КlЕЗИГА-ДУКХА ВАЙ МЕТТАХ ЛАЬЦА\nВай метта юкъе дукха даьржа хийра дешаш да, массала говзалашаех (техниках) лаьца. Кхыметтал из ''техника'' яха дош а тlехьа.\nТехника яха дош ше a джелтий метта чура хьаденнад ''τεχνικός'' яхаш дола. Цун овла ба τέχνη — искусство, мастерство, умение яхилга да эрсий меттал хьатаржамдеча. Цун тарра маlан чулоацаш вай а дош да, говзал яхаш доа. Са хаттар мала да аьлча, техниках техник ца а оалаш, говзалаш ала мегаций вай. ''Керда говзалаш арахецаш латта'' оалаш хозагlа деций ''керда техника арахецаш латта'' оалачул.\nИз цхьа дош мара хьаlийца ца lеш вай гlалгlай мотт баларе-м хала дацар. Из даькъаза дошлорг хьадийлачул тlехьагlа мел лохаш дола дешаш хийра дешаш да-кх: трактор, комбайн, сеялка, пылесос, кхы а дlахо. Цу тайпар дешаш дашха безам бар са чlоаггlа.\nТрактор яха дош юха а лаьттина метта чура хьаийца да, ''trahere'' - озаде яха таржам а долаш. Лакхе аьннача мо цох ''трактор'' ца оалаш ''озадерг'' аьнна е ''хlамаозадерг'' цlи а тилла леладе бокъо йоацаш да вай из хийра лаьттина дош.\nКомбайн яха дош аьмрика метта чура хьаденна да. Вай метта тlа из доаккхаш хилча ''ялатгулдерг'' хийцца ала мегаш да. Иззамо ''сеялка'' - ''дlаде'' яхаш дола дешаех хьахинна эрсий дош, вай меттал ''ялатдlадерг'' ала мегаш дац цох. Пылесос а ца оалаш домбуарг аьлача нийсагlа хургдолаш санна хета сона вай lилманхоша фуннагlа а дувце.\nЕраш да-кх шоана согара кlезига-дукха гlалгlай дешаш, уж эрсий чуэцамаш кlорда-м даьд сона, шоана бакъдар дезий:\nдомбуарг (йа) - пылесос\nговзалаш (йа) - техника\nхlамаозадерг (йа) - трактор\nхlамаозадерхо (ва, йа) - тракторист/ка\nхlамаозадерхой (ба) - трактористы\nялатгулдерг (йа) - комбайн\nялатгулдерхо (ва, йа) - комбайнер\nялатгулдерхой (ба) - комбайнеры\nялатдlадерг (йа) - сеялка\nялатдlадерхо (ва, йа, ба) - водитель сеялки\nПоследний раз редактировалось Sapral Mikail; 02.03.2012 в 00:18.\nКlЕЗИГА-ДУКХА ВАЙ ДЕШАЕХ ЛАЬЦА\nМотт хоза ба вай, ала хlама доацаш. Шира овла а боaлаш, кlоарга замана чура хьабоагlаш а ба из. Амма бакъ да, вай меттаца хоттаденна леладеш доа таханар дошлорг чlоагlа эсала а из а доацаш чlоагlа цачулоацаме а да.\nМассала эрсий дош ''физкультура'' е тахан гlордаьнна ''спорт'' яхаш леладеш доа хийра дош вай меттала а леде йиша хургдар, безама хилча, амма бакъ да, дошлоргашта ''спорт'' е ''физкультура'' аьнна латт цу тайпар дешаш. Из ''физкультура'' яха дош хьадашха хьожий вай. Шинна доакъоех хьахинна дош да, ''физическая культура'' яхаш доа, вай метта ''нидза оамал'' хийцца ала мегаш дола. Иштта гlалгlай меттал ала мегашдоа ''нидзоамал'' яха дош вайчар е ''спорт'' аьле оала е ''физкультура'' аьле цlи йоаккха. Из а lояздеш a дlаоалаш а вlалла башхало йоацаш ''паьскултура'' аьнна е ''пезкъулатур'' аьнна алап а ца хувцаш дlаоал ший долчча эрсий меттаца. Из ''паьскултура'' дош кlезига къаьно хеташ хlанз дукхагlа ''спорт'' яхаш доа дош хьахоз. Хlаьта из дош ширача паранзера денна да ''desport'' яхаш дола - (игра, развлечение) эрсий меттал аьлча. Вай метта юкъе-м уж дешаш долаш ма дий: ловзар, самукъадалар. Нидзаца уж хоттаденна хилча хийцца нидзловзар, нидзсамукъадалар аьлча харц хlама да аьнна сона-м хетац, уж эрсий а хийра а дешаш юкъе леладечул.\n''Тренировка'' яха дош ингалса метта чура денна дош да, ''training'' цара меттал из оалаш хилча, ''to train'' яха хандешаех хьахинна дош да эрсий меттал (обучать, воспитывать) яхилга а долаш. Вай меттал ''lама, кхетамца кхеде'' яхаш да уж. Укхаз нидзlамар товргдолаш санна хета сона. Оалача хана a ''нидзlамар де вода со' оалаш дукха хозагlа да ''тренировка де вода со'' оалачул. Уйла йе дукха даха шоаша лелача данне.\nнидзоамал (йа) - физкультура, спорт\nнидзоамалхо (ва, йа) - спортсмен, спортсменка\nнидзоамалхой (ба) - спорстмены\nнидзловзар (да) - спортивная игра\nнидзловзархо (ва, йа) - участник спортивных игр\nнидзловзархой (ва, йа) - участники спортивных игр\nнидзсамукъадалар (да) - спортивное развлечение\nнидзяхьар (да) - спортивное соревнование\nнидзяхьархо (ва, йа) - участник спортивного соревнования\nнидзяхьархой (ба) - участники спортивных соревнований\nнидзlамар (да) - тренировка\nнидзlамар де - тренироваться\nнидзlамархо (ва, йа) - участник тренировки\nнидзlамархой (ба) - участники тренировки\nПоследний раз редактировалось Sapral Mikail; 02.03.2012 в 00:10.\nОЛИМПИЙСКИ ИГРАШ Е ОЛИМППА ЛОВЗАРАШ\nКхы цхьа дош да вай хьадашха дезаш, ''атлет'' яхаш доа. Из дош ширача джелта метта чура хьадоагlаш да, ''ἀθλητής'' яхаш доа цlи а йолаш, эрсий меттал аьлча (участник состязания, борец) маlан чулоац цо. Гlалгlай меттал (яхьара доакъошхо, бугlа) оал вай, из вlалла ала делча. Амма сона хетачоа ''атлет'' доа дош кхы селлара хийра дош дац гlалгlашта, кlезига-дукха гlалгlай мотт ховш болча наха, ''атта лета'' доа маlан сиха зувргда, керта хьовзам бе а ца безаш. Укхаз дешай кlоарга маlан да, атта а кадай а лата могаш воацачох ''атлет'' аьнна цlи луш хиннайац хьалха, тахан цу дешай кхыдола уйласурташ хьаэтта латте а. Хlаьта а гlалгlай меттал из нийса оалаш хилча атталетар хургда аьнна хета сона. Таханар атталетараш эрсий меттал аьлча ''профессионалные спорстмены'' яхаш боа, шоай болх дика ховш боа нидзоамалхой ба. Атталатар шинна дакъах декъалуш да: дай атталатареи деза атталатареи.\nКхы цхьа да, ''Олимпийские игры'' яхаш доа цlи, вай цхьацца дола йоазонашка юкъе ''Олимпийски играш'' аьнна яздаь хул, иштта lояз ца доре, дикагlа хургдар. Гlалгlай ший боккъонца хьадоагlа нийсalояздaр зем а беш вай из lоязде гlийртача ''Олимппа ловзараш'' аьнна lояздергдар аьнна хет сона. Кхы вlалла хlама деций а, аьропе бахараш цунах шоай меттал цlи ма кхоабий: Olympische Spiele, Olympic Games, Les Jeux olympiques иштта дlахо а.\nГlалгlай меттал уйла йе хьожий вай, эрсий уйлаш юстара а доахаш. Баркал шоана!\nатталатар (да) - атлетика\nатталетар (ва, йа) - атлет\nатталетараш (ба) - атлеты\nдай атталатар (да) - легкая атлетика\nдеза атталатар (да) - тяжёлая атлетика\nПоследний раз редактировалось Sapral Mikail; 02.03.2012 в 00:08.\nПРОМЫШЛЕННИ ТЕХНИКА Е ГlУЛАКХАЙДАРА ГОВЗАЛАШ\nГовзалаш дага а лаьца, хlама язде кулгаш селлара кlомлуш хиларахь, цу тайпар уйлахетараш сацад, гlулакхайдaра говзалаш вай меттал хьадашха чlоагlо йаь йолаш.\nЭрсий дош "промышленность" гlалгlай меттал "гlулакхайдар" аьнна хийцца ала мегаш да, хlана аьлча мехка гlулакх айдеш доа хlаманца гаргало тaсса да цу тайпар дешай маlан. Ингалса метта Industry аьнна оал цох, лаьттина метта чура хьаийца industria (гlулакх, балха тlерахилар), ший тайпар маlан чулоацаш доа дош.\nГlалгlай меттал "предприниматель" хьо ала велча, воакъ аьннача вуса, хlана аьлча гlалгlай меттал изза мо доа дош дошлоргаш тlа доацандаь. Хlана дац, вай lилманхоша а лакхадешархоша а уйла ца йандаь. "Предприниматель" яхаш воа саг, фу саг ва, малагlа декхараш хоттаденна да цунца. Из ший доалахьа хlама йолаш воа саг ва, лоаца аьлча ший хlама доалдеш воа саг ва, тика йар, базар йар, паьбрик йар, иштта вlалла чаккхе а йоацаш. Хlамадоаладерхо хила везаш ва-кх из, веций. Тlаккха хlанзалца "предприяти" лела мел даьча, "хlамадоаладар" хийцца леладе йиша хургда аьнна хета сона цун кога метта. "Предпринимательски законаш" ала а ца дезаш, хозача гlалгlай меттал "хlамадоаладара бокъонаш" оалургдолаш санна хеташ а ва.\nЛакхе хьоадаь доа "хlамадоалдараш", эрсий меттал аьлча "предприятия" шортта белха меттигаш чулоац: пхьoалeнaш, паьбрикаш, каьмбинаташ, гурчаш, хьинарлургаш, чаьхташ кхы дlахьо а. Наха болхбера тайп-тайпар кечалаш хьайеш йоа меттигаш йа уж. Цо гlулакхайдарах лаьца къаьстта дергда вай кхы къамаьл, хlанз вай хьадашхадеш доа дешаш гlулакхайдaра говзалашца дувзденна да.\nМоллагlача дихоама тlара йоазув lодийшачул тlехьагlа, цу тайпар гlалгlай меттал дешхоттамаш нийслу: Промышленни болхло, паччахьалкхен промышленник мо лархlа мегаш ва. Завода хьакимаш керда техника чуэцара духьа тайп-тайпар направленeш промышлять деш бар. Иштта дlахо а. Эрсий меттал из аьлча иштта хургдар: Промышленный работник, может вполне считаться государственным промышленником. Начальники завода промышляли над разными направлениями для принятия новой техники. Хlаьта аз иштта lояздаь хургдар из, гlалгlай меттал из lояздеш хилча: Гlулакхайдaра болхло, паччахьалкхен гlулакхайдaрхо мо лархlа мегаш ва. Паьбрика хьакимаш керда говзалаш чуэцара духьа тайп-тайпарча оагlошта гlулакхайдеш бар. Фуд укхаз хlанз ца кхетадал а, эрсий дешаш юкъе доацаш lо ца яздал а. Вай мотт дукха хозагlа ба аьнна хета сона, эрсийчул дукха тайнагlа а болаш.\nХийла нийслуш хул "тайп-тайпар пхьоаленаш дицлуш латта" ала дезача "тайп-тайпар ремеслош дицлуш латтa" аьнна оалаш. Цо эрсийча деша вай воай дош хилча, хlана леладац вай из вай метта юкъе. Аз шеко йоацаш, бlаь паьрсант, оттадаь хургдар вай къаман нах "добывающая промышленность" ала белча "добывающи промышленность" аргдолга, "даккхара гlулакхайдар" ала мегаш долча, дезаш а долча. Иззамо дукха уйла йе ца йезаш "обрабатывающи промышленность" аргдар, "кийчдара гlулакхайдар" ала дагадоханза а болаш. Иштта да-кх вай таханар хьал. Кастта эрсий мотт буцаргба аьнна хета сона, гlалгlай дешаш хьакораданза а хьадагадоханза а долаш. Дараш а тlехьа хийла дицлургда, дицлуш латташ а да.\nМа яххара со ала велча, из сона хеташдар да, амма бакъ да, оаша шоай безамбар де, гlалгlай предприниматель ала шун бокъо йа, гlалгlай предприяти ала а, шоана из иштта наьна меттал нийсагlа хетий, дика-м да, дlалеладе!\nгурче (да) - рудник\nгlулакхайдар (да) - промышленность\nгlулакхайдара - промышленный\nкаьмбинат (йа) - комбинат\nкаьмбината болхло (ва, йа) - работник камбината\nовсар (да) - изобилие\nовсарле (йа) - производительность\nпаьбрик (йа) - фабрика, завод\nпаьбрика болхло (ва, йа) - работник завода\nпхьар (ва, йа) - мастер\nпхьараш (ба) - мастера\nпхьоал (да) - ремесло\nпхьоале (йа) - мастерская\nпхьоарал (да) - мастерство\nхьинар (да)- энергия\nхьинарлург (йа) - электростанция (зем бе: power station, Kraftwerk)\nхlамадоалдар (да) - предприятие\nхlамадоалдерхо (ва, йа) - предприниматель\nчаьхта (йа) - шахта\nНАХ КЪОАСТАРЛО ДОАЦАШ МЕГАШ БАЦ\nИ. А. Оздойнаькъан эрсий-гlалгlай дошлорга тlа хlама хьожаш хилча, хийла вlалла хьажа дезаш а доацаш вуса. 1980 шера арахийца да из, бакъдар аьлча, вай меттаца дукха болха ца баьлга а дикка гуш да. Эггара хьалха новкъадар фуд аьлча, гlалгlай дешай класс йовзаш хулац цу тlа, дукхагlа доа дешаш шоай долчча тайпар эрсий дешаш да хьатаржамдаьчул тlехьагlа, башхало йоацаш. Дош эцаргда вай хьа, цу дошлорга тlа латташ доа, масала "еврей", гlалгlай меттал "жугте". Цо дошлорга тlа из иштта хьатаржамдаь латта:\nевреи мн. жугтий\nеврей м еврей, жугте\nеврейка ж еврейка\nеврейский -ая, -ое еврейски, жугтий;\nеврейский язык жугтий мотт\nСона ховча данне, (жугте (ва) - еврей, жугте (йа) - еврейка), оалаш хилча, ший гойтама класс хьа а хьокхаш, моллагlача саго кхетадергдоа хlама йа, йеций. "Еврейски" санна оалаш да, вай гlалгlай меттал "жугтий" ала бокъо хилча, со кхеташ вац, шо дий цунах кхеташ? Сона хетарга, вай мехка цо дошлорга тlа латтача тайпар уйла йеш хьабоагlа вай къаман нах, цудухьа дукхагlа арадоалашдар эрсий дешаш да, гlалгlайдараш доацандаь.\nЦХЬАН МЕТТЕ САЦА ЛАТТАШ БОА МОТТ\nАз фу зийнад аьлча, дукха тайп-тайпар йоазош да, вай мотт бlаьхий а, къаьна а ба оалаш. Из къаьна болга-м ховр сона, селлара къаьна из хиннабецаре, сигале тlа уха дезаргдацар са а вешта вай наха а гlалгlай дешаш хьалахара духьа. Аз из иштта хlана яха аьлча, вай дошлоргаш миска а къе а хеташ со воландаь.\nВай гlалгlай дош хьатаржамде эттача эрсий меттал тайп-тайпар маlанаш гучадувла цо цхьан деша. Масала "зулам" яхаш доа дош, цун эрсий таржамаш (преступление, преступность, криминал, злодейство, вред) яхаш да. "Вред" оалача эрсий деша гlалгlай таржам корадаьд сона "зе" яхаш доа, иззамо "преступность" а корадаьд "зуламе хилар" цlи а йолаш, амма бакъ да "злодейство" е "криминал" оалача дешай, гlалгlай таржамаш сона хьалаха маганцар. Цу тайпар дешаш дукха да вай хьатаржамдаь долаш, эрсий пхьийтта доа дош гlалгlай цхьан дешаца хьаоаларг дола. Хийрача метташка цу тайпар хьовзамаш хилац, цара хlарача деша кхоl е пхьиl цlи а хинна хула гlовленга дlайилла улаш. Со цу тlа мишта кхачав аьлча, "чаьхта" яхаш доа дош мишта хьахиннад, мичахьара хьаденнад се тохкаш вагlача юкъахь гlермана дош долга гучадаьлар цlаьхха, гlермана меттал "der Schacht" аьнна оалаш долчох, дикка хьажача, цара "die Grube", "die Mine", "der Bergwerk" (гурче (да)), "das Bergbau", "der Bergbaubetrieb" aьле оал цох кхы. Хlаьта вай "воакъ" аьннача дувса, эрсий дешаш цхьаккха хувцамаш а доацаш хьа а ийца вай метта юкъе лела a деш.\nИз а доацаш шортта цхьатаррацlилургаш (ононимы) да вай метта юкъе хьадаьржа, кепаца а классаца а lояздеча хана шоайла хьакъоастлуш а йоацаш, дешхоттам (предложение) lодийшачул тlехьагlа маlан гучадувлаш доа дешаш. Зlы (йа)' - зlанараш (йа)' - луч; зlы (йа)'' - зlанараш (йа)'' - цепь; зlы (йа)''' - зlанараш (йа)''' - телеграмма, депеша; ха (да)' - охрана, стража, дежурство, караул; ха (да)'' - хаьнаш (да)'' - бедро. Из мо доа дешаш шортта да вай, цхьаккха а метташца нийслургдоацаш, амма бакъ да, таханар заме вай царца гаьна даргдале, йоккха тамаше ай.\nЗама мел йода, керда говзалаш гучайувлаш латта, царна тайп-тайпар цlераш тlатуллаш а латта, хlаьта вай lилманхоша хьагуча данне, кlаьдача гlанда тlа lо а хайша, уйла йера тlера а боацаш, хьагучадувла кердача дешашца цхьаккха бала а боацаш, багlача тара ба. Цудухьа кепатохашдоа lилман каьнишкаш "Гlалгlай общественно-научни грамматически терминаш" яхаш да. Цу тайпар вай мотт бувце, хийла эрсий мотт бувцаргба. Хlана дац вайга "видео", "видеопленка", "камера", "пленка", "телевизор", "фотоаппарат", "фотопленка", кхы дlахо а, яхаш доа эрсий дешаш гlалгlай меттал. Уж керда говзалаш тахан ара мича йаьннай. Эггара хьалхара суртгойтoргаш Аьмрике 1929 (ткъестабlаьткъаьийслагlач� �) шера арахийца хиннай, Эрсийча Паччахьалкхa Кхетачен Барте 1932 (ткъестабlаьткъаьткъестлаг lача) шера мара ца йоалаш, хlаьта а дика тоlал ха-м йа. Вай хlанз дlадулладенна шу 2017 (шиlэзарвурийттлагlа) дар да. Уж нагахьа санна долаш дале, хlана леладац вай уж тlаккха, дихоамашта, lилма каьнишкашта юкъе, иззамо дlахо мел долча кхайкара хоамашта а юкъе, дlа-хьа а доаржадейташ. Мичад вай сердалон кортош, мича хьежаш ба вай сийдола lилманхой. Гlалгlай дешаш эшаш да, дараш дац аз дувцараш, уж долаш а Алхlамадулиллахь ала мегаргда. Аз дувцараш вайга доаца дешаш да.\nВешта вай гlулакх иштта селлара кlала дисса a дац, диссад ала a йиша йац, хlана аьлча, цкъа йолача хана керда ца довза дош Cердало дихоам тlа хьагучадоал, дега доккха той хинна дlаотташ. Иштта цо Cердало тlара цхьа йоазув дешаш вагlача юкъахь хьалха "капелница" оалаш хиннача дешах хlанз "тlадамелга" оалалга хайра сона, ала хlама а доацаш. Иштта да-кх, Cердало дийшача накъадоалаш хиннад, дошлорга тlа доацар цо дихоама тlа дикка хьажачул тlехьагlа гlалгlай меттал латташ.\nвидео - дийнсурт (да)\nвидеопленка - дийнсуртлоацорг (йа)\nкамера - дийнсуртдоаккхорг (йа)\nпленка - суртлоацорг (йа)\nснимать - дийнсурт даккха\nтелевизор - суртгойторг (йа)\nфотоаппарат - суртдоаккхорг (йа)\nфотографировать - сурт даккха\nфотопленка - суртдаккхалоацорг (йа)\nПоследний раз редактировалось Sapral Mikail; 22.04.2012 в 14:27.\nМА БЕРКАТЕ ДОШ ХИННАД-КХ ХЬО "КАЬХАТ" ЯХАШ ДОА\nВай хьалхара а тlехьара а кепатехача дошлоргаш тlа хьажача дукха эрсий дешаш да "бумага", "документ", "лист", "образец", "письмо", "свидетельство", "удостоверение" гlалгlай "каьхат" яхаш долча дешаца хьатаржам даь латташ. Е ший долча тайпар эрсий меттал латташ хул, кулга тоханза. Из бахьан долаш цхьацца доа дешаш хьадашха безам бар са.\n"Документ" (лаьттина меттал: documentum), эрсий меттал аьлча, "образец", "свидетельство", "доказательство" яхилга да из. Тешчlоагlо луш йола йоазув да из, деций. Тlаккха "тешйоазув" аьнна ала мегаш деций из гlалгlай меттал, каьхат ца оалаш. Иззамо вай хlанз хьаийца леладеш доа эрсий дош "свидетельство" гlалгlай меттал "куцкаьхат" аьнна хийцца леладе бокъо йолаш хургдар. Амма бакъ да, вай дошлоргаш селлара хьаьготта хилара, "писменни документаци" оалаш долча дешбоарамашца болхбе беза моллагlа a йоазув хьо lоязде велча, цох цхьа гlалгlай мотт а хеташ. Хала хlама деций.\nСеллара хьаьготта уйла йергйоацаш фу дергдар-те гlалгlай метта? Дlауйлайеча хана, эрсий меттал уйлайергйоацаш а малагlа масалаш доалдергдар-те вай къаман наха. Доккха хlама ма да, ер гlалгlай мотт эрсий йоазон бокъонашца lоязде дезар а, иззамо гlалгlай меттал хlама дlаала велча эрсий меттал мара хlама дlа ца оалалур а. Селлара кlала хlана диссад вай, иззал чlоагlа эрсий метта кертачa доккха сийлинга отта а даь.\nбумага - каьхат (да) -аш\nдоказательство - тешчlоагlо (йа) -наш\nдокумент - тешйоазув (да) тешйоазош\nдокументация - тешйоазувдар (да)\nжурнал - тептар (да) -аш\nкнига - каьнишка (да) -ш\nкнига (для записей) - йоазон каьнишка (да) -ш\nлист - каьхатгlа (да) каьхатгlаьнаш\nобразец - куцкаьхат (да) -аш\nпечать - зарба (йа) -ш\nписменная документация - каьхата тешйоазувдар (да)\nписьмо - хоамкаьхат (да) -аш\nсвидетельство - тешкаьхат (да) -аш\nудостоверение - зарбакаьхат (да) -аш\nТlАИЙЦА ЭРСИЙ ДЕШАШ\nКхыча метташкара дешаш тlаэцаро а дика совбоакх дешай чулоацам. Гlалгlай метто, масса метташа санна, дегlабоагlаш кхыча меттай дешаш хьаийдаьд. Кхыча метташкара дешаш хьаийдар метта тlехтоха йиш йолаш хlама дац. Къамаш, шоайла lамаш а цар цlераш а дlа-хьа а телаш, дах. Кхыча метташкара тlаийца дешаш укх метто шийна карадерзаду, ший оазан, кепaоттаран, иззамо дешлеладара вlашийхоттаман мутlахь доах.\nШи ннкъ ба кхыча метташкара дешаш хьаэцаш:"наьха" дешаш хьаэц йоазон тlара е багах бувцача меттара. Шоллагlaча наькъах хьаийца дешаш дукхагlа эргадовл, хlаьта йоазон тlара (каьнишка тlара, тептара тlара, дихоама тlара) хьаийцараш кlезигагlа хувцалу. Амма белгалдаккха деза, хьалха, йоазув юкъе даржалехь, гlалгlаша хьаийца эрсий дешаш чlоагlагlа эргадоалаш хинналга: кабуц, инарал, эпсар, пирстоп и. кх. дl.\nКъаьста дукха да эрсий меттара тlаийца дешаш. Ширача заман денз гlалгlай дешлеладарo, эрсий дешаш хьаийдеш, йlаьхий хулаш латт. Уж дешаш хьаийдаь а, хьаийдеш а да цар хьагойташ йолча хlамашца цхьанна. Метто дош ше вlалла хьаэцац, нагахьа санна цо хьахьокхаш йола хlама хьа ца эце. Aз сайгар аргда, дош эшаш хилча хьаэцар новкъа вlалла дац, амма из хьаэцаш хилча ший бувцача меттай кепаоттара дlатараде деза аьнна хеташ ва со. Хьахозаш тайпар а lояздеча новкъа хургдацар.\nаршин эрш (йа) -аш\nботинок батинка (йа) -ш\nведро ведар (йа) -аш\nгалоша колошк (йа) -аш\nгенерал инарал (ва, йа, ба) -аш\nкапуста кабуц (йа) -аш\nкартофель коартол (йа) -аш\nкарточка каьрташка (да) -ш\nкнига каьнишка (да) -ш\nковта кухта (йа) -ш\nкружка куришка (йа) -ш\nмашина маьшен (йа) -аш\nобложка аьблашка (йа) -ш\nофицер эпсар (ва, йа, ба) -аш\nпальто (фр. paletot) полтув (йа) полтош\nпатрон поатрон (йа) -аш\nпечка пишк (йа) -аш\nпристав пирстоп (ва, ба) -аш\nскатерть искаьтарт (да) -аш\nсолдат (нем. Soldat, ) салте (ва, йа, ба) салтий\nстол истол (да) -аш\nтруба турба (йа) -ш\nфабрика паьбрик (йа) -аш\nшахта чаьхта (йа) -ш\nшкаф ишкап (йа) -аш\nшкола ишкол (йа) -аш\nюбка йупка (йа) -ш\nящик яьшка (йа) -ш\nНАЬНА МОТТ - ХИЙРА МОТТ\nСона тамашийна хетар фуд аьлча, вай воай хьамсара наьна мотт хийра мотт мо lомабеш хилар. Хlана? Эггара аттагlадар а, кlиран денош дагардеча хана, корт лазабаьннача дуса оршота тlехьа доагlар шинар долга дагадоханз а долаш. Таьрахьаша-м вай эрсий меттал дlаоала дукха ха йа, кхыметтал уж гlалгlай меттал дlааьлча, саго кхета-м дац. Беттий цlераш а йа, кхы цхьа хьовзам, цара эзар-эзарий цlераш, царехь тахан малагlа лоархlамегlа йа аьнна хьакъоастлургйоаца, боккха бала-м ба вай наха а иззамо метта а тlалоаттабеш боа.\nДика тоlал хозаш хул, "lаь, гlалгlай деций вай", хоза наьха санна чоп тlайенна, саго хlама хьатlаоалаш. Амма бакъда, из хlама хьатlааьнначул тlехьагlа, дlахо эрсий къамаьл дlаду, гlалгlай дешаш чулоацаш доа дошлорг цlаьхха дlа а даьле. Вешта, бегашта аьнна а доацаш, вай къаман нах шоайл наьна меттал йиста хулаш зеча, цхьа гlалгlа-эрсий гlурт хургба хьатlабувцаш, селлара иштта миска а къе а мотт хиннаб-кх вай аьнна хетаргдолаш. Эсала хlама деций? "Да-м, иштта да. Амма вай хlанз фу дергда", оалараш а дукха хьабаьржа ба, царна цу лерга юхе тlоар дахийта безам а болаш. Фу хиннад вайна? Селлара, вай хlанз массанаьр оалaча тайпара "неграммотни" хlанад вай? Ишколе дика дийша доацилга да из е ишколо дика хьийха доацилга да из, ха безам болаш дlаотташ доа гlулакх да, да-м. Xlaьта бlаь паьрсант оттайеш мо ала мегаш да, из мотт хоабеча меноте, бат миста а йале дlаотталга тахан дукхагlа бараш, сатохa e нидз боацаш е саготo йоацаш.\nУйла йера тlера бац вай къаман нах. Иззамо каьнишкаш дешараш ба котамо фуlаш lодулаш мо мара дагардал боацаш. Цудухьа хозаш дар эрсий "воакъ-воакъ-воакъ" да, гlалгlай "гlарч-гlарч-гlарч" аьнна доацаш. Вай ишколашк хьехаш боа наьна мотт ингалса мотт мо ба тахан дlахьехаш. Цудухьа из ингалса мотт мо мара а хац гlалгlай мотт а. Гlалгlай меттал ховр фуд аьлча, меттай кертера кечалаш йа, "Цlи фуй хьа?", "Миштад хьа гlулакхаш?", "Фуд цига керда данне?", "Ди дика хилд хьа", иштта дlахо а, абатий lилма да-кх, сога хаьттача, из а ца ха дезар вайна. Хlаьта из гlулакх кlезига-мезига гаьна даьнначул тlехьагlа, юха а эрсий мотт дlабулалу. Укхаз чакхадоал деший хьаlоадар, гlалгlай дош ала хьо велча "воакъ" аьннача вуса. Ший наьна мотт селлара хийра балар яха аза-м. Кортош ма могга урагlа а хьайза, хийцца лела йиша йолаша-м да вай, воаех чlоагlа "граммотни" наха хеташ.\nlи меттахь даларг вай хьежий, гаьна-м даргда. Мотт а ба вай дика чlоаггlа гаьна баьнна, селлара гаьна баьнна, дlабовша латтача метташта юкъе цхьан тархе тlа дlаоттадергдолча гlулакхе дlатlадаьнна латташ. Вай укх тlехьарча 25 (ткъаьпхьиl) шера дика къахьийга хилар, вайна совгlата меттал бенна вохоам ба-кх, бехке ве саг эшаш а воацаш. "Ший ираз эггара хьалха саго ше лораде деза", оалаш кица да вайна. Бакъда, вай нах из наьна мотт ираз мо лора мел ца беча хана, иштта дlахо а хургба хьакlезигалуш, ара лелача сагlадехорга дlатара а бийрза латташ. Цо хьала тlа вай воай мотт дlаоттабалийтарг хьежжа кастта воаш а оттаргда мотт сона, эггара эсалагlа доа дакъа хьа а лаьца, из а дlа ца хецийтара духьа сийна данна латтaргда.\nВешта оалаш а да вайна, ди боаца саг - дийна волашшехь венна саг, иззамо а, мотт боацаш вола саг - ираз дайна саг. Дукха даха, лорабой вай воай ди, лорабой вай воай мотт, лорадой вай воай эздел!\nПоследний раз редактировалось Sapral Mikail; 14.07.2012 в 17:08.\nКХАЛСАГ - ЗИЗА ТАРРА, БЕШХОЧУН МА ДАРРА СИБАТ\nйоазув ЭЗДИЙ НАПСАТ\nКхалсаг - зиза да. Хlаьта маlасаг - бешхо ва. Цу зизa тlехьа хьожаш а иззамо из кхедеш а хул бешхо. Иштта цу бешхочоа баркал алара духьа цу зизо йоагlача аргlане ший хозалeи ховхалeи лу. Цудухьа эггара чlоагlагlа йоакхо йеш волча бешхочунг эггара хозагlа дола зиза а хул. Укхаз къовса безам болаш хlама дац са, тlатоха а е тlерадаккха а сайгара, хlаьта а вета а. Сога хаьттача, вай дерригаш кхал хьа мел кхеллараш зизаш да. Амма бакъда, массанен кхачац безаме бешхо, вешта-м вайна юкъе а хийла магlалдеш нийслу, зиза меттала а из безаме бешхо дуненах вохавеш дола. Ма дарра аьлча, со магlалдеш йувца лаьрхlа йац, иштта зизаш довзийтара духьа керда бlагал a арайаккха йалац, кlезига-дукха кхалсагах лаьца къамаьл де безам ба са.\nДунен тlа тайп-тайпара зизаш да, цара хозал дийца йаргйоацаш, иштта тайп-тайпара иллеш а да цу зизаех лаьца дlаоалаш. Xийла хозаш а хул хозача кхалсагах "lалаьлай, хьармакха тарра, ма хоза сибат да хьа", аьле оалаш. Даьра цу хьармакхий хозал гургдолаш дукха къахьега-м деза. Атта болха бац дlауйлайеча, хьо из цкъазза бе дlаэттача. Вешта-м кхалсаг хила а дац атта, "гlалгlай кхалсаг" хила дукха халагlа а долаш. Эзделаца мелла хотталуш дола оагlонаш лархla йезаш хул гlалгlай йоl, ужаш дукха-кlезига деций а, амма тоlал да, кхыча къаман йоlаца вlалла нийслургйоацаш. Даиман кlаьда оамал йолаш хила йезаш йа из, даиман ший баген доалде дезаш йа из, даиман цlено лелайе йезаш йа из, иззамо даиман даар-малар чам болаш кийчде дезаш йа из. Дукха хlамаш хоттаденна да, кхалсагаца, дийца йаргйоацаш. Амма эггара доккхагlа доа кхалсагара совгlат, кхоана тlехье хинна дlаоттаргдола, зlамига бера да. Из бахьан а долаш даьржачоа тара да, "Бер доацача сесагал фуl ду котам тол", яхаш дола гlалгlай кица. Иштта хила а мег, хlана аьлча, бер доаца цlа - шийла фусам йа, аьле а оал, вай къама юкъе.\nВай кхалсагий хьал миштад аьлча, из керта тlа lо ца хайтара духьа, тlачувхаш хул, мара яхаш воа - фусамда. Из ший леладешдар чlоагlа хоза а хийте, латар-тохар юкъе а даьккхе, ший сесагий бага мел йоа царг чуйаккхал, хьувзаш хул, вlалла шек воацаш. Из а доацаш, цу маьра кхоаччара, "кlезига йиттай, дикагlа нихь йаккха йезаш йоа саг йа, lа йоалайар", хьатlаоалараш а нийслу, де хlама доацаш. Из деррига ла а ловш, йаха йезаш хул, йенна дlайаллалца, цlимхара цlенча цкъа дlанийсайенна а йолаш, гlалгlай саг. Бакъдар аьлча, мара тlачувхаш, пахашка мо из кхеставеш, лергах гарзаш чакхайоаккхар а нийслу. Мискинг, ший мичча гlорва ца ховш, хийла "венна валар со", яхаш, дlалела са доацаша-м вус, селлара цо из готта a ваь. Цу шинне меттигаш шоайла дlахийцача, дукха дикагlа тарлургдолча санна хета сона цара оамал а, вахар а дар. Амма, кlийлен бокъо мо, дикача сесага ираз дайна мара хьакхоача, ираз дайна кхалсага кара воаци тlакхоача. Зизаш а гуц царна, кхыметтал фамдарий хьадж а кхетац. Вахар-тlом яхаш доа гlулакх да-кх, къувсалга доацаш. Цара искенайоазув, хоза дола исбахьалeн гойтсурт хьахьокхара духьа, яздеш хиннадац. Цу тайпар вахара искенайоазош кlезига a дац вай зlамигача мехка.\nХlаьта а, хlара маlасаг, шийна уллув хоза кхалсаг хилча, дика хеташ хул, шийх цхьа барчча къонах а хеташ. Из уллув йарг хоза хургйолаш, цунга хьажа а веза, ала дезача мерз дош оалаш, дала дезача хоза совгlат луш. Кхы вlалла хlама деце а, хьа бераш кхоабаш ма йагlий из, хьа наьнага а хьежаш, цун товр де гlерташ ма лелий из, кхы фу эша хьона цунгара. Кхалсагий боад сома ца боаккхаш битача дикагlа ба, из сомабаьккхачул тlехьагlа, дийнабараш хац сона, байнараш а готтабергба аьнна хеташ йа со, селлара доккха у а хинна. Цудухьа lимерза хила шоай йолча а йоацча а кхалсагаца, зен оалаш вlалла дац шоана, "Кхалсаг хозача хабаро lехайу".\nПоследний раз редактировалось Sapral Mikail; 15.07.2012 в 15:02.


Туркойн экономика йоцчу хьоле яккха кхерам тесна Трампа, нагахь Хьонкаро Шемахь дан мегар доцург дахь\nIамеркан президенто Трамп Доналда дIахьедар дина, Iамеркан эскарша новкъарло йийр яц Туркойчоьно курдашна дан мегачу тIелатарна аьлла. Оццу хенахь цо кхерам тесна, туркойн экономика хIаллакйийр ю ша, нагахь Хьонкара дукха тIех ялахь аьлла. Цунах лаьцна аздо "Iамеркан аз" портало.\n"Вайна адамаллан хетачух тIех уьш бовлахь, царна тIе хьажо мегаш ю экономика хIаллакъяран оьгIазло", - аьлла Трампа журналисташна хьалха вистхуьлуш.\nРеспубликан партехь болчу президентан бертахоша шаьш эргIадбахана хилар хаийтира, Iамеркан эскаршца "Исламан пачхьалкхаца" тIом бинчу Шемарчу курдашна гIортор яр сацада мегаш хиларна.\n"Вай юкъара довла деза хан текхаьчна чакхе йоцуш дIакхоьхьучу цу лартӀахь доцчу, дукхах дерш тайпанашна юкъахь дIахьочу тIемашна. Вай цIаберзо беза вайн салтий. Вай тIом бийр бу, вайна иза пайдена хетахь, ткъа и тIом хир бу толам баккха", - яздина Трампа Твиттерехь оршотан дийнахь.\nАмма шуьйра критика ловш волу Трамп оршотан дийнахь, гарехь, юхаваьллачух тера дара Шеман къилбаседехь тIом байта ша реза ву моттуьйтучу гIулчех. Нагахь шена мегар дац аьлла хетарг Туркойчоьно дина хьал нислахь, ша цу мехкан экономика йохийна дIайоккхур ю аьлла яздира Iамеркан президенто Твиттерехь.\nПентагонан а, Пачхьалкхан департаментан а векалш дуьхьал бу Туркойчоьно тIеман операци дIаяхьарна. Оршотан дийнахь Туркойчоьно Иракъерчу Курдистанехь хIаваэхула тохарш дина Курдистанан Белхан партин тIемалойн позицешна. Цунах лаьцна Iамеркан аз" портале хаам бина маситта хьастано.\nЦарах цхьаммо дийцарехь, уьш цу кIоштахь Туркойчоьно "хIора денна деш долу тохарш" дара, амма цо тIетуьйхира церан Iалашо хила мега, Шемахь операци йолаяле туркой шайн хIун хьулу хьажа лууш хилар.\nIамеркан тIеман министран юкъараллица зIе латторехула волчу гIоьнчо Хаффман Джонатана дийцарехь, тIеман министралло кхетташ дIахаийтина Туркойчоьнна, президенто иза дина ма хиллара, Шеман къилбаседехь тIеман операци дIаяхьар шаьш къобул еш ца хилар.\n"Iамеркан тIеман ницкъаша гIортор йийр яц цу тайпачу операцина я дакъа а лоцур дац иза дIахьош", - аьлла цо.\nИштта позици шайн а ю аьлла Пачхьалкхан департаменатан лаккхарчу даржехь волчу векало а.\n"И операци вон идея ю аьлла хета тхуна. Тхуна ца хета цо "Даишца" къийсам дIахьош Туркойчоьнан я Шеман къилба-малхбалерчу бахархойн кхерамазалла чIагIйийр ю аьлла", - элира дипломато, яздо "Iамеркан аз" портало.


Кадыровна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийна Украинехь\nНохчийчоь -- "Magic comb" филмехь рол ловзош ву Кадыров Рамзан, Соьлж-ГIала, 13Гезг2014\nУкраинин кхерамазаллин сервисо бехктакхаман гIуллакх долийна Нохчийчоьнан администрацин куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал. Цунна бехке дуьллуш ду терроран кхерамаш тийсар. Хьалхо Кадыровс шен нахана омра деллера Украинин кхо депутат схь а лаций Нохчийчу схьавалаве аьлла.\nКху беттан 4-чу дийнахь тIемалоша некъаца лаьттачу полицин белхахошна тIелатар динера Соьлж-ГIалахь. Уьш байинчул тIаьхьа цу наха дIалаьцнера ши гIишло - «Дом печати» олу зорбанан гIирсийн цIа а, цунна гена йоцуш йолу номер 20 йолу юккъера школа а.\nЦхьаболчу хаамашца, верриг а оцу операцехь дакъалоцуш хилла 12 стаг. Уьш берш байина еза техникица царна го биначу меттигерчу ницкъаллин структурийн белхахоша.\nПолицин белхахошна юкъара дараш иштта ду: 14 стаг вийна, 36 чевнаш йина ву. Цул сов, цхьаболчу хаамашца, вийна маьрша вахархо а.\nСоьлж-гIалахь хуьулучунна жигара комментареш еш бара Украинин бахархой, шайна юкъахь Лаккхарчу Радан депутаташ а болуш. Царах ву Мосийчук Игор.\nИза ву «Халкъан фронт» олучу партин цIарах Раде хаьржина. Хьалха «Азов» олучу шайн лаамехь Украинин цхьаалла ларъян арабевллачу тIемалойн батальонан куйгалхо вара иза. Мосийчука кхайкхам бира Кавказехь шолгIа фронт схьайелла еза аьлла.\nТкъа оццу партин декъашхочо Береза Юрийс Соьлж-ГIалахь хуьлучунна комментари еш элира цу гIалана тIелатар динарш Украинин бертахой бу аьлла.\nНохчийчохь хуьлучунна комментари йира Ляшко Олеган «Радикалан партин» декъашхочо Левус Андрейс а. Соьлж-ГIалана тIелатар динарш шаьш ду аьлла дIахьедар дина йолу «Кавказ Имарат» бакъонашларъярхойн болам бу аьлла. Украино гIортор ян еза «нохчийн гIаттамхошна», Оьрсийчоьно царна дуьхьал лелош дерг емал а деш аьллера цо.\nКхеташ ду, Украинин политикаша дуьйцург Оьрсийчоьно шайн малхбалехь лелочунна дуьхьал аьлла хилар. Амма цара вуно огIаз вахийтинчух тера дара Нохчийчоьнан администрацин куьйгалхо Кадыров Рамзан.\nЦо дийцарехь, Украинерачу депутаташа гIортор йина 14 милцо вуьш тIемалоша динчунна. Депутаташа аьллчунна цо мах хадийра иза терроризмана гIортор яр ду аьлла. Цул сов, и политикаш а хила мега Соьлж-ГIалана тIелатар деш дакъалаьцна, иза талла деза аьлла хеташ ву Нохчийч\_оьнан администрацин куьйгалхо.\nКадыровс шен дIахьедар дира ГIуран-беттан 5-чу дийнахь шен Instagram – хь йолчу агIонна тIехь. Цо хаам бира, ша омра делла кхоччуш оьуш дерг де Береза Юрий а, Левус Андрей а, Мосийчук Игор а, схьа а лаьцна, Нохчийчу схьавало» аьлла.\nБереза Юрийна а, Левус Андрейна а, Мосийчук Игорна а оьрсаша бехке дуьллуш ду террор яре кхайкхар.\nТкъа хIинца Украинин кхерамазаллин сервисо бекх-такхаман гIуллакх долийна Кадыровна дуьхьал. Цунах лаьцна хаам бина цу сервисан куьйгалхочуьнан хьехамчо Лубкивский Маркияна.\nЦо дийцарехь, бахьана ду Кадыровс Украинин кхо депутат Соьлж-ГIала схаькхачаве аьлла омра далар. Украинин кхерамазаллин сервсиан сервисо Кадыровн дIахьедар тIеэцна терроран кеп йолу кхерам тасар санна. Лубкивскийс бинчу хаамца, цхьаъ хилахь а аьлла, вуьйцуш волу кхо депутат ларвийр волуш ву чIагIйинчу рожехь.\nУкраинин Кхерамазаллин сервисан куьйгалхочо Наливайченко Валентина дIахьедар дина, дуьненаюкъаралло мах хадо беза Кадыровс адамаш дIалуьйцур а, дойур а ду аьлла кхерамаш тасарна аьлла.\nТIаьххьара болчу хаамашца, Укранин Iедалш дуьненаюкъарчу лехаме вала дагахь ду Кадыров. Цунах лаьцна хаам бина Украинин чоьхьарчу гIуллакхийн министран хьехамчо Геращенко Антона 112 олучу Украинин телеканалана еллачу интервьюхь.\nГеращенко Антон: "Мосийчук Игор а, Левус Андрей а, Береза Юрий а пачхаьлкхан нах хиларна, халкъан депутаташ хиларна царна кхерамаш тийса мегаш дац. Мегаш дац уьш лечкъо а, байа а. Цундела цу бехктакхаман гIуллакхан бухехь хир ду Кадыровс ша дина долу дIахьедар. Цул тIаьхьа оха Интерполе кхайкхам бийр бу иза схьалаха кхераме зуламхо санна аьлла".\nКхин цхьа а хIума а ду шена тIе тидам бохуьйтуш. Соьлж-ГIалана тIелатар динчул тIаьхьа Кадыровс иштта элира :«Ас офицалан кепара дIахьедар до: нагахь тIемалочо полицин белхахо, я кхин стаг вехь, тIемалочуьнан доьзал Нохчийчура арабоккхур бу, юхабан йиш а йоцуш, ткъа цуьнан цIа дохор ду, чхо а цхьаьна дIа а хьокхуш».\nИ тайпаниг догIуш дац цхьана а Оьрсийчоьнан низамца. Говзанчаш варе во Кадыров, цо дан юьхьарлаьцнарг вуно луьра таIзар догIу адамаллана дуьхьал зулам дар хир ду бохуш.\nКадыровна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийна Украининехь\nНохчаша маршоне сатуьйсийла гайтина Европана Соьлж-ГIаларчу тIамо\nСоьлж-ГIалахь тIом лаьттина еарийн буса\nКонституцино доьхкучех ду Кадыровс ден дIахьедарш\nВенехь йоI ерна бехкево 16 шо долу кхиазхо\nАзимовн Нохчийчуьрчу гергарчаьрга барт хоьттуш бу полисхой\nНохчийн тоба лаьцна Францехь\nВенехь йоI ер толлуш лаьцначу кIентан дас дуьйцу\nТитиевна тIехIоьттина Эстемирова Наташин йоI\nБаркалла шуна, х1ара санна видеош яхарна!\nСтигалкъекъа-бутт 21, 2018\nИ ху ду да со ма ц1а кхета.


"Дицдан ца туьгу". Оьрсийчоьнан векалт - Немцов Борисан цIарахчу майданахь ю . World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nПесков: Путина кху деношкахь дерриг а до геннара дIа\nОьрсийчуьрчу губернаторийн балхана реза вац Кадыров\nКхин а 9 вахархочун коронавирус хьакхаелла хила мега Нохчийчохь\nМосква. Некъан бохалла – 20 камера\nБошмаш дIаен гIо дийр ду Нохчийчоьнан Iедало - Кадыров\nWorld News in Chechen » 26.02.2020 » "Дицдан ца туьгу". Оьрсийчоьнан векалт - Немцов Борисан цIарахчу майданахь ю\n"Дицдан ца туьгу". Оьрсийчоьнан векалт - Немцов Борисан цIарахчу майданахь ю\nМатериалан авторш Вагнер Александра а, Митюхина Юлия а, "Свобода" Радио\nОьрсийчоьнан оппозицин политикан Немцов Борисан цIарах хир ю Прагера оьрсийн векалтна хьалхара майда, яздо "Свобода" Радионо. Чехин шахьаран кхеташоно тIеэцна ишта сацам. Хетарехь, Чиллан-беттан 27-чохь, Немцов вийна пхи шо кхочуш, майданара у хийца лерина бу.\nГIалин кхеташонан депутаташа динчу дIахьедарехь, майданна Немцовн цIе тилларца Прагас ша оьрсийн оппозицигахьа а, бакъонашIалашъяран боламашкахьа а хилар дIахоуьйту. Ишта, Прагин мэра Гржиба Зденека бахарехь, гергарчу хенахь церан Iалашонехь ду - оццу кIоштарчу аллейна, 2006-чу шарахь шен цIенна хьалха йийначу журналистан, бакъонашларъярхочун Политковская Аннин цIе тилла.\n"Демократи латто гIертара Немцов а, Политковская а, цундела ямартлонца дийна ший а. Дагахь латто хьакъ бу и нах", - яздина Твиттерехь Гржибас.\nОьрсийн политик Немцов Борис вийна шо кхочуш хIоттийначу петицина тIаьххье сацамбира, Оьрсийчоьнан векалтна хьалхара урам Немцовн цIарах хилийта лаам кхоже баккха.\nДеа шерачохь петицина бухахь куьйгаш яздира 4, 5 эзар стага. Цуьнан инициатор вара гIалин кхеташонан цхьахволу депутат, "Зеленые" партин декъашхо Кутилек Петр,\n"Президенто Гавел Вацлава юкъадаьккхинчу ламастца а догIуш, кхузаманан Чехин истори демократин а, дуьненчохь адамийн бакъонаш Iалашъяран а идейшца йоьзна ю, - яздина петицехь. – И бохург ду - майрачу нахана тIехIотта доьналла хилар. Авторитаран а, демократи йоцчу куьйгалхошна а, церан режимна а дуьхьал къийсам латточарна тIетар. Шен са а ца кхоош, шен аьтто бохарна а ца кхоьруш, къийсамехь болчеран дог эцар. Тхуна, демократин пачхьалкхера хиларе терра, бицлойла дац уьш…".\nСтохка Марсхьокху-баттахь кхи цхьа петици а арахийцира, майданан хьалхалера цIе хийцаза йита луучара язйина. Цхьа эзар ах эзар сов стага къобалйира иза.\n"Тхан синтем байна, муха кхето гIерта Прагин мэри шайн сацамех, - яздо петицин авторша. – Майданан цIехийцарх кхаж тасале де хьалха бен хаийтина а дац, я кхетам боллуш бахархошна цунах лаьцна довзийтина а дац (бьйцурш бу Бубенеч кIоштахь бехарш). Оцу бахьанца гуш ду, 4 шерачохь йоллу пачхьалкхерчу 4, 5 эзар стага бен куьгъяздина йоцчу беламечу петицин бух тIехь цIе хуьйцуш хилар. Цул совнах, топографин комисси шозза а тIе ца тайнера оцу лаамна, амма цIеххьана церан ойла хийцаялар, оха шеконе дуьллу", - аьлла бу кехатан чулацам.\n2017-чу шарахь йовзийтинчу хьалхарчу вердиктехь а, стохка, 2019-чу шарахь бинчу сацамехь а Прагин топографин комиссино хIинццалц Под каштанами аьллачу майданан цIе хийца шаьш дуьхал хиларх ишта кхетийра. Оцу меттиган вастаца йогIуш ю бIе шо гергга сов лелош йолу цIе аьлла, дIахьедира цара.\n1925-чу шарахь тиллина цу майдана и цIе, хIунда аьлча, цигахь дуккха а каштанаш дара кхуьуш.\nОцу юкъанна дуьхьал ца хилира комисси Прагерчу кхечу юкъараллан меттигна Немцов Борисан цIе тиллийта. Карарчу беттан 7-чохь комиссино тIечIагIдира, Оьрсийчоьнан векалт тIехь йолчу майданан цIе хийцар.\nЦигахь нехан хIусамаш яц, цIе хийцарца Бубенеч кIоштарчу бахархошна оьшур дац шайн документаш хийца аьлла, кхетийна комиссин декъашхоша.\nПрагерчу журналисто Соукуп Ондржейс дуьйцу, муха тIеийцира Чехин бахархоша майданан цIе хийцар:\n– Майданан цIе хийцар- жигархоша дехха къийсина, деа шарахь гергга дийцина хIума ду. Дуьненаюкъарчу кампанин цхьа дакъа дара и идей. ГIалин урхалхоша ехха дуьхьало латтийра, делахь а, эххар а аьтто белира меттигера депутаташ къарбан.\nКхин а техникан цхьа хаттар дара кхузахь, оцу майданахь вехаш ву аьлла, дIаязвина стагга а вац. Оьрсийчоьнан векалт йоцург, кхи гIишлош а яц цу тIехь. Цундела агIончийн аргумент яра - цхьаннан а паспорт хийца дезар дац аьлла. Цхьа ледара хIума хетахь а, политикашна коьрта дара иза. Нагахь санна, политикан гIуллакх бахьана долуш документаш хийца дезаш хиллехь, бахархой эргIаде хир бара.\n- Чехин бахархошна хIун аьлла хета майданан цIе хийцарх? Ши петици ма ярий хьалхатеттина: гIалин кхеташонан цхьахволчу депутато язйинарг а, Бубенеч кIоштан бахархоша дуьхьалъяьккхинарг а. ЦIе хийцарна дуьхьал яра шолгIаниг. Кхи цхьа хаттам а бара зорбанехь бина, цигахь а агIончийн а, дуьхьалончийн а терахь цхьатерра дара ала мегар ду.\n– Юкъаралле кхи дIоггара хаьттина хIума а дац. Суна хетарехь, дукхахберш дуьхьал хир бацара. Немцов Борисан цIе массанхьа а юьйцуш ю, амма олийла дац, массо а чехашна иза вевзаш вара, цуьнан биографех хууш дара. Карарчу хенахь Кремлан режимо шен оппонеташна хIуъа а дийр дуй хоуьйтуш символ хила тарло Немцов, - аьлла, дийцина Прагерчу журналисто Соукуп Ондржейс.\nОьрсийчоьнан дипмиссина гергарчу майданан цIе хийца Iалашонца гIалин кхеташонан депутаташа бина сацам емалбира хьалхо Чехин президенто Земан Милоша. "Хаа а хууш, политикан гIулч ю иза", - аьллера Земана депутаташа арадаьккхинчух.\nДуьненчуьрчу тайп-тайпанчу гIаланийн топонимикехь тIаьххьарчу шерашкахь йийцаяьккхина Немцов Борисан цIе. 2018-чу шарахь Чиллан-бутт бовш Вашингтонехь схьайиллира Немцов-плаза. 2018-чу шарахь Вильнюсехь оьрсийн векалтна уллохь схьайиллира Немцов Борисан сквер. Киеверчу оьрсийн векалтна хьалхарчу скверна а тиллира 2019-чу шеран Зазадоккху-баттахь Немцов Борисан цIе.\n2015-чу шарахь Чиллан-беттан 27-чохь Кремлна гена доццучохь герз тоьхна вийра оппозицин политик Немцов Борис. Ярославан думан депутат вара иза цу хенахь. Иза вийна аьлла, бехкевина пхи стаг ву лаьцна, набахтехь хенаш токхуш. Ткъа иза вен хьажийнарг мила ву хIинца а къастанза дуьсуш ду.\nУьрсаца тIелатар дина 2 стаг вийна Францин къилбехь\nСаIудийн пачхьалкхо бехкевина Путин мехкадаьтта дайдаларх лаьцна харцдерг дийцарна\nТрамп огорчил американцев страшным заявлением


ООН-н хаамашца, тIом болабелчхьана Украинера араваьлла хIинцале а пхиъ ах миллион стаг. ДIа а бахана, Европехь тховкIело ца ехча ца бовлучарлахь бу Къилбаседа Кавказера бахархой а – царех цхьаберш хьалхо Интерполехула лехамашка белла бу, шаьш кхоьллинчу бехктакхаман гIуллакхашца, чIагIдо бакъонашларъярхоша. Церан дахарна кхерам лаьттачу Оьрсийчу дIахьийсон кхерам бу и нах.\nОцу мухIажаршна бакъонан гIо латтадо иштта, Швецехь куп тоьхначу нохчийн "Вайфонд" организацино. Доккхачу декъанна, хIинца бакъоларъярхой новкъарло ян гIерта Румынера нохчочунна, Украинаца дозанехь лаьцначу Гериханова Аминина экстрадици ярна. Хьалхо цо дIахьединера, кадыровхоша къизаллаш лелийна шеца аьлла – Оьрсийчохь иза бехкейо Шеман дозана тIехь тIемашкахь дакъалацарна.\nЕвропехь кавказхойн мухIажаршна гIо даран башхаллех а, Оьрсийчу дIахьовсабахь царех хиндерг а дийцира Кавказ.Реалиина бакъоларъяран "Вайфонд" ассоциаци йиллинчех йолчу Садулаева Аминас.\nВаршаве боьдучу новкъахь Украинера мухIажарш\n– Украинехь тIом болабелчхьана муха хийцабелла "Вайфондан" болх?\n– Болх алсамбаьлла – хьалхачул а иттозза сов. И доьзна ду, Украинехь бехаш хилла Къилбаседа Кавказера схьабевлла дукхахберш Интерполан системехь хиларна – уьш дIабоьхуш хилла Оьрсийчоь. Церан ирс ду, Украино оцу нахана экстрадици йина ца хиларна. Ткъа хIинца, тIамах бевдда, Европе дехьабовла гIерта уьш, дуьхьалонех Iитталуш, тхоьга гIо доьхуш бу. Царна Интерполал а кхин а чIогIа кхераме ю Шенгенан информацин система. Стаг оцу лехамашка ваккхахь, Шенгенан зонерчу муьлххачу а пачхьалкхо шен ма-хуьллу катоьхна и стаг шайн кочара ваккха хьовсу – депортаци йина йа экстрадици йина. Нагахь санна, файлехь хаам белахь, и стаг кхераме ву аьлла, Европехь виса догдохийла яц цо – цунна тховкIело лур яц, йа иза тIеэца а луур дац. Латкъамбан хала хуьлу, ткъа лехамийн системера дIавоккху полисхоша талламаш бинчул тIаьхьа.\n– Дукха хьолахь, Оьрсийчоьно дIабоьхурш муьлхачу Iедалан къепенца доьзначу гIуллакхашца хуьлу?\nМасийттазза Iиттаделла тхо Оьрсийчоьнера харцонца\n–Дукха хьолахь уьш "террорхойн" къепехула хуьлу: ахчанашца гIо латтийна, кхайкхамаш бина, дакъалаьцна…Кхин цхьа а хIума а ду Оьрсийчоьнан Iедалхоша Нохчийчуьрчу тIамехь дакъалацар дуьхьалдаккхар моде эцна – дукха хьолахь бакъоларъяран органийн белхахошна тIелетарна, иштта кхин дIа а.\n– Муха нисло и нах системехь?\n– Царех лаьцна хаамаш Интерполера копеш а йохуш, Шенгенан информацин системе тIетуху. Оьрсийчоьнера схьавоьхуш деанчу кехатна латкъам беш, оха билгалдоккху оцу стеган гIуллакхехь шалхонаш хилар. Оьрсийчоьнан дехарш цуьнан регламентаца догIуш дац, дуьненаюкъара бакъо йохайо бохуш, тхан кейсашкахь хIоразза а Интерполо тIечIагIдина ду- амма хIетте а Европолан системе и нах баьхна бара, царна доьхкура Европехь тховкIело лахар.\nТхан, "Вайфондан", хилла дац, тхо Интерполохь эшна цхьа а гIуллакх (бIаьрг хилийта а ца лаьа). Дерриг а дара уьш 60 гергга гIуллакх.\nХIинца масех дуьненаюкъарчу бакъоларъяран организацешка девлла тхо, кавказхойн мухIажарийн проблемех а, Оьрсийчоьно уьш дIабехарх а лаьцна Европерчу Iедалхошна хаийта гIерташ, белхаш бо оха. Цундела хила ца беза болх дукха а бу тхан. Чолхе проблемаш Iиттало нахах, нагахь санна, уьш Шенгенан информацин системе тIе тоьхна белахь. Масала, Гериханова Аминин гIуллакх\n– Украинера Румыни яда а гIоьртина, дозанехь дIалаьцнарг. Муьлхачу тIегIанехь ду хIинца цуьнан гIуллакх?\n– Интерполан а, Шенгенан информацин системехь а хиллера Амина. И дерриг а цхьаьна хиларна – Оьрсийчоьнан дехарца иза лехамашкахь йолу дела а, Шенгенан зоне кхача йиш йоцчу нехан тептарехь хиларна а , - чIогIа телхира цуьнан гIуллакх. Румынино гарантеш эцна Оьрсийчоьнера, цо чIагIо а йина, шаьш Аминина ницкъ бийр бац, нийсонца кхел йийр ю аьлла. Тхо цунах ца теша, тхуна дукха гина Оьрсийчоьнан агIоно ишттачу хьелашкахь харцонаш лелийна.\nСучава гIалин административан кхело къобалдина Амина дIаялар, оцу сацамна латкъамбира Румынин Лакхарчу кхелехь, амма хууш дац, маца хир ю кхеташо.\nАминас тховкIело ехна – амма цкъачунна диканиг хIуммаъ дац цуьнан гIуллакхехь. Цунна бакъонан гIоьналла латтон юкъагIоьртина мухIажарийн гIуллакхашкахула йолу ООН-н Лакхарчу комиссаран урхалла (UNHCR). Дукхахболчийн дог даккха а тарло оха, амма тхан организацин негативе зеделларг ду ООН-н оцу урхаллех лаьцна…ХIинца, масала, Аминина адвокат лаха дезаш бу уьш – яьлла йист яц цкъачунна. Хууш дац, кхин цара хIун дан тарло, цундела дIоггара дегайовхо оха ца кхобу.\nТхоьца зIене бевлира тхан коллегаш, Amnesty International юкъараллера бакъонашларъярхой – цара а чIогIа сагатдо Аминина, цунна гIо дан лаьа. Цунна бакъо елла Украине юхаяха, тхан Iалашо ю – иза Оьрсийчу дIа ца хьажаяйта, юхаяха цунна бакъо ялийта.\n– Нагахь санна, экстрадици яхь, Оьрсийчохь хIун кхерам бу Аминина?\n– Тхан практики юккъера аьлча, цуьнца хиллачуьнца – Шема тIом бан вахначу стеган хIусамнанас дIахьединера, шена йеттарх а, кадыровхойх ша едда яларх а – Амина боккхачу кхерамна кIел ю. Иза дIахьажаяхь, Нохчийчохь йийр ю цунна тIехь кхел – и доьхна гIуллакх ду.\nЦхьана а кепара Оьрсийчоьнан агIонгара гарантеш хуьлийла дац – "гарантеш" боху дош а беламе ду ша. Нагахь санна, цунна экстрадици яхь, цкъа юьхьанца Оьрсийчоьнан агIоно сурт хIоттор ду, дерриг а дика ду аьлла, - тарло Румынин Iедалхошна пурба дала цуьнан таллам бан, СИЗО-хь дика хьелаш а хIиттор ду. И дерриг а кхечу гIуллакхашца тхуна гина ду – цхьа хан яьлча Оьрсийчохь сийсазалла, гIело цуьнгахь латтийна ца Iаш, цуьнан дахарна а бу кхерам, и хир дац олийла дац.\nШуна гиний, Кадыровн критикийн, изза Халитов Хьасанца йа Абдурахманов Тумсоца гергарчаьрца [кадыровхоша] лелийнарг? ТIаьхьало йоцу кхерамаш бац уьш, баккъалла а хIуъа а дийр долуш бу уьш. Цунна тоьшаллла ду – Украинехь цара лелориг.\n– Польшера Оьрсийчу дIахьажийначу дагестанхочун Зубагиров Мохьмадан гIуллакхах хIуммаъ дуй? Иза тахана стенгахь ву хууш дуй?\nЦхьана а кепара Оьрсийчоьнан агIонгара гарантеш хуьлийла дац – "гарантеш" боху дош а беламе ду ша\n– Цхьана а тайпа керла хаам бац, тхуна хаьа, Калининградера Москва иза дIавигинийла. Цунна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх даьккхина – цкъа а Шемахь иза хилла а воцушшехь. Оцу юкъанна Украинехь цхьаммо а хьавеш вацара иза, цхьа а Шемана тIехула бехкевеш а вацара. Оьрсийчохь цунна 15 шарна тIера хан тоха кхерам бу – цо тховкIело ехаран бахьанашка ла а ца дуьйгIира Польшано. И дуьххьара дац – иттаннашкахь нах бу кху сохьта Польшерчу депортацин набахтехь латтош.\n– Оьрсийчуьра керла гIуллакхаш ЕСПЧ-кхелехь кхин дIа луьстур доцуш хилча, шун балха тIехь цхьана агIор Iаткъам бийр буй цо?\n– Тхан балхана бийр бац, амма Оьрсийчуьрчу коллегийн балхана бийр бу. Тоххара, хьайн терго яйта цхьа кор хиллехь а, жимма а таро яра компенсаци кхачон, хIинца иза а хир яц. Кхеташ ду, ЕСПЧ-н сацамашца Оьрсийчоьно нах [лаьцначуьра] маьрша ца бохура, делахь а гуш дара, Оьрсийчохь адамийн муьлха бакъонаш хьоьшуш ю - дерриг а кехаташкахь охьаяздина дара. Тхайн балха тIехь даим а аьтто бара тхан царна тIетовжа – кхин хир бац иштта аьтто, хала хеташ делахь а.\n– ТIаьххьарчу хенахь дуккха а хаамаш кхочу, Нохчийчуьра бертаза Украине тIом бан "шайн лаамехь" олучу тобанашца дIахьийсабо бохуш. Цунах лаьцна цхьа а информаци юй "Вайфондан"?\n– Тхоьга орца доьху, кIелхьара даха, тIамтIе ца дахийта Нохчийчуьра арадовлуш гIо дахьара бохуш. Хала хеташ делахь а, иштачу миграцехь гIо дан йиш яц тхан, низамца догIуш дац и – стагана шенна карон беза вада некъ, йа компетенте йолчу юкъараллашка вала веза. Тхан телефонан номерш тIе яздо: "ГIо дейша, со тIаме хьажош ву, суна ца лаьа цига ваха". И нах - бIахой бац, йа полицера а бац, могIарера бахархой бу уьш. Эскархочун гIуллакхе хьийсош уьш а цхьана бу-кх.\n– Украинехь байинчу кадыровхойн гергарчара яздой шуьга?\n– Цкъачунна иштта нах тхоьга бевлла бац. Кадыровн тик-токашкахь тхуна гуш берш – идейш йолу нах бу уьш, "Ахьмадан некъан" идеологица цига бахана бу уьш. МогIарера наха цу тIехь дозалла дийр дац, йа видеош йохур яц – церан хьал ишта а ду ледара, "результат" ян бохуьйтуш бу уьш цига. Царна ца хаьа, шайн синош муха кIелхьардохур ду, муха цIа боьрзур бу. Царех цхьанна а цига ваха лаьара аьлла ца хета суна, вала цхьанна а ма ца лаьий.\nIазап латтор, нах лечкъор, нах байъар. Нохчийчохь муха бевзаш бу Украинехь тIом бен нохчий\n– Хьуна муха хета, уьш юхабирзича, маьршачу нахана Нохчийчуьра дахар кхин а холчу дер дуй?\n– ТIом бирзинчул тIаьхьа адамашца болх бан дезар ду психологийн. Нах байина стаг кхераме ву, цуьнан психика а лартIахь хуьлийла дац. Къизаллаш лелорца ишта а бевзаш бара кадыровхой, ткъа хIун лелор ду цара хIара тIом бирзича – цуьнан ойла ян а кхоьру со.\nТхан даймахкахь, Нохчийчохь, гергарчу хенахь цхьа хийцамаш хир бу аьлла, ца хета суна. Кханнехь йозуш йоцу пачхьалкх цунах хилахь а, дуккхаъчу шерашкахь ерзон еза вайн дуккха а ю чоьхьара проблемаш ю: цкъа делахь, массо а вовшашна бекхамаш бан хьийзар бу, шолгIа аьлча, вовшийн тIе а ца оьцуш, дуккха а Iедалхой бевр бу.\nХIара интервью дIаязйинчул тIаьхьа хиира, Гериханова Аминина экстрдици еш бинчу сацамна дуьхьал чуделла арз Румынин Лакхарчу кассацин кхело дIататтарх. "Вайфондан" дIахьедарца, Румынин Iедалхоша кхин дIа хьура бу Оьрсийчу иза дIалун барамаш.\nСтигалкъекъа-беттан 5 -гIа – тIеман 71 -ра де ду. Украинхойн зорбанан гIирсаша хаамбо, "Азовсталь" заводана тIехь контрол латтор къуьйсуш Мариуполехь луьра тIемаш дIахьош бу аьлла. Украинхойн эскарна гIо латтош хила тарло бохуш, Сбербанко таллам латтабо дIасадохьуьйтучу ахчанашна тIехь, царех хаамаш Росфинмониторинге дIа а кхачош. Украинан Лакхарчу Радехь дIахьедар тIеэцна, ШолгIачу дуьненан тIамехь Оьрсийчоьне толаман монополизаци яйта мегар дац аьлла. Джонсон Бориса чIагIо йина Украинана, 300 миллион фунташкахь кхин а тIеман гIо лоцур ду аьлла.\nКарарчу хенахь Кавказ.Реалиина хууш Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а Украинехь веллачу 401 бIахочун цIераш. Хаамийн зорбанийн а, Iедалхойн дIахьедарийн а, Кавказ.Реалиин хьостийн хаамийн а буха тIехь вовшахтоьхна ду и зераш. Билггал долу терахьаш дикка лакхара хила тарло.


Халхара эздел — Сердало\n28.08.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nКазахстане дар из, вай Iадига 7-8 шу даьннача хана.\nГаьнара нускал доаладеш боагIа замеш Iобессача цIагIа доккха ловзар эттар. Цу цIагIа цхьаькха хьаьший а нийсбелар.\nМугIарах хьаллатташ мехкарий а бар, царна духьала хьалхайша багIаш къонахий, кагий нах а бар. Локхаш пандар, дувцаш зоахалонаш, юкъ-юкъе халхара бIал боаккхаш. Цхьабакъда, дика хIама зувш волчоа хоалуш дар, хьаьшашта юкъе ший тайпара къовсам латтилга. ЦаIаш безаме, эзделца, сатийна, сабаре, энжийча дешах баге лораеш, халхара юкъе маьже лораеш бар. Вожаш сов тIехкар даьста, аркъал ухаш белаш, кIома дешаш кхувсаш, халхар деш мехкарашта сов дегIа тIатеIаж бар.\nЦIаьхха халха яла йолаенна йоI, ши-кхо го боаккхаше а, хьа а яьнна, мехкарашта юкъе дIаэттар, тов мо цIий а енна. ЭгIазваха зIамсаг а Iохайр. Сецар пандар, дижар ловзар.\nТхьамадийгар пурам а дийха, жоп дийхар зIамсаго йоIагара: фу бахьан да, ше кIезигвеш, йоIо халхар хоададар.\nЙоIо жоп делар: «эздийча гIулакхашца сакъерда а дог-безам эца а раьза я со, цхьабакъда, лай ловзараш деча даькъе хургьяц, зIамсаго даьр лай халхар дар. Со гIалгIа я, тха ворхIе даьх лай саг хиннавац».\nЦIен-дай а хьаьшах хьаькъаленах оарцагIбаьнна кхы дов кIоарг ца луш дIахаьдар из цатоам.\nЦу хана со зIамига вар, из хIама кхетадинзар аз. Дуккха ха яьлча, из йоI (хIанз дезалий нана) са лоалахо хилар. Сона из дов диц даланза дар. Цхьан дийнахьа дашхар дийхар аз цунга. Дала теха кIоарга хаькъала нана хиннаяр из… Цо хьадийцачох, аз кхетадир халхар чоалхане маIан долаш, дуккхача тайпара хулилга.\nСакъерда гулбенна нах, хIаране ший нигат хул. Цхьаннешта цIена, эздий, хоза сакъердам беза. Дегабуам бе йиш йола дош ца оалаш харц, бIеха, айхьаза маIан долча тайпара маьже ца хьоаеш. Цу тайпара деча халхарах эздий халхар оал. Эздий халхар деча саго дегIа гIов нийса лоаттаду, шийнеи йоIаи юкъера юкъ боарамах лоаттаю, «нун» доагIаш бат увзаеш велакъежац, чоап тIаеча санна, Iимадаш йиц. Деррига цун халхар дегIа кадайли, хозали хьахьокхаш да.\nШоллагIдар лай халхар да, Iа хьадаьр мегаш. КIалтIавала гIерташ, сатта гIерташ, селла ийрча дегI леладе магарах нах цецбаха гIерташ хургва лай халхар ду саг. Кулга оамалца, дегIа оамалца эхь дола хIамаш маьлха даха гIерташ хургва.\nБоккхача наха дувцарах, хьалха дIаяхача хана лай халхар деш хинна нах, чокхе чухьанах берзана баьле ухаш хиннаб ловзарга. Из дош бахьан доккхий довнаш хулаш а хиннад.\nЭхь-эздела лагIа дохара лохера лагIа да из. Цхьа моллагIча цIагIа хьадайташ а хиннадац лай халхараш. ХIаьта из дича мегаш а, къоабалдеш а моттигаш хиннай.\nЦIаьхха дагадоацаш нах вIашагIкхийттача метте, уж шаккъаш болаш хилча, къовсам боалаш хиннаб, шо-шоай дар котдаккха. Ийшараш дIаболхаш хинннаб, вокхар лагIа тIа ца овттар духьа. Хела къовсам герзага баьле, къасташ а хиннаб.\nЛай хилар е эзди хилар – сага шийна хов ше малав, ший дего фу къоабалду.\nСаг йоагIача, е цхьа цIай дездеча ловзар оттаде хьож нах. Мишта хул халхар? Цкъаза сцена тIа а оттаду, хьувкхама…\nПандарчо халхара йиш дIалокх, йоI арайоал ший тайжжа болар а дий. ТIаккха, Дала лорадолда вай, даьръеннача чаво санна Iимадаш а йий, арахьад цхьа бIатIа. БIаргаш а къоарзадий тIахьад йоIа, даргI аьле гора кхет. Цул тIехьа цхьа болх бу цо, маьжений болх, цIогIа хьекхаш. Мел денал долаш хила беза царца халха бувла мехкарий?!\nКерта тIа кий йоацаш халха валар гIалгIай Iаьдалах эхь да. Со лай ва яхилга да из. Къонахчун кий тила бокъо яц са яхилга да из. Гора увттар гIалгIай Iаьдалах эхь да. Уж гIалгIай къаман халхара белгалонаш яц. ГIалгIачун бокъо яц гора отта Далла хьалхашка мара.\nЛаьрххIа ловзарга вIашагIбетталуш хиннача наьха халхараш да вай лакхе дийцараш.\nЦарел совгIа кхы а халхараш хиннад: чарахьий халхараш, тIемхой халхараш, Iуй халхараш, берий халхараш, мехкарий халхараш, ритуальни халхараш.\nХIанз а дицдаланза да Iуй халхараш. Кагийча наха шоай дегIа кадайл гучайоаккхаш ду уж. Цхьанахьа нах боацача юстара а баьле, деш хинна ловзараш да уж. Iокхетар, Iовожар, карчар эхь лоархIаш дац. Дуккхача тайпара пилхьал карахдоалаш хиннад царна. Кадайл Iомаяр хиннад-кх.\nХIара халхара ший маIан дашхар хиннад. Дашхар доацар могадеш хиннадац вай даьша.\nУкх тIеххьарча шин-кхаь шера халхара культура белггала айеннай вай ансамблеша беча балхаца.\nДеррига къам а этта юха дийнде дезар гIалгIай эздий ловзар.\nСаг йоагIа моттиги саг бакъдунен чу дIавийрза таьзети цхьан кепара хилар нийса дац.\n← Эхь, эздел, гIулакх — деррига дIадаьннадац\nТохабенна ала дIабов гарга ба →\nИнаркъера бар цун овла


Ахматукаев Адам. Воккхахилла | ВАЙНАХ\n12.04.2018\tПопулярно, Проза Оставить комментарий\nЦец-м дера ца велира со… Бакъду, и цхьа де карла а даьлла…\nКорабӀаьргехь гучубуьйлу малх лечкъаргех ловзуш хеталора: цкъа, мархийн кирхьанна тӀехьа шерший, дӀатебаш, юха вукху агӀор, йокх-йоккхуш, нускалочух юьхь гучуйоккхий, бекхалуш…\nСо схьавалийна машен, гӀарчӀ-аьлла бохь боьгӀна хелхарча санна, сан даггара чкъург хьовзош, ринжанан бертехь юхайирзира. Бухавуьсучу суна томана санна, цуьнан корийн Ӏаьмнаш чохь кхин цкъа а ловза техкира маьлхан сурт.\nУьйтӀа воллушехь, забаршна юкъахьовзийна, кӀенташа чуваьхьира со. Зудабераш а дара, вовшийн белшех тийсалуш, лере теӀаш, шайлахь цхьацца шабар-шибарш деш.\nНӀаьна-кӀорнин кийрара санна, хиэдаш, гӀоргӀа декна горгалин аз, хел-хелаш, кхачийна, дӀалекъира.\nТхуна тӀаьххье директор веара чу.\n– Мила ву тӀаьхьависнарг? – цул доккха зулам дуьнен тӀехь дан а дац моьттур долуш, дийкира цуьнан хаттар.\nХӀора Ӏуьйрана, цхьацца класс юьхьарлоций, тӀаьхьабиснарш дӀаязбеш Ӏедал дара директоран. Дукха хьолахь, ша дора церан хьесап. Цкъа хьалха чохь Ӏийраш багарбора, зорбатуху машен цхьана пӀелга лелочо санна, хӀаваах пӀелг бетташ. Гулделла терахь журнала тӀерачул эшна хилахь, тӀецатоьурш тӀаьхьабисина лорура; ца вогӀуш, цӀахь Ӏийриг наггахь бен ца хуьлура, цамгар я цаторучух кхин бахьана оьшуш.\nЖоп дала хьалатасалуш йолу староста бага гӀатто кхиале, суна тӀе бӀаьргаш буьйгӀира директоро:\n– ХьалагӀаттал цкъа хьо! – олуш. ТӀаккха: – Миклух-Маклай! – аьлла, накъосташа, со хьовзош, забарна олург оьгӀазе тӀе а туьйхира.\nКласс дӀатийра, мохк бего тохабелча лерг-сема йогӀалун ойла санна. Партин негӀар, кӀажошкахь цӀовза ца цӀовзийта, меллаша хьаладоьллуш, яьӀна таӀӀийна хьалаайавелира со. И кеп ярий а хаац суна орцахъяьлларг, цхьа бахьана-м дара. Аз юхаоьзна, вистхилира директор:\n– ЛадогӀал, Макалов. Хьо товш вац берашна юкъахь Ӏаш. Хьо воккхахилла. Хьада дӀавало, цӀа гӀо, цӀахь оьшур ву хьо, – цо иза муха боху ца гора суна. Амма цхьана-шингара белар иккхича, суо кхеттачух тера хийтира.\nКӀелдӀашхула шайтӀанан бӀаьра хьожуш, тергалвира ас директор.\nБиъ некъ къаьстачохь къорза гӀаж ловзочу гаишнико санна, куьг дӀадахдеш, неӀ йолчу агӀор пӀелг тесира цо, ара стенгахула вала веза суна ца хууш санна. Цигахь, неӀарехь, интегралан кепехь озаелла лаьтташ, хӀинцца чоьхьаяьлла практикантка Ольга Ивановна а яра, кхин сехьагӀорта директорх ца хӀуттуш, ладоьгӀуш. Шех цуьнан бӀаьрг кхетча:\n– Здрасьте… автобус… – бохуш, букара бехказлонаш ян хӀоьттира гӀалара схьалелаш йолу тхан Ольгванна. Иштта йоккхура оха цуьнан цӀе. Директоро, куьйгаэшара и саца а йина, резавоцуш корта ластийра, оха «ай-яй-яй» бохучу кепара туьдуш.\nЦхьа миска яра Ольга Ивановна. Йилбазалла доцуш. Тема юьйцуш, артисто санна, куьйгаш ловзош. Тхан гӀовгӀанаш тергал а ца еш. Цо хьоьху «алгебра и начала анализа» тхан дегапхенех ца хьакхалора. Оцу тӀаьххьарчу дешан алгебрица хӀун юкъаметтиг ю, бохуш, юьхьанца къена хеттарш-м дира оха. ТӀаккха и хьийзо а яьккхира, тӀаьхьадисча, анализаш дӀалуш хьеделла, олуш эхьдоцчара, цхьадолчу зудабераша – хезначун декъара довлучух – лерга пӀелгаш а духкуш, цхьадолчаьргара – «Ӏовдал» боху дош а хезаш тхуна. Иштта жоп ас ца деллера, и дагадеанарг суо хиллехь а. «Бехке ву, муьлххачу а хьан кхиэлана реза а ву», – аьллера ас, тӀаьхьависча. Эпсарш чохь болчу киношкахь бинчу тидамера дара и. Цул тӀаьхьа соьга бахьана хоттуш а дацара. Вовшийн бӀаьра-м хьовсура – со охьахаийтале.\nЦхьа къайле а яра тхойшиннан, тхойшинца декъахь физрук а волуш. Тхо кхоъ дигнера, районерчу хьехархойн командех тоьхна, гӀаларчу «Садко» бассейне нека деш къовсадала. ДегӀана иштта а тайна волу со, цхьана классехь шолгӀачу шарна а висна, и тӀаьххьара шо юккъедоьдуш, къоначу хьехархошка дӀагӀурттуш вара, юьхь тӀе урс тийса а волавелла, кехаташ ца таллахь, тхан хӀилла гучу а дер доцуш. Сайх бӀобулуш а вара, дийнна аьхке хи тӀехь йоккхуш хиларе терра. Ольга Ивановна а хиллера, ша бедо санна, нека хьокхуш. Амма тешнабехк хилира цунна, оцу… и духар дац?.. церан и лакха йоьхкург?.. оцу бехчалган лалам баста а белла. И тӀераяьлча, йоьхна ца хьаьвзаш, юха а йирзина, катоьхна, цициго кӀорни санна, и бага а йоьллина, финише дӀаяхара йоӀ. Секундаш а яхара дӀа, тӀаьхьа хилларш хьалха а бовлуш. Жюрис хасторан совгӀат дира цунна, «За волю к победе», аьлла, йоза а деш грамоти тӀехь, барта кхайкхийнарг «За находчивость» а долуш. «Не смей никому говорить!» – элира Ольга Ивановнас. Со велакъежира, бӀаьрга тӀе бӀаьрг хӀоттош. – «Дай слово мужчины!» – дийхира цо, юхавала меттиг ца буьтуш. Дера яра-кх ша-шена декъаза миска-м и, дагара хаийтича а (тӀаккха ткъа!), «Не смей!» – олий, чӀагӀлуш, амма: «Пока школу не закончишь», – олий, яста а луш…\nНакъосташка куьйгаэшара «гур бу вай!» ала сакӀамделира сан, амма кӀесаркӀаг чохь директоран бӀаьргаш хаалуш, куьг ласто ца хӀоьттира. Ольга Ивановнина юххехула волуш, цуьнгахьа болу бӀаьрг-м таӀийра ас, чуьрачарна гойла доцуш. «Макалов! Не смей!» – аьлла, тӀаьхьахьастаелла къора ойла неӀарна юкъахь юьсуш, ара а велира.\n– Ахь хӀун леладо, ва кӀант? Хьо ма паргӀатваьлла? – тхан ненахойх ларалуш йолу горгамхьокхург а цецъелира, яьссачу ученан боданечу кӀажахь, директор араволу ларвеш, лаьтта со а гина. – Кхузахула а ца хьийзаш, дӀавáла, цӀа гӀуо. Хьо гучуваьлла а вац бохуш ма яра Вашин зуда а.\nАраваьлча, макхъяла керчачу стиглахь малх лехира ас. Тхан Бабин бӀаьрга тӀе еана бохург санна, цунна дуьхьала а марха хӀоьттинера. Со ВашигӀеран кетӀа кхочуш, лаьтта хьаьрсинчу маьлхан догӀанан тӀадам а буьйжира сан мера тӀе. Жима волуш суо Вашис хьостуш хилла кеп дагаеана, хьакхаболуьйтуш, мерах пӀелг туьйхира ас, и тӀадам дӀакхуссуш.\nМашен цӀахь яцара. УьйтӀахь а вацара со ларвала цхьа а.\n– Валол, гайта вайшимма хьо! – аьлла, Вашин зудчо – кхаъ боккхучух – неӀ йиллича, къажа а къежна, оцу неӀаран гурах ши куьг а гӀортийна – и дӀасабаккха санна – лергана онда волчочул башха аз ца кхоош, чу мохь хийцира ас, бӀаьргаш говза гӀунжардохуш, ворта а саттийна, мотт а толкхабоккхуш:\n– ХӀей ну-нускал… схьадерзал хӀо-хӀоккхуза… со го-гой хьуна… со ву хьу-хьуна и… хьо суна я-я-ядийна… ю-ю хьуна…\nЦуьнан карара нуй охьабоьжча, хуьлучух кхетта, дохковала а кхиира со айса йинчу, Вашин зудчо ма-аллара, Ӏовдалчу забарна.\n– Хьайн Дала ма лá хьо! – олуш, тӀехьаьддачу цуьнан карахь самалделира нускалан. Ткъа ас, кетӀахь сецначу машенан гӀовгӀа а евзина, къайлаволу бахьана дира.\nХӀинца хӀокху дакъазамаваларо а эли-кха, ша кхуза валош баьхкинчара букъ берзошшехь, юха чу а кхайкхина:\n– Воккхахилла хьо, Макалов. Заявлени язде, – сан киснарчу телефоно эццехь тӀаьхьара «кӀац» а деш. – Сайна зам сайца схьавалийна ас, – аьлла, гӀарол санна, чу-ара волург ларвеш, неӀарехь лаьттачу цхьана бера-тӀорзана тӀе чӀениг а хьажош.\nИ «воккхахилла» боху дош хезча, школера цӀа хьажош, сайга директоро аьлларг карладаьлла, цкъа велар иккхира соьга, аьтто боцучохь къевкъинчу чуьйрел башха, саца а ца делла. Юха, цергашна дуьхьал бетан гуо къуьйлуш, и «кӀац» дина СМС схьаелла нуьйда таӀийра ас, ма-дарра аьлча, легаш дакъа а делла, уьш дашош, жимма багара туй озархьама.\nКогашна хелхаран гилгаш дохуш, серлаелира экран: «Суна кхаъ! Денда хилла хьох! КӀант веана…» – аьлла. Айса и кхаъ бешале, «Пенси доладаллалц мукъана а…» бохург дагатеснехь а, иза багах ца доккхуш:\n– Вай доххал хӀуманаш дацара уьш-м. Тахана – со, кхана – кхин… Рицкъанаш Делехь ду, – хӀокхул хьалха баьхкина-баханчаьрга сол хьалха баханчара баьхннарг элира ас, мелла а атта ала гӀерташ, когашкара некхе хьалагӀертачу гилгашна юккъешхула: – Маца дуьйна? – аьлла, сайгара тӀе а тухуш.\n– Тахана дýьйна. Приказ кийчча ду, куьг яздан чудеана. Кху тӀера гӀалат нисдайтахь оччохь Ӏач йоӀе, – аьлла, кехат схьакховдийра цо. «ГӀалате» хьаьжира со. Ша куьг яздан дезачу тӀаьххьарчу могӀанехь фамилина хьалхара «С.Д.» боху ши элп дӀа а дайина, хӀокху «хьекъалчас» тӀеяздина «Сомбек Дууевич» дара, «оччохь Ӏач йоӀа» а иштта «нисдан» дезаш.\n«Кхузахь дуийла ю моьттуш веана хир ву-кха хьо, С.Д.», – аьлла, юха а директор карлавелира суна. Цуьнан инициалаш а ма ярий иштта. Низам чӀогӀа ларден эпсар санна, иза тӀех «нийса» хеттачу цхьаболчу хьехархоша – немцойн фашистийн СД дагахь – забарна алларх, цунах тӀаьхьашха йоккху цӀе яра и СД бохург, юьхьадуьхьал яккха цхьа а ца хӀуттуш.\n– Таханлера де-м дӀадаьллий дара… со балхахь а волуш, – аьлла, букъ берзийра ас.\nКехат секретаран стоьла тӀе охьа а доссийна, леррина оцу стоьла тӀера телефон хьовзийра ас цӀерачуьнга вистхила. Балдаш тӀехь шарам бечуьра юкъахъяьккхинчу секретаро, кехате а хьаьжна, бетан йистош охьаозочу юкъана дӀакхийтира телефон. Дуьхьала йистхилларг берийн нана юйла хиъча: «Со да волу бахам хьан бу-кха!» – аьлла, кхаъ дӀалучух хьаставелира со, мацах, тхойшиннан хьалхарчу Ӏуьйрана санна. ДаӀ санна, лелош ма юй сан иза, нускалахь йолуш ас хӀоттийначу кепана хӀинца а къинтӀераялаза.\n– Заявлени… заявлени… хьайн лаамехь алий… – хӀинца кхузахь да мила ву гойтуш санна, кабинетан ший а неӀ чу-ара дӀасайиллинчохь юьтуш, некхан ваз а дусийна, неӀар-сагӀи тӀе – доза хьошучух – ког базбеш, приемни чу ваьлла керла хьаькам а, цхьа куьг салтичун сихаллехь стоьлан негӀарна кӀел хьош, ургӀал санна, хьаланисъелла секретарь а, балхах вухуш волу со стенах воккхаве, ца кхеташ, барт бича санна, ший а вовшашка хьаьжира. Секретаран шурул кӀайчу юбки тӀехь цӀен хьоькх еш, буйнара баьлла, цӀенкъа боьжначу басаран патармо церан и хьажар, хьарча ца кхуьуьйтуш, юкъах а даьккхира.\nСан метта валийнарг-м, суна тӀера бӀаьрг ца тилош, гӀорийча санна, лаьттара. Малх а кхозура, коре охьабеана, тхох боьлуш.\n…Зуда а ялийна, кхана Ӏуьйрана ишколе вахана дешархо-м кхин ца ваьлла тхан юьртахь.\nВайнах, электронная версия, №3, 2018\nНазад: Журнал «Вайнах» объявляет конкурс молодых авторов\nВперед: Зелимхан Мусаев\nВыберите рубрику Голоса друзей (41) Гочдар (22) Дебют (13) День города (4) День чеченского языка (12) Документы (2) Драматургия (16) Интервью (18) История (25) История и общество (31) К нашим иллюстрациям (33) Книжные новинки (30) Критика и библиография (15) Культура (6) Культура и языкознание (49) Культурология (8) Литература (186) Литературное наследие (40) Память (27) Популярно (319) Поэзия (26) Поэзия (158) Проза (156) Публицистика (53) Публицистика (71) Рецензия (10) Статьи (158) Юбилей (23)\nГайтукаева Бана. Стихаш.\nБолтукаева Зараъ. Ирсе ю со. Стихаш


Лелейк — Википеди\nЛелейк е Говра экипаж (эрс: Каре́та хьадаьннад итал. carreta яхача дешах, из ший аргIах хьадаьннад ← лат: carrus яхача дешах, цун маIан хиннад – «гIудалкх») — тIера къайла йола пассажирий гIудалкх я Iадаш (рессораш) доахкаш.\nЭрмитаже латта Екатеринай лелейк\nЭггара хьалхагIа лелейка кузов оасаех (тIехкарех) охкаш хиннаб. ТIехьагIа, XVIII бIаьшарен духара денз кузова кIалха пуржинаш оттадеш хиннад. XIX бIашарен духара денз Iадех (рессорех) пайда эцаш леладе доладеннад.\nКасттагIа лелейкаш лелайора саго шийна пайда эцара духьа, амбакъда тIехьара юкъерча бIаьшаренашкара денз Европе уж лелае йолайир юкъара транспорт а санна. Хьокхама ала йиш я дилижанс. Эггара яьржа дилижанса кеп лархIа йиш я пошта лелейк (почтовая карета).\nЭкипажное_дело // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тIатохари). — СПб., 1890—1907.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Лелейк&oldid=25774»\nПоследний раз редактировалась 12 Села 2018 в 12:55\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 12 Села 2018, 12:55.


Собар дайна зама\nНохчийчохь тIаьххьарчу ткъех шарахь адамаш вовшашца кIоршаме эвхьаза девлла меттигаш дукха ю. Махкахь цхьана шарахь ерриге а чIирш Iедалша йитийтанехь а и гIуллакх кхоччуш чекхадьлла ду иза аьлла ца хета. ХIун бахьанаш ду нохчий вовшашна ишшта мостагIий санна чуччабахар?\nСобар дешийн бух тIехь лаьтта, боху, хьекъалийн дешнаш, нохчех кIезга хьакхалуш хилар, гойту, дела денна аьлча санна махкахь хуьлучо. Динарг хьанна а дитахь а, ша санна волчу нохчочуьнна дита кийча ца хуьлу нохчий. Иттанаш шераш хьалха, ур-аттала кисанна дина зенах а, халонга даьллачу дашах а жоьпе кхойкху нохчаша.\nКъинхетаме Iамош долу бусулба дин а, ловзадо цхьаболчара шайна бIегийла долчу агIора. Нагахь санна, ШарIо, ца магош долу хIума, Iадаташца листа дуоладо, ткъа, иза а, важа а, чехкадолуш ца хилча, Оьрсийчоьнан низамашна тIетовжа, шайдерг тIедаккха гIерта, цхьаболу нохчий.\nНохчийн, хьоле хаьжжина хийцалучу амалах лаьцна дуьйцу, Руслан цIе йолчу Соьлжа-гIаларчу вахархочо.\nРуслан: «ТIаьххьарчу а , хьалхалерачу а заманахь даиманна хилла ма ду и хIума. Адамийн мел йолу уьйранаш, вовшах йолчу йовхонна тIехь ю. Дукха везахь, хаза неха санна чIогIа дукха веза.\nШен накъостана а, лулахочуьнна а , шен кийрара са а дIалура долуш. Шен болу бахам а, мел долу хIума а ишшта цунна хьалхахь вахьбуьллу цо. Ткъа, цхьа дар-дацара хилча, оьгIаз дукха сиха воьду. ТIаккха, вийча а дог ца Iебаш, могI а йоьгIий хуьлу».\nЦхьаннах а лечкъина дац, тIемалойн а, нохчийн Iедалхойн а вовшах болу цабезам, мел кIоршме баьлла бу. Низамхоша, шай каяьлча, бойу хьуьнхахь берш, ткъа вукхара, Iедалца болх мел бечарна а, молланашна а чIира йоькъуш ю. Цуьнца доьзна дерг кIоршме дирзина ду, аьлла хета Русланна.\nРуслан: «Я бусулба динехь а, ян нохчий Iадаташца а, стаг вен аьлла, дуьйцуш дац. И стаг маьрша вацахь, иза ма ве боху. Хьайн иза мостагI валахь, деле болх Iда а лой, цунна кIинтIера вала боху. Дала ша йийра ю цунна кхел. Юха а таккха а боху, нохчий сиха хиларо, хIара тIемаш а, хIара бохамаш а хилла Нохчийчохь. Нах Iехабалар, нах сиха хилар бахьан ду».\nIаламат дукха доьвнаш ду Нохчийчохь, шераш дIа ма доьвлнехь дийца а листа а догIуш. Гарехь, вовшах къинхетам бан а дагахь бац, дукхаберш. Нахаца хIума ма тасалахьара, бохуш лела хIинца цхьаболу даржхой а, низамхой а. Амма, карахь герз а, тIехьахь Iедал а хилча, шаьш хIуа а лело мега бохуш лела дукха низамхой. Хьалха ишшта дацара, бохуш Маршо радиога дуьйцу Совета заманахь милицехь эпсар болх бинчу АхIид цIе йолчу стага.\nАхIид: « Оха болх бечу хенахь, тхо халкъа лай ду аьлла балха хиттана дара. И агIо хийцаелла хIинца. Пачхьалкха хьаландайн карайирзича, церан лай хира вац со аьлла, со цIахь сецна. Ишшта кхинберш а сецна. Тхоьца юкъметтиг адамо ларйора. Оха а ларйора иза. ас низамца догIуш доцу хIума дахь, нйиса цуьнан кехат дIакхачар, уьш со волчу кхачар бен кхин юкъ яцара сан. Со эккхийна вогIуьйтура вара».\nНохчийн сиха буй, церан вовшах ларам баций бохуш дерг, бух болуш ца хета АхIидан. Бехк тахана нохчийн юккъаралла ехаш йолчу Iедалан системийн бу аьлла мах хадабира цо.\nАхIид: Стаган дагах кхеттарг, тхуна а дагахь кхетара. ХIинца иза дац. ХIинца дагахь кхетарш данне а дац, кисанна кхетар бен. Ткъа, кисанна кхеташ долу хIума, ледар хуьлу. Адамех доьзна дац и хIума. Аада дехачу Iедалан системах доьзна ду иза. Нохчий вовшах дика уьйранаш а йолуш схьабогIуш бу».\nНохчийн юкъметтигаш, чолхе хилар гойтуш, цхьа масал ду, дукха хан йоцуш хилла, дало мегар долуш. Соьлжа-гIалана йистехь дIатаръеллачу цхьана юьртахь, 10-15 шо хьалха, хIета цхьана Iедалан герзхойн коьртехь хиллачу стеган дукха хан йоцуш неIарга баьхкина дов дIахьедан нах. Оцу хенахь, цо а, цуьнан тIехьхиттинчу наха, тиша эчка а эцна, иза дохка йоьду, цара дIаяьккхинчу машенан долахо хилла царна хьалхаваьлла.\nХIинца, иза ша а Iедалехь ву дикачу меттехь балхахь. Шен машен а, цу тIехь хилла долу эчка а, хIета царах лун болу мах хьов, шен къамелаца оцу хенахь йинчу гIелонах а, теттина мах вахьбиллар тIедожийна цо. Тахана дика дуьйцу ша, ткъа оьшахь, кхечу, агIора, нийцкъаца а дан таро ю шен и къамел аьлла цо, вукху хиллачу низамхочуьнна гергарчу нахе.


Оьрсийчурча бахархошна герз лело бакъо яларна дуьхьала ву Кадыров Рамзан. Дагестанехь уггара маьрша хаамийн гIирсаш бу бохуш чIагIдо Магомедов Мохьмадсалама. Къаьмнийн гIуллакхашкахула йолу президентан кхеташо кхоллар нийсачу агIора яьккхина гIулч ю аьлла, хета эксперташна.\nОьрсийчоьнан Федерацин кхеташонан вице-спикер волчу Торшин Александара кху деношкахь хьалхатар динера, нагахь пачхьалкхе шен махкахой лар ца балахь, царна герз лело бакъо яла еза аьлла. Кху кIирнах Кадыров Рамзан дуьхьала вист хилира цу гIулкхана. Амма цо иза пачхьалкхан аьтто бу махкахой ларбан бохучу, бух тIехь ца дира. Иза Iедалшка далуш ца хилар гойтуш ду Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а, ГIебартойн-Балкхаройчохь а, тIемалой бу бохуш цIераш а тохкуш, маьрша бахархой бойуш хилар. Кадыровс далийна долу бахьана дара Оьрсийчурча бахархошна герз лело ца хаарца доьзна.\nКавказехула говзанча йолчу Британерчу аналистан Фуллер Элизабетан йоцца комментари.\nФуллер Элизабет: «Кадыровс юха а тIечIагIдира Нохчийчоь Оьрсийчоьнан цхьа дакъа санна юсуш хилар. Амма бахархошна герз лело бакъо яла еза бухучух лаьцна цо динчу дIахьедаро гойтуш ду, цо башхалла еш хилар герз лело хууш боцучу, ткъа иза ишттта хилча царна и бакъо яла ца езачу Оьрсийчурча бахархошна а, кхин хьал долчу Къилбаседа Кавказерчу бахархошна а юкъахь.\nНагахь Торшина герз лело бакъо яла еза аьлла, далош долу бахьана а, Кадыровс цунна дуьхьала дуьйцург а вовшахтоьхча, гуш цхьа хIума ду. Къилбаседа Кавказехь бехачу нехан (Оьрсийчурча кхечу меттигех иза хьакхалуш дац) бакъо хила ца еза, масала, шайна тIелатар динчу ницкъаллин структурийн белхахошна дуьхьало ян герз лелон».\nДагестанера а, Нохчийчура а зорбанан гIирсаш буьстича, цкъа дуьххьара хетало уьш де а, буйса а санна къастина бу олий. Амма и хеталург стаг Iехор волуш ду. Делахь а Дагестанан куьйгалхочуьнан Магомедов Мохьмадсаламан цу гIуллакхо аьтто бо, шайн республикехь журналисташ маьрша бу бохуш, дIахьедарш дан бохуш, дуьйцу Британерчу аналисто Фуллер Элизабета.\nФуллер Элизабет: «Дагестанан куьйгалхочо Магомедов Мохьмадсалама ша форумехь вист хуьлуш ягарйира цхьайолу башхаллаш. Дагестанехь уггара дукха зобанан гIирсаш бу Къилбаседа Кавказерчу субъекташна юкъахь. Церан терахь ду 500 хиллала. Дагестанера хаамийн гIирсаш дукха а маьрша бу, Къилбаседа Кавказерчу кхечу меттигашкахь болчарца буьстича. Республикехь радиопрограммаш ю дIахьуш 14 маттахь.\nОццу хенахь Магомедовс билгалдаьккхира, Дагестанерчу журналисташа цуьнах беза мах белла хилар. Кху тIаьхьарчу 20 шарахь мел-лаххара 12 журналист вийна республикехь. Магомедовс латкъам бира дукхах бочу Оьрсийчурчу зорбанан гIирсаша шайн тидам латта бо гIаттамхошна тIехь, республикехь хуьлуш долу дика хIуманаш тесна а дуьтуш аьлла».\nДагестанерчу зорбанан гIирсашкахь долчу хьолах хьоьгуш хила а мега Нохчийчура журналисташ. Амма ши бутт хьалха Кавказский Узел интернет агенттало зорбане яккхинчу артикло дукха кхоьлина сурт гойту, Магомедовс диллинчулла а аьлла, хета Фуллер Элизабетана. Магомедов Мохьмадсалам ша ву бозуш боцу журналсташ, рицкъах Iехош, Iедалшкахьара баха гIерташ а, вукха агIора тIеIаткъам беш а аьлла, хета аналистана.\nТкъа цхьаболчу Дагестанерчу журналисташ дийцарехь, цу республикехь мелла а маьрша пресса хилар доьзна дац цигахь демократин тIегIа лакхара хиларца. Иза доьзна ду, цкъа далахь, мелла а майра журналисташ хиларца а, шозлагIа далахь, зорбанан гIирсаш мел майра балахь а, юкъаралла тIехIоьттина а, Iедалшна зе дан ницкъ болуш уьш ца хиларца. Вуьшта аьлча, Магомедовна а, цуьнан Iедалехь болчу нахана а цхьана а кепара шайн гIуллакх дан новкъарло ян аьтто болуш бац цигара зорбанан гIирсаш.\nИзвестия-газето кху къирнах хаам бира, Оьрсийчоьнан премьер-министро Медведев Дмитрийс регионаш кхиоран министраллана а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана а, ФСБ-на а омра делла, къаьмнашна юкъахь тасадаларш ца хилийта оьшург кечде аьлла. Цу артиклехь далош ду хьалха Оьрсийчохь хиллачу къаьмнашкахула министр хиллачу Зорин Валентанан дешнаш. Цунна хетарехь, Iедал юкъгIоьрташ ца хилча машар латталур бац къаьмнашна юкъахь. Фуллер Элизабетан комментари.\nФуллер Элизабет: «Къаьмнийн юкъаметтигашкахула йолу министралла дIаяккхинера 10 шо хьалха Путин Владимиран омрица. Амма Путин ша а кхетначух тера ду иза шен гIалат хилла хиларх. Мангал-бутт болалуш иза реза хилира регионаш кхиоран министралло динчу дехарна. 50 стагах лаьтташ йолу къамнийн гIуллакхашкахула йолу президентан кхеташо кхоьллира цо, ша коьртехь а волуш.\nЦу кхеташонан гIантден когаметтех цхьаъ ву Козак Дмитрий. Цу кхеташонан декъашхочо Зорин Валентина дийцарехь, церан декхар хир ду «массо а тIегIантерчу Iедалан дакъойн балхана церан вошашца уьйр хилийтан тидам бар».\nIедалерчу хьостана тIе а тоьвжуш, Известия-газето дийцарехь, цхьанне а ца хаа къамнашна юкъахь тасадаларш ца хилийта хIун дан деза. Амма Iедалш кхеташ ду Къилбаседа Кавказна а, Москохана а, Генарчу Малхбалена а шен-шен хьажар оьшуш хиларх. Мел-къезга а и гIулч нийсачу агIора яьккхина ю».


Берийн Де: къона адамаш, шу муха деха?\nЧабаева: "Да-нана ирсе делахь - бер а хуьлу ирсе..."\nДуьненчуьра хIора а вахархочунна адамийн юкъара мехаллаш карлаяха, уьш тIечIагIъян, берийн терго совъяккха, церан Iер-дахаран хьелаш кхин а тодан, шордан, хаздан - и бахьанаш корьта лору и де юкъадаккхарна.\nДоьзалан дай-наной бу уггар хьалха жоьпаллехь шайн бераш безамехь, марзонехь кхиорехь, нийсачу новкъа дахарехь а.\nАмма мел и ишта делахь а, царех дозуш доцучу бахьанашца, кхиъна ялазчу берийн психикана тIеIаткъам беш, кест-кеста хеза дуьненахь хуьлчу бохамех.\nДIогахь тIом иккхина, хIоккхахь мохкбегийна я хитIедаьлла, кхин а масане хуьлу Iаламан хиламаш.\nТелевизионехь, зорбанашкахь баккхийчу политикаша берийн дахар ирсе хила деза, уггар диканиг, тоьлларг берашна бохуш, даккхий къамелаш дахь а, бакъоларъярхоша а, журналисташа а, тергамчаша а динчу хьесапашца, масала тIом лаьттачу Украинехь 101 бер дийна.\nЦхьанатоьхначу къаьмнинй организацин (ООН-но) бинчу талламашца 11 эзар бер дийна Шемарчу конфликтехь. Амма дуьненаюкъарчу бакъонашларъярхоша даредарехь, и терахь кхин а лакхара ду.\nНохчийчохь лаьттинчу шина тIамехь «Мемориалан» зерашца 42 эзар бер дийна.\nДайша ма-аллара, халкъана а дерг ловзар.\nГуттар берийн дегнашка цалалург ду баккхийчара царна тIехь бен ницкъ, берашкахь ялло хало, мацалла, хьогалла.\nШен сих схьаваьллачу доьзалхочух дог ца лозуш, цхьаболчу дайша-наноша тIехь дечиг доккху шайн берашна. Масалш, далийна ца валлал, дукха ду.\nКъомо даима а осала, лахара лерина вайнехан Iадат-гIиллакхашца, амалца хила йиш йоцу сакхташ тергалло кху тIаьхьарчу шерашкахь махкарчу цхьаболчу могIарерчу нахехь.\nТахана а неIалтца хьахайо махкахоша шен мерайоI лечу хьоле яллалц йиттина, хIаллакйина, тахана набахтехь 9 шо хан токху Байсултанова Марина.\nКарладоккху дахначу шарахь Гуьмса кIоштарчу вахархочо Тарашев Самрадис шен кегийчу берашна тIехь латтийна Iазап, берашкара мел яьллачу ледарлонна таIзар деш.\nХьалха-Мартанарчу вахархочо шен кхиъгна йогIу йоI денна сагIадеха арайоккхуш хилла, дуьхьало йича, юучух-молучух а хадош.\nСоьлж-ГIалин Старопрмыслан кIоштарчу берийн бешан кхиорхо Батырова Лайса, шех тешийначу берех леташ гучу яьллера.\nМаршо Радион къамел хилира 15 шарахь Теркйистерчу де эшначу берийн цIийнехь хьехархо-кхиорхо болх беш схьайогIучу Чабаева Ларисица.\nБераш лардаран денна леринчу барамера юкъара а яьлла дира цо тхоьца къамел.\nХIун оьшу берашна ирсе хила, аьлла деллачу хаттарна ишта жоп хьехархочо Чабаева Ларисас.\nЧабаева: «Бер тахана ирсе хила уггар хьалха тIом цахилар ду! ШолгIа делахь, и да-нана ирсе дуй, и бер а ирсе хир ду аьлла хета-кх суна. Ткъа да-нана ирсе дан, царна рицкъ хила деза, болх а хила беза, некъ а хила беза.\nЦеран барт а, массо хIума а кхачо йолуш хила деза. Кхачамбацарш дуй, цара гуттар карзахдоккху церан чохь долу хьал, берана юург ца цахилча, нана оьгIазе хуьлу, дена бан болх бацахь, и да дера хуьлу. Цундела, берана уггар хьалха оьшуш дерг - ирсе да-нана ду-кх!»


Кху деношкахь дукха лакхара хIаваан температураш лаьтташ бала хьогуш бу Москохара а, кхечу Оьрсийчура регионашкара а бахархой. Цуннна бехке къаьхьмуьстан газо беш болу тIеIатIкъам бац Iамерки Iедалш ду, аьлла, дIахьедар дина Оьрсийчурча политикан Iилманчо Арешев Андрейс.\nИ стаг Оьрсийчурча Культуран стратегин фондан директоран когаметта ву. Кху деношкахь цо артикл язйина, Iамерко къайлахчу герзах пайда оьца Оьрсийчохь а, Юккъерачу Азерачу пачхьалкхашкахь а климат а хийцина, цигахь ялташ ца хилийта, аьлла.\n«Карарчу хенахь климатан герзах пайда эцаран Iалашо а хила мега, иза лелош а хила мега цхьацца пачхьалкхашкахь йокъаллаш а хIиттош, ялташ хIаллак дан а, цхьацца аномалан олуш болу хиламаш кхолла а, бохуш, яздо шен артиклехь Арешевс.\nИза зорбане яьккхина «Арахьара гIуллакхаш» цIе йолчу, Оьрсийчоьнан Арахьарачу гIуллакхийн министралло ара хоьцуш долчу журнало. Ткъа цу артиклах лаьцна дуьйцуш хаамаш баржийна Оьрсийчоьнан пачхьалкхан «РИА Новости» олучу агенталло.\nМаршо радионна ша йеллачу интервьюхь Арешев гIеххьа юхавелира, ша яздинчунна буха йиллинарг теори бен яцара, аьлла:\n"Уггара хьалха суна ала лаьа аса цу артиклехь яздинарг, цитаташ схьаэцна аьлчи а, илла-билла а бакъ дерг ду аьлла яздина дацара аьлла. Иза цхьа ша тайпа спекуляци яра, вуьшта аьлча гипотеза".\nМосква кху деношкахь садукъийна ю яккхийчу хIаваан температураша. Масала, даханчу Еарийн дийнахь 29-чу Июлехь (Товбеца-баттахь) цигахь уггара довха де дара, 39 градус хIаваан температура а йолуш. Амма Оьрсийчоь ша цхьаъ хилла ца Iан кху аьхка йовхонца бала хьогаш йерг.\nМа-дарра аьлча, Iамерки Цхьанатоьхначу Штаташкахь а ю йовхо лаьтташ. 24 Июлехь (Товбецан-баттахь) Вашингтонехь 37, 7 градус йовхо яра.\nАрешев къуьйсуш вац, кху деношкахь Iамеркехь а йовха ю, бохучуьнца. Амма, цо дийцарехь, Iамерка мелла а къилбехьа ю Оьрсийчоьналла а, цундела наггахь цу кепара йовхо цигахь хилар тамашийна хIума а дац.\nАмма Iамеркерачу ХIурдашкахула а, атомосферехула а йолчу администрацино хаам бина кху кепара лакхара хIаваъан температура лаьттина яцара Цхьанатоьхначу Штаташкахь I880 шарахь дуьйна, аьлла.\nДукха хенахь дуьйна, цхьацца кепара герз кхуллуш болх беш ю бохуш, Оьрсийчурча политикаша а, политологаша а юйцуш ю Iамерки тIеман министралло а, Аляскин университето а кхочуш йеш йолу High-Frequency Active Aural Research олуш йолу программа. И программа Iалашо йолуш ю радио-зIе то ян а, стигалахь ракеташ лохуш йолу техника кхолла а.\nОьрсийчохь йовхо хиларна и программа бехке ю аьлла шеко йолуш ву Арешев. Цунна хетарехь, цу программан баккъала а йолу Iалашо ю экологин а, юртабахаман а системаш йохош долу керла герз кхоллар.\nШен артиклехь Арешевс хьехайо кху шеран Апрелехь (Оханан-баттахь) дуьйна Iамерко зуьш космосе оьхуьйтуш йолу тIехь пилоташ боцу, Х-37Б олуш йолу, аппараташ.\nПентагоно и кеманаш хенаяхала хир ду бах космосан станцишка адамаш а, цхьацца кира а дIасакхоьхьаш. Амма Арешевс шен артиклехь чIагIдо X-37Б лазеран герз а ду, климат хуьйцуш цуьнах Пентагоно пайда а оьцу бохуш.\nПентагоно и эладиттанаш цхьа а комментари а ца йеш дуьташ ду.\nАрешевс дуьйцу, Вьетнамехь тIом боьдучу хенахь коммунистийн эскаршна новкъарло яр Iалашонца Iамерко догIанаш эхийтар, бохаш. Амма, цу юккъехула, цхьамма леррина зуламаш леладо бохучу теорин агIонча вац ша бах цу стага.\n"Аса язйина артикл леррина язйина яцара Iамерка, я кхин йолу пачхьалкх ша хIу до а хууш, Оьрсийчоьнна тIеIатIкъам бан гIерташ ю аьлла бехке ян. Иза беламе хIума хир дара".\nТIкъа ша Оьрсийчоь-м яц те климатана тIеIаткъам бон гIерзаш кхуллуш эксперементаш йеш, аьлла, шега хаьттича, Арешевс элира ша Iедалан декъашхо вац, цундела цу кепарчу проектех лаьцна информаци яц шегахь аьлла.\nIамерки Къайлахчу Герзо Оьрсийчура Климат Хийцина Бохаш ЧIагIдо Москохарчу Iилманчо


Стаг а, бакъо а\n1 февраля в 13:20 (2010 г.)\nМаца совцор ю посташкахь лелош йолу харцонаш?\nШена тIе цхьа сингаттам хIоьттича, стага харцонах хьалхаваларехь шен гIо лоцу долу меттиг лоху. Хуьлда иза чохьIачу хIусамах дерг къасторехь, компенсаци дIадаларехь, чиновникан ямартчу гIуллакхашца доьзна, я милицин белхахочо цуьнан бакъонашна цхьацца дозанаш деттарехь. Халахеташ делахь а, тахана а кIезиг яц адамийн маьршачу дахарна, шаьш гIуллакхехь хиларх пайда а оьцуш, даржашкахь болчу цхьаболчара новкъарлонаш ян гIуртуш меттигаш.\nИшттачу меттигашкахь хIун до стага? Талхош йолу шен бакъонаш меттахIитто шен ницкъ кхочур боцийла хиъча, иза далун дерг каро хьожу. Кара а во. Царах цхьаъ ву тахана Нохчийн Республикехь адамийн бакъонаш ларъяран Векал Нухажиев Нурди. «Цо деш дерг-м цуьнан белхан декхаршца догIуш долчул совдаьлла хIума дацара» ала тарло гIуллакх ма-дарра ца девзачара. Цхьана декъана иштта хетарш харц а хир бац, хIунда аьлча иза адамийн бакъонна гIаролехь латта декхарийлахь хиларна. Амма гIуллакхан духе кхиа воьлча, гучудер ду кхидерг а. Уггар хьалха адамашна гIо хуьлийла даггара лууш хилар, деш дерг стаг кочара ваккхархьама цIарна деш цахилар, стагана тIехIоьттина бала байбан лаам хилар, иза адамийн ондда гIортор хилар. Цундела хир ду Векале шайн гIуллакх кховдо лууш болчеран барам лахлуш цахилар, шайн лазамаш бохьуш цуьнан офисе хаддаза адамаш оьхуш хилар. Цуьнгахь царна го шайн бакъонаш тешаме ларъярхо, шайн хьаштийн бала кхочу болу накъост. Иза мел лакхара хиларх доьзна доцуш шайн сингаттам цо Iедалан муьлххачу а тIегIанехь дIабовзуьйтург а, гIуллакхан цхьа йист йоккхург а хиларх шаьш тешна хиларна оьху цунна тIе адамаш. Аьлларг тIечIагIдеш бIеннаш масалш дало йиш ю тахана. Царах цхьаъ ду кIоршаме талхийна йолу шайн бакъонаш меттахIиттор доьхуш Нохчийн Республикан вахархочо Сангириев Хьасана Векале дина дехар а. …Кисловодскера Соьлжа-ГIала богIуш болу вежарий Хьасан, ИбрахIим, Аслан, Iела СангириевгIар Нохчийн Республикан Къилбаседа ХIирийн-Аланин Республикаца долчу административни дозанца йолчу «Октябрьский» постехь (Моздокан район) совцийра шена тIехь цхьа а билгалонаш йоцуш волчу, карахь автомат йолуш волчу стага. Ша мила ву а ца дуьйцуш, машенан документаш а, пассажирийн паспорташ а гайтар лехира цо. Цаьргара кхин даккха хIума ца карийча (документаш лартIехь дара, машен чохь дIасалело ца магийна хIума а яцара), салон чохь тIехьа кхерамзаллин доьхкарш хIунда дац аьлла, коча вахара иза некъахошна.Ишттачу машенан доьхкарш хила догIуш цахиларх ша кхето гIоьртича а, гIуллакх ца хуьлуьйтуш, регистраци яйта постан коре вар тIедожийра милцочо. Ткъа цу чуьра схьа хаам бира, кхидерг ца лерича а, новкъа богIуш болчара чехкаллин раж талхорна доккха гIуда такха дезарг хилар. Милицин капитана Сангириевга дIахаийтира административни бакъонаш талхоран хьокъехь протокол а ца хIоттош, 300 соьман барамехь «гIуда» охьадилличхьана, гIуллакх дIадерзо йиш хилар. Амма Хьасан реза ца хилира и «гIуда» такха, цо протокол хIоттаде элира. Протокол хIотторехь сихо яйтархьама Аслана капитанна гайтира ша Нохчийн Республикан арахьарчу зIенийн, къоман политикан, зорбанан, хаамийн министерствона чуйогIучу пачхьалкхан учрежденин кхерамзаллин службан белхахо хиларан хьокъехь долу документ. Дуьхьал хезнарг маьттаза багаеттар дара, шаьш Ростовеххьий, Москваххьий йолчу командованин куьйгаллина бен кIелдогIуш цахилар схьа а хоуьйтуш. Шайн машенна тIе а вахана, телефонехула нохчийн маттахь Аслана къамел деш хезча, постан белхахойх цхьамма «Ахь суна аьлларг хIун дара?» аьлла, иза шена тIе а верзийна, цунна юьхьа тIе буй туьйхира. Кхузахь командировкехь хиллачу Нохчийн Республикехула йолчу МВД-н УГИБДД-н белхахочуьнца (цуьнан цIе Хьусейн яра) цхьаьна Хьасан а, ИбрахIим а шайн вешина етташ болу милцой совцо гIортарх гIуллакх ца хилира. Дуьхьал хезаш ерг нохчашна луьйш етташ йолу маьттаза бага яра. Аслан постана чоьхьа а ваьккхина, вежаршна тIедожийра шайн машен гено юьстахъяккхар. Ткъа цул тIаьхьа масех сахьт даьлча, документаш цаьрга схьа а делла, Хьусейна хаам бира, Аслан «йиттина лараш билгалъяхархьама» больнице дIавуьгуш а, цул тIаьхьа иза Моздокан районан УВД дIалург а хиларан хьокъехь. Шен ваша цигахь волчу юкъана Хьасан районан прокуратуре вахара, постан белхахоша шайна тIехь харцо лелоран хьокъехь заявлени яздархьама. Амма цунах гIуллакх ца хилира – прокуратура дIакъевлина яра. Кхин а масех сахьт даьлча, Аслан УВД чуьра ара а ваьккхина, вежаршна цIа баха бакъо елира. Хала хьал дара цуьнгахь. Цо дийцарехь, йиттинчул тIаьхьа жимачу стеган бIаьрса дайнера, дикка хан яьллачул тIаьхьий бен метта а ца хIоьттира. ХIетте а милицин белхахоша лоьрашна ца гайтинера Аслан. Иза Соьлжа-ГIалахь № 9 йолчу больницехь бен дойла ца хилира…Оцу кепара кIоршаме талхийна шайн бакъонаш меттахIиттор доьхуш дара Сангириев Хьасана нохчийн Векале яздина кехат. Цуьнца доьзна дара Нухажиев Нурдис Россин Генеральни прокуроре а, Россин чоьхьарчу гIуллакхийн министре а рогIера кехаташ яздар. Царна тIехь цо шина ведомствон куьйгалхошка доьху Нохчийн Республикан административни дозанца йолчу луларчу регионийн посташкахь лелош долу законаца галморзахдовлуш долу гIуллакхаш совцор. – Къилбаседа ХIирийн-Аланин Республикехула йолчу МВД-н УГИБДД-н «Октябрьский» КПП-н белхахойн гIуллакхашкахь гуш ду РФ-н УК-н 286-чу статьяца догIуш долу зулам дина хилар, – дIахьедира нохчийн Векала. – Соьга дукха кхочу парггIат дIасалела йиш йолу шайн бакъонаш талхош хиларан хьокъехь Нохчийн Республикехь бехаш болчу Российски Федерацин гражданашкара аьрзнаш. Царах лаьцна ас хаамаш бира Къилбаседа Кавказан регионан субъектийн бакъонаш ларъяран органийн куьйгалхошка, гражданийн бакъонаш талхор хилийтина йолу ГИБДД-н билггал посташ, денош, хан билгал а йоккхуш. Амма РФ-н УПК-н 144-145-чуй статьяшца нийса а догIуш, хьакъ доллу гIуллакхаш ца дина. ХIоразза а соьга хаам бора стационарни посташкахь таллам барна тIехьажийна комплексни бригада вовшахтоьхна хиларан хьокъехь, амма хIинццалц транспортан водительшца нийса доцу гIуллакхаш лелорна бехкениг гучуваьккхина цхьа а меттиг ца хилла. Посташкахь законаца догIуш доцу гIуллакхаш лелош хилар билггалчу масалшца тIечIагIдо Н.Нухажиевс. Иштта, дIадаханчу шеран апрелехь Черменски постехь ДПС-н белхахой 2500 сом ахча даккха гIиртира Бибулатов Мусагара. Шаьш бохург цо ца дича, иза сийсазвеш бага лейира цуьнга. РФ-н Генеральни прокуроран ЮФО-хула волчу заместителе иза къастор доьхуш дина хилла дехар, ма-дарра аьлча, жоп доцуш дисира. ДIадаханчу шеран сентябрехь Герзелехь йолчу Дагестанан постехь регистраци ечу хенахь И.А.Абдулаевгара 400 сом даккха гIоьртира постан белхахо, паспорта тIехь хьаькхна цхьа сиз хиларна иза телхина ду аьлла. Ши сахьт хан яйира милицин белхахочо, «бехкечунна» 300 соьман барамехь гIуда тохаран хьокъехь протокол хIоттош. Цунах лаьцна а хаам бира оццу ЮФО. ТIаьхье йоцуш дисира иза а.\n– И санна долу бакъдерш далош ас кехаташ кхехьийтина 2007-чу шеран октябрехь РФ-н чоьхьарчу гIуллакхийн министре, оццу шеран декабрехь РФ-н чоьхьарчу гIуллакхийн министран заместителе, 2009-чу шеран майхь Россин ФСБ-н директоре, – яздо нохчийн Векала Россин Генеральни прокуроре а, РФ-н чоьхьарчу гIуллакхийн министре а долчу шен рогIерчу кехата тIехь. – Амма цунах гIуллакх хуьлуш дац. ГИБДД-н посташкахь цIарна беш болчу талламаша мелхо а алсамдоккху цигахь кхаьънаш ийдар. Шайн белшаш тIехь погонаш лелош болчара оцу кепара закон талхош хиларца вай машаре хилахь, кесталгIа законо толам боккхур бу аьлла хеташ вац со, – дIахьедо Нохчийн Республикехь адамийн бакъонаш ларъяран Векала.\nРоссин Генеральни прокуроре а, Россин МВД-н куьйгалхочуьнга а долчу шен кехаташ тIехь Нухажиев Нурдис доьху Нохчийн Республикан бахархойн дуккха а барамехь бакъонаш талхор сацорна а, погонаш лелош болу кхаьънаш ийдархой уголовни жоьпе озорна а тIехьажийна гIуллакхаш дар.\nНохчийн Республикехь адамийн бакъонаш\nларъяран Векалан пресс-службан хаамех\nпайда а оьцуш, зорбане кечйинарг – Л.Маг.


Зу — Википеди\nБухара доьзал: Erinaceinae\nЗу' (оьрс. Еж) олу. Цунна дукхаеза бошмаш, хьаннийн йистош, дечагийн кондарш.\nЗуно бен бо дечиган хари чохь, дечигийн кондаршлахь, кхеллешна юккъехь, гӀан патаршлахь, коьллийн керта кӀел, я къухашлахь таьӀначу меттехь. Буха кӀеда мотт буьллу цо, екъа буц, гӀаш, иштта кхин йолу кӀеда хӀума буха а тосуш.\nЗуно кхаанна тӀера бархӀанна тӀекхаччалц кӀорнеш йо. Зунан кӀорнеш ирча хуьла, са а ца гуш, тӀехь чо а боцуш, ерзина. Нилхха кӀайн, кӀеда кӀохцалий хуьлу цунна тӀехь. Шен бен цхьанна тосабелчи кӀорнеш кхоьчахьа дӀахьо зуно. КӀорнеш дукха ца Ӏа шайн ненаца. Ши бутт кхаьччи шаьш йовлий юьйлало уьш. Ӏаьнна кечам бан ца хууш Ӏай ледарчу хьелашкахь юьсу кӀорнеш. Цундела уьш дукхах ерш шелонна ле. Шийла Ӏа деъчи яккхийрнаш а ле шелонна, Ӏаьнна чукъовлаелла яцахь.\nБӀаьста, Ӏаьнан хӀусамера арайолий, йолало зу, шелонаш дӀаевллачул тӀаьхьа. Итт градус йовхо хиллалц бенахь йижина Ӏуьллу зу.\nДийнахь, малхехь йох а луш йижна Ӏуьллу зу, буьйсанна ижу лохуш йолало. Ижо лахар бен гондхьа долчуьнан бала кхочуш яц иза. БӀаьраса дика дац цуьнан. Меттах а ца вуьйлуш Ӏадда лаьтташ волчу стагана когаш кӀел схьайолу иза. Шен и муцӀар когарчу мачех дӀаӀоттаелчи хьоршам а тухий, муцӀар кӀел а хьош, дӀахьаьрчий кӀохцалийн уьйриг хуьлу. Вист а ца хуьлуш стаг Ӏадда сецчи юха а йолало иза. Толлачу хенахь нисса дӀайоьду зу шена хьалха нисъелл-еллачу хӀуманах хьожа а йоккхуш, яй йорт а етташ. Зуно садолу хӀумнаш йоу, кхаьсттина чхьаьвригаш. Текхарг а, моьлкъа а боу цо лаца ка яьлчи. Текхарг шех лата доьхьалбаьлчи, иза кхеро, ша лаьттачохь кхисса а луш, маторо санна, гӀовгӀа йо цо. ТӀаккха иза дӀаболалушшехь, катухий, цӀога схьалоцу. ДегӀ зунна тӀе детташ, кӀохцалий Ӏитталуш текхарг ле. КӀохцалах хӀума хьакхаелчи кхоссало зу. Буьйсанна къаьсттина оьгӀазе хуьлу иза, лата доьхьал а уьдуш.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Зу&oldid=5571284»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 14 февраль, 04:50.


Нохчийчу богIучу хьешашна довзуьйту кхузахь магийна а, лелош дерг а, магош доцург а.\nМасех бутт хьалха Нохчийчохь маларца дIахьочу къийсаман рогIера тулгIе хьаьдира, иза мел духку туьканаш дIа а къовлуш. Иза дира Москохара цхьа журналист а еана, цо нохчийн дахарх материал язйича. Ма-дарра цо дийцира дерриге а, турпалхойн цIерш а йохуш, шена хьошалла динарш а, кхача хьалха биллинарш а, малар духкучу туьканан долахочун цIе а гIарайоккхуш.\nЦул тIаьхьа махкахь и туька а, кхийолу туьканаш а дIакъевлира, шиъ йиссалц.\nИштта ду Нохчийчохь кхечу хIуманца долу гIуллакх а. ТIехула долу сибат а, сурт а хаза а, тамехь а ду, амма, хьо кIорге ахка волалахь, «ма суна оьшуш хIума дац хIара» олий, гIаларташ ду бохучухьехачура санна араэккха стаг.\nЙоца хеча юьйхинчу божаршка дIаолу кегийчу наха, кхузахь иштта лелаш бац олий, амма царах куьг Iуттуш цхьа а вац.\nНохчийчу дуккха а хьеший богIу. Туризм ю кхуьуш. Буьрса эр дац, амма дресс-код ю оцу хьешашна. И магийна йоцу пункташ юьзна хир ю мерах тесначу чIагаро а. Йишлакхархочун Тиматин кафе Соьлжа-ГIалахь схьайиллинчу хенахь, цу чохь болх бечу цхьаьнга иза дIаяккхийтира цига ваханчу Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nВукхо, дукха сиха озийна иза схьаяьккхира. Юха иза дIаолла шен дага ца даийта, каг а йира.\nНохчийчу богIучу хьешашна дIадовзуьйту кхузахь магийна а, лелош дерг а, магош доцург а, аьлла дийцира туристашца болх бечу Болотбиев Iадлана.\nБолотбиев: «Вайн махка богIучу туристийн кхоллало цхьацца хаттарш, шаьш муха духар доха деза олий. Оха дIаолу зударий къовлабелла хила беза. Божарша хечеш юха еза олий. Иштта дIахьоьху вай. Тайп-тайпана нах хуьлу. Цара иза ца дича а хIума олуш стаг вац цаьрга. Соьлжа-ГIали юккъе ваьлча а го иза. Йоца хеча юьйхинчу божаршка дIаолу кегийчу наха, кхузахь иштта лелаш бац олий, амма царах куьг Iуттуш цхьа а вац».\nИштта бехкамаш лелаш балахь а, тахана, къаьстина сарахь Соьлжа-ГIали юккъе ваьлча хьуна го шортта тIебаьхкина нах, шайн цIахь санна духарца лелаш. Бакъду, шорташ юьйхина бац, амма шортта кегий а,къона а зударий хуьлу тIелетта хечеш юьйхина. Схьагарехь, бехкамаш балахь а, бухарчу, къаьсттина божаршна новкъа а бац уьш. Ткъа шорташ юьйхинчу божаршца кхин къамел до.\nНохчийн жимстаг: «ХIара пляж-м яц шуна?»\nОьрсийн жимстаг: «Тхо футболах ловзуш дара».\nНохчийн жимстаг: «Шу мичара ду?»\nОьрсийн жимстаг: «Тхо 46-чу бригадера ду».\nНохчийн жимстаг: «Шайн 46-чу бригадехь лелар ду шу иштта. Кхузахь тхан зударий а лела. Чуховша шайн машенаш чу».\nНационалистийн гонашкара цхьаболчара кхайкхамаш бо и республика пачхьалкха юкъайогIуш хилча, низамаш а цхьатерра хила деза олий.\nТуризм хала а, атта а кхуьуш схьайогIуш ю Нохчийчохь. Дуьхьалонаш а ю дуккха а. Уггаре а коьртаниг – паспорташца, даима уьш Iедало дIаяздеш хилар. Оцу хIумано чIогIа юхатуху, масала, шаьш хIара мохк а, адамаш а, гIиллакхаш а хаздан дIахьош болу болх, элира Болотбиев Iадлана.\nБолотбиев: «Къилбаседа Кавказехь цхьаннахьа а дац иштта сурт. Ламчу боьлхучу туристийн паспорташ дIаяздо полицийн посташкахь. Шуьйтахь а яздо, Итум-Кхаьллахь а яздо, Шара хьалавоьдучохь а яздо».\nНохчийчохь шайга лелайойтуш йоцу шорташ тIех сов жигара йийца яьхна Оьрсийчохь. Националистийн гонашкара цхьаболчара кхайкхамаш бо и республика пачхьалкха юкъайогIуш хилча, низамаш а цхьатерра хила деза олий.\nДукха хан йоцуш цхьаммо шен цIе а йоккхуш дIакхайкхинера Соьлжа-ГIаларчу маьждига хьалха ша шорташ а йолуш сурт доккхур ду аьлла. И хаам цо интернетехь социалан машанехь бинера. Иза ларвеш, цунна кIелхевшина Iийнера нохчийн кегий нах, амма иза ца веара.


нена - Synonyms of нена | Antonyms of нена | Definition of нена | Example of нена | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for нена\nTop 30 analogous words or synonyms for нена\nНаполеон I Наполеон де а, нена а 13 бера дара. Царех пхиъ кегий долуш делира. Наполеон вара шозлугӀниг. Баккхи хиллалц хьалакхиира, Наполеон воцург, цуьна 4 ваша а, 3 йиша а:\nХасуха Вина 1905 шеран майхь Хьена-Кхаьллахь. Хасухи де-нена хийла ис бер. Берхитта шо долуш Хасуха да воцуш висна. Цул тӀехьа Хасуха зуда а ялийна ахархочун къахьоьгуш вехна. Цо ша жима волуш хӀужарехь Ӏаьрбийн мотт Ӏамийна.\nБернар, Сара Сара Бернар йина 1844 шеран 22 октябрехь Парижехь. Цуьна нена цӀе Юдифь (тӀаьхьа Юлия) яра. Юдифь да жуьгти коммивояжер Мориц Барух Бернардт вара, нана Сара Гирш (1797—1876) яра.\nАйдамирова Аймани Цуьнан репертуарехь дуккха ю нохчийн халкъан фольклорни эшарш, иштта: «Ламанаш», «Сан Даймохк», «ЙоӀур ю нохчийчу машаран бӀаьсте», амма халкъо концертехь сих — сиха дехарш до хьлхалерчу Темирбулатова Сиржанан дешнаш тӀехь язъйина «ХӀай нена дашо малх» цӀе йолу йиш лакхийтор доьхуш.\nБразилин проспект (телесериал) ГӀараваьлла бразилийн футболиста шен цӀе «Жоржи Тайфун» а йолуш, буьйсанна догӀанехула, шен га а цагуш Женезиона тӀе машен туху. Женезио дӀакхелхича, Карминьяса а, Макса а Рита нехаш дӀакхуьйсу метте дӀало, Нилу — олучу цхьана боьхачу воккха-стагна, кхидолу дӀакхиссина бераш кхобуш волчу. Нилу волчуьра дӀайоду Рита, Батата олучу цхьана жима-кӀанта, иза шайн нена-Лусиндан цӀачу йуьгу.\nНеру, Джавахарлал Джавахарла́л Не́ру ( Javāharlāl Nehrū; иштта цунах олу Пандит ("Дешна стаг") Неру) (1889 шеран 14 ноябрь — 1964 шеран 27 май) — дуьненахь гӀарвелла политикан гӀуллакхо. Махатма Гандин куьйгалхоца иза хилира Индин халкъан конгрессан председатель. 1947 шеран 15 августехь пачхьалкхо маршо яккхиначул тӀехь иза хӀоттира Индин хьалхара премьер-министр. Иза оцу даржехь вара 1964 шеран 27 майхь дог лазадаьлла валлалц. КхозлугӀа Индин премьер-министран Индира Гандин да. ВорхӀулгӀа Индин премьер-министран Раджив Гандин нена да.\nСайтиев, Бувайсар Хамидович Вина Хаси-Эвлахь 1975 шеран 11 мартехь. Лата Ӏама волавелла 6 шо кхаьчча (1982 шо). Цуьна тренерш бара Гашимов С. Р., Ирбаехан В. И. Цунна 13 кхаьчча цуьна да машенахь велира. Цуьна нена дизи шашх виъ кӀант, кхо йоӀ хьалкхиаян. 1989 шарахь СССР спортан мастер хилира и. 1990 шарахь иза деша вахара Новокузнецкехь ойлу спортивны интернате. 1991 шарахь цо беккхира толам СССРн таьххьара кегирхой чемпионатехь.\nСайтиев, Адам Хамидович Цунна 11 кхаьчча цуьнан да машенахь велира. Цуьна нена дизи шашх виъ кӀант, кхо йоӀ хьалакхиаян. 1996 шарахь иза Красноярске дӀавахара. 1997 шарахь иза 69 кг кхаччалц йозаллин категорехь Российн чемпион хилира. Цу шарахь иза Российн вовшахтоьхна тобана юкъаязвира. 1998 шарахь цо толам беккхира Иван Ярыгинан сий деш яш йолу турнирехь, дуьненан Кубкехь 2-гӀа меттиг а яккхира, Европан чемпионатан борзан медаль а яккхира. 1999 шарахь иза хилира 76 кг кхаччалц йозаллин категорехь Российн а, Европан а, дуьненан а чемпион. 2000 шарахь 85 кг кхаччалц йозаллин категорехь цо беккхира 3-гӀа толам Российн чемпионатехь а, 2-гӀа — Европан чемпионатехь а.\nМухьаммад Мухьаммад бахьнехь, цуьнан ден вашас, Хьамзата ша чӀогӀа човхор Ӏаьткъина, оьгӀазаллех вуьзна Абу ДжаьхӀль, бекхамна некъ лоьхуш хилла. Цуьнан йишин кӀант Ӏумар Ӏаламат доккхачу дегӀахь а, майраллех вуьзна а, доьналла долуш, чӀогӀа тӀахъаьлла стаг хилла, ханна ткъе ялх шо а долуш. Шен нена вешина Хьамзата йинарг юьхьӀаьржо ю, ша иза дуьтур дац, олий чӀагӀо йо цо. Шен сибатца а, хотӀаца а дукха инзаре хилла Ӏумар, мел майра къонах а шех оза лур волуш. Цунна дагчу, Мухьаммад волчу а вахна, иза хӀаллакван. Шеца дуккха а накъостий цхьаьна болуш а бахьанаш ца хилла мостагӀий Мухьаммад волчу баха. Ткъа Ӏумар ша цхьаъ цига кхача дагахь ара волу, бекхамна дукха хьере а хилла.\nӀумар бин аль-ХаттӀаб Мухьаммад бахьнехь, цуьнан ден вашас, Хьамзата ша чӀогӀа човхор Ӏаьткъина, оьгӀазаллех вуьзна Абу ДжаьхӀль, бекхамна некъ лоьхуш хилла. Цуьнан йишин кӀант Ӏумар Ӏаламат доккхачу дегӀахь а, майраллех вуьзна а, доьналла долуш, чӀогӀа тӀахъаьлла стаг хилла, ханна ткъе ялх шо а долуш. Шен нена вешина Хьамзата йинарг юьхьӀаьржо ю, ша иза дуьтур дац, олий чӀагӀо йо цо. Шен сибатца а, хотӀаца а дукха инзаре хилла Ӏумар, мел майра къонах а шех оза лур волуш. Цунна дагчу, Мухьаммад волчу а вахна, иза хӀаллакван. Шеца дуккха а накъостий цхьаьна болуш а бахьанаш ца хилла мостагӀий Мухьаммад волчу баха. Ткъа Ӏумар ша цхьаъ цига кхача дагахь ара волу, бекхамна дукха хьере а хилла.