М.Ю. ЛЕРМОНТОВ ВЕДДАР\nУдар Х1арун саьла сихаг1а, Лаьчаг1а уда пхьагал санна, Удар из кхераш лирача т1емаг1а, Вежарег1а уха ц1ий цагуш санна.\nЦун да,нанас ваь ши воша, Леташ бейнаб шой сий ца дойта, Т1абеттача моастаг1ий цу гоша\nЦар кортош оат наха из гойта.\nЦар ц1ийво дех шой цо ч1ир лехар, Х1арун дицдаь ва эхь, ший декхар, Т1емаг1а кхеравенна цо 1окхоссаш, Ший топ, ший кий, вадар чудоссаш.\nЧакхдаьлар ди, дохк дар хьалг1етташ, Баьдеча къовхашка д1адаьржа, Шера к1ей т1оа цунаг1 хьаотташ, Малхбоалера шийла арч хьаяьржа, Цу даьла сигала ше хьаотташ, Хьакхийтар бутт дошо лир отташ, К|аьдвенна, хьогал кхакхар вийрза, Батаг1 д1адоахаш ц1ий, хьацар, Х1аруна лоамт1ара д1авийрза, Бетта лираг1а ший юрт ейзар.\nТебаш из водар, холуш воацаш, Гонахьа сатем ба, тата дац, Лирача т1ем т1а д1а ца лоацаш, Из ца1 мара ц1авенавац.\nЧхара т1авод из, йовзаш йолча,\nСердал йолча, да ц1аг1а волча, Са чукъувлаш, х1ама ца оалаш, Г|абаьккхар цо ц1аг1а чувоалаш.\nСаламаг1а цо ший доттаг1 оалар, Салам чувенар цавовзаш воаллар, Метта лазаро дег1 д1алаьца, 1оажал т1аг1ерта, са цун лаьца.\nВоаккха ва Аллах1, хьо цо лорош, Малайкий оарцо ваьв сий долаш, - Фуд вейна керда?, - Саламо хаьттар, Са доаца б1аргаш цо хьат1алекхар.\nБ1арг сийрдабаьлар, тешам цог1 бенна, Из хьала велар ц1ий кхохкаденна, Къаьна т1емахо ц1аьхха са чуденна, Кхехкадаьлар унахочун ц1ий, Ца довр догдоахаш новкъоста сий.\nШи ди даьлар т1ом беш цу бер чу, Са да вийра, ши воша вожаш, Со ведда ийра арен цу кер чу, Эккхадаь аькха санна водаш.\nЦ1еша диза когаш къувлаш, Кхерий, к1арцхалаш 1етталуш, Идар цадовзача такилгаг1, Бертий, хьакхарчий лараг1.\nВайнах боабу-моастаг1 латаш, Чувита со,са хьамсара доттаг1, Дув буъ аз Къор1а т1а отташ, Дикай бекхам бе хьона цунаг1.\nЛеш уллачо юха лу жоп, Д1авала д1аго б1арга гучара, Ваьннав хьо фусам, кхача лучара, Хьо к1ило ва, хьо кхетийла топп.\nЭхь а бала а кер чу бенна, Эг1аз ца водаш бехк цо лов, Цигара сиха д1аг1о аьнна, Бут цо цу фусама из тхов.\nЦхьаькха ц1енна ше т1ехвоалаш, Цхьа ц1аьхха юхасецар из, Дахача деной мерза уйлаш, Барт боаккхаш мо д1алаьцар из, Цун из шийла дола хьажа, Цхьа мерза сийрда даьлар хьежа.\nЦу баьдеча бусса хоза хеташ, Дагадехар езачун б1аргаш, Шийга хьежаш, буъаш безам, Ше веза аьнна бир цо соцам.\n"Со вез цунна, сог1 са доаллаш", Ийча хоз йиш, дешаш цо оалаш\nКъаьнара ашара дешаш дар, Х1аруна бос т1ера д1ахьош дар.\nСигала г1олла бутт ма бода,\nСабар-сатем шийца болаш, Мейра к1анат ше т1ем т1а вода, Мейрал, денал шийца долаш.\nИз т1ем т1а водаш топ юзаш воал,\nЦунга ший дагара дар езачо оал:\n"Са к1орни, 1а мейра хьай,\nБолх Далла т1абилла,\nДизза кхоачашде маьхко т1адиллар".\nЯхь ехке ма хила,\nХьай къам 1а ма дохка,\nЮха ма верза укх маьхка,\nМоастаг1ех ца латаш ше кхера ва веннар,\nЛергва ший сий доадеш\nФуд ца ховш цог1 хиннар,\nЦун човнаш лувчоргъяц, сиглара дог1а делхаш,\nЦун голаш хьулоргъяц, ваь нана т1ехьаелхаш.\nСигала г1олла бутт ма бода, Сабар, сатем шийца болаш, Мейра к1анат т1ем т1а вода, Сабар, денал шийца долаш". Корта чубаха, чаьхка водаш, Х|арун ший наькъа д1ахо вод, Боаккха т1адам б1аргех божаш, Наькха т1а г1олла хий 1одод.\nМихо оаг1ор соттадаь долаш, Цун хьалхашка шой ц1а латт, Дикага дог из доахаш волаш, Кораг1а х1ама ше етташ латт.\nЦига тешшаме хоза ду1аш,\nИз вехаш даьле ухаш да,\nТ1ем т1ара воаг1а во1 ший вехаш,\nКхыбараш нанас бехаш да.\n"Ни1 елла, нани, со даькъазваьнна, Хьа з1амаг1 во1, хьа Х1арун ва,\nЭрсий пхорчашта к1алхарваьнна,\nСе цхьаь ц1акхаьча, со ца1 ва".\nМичав хьа да?\nДала даькъал уж ма баьб,\nМалайко са цар хьалъийцад"\n"Ч|ир лийхарий |а?"\nВешта пхо санна масса ведар,\nТоп, тур аз цу маьхка дитар,\nХьа г1ийла дог хьастар духьа,\nБ1аргег1 уха хий д1адаккхар духьа".\n"Сацал, сацал, хьо даьла моастаг1, Мегадац хьона сий долаш вала, Д1аг1о хьайна цхьаь, хье ца1 лела, Хьа эхь т1аийца, ваьннар Даьлаг1, Сей сий доадергдац къаеннача дийнахь, Уйла йича кхы хьога ала дац, Хьо лей, хьо йовсар, са во1 хьо вац".\nИз д1ахоадаву дош аьнна даьлар, Набара сатем этта баьлар, Сардам, узам, цо ду дехар, Кора к1ал ара хозаш дар, Т1аккха шалта тата даьлар, Цо д1аийцар цун са дар.\n1урра нанна б1аргадейра, Г1ийла харцахьа хьежар из, Даькъазадаьнна дакъа дейра, Цхьанне кашмашка хьоцар из, К1оаргача човнаг1 1одаха ц1ий,\nЖ1але дуъар г1иг1 яхаш ший.\n31амига бераш сердаш ма дар, Шийла дакъа даькъаза деш, Наха дувцаш хабар ма дар, Веддачун сийдовр шоаша хьедеш.\nСа цун, Пайхамара теркам боацаш, Шапа1ата ше гаьна да, Баьде 1и мара ше доацаш, Лоамашка бийсанна лелаш да.\nКора к1ала, 1урра са хулаш, Ц|аг1а чуг1ерт из таташ деш, Дешача Къор1а аят хозаш, хьулалуш Дохк долча г1ерт из\nХьалха ше тураг1 лечкъаш санна.\nЦыганий г1аре из цхьа тоаба, Бессарабе д|а я ше лелаш, Тахан хи йисте уж сеца ба, Тиша чаьтаре набъе лерх1аш.\nГ1оза, беламе я цар бийса,\nСиглен к1ал ю мерза наб, Вордай чархашта хьал нийсса,\nАх гуча болаш к1увс эллаб.\nЙоагаш ц1и я, дезал ба баг1аш, Пхьер да кийчдеш сийнча баь т1а,\nЧаьтара дехьа говраш я яжаш,\n1аьма ча я уллаш наькъ т1а.\nЕррига хьов уж цига 1ийча,\nМаьрша дезалий хьаштий лар,\nСа хуле ба уж баха кийча, Истий ашарашца бераш еш г1ар, Наькъа пхьоален тата д1аийца.\nБийса йоаккхаш табар йолча, Ц1аьхха цхьа сатем хьаотт, Хьахоз арара из тем болча, 1еха ж1алеш, говраш ю йорт.\nЦ1ераш я маснахьа д1айоаяь,\nДеррига д1атийнад, бутт ба хьежаш, Лакхача сиглара ше цхьаь,\nТийна табор сийрдайоахаш.\nДОШО ГУЙРЕ XЬАТ1А МА ЕНИЙ\nДошо гуйре хьат1а ма ений, Дуненна бос ц1аьхха дахьош,\nСаг1ийна де санна кеч ма даьдий, Къулбаседе морхашца хьахьовш, Мух баьлар, ц1ейзар, доаг1а хьа, Бозбуъачал шийца дола 1а, Хьакхаьчар даьржа к1орапашца, Нажай гаьнег1а чуолладенна, Дижар к1увсий из талг1ешца, Кхашка, гувнаш т1а кхохкаденна, Сецача хина берда йистош, Шаьръяьй диллача лейво к1алхьош, Къег из шелал вей г1аддугаш, 1ана оамала вей д1ат1адугаш.\nХЬО Х1АНА 1ЕX, СА ГИЛА ДЫ?\nХьо х1ана 1ех, са гила ды, Хьа фоарт х1ана 1очуяхай? Кес хьай х1ана лестаяц те, Гоаламаш х|ана 1увшац хьай? Со веций х1аьта хьога хьожаш, Баъа йиззалца хьона фуъ луш, Е хоза беций урхий кхоачам, Дошо бац те лийтай чулоацам, Еций урхаш даьре йолаш, Деций ланаш дото долаш? Говро жоп лу мелхар йолаш, Цхьан х1амо со йигай матар, Хоз сона тата гаьнар долаш, Лекхаш зурма, пхорч увг1 геттар, |ех чубоаллаш боаккха бала, Дукха леларгъяц со ловзаш ара, Дукха яхаргьяц со хоза йолаш, Сей кхоачамца се кура йолаш, Каста ц1имхарча моастаг1а кара, Са нувра кхоачам ше д1ахьоргба, Дото ланаш баргашта к1алара, Къа ца хеташ цо д1ахьоргда, Цхьан х1амаг1а са са хьувз, Сона т1атехкача талбашта метта, Хьа ц1ока моастаг1а сона т1атос, Хьацар даьннача са оаг1ош т1а.\nКавказ улл сона к1ал, се цхьаь со цул лакхе,\nЛатт кхерий лакха шув, ше ураг1а бахача, Гаьнарча з1огал т1ара, хьалг1етта из лаьча, Сигала сеца латт гаьна доацаш, сона юхе, Укхазара сона гу тоатолий духьигаш, Херцача токхамий уж бирса юхьигаш.\nМорхаш укхаза маьрша лел,\nсона лохе г1олла д1а, Царех чудетталу таташ деш кхуркхолгаш, Царна к1ал цу чхарий, ерзан я тархелгаш, Кхерий 1ов хьагуш я цул лохе хьежача д1а, Кхы а лохе яг1аш я йокъаенна кокарчи, Т1аккха д1ахо холуш я, хьуна гаьний петаргаш, Оалхазараш дек цигча, удаш лел цига саьрчий.\nА д1ахо цига наха,шой б1енаш ма дехкад, Цу маьлха босешка жа дажа ма лаьхкад, Жa доажаду г1окказий, цига жега боахкаш ба, Арагва яха хий ший гечох удаш да.\nЦига миска говра-баьрий, ший ч1оже вахаш ва, Цига ц1имхара Тирка хий, ше дорха удаш да, Из удаш додаш да, эккха санна увг1аш да, Аьшка гома чуделла къона аькха ва санна, Цо бердех ше каетт моастаг1ал деш санна.\nДулх ходеннача аькхо санна,\nцо дорха ший мухь бетт, Бирсъенна ший талг1еш, бердашта цо т1аетт, Мецача талг1ешца цо, чхарех ший мотт хьекх, Хургбац цог1 цунна кхача, цог1 бала пейда бац, Цу чхарий 1алаьмат, Тирк те1ош соцаш дац.\nСИГЛЕНО ГУЙРАН ШЕ САДОАХАШ\nСиглено гуйран ше садоахаш, Малх наггахь мара гуча ца боахаш, Геттара лоацлуш доаг1а ди, Хьуна юкъера баьде 1и, Г1айг1ане шох хинна д1адаьннад.\nДаьхко кхаш д1акъайла доахаш, Г1аръеш г1ажаш хул д1айолхаш Б1айхача маьхка хьагаргаденад, Вай саготдеш дола из 1а, Кхаьчаб ноябрь коа т1а хьа.\nШийлача боадонга седкъа боагаш, Кхашкар белхий тата д1адаьннад, Нана берзаца борз я йоаг1аш, Моцала п1ендараш т1адаьннад.\nИз хоенна новкъа йода говр, Пурх беш я, лоралуча наькъахочо, Ма йодда хец из хилийта товр, Са тоссаш г|окказ ара валац, Цо доахан кхийчура ара дахац, Делкъийга цо ший зурма лекхаш,\nГулдац ший доахан гон т1а лехкаш.\nЙо1 яг1а ц1аг1а ашараш лекхаш, Тха хьувзаш,1ана доттаг1 бага, Ц1арх яхаш ба ше юхе боагаш, Т1аккха шелал х1анз къарс яхаш я, Дотоха къег из цу арахьа, Дешашвар рифма хьо езаш я, Х1ахьий д1аэца из сихаг1а.\nХозача паркетал ше хозаг1а, Къег из хий хиннача шанаг|а, Г1адъяха к1аьнкий тоаба д1ахьедаш, Когсоалозашца лел из ша тедаш.\nЦ1е когаш дола йийхьа г1аж,\nХий т1а нек де ше дага йолаш. Ког ша т1а ловз, ше шек а йолаш, Из лейже г1адъяхе 1ойож, Хьакъедаш хьувзаш хьалхара лоа, Хозахинна седкъилгаш ший доа.\nБиркъача яьссача эри ара, Малхо деттача яькхача лаьтта, Анчар-га ц1имхара ха санна, Дунен гом т1а ше цхьаь латта.\nЙокъала са кхоакхала ухача ара, Даькъазача дийнахьа хьалт1аяьнна, Хий дейнадац цунна,дохьаж мара, Ткъовронаш цог1 цун йиза яьнна.\nЦун коастаг1 чакх из ше ма даьннад, Ди делкъийга хулча й1овхалаг1, Сарахьа из ше детадаьннад, Бурилгаш хулаш боалозаг1.\nОалхазар цу т1а ха ма даг1ац, Е ц|окъа лом цунна юхе дац, Миха бирса хув цунна т1ахьайзе, Ше д1ахо хьад цхьа бирса ц1айзе.\nНагахьа морхо цунна боййа пурх,\nМихаца лесташ долча г1анаш,\nЦу т1ера дохьаж 1очукхухь,\nМа доаг1ара г1омараг1 из чудолаш.\nСаго саг цига вахийтав, Ц1имхара хьежа, амар денна, Шийга яхар де вож д1авахав, 1урра юхакхоачаш, дохьаж дена.\nБенаб цо дохьажа из к1ув. Га енай маьлхара г1анаш доахкаш, Бос бахача юхь т1ара хьацар ув, Тоатолгаш хинна ше 1омехкаш.\nХьаденад, к1аьдвенна из вежав, Коаст техача буна к1ал ше вожаш, Из миска лей 1оажала вижав, Низ болча паччахьа гож т1а водаш.\nПаччахьо дохьаж т1а ма хьекхад, Ше яхар деча т1аьскаш т1а, Царца 1азап цо дахьийтад, Ший мехка гонахьа адамашта. Таржам даьр: АУШАНАЬКЪАН Ахьмада Мувса


Сулейманов А. «Стела1адна» г1о оьшу...»\n1974-чу шарахь Шелара №8 йолу юккъера школа чекхъяьккхича, жигархо а, дика доьшуш а хилла йолу Абубакарова Лидия директора Езиева Элимас пионервожати балха ийцира. Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан исторически факультете заочно деша а яхана, 1981-чу шарахь иза кхиамца чекхъяьккхира цо. Историн а, йиш лакхаран а урокаш луш йолу Лидия, т1аьххьара 15 шарахь директоран дешаран, кхетош-кхиоран декъан заместитель болх беш ю. Кху шарахь хьехархочун денца доьзна Нохчийн Республикан дешаран а, 1илманан а министерствон грамотица а, «Россин Федерацин хьакъйолу белхахо» аьлла ц1е яларца а билгалдаьккхина Лидияс хьоьгу къа. К1оштан дешаран урхаллина т1ера д1айолийна Россин Федерацин Президентан а т1екхаччалц йолчу инстанцешкара; НР массо а министерствошкара, урхаллашкара – шаерг 50 сов, грамота ю цуьнан.\n«Финансийн министерствера яц сан х1инца а грамота, церан тидам т1ебаханехьара, ахчанца г1одан а там бара тхуна», – йоьлу Лидия. Республикехь а, арахьа а евзаш йолчу «Стела1ад» хоран куьйгалхо ю Лидия. Шениш доцурш – хоран совг1аташ – кубкаш, грамоташ школан директоран кабинета чохь д1анисдан меттиг а ца тоьъна, царна шайнна кечъеш стенд ю.\n«Жима йолуш дуьйна хьехархо хила лууш а, музыка езаш а, школехь доьшуш йолуш хорехь солистка а яра со. Школе балха еъча ший а лаам кхочушхилира сан, – дуьйцу Лидияс. – Сан боккха сатийсам бара, дика берийн хор ян. И сатийсам сан 6 шо хьалха, уггар хьалха школан директора Атуев Рамзана накъосталла дар бахьана долуш, кхочушхилла.\nХорехь дакъалоцуш 1-чу классера 8-чу классе кхаччалц долу 50 бер ду. Дукхахдерш зудабераш ду. Хорехь дакъалацаро берашна дуккха а диканиг ло. Цкъа делахь, вайн бераш ч1ог1а пох1ма долуш ду, шолг1а – хорехь низам, г1иллакх-г1уллакх 1амадо. Урокаш д1аевллачул т1аьхьа эрна дуьйладелла ца лелар а, вочу х1умнашна т1е ойла яхийта хан ца хилар а ду вуно дика г1уллакх. Божаберийн-м арабовла а, спортаца гергарло лелон а, цхьацца аг1ор самукъа даккха а йиш хуьлу. Вайн зудаберийн и аьттонаш бац, цундела царна а, церан дай-наношна а доккха накъосталла а, синтем а бу иза. Д1аса дахча оха ч1ог1а ларбо уьш, х1унда аьлча зудабер экаме ду, тхох тешна схьаделла ду, оха жопдала дезаш а ду. Кхозлаг1ниг – вуон леларг а, вуон доьшург а хорана юкъахь вуьтуш вац – оцо дешарна а, шен леларна а бере само йойту.\nТхан хоран дуьххьара г1арадовлар хилира Бетигова Сацитин «Ахьмад-Хьаьжин весет» бохучу эшарца. Сацита соьца цхьаьна хорехь къахьоьгуш ю. Цо ша яьхна дуккха а нахана езаш а, евзаш а йолу эшарш ю тхан репертуарехь. Вайн махкара республикански хьесапан цхьа а мероприяти тхо доцуш д1айоьдуш яц. Кадыров Ахьмад-Хьаьжин (Дала декъалвойла иза) музейна уллехь стелла (х1оллам) схьайоьллуш, баьхкина баккхий, беза хьеший а болуш, и схьаелларан сийлахь бакъо тхуна елира. Дадашева Тамарица клипехь дакъалецира оха. 1аьржачу х1ордана йистерчу Анапа, Сочи, Туапсе г1аланашкахула «Нохчийчоьнан бераш машарехьа» аьллачу турнехь а дакъалецира. Хазахетарца т1еэцара тхан эшарш цигахь а.\nАла дашна, Россера а, кхечу пачхьалкхашкара а фестивалашкара, конкурсашкара кхайкхарш дог1у тхан хоре, тхан берашка. Амма, дукха хьолехь, ца боьлхуш буьсу уьш. Ца буьсу хор кийча йоцуш, шайх б1о ца булуш-м. Баха ахча ца хиларо буьту-кх. Ч1ог1а новкъа а хета, дагахьбалам а бу иза, х1унда аьлча хоро д1аяхханчуьра толам бохьур бара, Нохчийн Республикан сий хьалаойбур дара».\nД1адаханчу шарахь дуьненаюкъара «Схьайиллина Европа» бохучу конкурсера официальни кхайкхар даийтинера, амма ахчанца г1о дан стаг а ца хилла бахаза бисина. СССР-н халкъан артистан Брегвадзе Нанис даийтина кхайкхар изза бахьана долуш дисина, иштта кхин а ду.\nКоллектив езаш а, лоруш а юй хуур дара 2011-чу шеран 31 майхь хоран 5 шо кхачаран юбилей язъеш Соьлжа-Г1аларчу концертни зале деанчу адаме хьаьжча. Зал «т1анк» – аьлла юьзна яра, ч1ог1а т1араш детташ, совг1аташца, зезагашца т1елецира хор. И мероприяти шаерг шена т1е а лаьцна (залан аренда, транспорт, вовшахтохар, совг1аташ) кхочушйинарг цу хенахь Шела-г1алин мэр, х1инца Шелан муниципальни к1оштан куьйгалхо волу Ибрагимов Турпал-1ела вара.\n«Вайн республикехь хуьлуш йолчу мероприяте д1аса баха транспорт Шелан к1оштан дешаран урхаллин куьйгалхочо Керимов 1елас а, тхан директора Атуев Рамзана а хуьлуьйту тхуна, шайга далун г1о а до, – кхид1а дуьйцу Лидияс, – «Стела1адан» дуьххьарлера солистка хилла ю «Дагадог1ий шуна?» конкурсехь толам баьккхина йолу йишлакхархо Бетельгериева Хадижат. Пох1ма долуш, солисташ бу Шелара №8 йолчу юккъерачу школан дешархой: 4-чу классера Умаева Хеда, 3-чу классера Диндигов Асхьаб, 7-чу классера Дукаева Радима, Соьлжа-Г1алара Бугаев Шамхан».\nЛидияца динчу къамелехь авторна кхин цхьа х1ума а билгалделира: коллективна хьалха к1ирнах кхузза репетици ян меттиг хилла хилар а, х1инца к1ирандийнахь – цкъа бен ян аьтто ца хилар а. Цу хьокъехь шега хаттар дича, школан директора Атуев Рамзана элира:\n«Тхан школа 1964-чу шарахь 500 дешархочун меттигна йина яра, х1инца доьшуш 1320 дешархо ву. Меттиг ца тоарна цхьайолчу г1оьналлин чоьнех классаш ян дийзира тхан. Хоро репетицеш а еш, кхечу школаша а, театральни коллективаша а пайда а оьцуш, Лидияс ша шен берашца, шен куьйга кечйина йолчу актовый залах а класс ян дийзира тхан. Х1унда аьлча кху шарахь стохкалерачул а 110 бер сов даьлла тхан.\nЛидияс 1-чу классехь дуьйна куьйгалла а дина кху шарахь арахецначу классера – кхид1а дуьйцу Рамзана, – шадолу 27 бер МГУ-хь, Германерчу а лакхарчу заведенешкахь а, кхечанхьа а доьшуш ду. 4 йо1 – Астрахански медицинан академехь. Студенташ хестош, баркаллин кехаташ дахкийтина тхоьга. Иза тхуна а, республикана а боккха юьхьк1ам бу. Шен хорана оьшуш долчу массо а х1уманна: г1ирсана, духарна, д1асадоьлхуш яах1уманца, шен киснара харжаш йо Лидияс. Цкъа а берана совг1атна деллачу ахчанах, сом схьаэцна а яц иза. Ша кхоьллинчу шен хорана чу садиллина ю Лида. Музыкица ч1ог1а гергарло долуш ю иза «Вотий-пондар хезча, яла йоллуш цомгаш хилча а, хьала эккхар яра Лида», – олуш забар а ю тхан коллективехь лелаш. Коллективана а, берашна а ша езийта, ларийта хууш, тхан ца хилча йиш йоцуш йолу белхан накъост ю-кх Лидия».\nАвторна шегара т1етоха лаьа: НР-н Правительствехь министран даржехь белхаш беш 4 шелахо ву, кхиболу таронаш йолу нах ца бийцича а. Ткъа культура, спорт республика меттах1оттаярехь приоритетни аг1онаш ю, царна г1о дар вайн массеран а декхар ду, бохуш схьакхайкхош вайн республикан Куьйгалхо Кадыров Рамзан а ву, д1аяхханчохь республикан сий хьалаойъур долуш йолу берийн коллектив а ю. Ведомосташкахь муьлхха цхьа даздар я кхин мероприяти хилча, “Стела1ад” юкъара бераш д1акхойкхуш нисло. Луур дара-кха Шелара даржехь болчу царна оьшучуьнца г1о дойла. Ткъа вай тешна 1ийр ду и хаза, къона, пох1ма долу т1аьхье вайн 1едало а, къомаца балаболчу наха а тесна юьтург ца хиларх а, царна г1о-накъосталла дийриг хиларх а.\nКоличество подписчиков: 18931


Кадыров ваьхна Москвахь Бараев Мосарна а, Немцов вийначарна а гергахь\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьнан Кадыров Рамзанан а, цуьнан доьзалан а 2002-чу шарахь дуьйна долахь ю Москвахь эцна петар, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо. Талламхоша дийцарехь, иза ю "Норд-Ост" дIалаьцна нах, ша аьлча Нохчийчийчуьра вахархо Бараев Мовсар, теракт кечйеш чохь Iийначу цIийнехь.\nЦул сов, цунна дуьхьал долчу цIа чохь Немцов Борис веле хьалха, бехктакхаман гIуллакхан материалашца а догIуш, баха хевшина хилла тIаьхьо и зулам дарна бехке бина Нохчийчуьра бахархой. Талламхоша дийцарехь, политик вер цу чохь кечдина цара, цига схьа а баьхкина уьш зулам динчул тIаьхьа.\nЦунна тIе тидам бахана "Открытые медиа" зорбан хьастан, Росреестран хаамаш толлуш. Билгалдоккхуш ду, талламехь хьехош долу и ши а цIа Оьрсийчоьнан президентан гIуллакхаш лелочу урхаллан долахь хилар.\nМоскван малхбузехь Веерная урамехь номер 30 йолчу цIийнан шолгIа корпус йина лаккхарчу даржашкахь болчу Iедалхошна 1997-чу шарахь. Кхечарна юкъахь оцу цIийнехь 150 еакъо метр майда йолу петар еллера президента Путин Владимира 2000-чу шарахь Мангал-баттахь Нохчийн республикан администрацин ша куьйгалхо хIоттийначу Кадыров Ахьмадана.\n2002-чу шарахь Дечкен-баттахь Кадыров-воккхаха волчо а, цуьнан хIусамнанас Айманис а, йоIарша Заргана а, Зулайс а, ткъа иштта кIанта Рамзана а, цуьнан хIусамнанас Меднис а, цу шиннан йоIарша Iайшата а, Каринас а дола яьккхира и петар.\nБилгалдоккхуш ду, 2004-чу шарахь шен да кхелхинчул тIаьхьа Нохчийчоьнан куьйгалхо хIоьттинчу Кадыров Рамзана и петар шен тIедогIучу рицкъах лаьцначу декларацешкахь хьахийна цахилар, амма цунах шен дакъа латтийна цо 2010-чу шаре кхаччалц.\nЦул тIаьхьа петар ерриг а долаяьккхира Кадыров Ахматан цIарахчу Фондана куьйгалла дечу Рамзанан ненан Айманин.\nВеерная урамера номер 46 йолчу цIен 1-чу корпусехь йолу петар долахь ю Геремеев Артуран. Иза гергара стаг ву "Север" нохчийн батальонан хиллачу командиран, Немцов Борис вер вовшахтоьхнарг хиларна бехке веш дуьненаюкъарчу лехаме веллачу Геремеев Русланан.\nНемцов верна, 20 шо хан а тоьхна, чувоьллина волу Дадаев Заур нисса дIа цуьнан куьйгакIеллахь лелла стаг ву. Немцовн юххерчу а, гергарчу а наха дуккхазза а дIахьедарш дина Оьрсийчоьнан Iедалш лууш ца хиларх лаьцна Геремеевн хьокъехь таллам дIабахьа, иза Кадыров Рамзанан юххера стаг хиларна.\nБилгалдаккхарехь, Геремеев Артур Веерная урамерчу петаран долахо хIоьттина Немцов веле нисса ши бутт хьалха.\nОппозицин лидерех цхьаъ волу Немцов Борис вийра 2015-чу шарахь Чиллан-беттан 27-хь Доккха Москварецки тIай тIехь Москох юккъехь. И зулам вовшахтоьхнарш а, дайтинарш а карийна бац. Немцовн гергарчу нахана а, белхан накъосташна а хетарехь, и зулам вовшахтохарна а, бехкениш кIелхьарбахарна а декъа хила мега Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран го.\nДубровкера театран центр дIалецира "Норд-Ост" мюзикл дIайоьдуш а йолуш, 2002-чу шарахь ГIадужу-беттан 27-хь.\nКхин а кхо де даьлча Iедалша, дийцарш а совцийна, штурм йира оцу гIишлонна. Леррина операци дIахьош, официалан терахьашца, кхелхира 130 стаг, ткъа "Норд-Ост" юкъараллин вовшахтохаралло гулбинчу хаамашца, вийнарг вара 174 стаг, 700 сов эшам хилла вара. Дукхах болу закъалтхой баларан бахьана дара театран гIишлонна чухецна газ. И газ стенах лаьтташ яра бохург къайладаьхьна ду тахана а. Цунах дIовш даьлла нах кIелхьарбаха гIертачу медицинин белхахошкахь дацара цунна дуьхьал лело оьшуш долу молха – антидот.\n2011-чу шарахь Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело листира цу терактехь эшам хиллачу наха кечбина латкъам. Кхело сацам бира Оьрсийчоьнан Iедалша цу нехан бакъо йохийна аьлла баха а, нийсонца кхел хатта а.\nКхело декхарелахь йира Оьрсийчоь беллачийн доьзалшна ахчанан компенсацеш яла а, 130 стаг кхалхар муха нисделла бохург талла а. Амма Оьрсийчоьнан Талламан комитет реза ца хилира бехктакхаман гIуллакх доло штурм еш адамаш дайарна жоьпаллехь болчу нахана дуьхьал.\n"Норд Ост" – 16 шо. "Уьш тIом сацо бахана бара..."\n"Норд Ост" дIалаьцна 16 шо кхаьчна\nКхелхина Талхигов Зоврбек. Дубровкерчу терактца доьзна вевзара иза


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Марехь хиланза, йа майрачо йитинчу зудчуьнан хьал муха хир ду ялсаманехь?\nАссаламу Iалайкум! Марехь хилаза, йа майрачо йитинчу зудчуьнан хьал муха хир ду ялсаманехь?\nДуьненахь зуда марехь хиларан а, ца хиларан а хIара ялх хьал ду, оцу хIора хьоле хьаьжжина цуьнан ялсаманера хьал а хир ду, нагахь санна цуьнан дуьненара дахар ялсамани кхочуьйтучу кепара хиллехь.\n1. Маре йахаза хилла йолу зуда. Ишттачу зудчунна АллахIа ялсаманехь маре лур ду дуьненахь хиллачу цхьана стагах. Делан элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Ялсаманехь марехь йоцуш зуда а хир яц, зуда йоцуш стаг а хир вац».\nШейх Ибн Iусаймина – Дала къинхетам бойла цунах – ялсаманехь хир болчу зударийн хьал дуьйцуш аьлла: «Нагахь санна зуда дуьненахь маре йахар ца нисделлачерах хилахь, лекха хинволчу АллахIа маре лур ду цунна ялсаманехь, иза реза хир йолччу кепара. Ялсаманера зовкх божаршна хилла Iаш дац, иза божаршна а, зударшна а цхьаьне ду, ткъа маре дар зовкхах цхьа дакъа ду».\n2. Маре йаханчул тIаьхьа йита а йитина, кхечуьнга маре йахаза хилла йолу зуда, йа вуьшта аьлча, йитинчул тIаьхьа кхечу марехь хилла йоцу зуда. Иштта зуда доьххьарниг санна хир ю – ялсаманехь кхечуьнга маре йохуьйтур ю иза.\n3. Марехь хилла а йолуш, делахь шен майра ялсамани гIур воцу зуда (Дала лардойла вай жоьжахатих). Иштта зуда а хьалхалерачу шиннах тера ю, цунна а ялсаманехь кхин маре лур ду. Шейх Ибн Iусайми́на – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла ишттачу зудчуьнах лаьцна шега динчу хаттарна жоп луш: «Цуьнан жоп АллахIан хIокху дешнийн юкъарчу маьIнех схьадолуш ду: [Цу (ялсамани) чохь шуна хир ду шуна деззарг, цу чохь шуна хир ду аш дехнарг; гечдеш волчу, къинхетам беш волчу (АллахIера) хьошалла ду иза]. [Синошна дезарг, бIаьргашна мерзадерг (массо хIума хир) ду цу чохь; шу даим лаьттар а ду цу чохь]. Иштта, нагахь санна зуда ялсаманин охIлунах хилахь, иза маре йахана ца хиллехь, йа цуьнан майра ялсаманин охIлунах ца хилахь, иза ялсамани чу йахача, ялсаманин охIлунах божарий хир бу зударий балоза болуш, церан ялсаманенна кхоьллина зударий а хир бу, дуьненара зударий а хир бу царна лаахь, царна иза дезаш хилахь.\nИштта олу вай зудчуьнан хьокъехь а, нагахь санна цуьнан майра ца хиллехь, йа дуьненахь цуьнан майра хила а хилла, делахь а иза цуьнца ялсамане гIур волуш вацахь – нагахь санна ишттачу зудчунна маре йаха лаахь, цунна дезарг хила дезаш ду цунна цигахь, хIунда аьлча оцу айатийн юкъарчу маьIно гойтуш ду иза».\n4. Цхьанхьа марехь а йолуш елла йолу зуда. Иштта зуда ялсаманехь ша лечу хенахь шен хиллачу майрачуьнца хир ю.\n5. Марехь йолчу хенахь майра а велла, кхечанхьа маре йахаза йолу зуда. Иштта хилла йолу зуда а ялсаманехь шен веллачу майрачуьнца хир ю.\n6. Марехь йолчу хенахь майра а велла, кхечуьнга маре йахана йолу зуда. Иштта хилла йолу зуда ялсаманехь шен тIаьххьара хиллачу майрачуьнца хир ю. ХIокху кепара йолчу зудчуьнах лаьцна вай дийцира жимма алсам хIокху хаттарехь:\n«Дуьненахь масех майра хилла волу зуда ялсаманехь муьлхачуьнца хир ю?».\nДала ялсаманин охIлунах дойла вай массо!\n ХIара хьолаш а, хIокху юкъахь деана дерг а схьаэцна ду Шейх Сулайма́н Ал-Хура́шийн «Ахьва́лун-ниса́и фил-джаннахI» цIе йолчу алар тIера; цхьацца меттигашкахь хийцам а бина ас сайгара.\n Шейх Ибн Iусайми́н, «Маджму́I фата́ва́ ва роса́ил Ибн Iусайми́н», 2/53.\n Сурат «Фуссилат», 31 айат.\n Шейх Ибн Iусайми́н, «Маджму́I фата́ва́ ва роса́ил Ибн Iусайми́н», 2/52.


"Дерриг а хийцаделла, "Бушан" котаман гIогIаш доцурш"\nChechnya -- Grozny, Street market, 29 January 2015\nДикалла лахйелла Нохчийчохь духкучу сурсатийн.\nОьсрйичоьнна кхайкхина йолу сурсатийн санкцеш Къилбаседа Кавказехь башха хаалуш яц. Кхузахь юург-мерг чIогIа леррина лелош Iедал ду. Нохчийчохь уггаре а марсбаьлла тIом боьдучу хенахь а, стоьлан тIера жижиг дIа ца хаьдда нехан. Керташкара схьаоьцу рицкъ а тоам а беш хене бевлла республикера бахархой. Тахханалц хилла гIуллакх ду иза.\nТахана иза хийцадала доладелла. Кхачан юкъахь цIахь йинчу компотан меттана мичахь дина ца хуу мутт хуьлу, морзан тIехь ботту хьокхум хийцина дегIан дика йоцучу совсургана тIехь дечу бепиган. Бошмашкахь стоьмаш кхиор а дитина дукхачу хьолахь. Ткъа базаршкахь эцна стом наггахь а бен ца хуьлу чам болуш. Дукха сурсаташ чудохьуш ду.\n20 сов шо хьалха Нохчийчоь яра ерриг а Кавказан иза латтийнарг, хIинца и хан хийцаелла, аьлла халахетарца билгалдоккху Соьлж-ГIалара вахархочо Такаев Илисхана: «Цхьа зама яра иза. Оцу базарна тIера каналана тIекхаччалц дIахIиттина «Икарусаш» яра. Воронежера, Ростохара, Белгородера, Ставрополера, массо маьIIера нах богIий, Петропавловскерчу базарахь, шайна оьшург а оьций, дIабоьлхура. ХIинца-м Китайра хIун ю ца хуург ю ша мел ерг юхкуш».\nIамеркера котамийн «Бушан» олу гIогIаш тахана а ду муьлххачу а туьканахь духкуш. Китайра саьрамсекх бист кхаччалц сурсат карор ду тахана Нохчийчурчу базаршкахь. ТIаьхьарчу 10-15 шо пачхьалкхехь заводаш, фабрикаш еш яц. Цундела кхечанхьара чудохьуш ду рицкъ, аьлла хета цунна.\nОьрсийчоьнехула дукха дIасалела Такаев. Шена гуш долу сурт ирча ду бохуш дуьйцу цо: «Импорт хийца тахана Оьрсийчоьнан ницкъ бац. Тверан а, Москохан а кIошташкахь машенахь го боккхуш тидам бина ас. Яьрташкахь колхозаш а, совхозаш а дIатийсина ю. Цхьа а адам дехаш дац, я болх беш дац йигахь».\nКху материале ладугIучо ала тарло, муха дац вайн цIахь сурсаташ аьлла. Соьлж-ГIалан йистехь яьккхий бошмаш а, теплицаш а ю бизнесхочуьнан Арсамаков Абубакаран холдинго йина. Иштта Пригородный юьртана йистехь а ю яьккхий теплицаш. Иза бакъ ду. Амма цигара а, цигара а схьа мел йолург кхечу мехкашка дIакхьоьхьуш ю.\nТуркойн помидораш йохка магор ю Оьрсийчохь Лахьан-баттахь дуьйна\n«Казбек» индустрин зона кхуллуш ю Чуьйри-Эвлахь


«Сийрда хийла вай урамашка массахана а!» — Сердало\nДукхача шерашка цIена къахьегаш, напагI доаккхаш, дезал кхебеш яхаш яр тха гаргара саг Фатима. Советски Союз йолча хана Майскерча консервни заводе болх беш яр из, кыча юртара хьаухаш. ЧIоагIа лерхIаме объект яр из балха хиннар. Ерригача Союзе дIа-хьа кхохьийтар цига башабехкаш бола сом, баьцадаараш, кхыдола даараш, эскара а тIехьа кхоачам беш. Болх селла алсам хилар бахьан долаш завод дийнахьа а бийсанна а соцаш яцар. Цунга хьажжа болхлой кхаь сменагӏа бийкъа ухаш бар балха. Iуйрийна 8 сахьат даьлча, сайрийна 4 сахьат даьлча, бийсан 12 сахьат даьлча.\nИштта цхьан гуйран бийсан кхоалагIча смене балха яхаяр Фатима. Бакъда, ахбийса яьнначул тIехьагIа сахьат доаллаш, завод свет йоацаш а йиса, болх ца хулаш цIабоалабир кхоалагIча смена доакъашхой лаьрххӏа оттаяьча автобусо. Вай къахьегамхочун автобуса тIара Iояьлча цIенга кхаччалца ахкилометр гаргга никъ бе безар дукха сийрда йоацача, наггахьа мара лампа ца ягIача новкъа гIолла. Вешта, масса хана санна бархӏ сахьата болх баь Iуйрийна цIайоагIаш хилча-м сахинна сийрда хургьяр.\nХIаьта тахан ер йоагIаш хиннар шевар вижа ха яр. Наькъ тIа цхьа адам дацар. Массане а наб ю ха ма йий из. ВIалла цIагIа ца Iеш йола укхан новкъост Соня а, тахан ца йоагIаш йисаяр, футтаройна санна. Ше цхьаь йоагIар Фатима, цакхера гIерташ. ХIанз санна дIатоха телефон хилча-м, шийна духьал саг вехаргвар цо. Ховш яр из, цу наькъ тIа МотIаь яха жIалий нийсдала тарлулга. Из дар нахах леташ да, аьнна, цIи хеза.\nИштта йоагIаш аханахьа кхоачашехь цун бIаргаша гаьннара зийра из кIай жIали, наькъа дехьа жена йисте, дукха гаьна доаццаш улаш. Каст-каста, жа лорадеш санна, царна юхе хулар из хьалха а. Цигга Даьла цIи а яьккха, шорттига сехьа наьха коанаIар тIа доаллача гIанда дIатIаяха, Iохайра Фатима. «Мегаций, шоай жIали дIадехка», – аьннна хетар цунна. – «Фу бала ба акхар нахага бахьар? ПаргIатта хьал-Iо тӏехвала ца вуташ», – йоахар цо дагахьа, йиш еха. ХьатIахьаде, карта тӏехкхоссаяла уйла яр цун. Вешта са хиллалца ягIа лаьрхӏар миско. Iуррехьа ер наIар тIа ягIача коара божа дIалалла араваьннача саго дIадоаккхарг ма дий из жӏали, аьнна, хетар. Цар дар из укхан балийна даьнна МотIаь.\nШе кхераяьчун бIарг тIера ца боаккхаш вай къахьегамхо ягIаш шиъ даьлар, кхоъ даьлар, сатессар. Бакъда, тоъал сердал яьнначул тIехьагIа ер кхераш хинна жIали, Iоулаш модж а йолаш, шорттига ший мочхал а хьекхадеш, укханца вIалла бала а боацаш улаш дар. Оаш кхета ма дарра, из хиннаяр бодж.\nИз газа йолга хайначул тӏехьагIа ше леладечох елаенна дIахо яхар Фатима, «Дала дIа ма яккха хьо, «Гузи», хьо хиннаяр из», – аьнна. Сагах бехк боаккхилга а дацар, хайра йоацача лампаех мара.\nЦу хана денз Фатимас массаза а оалар, «Сийрда хийла вай урамашка массахана а!» – аьле.


Эстремистийн тептаре баьхна гIалгIайн жигархой\nОршотан дийнахь экстремистийн тептаре баьхна ГIалгIайчохь лаьттинчу протестийн лидерш, яздо "Кавказский узел" агенталло. Жигархой Барахоев Ахьмад а, Ужахов Малсаг а бехкево экстремистийн юкъаррала вовшахтохарна, ткъа Чемурзиев Барахна а, Нальгиев Исмаилна а, Саутиева Зарифина а, Хаутиев Багаудина а, Погоров Ахьмадна а бехкаш дехкина, оцу юкъараллехь дакъалацарна.\nГIалгIайн жигархоша экстремистийн юкъаралла кхоьллина хилла боху, талламчийн верси абсурде ю аьлла адвокато Мальсаговс.\nДагадоуьйту, бакъонашларъяран "Мемориал" центро политикан тутмакхаш лерира Барахоев Ахьмад а, Мальсагов Муса а, Чемурзиев Барах а, Саутиева Зарифа а, Хаутиев Багаудин а. Хьалхо жигархойн адвокаташа дIахьедира, экстремизмаллехь уьш бехкебеш, церан бакъонаш хьешна аьлла.\nЗазадокху-баттахь, Iедалхошкара пурба а даьккхина, Нохчийчоьнца дозанаш билгалдохуш бинчу бертана дуьхьалбевллачу гIалгIаша хIоттийна митинг шолгIачу дийнахь полисхошца тасадаларшка йирзира. 50 гергга меттигера жигархо дIалецира ницкъахоша хIетахь. Талламан комитето бехкзуламан гIуллакхаш айдира царна дуьхьал, митингашка кхайкхамаш барна а, Iедалан векалшна дуьхьало ярна а аьлла. Жигархойн хIусамех хьуьйсуш, леца болийра митинган инициаторш.


Газета а, юкъаралла а - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nГазета а, юкъаралла а\n16.06.2017 15:58 Пятница\nДукха хан ю ас газеташ, журналаш доьшу. Хьалха, СССР йолчу хенахь, балха т1ехь яздойтуш, «Киоскаш» духкуш а хуьлура уьш. Хьайна дезарг, оьшург къасто йиш яра. Боккхачу Даймахкахь дерг довзар д1адолалора вайн к1оштахь арадолучу «Красное знамя» газет а доьший, цул т1аьхьа «Учительская газета», «Грозненский рабочий», «Ленинан некъ», кхидолу газеташ а доьший. Бакъдерг х1унда ца олу, говзачу, пох1ма долчу журналисташа язйина чулацаме а, маь1не а статьяш хуьлура газетийн аг1онаш т1ехь зорбатоьхна. Лаккхара говзалла йолуш журналисташ бара «Красное знамя» газетан редакцехь болх беш. Царна дика девзара к1оштарчу бахархойн 1ер-дахар, церан хьашт-дезарш. Сих-сиха зорбане юьйлура, бахархоша динчу дехаршна жоп луш, журналисташа дикка талламаш а бина, язйина заметкаш, хаамаш, статьяш, фельетонаш. Шайх лаьцна вониг яздарна кхоьруш, шайн балха т1ехь хьанал-ц1ена хила г1ертара хьаькамаш. Массо а х1уманна т1ехь куьйгалла деш компарти яра, ткъа газет цо х1оттийначу низамца даха дезаш дара. Доцца аьлча, зорбанан дош ницкъ болуш дара.\nВайн к1оштан газет «Красное знамя» («Гумс») ц1е йолчу хенахь дуьйна доьшуш ду ас. Д1адаханчу б1ешаран 90-чу шерашкахь, СССР пачхьалкх йоха а йоьхна, керла пачхьалкхаш кхоллалучу хенахь, х1ора а дош кхетамца луьттуш, юкъараллехь хуьлучух ма-дарра дуьйцуш, статьяш юьйлура «Гумс» газетан аг1онаш т1ехь зорбане. Адам некъах тило, харцо яржо Нохчийчу баьхкина дукха «говзанчаш» хилла ца 1аш, герзаца баьхкина зуламхой а бара. Говзанчашна-политикашна, журналисташна дуьхьал статьяш язйина ца 1аш, герзаца Нохчийчу баьхкинчарех а оза ца белира газетан журналисташ. Дош ала а адам кхоьручу хенахь, махках, халкъах хастаме дош аьлла а ца 1аш, яккхий статьяш язъян доьналла оьшура. Х1ора статьяна буха шайн ц1е а, фамили а язъеш. И доьналла дара «Гумс» газетан редакцин белхалойн.\nТахана атта ду къамелаш дан: «Оцу хенахь… х1окху хенахь», — бохуш. Олуш ма-хиллара, къемат-де х1оттийнера цхьаболчу нохчаша а, кхайкхаза баьхкинчу хьешаша а Нохчийчохь. Оцу хенахь а ала дезза дош олуш бар-кх нохчийн журналисташ. Царна юкъахь шайн меттиг д1алаьцна «Гумс» газетан редакцин журналисташ бара. Дахарх баккхийбуьйш, шайн деца-ненаца, йиша-вешица, доьзалшца цхьаьна, вайца цхьаьна баха безаш болу дуккха а журналисташ къизачу т1амо йинчу чевнаша вайна юкъара д1абигира. Дала гечдойла царна. Массарна а товшдерг ца яздо журналисташа. Массарна а товшдоцу дела ду цара яздийриг бакъдерг.\nХ1окху деношкахь, 18-чу июнехь, 76 шо кхочу «Красное знамя» («Гумс») газетан хьалхара арадьлла. Тахана «Гумс» газетан редакцехь болх бечийн кхиамаш хила лаьа суна балха т1ехь. Ирс-аьтто болуш дахар хуьлийла шун, шех лаьцна яздан вайн дахарехь дуккха а диканиг долуш!


Хелхарш дан-м вай дита ахь!\nХIокху Марсхьокхучу-баттахь кIира а ца долу махкахь цхьацца кепара барам ца хIоттош.\n«Къилбаседа Кавказера кIошташ-м йийца а стенна юьйцура, ерриге а Оьрсийчохь хир яц кхузахь санна чот йоцуш дукха, комаьршша даздарш, дуьнентIе мел ду ловзарш-къийсадаларш, гуламаш дIахьуш регион.\nЦунна къеггина тоьшалш карадо кху карахьболчу баттахь а.\nСо а, кхиберш а юха-юха цецдохург, бес-бесара жоьпаш доцу хеттарш кхуллург а ду - муха кхочу - те ницкъ бIеннашкахь хьеший а луьстуш, тIаьхьий- хьалхий оццул сих-сиха, сел дукха цхьаьнакхетарш дIадахьа?\nЦу кепара хеттаре вуьйлург ву ас цIарца ца вуьйцуш вуьту Соьлж-ГIалин цхьана лакхарчу доьшийлин хьехархо, математика Iилманан кандидат.\nЦунна моттарехь, бух боцу хIорд санна, кIорга а, онда а киса-бохча хила деза Iедалехь болчеран даккхийра спортан чемпионаташ биста кхаччалц, оццул дукха а, чулацаме а хиламаш листа.\nЦу хьехархочух тера хеттаре буьйлурш дукха бу. Цара чIагIдарца цхьа гIеххьа йолчу пачхьалкхийн а хир яц кхузахь санна, хIора баттаххь бохург санна, миллион долларшкахь харжаш ян таронаш.\nИ харжаш мел, мича барамехь йо ала-м хаац, амма цхьаъ ду шеко йоцуш, шо-шаре мел долу дебахь бен лах ца луш дIахьуш бу Нохчийчохь массо тайпа гулам-цхьаьнакхетарш.\nКху деношкахь Соьлжа-ГIалахь дIахьуш ю «Казахстан-Къилбаседа Кавказ» цIе йолу бизнес –форум. Цуьнан декъашхой бу Оьрсийчоьнан дуккха кIошташкара йохк-эцар гонера гIуллакхъхой а, Казахстанера массо тайпа дохка сурсаташ арахоьцуш йолу 15 яккхийчу кампанийн векалш а.\nИшта нохчийн коьрта шахьрахь болх дIаболийна "Тешам дагчохь-терроризмана дуьхьал» цIе йолчу дуьненаюкъарчу форумо а.\nКадыров воккхачуьнан 65 шо кхачарна тIедоьгIна кхаа денна лерина цхьаьнатоьхначу цу гуламан декъашхой бу юххерчу а, генарчу а пачхьалкхашкара баьхкина 120 сов бусалба а, керстан а, иудаизман а динийн векалш.\nОфициалан гIардаккхарца, тайп-тайпанчу динийн а, къаьмнийн а доттагIаллин уьр-юкъаметтигаш чIагIьеш, йоккхачу самонца жигара хьийзарна а, хIинцца цуьнан вина де тIекхочуш хиларна а Дагестана ХIинжа гIалин епархин дехарна жоп луш дIахуш ю и форум Кадыров воккхачуьнан цIарх.\nКху беттан 24-26 –чу деношкахь Соьлж-ГIалахь дIаяхьа лоьруш ду иттех кIоштан тобанаш а йолуш берийн фестивал "Машар Кавказана-2016".\nЦхьаьнатохархоша дийцарехь цуьнан Iалашщо ю къаьмнашна юкъара доттагIаллин уьйраш чIагIьяр а, къаьмнийн шатайпаналла вовшашна довзийтар а.\nХIара Марсхьокху - бутт бале 26-27 деношкахь Соьлж-ГIала кечлуш ю «Сообщество» боламан жигархошна-хIайттархошна лерина еш йолчу форум дIаяхьа.\nОьрсийчоьнан Юкъараллин хIусаман а, нохчийн Iедалдайн гIоьнца дIабахьа лоьручу цу гуламан декъашхой хир Къилбаседа Кавказан кIошташкара векалш.\nЦара дийцаре дохкур ду йохка-эцарх а, Iар-дахарх а дозаделла шуьйра хеттарш.\nИ цхьаьнатоьхначарна хетарехь «Сообщество» жигархойн форум- иза юкъараллина а, бизнесна а, Iедална а сане уьйр-юкъаметтигаш лело таро луш белхан майда ю.\nИ лакхахь багарбина чулацаме хиламаш боцуш, Ножай юьртан кIоштан лаьмнашкахь инзаре баккхий хийцамаш беш, «Бенойн бIаьсте» къоман хьуьнарийн, спортан, културан фестивал дIаяхьа кечамаш бу шовкъе дIахьуш.\nIедалхоша дийцарехь, цуьнан коьрта майда кечйина, чIегIардиган бенах тера, ломан терхи тIехь Iуьллучу Бена-Веданан эвлан коьртачу акъари тIехь.\nШаьш беноша къаро ярца, цу хиламехь дакъалаца хIинцале цига кхевчча дуккха а кхечу пачхьалкхашкара вайнах.


Алания (футболан клуб) — Википеди\nАлания (футболан клуб)\nТерминийн «Спартак» а, «Алания» кхин а маьӀнаш ду.\n«Алания» — БуритӀера российн профессионалан футболан клуб. Кхоьллина 1921 шарахь. 1995 шеран Российн чемпион, 1992 а, 1996 а шерашкахь шозза детин совгӀатхо. 2010/2011 шеран Футболех ловзаран Российн Кедан финалист. 2020/2021 шарахь ловзуш ю Футболан къоман лигин хьалхеяккхарехь.\n1921 (101 шо)\n2-гӀа меттиг ПФЛ, тоба «КЪИЛБЕ»\n1 Хьалхара цӀераш\n3 Коьрта тренераш (1960 шарахь дуьйна)\n1924—1939 — Цхьаьнатоьхна белхалойн Ленинан цӀарах клуб\n1996—2002, 2004—2005, 2007—2016, с 2019 — «Алания»\nКлуб кхолларна «бехке» лору шиъ къона британин коммунист — Армстронг а, Кэмпбелл а. Уьш хилла БуритӀехь XX бӀешо долалуш, оцу хенахь бертан коалицин юкъахь британин эскарш хӀиттош дара Российн Къилбехахь. Шеш хьалха баьхкича британхоша футболан матч дӀаяьхьира Теркан губернин коьртачу шахьрахь меттигерачу эскархошца, иза чекхъелира хьешаша боккха толам боккхуш.\n1921 шарахь Армстронг а, Кэмпбелл а юхавеира БуритӀе, цара цхьацца керла хӀуманаш кховдийра гӀалин хӀоттамна а, дахарна а. Царна юкъахь, британхоша «ЦӀен кегийрхойн спортан центр» кхоллар а кховдийра, цуьнан коьрта агӀо футбол хир йолуш.\nИштта 1921 шарахь кхоьллира къилбехара уггаре хьалхарчех цхьаъ йолу Российн футболан клуб — «Юнитас», хӀинцалерачу «Аланин» да. Латинера гочдича иза хуьлу «Марталла».\nБританхой бехара БуритӀехь, тӀаьхьа гӀараваьллачу йаздархочун а, драматурган а Булгаков Михаилан лулахь. Иза сих-сиха хуьлура британхойн коммунисташа йечу Теркан областан спортан мероприятешкахь. Клуб кхоьллинчу дийнахь, британхойн цӀа чохь Булгаковс пенаш тӀехь йаздо: «ХӀокху гӀалахь кхоьллина футболан клуб, цуьнан хир ю сийлахь тӀаьхье. 1921»\nКоьрта тренераш (1960 шарахь дуьйна)Нисйе\nКоьрта тренеран декхарш кхошдина тренераш ца гайтина\n↑ «Алания» сыграла вничью с «Астраханью». 15-й регион (2015, 25 октябрь). Теллина 2019 шеран 13 декабрехь.\n↑ Пресс-служба ФК “Алания” Красно-желтые сыграют в Новотроицке не в оптимальном составе(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). ФК «Алания» (2008, 5 сентябрь). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 10 мартехь. Теллина 2019 шеран 13 декабрехь.\n↑ Красно-желтые не оставили шансов “Динамо”(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). ФК «Алания» (2008, 17 октябрь). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 10 мартехь. Теллина 2015 шеран 31 октябрехь.\n↑ 1 2 Что происходит с клубами во Владикавказе(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2019 шеран 3 июлехь. Теллина 2019 шеран 3 июлехь.\n↑ 1 2 «Алания Владикавказ» и «Спартак-Владикавказ». Новые вехи в истории осетинского футбола\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Алания_(футболан_клуб)&oldid=6316831»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 17 июль 18:44\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 17 июль, 18:44.


Нохчийчохь шен 55 шо долуш кхелхина республикан куьйгалхочун гонерчу Адамийн бакъонашлаъяран кхеташонан декъашхо Саратова Хеда.\nОхан-беттан 7-чу дийнахь инстаграмехула регионан информацин, зорбан министра Дудаев Ахьмада бинчу хаамца, Саратова кхелхина "ехха цомгуш Iийначул тIаьхьа".\n"Яхначу заманахь цунах лаьцна дийца хала ду. Хеда, Нохчийн Республикан хилла ца Iаш, шен даймехкан а, ерриг пачхьалкхан а патриот яра Саратова. Суна иза 2000-чу шарахь дуьйна евзара, хаьа иза муха хьаьвзара муьлххачу а халонаш тIеэгначу стаганна гIодеш. Цо дукха наханна накъосталла дина", - комментари йира хаамна бакъонашларъярхочо Мальсагова Асета Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь.\nМальсаговас Саратова Хедин критикашна хьоьху "цо динчу дикачу гIуллакхех итталгIа дакъа шаьш дар".\n"Бакъонашларъярхо цунах тIамо йинера, шега далуччул, шена хуъучул дика дора цо", - боху Мальсаговас.\n"Саратова юьйцуш, кхето еза цо беш хиллачу белхан контест а, иза муьлхачу гонехь хилла а, билгалдаьккхира Кавказ.Реалиига Кхузаман глобалан а, регионийн а пролебемаш толлучу "Кавказ. Мир. Развитие" центран президента Сиражудинова Саидас. Иза тешна ю Саратова шен мехкахь уггаре бIаьрлачу, тоьллачу зударех-юкъархойх хилла хиларх.\n"Хеда даима ехара нехан гIайгIанашца, царна гIодан гIерташ. Цуьнан офисе яхча, я кхечу меттехь цьхьаьнакхетча, иза даима а хуьлуру адамашна юкъахь, хиламийн а, проблемийн а декъайоьдура иза даима а. Бакъду, Хедас шенна къастийнера ша бечу белхан дозанаш, шен белхан контекст, иштта, шайн-шайн некъаш бу бакъонашларъярхойн. Оцу тIегIанахь цо дукха наханна накъосталла дора", - элира Сиражудиновас.


Полицин лерринчу тобано, цIенна го а бина, лаьцна Путин эккхо араваьлла хилла шаман Габышев Александр\nМаршо Радио, Оьрсийн сервис\nШаман психика меттаяло вигина\nПолицин лерринчу ницкъаша лаьцна, психиатрин дарбан хIусаме дIавигна, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир Кремлера эккхо чIагIо а йина, стохка Москва ваха араваьлла лелла Якутера шаман Габышев Александр. Оцу хьокъехь хаам бина “МБХ медиа” хьосте “Правозащита Открытки” цIе йолчу бакъоларъярхойн юкъараллин координатора Прянишников Алексейс.\nБакъоларъярхочо бахарехь, герзах воьттина веъначу, лаххара а 20 лерринчу тобанан полисхочо, тIелетта даьккхина шаман веха цIа. Кхеташ дац, стенна эшна иза юха а лаца. Дийнан йохалла массийтазза баьхкина хилла шаман волчу цхьа нах, шаьш медикаш ду, коронавирусана тест яккхийта шайга, аьлла.\nГабышевца цхьаьна лаьцна кхин а ши стаг – изоляцин хьал талхорна бехкебина уьш.\n2019-чу шеран бIаьста гIаравелира Якутера шаман, доIанашца Оьрсийчоьнан президент Путин даржера эккхор ву ша, аьлла, цо Москва ваха некъ болийча.\nПолицин тоьлла ницкъаш дуьхьал а баьхна, Бурятинний, Иркутск-мехканний дозанехь лецира иза Гезгмашин-беттан 19-чу дийнахь. Экстремизмах дузуш, айдира бехктакхаман гIуллакх. ЦIера дIаса ца вала декхаревира. Талламчаша яйтинчу психиатрин экспертизица язвина кхетамчохь боцчийн могIара.\nГабышев дагахь вара кхушеран аьхка шен некъ юхаболон, Москва "президент эккхо" ваха.\nЦунна дуьхьал айдина, хIинца а дижонза ду бекхтакхаман гIуллакх, амма цкъачунна, эпидеми яьржина лелачу ханна, сацийна иза. Дуьненаюкъарчу бакъоларъяран Amnesty International организацино кхетамца доьзна Iедало лоьцучу нехан тептара язвина Габышев.\n"Тамаше ду дерриг а, амма цо гойту, мел баккхийн ницкъаш дуьхьалбовлу Оьрсийчохь стаг охьатаIон", - боху Amnesty International-о.


Оьрсийчоь – Архангельск-махкарчу цхьана набахтехь, 2012\n24 шо хан а тоьхна, 2004-чу шарахь Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело набахте хьажийначу Тангиев Тимуран арз теллина Страсбургерчу Европан кхело. Цо шен сацамца бехке йина Оьрсийчоь Тангиевга етташ бехк тΙеэцийтарна а, цуьнгара иштта даьхначу тоьшаллийн буха тΙехь кхелъярна а Ткъа Тангиев саннарш-м бу дуккха а...\nИсс шо хьалха, цхьана бΙаьстенан буса, Соьлж-ГΙалара, шен цΙера, Талламан шолгΙачу бюрора яьхкинчу тутмΙаьжигаша меттара гΙаттийна виггарх, дуьненахь а, эхартахь а воцуш ваха тΙедоьжна Тангиев Тимурна. Оцу, «ОРБ-2» аьлча, мел могуш волчу а нохчочун са а, дегΙ а лехаш йолчу, нохчех лаьттачу Ιазапийн хьукмато ток етташ, дегΙа тΙе йогу цигаьркаш Ιуьттуш, шина баттахь дареш даьхна кΙантера.\nНохчийчоьнан лакхарчу кхело шен дов луьстучу юкъанна Тангиевс маситтаза хаам бина низаман дайшка, шена етташ, ша хьийзавеш даьхна шегара бакъ доцчух дареш, ша уьш юхаоьцу, аьлла. Я прокурора а, я кхело а дуьхе а ца оьхьна цуьнан аьрзнаш. Мелхо а, цо арз дарна, кхидΙа а етташ кхаьбна иза ша чохь валлочохь. Прокуроро, нийсояран хьукматаш Ιехо воллура иза, аьлла, берзийна ша хΙетахь бина боху таллам.\n2004-чу шеран гурахь, етташ-Ιуьттуш даьхначу тоьшаллех бух а бина, тΙебехкинчу иттех бехкана буха ваьхьна Тангиев Тимур кхело. Оьрсийчоьнан лакхарчу кхело а, шегара ницкъ беш даьхна ша дина дареш цо боххушехь, ца хуьйцуш битина Нохчийчуьрчу кхелан сацам.\nИштта Владимир-гΙалина гонахарчу набахтех цхьанхьа зама тΙакха дΙахьажийна Тангиев.\nШа набахте кхачале а, кхаьчча а, кΙар ца луш, шена йиттина хиларх а, ша бехказа набахте хьажорах а лаьцна далхийна цо тахханалц. Иштта кхаьчна дов Страсбурге а.\nЕвропан кхело Тангиев Тимур набахте хьажочу муьрехь а, цига дΙакхаьчча а лазартнехь Ιиллина хилар а, лазарийн истори а теллина, билгалдаьккхина цунна тΙехь низамхоша таΙзар латтийнийла.\nТангиевна бина синΙаткъамаш 45 эзар долларан меха биллина Еврокхело. И ахча охьадилла а там бу Оьрсийчуьрчу Фемидин лайша, шаьш даьккхина а доцуш, къинхьегамхойн йолах пачхьалкхан бюджет юзуш хиларе терра. Ткъа хΙун дийр ду Ιедалша бехказа набахтехь валлочунна, арахоьцур вуй иза бохург шеконехь ду.\nТангиев Тимур санна, бехк-гунахь а доцуш, шен-шен дахар хьаьшна Ιедало бохуш набахтешкара аьрзнаш ден вайнах багарбина ца валлал дукха бу.\nМасала, ишттачех ву хΙара Маршо Радионе зΙе тоьхна Архангельск-махкарчу набахтийн кочарерчу ноьмар шиъ йолчу набахтехь волу соьлжахо Садыков Рамзан. Цо хаам бира, ша волчохь а, гонахарчу кхечу набахтешкахь а бохкучу нохчашна а, гΙалгΙашна а шатайпа, луьра раж латтайо хьакамаша, аьлла. Цо бахарехь цхьаболу набахтешкарчу тутмаккхашна тΙехьожурш нохчий ца беза Ιаьмна, Нохчийчохь тΙемаш бина нах бу. Садыковца тхан хилла къамел иштта ду.\nМаршо Радио: Хьайна тΙехь болу кхерам, иза бовзийтахьа. Муха, хΙун ду, хьо стенах вогу цигахь, шо ду хьан дисинарг, дуй?\nСадыков: «Цхьа шо хан ю сан йисина. Кхуза схьавало везаш а доцуш, схьавалийна со кхара. Кхузахь хийцавелла, керла хьаькам ву, Даяров бохуш. Со кхуза схьавеъча, суна «шмон» еш (дегΙ а, ларч а толлуш – М.Р.), соьга хΙун боху кхо – со санна бехктакхам болуш стагга а кхузахь хиллачух тера дац – массо а схьа а гулвелла, хьоьжуш, боху: «Хьан хан мел йисина?» - «Цхьа шо». – «Хьуна парггΙат хила мегар ду, нагахь санна хьо аравер ву хьуна моттахь, тхуна карор ду-хьуна хьоьгара даккха хΙума».\nМаршо Радио: Хьоьгара хΙун даьллачунна боху цо иза?\nСадыков: «ХΙумма а даьллачунна бохуш а дац. Кхузахь муха ду аьлча, «цΙечо», (набахтин белхахо – М.Р.), тΙе а вогΙий - хьалха, дегΙаца, регистраторш-видеокамераш ю церан – и камераш дΙа а йойъий, тΙе а вогΙий, хьуна цхьа муьшка а йой, хьо дарван гΙоьрта, юха камераш хьалалатайо, хьо шаьш дар а вина, хьан реакци схьайолаелча. Цу тΙехула цара ах шо а тΙетуху, шо а тΙетуху, ахь шаьш сийсаздина, хьо тΙекхетта, олий.\nМаршо Радио: Даьлла хΙума а доцуш? Хьо чукхийсалуш санний?\nСадыков: «ХΙаъ, хьо ца дича ца верриг дойту-кх хьоьга. Хьал муха ду аьлча, кху чохь, «зэкашна» (тутмакхашна – М.Р.) юкъахь шайн вовшийн къастош сийлаллин тΙегΙанаш ма юй. Хьоьгара хьаькамна дуьхьало ца хилча, гой-хьуна, «цΙениг» ву хьуна муьшкаш еш, ахь цунна дуьхьал хΙумма а ца дира, олий, пайдабоцчу воккху хьо. «Хьоьга боьха а, цΙена а дуьйцу, хьо вист а ца хуьлуш ма Ιа, дΙавала тхуна юкъара, олий, хьо цхьа хΙун ю а ца хуучу боьха хΙуманашна юкъакхуссу.\nТкъа нагахь санна ахь хьакамна дуьхьал хΙума алахь, цара цу сохьта шайн видеорегистраторш хьалалатайо - хьалха, кисанна тΙеехкина хуьлу уьш – хьуна хан тΙетоха бух кечбо иштта.\nМаршо Радио: Цара, бахьана делахь а, дацахь а, питана а даьккхина, хьо кхин а чохь сацорна, тΙехь гΙелоярна кхоьру-кх хьо?..\nСадыков: «Сан дисинарг шо ду, суна оьшуш накъосталла ду, аш кхаьрга, масала, телефон а тоьхна, и стаг тхан тергонехь а ву, аш цуьнца харцо лелаяхь, оха дуьтур а дац алар суна пайде хир дара. Цаьрга иштта хаам бича, стаг цхьанхьа хилар хууш дуйла, иза тидамехь цхьамма латтавой, уьш кхета. ТΙаккха мелла а кΙезиг лелор яра цара соьца харцо, ийзалур бара уьш.\nАмма, вадийна, цхьа а зΙе дуьненца йоцучу метте дΙавига а тарло. ...Ас кхузахь а, кхечу набахтешкахь а лаьтта сурт довзуьйтур ду шуна юкъ-кара – шуна а хаа луур ма дуй иза. Вайнахана тΙехь хΙинца кхара шаьш лелаен харцо хΙилланца лелайо.\nСо цхьаъ ву кху керста нахана юкъахь. Кху чохь бохкурш а, ах, оццу «цΙечарна» болх беш бу. ХΙара даккха цуьнгара, хΙара де, важа де, бохуш, чулоьхку. Ткъа хΙуъ а дийр долуш боьха хΙуманаш чохь йохкурш а ю.\nИштта, 2003-чу шарахь Нохчийчуьрчу набахтехь, ГΙалахь (Соьлж-ГΙалахь – М.Р.) иза схьайиллинчу хенахь, дозанал арахьара организацеш яьхкинчу хенахь, массо а чоьнаш чуьра нах кечбинера, хΙаъ, тхан дерриг а дика ду баха. Ас гΙовгΙа эккхийтира цигахь, хΙумма а дац я нийсо йолуш а, я хила ма-доггΙу а, аьлла. Ши де хьалха йиттина, сан пхенаш а хедийнера хΙетахь, иза ган а гина, йоккха гΙовгΙа иккхира цигахь.\nОьрсийн белхахой дΙа а баьхна, нохчий хΙиттийра, хьаькам а хийцира. Ас хΙинца шуьга къамел дар а, кхечаьрца дар а – накъосталла дехар ду. Иза ас кхузахь сайна гонах тешнабехк бан халахилийта деш ду. Деллахьа, хΙара-м тергонехь ву, аьлла ойла яйтийта, и ду суна шуьгара оьшу накъосталла".\nМаршо Радио: Мел хан ю хьо чохь воллу?\nСадыков: «Со чохь воллу итт шо хан ю-кх, итт шо хан. Кху гурахь дуьйна дΙа цхьа шо дуьсу-кх суна».\nСадыков Рамзанан леткъамаш Маршо Радионо шена бевзачу бакъоларъярхошка дΙасахьовсийна. Амма хала ду теша хийцамаш церан хьелашца хир бу, хьаькамаш низамца дΙатарлур бу тутмакхашца лелаечу юкъаметтигашкахь, ала.\nТΙаьххьарчу 6 шера чохь 200 сацам бина Европан кхело нохчийн бехказа набахтешка хьежорах, царна тΙехь харцо, къизалла Оьрсийчоьнан Ιедалша лелорца а дузуш. Оцу кхелан сацамаш ахчанца долчу агΙор кхочуш бо Кремлан системано, амма чохь воллург, Страсбургехь юхателлинчу кхелан сацам кхочушбеш, арахецна олуш вайна ца хезна цкъа а.\nНабахтеш - нохчийн маршонан хIусамаш


Дуьззина доцчу деа шарахь республикин куьйгаллехь ша волуш дуккха а дика г1уллакхаш кхочушдан кхиийра Ахьмад-Хьаьжа. Цо кхиамца д1адаьхьначу дуккха а г1уллакхашлахь къаьсттина доккхачу маь1нехь долчех ду къоман бартбарехь д1аяьхьна политика.\n2000-чу шарахь нохчийн юкъаралла, кхузахь т1еман а, Россин эскаран т1е1аткъам а ца бийцича а, граждански т1еман хьоле х1оьттинера. Иштта къам декъадалар, ерриге юкъараллехь хилла ца 1аш, цхьаболчу доьзалшкахь гуш дара.\nНохчийн а, бусалбанийн а дипломати к1орггера хууш волчу Ахьмад-Хьаьжас боккхачу барамехь цхьаьнакхетарш д1ахьора нохчийн къаношца, тайпанийн а, вирдийн а тхьамданашца, динан г1уллакххошца. Иштта цунна ала дош а, тоьшаллаш а карадора т1емалой а, церан куьйгалхой а «хьаннашкахь» бечу т1емашкара ц1а берзо, законца хаьржинчу 1едална, Россина герзаца дуьхьалояр сацо, дерриг къоман барт хиларо бен нохчийн халкъ к1елхьардаккхалур дац бохучух уьш кхето а.\nАхьмад-Хьаьжин бакъ дешан ницкъ нуьцкъала хиларна, 1991-чу шарахь дуьйна масийтта дакъошка бекъабелла нохчий шаьш законехь хаьржинчу 1едална гонаха цхьаьнакхета буьйлира. 1ехийна, законехь доцу герз лелочу т1еман тобанашна юкъаозийна эзарнаш кегийрхой маьршачу дахаре юхаберза буьйлира. И, билггал, 1аламат боккха кхиам бара Нохчийн Республикин Куьйгалхочун: нохчийн халкъан къона чкъор х1аллакьхиларх к1елхьардаккхар, Россин махкахь т1ом сацор а. Вайзаманан исторехь къоман машар барехь цу кеппара кхиам хиларан масал дан а дац. Дуккха а шераш ду, и цу кеппара кхочуш ца далуш, Афганистанехь, Иракехь, Суданехь, Самалихь 1аьмаркан сценарийца ц1ий 1енадо. Иштта Ахьмад-Хьаьжас боккха болх д1абаьхьира Дудаевн-Масхадовн 1едало луларчу халкъашца иэг1ийна барт юха а меттах1оттош. Кавказан халкъийн доьзалехь нохчийн къоман хьакъ йолу ц1е юхаденйира Ахьмад-Хьаьжас. Шен дикачу амалшца, ислам-динан к1оргенаш т1ехдика хаарца а Юххерчу Малхбалера бусалба пачхьалкхашца герггара з1енаш туьйсуш, нохчийн ц1е дикачу аг1орхьа яккхийтаран кхиаме а кхечира вайн хьалхара президент.\nПутин Владимирца шен хиллачу дуьххьарлерчу цхьаьнакхетарехь дуьйна цуьнан дог-ойла шена т1еерзо а хиира Ахьмад-Хьаьжина, цуьнга шен сий-лерам байта а, республика меттах1отторехь жигара г1о дайта а ницкъ кхечира. Ахьмад-Хьаьжин политикин декъехь дар-лелорехь лаккхара маь1нехь а хилира цушиннан юкъаметтигаш. Россин Федерацин Президентан дарже ша х1оьттичхьана, Путин Владимира г1о лецира нохчийн юкъараллин могашчу ницкъийн и политикин кризисах хьалхаяккхарехь. Гоьваьлла волу бусалбанийн 1еламстаг Кадыров Ахьмад-Хьаьжа Нохчийн Республикин Администрацин Куьйгалхо д1ах1отторан сацам цо т1еэцаро доккха тохар дира динан экстремизмна, цу кеппара бух а биллира кегаре а, массо а аг1орхьара маьршачу бахархошна ницкъбар а эшор кхиамца кхочушдан. Республикехь маьрша дахар д1ах1отторехь массо а кепара г1о дора Ахьмад-Хьаьжина Путин Владимира, цуьнан дар-лелор а къобалдарца ша цунах лаккхара тешам болуш хилар а гойтуш. Т1аьхьо, Кадыров Ахьмад –Хьаьжа республикин куьйгалле х1оттор ша къобалдар Россин президенто В.В. Путина кхетадора иза тоьлла амалш, доккха доьналла, кхиъна ваьлла политик а хиларна дара бохуш.\nНохчийн Республика Россин Федерацин Конституцин бакъонна т1е юхаерзар д1адоладелира 2000-чу шарахь. Кхузахь д1ахьора пачхьалкхан 1едалан а, республикин а органаш 1993-чу шеран 12-г1а декабрехь т1еэцначу Россин Федерацин Крнституцин т1едахкаршца нийса а дог1уш. Цу т1ехь 1аламат доккха г1уллакх дира гоьваьлла вевзачу шина къонахчо – Путин Владимир а, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа а вовшийн вовзаро, Нохчийчохь Кадыровн муьлхха а д1адолор Россин президентехьара г1о хуьлуш а, цо къобалдеш а хиларо.\nНохчийн Республикин хьалхара Президент хилла, цу даржехь т1еч1аг1вина Кадыров Ахьмад-Хьаьжа, Россин т1ег1анехь политик хилла д1ах1оьттина волу, шен 1алашонашка, лехамашка кхачарехь шен хьежамаш болуш, муьлхха а диалог юьхьдуьхьал а, ц1ена а д1аяхьаран амалх ца вухура цкъа а. Россин Президенто Путин Владимира х1етахь билгалдоккхура, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа дийцарш д1адахьарехь муьлхха а хаттар къастош оцу шен амалех юха ца волуш схьавог1ура аьлла: шена хетарг дуьххьалд1а схьаолуш, «дипломати» а йоцуш, нийсса дуьхьал ира хаттарш х1иттош. Цундела цуьнца дечу къамелехь цхьана а кепара хьуламаш боцуш, даггара хила везаш хуьлура. Схьагарехь, иштта майралла йолуш, т1ехула хабарш дийцар ца дезаш Ахьмад-Хьаьжа хиларна оцу къонахчуьнга лерам а, тешам а кхоллабелира Путин Владимиран.\nВайна боккха дагахьбаллам а буьтуш, дегнаш чу г1айг1а йоссош хилира 2004-чу шеран 9-г1а майхь ямартлонца Нохчийн республикин хьалхара Президент виэр. «Иштта к1ентий болчу халкъе лерам ца хуьлийла а дац», – даггара элира Путин Владимира Кадыровх лаьцна. «Ахьмад-Хьаьжа – башха стаг вара, вуьззина кхиъна ваьлла къонах, оьзда, лаккхара майралла а, доьналла а йолуш, – билгалдаьккхира цо. – Иза д1аваха иэшаза». Нохчийн Республикин куьйгалхочун лаккхара мах хадор дара и, бохамечу хьелашкахь, нохчийн халкъан хиндерг, дахар къасточу муьрехь, сацам болуш шен дахаран а, дар-лелоран а харжам бинчу, «нохчийн проблема» къасторехь шена т1е жоьпалла эцначу, Нохчийчуьра т1ом сацор а, кхузара т1еман – политикин хьал машаречу некъа т1е даккха доьналла кхаьчначу къонахчун дахаран некъ баккъал а бу сийлахьчех.\n2004-чу шеран 10-г1а майхь РФ-н Президентан Сацамца Кадыров Ахьмад-Хьаьжина Россин Федерацин Турпалхочун сийлахь ц1е елира. Оццу шеран 11-г1а майхь Нохчийн Республике веара Россин Федерацин Президент В.В.Путин. Ахьмад-Хьаьжин к1анте Кадыров Рамзане гуттаренна а ларбан Россин Турпалхочун Седа д1алуш, В.В. Путина д1акхайкхийра: «Кадыров Ахьмад-Хьаьжа уггаре а майра, къонахалла йолуш стаг хилла ца 1ара – иза ч1ог1а доккха пох1ма долуш стаг а вара. Цунна хаьара, ша муьлхачу некъа т1е ваьлла, ша сацам боллуш хаьржинчу некъа т1е. Эрна ца вехира иза, шен дахар а эрна д1а ца делира цо. Б1аьхаллин некъа т1ехь волуш дахарера ша д1авоьдуш, цо дуккха а адамаш 1ожаллах к1елхьарадехира. Иза баккъал а турпала стаг вара. Х1окху дерриге шерашкахь Нохчийчоь а, нохчий а шен букъ т1ехьа а лаьцна, шен республика тешам болуш маьршачу дахаре д1аюьгура цо. Цо цкъа а цхьа а х1ума шена ца доьхура, цуьнан дерриг а нохчийн халкъан дуьхьа дара, иза чолхечу некъа т1ехула схьавог1ура, амма цкъа а харцонан аг1о ца лецира цо. Иштта к1ентий болчу халкъе лерам ца хуьлийла а дац, ткъа вайн декхар – Кадыровс д1адолийна дика, беркате г1уллакхаш чекхдахар ду.»\nКадыров Ахьмад-Хьаьжа д1авахара Нохчийн Республикехь машар, синтем, токхе дахар д1ах1отторан лаамаш кхочушбаран некъа т1ехь.


Нохчийн республикан куьйгалхочуьнан дарж дита дезаш ву Кадыров Рамзан цхьа бутт баьлча. Цул тIаьхьа Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира хьалхатеттинчу нахана юкъара стаг хоржур ву цу дарже республикехь хир болчу харжамашкахь. Ткъа мила хила мега иза?\nХIоьттина сурт иштта ду. Ши-кхо де хьалха Кадыров Рамзана дIахьедар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан даржехь шен хан чекхяьлла моьтту шена аьлла. Цо дийцарехь, иза кхин дIа шен даржехь виса лууш вац. И болх бан хьакъдолуш а, похIма долуш а дуккха а нах бу боху Кадыровс республикехь, къаьсттина шен накъосташна юкъахь.\nИ дIахьедар дикка дIасадаржа а кхиале Кадыровс дуьйцург шега дехарш дайта дуьйцуш ду аьлла, комментареш йинра цхьаболчу политикан говзанчаша.\nДаханчу КIирандийнахь меттах бевлира Кадыровн гонера нах. Цара йолийна «Рамзан, дIамагIо» цIе йолу компани.\nАмма оццу сарахь ша Кадыров Рамзана кхайкхам бира шена "гIортор йо бохуш митингаш а, кхин йолу акцеш а вовшахйетта оьшуш дац" аьлла. Цуьнан дуьха дина дац ша, куьйгалхочуьнан дарж дита ша реза хиларх лаьцна дIахьедар бохуш вара иза.\nШен Инстаграмехь йолчу агIона тIехь Кадыровс баркалла элира шена гIортор еш дош аьллачарна, амма цо билгалдаьккхира, республикан куьйгалхочуьнан дарже кандидатураш хьалхатоттург Оьрсийчоьнан президент хилар а, цо хаьржинчу нахах бахархоша шайна куьйгалхо хоржуш хилар а.\nОршот дийнахь Кадыровс динчу дIахьедарна комментари йина Оьрсийчоьнан президентан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс. Цо бахарехь, хьа хIуъа дийцахь а, тIеххьара дош хир ду Путин Владимирехь.\nПесковс дийцарехь, Оьрсийчоьнан регионийн куьйгалхойн балхана мах хадош дуккха а организацеш ю. Цара бохург тидаме а оьцуш, шен позици билгалйоккху президентан администрацино, цул тIаьхьа, цу позицина тIе а тевжаш, сацам бо президенто.\nЦундела Песковс кхайкхам бира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан хан чекхяллалц а, Путин Владимира шен сацам баллалц собарде аьлла.\nЦу юкъана Нохчийчура хьал Оьрсийчоьнан кхечу регионерчу хьолах къаьсташ ма-дац бохуш вара Песков. Нохчийчоь Оьрсийчоьнан Федерацин могIарера регион хилар дицмаде бохуш вара иза.\nПесковс иза дийцахь а, Кадыровс динчу дIахьедаро меттахбаьхна Оьрсийчура зорбанан гIирсаш. Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан кхир болу кхоллам коьрта тема ю телевизионан а, радион а программашкахь а, газетийн агIонашкахь а.\nХIотта мегарг лаххара кхо сурт ду.\nЦарах цхьаъ ду Кадыров шен меттахь висар. Хан тIекхочу Путина Кадыров юха а хьалхатотту, бахархоша иза хоржу.\nШолагIа хила мегарг ду Кадыров Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан даржера дIа а ваьккхина, цуьнан метта цуьнан стаг охьахаор. ТIаккха а хийцалур дац хIумма а. Ву боху куьйгалхо цхьа стаг хир ву, ткъа цунна урхалла деш Кадыров хир ву.\nКхлагIа сценари ю Нохчийчохь баккъалла а куьйгалхо хийцар. ТIаккха хIуъа делла а хийцадала мега.\nИ хийцамаш вуно оьшуш бу Нохчийн дахарехь аьлла хета дуккха а шерашкахь Москох вехачу вевзаш волчу адвокатана Хадисов Мусана.\nМухха а делахь а, Кадыров Рамзанан Iедал Нохчийчохь а, махкал арахьа а дуза наха цигахь хиллачу тIемашца. Цундела мелла а маслаIате, машаре Iедал дезара Нохчийчохь аьлла хетарш къезиг бац.\nЦхьаболчара хьехадо, цхьана хенахь дийцина ма-хиллара, нохчийн орамаш долу Сурков Владислав хIотто мега Нохчийчоьнна куьйгалла дан бохуш.\nИза-м хаац, амма нохчийн къомах воцу стаг хIоттавахь Нохчийчурча бахархошна цхьа а пайда хир бац аьлла тешна ву Хадисов Муса.\nТкъа мила хIоттийча дика хир дара-те аьлла хаттар кхуллуш уггаре а хьалха Хадисов Мусана дагавеанарг вара Хасбулатов Руслан. Амма Хасбулатов таханлерчу Оьрсийчура Iедалшна товш вацахь нохчашна юкъахь дуккха а бу республикана куьйгалла дан хьакъдолу нах бохуш вара Хадисов Муса.\nМухха далахь а, Кадыровс мацца дитина а дуьтур ду шен дарш. Амма тахана Кадыров Рамзан баккъалла а цу даржера дIавала мегар аьлла синтем байна нах жигара хьийзаш бу Кадыровга лацадугIуш «Рамзан, дIамагIо» бохуш кхайкхамаш беш.\nНохчийчоьнан куьйгалле дика ду веача...


Кадыровс, Делимхановс, Даудовс низамаш дохийна дац аьлла Кремло\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а, Думан депутато Делимханов Адама а, парламентан спикеро Даудов Мохьмада а тIедогIучу рицкъах Iорабаьхначу хаамашлахь низамаш дохийна меттиг хаабелла бац Оьрсийчоьнан президентан администрацина а, пачхьалкхан Думана а, Нохчийчоьнан парламентна а. Стохка гурахь "Трансперенси интернешенл" организацино дийцира, мехкан куьйгалхочо дойучу ахчан барам тIехсов бу аьлла. 128 говр ю цуьнан долахь, хетарехь 100 миллион сом пайда беана цара цунна тIаьххьарчу 4 шерачохь, ткъа официалехь Iораяьккхинчу деклараци тIехь бахарехь, кхозза кIезиг болх бина Кадыровс оцу заманчохь.\nНохчийчуьрчу парламентан антикоррупцин комиссин куьйгалхочо Юсупов СаьIида хаамбина, комиссино талламаш бина Даудовна 2014-2018-чу а шерашкахь тIебеанчу пайдан хьесап деш. Цо чIагIдо, говраша беанчу толамех цунна са кхаьчна яц аьлла.\nДелимханов Адаман хьокъехь жоп даийтина пачхьалкхан Думерчу антикоррупцин комиссин куьйгалхочо Аршба Отарис. Депутато чуделлачу кехаташ тIехь, цуьнан долахь цхьа а хохку говр яц, уьш Волгоградерчу говраш лелочу индустрина тIеязйина ю аьлла Аршбас.


Шамсудинов Бувайсар: «Даймохк» газетан кхиам, вайн мехкан Куьйгалхочун кхиам бу | Информационное агентство "Грозный-Информ"\nВт, 15 июня, 06:36 Пишите нам\nГлавная » НОВОСТИ » НОХЧИЙН МОТТ » Шамсудинов Бувайсар: «Даймохк» газетан кхиам, вайн мехкан Куьйгалхочун кхиам бу\nМотт, меттан йоза хIора а стеган, хIора а халкъан селхане, тахане, кхане вовшахтосуш йолу зIе хиларал а сов, и халкъ долуш хиларан, дехаш хиларан коьрта тоьшалла ду. Пачхьалкхан конституци, гимн, байракх хуьлу и пачхьалкх хиларан коьрта тоьшалла, ткъа халкъан коьрта тоьшалла цу халкъан мотт, меттан йоза ду.\nРеспубликин регионан - юкъараллин "Даймохк" газетан коьртачу редакторца Шамсудинов Бувайсарца къамел хилира Хаамийн "Грозный-информ"агентствон корреспондентан Ахматукаева Зулиханан. Цара дийцира нохчийн маттаца дlахьочу балха тlехь нислучу дуьхьалонех а, уьш дlаяхарехь беш болчу балхах а лаьцна.\n– Муьлха халонаш ю вайн меттан хIокху заманахь?\nМеттан цхьа а халонаш яц. Тахана санна мотт Iамон а, меттан йоза Iамон а маьрша хан, хьал, аьтто вайн цкъа а хилла а бац. Дала гIазот къобалдойла цуьнан, , Нохчийн Республикин хьалхарчу Президента, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжас дуьненара дIадаларан кхерам тIехIоьттинчуьра вайн нохчийн халкъ хьалхадаьккхира, вайн халкъ кху лаьтта тIехь шен мотт а, меттан йоза а долуш даха хьакъ хилар, дехарг хилар, дуьненарчу цхьана а халкъал оьшуш доцуш, мелхо а, уггар а тоьллачу халкъах цхьаъ хилар дуьненна дIагайтира. Ткъа тахана вайн халкъана массо а хIума тодина, нисдина кху дерриге а дуьненахь а цхьана а халкъан доцчу тайпана охьадилларал а сов, вайн мехкан Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Кадыров Рамзана хIора денна схьакхийдош ду. Нохчийн меттан де дIакхайкхийна, меттан хьокъехь долу закон арадаьлла… Ткъа цу законна тIе а тийжаш, цуо хьо новкъарлонех ларвеш хилар тидаме а эцна, мотт кхиор вайн хIора а вахархочунна тIехь ду.\n– Вайн къоман дахарехь хIун меттиг дIалоцу «Даймохк» газето? 1923-чу шарахь дуьйна нохчийн маттахь арадолуш долчу газето боккха некъ ма бина.\nБакъ а долуш, вайн къоман «Даймохк» газетан кху вайн халкъан хилла болу кхоллам хилла. Халкъана халонаш йолуш, хало а лайна, халкъ махках даьккхина генарчу Казахстанан аренашка дIадигча, цига цу халкъаца дIа а дахана, юха цуьнца цхьана цIа а дирзина. Кху газетан, массо хенахь а, тахана а цхьа некъ бу – къоман мотт, къоман меттан йоза лардар, иза дахийтар, кханене дIакховдор. Цуьнца цхьаьна вайн истори, гIиллакхаш, вайн халкъан хьуьнарш, догдикалла, оьздангалла… вайн тIекхуьучу кханенна масал эца вайх дисина мел долу диканиг, цхьа а хIума диц ца деш, яз а дина, охьадилла аьтто хиларал доккха хIума цхьа а ца го суна.\n2023-чу шарахь газетан 100 шо кхочур ду. Беха некъ бу иза ойла йича. Цхьа оьмар ю. Цхьа мур, цхьа доккха дахар! Иштта, «Даймохк» газето беш берг а бу къоман мотт, меттан йоза кхиорехь инзаре боккха болх. Хетарехь, тахана вайн республикехь нохчийн маттахь долчу йозанца уггаре а дукха болх беш дерг «Даймохк» газет ду.\n– Кху тIаьхьарчу хенахь вайн Iедало нохчийн меттан ларам бар алсамдаккхарна тIехьажийна болх дIаболорехь шун болх алсамбаьллий, я хьалха санна болх беш ду шу?\nБолх алсамбаьлла, денна тIекхеташ бу. Къаьсттина газет кехата тIехь арадаларал сов, интернетан сайташкахь а даржор вайн маттана чIогIа пайдехь хилар бахьана долуш, тIекхетта болх. Кехата тIехь арадаьлла газет гена дIа ца кхочу, сиха а ца кхочу, ткъа интернетехь арадаларо дуьне мел ду бехаш болчу вайн нахана шайна а, шайн берашна а нохчийн мотт биц ца балийта а, ца хуучунна вайн маттахь еша-яздан а доккха накъосталла до. Иштта, газет а, газето беш болу болх а дуьне мел ду оьшуш хилча, нохчийн маттахь яздеш болчу журналисташна шайна хуьлуш йолу хало башха ган а ца го. Мелхо а, хIора а воккхаве ша деш долу гIуллакх оьшуш а, сийлахь а гIуллакх хиларх.\n– Мотт а, меттан йоза а вайн халкъана юкъахь даржорехь «Даймохк» газет коьрта геланча хиларе терра, вайн къоначаьрга хIун эр дара ахь?\nДела реза хуьлда царна, вайн къонанаш «Даймохк» газетан цхьа а хьаша вац, уьш дика дешархой а, дика накъостий а бу нохчийн маттахь арадолучу газетан. Къаьсттина баркалла ала догIу вайн студенташна, «Даймохк» газетан цхьана а дIадолорна цкъа а юьстах ца лаьтта уьш. Иштта, суна даггара баркалла ала лаьа школашкарчу вайн «Къоначу Кадыровцашна», уьш а бу интернета чохь вайн газетехь ара мел долу дош, бала кхачарца, дешарал сов, газетан дахарехь къаьсттина жигара дакъалоцуш. Газет вайн халкъан ду, ткъа хIора а нохчи вайн халкъан векал ву кху махкал арахьа, цундела, вайн хIора а къонаниг мелла а шера, дика шен ненан мотт Iамон а, ненан маттахь яздан, деша Iамон а декхар а ву. Иза вайн къоначарна хаа а хаьа.\n– Нохчийн мотт вайн юкъараллех кхин а алсам баржорна тIехь кхин хIун дан деза аьлла хета хьуна, хала хIума дуй иза?\nМуьлхха халкъ а, халкъан кхоллам а, мотт а, оцу меттан йоза а кху дахаран цхьа некъ бу. Некъа тIехула нах лелаш ца хилча, дуьххьара иза тишло, юха тIе яраш йовлу, юха дитташ… тIаккха дIаболу. Иштта ца хилийта, мотт а, меттан йоза а денна лелош хила деза. Иза лелош хилча цу меттан орам чIагIлур бу, юха иштта чIогIа орам болу халкъ а, юкъаралла а дуьнене хьежар сема долуш, синкхетам лекха болуш хир ду. Иштта хила вайн халкъан аьтто а бу, истори а, бух а бу. Дала мукъ лахь, иза иштта хир а ду.\n– ТIаьхьарчу хенахь «Даймохк» газетан уггаре а баккхий кхиамаш муьлханаш хета хьуна?\nТахана кху дерриге а дуьненахь 80 процент зорбанехь арадовлучу газетийн белхаш севцца, уьш дIадевлла, 21-гIа оьмар ерриге а интернета чу йирзина. Цу моханна дуьхьал латта ницкъ кхачар, иза уггар а боккха кхиам бу. Вайн меттан, меттан йозанан ондда бух хилар, вайн къоман синкхетам лакхара хилар, вайн Iедалан, мехкан Куьйгалхо, Россин Турпалхо Кадыров Рамзан вайн нохчийн маттахь ойла еш хилар ду иза. Дела реза хуьлда цунна а, тахана газетан тIегIа дуккха а лакха доккхуш оха беш болчу балхана шен ницкъ кхочу а, ца кхочу а накъосталла деш схьавогIучу Нохчийн Республикин Куьйгалхочун гIoьнча, Нохчийн Республикин хаамийн а, зорбанан а министрана Дудаев Ахьмадна а. «Даймохк» газетан массо а кхиам вайн мехкан Куьйгалхочун кхиам бу, кху вайн Нохчийчохь Ахьмад-Хьаьжин Рамзана деш долу гIуллакхаш ду. Ткъа и гIуллакхаш вайн ненан маттахь дIаяздар, вайн юкъараллина довзийтар, кханенна масаллина охьадиллар вайн сийлахь декхар а ду. Интернет электросерло дIаяьлча дIайолу, ткъа зорба а тоьхна, охьадиллинарг гуттаренна а дуьсу. Дала мукъ лахь, и гIуллакх дар, вайн мотт, меттан йоза, вайн къоман истори, гIиллакхаш вайн адамашна довзийтар а, кханенна охьадахкар, вайн юкъараллина, вайн мехкан Куьйгалхочо ма-аллара, нохчийн маттахь ойла ян Iамор вайх хIораннан а декхар ду. Цу тIехь къахьега тахана «Даймохк» газетан ницкъ а, синкхетам а говзалла а ю, аьтто а бу.\n25.04.2021 / 03.45\nНохчийн Республикин Куьйгалхочун, Россин турпалхочун Кадыров Рамзанан Нохчийн меттан денца доьзна декъалдар


"Схьадериг дерриг а схьаэца". Чайка вуьсу Кавказехь олалла дан\nЛаккхарчу даржехь волчу хьаькамна болх бан магош долу шераш тIехтиллехь а, президента Путин Владимира дIаяхйина Къилбаседа Кавказерчу шен векална даржехь виса магош йолу хан кхин а цхьана шарна.\nОцу хьокъехь Путина омра арахецна Стигалкъекъа-беттан 17-чохь. Иза арадалале политологаш а, меттигера элита а ладоьгIуш Iара: вуьсур ву я вац Чайка Юрий шегарчу даржехь, кху беттан 21-чохь 70 шо шен кхочуш хилча. Пачхьалкхан лаккхарчу даржашкахь Iан йолу бакъо оцу хено кхачош ю. Амма тIедогIуцчу шарахь шен а 70 шо кхочучу президента кхушара, Дечкен-баттахь, Пачхьалкхан Думе низаман проект хьажийра баккхийчу хьаькамашна тоьхна лаьтта и гур дIабоккхуш – парламенто сихонца листина, Охан-баттахь тIечIагIдира низам.\n"Даккхий даржехь Iен нах хIиттор а, цунах мукъабахар а караделла Оьрсийчоьнан Федерацин президентана, декхаре вац хьаькам шен 70 шо кхаьчча дарж дита", - боху низамо.\nРегионе векал карьера ерзош хьажавора, цул тIаьхьа чекхболура белхан некъ\nКавказ шен исторехь даима а хилла эскарехь къахьегна инарлаш дIахьийсабен меттиг. Кавказехь олалла ден шахьар лаьттина паччахьан заманахь Тифлис – иза юьстах юьсуш хилла Петербургехь паччахьан гоно меттигаш къовсучу боламна. Делахь а векалла цигахь латторца йоьрзуш хилла инарлийн карьера, цул тIаьхьа чекхболуш хилла белхан некъ.\nКавказ шен исторехь даима а хилла эскарехь къахьегна инарлаш дIахьийсабен меттиг\nКавказан хьалхара инарла-губернатор Потёмкин Павел (Екатерина ШолгIачо тIекарло еш хиллачун гергара стаг) ша 1785 шарахь дарже хьажавале Пугачев Емельянан гIаттамна дуьхьал айдина бехктакхаман гIуллакх толлуш Iийна. Ши шо даьлча цуьнан метта хIоттийна волу Текели Петр хьалхо хьийзина хилла Запорожьера гIалгIазакхий бохош. Жигара инарла Гудович, I8I2-чу шеран Даймехкан тIеман турпал Воронцов, Шемал йийсаре вигина волу Барятинский – церан массеран а карьера ерзийна, лаккхара орденаш а луш, оцу даржехь.\nИ ламаст хийцаделла дац хIинца а: Къилба Федералан гонан хьалхара куьйгалхо Казанцев Виктор а, 2009-чу шарера схьа инарла прокурор лаьттина Устинов Владимир а, Къилбаседа Кавказехь мел лаьттинчу пхеа президентан векалх виъ инарла-ницкъхо ву. Цундела 14 шарахь инарла прокурор лаьттина Чайка Юрий 2020-чу шеран Дечкен-баттахь оцу дарже хIоттор бух болуш лерира тергамчаша.\n"Шо хьалха, Къилбаседа федералан гонан куьйгалхочун даржехь Iийна Матовников Александр хуьйцуш Чайка Юрий веъча, иза прокурор хиларе терра, дукхахболучарна хетара цо регионерчу векалтан болх а, регионера хьаьл а кхечу хорша дерзор ду", - боху «Яблоко» партин Дагестанерчу декъан куьйгалхочо Эседов Альберта.\nЖурналисташа хиттира, «ларам беш» хан такха хьажаво Къилбаседа Кавказе я хан ялале иза Москва юхавуьгур ву?\nПолитика дагалоьцу Юрий Чайка дарже хIоттийча, цуьнга журналисташа дина хеттарш: «ларам беш» ханна ваийтина иза Кавказе я кестта Москва дIавуьгур волуш хьажийна?\n"Хаттар диллина дуьсу тахана а. Тергамчашна хетерехь, даржехь Iен хан яхйинехь, Чайка кестта дIагIур ву", - аьлла хета Эседовна.\nКаралацу мукъ боцу дарж\nОьрсийчуьрчу регионалан политикан боламийн эксперт волчу Кынев Александрна гарехь, 2004-2009-чу шерашкахь гIеххьачул Iедал дара инарла-губернаторийн карахь – цара хьоьхура президентна мехкийн куьйгалле хьитто мега кандидаташ. Иза бара церан коьрта болх.\nИнарла-губернаторийн карахь кIезиг хIума дисира – тахана уьш мониторинг ярхой бен бац, статусах цIе бен ца йисина\n"Медведев президент хIоьттича хийцаелира губернаторш дарже хIоттош йолу кеп, кандидаташ хьоьхура партийн цIарх меттигашкарчу паламенташкахь болчу депутаташа, ткъа массанхьа а, массарел а дукха "Цхьааллин Оьрсийчоь" яра. Инарла-губернаторийн карахь кIезиг хIума дисира – тахана уьш мониторинг ярхой бен бац, статусах цIе бен ца йисина", - билгалдоккху Кыневс.\n2000-чу шарахь федералан гонашка президентан векалш хьийсийра меттигашкара низамаш федералан низамашца дIанисдан, ткъа шаьш федералан гонаш пачхьалкхехь цистира тIеман гонашца а нисбеш. Оьрсийчуьрчу ворхI гоне хьажийначу инарла-губернаторех пхиъ вара тIеман инарла. Хьалхарчу иттех шарахь цара кхочушдира шайна къастийнарг. Медведев президентан даржехь а волуш дара инарла-губеранторшка гонаш дIасабалар сацон торуш ду боху къамелаш Iедалехь даьржича, дагалоьцу Кыневс.\nГенарчу Малхбалехь инарла-губернаторан дарж дузу экономика кхиорца, ткъа Къилбаседа Кавказехь – ницкъхой чIагIбарца. Чайкас хьалха бина белхаш юьхьаръэцча, цуьнан болх къасталуш бу шел хьалха оцу даржехь Iийначаьрца, аьлла хета политологна.\nIедална оьшуш дац халкъаца дан тору къамелаш, хьанна хаьа цхьаъ нислахь а\nДагестанерчу Iедалх йоцчу цхьаьнакхетараллин белхан координаторийн кхеташонан куьйгалхочунна Хадулаев Шемална хетарехь, Iедална ца оьшу инарла-губернаторшка халкъаца юкъарло леладайта – хьанна хаьа цхьаъ нислахь а, боху цо.\nКавказ.Реалиица къамел динчу кхечу эксперташа а боху Къилбаседа Кавказерчу президентан векала шегара цхьа жигаралла гайтина яц ша шарахь болх беш. Шеца ялийна тоба а йоцуш, ша Iийна иза кхузахь даржехь.\nТкъа "ФедералПресс" редакторна Гусий Андрейна хетарехь, Чайка ледара вара, Къилба а, Къилбаседа а федералан гонашкахь цул хьалха даржехь Iийначаьрца дуьстича.\n"Чайка дарж дита лууш ву бохуш дуьйцура 2020-гIа шо чекхдаллале дуьйна а. Амма тамаша бу-кх иза цуьнгара я цуьнан гIовсашкара вайна хазахь", - аьлла йира Гусийс комментари.\nЦунна гарехь, президент Путин цуьнгара "схьадериг дерриг а схьаэца" лерина ву, даржехь Iан мега хан ях а йина.\n"Мел дукха-кIезиг гIуллакхаш кхочушдина Чайка Юрийс? Дуккха а бина цо болх, Кавказна декриминаоизаци а йина, урхаллашкара нах карла а баьхна. Инарла-губернатор оьшу халкъанна хаийта мила ву коьрта – федералан центр я меттигера хьакамаш", - дуьйцу редактора.\nПутина Чайкина даржехь виса елла хан оьшу керла инарла-губернатор лаха, аьлла хета эксперташна. Иза хийца тарло, дийцарехь, ФСБ-н директора Бортников Александра – цуьнан 2022-чу шарахь кхочу 70 шо.


Кудаева Мадинин де-буьйса 48 сахьтах лаьтта\nСтигалкъекъа-бутт 24, 2015\nНохчийчоь --Iалхан-Юьртарчу школера нохчийн меттан хьехархо Кудаева Мадина, 2015\nНохчийн зудчун хатI, амал, оьздангаллин билгалонаш юьйцу вай дела денна. Уггаре хьалха тидаме оьцу иза эшаме вастехь гойту масалш. КIордийна! Хьайна! Тоьлла мехкарий, буьззина вайнехан ламасташца беха зударий боцуш санна!\nДагара ца долу суна сайн ненан хала дахар. Бедарш тоьгучу фабрикехь болх беш яра иза. ЦIенош ирахIиттийнера тхан дас, амма поппарш хьеха белхалой лаца таро ца хиларна, балхара мукъа йолчу хенахь ша хьоьхура цо.\nСуьйранна диъ сахьт даьлча буьйса юккъе яххалц балхахь хуьулура иза. Балха йоьду хан кхаччалц поппарш а хьоьхий, ши куьйг дила кхиа ца еш, хьодий йоьдура фабрике. Юьрта юккъехула доьдучу Ахк-хих йолуш, цу чохь бен шен поппарх дуьзина ши куьйг дила а ца кхуьуш йоьдура иза.\nАттонаш гина боцчу яхначу заманан нохчийн зударийн кхолламера бакъдерг ду иза.\nДешар кхиоран институтат ректор Арсанукаев Iабдулла а, Кудаева Мадина а, 2015\nКарарчу заманахь нохчийн зуда муьлххачу а балхахь ларош, кхуьуш, кху заманца йогIуш, цуьнан кхиамаш бIаьрла гуш хазахета.\nИштачех ю Iалхан-Юьртахь еха Кудаева Мадина. Зуда, нана, хьехархо, байтанча, илланча, спортхо, фотограф.\nМуха, муьлхачу Iалашонашца еха, хIун кхиамаш бу, ларайой хьо аьлла дара сан юьхьанцара хеттарш.\nКудаева: Белхаш дуккха а бу сан\nКудаева Мадина а, цуьнан дешархой а, 2015\nКхин дIа къамел дIахьош Мадинас кIоргерачу хааршца, леррина дуьйцура берашца болхбаран шен кепех лаьцна. Хьехархо шен хаарийх тоам бина Iен ца веза, бохура цо, даима лехамашкахь хила веза.\nКудаева: Хаарийн цхьана тIегIантIехь социйла дац\nОхан-баттахь нохчийн меттан денна лерина хиллачу къовсамашкахь толамаш баьхначу хьехархойн могIарехь а ю Кудаева Мадина."Тоьлла нохчийн меттан кабинет" мехкан къовсамехь шолгIа меттиг елира цо берашна хьоьхучу белхан меттигна.\nКудаева Мадина берашна хьоьхуш, 2015\nМадинас хьехархочун болх безаш воцург а Iехалур волуш, аьхна, дехха дуьйцура школех, берех лаьцна. Маршо Радиона хаа лиира, белхах мукъа йолчу хенахь Мадинас муха хьо шен хан.\nКудаева: Иллешка безам ца хеда цкъа а\nМадинин йиш, шуна ма-гарра, Нохчийчохь шуьйрра бевзачу, лаккхара корматалла йолчу иллиалархоша денна лоькхуш хезачу эшарел хIумма а оьшуш яц. Цундела кхолладелира рогIера хаттар, муха хадабо-те цIе яххана бевзачу махкарчу иллиалархоша цуьнан кхоллараллин мах.\nМадинас иштта жоп делира.\nКудаева: Со бахьанехь къам хастийча ирсе хуьлу со\nКхин цхьа Мадинин кхиам а беза бовзийта - спортаца долу гергарло. Нохчийчохь хьехархойн гонехь дIаяьхьначу спартакиадехь йодуш хьалхара меттиг а яьккхира Мадинас кхушара.\nКудаева: Спорто аьтто ло суна могуш латта\nМаршо Радионо муьлхха а хаттар шега дича, оцу хаттарна жоп а лой, Мадина шен къамелехь, хьавззий, кхочура шен школе, бераш долчу. ТIаккха хьесап дира оха, и санна гIуллакхе бирзина къахьоьгучу хьехархойн белшаш тIехь лаьтта тахана Нохчийчуьра дешар, Iилма, аьлла.\nКудаева Мадина а, цуьнан кIант Шемал а\nХIун тIе ца тоьа хьуна тахана хьайн дахарехь, аьлла дара Маршо Радион тIаьххьара хаттар.\nКудаева: Реза ю со Дала сайна мел деллачунна\nКудаева Мадинин де-буйса 48 сахьтах лаьтта\nКадыровн «комиссараш» хир бу доьшийлашкахь


Туркменистан -- Туркменбаши Сапармуратан хIоллам, Ашгабатерчу Юрт-Бахаман Университетана хьалха, 06Мар2009\nЮккъерчу Азехь беха нах боьлла, шайн президентийн сурташ массо а маьIIехь хиларна – автобусийн социйлашна тIера урамашкахь кхозучу телаташна а, гIишлойн пенашна а тIекхаччалц. Назарбаев Нурсултанна ша-тайпа хIоллам хIоттош ю Казахстан. Таджикистанехь, шайн президенте «Хьайн Сийлалла» аьллий бен бист ца хуьлу. Юккъерчу Азера политикан културин дакъа-м дац те президент вазвар? Къилбседа Кавказехь муха лелаво хьаким? Вазвина...\nТуркменистан, Ашгабат, Ниязов Сапармуратан хIоллам\nМаршо радио: Назарбаевин царна юкъара схьаэцна долу «Нур» Казахстанерчу банкаша а, бизнесо а, клубаш а лело даьккхина. Фергана.ру вебсайто дийцарехь, церан цIе йолалучехь гуш хуьлу и Нур – Нур-гул кафе, Нур-баса, Нур-Доорфооне Кампани.\nНур-аларх хьалха ца яьлла, президентан политикан парти – Нур-отан а.\nДукха хIума оьшу хIинца Казахстанехь, иза вазвечу нахана юкъахь къаста. Амма, казахийн Iедалан белхахошна дагадеана, иза муха дан деза. Цара а, казахийн бизнесхоша а ойла кховдийна, аэропортана, Нусрултанан цIе тилла еза аьлла.\nЦул сов, тIедогIучу шарахь, президентан 70 шо кхочуш, 330 эзар доллар харж хир болу, хIоллам хIоттон а дагахь бу уьш.\nНохчийчоь-- Куршлой-эвлана чувуллучехь дIатоьхна ду Кадыров Рамзан тIехь волу сурт, 05ГIа2009


Швеци -- Швецин прокeратуро бехказавьккхина оьрсийн журналист лачкIийна аьлла, Оьрсийчоьнан Iедалша дIавоьхуш хилла Усмаев Мохьмад, Деч2013\nМуьлхачу а Нохчийчуьрчу мухIажарна шаьш церг ирйича, шаьш цунна даима а туьллуш йолу цIе „террорхо“ тиллинера Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисхоша Успаев Мохьмадна а, иза Швецерчу Iедалошка, дуьхьало а йоцуш, схьавалийтархьама.\n2006 шарахь Швецерчу Гоьтеборг гIалахь ларамза меттигерачу Iедалойн каравахана волу Успаев, цу хенахь харцахьчу кехаташца Швеце ваха схьавеана хилла волу, хIетахь дуьйна Оьрсийчоьнан агIоно дIавоьхуш, ткъа адамийн бакъонашларъяроша а, журналисташа а цунна гонахьа эккхийтина йолу гIовгIа бахьана долу швецихойн Iедалхоша дIавала ца хIуттуш, лаьтташ дара и дов.\n2007-чу шарахь цкъа хьалха Швецин инарла прокуроро, тIаккха цу мехкан Лакхарчу Кхело а сацам бинера, шайн пачхьалкхан Оьрсийчоьнца вовшаша лоьхуш болчу зуламхойн экстрадицех лаьцна бина барт хилар бахьана долуш, Успаев Мохьмад Оьрсийчу дIавала веза, аьлла.\nАмма ша мухIажаро ша цига дIавелча, шена валлалца таIзарш дийр ду, бохуш, чIагIдина хиларна, цуьнан кхолламах болу сацам Швецин урхалло бан бийзира. Ткъа цара иза дIа а ца луш, мелхо а, Швецехь цо дина бохуш долу зуламаш талла сацам бира.\nТкъа Успаевс дина бохуш долу зуламш дан а дара инзаре лакхара. Иза бехке веш вара, тIемашкахь дакъа лацарал сов, террорхо хиларна а, ткъа иштта маьрша адамаш закъалте лацарна а, уьш дайъарна а. Иштта, масала, оьсрийн Iедалхоша чIагIдора, I999 шарахь Итар-Тасс агенталлина болх беш хилла волу фотокорреспондент Яцина Владимир Успаевс вейтинера бохуш.\nЖурналистийн гонашкахь, къаьстина Нохчийчурчу тIемашца доьзна белхаш беш хиллачарна, дика вевзаш хилла волу фоторепортер Яцина Владимир шозлагIа тIом балале хьалхарчу аьхка, 1999 шарахь Сипсу-гIалахь вадийнера, Нохчийчу ван дагахь цигарчу аэропортехь охьавоьссинчара. Цигара дIа, цхьаццаболчу хаамашца, зуламхоша иза Хьалха-мартантIа дIавигнера, и тайпа талораш дарца гIарабевлла хиллачу вежарий АхмадовгIара керта.\nХIетахь дуьйна 2 миллион доллар делча маьрша воккхур ву, бохуш, цу кертарчу тоьличохь латтийна хилла волу Яцина, шозлагIа тIом а болабелла, АхмадовгIар шайн тобанашца лаьмнашка дIабоьхча, цара шайца дIавигнера закъалте лаьцна волу Яцина а. Амма, и гIуллакх шерашкахь толлуш хиллачу Новая Газета журналисто Измайлов Вячеслава чIагIдарехь, ламанца цомгуш хилла волчу Яцинах зуламхошна деза кир хилла хилар бахьана долуш, иза лелон кхин дIа шайн карах ца даьлча, цара иза вийнера.\nЦу гIуллакхан юххьехь лаьтташ хилла хиларна бехке вора оьрсийн Iедалхоша хIинца Швецехь бехказа лерина волу Успаев Мохьмад. Цара дийцарехь, иза хиллера, „ша хьо ларвийр ву“ аьлла, Яцина шех теша а тешийтана, иза мелхо а зуламхошка дIавелларг. Бакъду, Успаев иза дацаре дора. Цуо чIагIдарехь, иза Нохчийн республика Ичкерин президент хиллачу Масхадов Асланан гергара стаг хилар бахьана долуш коьртах ваьккхина вара оьрсийн Iедалхоша.\nМухха делахь а, хIинца пхеа шарахь сов шайн бозуш боцу талламаш дIабаьхьначул тIаьхьа Швецин прокуратурано дIакъевлина нохчийн мухIажарна дуьхьал схьадиллина хилла бехктакхаман гIуллакх.\nГоьтеборг гIалин прокурора Матс Сэлльстрема шен сацамна бух балош элира, Оьрсийчуьра шайга Успаевн бехк тIечIагIбеш дахкийтина хилла долу кехаташ шайн тоъалла ца карийра, аьлла. „Цара деш цхьа а тоьшалла дац, шеконе лоруш хилла волу Успаев боккъал а бехке ву бохучунна“, - элира цуо.\nТергамхоша дийцарехь, тIаьхьарчу деношкахь Швецехь бина болу позитиван сацам дуьххьарлераниг бац нохчийн мухIажарийн хьокъехь Европерачу пачхьалкхашкахь тIеэцнарг. Дийна тобанашца тIаьхьарчу беттанашкахь нохчийн мухIажарш Австрера цIахьежош хилла меттигера Iедал хIинца кху деношкахь шаьш вайнахана депортаци ян тIеэцна хилла болу сацамаш мелла а юха баха йолаелла.\nМасех доьзал, хIинций-хIинций шаьш кеманна тIе боху, бохуш, Iаш хилла болу, дагахь а доцуш, бита сацам бина Австрин Iедало, бохуш дуьйцу цу махкарчу адамийн бакхонаш ларъяран жигархочо Банжаев Вахас.\nБанжаев Ваха: „Кху Австрехь депортацеш ян кечбина, набахтешка чубоьхкина хилла масех доьзал дагахь а доцуш, арахецна Iедало. Тхо тхаьш а ду цу гIуллакхах цецдевлла Iаш“.\nИ хIума дукха хан йоцуш Австрера депортаци йинчу цхьана нохчийн мухIажарийн тобанна юккъехь хилла волу ши стаг, Москохахь кема охьадуссушехь Iедалхоша го а бина, лаьцна дIавигина, ткъа цул тIаьхьа лар йоцуш вайна хилар бахьан долуш яьллачу IалагIожаца дузу Банжаев Вахас.\nЦу гонахьа иккхинчу скандалах бахьана хилла, карарчу хенахь шайн кхолламе ладогIуш Iаш болчу нохчийн мухIажарийн кхелащ хийца мегаш ю боху цуо\nБанжаев Ваха: „И хилам бахьана долу йоккха гIовгIа яьллера Австрехь. Парламентехь баьццарчу партин депутат волчу Петер Пилца дийцаре а даьккхинера и хIума. Цу гIовгIанах пайда эца гIерташ, белхаш беш дукхаъ адвокаташ а, юристаш а бу.\nХIунда аьлча, кхузахь депортаци еш волу стаг иза Оьрсийчохь хьийзош ву. Амма хIинцалца схьа кхузара Iедалш ца тешара цу хIумнах, шайна позитив ялийта харцдерг дуьйцу аш, бохуш. ХIинца царна шайна гина иза бакъ хилар“.\nБакъду, и сацамаш нохчийн мухIажаршна пайдехьа болчу агIор Европерачу кхелаша тIеэцар дукха деха лаьттар ду аьлла хеташ вац адамийн бакъонашларъярхо. Цунна хетарехь, хIинцалера IалагIожан тулгIе мелла дIа лах ма еллехь, юха а вайнеха мухIажаршна депорташ ян йолор ю Европано.


Итт дийнахь карантин ларъяхь Австрино чубуьтур бу Оьрсийчоьнан бахархой\nЭпидемиологин хьал телхина долчу пачхьалкхийн тептарера дIаяьккхина Австрино Оьрсийчоь, бакъо елла шайн махка бахка муьлххачу а Iалашонца. Тахана, Товбеца-беттан 1-чу дийнахь дина цунах дIахьедар Австрин арахьарчу гIуллакхийн министро Шалленберг Александра.\nМоскварчу Австрин векалто тIечIагIдарца, оцу пачхьалкхе боьлхучарна виза йоцург оьшур ду, вакцинаци йина хиларх сертификат, COVID-19 вирус текхна аьлла тоьшалла, я ун дац аьлла, керла дIаелла тест немцойн а, ингалсан а меттанашкахь йозанца.\nОцу юкъанна ала догIу, BioNtech/Pfizer, AstraZeneca, Moderna, Johnson & Johnson, Covishield я Sinopharm вакцинаш бен цара къобалъеш цахилар. Оьрсийчоьнан "Спутник V", КовиВак я ЭпиВакКорона препараташ лорур яц.\nАвстри баьхкина Оьрсийчоьнан бахархой декхаре хир бу итт дийнахь карантин ларъян а. Карантин йирзина ала тарло, нагахь санна, пхоьалгIачу дийнахь коронавирус яц аьлла, тест гайтахь, хаам бина Москвахь куп тоьхначу Австрин векалто. Белхан визашца баьхкинчара карантин ларъян ца оьшу.\nВакцинаци яйтина аьлла, карахь сертификат хилчахьана цхьа могIа пачхьалкхаша аттачу даьккхина шайн мехкашка вар. Масала, Туркойчоьно, Кипро, Хорватино, Черногорино, Мароккос, Урдуно, Молдавино, Эрмалойчоьно.\nОьрсийчохь регистрацех чекъяьлла муьлхха а вакцина яйтинарг Туркойчу вуьтуш ву. Кхечу пачхьалкхашка "Спутник V" препаратца прививка йинехь бен ца вуьту.\nЦхьайолу пачхьалкхаш хIинца а кийча яц вакцинацех чекхваьлла аьлла, сертификат карахь йолу Оьрсийчоьнан туристаш чубахкийта. Масала, Желтой-махка я Гуьржийчу воьдуш, коронавирусана дуьхьал мехий тоьхна тоьшалла хиларал совнах, ПЦР-тест а хила, кемана хаале 72 сахьт хьалха йина.\nТIаьххьарчу дийнахь-буса Оьрсийчохь COVID-19 вирусан ун даьлла ву 23 543. Керлачу коронавирусан уьнах велла 672 пациент.


ГIаттамхошна Кхел йина Соьлж-ГIалахь\nНохчийчоь -- ГIаттамхойн суьрташ дагош бу Кадыров Рамзанан агIончаш Соьлж-ГIалахь, 26ГIа10\nТайп-тайпанчу политикан боламаша а, бакъонашларьярхоша а, бен-бечу тIегIан тергамхоша а, дуккхаза а билгалдаьккхина ма–хиллара, Нохчийчохь шолгIа тIом марсабаьллачу муьрехь, федералан ницкъашна герзаца дуьхьало йинарш беккъа цхьа вайнах а, Iаьрбийн мехкашкара баьхкина векалш а хилла ца Iийна. Цу шолгIачу тIамана юьстах ца бисина Къилбаседа Кавказерчу цхьацца кIошташкара бахархой а. Цунна тоьшалла дина нохчийн Лакхарчу суьдо ша хIинцца хаьттинчу девнехь.\nКху шолгIачу тIеман жигара декъашхой хиларна а, оьрсийн эскархой байарна а бехкала эгош, чохь яккха 13-14 шераш хенаш кхайкхийнарш бу Ставропол- кIоштан, Кхарачой-Черказийн махкара бахархой : Япов Хьамидулла а, Эбзеев Кемал а, Атуов Рашид а. Царна набахтехь такха оццул хенаш тохаран бахьана ду шийтта шо хьалха ШуьйтIан кIоштахь Улус-Керт эвлан лаьмнашкахь Хаттаб коьртехь волчу тIемалошца цхьаьна цара, кIелонгара тIелатар а дина,\nПсковера 80 сов эскархой-десантникаш хIаллакбеш дакъалацар.\nСуьдхоша таIзар деш тIетовжар динчу талламан комитето гулдинчу тоьшаллашца, жимма а шеко кхоллаяла а бахьана доцуш, бакъдерг ду, хенаш тоьхнарш бехке хилар.\nСоьлж-гIалахь дIадерзийна и дов доцуш, талламан комитетан белхахоша тIемалойн хьокъехь нохчийн Лакхарчу суьде чуделла кхин цхьа дов а. Кхела хьалха хIоттош шиъ куьгбехкениг а волуш : Джумагишиев Iабдулгилани а, Абайдуллаев ИсмаIал а. Царна дуьхьала бехк-токхаман гIуллакх а долийна, дIадаьхьначу зераша ма-гайттара, уьшшиъ, Даутов Салтан баьчча а волуш, Шелковск кIоштахь, Сары-Су цIе йолчуюьртарчу джамIатан тобанехь хилла ву 1999 шеран юьххьехь дуьйна.\nТалламхоша чIагIдарехь, цу шеран гурахь уьшшиъ юкъахьхиллачу тIемалойн тобано, оьрсийн эскархойн тIеман декъана цIеххьашха тIелатар а дина, вийна 15 Iедалан герзахо. 28-нна чевнаш йина. Иштта уьшшиъ бехке во кхин а цхьамогIа ницкъала зулам-талораш дарна а. Талламхоша билгалдоккху, шийтта шо хьалха цаьрца цхьаьна хилла масех церан накъост карарчу хенахь а Iедало лохуш хилар.\nОфициало дечу дIахьедарех гIортор а йина аьлча, набахте хьежош болу гIаттамхой а, церан агIончаш а кIезиг бацахь а, махкахь Iедало къинхетам бинарш а хуьлучух тера ду алссам. Мехкан куьйгалхочо кху беттан 12-чу дийнахь нохчийн парламентехь динчу дIахьедарца, чекхдаьллачу 2011-чу шарахь Нохчийчохь Iедало гечдина, бехках хьалхавитина 20 тIемало а, церан агIонча а.\nЦо хIинца дуьххьала доцуш, юха а тIечIагIдина, лаьмнашкахь лечкъаш леларг 40-50 стаг бен цахилар. "Депутаташа а, нахаца цхьаьна а бетталуш, къамелаш дан деза. Иманехь дерг, оьзданиг марздан деза, мохк цIинло, декъал хуьлу агIо лело еза. Вай дерриг а дан деза герз карахь хьаннашкахула бевдда леларш цIа берзо а, къомана зенаш дечуьра уьш совцо а. Кхин цхьаьллиг цхьаъ жима стаг царех дIа ца кхетийтар вайна тIехь ду». Иштта дIахьедар дина, телевизионехь гайта а гойтуш, Кадыров Рамзана шен депутаташца хиллачу цхьаьнакхетарехь.\nМахкахь хIоккхул бен висина вац тIемало, бохуш, кхайкхош цхьа терахьаш а долуш, цул а массехазза а лакхара ду кху тIаьххьарчу шерашкахь байъинчу а, лецначу а гIаттамхойн хьокъехь официало Iорадоху терахьаш. Деккъа цхьана чекхдаьллачу шарахь вийнарг ву 56, ткъа лаьцнарг а, шайн лаамехь герзаш охьадехкинарш а 200 гергга. Ша къаьстина аьлча, лурчах вийна бохуш, Нохчийчохь кхайкхош верг вара 87 тIемало.\nГIаттамхошна РогIера Кхел Йина Соьлж-ГIалахь


Мултимедиа, Стигалкъекъа-бутт 23, 2019\nЕари-де 23 Стигалкъекъа-бутт 2019\nНохчийн парламентан спикеран Даудов Мохьмадан лаамна тIе а тайна, Хоси-Юьртара бахархой догреза хилла, шайн эвлан цIе хийца. ХIинццалц юьрта чувуллучохь даккхийчу элпашца яздина Хоси-Юрт хиллехь а, хIинца дуьйна Ахмат-Юрт ю. (Маршо Радион хьовсархоша яийтина видео)\nФранцино нохчо дIавелла, 23 гIалгIа ву лаьцна, орфографин дошам кхуллуш ю.\nАзи: Таджикистанерчу набахтехь иккхинчу бунтах\nТаджикистанерчу чолхечу рожан колонехь "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобан агIончаша бунт йина. Цу къепедацаршкахь вийна 3 гIаролхо, чувоьллина 29 стаг.\nАвстрин вице-канцлеро шен дарж хенал а хьалха охьадиллина\nШтрахе ХIайнц-Кристианан дарж охьадилла дийзира, ша тIехь волу видео Iораяьлчул а тIаьхьа. Цу тIехь Штрахес оьрсийн олигархан гергарчу зудчунна чIагIо йо, Австрин индустришна тIехь контрол латтон а, харжамаш хилале хьалха финансин гIо кхачорна дуьхьал пайде пачхьалкхан контракташ хуьлуьйтур ду аьлла


Тергамза йитина бойкот\nГезгмашин-бутт 10, 2019\nОппозицино кхайкхамаш бешшехь ГIалгIайчохь харжамаш дIабаьхьи. Пачхьалкхехь хуьлучул а дукха нах гулбелла хиллера кхаьжнаш тосучу меттигашкахь. Кху беттан 8-чу дийнахь хаьржина, аьлча а, куьйгаллехь чIагIвина "Единая Россия" партино хьалхатеттина 60 шо долу Калиматов Махьмуд-Iела.\n31 депутатаех 27-ммо кхаж тесна цунна: кхааммо къастийна хилла ЛДПР-н координаторан Зурабов Мохьмадан кандидатура, цхьана депутато къастам банне а ца бина. Кхаьжнаш тесначул тIаьхьа дIаяьхьна куьйгалхочун инаугурацин церемони а.\nОццу сохьта Калиматовс министрийн кабинет дIасахецна, шен лаамехь премьеран дарж охьадуьллуш Евлоев Зяламхас чуделлачу кехатна куьйгъяздина.\nКуьйгалхочун даржехь ша чIагIвинчул тIаьхьа Федерацин Кхеташоне хьажийна Калиматовс Сунжерчу депутатийн Кхеташонан куьйгалхо Барахоев Мухарбек.\nОфицаиалан хаамашца, меттигерчу кIошташкахь депутаташ хоржуш кхаьжнаш тийсина 126 декъехь. 456 мандат къовсуш вара 824 стаг.\nОьрсийчоьнан харжамийн Центро дуьйцург бакъ делахь, муниципалхой къастош Магасо рекорд хIоттийна хилла - суьйранна ялх сахьт даьллачу хенахь кхаьжнашка баьхкинарш 73,5 процент бара аьлла ду дина дIахьедар.\nТкъа кхаьжнаш тосу пункт дIакъовла ши сахьт диссинчу хенахь Карабулакехь 70 процент стаг чекхваьллера, шайн къастам бина. Йоллу республикехь аьлча, 55 % бахархоша дакъалаьцна харжамашкахь.\n"Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте ГIалгIайчоьнан урхаллан пресс-гIуллакхоша дийцина, регионехь дIабаьхьначу харжамийн жамIашна реза ду шаьш аьлла.\nХаржамаш хила цхьа де диссинчу заманчохь Калиматовс билгалдаьккхира, "харжамашка гIор ца гIор", "кхаж тосур ца тосур", "хьакъ ву, йа вац кандидат" бохуш, шаьш шайца аш диалог дIахьочу юкъанна, меттигерчу кIоштийн урхаллехь нисбала тарло шайн интересаш хьалхаяьхна, депутатан мандат дезарш, йа администрацийн куьйгалхой хила луурш" аьлла.\nЯртийн, кIоштийн урхаллашка харжамаш Оьрсийчохь тийна, тапъаьлла чекхбовлу, амма Iаламат боккха тидам тIебахийтинера ГIалгIайчохь царна, меттигера оппозици бахьана долуш.\nГIалгIайн тайпанийн Кхеташоно а, гIалгIайн къоман цхьаалин комитето а, регионерчу "Яблоко" партин декъо а бойкот кхайкхийнера.\n"Яблокон" лидеро Муцольгов Руслана бахарехь, дукха нах зIене буьйлура цуьнца, кеп-кепарчу харжамийн дакъошкахь адам кIезиг дара бохуш, чIагIдеш.\n"Харжамийн каппашкарчу белхахоша дуьйцура, ишта кIезиг адам кхаьжнаш таса деана дацара цкъа а бохуш. Со тешна ву, официалехь лаккхара терахьаш гойтур ду тхуна, амма кхаьжнаш таса ца баьхкина нах къарлур бац цаьрга оцу терахьашца" аьлла Муцольговс.\nГIалийн а, яртийн а администрацешкахь меттигаш муха дIасайоькъур ю дийца даьккхича, Муцольговс чIагIдо, "Кавказ.Реалиица" хиллачу къамелехь, сюрпризаш цигахь яц аьлла.\n"Ас муха кхетадой хIара, Iедало юха а эшийна-кх шен къам", - аьлла регионерчу "Яблоко" партин куьйгалхочо.\nГIалгIайчуьрчу бакъонашларъяран "Мемориал" организацин офисан куьйгалхочунна Акиев Тимурна хало ду дIабаьхьначу харжамех дерг ала, хIунда аьлча, "харжамашкахь дакъа лаца а, йа тергамхой санна а цигахь хилар дихкинера оппозицино".\n"И йоллу бойкот кхайкхийна йолу структураш лоруш берш ца баханера харжамашка", - бохуш, билгалдоккху цо.\nБилггал аьлча, интернет-майданашкахь оппозицино йоккха кампани яра йолийна, бойкот кхайкхийначарна тIехIуттуш. Моьттура оцу дуьхьалбовларо цхьа пайда бохьур бу, амма ца беара.\nАдминистративан ресурс ницкъ болуш хилллера. Бойкот тIехтесна ца Iаш, бозуш боцу тергамчаш цигахь боцчу юкъанна шайн хирг динера цара.\nРегионерчу харжаман комиссин куьйгалхочо Евлоев Муссас дIахьедарца, Оьрсийчоьнан харжаман комиссига кхаьчнарг цхьа арз ду. Иза а таллам бинчул тIаьхьа, бакъ а ца хиллера.


Соьлж-ГIалара суьдхо ца теша Титиевх\nЗазадоккху-бутт 06, 2018\nНохчийчоь -- Титиев Оюб суьдан кхерчахь. Заз.6.2018.\nСуьдхо ца теша Титиевх\nШи бутт хьалха дIалаьцначу бакъонашларъярхочунна чохь яккха тоьхна хан дIаяла герга яханера, цундела, талламо иза кхин а тIетохар дехнера, и гIуллакх кхеле даккхале аьлла. Старопромыслан кIоштахь дикка хана яра иштта дукха журналисташ а, кхиболу хьеший гулбаланза.\n«Мемориалан» куьйгалхойх волу Орлов Олег а, бакъонашларъярхо Ганнушкина Светлана а, иштта кхин а цхьамогIа векалш. Цаьрца Москохара веанера политик, Оьрсийчоьнан президентан даржан кандидат Явлинский Григорий а. Цо а, Собчак Ксенияс а дехар динера, шайн жоьпаллица, Титиев мукъавалийтар.\nЮьхьанца Iуьйранна иттолгIачух ах даьлча, йолаяла езаш яра кхелан кхеташо. Амма учахь гул а бина, латтийра баьхкинарш. Цхьа сахьт сов хан елира. Кхелан пурстоьпо гIант деара Явлинскийна охьахаа. Баркалла а аьлла, ца хиира иза. «Новая газетан» корреспонденто Милашина Еленас гIовгIа эккхийтира цигахь, шаьш хIунда латтош ду, готта хIокху меттехь аьлла.\nЦунна дуьхьалбевллира кхелан пурстоьпаш, амма цул тIаьхьа кхелан чоьнаш чу бахийтира берриш. Уллехь лаьттачу цхьана нохчийн журналисто элира, нохчочо кхузахь иштта гIовгIа яьккхинерхьара, хьарча а вина, хьор вара, аьлла. Иза иштта дан а ду.\nЧувахале арахь лаьттинчу Явлинскийс йоцца брифинг дIаяьхьира. Ша варан Iалашонех иштта элира цо: «Ас кхеле дехар дина, Титиевн декхарш хийца аьлла. Суна иза вевзаш ву «Мемориалехь» цуьнан балхаца. Со теша иза цIена а, оьзда а стаг хиларх а, цундела иза лечкъар вац кхелах а, талламах а. Оцу бахьанца оьшуш дац иза чохь валлон. Со теша цо со юьхьIаьржахIоттор цахиларх. Цундела ас цуьнах жоьпалла тIеоьцу».\nБрифинг йирзича, Явлинскийна тIеоьхура могIарера нах, цунна дукхах болчара баркаллаш бохура, цо нохчашна тIехуттуш динчунна. Иштта къамел дира масала кху стага: «Григорий Алексеевич, хьуна баркалла эр дара ас, хьо даима Нохчийчуьрчу тIамна дуьхьал хиларна. Цуьнах оха хьо, чIогIа лоруш ву. Хьо цхьаъ ву-кх шен политикин карьера тIаьхьа а теттина, тIамна дуьхьал ваьлларг. Баркалла хьуна».\nКхелахочунна Минцаев Вахина чIогIа тайнера Явлинский чохь хилар. Забарш ян а гIертара иза, Жириновский а хьехош. Амма ший а агIо леян хIоьттича, буьрса велира. Талламхочо а ма валийта бохура Титиев ара, цо теш болчарна а, талламхошна а тIеIаткъам барна а, пачхьалкхера вадарна а кхерам бу аьлла. Адвокато Заикин Петара беламе даьккхира иза. Хьуна пачхьалкхан доза лардеш йолу ФСБ дош хеташ дац моьтту суна, аьлла бIаьрг тIе бIаьрг а хIоттийна, дийцира цуьнга.\nКхечу адвокато Дубровина Маринас а дийхира талламхочуьнга а, цунна тIетайначу прокуроре а тоьшаллаш 60 шарал тIехваьллачу Титиевс герзах боьттинчу нохчийн полисхошна Iаткъам бан мега, аьлла. Цунна а жоп ца хилира.\nШинна агIоне ла а доьгIна, цхьана сахьтехь сов са а даьIна, кхелахочо Минцаевс шен сацам дIакхайкхийра Титиев Аюб кхин а шина баттана таллам берззалц изоляторехь вуьтуш.\nТитиевн вашас Якъуба иштта элира цуьнах: «Ас хIун эр ду. Харцо – харцо ю-кх. Массарна а гуш ду иза. Махкана гина а ца Iаш, дерриге дуьненна а гIара а даьлла, лаьтташ ду хIара. ДIадолалуш а, чекхдалар а муха ду вайна массарна а гина-кх. Дала бакъо толайойла. Кхин ницкъ-м бац вайгахь».\nКхеташо йирзича, шега Титиев Аюбе хаьттира журналисташа цо тIе муха эцна и сацам аьлла. Ша цец ца волу цунах. Иза иштта доьрзур дуй шена хууш дара, элира цо.\nСтигалкъекъа беттан 9-чу дийне кхаччалц изоляторехь латтор ву Титиев. Цул тIаьхьа цуьнан гIуллакх листа кхеле дала дезаш ду. Кхелахочо тахана а билгаладаьккхира цунна буьллучу бехкан таIзаран барам набахтехь даккха 10 шо кхаччалц хан ю аьлла.\nТитиевн кхеле баьхкинера политикаш а, бакъонашларъярхой а, журналисташ а