...\nЧиллан-бутт 02, 2015\nНохчийчоь - Iедало нехан дагийначу цIенойх цхьаъ, Янди-кIотар, ГIуран-бутт, 2014\nДас воIах, воIа дех жоп ца ло баьхна къизаллин да дуьнено а лоручу Сталин Иосифа. Амма иза а харц веш, шагделла Нохчийчуьра Iедал, аьлча а, Кремло магийна цунна шагдала. Муха долуьйту гергарчаьрга гергарчех бехктакхакмаллехь жоп?\nНохчийн юкъараллин кхерамазалла лакхаяккхарна тIехьажийна а, кегийрхой а, кхиазхой а гIиллакхе, оьзда кхетош-кхио а, вочу некъах уьш ларбан а Iалашонца, тIаьхьалонна зайлаш бетташ, каде гIулчаш яха йолийна махкахь. Массо ярташкахь, гIаланашкахь леррина кхоьллина тобанаш ю. Церан декъашхой бу къаной а, депутаташ а, кхиболу лераме нах а. Шайна билгалдинчу урамашкахула чекх а буьйлуш, цара дайшка я наношка куьйгаш яздойту,хьалххехь зорба а тоьхна кечдинчу извещени олучу кехат тIе.\nЦуьнан чулацам хIара бу: «Мехкан куьйгалхочо № 01-02 15.01.2015 шарахь биначу сацаман бух тIехь кхоьллинчу къанойн кхеташоно хьоьга дIахоуьйту доьзалан да хиларе терра хьо хьайн берашна жоьпалле хилар. Нагахь уьш муьлххачу а терроризмана, экстремизна, я харц идеологина ваххабизмана, хабашизмана тIаьхьабозуш а, я наркотикех а, психотропан молханех бозабелла лелахь царах жоп дала дезар ду. Кху извешенин чулацам бовзийтина.»\nТIаккха шозза куьйгаш яздо комиссин декъашхоша а, жоьпаллин дукъ тIелаьцначу дас а. Расписка аьлла долу извещени цхьа дакъа тоьшаллина санна цара шайца дIахьо, шолгIаниг куьг яздинчуьнгахь дуьтуш ду. Куьйгаш яздойтуш леллачу тобанан декъашхо хилла ву соьца къамел деш волу Старопромысел кIоштера Ширван аьлла шен цIе яьккхина вахархо.\nШирван: «Амал дацарна куьйгаш-м яздо наха. ЛартIа доцуш гIулккха-м ду иза. Цхьанхьа доцург ду-кх. Бусалба пачхьалкхашкахь а дац, светски пачхьалкхашкахь а дац кху Нохчийчохь дерг. Тхо чекхдевлчохь куьг ца яздан хIуттуш стагга-м вацара. Цул тIаьхьа хIинца цхьаъ нислахь и нах хьийзор бу-кх Iедалехь болчара».\nИ керла юкъадалор массара а цхьабосса кхетадо бохург аьттехьа дац а. Цхьаболчара иза ца оьшуш, совнаха а бахархошна тIеIаткъам бан, церан ладегIам дебо лело хIума лору. Цу кепара хьажам берш бакълена а кхоьруш бу доьзал бахьнехь Iедало дай-наной хьийзорна. Цундела, и кхерам бахьана долуш ца яздина, схьахетарехь, цхьаболчара шайн берех жоп ло аьлла куьйгаш.\nИ куьг яздан дуьхьало йинчех ву Новр кIоштера Iумар а. «Оьрсийчоьнан низамо магош дац, бертахь а, бертаза а дайшка, наношка берашна жоп дала декхарийла беш, куьйгаш яздайтар. Кхана Iуьйрана цаьргара цхьаъ далахь цара лан даккха санна хьийзар ма бу миска нах. Совнаха а нехан коча эха, адамийн самалха ца далийта, лелош хIумнаш ду. Кху чохь долу хIара ирча хьал шайна ца девзаш санна Iаш бу Оьрсийчоьнан куьйгалхой а, кхера массо хIума чекх а долуьйтуш. Ишта къамел дира гергарниш декхарийла беш куьйгаш яздайтарх Новр кIоштерчу 60- шо долчу Iумарс.\nМуьлхха а некъ юьхьарлаьцна а кегийнарш гал ца бовлийта, лартIа бало гIерта Iедалехь берш аьлла хьажам берш а бу нохчашлахь дукха бацахь а. Царех ю Шелан кIоштера Байсет а.\nБайсет: «Куьйгаш яздайтаран цхьа агIо хилла ца Iа. Цкъадолчунна цхьа гIулч ца яьккхича а ца бевлла арабевлла хета суна Iедалехь берш. ХIунда. Да, ваша, нана жоьпе озош хилча мукъане а цхьажимма ойла а йина, юхабевр бац техьа и харц новкъа бевлларш аьлла а хета. Хаза нехан санна боккха сингаттам ма бу иза. ХIинцца цхьа кIира долуш хезна-кх ши йоI цIа ца еъна,Iуьйранна деша йоьду аьлла дIаяханчуьра.\nШема пачхьалкхе яхана хила мега бохуш хабарш а ду дуьйцуш. Зудабераш дIаэха доьлла-кх. Эрчо ма ю иза. Зудаберо мичахь хIун нисдийр ду. И куьйгаш яздайтарна резабоцурш а дера бу. Цунах бахьна а дина, Iедало шайна ницкъ барна кхоьруш берш а бу».\nДайшка,наношка куьйгаш яздайтар нийса дуй, даций бохуш, резабоцурш алсама а болуш шайна-шайна массара а деш къамелаш а долуш, тIетаьIIа дIахьуш ду Нохчийчохь цIерачаьрга куьйгаш яздайтар. Дукхахболчеран сагатдийриг ду кхидIа хIун хир ду те боху хаттар. Масала, куьгъяздинчул тIаьхьа кIантера я йоьIера цхьаъ далахь, хIун тIеIаткъам, я таIзар дан лоьруш ду те Iедал?\nКремлан амалш къиза ю


Укх шера 205 шу дуз тIема инженер ше вале а, лоамарой метташ дезаденна, уж тахка а цар грамматика оттаде волавенна а хиннача Услар Пётр Карловича. Из ваь хиннав 1816 шера Тверской губерне боароний дезале. Кавказа тIема юкъе дакъа лоацаш хиннав Услар, сапёрий батальоне а волаш, цу заман чухь лоамарошца ший хоттабенна бувзам дIа ца хадийташ, чакхвоал из, ше валлалца йолча хана. Цул совгIа, цу ханарча паччахьа Iаьдало а цхьацца декхараш увттадеш хиннад цунна хьалха, лоаман мохк а цун метташ а довзарца хоттаденна. 1851-ча шера цох хул Паччахьан Эрсий географически цхьанкхетара Кавказски отдела доакъашхо. ТIехьагIа Iилмай-академе историко-филологически даькъа чуйоагIача лингвистиках вола член-корреспондент ву Усларах. 1862 шера тIема инженер волча цунна инарал-майора чин лу. Лоамашка дахача зIамигача къамий метташ тохкаш къахьийгад цо. Инарала балхаш даьд нохчий, жIайхой (аварцаш), даргинций, гIумкий, абзой, гIаьбартой, табасарански, лакски метташца дувзаденна. Кхелла хиннад шоай йоазош доацача зIамигача къамашта дола «Кавказа абат», иштта кхыдараш.\nЙIаьххача хана Услар ваьхав Дагестанерча Темирхан-Шуре яхача гIалий тIа (хIанзара Буйнакск). Цига ваь хиннав гIалгIай йоазув кхелла вола Малсагнаькъан Кураза Зоврбик а. Бакъда уж шоайла бовзаш хиннаб аьлча харц хургда. Услар венна дикка ха яьнначул тIехьагIа мара ваьвац Зоврбик. Цхьаькха-м да. Цун да Кураз вовзаш-м хинна хила тарлу Услара, хIана аьлча Услар инарал хиннав, иштта, тIема полковник волаш, цу гIалий тIа ваьхав Малсагнаькъан Кураз. ХIаьта а уж бовзаш хиннаб аьнна яздаь моттиг яц.\nГIалгIай Iилманхоша шоай метташца дувзаденнача балхаш тIа каст-каста хьехаю Пётр Карловича цIи. «ХIанзара гIалгIай мотт» яхача книжка тIа Iоахаргнаькъан Раисас язду: «ГIалгIайи хIирийи метташта юкъе дола лексически мазаш хьалха денз хьадоагIа. Уж техкад А. Шифнера, П. К. Услара...» Цхьаькха моттиг а я цу Iилманхочо фонологи техка нах бувцаш, цига Услара цIи эггара хьалха оттаяьй цо. Шоай 6-7 классашта лаьрхIача «ГIалгIай мотт» яхача книжка тIа Оздой ИбрахIимеи цун воIа Рамисеи 7 класс дIайолалуча, «Наьна меттах лаьца» яхача хьалхарча параграфа тIа аьннад: «...Кавказе дахача халкъий метташ тохкаш хиннача Iилманхочо П. К. Услара яздаьд: «Из мотт (вайнаьха мотт) ший низаца наьха уйлаех моллагIа а оагIонаш ювцалургйолаш, чIоагIа бIаьхий мотт ба».\nКхелхав Услар 1875 шера июнь бетта 20-ча дийнахьа.


IX бӀешо 9 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 801 шеран 1 январь дуьйна 900 шеран 31 декабрь кхаччалц.\nIX бӀешо ДӀасадаьржина ду гӀалат, 9 бӀешо "800" шеран 1 январехь доладелла а, "899" шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.\nДжайнизм Джайни́зм (, от , , "«толамхо»") — дхармийн шира дин, кхолладелла Индехь гергарчу хьесапехь IX—VI бӀаьшарашкахь вайн эра тӀеяле;\nСурдукъетӀе Ӏарбийн географаш IX—X бӀешерашкахь махках олуш хилла «Дурзук», ткъа Аьссан Ӏинах — Баб-Сул (Баб-Сур — «Эскаран кевнаш»).\nПруссаш Пру́ссаш (греч. Βορουσκοί, лат. Borusci) — IX/X—XVIII бӀешарашкахь Калининградан областехь, Литван Клайпедан регионехь а, Польшан Варминско-Мазурскан воеводствахь а Ӏаш хилла балтийн мотт муьйцуш хилла къам, цера цхьана хенахь Прусси пачхьалкх хилла.\nГрекийн абат Грекийн абат — грекийн а, цхьаболу кхоьча гергара меттанийн а абат. Иза лелош ю в.з.к. IX бӀешо дуьйна. Схьахетарехь, грекийн абат хьалхара ю ши а мукъа а, мукъаза а элпаш долуш, царна тайп-тайпана элпаш леладеш а. Грекийн абатехь 24 элп ду. Цул совнах, хьалха лелийна кхи элпаш дара: — (дигамма), (стигма), (хета), (сан), (коппа), (сампи). Классикан грекийн маттахь хьалхара кхо элп терахьаш дӀаяздеш леладора.\nАбу Нувас VIII—IX бӀешерашкахь Басра яра Ӏарбой филологийн коьрта меттиг. Кхузахь Абу Нувасин бойзира филологаш-Ӏилманчаш. Цара гӀодира цунна цу хенахь хиллачух тоьлла образовани яккха. Кхузахь цунна вевзира Валиба ибн аль-Хубаб. Абу Нуваси аьтто белира Валибис ша дешархо хьаэцна. Валибас язйинарг цуьна вина гӀалин Куфан дуккха генахь евзуш яра. Кхузахь цуьна йиш яра шен хьехархон байташ ладогӀа а, дӀаязъя а, поэташан къовсамехь хила а.\nКаспий-хӀорд Каспий-хӀордан къилбан бердаца Хуто хьехахь карийначара () тешалла до, кхузахь адам даьхна 75 эзар шо гергга хьалха а. Дуьххьара Каспий-хӀорд а, цуьнан бердашца деха тайпанаш (массагеташ) а яздина Геродота. V—II бӀешераш вайн эрал хьалха Каспий-хӀордан бердашца баьхна сакийн тайпанаш. ТӀехьуо, прототюркаш охьахошучу муьрехь, вайн эран IV—V бӀешерашкахь кхузахь баьхна талышийн тайпанаш (талышаш). Ширачу иранан тептаршкахь дуьйцу, IX—X бӀешерашкахь Каспий-хӀорд чухула оьрсий лелар.\nМедицина Юккъерчу бӀешерийн Малхбуза Европехь, антикаца дуьстича, эмпирийн Ӏилма гӀелделла дара, хьалхе яра теологин а, схоластикан а. Ӏилма чудирзира университеташна. IX бӀешо долалуш, Германин, Ингалсин, Францин хӀинцалерчу дозанашкара университеташкара, кхечу Ӏилманашца цхьаьна Ӏамош яра медицина а. дарба леладора монахаш а, дуьненан адамаша а. Юккъерчу бӀешерашкахь Европера уггар гӀараяьлла лоьрийн ишкол яра Салернераниг. Оцу ишколан кхолламаш масала дина тӀеэцна бара кхечу дешаран меттигашкахь. Уггар гӀараяьлла яра гигиенан поэма «». Салернан ишколехь бара динан а, дуьненан а даржашкара лоьраш, ткъа иштта зударий а. Цара куьйгалла дора дарбанан цӀийнашкахь, уьш тӀаме дахана эскаршца бара, паччахьашна а, церан доьзалашна а уллохь бара. XIII бӀешерашкахь бен ца буьйлабелира, оцу хенан цхьа кӀеззиг болу медицинан векалш тергонца а, зеделларгца а цамгарийн Ӏалам довза гӀерта. Иштта бу Виллановр Арнольд а, Р. Бэкон а. XIV бӀешарахь йолало анатомих Ӏилма хила, бух декъий иэтӀадар а болуш, тӀаккха Мондино де Луццис (1275—1326) арахоьцу кхоллам, шен чохь меженаш нийсса гойтуш. ТӀаккха а, XV бӀешо кхаччалц Ӏарбой хьалха бара европан медицинехь, ГIаланан кхоллам а Европехь баржийна бара Ӏарбойн маттара гочдина.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - 23 шо хьалха делла долчу шен берана тIера нанас хьакъикъат дейта мегий?\n23 шо хьалха делла долчу шен берана тIера хьакъикъат дейта мегий ша бохуш хоьттуш ю бусалба йиша. Хаттар схьакхачийна волчо иза шен майрачуьнца дIасакъаьстина Iаш ю боху.\nКхин а хоьттуш ю иза, хьена ду а ца хууш, шен бер дIадуллучу хенахь ша дIадоьллинчу берана тIера Iакъикъат ден мегий ша бохуш.\nДоьххьаралера хаттарехь хьажа везарг ши хIума ду: делла долчу берана тIера Iакъикъат дер а, нанас шен берана тIера Iакъикъат дер а.\nАмма делла долчу берана тIера Iакъикъат дер – шафиIий мазхIабехь суннат лоруш ду чу са кхоьллинчул тIаьхьа делла долчу берана тIера Iакъикъат дер, ненан кийрахь долуш иза деллехь а, йа дуьненчу даьллачул тIаьхьа деллехь а, ворхI де кхачале деллехь а, кхаьчначул тIаьхьа деллехь а.\nАмма нанас шен берана тIера Iакъикъат дер – берана рицкъа латтор важиб долчо дуьйш ду цунна тIера Iакъикъат. Ткъа цунна рицкъа латтор дена-нанна тIехь ду, уггар хьалха дена тIехь ду, тIаккха цуьнан аьтту бацахь нанна тIехь ду. Цундела, дай-наний дIасакъаьстина делахь, дега хаийта аьтту белахь, ша шен берашна тIера Iакъикъат ден яллара аьлла нанас цуьнгара пурба даьккхича дика хир ду. Ткъа иштта и пурба даккха аьтту бацахь, йа да шен берашца бала болуш вацахь, нанас шен берашна тIера Iакъикъат дейта мегар ду, Дала мукъа лахь.\nЦигара схьа девза вайна хIокху хаттарна жоп: жималлехь делла долчу оцу беран дегара пурба даккха аьтту белахь, цуьнгара пурба даьккхинчул тIаьхьа нанас Iакъикъат дейта мегар ду, Дала мукъа лахь, оцу шен делла долчу берана тIера. Нагахь санна пурба даккха аьтту бацахь, йа да шен оцу хIуманца бала болуш вацахь, тIаккха цуьнга ца хоьттуш а дейта мегар ду иза нанас, Дала мукъа лахь. Iакъикъат деран бахьанех цхьа бахьана ду аьлла Iеламнаха оцу беро шен дена-нанна къемат дийнахь шафаIат дийр хилар, ткъа дас и Iакъикъат дуьйш дацахь, шена шен берера шафаIат хилийтархьама де́н мегаш хила догIу иза беран нанас.\nТкъа шолгIа хаттарх лаьцна аьлча – Iеламнаха иштта долчу берах лаьцна хIумма а хьахош ца карий суна. Бакъду, буоберана тIера Iакъикъат дуьйр дац цуьнан шен ахчанах бен аьлла цхьаболчу Iеламнаха. Ткъа цунах а, Iакъикъат дерах лаьцна Iеламнаха вуьшта яздина долчух а суна гуш дерг оцу берана тIера ахь Iакъикъат ден оьшуш ца хилар ду, хIунда аьлча иза хьан бер дац, йа хьуна мила ду хууш а дац, йа иза хIинца дийна а дац.\nТкъа дика хуург веза-сийлахь АллахI ву!\n16.08.2011 = 16.09.1432\n Имам ан-Нававий, «Ал-мажмуI шархьул-мухIаззаб», 8/448; Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамий, «Ал-фата́ва́ ал-фикъхIиййатул-кубро́», 9/426.


КадыровгIарех ву "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин тобанехула Пачхьалкхан Думе вахийта кечвийриг\nНохчийчоьнан куьйгалхочун маьхчин воI Кадыров Хас-Мохьмад Пачхьалкхан Думе депутат ваха лерина ву. И хаам баржийначу "Открытые медиа" портало бахарехь, "Цхьааллин Оьрсийчоь" тобан декъахь Думе боьлхурш къасточу партин праймеризехь дакъалаца лаам болуш, кехаташ чуделла цо.\nХас-Мохьмадан 30 шо ду. Чиллан-баттахь ханна Соьлжа-ГIалин мэран дарже хIоттийна иза.\nКадыров Рамзанан рогIера цIийнан стаг даржашкахь кхиа волавелира шен 27 шо долуш, 2017-чу шарахь мехкан коьрта шахьарахь полицин куьйгалле хIоттарца. Цул тIаьхьа цунах вира Устрада-ГIалин мэр, хилира иза мехкан Кхерамзаллин кхеташонан куьйгаллехь а, Кадыров Рамзанан администрацин коьртехь а.\n"Цхьаалин Оьрсийчоь" партин праймеризехь ву иштта тахана а Думехь депутат волу Делимханов Адам а. Иза Думе доьазлагIа гIур ву.\nКавказ.Реалиин хаамца, Кадыровн гергарчу нахах цхьацца хенашкахь пачхьалкхан лаккхарчу даржашкахь хилла 100 гергга стаг. Шега оцу хьокъехь бехкбаьккхича, Кадыровс элира: "Суна эхь ца хета. Ас сайн халкъах, республиках жоп луш делахь, со ларавеш велахь, царна хIун бен ду, мила хир ву министр, кIоштан куьйгалхо, администрацина коьртераниг я Iедалан куьйгалхо? Сан кIезиг бу цуьнца бала".


Кегийчийн гIайгIа хьан бийр бу?\nНохчийчоь --Iели-Юьртара берийн беш еса лаьтта, 2016\nКъилбаседа Кавказерчу мехкашкахь тоьаш яц берийн бошмаш, я ишколаш а, бохуш, орцанаш доху Кавказера хьал тергонехь латточу наха.\nХIинцалера зама ца йийцича а, бакхийчара даре а деш,кху тIаьхьарчу 50-60 шерашкахь,даима а коьртах а яьхна кхайкхош лаьтташ ю Оьрсийчохь бахархойчохь Iачу хIусамийн а, берийн бошмийн а къоьлла хилар.\nЦу декъехь кесталгIа Iедале нехан аьтто балур бу ала хала ду, массанхьа зил-дозанаш детташ кху Оьрсийчоьнна хала,чолхе еъначу заманахь муххале а. Къаьсттина хало хьоьгуьйтуш,лазаме долу бахархошна бераш тIеэца бошмаш цахилар.\nТахана и хаттар Къилбаседа Кавказан кIошташлахь уггар ира лаьттачех цхьаъ ду, шо-шаре мел долу дебаш схьайогIу Нохчийчоь. Церан къоьлла хилар бахьнехь кхузахь шуьйра даьржина ду мах а луш, белхан хенахь бераш лула-кула кхаба дIадалар а, жимма таро йолчара, низамо ма хьоьхху, кехаташ а кечдой, берийн бошмаш схьаеллар а.\nБакъду, цу кепара гIулчаш яхар, цхьа гIийла лол бетташ, тишьеллачу бедарна йоманаш летор санна хIума лору дукха бахархоша. Карарчу хенахь уьш цецбуьйлург ду массо бохург санна ярташкахь йоьгIна лаьтташ вуно хаза берий бошмаш йоллушехь Iедал цаьрга болх байта сиха цахилар.\nЦарех хьега а хьоьгуш Iаш ду-кх шаьш бохуш дуьйцуш ю Теркйист кIоштера берийн нана Малкан.\nМалкан: «Царех хьега а хьогуш Iаш-м ду тхо. Оццул хаза ян а йина,уьш стенна лоттийту-м ца хаьа суна. Эша-м чIогIа оьшур уьш. Хьала-м юзур яра уьш. Маца дIайолалур ю уьш болх бан ца хууш саготта бу-кх нах. 2018 –гIа шо а боху цхьаболчара-м. Хуур ду-кх! И хIун ду –м ца хаьа суна а, я нахана а».\nШолгIачу шаре а евлла йина лаьтташ йолу берийн бошмаш кегий адамаш тIе а ца оьцуш яьсса латтар шатайпа геннара кхето гIоьртира Новр гIалара юккъерчу тIегIан Iедалан гIуллакхъхо Мусаев Iиса.\nIиса: «Кхоччуш йовлаза ю. Ша долу кехат а кечдина,массо тайпа бакъо а яьккхина, лицензии схьа елла тоьшаллаш хила деза…ял йоккхучу урхаллера биста кхаччалц».\nМаршо Радио: ШолгIачу шаре а яьккхина лаьтташ хилча Iедало сихо ян ца мега?\nIиса: «Ерриг Оьрсийчохь а тIеэцначу программица йина мА ю уьш. Федералан бюджетера ахча ду къасто дезаш. Цу чу эца езачу хIуманашна ахча деза, баккхалга а, йийбарна а".\nМаршо Радио : ТIаккха Iедалан таро цахиларна тIедогIуш дац иза?\nIиса: «Программина тIаьхьайисна ма яц уьш! ГIишлош йина гича, дIахIиттина цIенош гича нахана моьтту и болх бан дIайолаяла еза. Цунна ахча ма ду кхин а къасто дезаш. Белхалошна а, ягочунна а, юучунна, молчунна а. Тароне хьаьжжа кхочуш еш план ма ю…\nКху тIаьхьарчу шерашкахь хилла ца Iаш, даима а наношна коьрта лазам а хилла, юкъараллехь йийцаре еш лаьттачу берийн хIусамийн къоьлла хилар керла дац,кхо эзар сов нохчо вехачу ХIирийн мехкан Мазалк гIалахь. Цу хьокъехь дуьйцуш ю Абзотова Руман.\nРуман: «Сан кIант Мазалкехь вехаш ву кхо бер а долуш, шен ков-керт а долуш. Берийш беш йоцуш тхан нус балха яха а йиш йоцуш цIахь Iаш ю-кх. ДIавахханчохь меттиг яц олу,я хир ю ала дегайовхо а яц. Цхьа сатийцсам хир бар-кх дIаязвахьара аьлча дIа а ца язво. Бала хьоьгуш бу-кх уьш и берийн хIусам цахилар бахьнехь. Цхьанхьа а яц Мазалкехь бер дIадала меттиг…»\nБахархоша даре а деш, берийн бошмийн ярташкахь кхачо маца хир ю ала хала ду.\nЦхьаболчарна хетарехь йина яьхнарш болх бан юьйлаелча а 8-9 эзар стаг вехачу эвлахь тоаме хир яц 100-120 бер тIеэца таро йолу берийн хIусам.\nМалкан: "Оццул хаза ян а йина, уьш стенна лаьтта-м ца хаьа суна..."


Пенси дагадоагIий шоана? — Сердало\nПенси даькъе долча хумцамашкахьа долча хаттара тIехьа дукха раьза болаш а боацаш а, цул совгIа цхьацца дагабовлара даькъе хаттараш а да Россе бахархой санна ГIалгIай мехка бахархой а. Цу хьаькъе дола хаттар ГIалгIайчен бахархошта хьалхашка оттадирца хоаттам беш чакхдайлар тхо, мехка гIолла.\nнаха эша кхоачам Iалашбу болхло:\nБезам хIана бац са, сай пенси хьа а эцаш, цул совгIа дIахо кхы а болх беш цох доагIа алапи а доагIаш вагIа? Даьра ба. ХIара шера болх барга хьежжа пенси IотIадетталургдолаш да, йоах, из чIоагIа дика да. Цкъа бIаргдайна Iийнадац вай, пенсионераш балхара цIагIабуташ, хIаьта царна юкъе кхы дIахо а къахьегаргдолаш мегаргбола эзди говзанчаш хул. ХIаьта цар кхы а болх бе йиш яр, шоай поалхамца къонабарашта хьокхам баларца къахьегаш. Теша лов, пенсех дола хувцамаш юххера а къахьега чам барашта пайдане а, дика а хургхиларах.\n— Пенси хувцамаш беррига а Россе бахархой чулоацаш да-кх? Бакъда хIаране ше-ший оттамаш да, болх ба, говзал я. Сона сай балхага хьежжа, сай цIен-нанна санна пайда болаш да, законах дIахо а къахьегаш болх бар. Пенсех аравала ха-м кхы гарга яц са, амма ха сиха йода, хIаьта уйлаши гIулакхаши воай мел да воашта ма хой вайна. ЦIаккха гIаьле эза а е менна а сай дегIа зе ца деш, 16 шу даьлчахой даьна улув волаш къахьегаш хьавенача сона, нагахьа санна дегIа могашал тоъаш хуле дIахо а болх бар сенна новкъа да? Вокха оагIорахьа белгга ха деза пенсе вахара наькъаш, тайп-тайпара хIама наха хьалхадаккхарца.\n— Цу тайпара дола хувцамаш Россе бахархой ца лоархIаш, къахьегамхоех дош ца хеташ дола хIама санна кхетаду аз. Цу тайпара хIамаш хилийта мегаргдац. Со раьза яц цу гIулакха.\n— Нагахьа санна, уж хувцамаш тIаэцара тIехьа волаш саг коравой чIоагIа цецъяргья со. Пенсионни реформа дохьал долча халкъан нахах дика кхет со. Из сона ишта хетар шийгахьа дуккха бахьанаш долаш да. Дукханешта деза хьалхе а ахча бе кхачар, хьо болх беш воландаь, хьа алапи доландаь а доацаш – из хьона доагIаш доландаь. Пенсех баха дукха нах больницешка аха безаш хул шоай могашал дика ца хиларах, цхьабараш-м из вIалла йоацаш а ба. Цхьабола боккхий нах, пенсех баха 2-3 шу далале дуненах къасташ а хул лазарах хьа ца бовлаш.\nшийна хIама хьадеш вола саг:\n— Аз дийшачох, цу тайпара реформа массайолча паччахьалкхенашка йодаш я. Говзанчаша йоах, из доацаш цхьаккха дича а йиш яц. Сона хетаргахьа паччахьалкхено ший аьттув бар лех, цу тайпара хаттар эттачул тIехьагIа деш дола хувцамаш дикагIча оагIорахьа дIадерзадергдолаш. Бахархой къалуш, ноахал хьа ца дебаш, иштта кхы дIахо а халонаш хул. Паччахьалкхе дохьала дIахьежа – кхоаненга хьежа езаш хул. Сона башха дац из хаттар – реформа хуле а ца хуле а. Бакъда, вай хьажа деза цхьалха нахах фу хургда цу хувцамца. ГIулакхо хана йIоахал хьахьокхаргда из.\n— Из реформа, хьагуш долчох хиланза яргьяц. Амма, укхаза доххьал цхьан оагIорахьа хьежа йиш яц, нах халача овттабеш. Шоашкахьа пайдане, атта дола хувцамаш долаш хьалхадахараш хила деза, законаца саго шийна хоржам бергболаш, шийна фу деза, къахьегама ханаца дийза из хиларца. Нагахьа санна моллагIвола бIорахо болх бе ца могаш кIалвиса вале цунга из кхоачашдайталургдац вайна, фуннагIа вай дирах. Бакъда, ший дегIа низ лорабеш, кхы дIахо а къахьега чам болаш, могашало теIа ца веш из вале цунга къахьегийта мара дезац, ший хьаштдале. Цкъамарка, вицлора, кхетаме жоп а да дала дезаш болх беш волча пенсионера алапи хоададеш хилар. Цо из пенси хьалххе а Iалашдаьд, паччахьалкхен бокъо яц из цох хоадаве, цох хадаргдоаца цун кхоачама дакъа да из.\n— Сона моллагIа исбахьлен кхолламгахьа дола хувцамаш чIоагIа дика хет. Кхетадой Iа, искуства даькъе воккха хиннача сага хIама вIаштIехьа далар лоархIаме болх ба, хIана аьлча ха йоккха хиларах. Сога хаьттача пенсионни реформа хьожаяь хила еза хIара Россе вахархочун аьттонца къахьега а цунца цхьана ший могашал лорае а вIаштIехьа хургдолаш. ХIаьта мишта де деза из дикагIа ховргда, политикашта, социологашта, цу даькъе къахьегаш из гIулакх довзаш болчарна.\n— Пенси ха лакхъера со дохьал ва, хIана аьлча иттех шерашкахьа къахьегаш паччахьалкхен болх баро ишта а ха дIайохийт. Пенсена оттаяь ха ишта а лакха я Россе нах дукха бахаш ца хиларга хьежача. Сога хаьттача нийсагIа хургдар, шийна лой пенсех ваха а шийна лой болх бе а – сага ше хоржаргдолаш из дош дитача.\n— Со дохьал ва цу гIулакха, Россе бахархой дукхагIча даькъе 65 шерага мара дIа ца кхоачаш хиларах. ХIаьта пенси чIоагIа кIезигача хана чухьа ийдергда цар, нагахьа санна из ишта хувцалой.\n— Со хаьдда дохьал я цу реформана, хIана аьлча е кхалнах а е маIа нах а дукхагIча даькъе цу ханага дIа ца кхоачаш ба. Вахара оттамаша а е экологес а дукхача шерашкахьа дахаргдолаш аьтув луц вайна. Вай Iемад кавказцаш йIаьха ха йолаш ба яха, ишта йIаьха ха йолаш саг наггахьа мара нийслуц.\n— Со реформана тIехьа ва. Амма вац цу тайпара правительствос оттаяьча реформана-м. Со пенси хьалъайдара тIехьа ва, ха лакхъера тIехьа-м вац. цу тайпарча хувцамаша наьха социальни хьал хала дергда аьнна хет сона.\n— Со дохьала я цун. Дукха ма бий 50 – 60 шерага дIа ца кхоачаш дуненцара къасташ нах. Вай вахара ха вIалла а лакх мича еннай. Пенси ха лакхъяр – паччахьалкхено ший низ ца хилар хьагучадалийтар да, тарон кхоачам эсала хилар хьагучадаккхар да. Нагахьа санна цу тIа гIолла паччахьалкхен торо тоае вай доахке кхы а, из доацаш дукха наькъаш да из гIулакх чакхдаккха. ГIоарал дайнарашкара ца а доаккхаш, кхычахьа хьажа деза вай воай паччахьалкхен торо тоаера хьалага. Сона ишта хет из, сона къа а хет вай пенсионерех паччахьалкхе царца ишта хьувзаш.\nХоаттам баьр Матенаькъан Илез\n← Мах бац цун…\nОр (дувцар) →


Дахарца йоьзна ю Хожбаудин кхолларалла - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nДахарца йоьзна ю Хожбаудин кхолларалла\n26.04.2016 15:12 Вторник\nСуна хьалха 1охку тайп-тайпанчу шерашкахь яздина куьйгайозанаш, книгаш: статьяш, стихаш, дийцарш, повесташ. Х1оранна а бухахь яздина терахьаш ду, д1адаханчу б1ешеран 70-чу шерашкара 2014-чу шере кхаччалц йолу хан юкъалоцуш. Церан автор публицистикехь шен дашца, поэзехь шен мукъамца вевза журналист, поэт Борхаджиев Хожбауди ву. Шен дахарехь а, кхоллараллехь а г1еметтах1оьттинчарех ву Хожбауди. Борхаджиев Хожбауди вина 1956-чу шеран февраль беттан 15-чу дийнахь Казахстанерчу Караганда-г1алахь.\nНохчашна шайн Даймахка бухаберза бакъо елча, Гуьмсе-эвла, шайн дайн ков-керта, шайн доьзал балош ц1абаьхкира Хожбаудин да Рамзан, нана Кийса а. К1ентан бералла д1аяхара Гуьмсен урамашкахь, юьртана гонд1ара меттигаш а евзаш: Б1аьн некъ, Г1аролан барз, Гертманан кешнаш, Гуьмс-дукъ, Астаг1а Тимаран саьнгар, Шемалан саьнгар, Наьрташ даьхна меттиг, Алмазан ч1аба яьккхина тог1и, Дозанан барз...\nШирачу историн тешаш, хьалха ярташ хилла, бертахь дика-вонаш д1адерзош, оьзда адамаш даьхна меттигаш... Кхолламаш... Адамийн кхолламаш... Йиснарш ц1ераш, баьрзнаш, шира чарташ... царех дийцарш а... И меттигаш гуттаренна а иэсехь юьсур ю к1ентан, цара Даймахкаца йолу уьйр-марзо, з1е а ч1аг1ъеш. Бераллин хено беркате бинчу т1е1аткъамо Даймахках стихаш язйойтур ю Хожбаудига. Шен сица еххачу хенахь кхаьбнарг, лезнарг а ду поэто вайн лерсине кхачийнарг, тидаме диллинарг.\nДукха ю Х.Борхаджиевн поэзехь поэта М-С.Гадаевс набахтера яздинчу цхьана кехатехь дуьйцучуьнца йог1у стихаш. Мохьмад-Салахьа яздо: «И поэзия боху х1ума тоьъарг «лозуш» ю сан. Корерчу маьнги т1е г1ант а х1оттийна, цу т1е а ваьлла, арахьаьжча, сийна беш-хьаннаш а, генара анайисташ а гича – ов-в-в олий, стихийн мукъамехь ц1овза доьду дог. И деган ц1ийзар д1аяздан а хьаьвза. Амма, цкъа-делахь, зама а ца хуьлу, шолг1а-делахь, дог кхоадо: дагна ч1ог1а ницкъ хуьлу и тайпа х1уманаш язъеш – забарна доцуш, ах1и-декъахь доьлхуш хуьлу и оцу муьрехь, б1аьргех 1енаш хиш а долуш. И х1ума цадевзашверг кхаьрдар ву цунах. Амма оцу «1азапца» бен кхоллалуш яц, мел «зевне» екаш уьш елахь а. Даггара язйинарш йоьшучун дагах кхеташ а хуьлу. Оцу дагах кхеташ йолчу стихех хуьлуш ю юьззина йолу поэзи».\nХожбаудин поэзи иштта хилар ч1аг1до вайн махкахь дика вевзачу поэта Акбиев Хаваса: «Хьалхо, Сталина нохчашка такхийтичну 1азапах ша байташ язъечу хенахь, поэтана дагадеана хир дац шена шен халкъаца цхьаьна къизачу т1еман къаьхьа чам баккха а, и къахьо д1амала а дезар ду аьлла, адамийн г1айг1а-бала шена а гур бу, аьлла. И къиза бакъдерг поэзин мог1анашца, лала а лелина, охьадоттаделира:\nНохчийчохь д1аялац тахана кхолар,\nНанойн бала – бе а барам боцуш.\nКъапалг хилла йоьжна Соьлжа-г1ала –\nСан бераллин г1ан ду иза доца.\nИ ерриг байт («Доьлху лаьмнаш») къеггина тоьшалла ду стеган дахар поэзех д1аэран, дешан а, синхааман а, цецвоккхуш, цхьаьнадар. Сайн б1аьрхиш ца совцалора соьга, цу дешнаш т1ехь яьккхинчу эшаре лодуг1уш. Боккъал а дика эшар кхоллаелла цу дешнаш т1ехь...\nБашха мог1анаш! Бендоцуш цахилар, ойлаяр... Говзарш кхоллар – чолхечу дахаран хиламийн к1урк1манехь ц1еначу, хьаналчу поэтана бен делла х1ума дац...»\nШен дайн дахар-1ер д1адаханчу меттигашкахь левзина, самукъадаьлла, ц1акхаьчначу к1антана шайн чохь дас-нанас марзонца, боккхачу безамца сих-сиха йохуш хезара кхунна ца девзачу адамийн ц1ераш, «вара, яра» а олуш, генара мохк а хьехош. Т1аьхьо хиира к1антана, ша х1окху махкахь ца виний, ден-ненан къамел, г1айг1а-бала, синхьийзаме, сингаттаме ойланаш Сибрехахь д1акхелхинчу дай-нанойх, йиша-вешех, юьртахойх юй а. Т1аьхьо, дас-нанас дийцича, шен кхетам кхиъча, дахаро хьалха х1иттийначу дуккха а хаттаршна жоьпаш карийча, бехк-гуьнахь а доцу халкъ махках даьккхинчу, Даймахка бала боьссинчу 1уьйренах, шен са парг1атдала ца дуьтучу кхойтта шарах «Февральский набат» – стихотворени язйо Хожбаудис. Оцу заманах поэташа язйинчу стихашлахь дикачарех лара мегар ду иза. Даймахкана генахь болчу, цуьнга сатуьйсучу нохчийн даггара язйина М-С.Гадаевс «Даймахке сатийсар» – стих-илли. И стих-илли лаккхарчу говзаллийца оьрсийн матте гочйина Хожбаудис.\nОьрсийн а, нохчийн а маттахь стихаш язъеш ву РФ-н яздархойн, журналистийн а Союзийн декъашхо Борхаджиев Хожбауди. Цо нохчийн матте гочйина М.Лермонтовн, К.Симоновн, К.Хетагуровн, К.Кулиевн, Р.Гамзатовн, Б.Окуджаван стихаш. Оьрсийн матте гочйина М-С.Гадаевн, М.Сулаевн, А.Айдамировн, М.Дикаевн, Ш.Арсанукаевн, Ш.Рашидовн, М.Кибиевн, Л.Абдулаевн, М.Ахмадовн, Хь.Сайдуллаевн, А.Эдельхановн, 1.Саиевн, А.Ахматукаевн, 1-1.Асхабовн и.д1.кх. стихаш а.\nШайна чохь поэзин мукъам хиларна, Хожбаудин стихаш т1ехь даьхна иттаннаш иллеш д1аолуш, эшарш локхуш а бу НР-н, РФ-н хьакъболу артисташ: Межиева Макка, Ахмадова Амина, Каримов Ринат, Гадаев Валид, Адамова Тамара, Саламгереева Альбина, Минцаев Мовсар. Хазахеташ ладуг1у Бисултанов Тимура, Исраилов Майрбека, Иризиева Ларисас д1аолучу иллешка, эшаршка а. Хожбаудин поэзи а, цуьнан стихаш т1ехь даьхна иллеш, эшарш а Нохчийчохь евзина ца 1а. Т1аьххьарчу шерашкахь Россин мехкашкарчу журналистийн цхьаьнакхетарш хилла Москвахь, Сочехь. Оцу цхьаьнакхетаршкахь жигара дакъалоцура Хожбауди куьйгалхо волчу Нохчийн Республикерчу журналистийн цхьаьнакхетараллин векалша. Оцу мехалчу форумийн болх д1а а болабора, берза а бора Хожбаудин дешнаш т1ехь даьккхинчу, Гадаев Валида д1аолучу «Гимн Кавказа» иллица.\nНохчийчохь журналисташлахь д1аьбаьхьначу дуккха а къовсамашкахь толамхо хиллачу Хожбаудина тайп-тайпана совг1аташ дина, царна юкъахь «Платиновое перо» — ц1е йолу деза совг1ат а долуш. Цуьнан статьяш, стихаш а зорбане йийлина Къилбаседа Кавказерчу республикашкахь арадовлучу газетийн, журналийн а аг1онаш т1ехь, ткъа иштта «Журналистика и медиа-рынок» журналехь а.\nХожбауди прозехь а язъеш ву. Цуьнан дийцарш, повесташ зорбанехь арайийлина «Орга», «Вайнах», «Нана» журналийн аг1онаш т1ехь оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь.\nХ.Борхаджиев коьрта редактор волчу «Гумс» редакцин коллективан белхан лаккхара мах хадийна иза доьшучара а, 1едало а, грамоташца, дипломашца а совг1аташ деш.\nЖурналистикехь, литературехь а хьанал-ц1ена къахьегарна Хожбаудина «НР-н хьакъволу журналист», «НР-н хьакъволу культуран белхало» — сийлахь ц1ераш елла, ткъа иштта М.Мамакаевн «Дашо аьрзу» орден, «Интеллектуальни Центро», РФ-н журналистийн Союзо, НР-н Парламенто, НР-н культуран министерство а «Сийлаллин мидалш» елла. Г1оза йоьшийла аша Хожбаудин «Селхана а, тахана а» ц1е йолу керла книга.


Газах дIовш даьлла йоI яларна бехкево Нохчийчуьра да\nМеттигерчу 40 шо долчу вахархочунна дуьхьал гIуллакх долийна Нохчийчохь, ларамза чохь газ дIаихна цуьнан йоI яларна, хаамбо REGNUM агенталло, регионерчу Талламан комитетан информацех пайда а эцна. Кху шеран Дечкен-баттахь луьчучу чохь угаран газах садукъделла еллера 15 шо долу йоI.\nТалламчаша къасторехь, газ латто система йоьхна хилла цу хIусамехь. Хи дохден гIирс ша дIахIоттийна хилла хIусамдас, цундела инструкци тIехь долчуьнца догIуш ца хилла монтаж яр.Оцу бахьанашца бехкеозийна да.\nДагестанехь доьдучу шарахь масех бохам хиллера газах дIовш даьлла, нах леш. Масала, Кумторкалинан кIоштарчу Коркмаскалахь а, Гергебильскан кIоштарчу Кикунехь а кхаа доьзалехь бохамаш хилира газ дIа а ихна.


Шотланди маршонца къасталуш ю\nШотланди ю референдум дIахьош. Юьсу иза я дIакъаьста Ингалсенах боху хаттар ду кхожехь. Официалехь а доцуш, хетарг хаьттинера шотландхошка бутт хьалха. ДIакъаста лаьа элира хIетахь 52 процент бахархоша.\nНагахь санна наха «хIаъ» аьлла меттиг нислахь, 2018-чу шеран Зазадоккху-беттан 24-чу дийнахь дуьйна йозуш йоцу пачхьалкх хир ю Шотланди. Иштта берза мега Ингалсенах дIакхеташ цо 307 шо хьалха бина барт.\nЦул совнаха, шайн-шайн пачхьалкхех дIакъаста лаам болчу мехкашна масал а хир ду цунах. Ткъа шотландхоша шайна Ингалсехь биса лаьа алахь, йолучул а алсам йоккхур ю Ингалсено цуьнан автономи. ЖамI девзар ду пIераскандийнан делккъехь.


"Новая газета": Кадыровн гонера хьаькамаш лецна\n"Новая газетан" хаамашца, Нохчийчохь дIалаьцна масех лакхара даржхо. Ву царлахь Устрада-гIалин мэр лаьттина Темирбаев ИбрехIим а. Газетан информацица, иза лаьцна ву Марсхьокху-баттахь дуьйна. 2006-чу шарера схьа дуьйна Кадыровн цабезам хилла цуьнгахьа, Нохчийчоьнан хиллачу куьйгалхочун Алханов Алун агIонча хилла ву бохуш. Ткъа иза лацаран бахьана ду боху Кадыровна критика яр.\nИшта яздарехь, лаьцначаьрца ву республикан орцан министраллан (МЧС) хилла урхалхо Яхъяев Руслан а, парламентан экс-депутат Магомаев Шемал а, хьуьнан бахаман министр лаьттина Мулаев Дикмохьмад а, социалан блокан гIуллакхашкахула вице-премьеран даржехь хилла Вайханов Халид а, мехкан некъан полисхойн (ГИБДД) хьалханча лаьттина Денилханов Шамхан а. Темирбаев ИбрехIиман телефонехула динчу къамелашка ладоьгIначул тIаьхьа дIалецна бу уьш, яздо хьостано.\nИшта "Новая газетано" хаамбо, парламентан депутаташ хиллачу Гаибов Идрисна а, Магомаев Шемална а Iедалхой тIаьхьабовларх а, церан доьзалшна тIеIаткъамбарх а.\nХьалхо хаамийн гIирсашкахь информаци яьржира, Кадыров Рамзанна дуьхьал бартбина хиллера аьлла. Бехкебечарлахь вара Устрада-гIалин мэр лаьттина Темирбаев ИбрехIим а, чоьхьарчу гIуллакхийн министран хьалхара гIовс Алаудинов Апти а, Хьалха-Мартанан куьйгалхо Абдурешидов Валид а.


150 стаг велла тIаьххьару 24 сахьтехь коронавирусах. World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nСтавропол-махкахь кхуьуш ду COVID-19 кхеттачийн терахь\nМишустинан а, Кадыровн а дIахьедарш дуьхь-духьал дац, боху Кремло\nЗакаев Ахьмад, вевзаш волу нохчийн политик, дарбан цIийне кхачийна коронавирус кхетта хиларх йолчу шеконца\nКоронавирус: Нохчийчуьра хьал\nWorld News in Chechen » 24.02.2020 » 150 стаг велла тIаьххьару 24 сахьтехь коронавирусах\nКитайхь яьржинчу коронавирусах кху тIаьххьарчу дийнахь-буса велла 150 стаг. Ткъа и ун даьржичхьана беллачийн терахь ду 2500 а сов. Верриг а уьно лаьцна хилларг ву 77 эзар стаг. Цамгарх товелла 25 эзар гергга, уьш берраш а санна Китайрба бахархой бу. Оцу хьокъехь оршоьтадийнахь хаам баржийна Китайн могашаллин Кхеташоно.\nТкъа верриг а дуьнентIехь короновирусах цомгушхилларг ву 79 эзар стаг. Царех доккхах дакъа китайхой бу, царел тIаьхьа - японхой, корейхой, италхой. 100 сов стагна кхетта ун Италехь, кхоъ царех велла.\nГIалахь хIора шарахь а хуьлу карнавал хIотто дихкина кху муьрехь Венецина. Италин къилбаседанерчу кIошташкахь дIакъевлина школаш, университеташ. Футболан А серин матчаш юхаяьхна пачхьалкхехь.\nCOVID-19 олу керла ун – я коронавирус – Китайра яржа юьйлира дуьххьара кхо бутт гергга хьалха. Дуьненаюкъарчу могашаллин организацино бахарехь, вирусна дуьхьал молха кхолла оьшур ду лаххара а 1,5 шо. Амма Оьрсийчуьрчу Китайн векало прессе бинчу хаамца, кхоьллина Iилманчаша оцу вирусна дуьхьал молха, иза цкъачунна зуьйш ду.\nНохчашкара – гIалгIашна гIо


Нохчийн маттах нохчийн маттахь - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nНохчийн маттах нохчийн маттахь\n25.04.2019 17:35 Четверг\nДешаран урхаллин методически кабинетан куьйгалхо\nНенал дац х1умма а деза, Дахар а цуьнца ду доьзна. Ненан мотт бу вайна беза, Ю иза исбаьхьа хазна. (Борхаджиев Хожбауди)\nШераш д1аоьху, зама хийцало, амма гуттаренна а яха юьсу халкъан дуьхьа дика г1уллакхаш диначин ц1ерш. Халкъан исторехь дикачу аг1ор дакъалацар, цуьнан иэсехь турпалхо хилла висар – ма деза ду и. Историн цхьа дакъа ду Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Р.А. Кадыровс, нохчийн мотт 1алашбаран, кхид1а шарбаран, кхиоран, нохчийн культура кхиорехь, къоман башхалла ларъярехь цо лело маь1на лакхадаккхаран 1алашонца «Нохчийн Республикехь меттанийн хьокъехь» долчу Нохчийн Республикин законна куьг яздина, шен Буьйраца апрель беттан 25-г1а де Нохчийн меттан Де д1акхайкхор.\nНохчийн меттан Де дIакхайкхоран хьокъехь Нохчийн Республикин Президентан Буьйр 11.05. 2007 шо. Соьлжа-ГIала № 207\nНохчийн мотт Iалашбаран, кхидIа шарбаран, кхиоран, нохчийн культура кхиорехь, къоман башхалла ларъярехь цо лело маьIна лакхадаккхаран Iалашонца: «Нохчийн Республикехь меттанийн хьокъехь» долчу Нохчийн Республикин законна куьг яздина, апрелан 25-гIа де Нохчийн меттан Де д1акхайкхо. «Нохчийн меттан Де дIакхайкхоран хьокъехь» долу 2005-чу шеран 15-чу апрелехьлера № 90 йолу Нохчийн Республикин Президентан указ дIадаккха. XIapa указ бакъонан ницкъ болуш ду зорбатоьхначу дийнахь дуьйна. Нохчийн Республикин Президент Р.А. Кадыров Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана куьг яздинчу Буьйро яккхий бакъонаш елира нохчийн мотт хьеха, дешаран хьаьрмашкахь 1амо а. Цкъа шен къамелехь г1араваьллачу журналисто, меттан говзанчо Сумбулатов Денис мааллара, «Дархочунна оьшу дарба-молха санна, бан новкъа баьллачу маттана дарба-молха хилла д1ах1оьттира и Буьйр». ООН-ан векалша Россехь д1аяьхьначу Дуьненаюкъарчу Форумехь 2019-г1а шо ненан меттанийн шо д1акхайкхийна. Федеральни т1ег1анехь Россерчу къаьмнийн меттанаш кхиорна т1ехь шаьш терго йийриг хилар билгалдаьккхина лаккхарчу даржашкахь болчу куьйгалхоша. Нохчийн Республикин дешаран а, 1илманан а министро Байханов Баутдин Исма1ал боккха тидам т1ебохуьйту ишколашкахь нохчийн мотт, литература хьехаран хьелаш лакхарчу т1ег1ан т1е дахарна. Цо тидамехь латтадо Нохчийн Республикин дешар кхиоран институтан белхалоша керла дешаран-методически коьчалш х1иттош (1аматаш, хрестоматиш, г1о-1аматаш, диктантийн гуларш, белхан тетрадаш, юкъарчу хьесапехь белхан программаш) болх бар. Уьш Россин Федерацин дешаран Министество федеральни пачхьалкхан стандарташца йог1уш хилар билгал а\nдоккхуш, т1е а ч1аг1йина. Нохчийн къоман, массо а къаьмнийн санна, хьалхара меттиг д1алоцуш бу мотт. Нохчийн меттан «Ненан мотт» аьлла ц1е д1аяхана халкъалахь. Цо гойту массо а х1ума ненера схьа хилар. Цуьнгара схьа 1ема адамна дуьххьара мотт бийца а, ког баккха а. Цо шен оьздачу маттаца, эсалчу, хьекъалечу къамелашца, аганан мерзачу иллешца, ц1ийца, сица даг чу юьллу берашна нохчийн г1иллакх-оьздангалла. Къоман синъоьздангалла, мотт кхиорехь, бийцарехь йоккха меттиг д1алаьцна адамаш ду: вайнзаманан турпалхо – А-Хь.Кадыров, цунна юххехь вайн парг1атонна шайн синош д1аделларш; историн турпалхой: Таймин Биболат, Шайх Мансур, Бенойн Бойсг1ар, харачойн Зеламха, Нурадилов Ханпаша. Мел дукха бу уьш, кхин а бийца йиш йолуш, муьлххачу а къомо дозалла а дийр долуш: нохчийн оьздангаллин зудчун васт лардина Дадин Айбика, Гиххойн Таймасха, Насуханова Ляля... Нохчийн мотт вайн къоман синан аз ду, вайн къоман деган илли ду, вайн къоман хазна ю. Ненан матто 1амадо вайна нохчийн оьзда г1иллакхаш, ламасташ. Цо 1амадо вайна дуьненан а, адаман а хазалла йовза. Цу мукъамца схьахеза т1еман аренгахь къоман парг1ато къийсинчу Таймин Биболатан аз, оьздаллин, майраллин васт\nшеца лардинчу Дадин Айбикин аз. Цу турпалаллин мукъамца нохчийн меттан васт дагца, сица лардинчийн ц1е, цкъа а ца йовш, лаьттар ю адамийн иэсехь. Поэто Борхаджиев Хожбаудис шен «Ненан мотт» стихотворенехь яздо: Сан ненан маттахь ду аз а, Ненан мотт бу даим сица. Лаьа-кха суна иза хаза! Хаза лаьа-кха бийца. Шен ненан маттаца кхуьуш ю къоман культура, литература, искусство. Буьйцучу маттаций бен цхьа а х1ума дийца йиш яц вайн, цхьана а х1уманах х1умма ала а, дийца а адамийн таро хир яцара, буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча. Мотт – иза къоман са, адамаллин куьзга ду, массо х1уманан бух а бу. Ненан маттахь девза вайна дахар, цу маттахь вай доьлу я доьлху, цу маттахь йо вай ойланаш, сатийсам, г1айг1а. Нохчийн къоман синбахам – иза нохчийн мотт бу. Б1ешерашкахь халонна хьалха къар ца луш, нохчийн къоман дахарна керла ницкъ луш бекна вайн ненан мотт. Цуьнца ю б1ешерашкахь даьхначу адамийн синмарзонаш, церан сатийсамаш, церан дегнийн йовхо. Нохчийн халкъан поэта Арсанукаев Шайхис аьлла: «Вай нохчий ду. Веза воккхачу Дала кхоьллина вай – нохчий. Цо белла вайна нохчийн мотт а. Ненан мотт – х1ун ду цул деза, цул сийлахь, цул хьоме?! Ненан матто 1амадо вай Даймохк беза, цо 1амадо\nвайна нохчийн оьзда г1иллакхаш, ламасташ. Цо 1амадо вай дуьненан а, адаман а хазалла йовза». Нана санна безаш хила беза ненан мотт, дега санна лерам хила беза цуьнга, бер санна кхио беза иза, воккхачун санна 1уьналла дан деза цуьнан. Т1аккха бехар бу вайн мотт, т1аккха кхочур бу иза вайн массеран дегнашка. Замане терра кхуьуш ду вайн дахар, хийцалуш ду адамаш, мотт а бу карлаболуш, толуш, хазлуш. Уггаре коьртаниг – мотт ларбар. Цхьаццадолчу къаьмнийн санна, дуьненчуьра иза д1ацабайтар! Къоман культура, ламасташ шайн маттаца схьайохьуш ю. Муьлхха а ша лоруш волчу стага дозалла дийр ду шен ненан маттах. Нагахь ненан мотт г1арабаьлла белахь, оцу маттахь къамел деш долу къам а хир ду лераме. Ненан мотт беза бахарх кхачаме\nдац. И-м кхио безаш бу, заманца г1улч йоккхуш, къоначу чкъурана масаллина истори йовзуьйтуш. Историца доьзна ду халкъан хиндерг, долушдерг. Дика вевзаш волчу журналисто Д.А.Сумбулатовс ма-аллара: «Кавказехь дуккха а къаьмнийн, меттанийн а векалш бу. Царех шен шира истори йолу цхьа къам нохчийн къам ду… Къам шен маттана херадалар шен орамах хадар ду. Орамах хадар къам доь доцуш дуьненчуьра д1адар ду». Оьрсийн яздархочо Л.Н.Толстойс ч1ог1а хастаме дешнаш аьлла вайн маттах: «Нохчийн мотт уггаре а хьалдолчу а, мехалчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь хьуна иза кхоччуш дика хууш белахь». Гуьмсен муниципальни к1оштан дешаран урхалло дан леринчуьнца х1окху шеран апрель баттахь шуьйрачу барамехь дахьуш ю нохчийн меттан Денна лерина дуккха а мероприятеш. Ишколашкарчу къовсамийн толамхоша шайн хаарш зиэр д1ахьо к1оштан т1ег1анехь д1ахьучу къовсамашкахь. Царна юкъахь хьалхара бара «Ненан мотт – сан дозалла!» ц1е йолу сочиненеш язъяран къовсам. К1оштан дешаран урхаллин куьйгалхочун М.И.Куразован омрица нохчийн меттан Де даздарна лерина болх вовшахтоха кхоьллинчу жюрин декъашхоша ишколийн векалша сочиненеш язъеш бинчу белхан мах хадош, талламан болх бира. Klopггepa чулацам болуш, темица йог1уш язйина яра Гуьмсе-г1алин №З йолчу гимназин 11-чу классан дешархочун Муслимова Пет1аматан а, Шоьнарчу юккъерчу ишколан 10-чу классан дешархочун Мачаева Иманин а, Ойсхарарчу коьртачу ишколан 9-чу классан дешархочун Элиханова Раянин а, Ойсхарарчу юккъерчу №1 йолчу ишколан 10-чу классан дешархочун Аюбова Хьавин а, Илсхан-Юьртарчу коьртачу ишколан 9-чу классан дешархочун Айбулатова Маремин а, Гуьмсе-г1алин юккъерчу №2 йолчу ишколан 9-чуклассан дешархочун Катаева Раянин а, Лаха Нойберара юккъерчу №1 йолчу ишколан 9чу классан дешархочун Магомедова Дагмарин а сочиненеш. Дешархоша язйина сочиненеш теллича билгалделира: к1оштан ишколашкахь пох1ма долуш дешархой хилар. Кхоллараллин белхаш теллинчу жюрин декъашхоша билгалбехира толаме меттигаш яьхна дешархой: 1-г1а меттиг – Муслимова Пет1аматан, Гуьмсе-г1алин №З йолчу гимназин 11-чу классан дешархо; 2-г1а меттиг – Мачаева Иман, Шоьнарчу юккъерчу ишколан 10-чу классан дешархо, Элиханова Раяна, Ойсхарарчу коьртачу ишколан 9-чу классан дешархо; 3-г1а меттиг – Аюбова Хьава, Ойсхарарчу юккъерчу №1 йолчу ишколан 10-чу классан дешархо, Айбулатова Марем, Илсхан-Юьртарчу коьртачу ишколан 9-чу классан дешархо. Лакхахь билгалбаьхначу толамхошна Нохчийн меттан Де даздан леринчу фестивалехь к1оштан дешаран урхаллин ц1арах мехала совг1аташ дира. Гуьмсе-г1алин Берийн кхоллараллин кхерчахь 2019-чу шеран апрель беттан вуьрх1итталг1ачу дийнахь д1абаьхьира нохчийн меттан Денна лерина рог1ера шаьш язйина байташ ешархойн къовсам. Вай лакхахь ма-аллара, к1оштахь ламаст хилла д1ах1оьттина х1ора шарахь Нохчийн меттан Де даздарна лерина дешаран урхалло шуьйрачу барамехь мероприятеш д1аяхьар. Иштта бечу белхийн рог1ера г1улч яра х1ара болх а. «Нохчийн мотт – аганан илли» ц1е йолу пох1ма долу дешархой билгалбоху мехала болх д1аболийра к1оштан нохчийн меттан, литературин методически ассоциацин куьйгалхочо. Цо нохчийн маттах хастаме дош а аьлла, рог1ера къовсам д1аболош, дош делира Гуьмсан муниципальни к1оштан дешаран урхаллин куьйгалхочунна Куразова Маликина. Исма1алан Маликас нохчийн меттан Денна лерина д1ахьучу белхийн мехаллах къамел а дина, диканиг лаарца хастаме дош элира. Цо шен къамелехь билгалдаьккхира къовсамхойн стихотворенеш т1ехь йолуш гулар арахоьцург хилар. К1оштан ишколийн векалша байташ ешаран мах хадо кхоьллинчу жюрин тобанан коьртехь дара Исма1алан Малика а, к1оштан «Гумс» газетан коьрта редактор, поэт Борхаджиев Хожбауди, декъашхой – дешаран урхаллин методически кабинетан доладархо Шалаева Лариса, дешаран урхаллин говзанча Исмаилова Залина, «Гумс» газетан корреспондент Канаев Ибрах1им а. Къовсамехь шайн хьуьнарш гайта гулбеллера к1оштарчу ишколийн векалш. Къовсамхоша йийшира шаьш язйина нохчийн маттах, ненах, Даймахках стихотворенеш. Дуккха а пох1ма долу дешархой хилар гайтира къовсамхоша бечу балхо. Шайн нийсархошна юкъахь къаьсташ, ладуг1уш волчун самукъадолуш, стихотворенеш йийшира Гуьмсе-г1алин юккъеру №7 йолчу ишколан дешархочо Ибрагимов Мохьмада, Шоьнарчу юккъерчу ишколан дешархочо Кулаев Анвара, Комсомольскерчу юккъерчу ишколан дешархочо Шовхалова Марема, Гуьмсе-г1алин юккъеру №8 йолчу ишколан дешархочо Мулаева Хадижата, Къеда-Юьртарчу юккъерчу ишколан дешархо Гачалаева Мархас, Гуьмсег1алин №3 йолчу гимназин дешархочо Юсупова Жанетас, Г1оьрдалара юккъерчу ишколан дешархочо Нанаева Марема, и.д1.кх. Нохчийн меттан Денна лерина рог1ерчу «Нохчийн мотт – аганан илли» ц1е йолчу шаьш язйина байташ ешархойн къовсаман декъашхошна баркалла а олуш, къамел дира дешаран урхаллин куьйгалхочо Куразова Маликас а, к1оштан «Гумс» газетан коьрта редакторо Борхаджиев Хож\nбаудис а. ТОламхойн меттигаш иштта билгалъехира жюрин декъашхоша: 1-ра меттиг – Ибрагимов Мохьмад, Гуьмсе-г1алин юккъеру №7 йолчу ишколан 8-чу классан дешархо; 2-г1а меттиг – Кулаев Анвар, Шоьнарчу юккъерчу ишколан 10-чу классан дешархо; 3-г1а меттиг – Шовхалова Марем, Комсомольскерчу юккъерчу ишколан 7-чу классан дешархо. Гуьмсен муниципальни к1оштан дешаран урхалло Нохчийн меттан Денна лерина д1ахьучу рог1ерчу къовсамехь жигара дакъалецира к1оштан ерриге а ишколийн векалша. Альманахаш арахеца билгалъяьккхина хан 2019-чу шеран апрель беттан борх1алг1ий – шуьйтталг1ий денош дара. Къовсамехь билгалделира к1оштан ишколашкахь пох1ма долуш дуккха а нохчийн меттан, литературин хьехархой а, дешархой а хилар. Альманахийн аг1онаш т1ера статьяш дика чу\nлацамаш болуш хиларо тоьшалла дора хьехархойн корматалла лакхарчу т1ег1ан т1ехь хиларна. К1оштан ишколийн векалша бинчу белхан мах хадор д1адаьхьира дешаран урхаллин куьйгалхочун омрица кхоьллинчу тобано. Дешаран урхаллин говзанчийн тобано билгалдехира толаме меттигаш яьхна альманахаш. Альманахийн мах хадоран барамех пайда а оьцуш бинчу балхо къастийра оцу барамашца дог1у альманахаш: 1-ра меттиг – Гуьмсе-г1алин юккъера № 2 йолу ишкол, Шоьнара юккъера ишкол; 2-г1а меттиг – Ойсхарара коьрта дешаран ишкол, Ойсхарара юккъера №3 йолу ишкол; 3-г1а меттиг – Гуьмсе-г1алин №З йолу гимнази, Энгель-Эвлара юккъера №1 йолу ишкол, Лакха-Нойберара юккъера №1 йолу ишкол. Лакхахь билгалъяьхначу толамхойн тобанашна Нохчийн меттан Де даздан леринчу фестивалехь к1оштан дешаран урхаллин ц1арах совг1аташ дира. Гуьмсен муниципальни к1оштан дешаран урхалло Нохчийн меттан Денна лерина д1акхайкхинчу къовсамашна юкъахь шайн корматалла гойтуш белхаш бан дезаш яра ишколийн газеташ арахецархойн тобанаш. Дукхахйолу тобанаш дика ларийра шайна хьалха х1оттийначу 1алашонца. Газеташ арахецаран къовсамехь жигара дакъалецира к1оштан ерриге а ишколийн тобанаша. Иштта д1ахьучу къовсамехь билгалделира, к1оштан ишколашкахь пох1ма долуш дуккха а къона хьехархой а, дешархой а хилар. Газетийн аг1онаш т1ера статьяш, прозин, поэзин произ\nведенеш шаьш язйинера цара. К1оштан ишколийн векалша бинчу белхан (газеташ арахецаран) мах хадо вовшахтоьхначу тобанна атта дацара толаме меттигаш яьхна газеташ билгалдаха. Цара, газетийн мах хадоран барамах пайда а оьцуш, бинчу балхо къастийра оцу барамашца дог1у газеташ: 1-ра меттиг – Мелчхера юккъера ишкол, Ойсхарара коьрта дешаран ишкол; 2-г1а меттиг – Гуьмсе-г1алин №З йолу гимнази, Гуьмсе-г1алин юккъера № 3 йолу ишкол; 3-г1а меттиг – Гуьмсе-г1алин юккъера №8 йолу ишкол, Комсомольскера юккъера ишкол, Шоьнара юккъера ишкол. К1оштан «Нохчийн меттан тоьлла кабинет» къовсамехь толам баьккхина Гуьмсе-г1алин юккъерчу № 3 йолчу ишколан нохчийн меттан кабинето. Лакхахь билгалбаьхначу толамхош\nна Нохчийн меттан Де даздан леринчу фестивалехь к1оштан дешаран урхаллин ц1арах совг1аташ дира. …Нохчийн поэта Саидов Билала ч1ог1а хьекъале аьлла х1ара дешнаш: Ненан мотт цахаар, Шен кхерч цаларар ду. Кхерчахь да цахилар, Маьттаза вахар ду. Берийн кхоллараллин Ц1ийнан майданахь апрель беттан ткъе кхоалгIачу дийнахь к1оштан ерриге ишколийн векалша д1ах1оттийра чомечу кхачанийн шаннаш. Х1ора ишколан векалша нохчийн къоман кхача бу лерамечу хьешашна кечбина. Х1усамдайша, лерина маршалла а хоттий, т1еоьцу беза хьеший. Шовзткъа гергга тайпана юург, мерг ю нохчийн кхерчашкахь хьешашна кечйина. Дуккха а шерашкара шира г1ирсаш бу х1усамашкахь гуш. Вайнехан хьалхалера дахар довзуьйтуш ду оцу майданахь х1оттийна сурт. Х1ора х1усамехь нохчийн духаршца к1ант, йо1 ду хьешашка маршала хатта а, шайн шуьнера кхачанаш бовзийта а д1ах1оьттина. Лерамца т1еоьцу х1усамдайша хьомсара хьеший. Уш бовзуьйту к1оштан дешаран урхаллин куьйгалхочо Куразова Маликас: Гуьмсен муниципальни к1оштан администрацин куьйгалхо Оздамиров Ахьмаран 1усман, Гуьмсен муниципальни к1оштан бусалба динан урхаллин куьйгалхо Мохьмадан 1амир, «Гумс» газетан коьртачу редакторан заместитель Сумбулатов Абу-1алин Дени. Ишколийн векалша кечдинчу дааршка а, ширачу г1ирсашка а ховсуш чек\nхбовлу лераме хьеший говзачу къамелашца, иллешца, эшаршца а т1еоьцу х1усамдайша. Нохчийн меттан Денна лерина Берийн кхоллараллин Кхерчахь дешаран урхаллин коьрта говзанчо Джамалдаева Амината вовшахтоьхначу нохчийн маттахь арайийлинчу книгийн а, «К1оштан тоьлла альманах» а, «К1оштан тоьлла газет» а гайтамашка лерина хьовсу хьеший, бинчу белхийн лаккхара мах а хадош… Ишколийн куьйгалхой, нохчийн меттан, литературин хьехархой, дика хаарш гайтина, пох1ма долу дешархой гулбелира дешаран шарахь нохчийн меттан Денна лерина бинчу белхийн жам1аш дан. Нохчийн меттан Денна лерина «Нохчийн мотт – г1иллакхийн хазна!» ц1е йолу цхьаьнакхетар д1адаьхьира Берийн кхоллараллин Кхерчахь. И болх вовшахтухуш а, д1ахьуш а доккха дакъалецира дешаран урхаллин говзанчаша. Йоццачу хенахь к1оштарчу ишколашкара пох1ма долу дешархой схьагулбан а, уьш цхьана низаме бало а йоккха говзалла езаш болх бу. Оцу балхаца дика ларийра вовшахтохархой. Нохчийн меттан Денна лерина цхьаьнакхетар д1адолийра Нохчийн Республикин «Нохчо» ансамблан тобано. Доккхачу пох1маллица цхьаьнакхетар д1адаьхьира Лаха-Нойберарчу юккъерчу №1 йолчу ишколан дешархоша Висингириев Мохьмада а, Аздамирова Линдас а. Цхьаьнакхетар дерзадо Борг1анера а юккъерчу ишколан мехкарийн тобано. Цхьаьнакхетарехь нохчийн маттах хастаме камел дира к1оштан дешаран урхаллин куьйгалхочо Куразова Маликас. Цул т1аьхьа цо хьешашка д1адалуьйту дешаран шарахь дика хуьнарш гайтинчу хьехархошна а, къовсамашкахь толаме меттигаш яьхначу дешархошна а совг1аташ. Г1уьмсен муниципальни к1оштан администрацин куьйгалхочо Оздамиров Ахьмаран 1усмана Сийлаллин грамоташца совг1аташ дира дешаран шарахь дика болх бина хьехархой: Сусуркаева Яха (Гуьмсе-г1алин юккъера №8 йолу ишкол). Габаев Лоьма (Лакха-Нойбоьрара юккъера №1 йолу ишкол); Катаев Ибрех1им (Гезлой-Эвлара юккъера №2 йолу ишкол); Оздамиров Асланбек Амалович (Г1оьрдлара юккъера ишкол); Джамалдаева Марха (Дарбанхера юккъера ишкол). Дешаран урхаллин куьйгалхочо Куразова Маликас к1оштан дешаран урхаллин ц1арах къовсамашкахь дика хаарш гайтинчу дешархойн а, хьуьнаре хаарш гайтинчу хьехархошна а грамоташца совг1аташ дира: Дакаева Хьаванина (Гуьмсе-г1алин юккъера №4 йолу ишкол); Решидова Хьурматна (Керла-Бенара юккъера ишкол); Самбиева Мархетина (Къеда-Юьртара юккъера ишкол); СаламгериеваАминатна (Ойсхарара юккъера №1 йолу ишкол); Шовхалова Залпаана (Ишхойн-Юьртара юккъера ишкол); Атаева Аминатна (Энгель-Эвлара юккъера №1 йолу ишкол). К1оштан дешаран урхаллин куьйгалхочо Куразова Маликас «Нохчийн мотт – г1иллакхийн хазна!» цхьаьнакхетар вовшахтоьхначарна а, хьешашна а, декъашхошна а баркалла а олуш, дерзоран къамел дира.


Магасера гуламхой: "Тхо цхьа йист яллалц лаьттар ду"\nСтенгахь долало, стенгахь чекхдолу ГIалгIайчоьнан доза?\nШолгIа кIира доьрзуш лаьтта Магасехь протестан гулам болийна. Массийтта эзар стаг лаьтта, къастам хиллалц цIа ца ваха чIагIонаш а еш, шайн мехкан Iедало Нохчийчоьнца доза къастош яздинчу кехатна резавоцуш.\nШайн позици гуламан делегаташа дIакхайкхийна Оьрсийчоьнан президентан векалшца хиллачу цхьаьнакхетарехь. Кремлера баьхкинчара дош делла протестхошна, хьал талла а теллина, шаьш юха а дийр ду цаьрца къамел, аьлла.\nКху беттан 8-чу дийнахь наха шайггара, Iедалера пурба а доцуш йолийна митинг 15-гIа де тIекхаччалц дIаяхьа магийра ГIалгIайчоьнан Iедало. Оццу дийнахь Пятигорске Къилбаседа Кавказан федералан гонан куьйгалхочуьнца Матовников Александрца а, президентан администрацин чоьхьарчу политикан урхаллан буьйранчица Ярин Андрейца а дийцарш дан бахара гуламан лидерш. Уьш боцуш, Нохчийчоьнан парламентан спикер Даудов Мохьмад а вара къамеле кхайкхина (шина республико бертахь, вежараллин буха тIехь къастийра вовшашна юкъара доза, дийцира цо).\nПятигорскерчу хьаькамашна хьалха историн анализ ян а, документаш, карташ гайта а лерина бара гуламан цIарах баьхкинарш, амма хьашт ца хилира уьш – жигархоша мехкан куьйгалхошна бечу леткъамашка дикка ладуьйгIира федералан гонан урхалчаша, амма ца лиира царна делегацино деъначу документашка хьежа, элира, Евкуров Юнус-Бек даржах вохаве бахар ца догIу Кремлан ойланашца.\nМатовниковн администрацица шолгIа цхьаьнакхетар хила деза, бинчу бертаца а догIуш, кхана, шинарийдийнахь. Къамел мелла а гергадан тарло цхьа логика йолчу чаккхенна.\nГуламо доьхург уггаре хьалха хьакхало мехкан парламентах. Нохчийчоьнца доза къастош Евкуровссий, Кадыровссий бина барт стенна тIечIагIбина депутаташа, оцу хьокъехь цара юхатаса беза кхаьжнаш, боху гуламхоша.\nПротесто бохьучу тIеIаткъамна кIел лаьтта парламент кхузза гIоьртина протестхоша хIоттийначу хаттарна жоп луш гулъяла, амма аьтто ца баьлла кворум вовшахтоха. Тахана а дац кхеташ, маса депутат хилла шина махко доза къастош бинчу сацамна реза, ткъа маса хилла дуьхьал.\nДIадахначу кхаарийн дийнахь гIоьртира спикер парламент гулъян, депутаташка дозанах долчу документах лаьцна юха а кхаьжнаш тасийта. Амма пхи парламентарий, гIуллакх юхалистийта ца лууш, хьала а гIаьттина, дIавахара кхеташонера. Царех кхаамма элира, шаьш резадац шина мехкан куьйгалхоша бина барт парламенте юхабаккхийта, шаьш къобалбо Евкуровн некъ.\nМассех депутат ву гуламхошца бертахь, цуьнан жигархошца зIе латтош а. Амма парламентан дукхахболчу декъашхоша битина шайн болх, шаьш я цомгуш ду, я шайна ца лаьа жоьпалла тIеэца, аьлла.\nПарламент "хIаъ" я "хIан-хIа" аьлла йолуш яцаро алссам дарбо протестхой. Де-буьйсу доцуш лаьтта нах мехкан телерадиокомпанина хьалха шаьш хIоттийначу гуламехь. Бакъду, ур-атталла оцу хьукматера журналисташ а бац гулам телеэкранашкахула махканна гойтуш хила сиха.\nГуламо къадбо нах. Дийнахь цигахь лаьтташ массех эзар хилахь а, буса латта ца буьсу бIеннаш бен. Делахь а, дац олийла, терахьо гойту массо а гIалгIашна хетарг – хала ду ала, мел нах бу протестхошкахьа, я царна дуьхьал.\nТIаьххьарчу пIераскана кхайкхам баржийра Кавказехула, джума-ламазашна Магасе вола ша гIалгIашца верг, аьлла. 30-50 эзар стаг вара маьждигашкахь, шайлахь дуккха а гонахарчу мехкашкара хьеший а болуш.\nПротестан хьалханчаша шаьш кийча ду боху муьлхха а таIзар лан. Шайна дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш айдан а мега Iедало, амма шаьш кхерадала дагахь дац, айинчу проблемин цхьа йист яллалц лаьттар ду, боху. Шинарийдийнахь кхачош ю гуламна латта елла бакъо.\nМахкарчу массех вахархочо къошташкарчу кхелашка аьрзнаш хьийсийна Нохчийчоьнанний, ГIалгIайчоьнанний доза къастош мехкийн куьйгалхоша бина барт низамца богIуш бац аьлла къастор доьхуш.\nЕвкуров Юнус-Бека ша гулам ницкъаша бохор бац, амма ца лору шаьш Кадыровца доза къастош бина барт я харц а, я юхабаккха торуш а, аьлла.\n"Эхо Москвы" радиона кху муьрехь интервью еллачу цо хаийтина, Путин Владимирца шен къамел хиллийла а, президенто шега гулам ницкъаша ма бохабе аьллийла а.\n"Нах гуламехь латтаро хIумма хуьйцур дац, хийца йиш а яц, низамаш хIинцале а ду болх беш", жоп делла Путине Евкуровс.\nПрессо хаам барехь, бехктакхаман гIуллакх айдина Iедало Магасехь гулам латточу массех жигархочунна дуьхьал.


Оьрсийчоьнна санrцеш кхайкхорна реза вац Назарбаев\nЧиллан-бутт 11, 2015\nIамеркин Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, Евроберто а Оьрсийчоьнна дуьхьал кхайкхийна санкцеш къиза ю аьлла дIахьедар дина Казахстанан президенто Назарбаев Нурсултана. Цу санкцеша Казахстанна а зе до аьлла хета Назарбаевна. Iедалан кхеташонехь вист хуьлуш Казахстанан куьйгалхочо ша тешна ву элира, Оьрсийчоь кхиаме экономкан кризисах хьалха ера хиларх.\nНазарбаевс иштта кхайкхам бира шайн Коьртачу банке Казахстанан экономика долларх йозуш йолчура дIаяккха гIулчаш яха аьлла. Цо кхайкхам бира шайн бахархошка шайн долларш тенге-ахчанаш хийца аьлла. Казахстанан президентана хетарехь, Оьрсийчоьнан сом цIеххьана дайдаларо зе дина казахийн компанешна.\nХьалха Казахстано нисса дIа ца йинехь а критика йинера Москохна иза Украинехь хуьлчунна юкъа гIортарна, цу гIуллакхо вочу агIор тIеIаткъам бина Казахстанна а, кхин йолчу а Оьрсийчоьнца йохк-аэцар лелочу пачхьалкхашна аьлла.


Шема ваха дагахь а воцчух цигахь верг вина\nНохчийчуьра гIаттамхой шаьш хIаллакбина аьлла хетачу Iедало тIаьххьарчу массех шарахь дIабаьхьина, хIинца а дIахьош бу дин гара кхетадо аьлла шайна хетачу нахаца болх. Оцу белхан кеп цхьаъ бен а яц – оцу нахана еттар, уьш сийсазбар.\nЛурчаха а, стохка а, ца бевлла, шайн синош довдош, дIабахана махкара Шемахь, Мисарахь, Туркойчохь, Малхбаленан кхечу мехкашкахь дин а Iамийна, цIабаьхкича, бухахь хьийзо баьхна хиллачу къоначу Iеламнахах дукхахберш.\nИшттачех иттех стаг велира дахначу шарахь Маршо Радиоца зIене шаьш дIакхачна меттигашкара. Цара боккхачу дагахьбалламца балхабора шайн даймахке лаьтта сингаттам а, ткъа цигахь шайна Iойла дохор а.\nСоьлж-ГIалахь кхиина а, цигахь дуккха а дешна а. Хьакаман даржехь Iийна а ву тхоьца деношкахь зIенехула шегарчу баланах лаьцна дийцина Абдураманов Тумсо.\nЦхьана дийнахь гIалин юккъехула воьдуш цунах бIаьрг кхетта Iедалан дайх цхьаьннан. Эццахь доха доьлла Тумсон хьовха, цуьнан мел болчу гергарчийн а дахар.\nАбдурахманов Гуьржийчохь ву тахана шен доьзалца а, уллерчу нахаца а. Амма иза шайн куьйгакIелхьара ведда цига кхачар ца лайначу Нохчийчуьрчу хьукматаша цунах мостагI вина. «Исламан пачхьалкх» олучу тIеман тобанех дIа а кхетта, цуьнан могIаршкаххь ву аьлла, Оьрсийчоьно лаца кхайкхийна.\nОцу доллучун хьокъехь Абдурахманов Тумсос Маршо Радиона хеттаршна жоьпаш а луш дуьйцу.


Нохчийн кино яккхаре ладоьгIуш бу вайнах\nСоветан заманахь а Нохчийчохь яккхийн исбаьхьаллийн фильмаш йохуш цхьа киностуди яцара. Луларчу ХIирийн махкарчу студино бора и болх. ХIу бахьанаш дара ца хаа, амма иза доьзна дацара вайнахана юкъахь и корматалла йолуш нах ца хиларца. Гарехь, нохчийн дийца а, ала а, шортта хIума долун дела, церан амал евзаш дина а хила мега иза.\nХIета моьттина хира дара, кино яьккха гIирс а, паргIато а елча, вайнаха, Совета Iедалшца шай хиллачу юкъметтигах лаьцна кинош йогIура яра аьлла. Амма, хIинца, и паргIато тIееъча а, яц уьш яхна. ТIамех лайначу халонех, гуманитара агIорар бен дуьйцийла яц, ткъа, дIадуохадар хьахош, дукха кIорге кховдар а дезар дац, тIехьожучарна. Уьш хилар-м цхьа а шеко яц.\nЦундела, нохчаша, шорта комедеш яха еза. Кинон и жанр къоманна уггаре а уллера ю аьлла хета, нохчийн актеран Исраилов Хож-Баудинн.\nИсраилов Хож-Баудди: «Вайна чIогIа, сатиран а, юморан а кинош еза. Къаркъа дохкар дика дац бохуш дуьйцуш ду-кх вай. Цуьнах альцна кинош яха еза вай. Иза мала деа бохург дац. И хIума лелийча, хуьлуш дерг хIун ду, цуьнах хIун пайда болу, хIун зулам хуьлу- из аду вай гойтуш дерг. Ишшта хила дезаш ду. Цундела, вай нохчашна, кино оьшуш тахан санна зама еъан а яц».\nИсраилов Хож-Баудис а, Исламов Султана а, дукха хена дуьйна, йоккхуш яра «ЦIуци-муцIи» а, «ХIапар-Чупар» а цIераш йолу беламийн видеорликаш. ХIинца керла дош «скетч» олу цуьнах. Дукха хан йоцуш, цу шиммо, юха а болийна цу тIехь болх. ХIара тIом балле, юккъараллехь долчу муьлха а кхачамбацарех дийца йиша яра, амма, хIинца, кхечу агIора ду боху Исралов Хож-Баудис.\nИсраилов Хож-Баудди: «ХIара тIом балле, схьалаца дийца шорта хIума а дар. ХIуъа а ала йиш а яр.Ткъа, тахан Нохчийчохь, цхьадолу хIумш дийца йиша яц. Адам кхетар дац олу. Мелхо а , адамна гайта дезаш ма ду иза. Цуьнах сатира олу, юмор олу. Ткъа, вай нохчийн хилла ма ду, денна-нанна аьлча, оьгIаз воьдуш, ткъа забар йича, оьгIаз ца воьдуш. Ишшта хила а деза».\nНохчийн кинох сагаттдеш ву, махкахь воьвзаш волу журналист Хасимиков Сулбан а. Тахана, оцу тIегIан тIехь кхолладелчу хьолан, цо ишшта мах хадабо.\nХасимиков Сулбан: «Тахана хьал, Совета Iедал хичлу хенахьчулла, кхин хьалдаьлла ду аьлла ца хета суна. Лаам бу муьлха а нохчочуьнца вистхилча, кино яьккха сценарий санна, дагчохь хIумш ду. Кегий нах а бу, шорта, и корматалла езаш а, цунна тIегIерташ а. 100-200 шен долахь йолу киностудеш ю кхузахь. Цара, шарахь а, шина шарахь а, хIума йоккхуш ялахьарий, вай дийца а, гайта а шорта хIума дар».\nХасимиков Сулбан дукха хан йоцуш кхоьллинчу «Грозный-фильм» цIе йолчу киностудийн цIарах яьккха йолийна нохчий буохорх лаьцна йолу исбаьхьаллийн фильм. Ша болу болх Шуьйта кIоштехь, Нихлахь дIахьош бу. Цу тIехь къахьоьгуш бу, Москохара кхайкхина режиссер а, кинояьккхаран тоба а, цхьаболу актераш а.\nХасимиков Сулбан: «Оцу фильман «Чим» аьлла цIе ю оха цкъачуьнна лелош. Иза яьккха Москохара говзанчаш бу кхайкхина. Эркенов Хьуьсейн ву режиссер. Кхарачо а ву.Кхечаьрца и къамелаш деш, дукха къа а хьегна. Уьш, цхьаберш кхуза бахка лууш а бацар, Нохчийчохь Къемат де ду бохуш. ХIинца уьш кхуза схьа а кхаьчна, и болх оха дIа а болийна».\nНохчий дIабохорах лаьцна кино йоккхуш а, меттигера режиссер а, кхинболу говзанчаш а хIунда ца озийра аш оцу юккъе, аьлла деллачу хаттарна, ишшта жоп делира Хасимиков Сулбана.\nХасимиков Сулбан: «Ала деза, болх дIаболабелле, тхуна лиънера, режиссер а, оператор а, сценарист а, нохчи хира вацар теша аьлла. Тхуна уьш ца карийра вай республикехь. Цхьацца барт бан гIерташ, оха къамелаш дира Татаев Илесца, ХIирийн махкарчу студийца а.\nКхечанхьа, дозаналла дехьахь а, лийхира оха. Тахана хаа тхуна, Нохчийочхь кино йоккхуш говзанчаш кIезга буйла. Кино йоккхучу хенахь, ши дечка вовшахтухуш хIуьлу-кх.Ур-аттала иза дан а стаг оха Москохара вало дийзира тхан».\nНохчийчохь кху тIаьххьарчу заманахь, кинош яха, кхиийна а бац. Доьххьара цхьа кино яьккхина, «Хиро» цIе йолу, нохчийн цхьана тобано, амма, критикаш цунна дика мах ца хадийна. ХIинца, Iедалш гIо-накъосталла а деш, яьккха кечъеш ю, Кадыров Ахьмад-Хьажех лаьцна йолу исбаьхьаллийн фильм. Цуьнан режиссер а Бондарчук Федор хир ву.


"Эмомали" метта "Мирзо"?\nТаджикистан -- Мехкан коммуналан сервсиан куьйгалхо ЗахIуров Биг а, Рахмон Эмомали а 17Охан2015\nТIаьхьарчу хенахь Таджикистанан Iедалш шайн Iуналле эца гIерташ ду бахархоша берашна тохкуш йолу цIерш. Уьш дагахь ду шайна маьттаза а, там боцуш а, таджикийн културица йогIуш йоцу а хета цIераш тахкар дехка. Цунах лаьцна материал кечйина Маршо Радион корреспонденташа Фарангис Наджибуллос а, Холилзод Мирзонабис а.\nСтаг дукха вахийта хIицца динчу берана маьттаза цIераш тахкаро шена тIе тидам бахийта таджикийн Iедалийн. Таджикистанехь дуккха а баккхийн нах бу тамашийна цIераш йолуш. Масала, «кхаллар», «жима тIулг», «виса веза», «нуц» цIераш йолуш. Цу тайпа цIераш тохкуш хилла таджикаш чамбоцуш цIе тиллича Дала иза шена дукхавеза аьлла дIавуьгар вац моьттуш.\nТкъа хIинца цу хьокъехь долчу низаманна тIехь хийцамаш бан дагахь бу Таджикистанан депутаташ. Уьш дехка дагахь бу бахархоша акхаройн а, сурсатийн а, садоцучу хIуманийн а, иштта дIа кхин а цIераш тахкар.\nТIаьхьарчу хенахь Таджикистанехь дитина советан заманахь санна фамилеш язъяр. ХIинца уьш язйо гIажаройн маттахь уьш йохуш лелан кеп тидаме а оьцуш. Цул сов таджикийн Iедал лууш ду цхьана кепе яло бусулбан а, кхечу мехкашкахь тохкуш йолу а цIерш.\nТIаьхьарчу хенахь таджикашна юкъхаь шуьйра даьржина дара берашна, «молла», «халиф», «амир», «суфи» боху дешнаш тIе а деташ, цIерш тахкар. И гIуллакх дехка деза аьлла хета тахана Iедалшна. Цара тидам тIебайхийтина хьалха цхьанна а хезна йоцу «Сумайа», «Iайшат», «Асет» цIераш таджикаш шайн берашна шуьйра тохкуш хиларна. И цIерш йехка мегаш ю Таджикистанехь, божа берашна тохку «Мухьаммад» а, «Юсуп» а, «Абубакар» а цIершца цхьаьна.\nIедалш дуьхьал ду цу цIершна Ислам даржар шорлуш ду бохуш. И бахьана долуш махкахь дихкина ду хиджабаш лелор а, мажош охьахецар а.\n«Нагахь санна низамашна тIехь хийцамаш бан аьтто балахь, ЗАГС-ашна дихкина хир ду цу тайпа таджикийн Iедалшца йогIуш йоцу Iаьрбийн цIерш тIехь йолу бер даран тоьшаллаш дала» - бохуш чIагIдо Таджикистанан юстицин министраллан белхахочо Рахимов Джалолиддина.\nIаьрбийн цIераш тахка луучу дена-нанна харжа таджикийн цIераш кховдор ю загсашкахь боху цо.\n1980 - гIачу шерашкахь шуьйра даьржина дара берашна бусулба цIераш тахкар. Цул хьалха таджикийн шира цIераш яра юкъаевлла. Амма дерриг а хийцаделира Таджикистанан президент Рахмон Эмомали хIоьттинчул тIаьхьа.\nРахмонов метта цо шена фамили ийцира Рахмон аьлла. Цунах масалла а эца буьйлабелира эзарнаш таджикаш шайн цIераш хийца. Цара а яцйора шайн фамилеш Рахмона санна, ткъа цхьаболчара шайн фамилин чакхе хийцара, таджикийн «зода» а, «зод» а, «и» а тIе а тухуш.\nБерашна тохкучу цIерашна Iуналла дан гIоьртира Таджикистанан Iедалш 2011-чу шарахь. Амма цара кечдина низаман проект чекхцаелира. 2014-чу шарахь юха а гIоьртира уьш дай-наношка шайн берашна патриотийн цIераш тахкийта.\nТкъа хIинца кечйина проект хьалхатеттана парламенто. Амма цу хьокъехь а къуьйсуш бу бахархой. Цхьаболчара емал дира депутаташа юьхьарлаьцнарг, иза адамийн бакъонашна эшам беш ду аьлла. Иштта Таджикистанехь евзаш йолчу адвокатана Вахидова Файзиниссона хетарехь, масала, берана хIун цIе тилла еза бохуш хьехар церан дахарна юкъагIертар ду.\nМогIаррчу бахархоша а хета юстицин министралло дуьйцург цхьа а бух боцуш ду аьлла.\nИсламан диндай цкъачунна Iедалша юхьарлаьцнарг хьокъехь хIумма а цаолуш Iаш бу.\nХомуши Джололиддин Таджикистанан Iедалша накъосталла дечу Исламан центран белхахо ву. Цо дийцарехь, бусулба динехь магош ю хаза а, чулацам болу а цIерш тахка уьш Iаьрбийн маттахь елахь а, гIажаройн маттахь елахь а. Исламехь магош яц маьттаза а, вон чулацам болу а цIерш бохуш чIагIдо цо.\nЦкъачунна билггала хууш дац парламенто и хаттар дийцаре дан маца долор ду. Амма цхьаболчу бахархоша дийцарехь, ЗАГС-хь хIинцале а кхочуш деш ду кечдеш долу низам.\nКху деношкахь, масала, шайн кIантана Акбар цIе а тиллина бер даран торьшалла схьаэца даханчу цхьана де-нене хицийтина и цIе. «Акбар» метта «Махьмуд» цIе язйинчул тIаьхьа а бен кехат цаделла царна ЗАГС-ехь.


Зазадоккху-бутт 18, 2017\nЭла, инарла-фелдмаршал Барятинский Александр Иванович.\nКху деношкахь Оьрсийчохь дагалецира эла Барятинский Александр Иванович. Зазадоккху-беттан 10-чу дийнахь 138 шо кхаьчна иза велла (1879).\nКехата тIехь бисира Барятинскийн нохчийн къоме кхайкхам\nОьрсийчоьнан истори схьаэцча, Барятинский вевзаш ву кхиаме буьйранча санна а, политик санна а.\nБарятинский вина 1815-чу шарахь Курск кIоштарчу Ивановское олучу меттехь. Элан кIант хиларе терра, цуьнан аьтто хилла Iилманаш Iамо а, лаам белахь политик хила а. Амма Барятинскийс хьаржира эскархочуьнан карьера.\nДуьххьара иза Кавказе хьажаво императоро Николай Хьалхарчо 1835-чу шарахь. Оцу хенахь ГIебартлойн иччархойн полкехь цо дакъалоцу дехьара гIобанхойн чергазошца хиллачу тIемантасадаларехь.\nКхин 25 шо даьлча, 1856-чу шарахь Барятинский Кавказе вогIу императоран Александран ШолагIчуьнан сардал а, Ша лаьттачу Кавказан Корпусан буьйранча а санна (тIаьхьо цу корпусах арми хуьлу).\n1859-чу шарахь Стигалкъекъа-баттахь Барятинскийс буьйранчалла дечу эскаро дIалоцу Нохчийчоь. Цу Iалашоне кхача цо Кавказе тIеуьйзира ГIирман тIом (1853-1856 гг.) чекхбаьллачул тIаьхьа мукъадевлла эскарш.\nИттаннаш шерашкахь тIом лаьттинчу Нохчийчохь бисинчу бахархойн терахь дара Оьрсийчоьнан империно чубалийначу эскархойн терахь санна.\nНохчийчоь дIалаьцначул тIаьхьа дIалецира Дагестан. Дагестанан лаьмнашкахь Iуьллу Гуниб схьаяьккхира эла Барятинскийс, имам Шамил йийсаре а лоцуш.\nШамилна тIехь толам баккхарна Барятинскийх инарла-фелдмаршал вира императоро. Нохчийоь а, Дагестан а караерзийначул тIаьхьа ерриг а Къилбаседа-Малхбузен Кавказ дIалаца ийшира оьрсашна кхин а 4 шо.\nАмма оцу шерашкахь Барятинский вацара Кавказехь. Могашалла а тоеш, садаIа сацам бира цо, къарлуш ца хилла къаьмнаш карадерзор дIадирзина аьлла.\nБарятинский хилла Нохчийчоь дIалаьцначул тIаьхьа цу колонехь мелла а къепе латтор низаме дерзо гIиртинчу кIеззиг хиллачу Оьрсийчоьнан империн Iедалхойх цхьаъ. Нохчийн исторехь Нохчийчоь дIалаьцна инарла хиларал а сов, иза висина нохчийн къоме прокламацин автор санна.\nЦу кхайкхамехь Оьрсийчоьнан императоран цIарах юьйцуш яра нохчийн бакъонаш а, декхарш а.\nПрокламаци гулбеллачу нохчашна хьалха дIайийшира, амма пачхьалкхан документ санна иза билгал ца яьккхира. И бахьна долуш Оьрсийчоьнан пачхьалкхо кхочуш дан деза аьлла шен Нохчийчохь дIахьочу политикана бухе ца диллира и документ.\nЦундела цецвала хIумма а дац, цу прокламацина тIехь яздинарг кехата тIехь дисина хиларна.