Удугов: Нохчийн Пачхьалкх Тахана Йолуш Ю\nДечкен-бутт 24, 2012\nНохчийчоь, Удугов Мовлади, 1997\nДIадаханчу кIирнахь, оха хаам ма-барра, керла кхо указ арадаьккхина Нохчийн тIемалойн хьалханчас Садулаев Iабдул-Хьалима, шен Iедалехь реорганизаци еш. Оцу указех а, кхин а цхьамогIа кхечу проблемех а лаьцна оха къамел дира Пачхьалкхан ТIеман Комитетехь Къоман Информацин Сервисан Директор хIоттийна волчу Удугов Мовладица. Интервью кечъина Аюбов Аслана\nЦкъа хьалха ши-кхо дош оцу указех лаьцна. ДIабаханчу августехь кхоьллина йолу арахьарчу политикин а, гуманитарин блок дIасхьахоьцуш ю хIинца. Шен балхара мукъаваьккхина оцу блокан коьртехь лаьттина волу вице-премьер Закаев Ахьмад. Цуьнгахь дуьсуш дерг Културан министран дарж ду. Шайн даржашкара паргIатваьккхина кхин а виъ министр, амма царах цхьанна, Удугов Мовладина, керла болх кховдийна. ХIинца дуьйна, хьалхо ма-алларра, Къоман Информацин Сервисан Директор хир волуш ву и.\nХIинцалерчу хьелашкахь, гуобаьккхина лаьтташ Оьрсийн эскарш а долуш, хIайт-аьлла хьийзаш леррина сервисаш а йолуш, аьтто буй те керлачу кабинетан Нохчийчохь болх бан, аьлла, хаттар делира асa Удуговга, тхойшин къамел дIадолалуш.\nУдугов Мовлади: МостагI, шен болх беш, къахьоьгуш, вайна дуьхьал болх беш ву мостагI, дуй. Оцу мостагIашана дуьхьал болх беш вайнаш а бу. Цундела, вайна ма-хаъара, и тIом 7 шаре бирзина. ТIом дIабоьдуш бу. МостагIчо болх мел бо, вай цунна дуьхьал болх беш ду. ТIаккха, вайн министр, нагахь санна чохь хилча тахана, суна гIолехь хета. ХIунда аьлча, вай цхьа хIума хатта дезаш ду вай, цхьа хIума хьажа дезаш ду вай, дуй.\nМасала, тахана цIахь тIом бу боьдуш, дуй. МуджахIидийн чов хуьлу. ТIаккха, и чов дIаерзош, цунна молханаш латтош, цунна дарбанаш деш, эшахь, цунна операци еш, мила ву тахана, масала, цIахь, дуй? Шортта кIентий ма бу, буй, и латтош.\nТIаккха, оцу кIенташна юккъера харжа веза министр, дуй. ТIаккха, вайн цIахь, масала, тахана я листовка арахоьцуш, я маьI-маьIIехула наггахь я радио, я телевидени гучуйолуш, я газета арахоьцуш, муджахIидашна накъостий белахь, уьш хила безаш бу тахана министр информации и печати. ЦIахь хила везаш ву, дуй. Тахана, шен и тIом шен белшаш тIе а нисбина, шен дукъ дIа а лаьцна, дуй хьуна, тIом дIакхоьхьуш болу муджахIидаш -- уьш хила безаш бу вице-премьераш, дуй.\nУьш хила безаш бу тахана, дуй, мехкан Iедал, мехкан дай. ХIунда аьлча, тахана уьш махкахь бу. И мохк ларбеш бу уьш. ТIаккха, и мохк ларбечеран карахь хила дезаш ду Iедал, дуй. И ду коьрта маьIна оцу гIуллакхан. Ткъа мел аьттонаш хир ду аьлча, соьга хаьттича, тахана арахь, масала, болх бан безаш верг министр иностранных дел ву. Тахана и тоьар волуш ву, дуй.\nМаршо Радио: Интернетехь тIаьххьарчу хенахь полемика яьржинера Нохчийчоьнах а, Нохчийн халкъахь а хьакхалуш йолу проблемаш йийцаре еш. Цунна юккъехь дакъа ахьа а лецира. Оцу дискуссин коьрта чулацам хIун бара, аьлла, хаьттира ас кхин а Удугов Мовладега.\nУдугов: Дискусси аьлча а, иза вайна хетарг ду вай олуш дерг, дуй. Вай мел чIогIа дискусси йича а, тIаьххьара сацам вайн Iедалан карахь ду. Ткъа Iедал, вайна ма-хаъара, вайн цIахь ду. Вай дIабохуш дерг а, дIаолуш дерг а, дIахоуьйтуш дерг а, гIарадоккхуш дерг а вайна хетарг ду. Деллахь, иштта дича, муха хир дара те, аьлла, дуй.\nТахана вай бохург хIун ду: Деллахь, и вайн Iедалан кеп, вайн пачхьалкхан кеп тахана и хан-зама хийца ма делла вайн. Тахана мелла а вайн Iедалан кеп, вайн пачхьалкхан кеп оцу хенаца, оцу хийцаелчу условешца нийса догIий те?\nТIаккха, вай беш болу тIом, нагахь санна, тахана хIун тIом бу? Хьанна дуьхьал, хIунда беш бу вай и тIом, дуй? И вай и къастийна долу и хаттарш хIутту. ХIунда аьлча, масала, в 1999 году вай, ма-хаъара, президент Масхадовс, указ а тоьхна, конституционни шариатски реформа йийр ю вай аьлла, комисси вовшах а тоьхна, и комисси болх бан йолаелира.\nТIаккха, тIамо и болх сацийнера. Амма хIокху тIама тIехь гучудаьлларг хIун дара? Гучудаьлларг дера дара: тахана оцу мостагIана дуьхьал а бевлла, тIом беш болу нах -- тахана бусулба нах бу. И мохк а, и пачхьалкх а лардеш берш бусулба нах бу. Цундела оцу пачхьалкхан кеп бусулба хила езаш ю. СхьахIуттуш сурт иштта ду, дуй.\nХIокху тIама тIехь гучудаьлларг хIун дара? Гучудаьлларг дера дара: тахана оцу мостагIана дуьхьал а бевлла, тIом беш болу нах -- бусулба нах бу. И пачхьалкх ларъеш берш бусулба нах бу. Цундела цуьнан кеп бусулба хила езаш ю.\nВай тахана, шарI дуй, шарI, и цунах эхь а хетта, Деллахь и дацар вай-м дуьйцуш дерг [алар] -- иза нийса ца хета суна, масала. Амма юха а, тIаккха а боху, и дискусси а, и аьлларг а, и дийцинарг а вайн мненеш ю. И суна нормально а хета. ХIунда аьлча а, вай, масала, [Садулаев] Iабдул-Хьалимс маситтаза аьлла а ду, тIаккха, шайна хетарг схьаала а, тIаккха, шайна гуш долу хьал а, шайна гуш йолу проблема а схьахаийта а. Амма цхьа хIума бакъду хIокхузахь: Iедалехь, нагахь санна, стаг велахь, оцу Iедалан нах и публични дискусси дийца а, къаста а -- иза нийса дац. И боху, масала, вайн тахана президенто Iабдул-Хьалимс.\nМаршо Радио: Итт шо хьалха санна, толам а баьккхина, Нохчийн тIемалоша Iедалан архаш кара эцахь, хIун тайпа пачхьалкх кхолла еза цара, муьлхачу политикан бух тIехь хила езаш ю и, аьлла, хаттар делира ас Удуговга.\nУдугов: Аса сайна хетарг эр ду, дуй. Иза аса юха а, тIаккха а боху, сайна хетарг бохург хир ду шуна и. ЦIахь кара герз а эцна, оцу мостагIна дуьхьал тIом бешчара -- и церан дош хила дезаш ду, ишта хир ду, аьлла, дуй. Тахана, вайна ма-хаъара, бусулба нах шайн Дела дуьхьа къахьоьгуш бу, дуй. Церан къахьегар, Деллахь, хIокху Нохчийчохь, оцу Кавказехь, дуй, шарI хир дацара те, аьлла, дуй, къахьегар ду, дуй. Кхин цхьанна а хIуманна дуьхьал, кхин цхьанна а хIуманна къахьегар а дац церан, дуй. Цундела, схьахетарехь, вайн мехкан Iедал а, вайн муджахIидаш а -- церан дог-ойла цхьаъ ю: вайн шарIан пачхьалкх хила езар, дуй. Ткъа кхин а цхьаъ ду.\nШоллагIа, и пачхьалкх тахана йолуш ю, дуй. Йолуш ю, оцу муджахIидийн ког дIахIоьттина болу меттехь и шарI долуш ду, дуй. И ду вай тахана дуьйцуш дерг, кхин хIумма а дац, дуй. Иза вай, хIан-хIа, вай хIинццалц мел динарг дIадаккха деза, тIаккха хIинца с нуля дан дезаш ду вай, аьлла, ишта а дац и, дуй. Вай хIинццалц динарг доккха хIума а ду, дуй, с девяносто первого года, дуй. Иза боккха болх бу. Тахана оцу вайн къомана и хьал гуш ду.\nМаршо Радио: Таханлерчу дуьненчохь цхьа а пачхьалкх гой хьуна, Нохчийн пачхьалкхана модел хила мегар йолуш, аьлла, кхин а хаьттира ас Удугов Мовладега.\nУдугов: Массо бусулба нехан модель цхьаъ ю: вайн Пайхамара (IалейхIи салату ва-салам) -- цо лелийна болу неккъий, цо хIоттийна йолу пачхьалккхий. ТIаккха, иза Нохчашна модель а ю иза. ТIаккха оцу дуьненчохь мел болу бусулба нахана модель ю. Схьахетарехь, оцу модельца нисдан а гIерташ, оцу новкъахь вай къахьегча, Делан кхинхетам а хир бу, Дала вайна гIо а дийр ду, дуй.\nМаршо Радио: Цхьа эзар исс бIе дезткъе йолхуьтталгIачу шарахь, Нохчийн тIеман дуьхьало Iедале кхаьчча, оцу Iедало дIакхехьначу политикин хIун мах хадор бара ахьа, аьлла, хаьттира аса кхин а Удуговга.\nУдугов: Деллахь, и чIогIа дуьйцу и, дуй. Масала, 96-99 год эр ду-кх, оцу юьккъехь, оцу кхаа шарахь, дуй. ТIаккха къаьсттина гIазкхаша чIогIа дуьйцу и -- о-о, беспредел хиллий, вай, иза хиллий ва важа хиллий. ТIаккха тахана таханлерчу хьоле хьаьжча, Деллахь, ма дика зама яра и, ма паргIат зама а яра и, дуй. Вай ма-дарра и дийцича, дуй.\nАмма цхьа хIума ду: хIоккхузахь, Деллахь, проблемаш а ма яра, дуй. ТIаккха дуккха а харцонаш а ма яра, дуй. Нахана гуш ма яра и, дуй. Амма цхьа хIума хаа дезаш ма ду вай, дуй: гуобаьккхина мостагI а волуш, шен къайлахь болх а беш, тахана вайна гуш ма ду и, цу хенахь Iедалехь болу нах, къаьсттина оцу КадыровгIара, кхечара, ЯмадаевгIара и так далее, дуй, и беспредел лелийнарш уьш ма бу.\nТIаккха и хIунда лелийна цара и беспредел? ТIаккха нах хIунда лачкъийна? ТIаккха нехан коча хIунда ихна? Тахана гуча ма даьлла и, даьллий? ХIунда ихна? ГIазкхаша царна приказ а делла, шайн ФСБ-н белхалой, шайн болх дIакхоьхьуш хилла цара, дуй. ХIунда кхоьхьуш хилла? Иза официально Iедал когаметта ца хIоттийта, чIагI ца далийта, тIаккха нехан гIуллакх дIа чекх ца далийта, Нохчийн пачхьалкхан гIуллакх чекх ца далийта, болх беш бара.\nАмма оцу балхана дуьхьал Iедало всё равно болх беш хилара, дуй. Мелла а проблемаш а яра гуобаьккхина, дуй. Амма оцу проблемашна дуьхьал къийсам а латтош, далуш дерг дан гIерташ а, къахьоьгуш, тIаккха мелла а и модель билгалъяккха гIерташ (вайна ма-хаъара, в 99 году, ас ма-аллара, Масхадов Аслана, указ а даьккхина, шариатски конституционни реформа йийр ю, аьлла) ишта цхьа белхий вовшахтоха гIерташ, къахьоьгуш, схьабогIуш ма бара вайн Iедал-нах.\nТахана -- суна лично тамашийна хета иза -- гуобаьккхина мостагI хилча, оцу мостагIо тIетаьIна дуьхьал болх беш хилча, тIаккха и болх чекх ца баьлча, тIамца-эскарца чувеана хилча, тIаккха юха а, тIаккха а тахана вайн цIахь долу хьал нахана гуш хилча, тIаккха нахана сов, вайн политикаш бу бохуш болу оцу вайн векалшна гуш хилча, тIаккха юха а, тIаккха а хIунда дуьйцу те, дуй "Деллахь, в 99, 96 году, Деллахь, ма чIогIа вуон дара". Деллахь, проблемаш ян ма яра. Но вуон ма дацара, дуй. Вуон муха дара, дуй, паргIат нах, дуй, тахана долу хьал хьажа, тIаккха цу хенахь хилла долу хьал хьажа. Джохар волчу заманчохь хилла долу хьал а хьажа, дуй. Тахана и пропаганда ю еш, дуй.\nМаршо Радио: ДIабаханчу декабр-баттахь Маршо радионо хеттарш дайтинера Нохчийчохь а, ДегIастанахь а, Кхарачойн-Чергазойн Республикехь. Оцу хеттаршкахь дакъа лецира 3 эзар стага. Инзар валлал, тамашийна жамIаш дар цуьнан. Оьрсийн Федерацин хIун мах хадор бара аша, аьлла, шайга хаьттича, 82 процент чергазоша дика мах хадийра цуьнан. Суьйлашна юккъехь и терахь кхин а лекха ду: Оьрсийн пачхьалкхехьа дика ойла йолуш 94 процент вара оха хеттарш динчу Суьйлашна юкъахь. Амма уггар тамашийна дара Нохчийчохь тхуна гучудаьлларг: иттана юккъехь ялх Нохчо реза ву Оьрсийн Федерацина. ТIамо Нохчашна оццул бохам беанашехь. Иштта нехан дог-ойланаш а йолуш, атта хир дуй те, оцу Оьрсийн пачхьалкхах дIа а хедаш, шарIан бух тIехь Нохчийн я Кавказхойн пачхьалкх кхолла? Удугов Мовладис иштта жоп делира оцу сан хаттарна:\nУдугов: Деллахь, и еш йолу опросаш, вайна хаа ма хаьий, опросаш муха еш ю. ТIаккха но иза дуьйцур дац вай, дуй, и опросаш муха йина, аьлла, дуй. Допустим, боккъала ишта хилийта и, дуй. Но кхузахь цхьа хIума ма ду, тидаме эца дезаш, дуй. Масала, оцу Нохчийчохь аша и гIазкхийн эскар дIадаккхийша, дуй. ТIаккха хаттар дайша оцу нахе, дуй. ТIаккха хIун проценташ гур ю шуна, дуй? Масала, оцу ДегIастанчохь, дуй, и ФСБ дIаяккхийша, дуй. ТIаккха и ФСБ дIа а яккхий, гIазкхий дIа а баккхий, тIаккха хаттийша нахе, дуй. ТIаккха гур ду шуна, дуй, хIун процент хир ю, дуй.\nМаршо Радио: Оьрсийн пачхьалкхаца юкъаметтигаш муха къасто еза? Цунах лаьцна хьайна хеташ дерг алахь, аьлла, дийхира аса Удуговга.\nУдугов: Вайн президенто Iабдул-Хьалимс аьлла ду шен интервьюхь, вайн юкъаметтиг шарIо ма-бохху къастор ду, дуй. ТIаккха шарIо боху вайга тахана, дуй, шайна дина долу зулам ма дита. ТIаккха вай хIинццалц, тIом чекх баьлчахьана, эскар арадаьлчахьана, тоам беш Iийна вай, дуй. Тахана оцунах гIуллакх хир дац, дуй. Юха а, тIом чекх баьлчахьана, эскар арадаьлчахьана, вайн тоам бахь, шо далале, ши шо далале, кхо шо далале, и эскар юха схьачудогIур долуш ду, дуй. Цундела и куьгбехке болу нах -- царна таIзар дан дезаш ду, дуй. Уьш бита мегар бац, дуй.\nХIинцалц вайн Iедалша а, вайн лидерша а дина цхьа гIалат ду -- вайна дина долу зулам вай царна дитина. ХIинцачул тIаьхьа, Даламукълахь, вай и дуьтур дац...\nИза Iабдул-Хьалимс аьлла а ду шен интервьюхь, хIинцалц вайн Iедал, вайн лидерша йина цхьа гIалат ю -- иза вайна дина долу зулам вай царна дитина. ХIинцачул тIаьхьа, Даламукълахь, вай и дуьтур дац, аьлла а ду оцу Iабдул-Хьалимс. ТIаккха шарIо бакъо лахь, машаре къамелаш а дийр ду вай, шарIо бакъо лахь, тIом а бийр бу вай, шарIо бакъо лахь, дуй, цхьана стоьла тIе охьа а хевшина, вовше, дуй, къамелаш дийр ду вай. Вайн, инша-АллахI, Дала мукълахь, цIахь шарIан Iедал ду. ТIаккха шарIан дай бу, дуй. Царна гIоли хуур ду дан дезарг, дуй.\nМаршо Радио: Удугов Мовлади цIера ваьлла, гIехь хан йолун дела, массарна вевзаш вац и Нохчийчохь, амма шех лаьцна дийца кхин башха лууш вацара и. Интервью чекх йолуш, цхьа хIума хаьттира ас цуьнга: наггахь хеза, наха дуьйцуш, дIа Кхатарехь Iаш хилла волу Яндарбиев Зеламха, машен чу бомба а йиллина, эккхийтина; Лондонехь Iаш волу Закаев Ахьмад дIавоьхуш ву, террорист ву бохуш. Хьан оцу балех хьалха вала аьтто муха болу. Удуговс делла жоп ишта дара:\nУдугов: Хаа дезаш ду цхьа хIума, дуй: в 2000 году, со Турцехь волуш, оцу гIазкхаша запрос йинера Туркошка, дуй, со выдать вен, аьлла, дуй. Амма буквально за два дня до этого со Турцера араваьлла вара. ТIаккха где-то через два дня, цара запрос а йина, тIаккха вукхара, со Турцехь вац, аьлла, дуй, дIа а хаийтинера. Цул тIаьхьа со кхаьч-кхаьчна волу меттехь цара запросаш еш ю. Бакъдерг дийцича, сан социйла а ца хуьлу. ТIаккха ма-дарра дийца йиш яц хIоккхузахь дерг, дуй. Амма запросаш-м еш ю, дуй, Делан денна, дуй. ТIаккха и хаа луучарна и просто шайн газеташка, шайн интернете хьаьжча а, гур ду иза.\nТIаккха со волу-волу меттехь царна, гIазкхашна, примерно билгал долуш а ду. ТIаккха со дIакхаьч-кхаьчна меттехь, дуй, официально постоянно запросаш еш ю, лаца, схьалаца, тIаккха схьало, бохуш, дуй. Делан къинхетамца цкъачунна иштта церан гIуллакх ца хуьлуш, иштта, схьадогIуш ду вай. Цул сов, тIаккха гIазкхаша мел еш йолу запросаш хIокху ара болу пачхьалкххаша а, Iедалша а гIазкхий тергал беш а бац. ТIаккха смотря какая страна, конечно, дуй. Цундела просто Делан къинхетам бу цкъачунна, дуй. Кхин дIа хIун хир ду, ца хаьа. Даламукълахь, вайн къахьоьгуш ду, болх беш ду. Болх бийр болуш а ду, Даламукълахь.\nМаршо Радио: Удугов Мовладис маситтаза билгалдаьккхира шен къамелехь ша дуьйцуш дерг шена хеташ дерг хилар. Амма цо айъина теманаш массо Нохчочух хьовха, массо кавказхойх хьакхалуш хиларна, оха кхин дIа а дуьйцур ду царах лаьцна тIейогIучу программашкахь. Шайна хетарг ала оха кхойкхур бу политикаш а, Iилманчаш а, Iеламнах а. Амма къаьсттина тхуна хаа луур дара, Нохчийчохь тIеман халонаш Iуьйшуш болчу могIарерчу нахана хIун хета царах лаьцна.\n(ХIара интервью дуьххьар эфире яьллера 2006 шеран чиллан (феврал) баттахь)


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Студенто банкехь счет еллар Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Студент поступает учиться, и ему говорят "открой свой счет в банке, с которого ты будешь забирать свою степендию". Вопрос: Можно ли открывать в таком случае личный счет в банке, если с кредитной карточки будет сниматься процент?\nИштта счет хьаелла мегар ду. Нагахь санна оцу счета тIедолуш долчу ахчанна банко шегара ахча тIетухур доцучу кепара елла аьтту белахь, ишттарниг елла еза, ахча тIекхетар дерг елла мегар дац. Нагахь санна банкехь оцу кепара йолу счет схьайоьллуш яцахь, тIаккха важа схьаелла а мегар ду, делахь а тIекхетар долу ахча цхьанне агIор шена пайденна лелон мегар дац, мелхо а «шен кочара даккха» дезар ду цо иза, цхьанхьа дIадала дезар ду.\nТIаккха, схьагучу суьртехь, и санна йолчу счетана «кредитни карта» луш ца хуьлу, хIунда аьлча и карта даларна шен билламаш хуьлу банкийн, шайгара даьккхина декхар юхадерзо ницкъ кхочур хилар билгалдеш хIиттийна. Ткъа хIокху стипенди схьаоьцучу хьолехь, цу балхана схьайоьллуш йолчу счета тIера ахча схьаэцалур долу карта луш хуьлу, оцу картийца банкера декхар эцалуш ца хуьлу. Иштта долу карта даккхар мегаш ду. Ткъа «цу тIера процент оьцур елахь» бохург схьахетарехь оцу банко ша и карта даккхарна а, леладайтарна а шена схьаоьцуш долу ахча долчух тера ду, иза а мегаш хIума ду, галдаьлла хIума дац.\nПроблема йолу хIума ду баккъалла долу «кредитни карта» даккхар а, лелор а. «Кредитни карта» - декхаран карта ду, банко оцу картийца декхар луш хуьлу и карта долуш волчунна, цуьнана счета тIера ахча чекхдаьлча. ТIаккха, и декхар банко хIоттийна йолчу хенахь банкана дIаделча, цо оцу декхарна тIе шена са́ ца йоккху. Ткъа нагахь санна хIоттийна йолчу хенахь и декхар дIа ца лахь, банко шена оцу декхар тIе са́ йоккху, масала, ахь схьаоьцур долчу декхарна тIе 2% (йа кхин а алсам) совнаха ахча тIедала дезар ду олу. Ткъа иза – риба́ ду. Цундела ю и карта даккхар а, лелор а проблема. И карта даккхарна шен цхьа цаторийла яцахь, иза даккха мегар дац, хIунда аьлча «договор» дечу хенахь банко хIиттош болчу оцу риба́н билламашна реза хуьлуш куьг таIо дезаш хуьлу цигахь. Цундела, цаторийла йоцучо шен счета тIера ахча схьаоьцуш долу «обычный простой» карта даккха деза. Нагахь санна цхьа цаторийла елахь, и кредитни дерг бен луш дацахь, тIаккха иза даккха мегар ду, делахь а оцу банкера декхар ца эца хьажа веза, деккъа шен счета тIехь долуш долу ахча лелон деза.\n15.07.2012 = 25.08.1433


Нохчийн студент лехамашка ваьккхина Москохан Талламан Комитето\nМоскохарчу Талламан Комитето бехк-такхаман гIуллакх долийна «Европейский» олучу йохка-эцаран центрна уллехь «Спартак» тобанехьа волчу жимчу стагана тIелатар дарна шеко йоьжна нах лаца яхана хиллачу полицина дуьхьала йинчу студенташна дуьхьала.\nУсачевна урс тохарна лаьцначу Ризванов Бекханца цхьана, Маймонидан цIарахчу академин юкъара Iойлехь вехаш хилла Эльдиев Мохьмад лаца яхана хилла полици. «Къилбседа Кавказера буьрсачу кегий наха аратиттина полисхой. Цул тIаьхьа буй-тIарий дина. ОМОНан веа векална кортошна а, дегIана а чевнаш йина», боху официала хаамаша. Делахь а, студенташ-кавказхой полицин декъе дIабигабелла.\nТалламхоша чIагIдарехь, чов йо тапча а, урс а лелош, Европейский центрана уллехь хиллачу тасадаларехь, Ризвановс урс тоьхна Усачевна. Амма, Ризвановга иза вен ца велла, цунна вукхуьнан доттагIчо чов йо тапча тохар бахьанехь. 29 шо долу Усачев Алексей а, 27 шо долу Павлов а, ша Ризванов Бекхан а дарбан хIусамашкахь ву.\nНохчийчура арахьа бехачу кегий нахана шайн Iедалера кхин гIо-накъосталла хир дац аьлла дIахьедар дина оцу хьокъехь Кадыров Рамзана. Уьш, цунна гергахь, мокъалла нислуш бу цу кепарчу Iотта-баккхамана юкъа. Амма шайн гIо стенна тIехь хилара – билгал ца даьккхира Кадыровс.


Хих тур дина ДАIИШ-о\nИракъ - Хица бала хьогуш бу Иракъан къилбера бахархой, Бабил провинци. 2015 шо.\n1990-чу шерашкахь Иракъан диктаторо Саддам Хьусайна якъийра шайн мехкан къилбехь йолу уьшалш. Цу кепара цо бекхам бира шена дуьхьал хиллачу цу меттигашкахь бехачу бахархошна. ХIинца изза деш бу ДАIИШ тобан векалш а.\nСаддам Хьусайна Фарси айманехь тIом болорна реза бацара цу мехкан къилбехь, даьхни а кхобуш, беха миска бахархой. И бахьана долуш диктаторо омра делира цу кIорштIа доьдуш долу хиш дIахьовзаде аьлла. Цу кепара цо якъийра цу нехан дахаран коьрта дакъа долу уьшалш.\nИ бахьана долуш хене бовла рицкъ доцуш бисира гомашаш яжош цигахь бехаш болу эзарнаш доьзалш.\n2003-чу шарахь цу меттиге юха хи хийцира Iедалша. Цхьана хенахь цигахь баьхна дукхах болу нах юхабирзира шайн даьхни а далош.\nАмма хIинца юха а иттаннаш гомашаш яжош болу Iуй дIабоьлхуш бу цигара. Ди-Кар олучу Иракъан провинцехь йолчу Ал-Чибайиш кIоштара уьшалш юха а якъалуш ю.\nАмма нагахь 1990-чу шерашкахь экологина ирча де хIоттийнарг Саддам Хьусайн хиллехь, тахана цунна бехке бу «Исламан пачхьалкх» олучу тобан декъашхой. Евфрат хи тIехь йолчу дамбина Iуналла дечу наха дIахьовзийна цу кIошта доьдуш долу хи.\nЦигахь бехачу нехан къанойх волчу Ал Асади Шейх Мухьаммада дуьйцу хьалха хилларг юха а хуьлуш ду бохуш. Цу нехан Саддам Хьусайн санна менталитет ю бохуш вара иза. Цунах лаьцна яздо меттигерчу Asharq Alawsat газето.\nХица доьзна хаттар вуно чолхе латтташ ду Иракъехь, «Исламан пачхьалкх» олу тоба гучуялале хьалха дуьйна а. Евфрат чурча хих пайда оьцуш ву Иракъехь а, Шемахь а, Туркойчохь а вехаш волу 27 миллион гергга стаг.\nАмма хIинцалера кризис эккхале хьалха а, вуно боккха бала хьоьгуш бара и нах, хи бех дарна а, цигахь дехаш долу адам алсамдаларна а.\nИракъан Iедалерчу наха чIагIдо хи цатоар доьзна ду баханчу баттахь Анбар-провинцехь ДАIИШ тIемалоша хи гулдон чIинг дIакъовларца. «Исламан пачхьалкх» тобано дамба дIакъовлар бахьана долуш Евфрат чура хи дIахьажош ду Habaniyah Iоман чу.\nМеттигерчу Iедалхоша кхайкхамаш бо, нагахь сихха цхьаъ ца дахь экологин бохам хила сахьт дац цигахь бохуш.\nМаховский Мэттью Лондонера эксперт ву. «Аьхка йовха а йолуш, санитаран нормаш дукха ледара ларйочу меттигехь хи лахдаро вуно ирча тIаьхье йохьур ю”, - боху цо.\nКху деношкахь Чибайиш олучу уьшалш йолчу кIошта ваханера Ди-Кар провинцин губертантор ал-Нассири Яхья. Цо дийцарехь, цигахь ирча бохам хила мегаш бу. Цигахь даьхни кхабар а, чIерий лецар а хIаллак хуьлуш ду, бохуш вара ал-Нассири.\nДи-Кар провинцин могашаллин департаментан куьйгалхочо ал-Маджид Саадис дийцарехь, Насирия провинцехь мала хи цатоарна чоьнан ун даржа мегаш ду.\nДи-Кар провинцера уьшалш йоцург «Исламан пачхьалкх» тобано болийна хинан тIом хьакхабелла ю кхин йолу провинцеш а, кIоштанаш а.\nИракъан парламентан юртбахаман а, хинан а комитетан декъашхочо ал-Тамими Фурата дийцарехь, ДАIИШ тIемалоша Рамадера дамба дIалаьцначул тIаьхьа церан карадахана Бабил (Babel), Кербела (Karbala), Наджаф (Najaf), Кадисия (Qadisiyah) провинцешка кхочучу хинна Iуналла дар. Евфрат чура хин барам нисса ах охьабаьлла боху цо.\nIедалхоша дийцарехь, Бабилонехь якъалуш ю стоьмийн бешаш. Йокъалла хIоттор бахьана долуш хIаллак хуьлуш ду дийнаташ а, юртбахаман кхаш а.\nИракъан Iедалан векалша дIахьедарш до шайн мехкан къилберчу меттигашка хи цакхачарна бехке «Исламан пачхьалкх» тоба хилла ца Iаш Туркойчоь а ю бохуш. Оццу депутато Тамимис чIагIдарехь, туркойн Iедалша лахбина Иракъе кхочуш долчу хинан барам.\nШема а ю латкъамаш беш Туркойчоьно шайна тоъал хи ца кхочуьйта бохуш. Туркоша бохийна шаьш хи декъар хьокъехь бина барт, бохуш дуьйцу цара.\nАмма Туркойчоьно хи схьахецча а лахлур болчух тера дац «Исламан пачхьалкх» тобанера схаьболу кхерам. Маршо Радион Иракъан сервисан корреспондентана интервью луш, хица доьзна хаттарш лелочу Иракъан Iедалан декъашхочо Хашим Iелас элира, уггаре а боккха бала ловш ерг Анбар провинци ю аьлла.\nРамадера дамба шайн карахь хиларх пайда эца мегаш бу Исламан пачхьалкх олучу тобано, шайна тактикан а, тIеман а аьттонаш беш.\nЕвфрат ша тайпа доза дара Исламан пачхьалкх тобан тIемалошна а, Иракъан Iедалан ницкъашн а юкъахь долу. Гарехь, кестта Иракъан эскархойн дезар ду шаьш Iунала деш йолу территори шор ян гIорта аьлла хета, вай лакхохьа хьахийначу Лондонерчу политикан экспертана Маховскийна.


Транспаьренси интернешнл вовшатохараллин керла рапорт\nМангал-бутт 06, 2012\nКоррупцина дуьхьала йолчу Транспаьренси Интернешнл Вовшахтохаралло дIахьедар дина, бизнесшна а, Iедалшна а юкъахь гергара уьйраш хиларо Европехь аьтто баьккхина коррупци яржон а, европан экономикин бух малбан а, аьлла.\nКхаарин дийнахь арахецначу рапорто бахарехь политикан партеша, бизнессша, махкахойн гIуллакхаш дечу Iедалан хьукхматаша а вуно вуон жамIаш гайтина кхаьънаш эцарца къийсарехь. Оццу хенахь, хьесапдархоша а, омбудсменаш а, харжамийн комиссеша а шайн аьтто ма-боллу дика жамIаш гойту.\nИштта, рапорто билгалдаьккхина, тIех дукха Iедалша лелориг тоъал хууш дац юкъараллина.\nранспаьренси Интернешнло кхайкхам бина низамашдархошка, Европера хьал мелла а цIандан Iалашонца гIортор ян. Iедалх йозуш йоцчу цу организацино бахарехь цара таллам бинчу 25 пачхьалкхах 19 хIинца а къастийна дац, бизнесо политикина ахча даларца доьзна гIуллакх. Итт пачхьалкхехь бен дихкина дац, цIе ца йовзийтинчу нахера политикашка харжамийн кампанешна ахчанаш эцийтар.


Совет Пачхьалкхан зеделларгах пайдаоьцу Оьрсийчоьнан Iедало\nОьрсийчоь -- "Пионераша цкъа а ца буьтту аьшпаш."\nСовет пачхьалкх йохар йоккха трагеди яра аьлла дIахьедар дира Оьрсийчоьнан Президент Путин Владимира масех шо хьалха. Цу цуьнан дешнаша хетадалийта там бара цу пачхьалкхехь бехна нах чIогIа ирсе бар, аьлла. Таронаш йоцу ца пачхьалкхан нах боккъал шаьш ирсе а хетара телегойтиллаша дийнахь сарралц вайн санна пачхьалкх ян яц бохуш дIахьедарш деш хилла дела. Малхбузера миска нах капиталисташа Iазапехь бахкабо моьттура цу пачхьалкхан тIеIаткъам буха бохкучу Совет пачхьалкхерчу нахана. Совет Iедал хIотточу, иза чIагIдечу заманехь инзаречу къизаллица миллионашкахь шен нах байъина хила пачхьалкхан аьтто белира дуккха а патриоташ кхио. Цу керлачу кхиинчу патриотех цхьа нагахь бен доьзал хир бацара я чуьра, я гергара стаг цу пачхьалкхан къизачу хьер буха нис ца велла.\nИштта патриоташ кхиор доладора цу пачхьалкхехь жималлехь дуьйна. Цу Iалашонна лерина Совет Iедало кхоьллинера кегийчу нехан вовшахтохараллаш. Цу вовшахтохараллийн коьрта Iалашо яра Советан Iедалана муьтахь уьш кхиор, цу Iедало мел бохучух, хаттарш ца деш, тешар а. Иштачарех яра Октябрёнкийн а, пионерийн а, комсомолийн а вовшахтохараллаш. Совет пачхьалкхан мел волу вахархо вара цу кхаа вовшахтохараллех чекхвала везаш. Цул сов, ишколийн тIаьхьарчу классашкахь дешархой Iамабора тIеман говзаллина, аьхка уьш тIеман гарнизонашка герз кхиса буьгура.\nИ пачхьалкх 1991-чу шарахь йоьхча, и вовшахтохараллаш а цкъа ца хилла санна дIаевлира. Уьш дIаевлла хиллехь, тахана хаало, цара кхиина кегирхой баккхий хиллий, царна шайна хьехнарг дицделла ца хиллий. Схьагарехь, цу кхиинчу тIаьхенан иэсо хьовха безамца Iалашйина и вовшахтохараллаш тахана юха а денъеш ю. Ала дашна, тIеман-патриотийн болам “Юнарми” я “Къона Арми” нохчийн матта даьккхича, дуьххьарлерчу цхьаьнакхетарехь Оьрсийчоьнан тIеман министра Шойгу Сергей элира цу боламан центраш иттанашкахь схьайоьллалур ю аьлла. И дIахьедар цу тIеман министераллан интернет агIонна тIехь зорбане даьккхина дара. “Тхуна бIеннашкахь патриоташ кхетош-кхиоран центраш а, бIеннаш къона эскархойн центраш берриг махкахь кхолла луур а дара, оха и цхьа шекойоцуш дийр а ду. Оха тхайн ницкъ кхочург дийр ду шу уггар онда а, уггар хьекъале а, уггар хаза а, ткъа коьртниг шайн мехкан хьакъ долу бахархой санна кхиорхьама,” даладо цу агIоно Шойгун дешнаш. Ала догIу, цу цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш Оьрсийчуьра 85 регионера 500 делегат вара.\n'Къона эскаран' тIеман-патриотийн а, тIеман-спортан а программа хир ю. ТIеман спортийн ловзарш Iамийна ца Iаш, тIеман говзалла а Iамор ю: герз тоха а, салтийн могIаран болар а Iамор ду царна, хууьйту грани.ру цIе йолчу интернет агIоно.\nСтигалкъекъа-беттан 20-чу дийнахь тIеман министераллан пресс-секратаро къона эскар болам кхоллоран хьокъехь хаттарш луьстур ду, аьлла хаамбира. Буьззунчу барамехь цу боламо болхбар доло деза кху шеран гезгмашин-беттан 1 де тIекхаьчча, аьлла тIетуьхира цо.\nГарехь, Совет Пачхьалкхехь хиллачу ДОСААФ клубех терра вовшахтохараллаш хир ю уьш. Церан коьрта Iалашо, кегийрхой Оьрсийчоьнан патриоташ санна кхиор ю. Ткъа, кху тIаьхьарчу масех шарахь Оьрсийчоьнан тIелегойтиллаша зуламхой санна гайтина кавказхойх а бан безар бу хIинца патриоташ.\nОха а хаьттира Нохчийчохь вехачу жимачу стаге цу боламах лаьцна. Цунна тайнера и болам, “могашалла тоян а, цхьайола говзаллаш Iамор а хир ду кегийчу нехан,” элира тхоьга Нохчийчуьрчу къона вахархочо.\nМалхбузено Оьрсийчоьнан дуьхьал санкцеш юккъеяьхначул тIаьхьа, нехан Iер-дахаран хьелаш телхина, ткъа малхбалерчу Украинехь дIабоьду тIом бахьанехь НАТО-н эскарийн терахь Оьрсийчоьнан дозанна гергга алсамдолуш ду. Цундела, тахана юха а Малхбузе Оьрсийчоьнан мостагI санна йуьйцу Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша, ткъа муьлххачу а мостагIчунна дуьхьал гIорто оьшу Iедална. И гIорто кавказхойн кегирхойна юккъехь тIехь кхио дагахь хетало таханлера Оьрсийчоьнан Iедал, ткъа 'къона эскар' тайпа кегирхойн боламаш кхоллар дика кхаъ бу Совет Пачхьалкхана носталги йолчарна а.


Безамца дуне кхолларгдар цо | Новости Магаса - БезФормата\n(Ведзижев Ахьмада 100 шу дизарга) Айса яьккхача хана, гIалгIай дукхагIболча цIихезача йоазонхошца вIашагIкхета а царца къамаьл де а ираз хиннад са.\nВай кагирхоша къахьег хIара Iилмангахьа керда белгалонаш хьаеллаш. Албохчанаькъан Хадижат белгалъяьлар, турзима доазув тохкаш, керда наькъаш довзийтарца.\nШахьар Сунжерча ГIалгIайчен къаман библиотеке вIашагIкехетар дIадихьар, поэт, прозаик хиннача Ведзажнаькъан Абубакара Ахьмада хетадаь.\nУкх деношка, Сахаров Александра «Легенды и сказания Ингушских гор» яхача книжкан презентаци хилар ГIалгIай паччахьалкхен университета Iилман библиотеке.


Навальный хIинца вада мегаш хилар ца лору, экстремизмана тIера лору\nНавальный кхелехь къамел деш ву видеозIенехула\nОппозиционер Навальный Алексей латточу колонехь иза вада мегаш хиларан чоьтера дIа а ваьккхина кхечу чоьте хIоттийна – "экстремистийн а, террористийн а идеологина" тIера стаг волуш санна, хаам бо Свобода Радионо.\nНавальныйн цIарах цуьнах лаьцна яздина цуьнан инстаграмехь. Оцу хаамехь дуьйцуш ду, иза кху деношкахь колонехь комиссе а кхайкхина, цуьнга хаам бина хиларх лаьцна иштта бинчу сацамах. "Оперуполномоченный хьенехов минеха рапорт дахьийтина, тутмакх Навальный экстремистийн а, террористийн а идеологина тIера хиларх лаьцна" – цитата ялайо Навальныйс комиссин кхеташонан.\nЦо дийцарехь, шен бедаршна тIера цIен басахь йолу бирканаш дIа а яьхна, баьццаран басехь йолу керланаш тIетегна цо. Навальныйс бинчу хаамца, колонешкахь цу кепара билгалбоху бусалбанаш а, националисташ а, футболан фанаташ а.\nНавальныйс билгалдаккхарехь, чубоьхкинчу нахана шех, вада мегаш ву а ца олуш, "экстремизмаман тIера ву" аьлла сацам бар гIоле хета, хIунда аьлча царна шен меттахь ву-вац хьожуш хIора сахьтехь, буьйсанна а цхьаьна, тIехIуьттуш цхьа а вац.\nХьалхо Навальный латкъамаш беш вара, саццаза бечу талламаша наб ян ца вуьту ша бохуш.\nБилггала муьлхачу бахьанашца вина иза экстремизм а, терроризм а лелорна тIера ву аьлла сацам – дуьйцуш дац. Хьалхо цуьнца йоьзна вовшахтохаралла суьдо "экстремистийн" лара сацам бира, ткъа иштта Оьрсийчохь дихкира цунна цхьаъ лелор. Цул сов, Навальныйна а, цуьнан накъосташна а дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийна, экстремистийн юкъарло кхолларна, аьлла.


Саралиева Т. «Бертахь къахьоьгу къона тIаьхье кхиорехь» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nКурчалойн районехь ширачех ю Цоци-Юьртара №3 йолу юккъардешаран школа. Иза 1959-чу шарахь 4 бIе дешархочунна лерина йина яра. Цул тIаьхьа дIадаьллчу 55 шарахь юьртахь кхин школаш а схьайиллина, амма республика меттахIотторан юьххьехь юьртара бераш кхиорехь цхьа билггала меттиг дIалаьцначу 3-чу школин ламасташ цаталхар а, шир цадалар а бахьана долуш, тахана кхузахь доьшуш 846 бер ду.\nАла деза, хIора беран цхьаьна метте ши бер хаош алсамбевлла а бац хIорш, цхьа-ши шо хьалха актови зал а, химин, географин шиъ кабинет а тIеярна, таро хилла оццул бераш школехь дIатардан. Бакъдерг аьлча, актови зал галъяларна (аварийни хиларна), дIаяханчу аьхка цунна ремонт а йина, кхин шиъ – информатикин а, физикин а кабинеташ йина цунах.\nКху тIаьххьарчу шерашкахь Нохчийчохь вайнзаманан гIирсашца а, таронашца а кечйина алсам керла школаш схьаелларан тешаш долчу вайна 55 шарах мелла а шираллин бос беттало. ТIехулара муьлхха а керла школа санна, гIишлошъяран керлачу коьчалца кечйина елахь а, чоьхьа ма велла готтачу уче кхачаро шеквоккху кхуьнан хенах. Амма школин дахар девзича билгалдало, кхузахь шайн белхан Iалашо евзаш а, иза кхочушъярна оьшург дан дезарг хууш а хьехархойн коллектив хилар.\nШколехь къахьоьгучу 103 белхахочух 70 хьехархо ву. Лаккхара дешар дешна, алссам белхан зеделларг долуш а, болх бен цхьа-ши шо бен хан йоцурш а бу коллективехь.\n– Коьртаниг царна массарна а шаьш шайн балха тIехь карор ду, – дуьйцу школин директора Гадаева Разета, – цул тIаьхьа хала ца хуьлу цхьа билггалчу Iалашонца къахьега. 4 шо хьалха кхуза директоран балха бан сехьаяьлча, дукха тиша а, ледара а хьал хиларна, жимма бIокъажош яра со, Везан Дела соьга хIун далар ду техьа кхузахь, аьлла хетара. Бакъду цхьа бакъхьара коллектив хиларна, тхуна юкъара мотт карийра. Кху 4 шарахь оха цхьаьна бина болх бахьана долуш, тахана тхаьш а тхайн кхиамех даккхийдеш ду тхо. Ала деза, дика гIо-накъосталла хилла тхуна Ильясов Руслана куьйгалла дечу районан дешаран отделера а, хIокху шина шарахь шуна гуш долчу цIенчу хьоле кхаьчна тхо.\nШен балха тIехь къаьсттина гIо-накъосталла ийманехь кхетош-кхиоран хьехархочуьнгара Халадов Анзорера а, юьхьанцарчу классийн а, дешаран а, кхетош-кхиоран а балхехула заместительшкара Орцуева Жанетигара а, Нуцулханова Иманера а, Гадаева Амнатера а, Абдулкеримов Мохьмад-Эмигара а хуьлу шена аьлла, дийцира директора, амма суна тидаме эца лиира школин профкоман Айдаев ИбрахIиман болх.\nХууш ма-хиллара, дукхах йолчу школашкахь лазаме гIуллакх хуьлу алапин стимулирующи дакъа нисдарехь. Оцу агIор, ша белхахойн хьаштийн гIаролехь латта декхарийлахь хиларе терра а, цул сов, школин бахамехула директоран заместитель а хиларе терра, ИбрахIима дIахьо цхьа билггала болх. ХIора де билгала а доккхуш, шен тидамаш дIаязбен тептар гайтира цо суна. Цу тIехь хIора класс а, цуьнан куьйгалхо а билгалваьккхина, жамIаш дина церан белхан: смена дIаяьлча муьлхачу хьолехь ю класс – цIена, боьха, ченаш йолуш, йоцуш, къепе ю, яц. Оьрсаша олуш ма-хиллара, дIаяздинарг дагарца а ца даккхало, цундела стимулировани дакъа къасточохь цхьа а дегабаамаш ца хуьлу. Цунах дерг хаьттича, Гадаевас элира:\n– Со школин куьйгалхо елахь а, оцу гIуллакхна улло а ца йоьду, бакъо цахилар сов, юьстаха хилар чIогIа атта ду. Кхиболчу белхахошна санна, сан балхе хьаьжжина, суна а къастадо стимулировани.\nШколерчу белхан стаж 30 шо елахь а, 4 шо бен дац Разет хIокху школехь директоран болх беш йолу. ДIадаханчу бIешеран 85-чу шарахь Цоци-Юьртан юккъера школа чекхъяьккхина, Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан филологин факультете деша а яхана, ша дешначу №1 йолчу Цоцин-Юьртарчу школехь болх бан йолаелира Разет. 90-чу шарахь институт чекхъяьккхина еара иза Цоцин-Юьртарчу №2 йолчу школе оьрсийн меттан, литературин хьехархочун балха. ТIеман шерашкахь а, болх бан таро йолчу цхьана дийнахь а юкъараяьлла зама ца хилла.\nДиъ шо хьалха, Разет директоран болх бан йолалуш, ерриг а школехь болх беш 2 компьютер бен яцара, хIинца 30 компьютер а ю, уьш ерриш а интернет зIенехула болх беш а ю. Электронни журналаш дарехь а зеделларг гулдина кхузарчу хьехархоша. ХIокху деношкахь кхачанан (столови) чохь дIахIоттийна довха хи хир долу яй а, куьйгаш дила аьттонаш а бина. 41 класс-комплект ю школехь, хIора а классехь 20-23 дешархо ву. Иза берашна деша а, хьехархочунна хьеха а аьтто болу гIуллакх ду, хууш ма-хиллара, классаш дукха юьзна хилча, низамна а, дешарна а таронаш ледара хуьлу. Кхушара дукха 1-ра классаш, 5 класс, хIоранна а чохь 20-25 дешархо волуш, бIе сов дешархо вовшахкхетта школехь. Ткъа ФГОС-хула доьшуш йолу и классаш, «Школы России» программехула болх беш ю. Директоро дийцарехь, массарна а тоьуш ю учебникаш а, дешаран а, методикин а коьчалш а.\n– Ерриг районерчу юьхьанцарчу классийн хьехархой кхуза схьабогIуш а, царна масална йиллина урокаш яла охIла болчу тхан хьехархоша урокаш луш а, «стажерски майданахь» болх беш а бу тхан хьехархой, – дийцира Разета, – кхушара 17 класс-комплект ю тхан юьхьанцарчу декъехь, уьш шайн къаьсттинчу гIишло чохь а бу тхан. Ала деза, оцу декъан куьйгалхо йолу Орцуева Жанета башха вовшахтохархо а, зеделларг долу хьехархо а ю. Ткъа районан а «Ресурсни центрехь» болх вовшахтоьхна а, оцу белхан алсам зеделларг долуш а ву тхан Элистахь дешна волу хаамийн компьютерни технологешкахула директоран заместитель волу Абдулкаримов Мохьмад-Эми а, доцца аьлча, ша бечу белхан цхьацца похIмаллин агIо йоцург ван а вац. ХIора шарахь «Шеран хьехархо» конкурсехь дакъалоцу коллективерчу хьехархоша. Стохка оьрсийн меттан, литературин хьехархо Мидаева Кемисас дакъалецира цигахь. 2012-чу шарахь «Воспитать человека» номинацехь дакъалецира Межидова Заремас. Кхушара «Къона педагог» номинацехь дакъалаьцна Шахбиев Сайд-Хьамзата а, Вахитаева Раисас а.\nШех дика дош ала хьакъ ю къона хьехархо, шиъ лаккхара дешар дешна йолу ингалсан мотт хьоьхуш йолу Хамзатханова Яха а, информатикин хьехархо Эдисултанов Им-Iела а, физкультурин хьехархо Айдаев Анзор а, физикин хьехархо Хузаев Рустам а, иштта кхиберш а. Кхушара 16 керла хьехархо а тIеэцна оха, шайх цхьа а проблема ца еш, дика дIабуьйлабелла уьш.\nИштта похIмаллин агIор кхиамаш болуш дешархой а бу 3-чу школехь. Царах ю 10-чу «Б» классан дешархо Мусаева Хадижат. Поэзин декъехь республикин конкурсашкахь а дакъалаьцна цо. «СтелаIад» журналехь а зорбане евлла цуьнан стихаш. Спортехула школин юхькIам хилла лаьтташ ву Гаруев Хьабиб а, Баматгораев Хьамзат а, «Синмехаллаш» проектехь дакъалоцуш бу тхан 10-чу «А» классера дешархой Мусаев Дауд, Юсупов Асхьаб, Ибрагимов Бай-Iела. 10 дешархо ву тхан «Ахмат» клубан декъашхо. Цоцин-Юьртан №3 йолу юкъардешаран школа дика къахоьгуш ю вайн мехкан Куьйгалхочо билгалдаьккхина ма-хиллара, гIиллакх-оьздангаллица, исламан динца, шайн мохк а, ненан мотт а дукхабеза патриоташ кхиоран новкъахь.\nЦунна тIедоьгIна, Курчалойн районан дешаран декъан говзанчас Магомадов Салама элира:\n– Цкъа а хабарца кIелхьара бовла а ца гIерташ, шаьш дийриг даггара а, боккхачу кхетамца а деш схьайогIуш ю 3-чу школин коллектив. Муьлхха стаг а, коллектив а ша дечун Iалашо гуш хилар коьртаниг ду чаккхенан жамI толам болуш хиларан. Иза дика девза Гадаева Разет коьртехь йолчу оцу коллективана. Тхуна луур дара, Цоцин-Юьртара №3 йолчу школин коллектив оцу новкъара гал ца йолуш, керлачу кхиамашка кхочийла.


ПIаьнгазарчу нохчийн йоккхачу стага дуьйцу шайн хийцаделлачу дахарх лаьцна.\nГуьржийчура нохчий бехачу ПIаьнгаз-чIожан, терго ян доладелла хIинца Iедалша. Кхетта хир ду уьш социалан хьашташ кхочуш ца деш, тIехь Iуналла доцучу регионера кхачамабацарш, пачхьалкх мел ю даьржарг хиларх. Иштта хилира ПIаьнказ-чIожехь а.\nКавказан дукъан дехьа болчу шайн Даймахкара Iедалшкара а бала ца кхачаро, боккха эшам беш бу цигахь. ТIаьххьара, ши де хьалха цига ваханчу хенахь, цIаван новкъа ваьлча, урамехь, охьатоьхначу цхьана дечиган тIехь хиъна Iаш йоккха стаг гира суна. Цуьнца къамел дира ас. Иза ю Туркошвили Зарго (шен сурт даккхийта цалиира цунна). ХIара ду тхойшинна хилла къамел.\nТуркошвили: «82 шо ду сан. Тоъъал йоккха ю. Хан яхна ю».\nКорреспондент: «Хьан хеннара нах буй кхузахь? Бисний уьш?».\nТуркошвили: «Бу дера. Сол баккхий а хира бу. Кху чуьра верг а сан хеннара ву. Бу дера. Сол баккхий нах».\nКорреспондент: «Шун дайша муха дуьйцура: шу муха кхаьчна кхуза?»\nТуркошвили: «Суна хууш дац иза. Кегий тхо долчу хенахь дагахь а дацара суна иза хатта деза аьлла. Ткъа даккхий хилча, иза хатта стаг висна а вац».\nКорреспондент: «Хаза Iалам а долуш, хаза меттиг ю хIара».\nТуркошвили: «Дика мохк бу хIара. Къелла ю. Бехарш кIезиг бу. Доцурш дукха бу. ХIума даккха хала ду. Тешаме меттиг ю хIара. Хьайн наб яр бен ца дезаш, паргIат меттиг ю хIара.\nХьалха яра белхан меттигаш. ХIинца уьш яц. ХIинца и белхаш дIадукъаделла. ХIинцалерчарна къахьега ца лаьа. Тхо, къа а хьоьгуш, пенси дахна. Мел долу хIума аттачу даьлла. Чохь охьадогIуш хи ду. Оха вуно генара кхоьхьура иза.\nХIинца лазарш а ду нахехь. Болх бар, хьацар далар дика ма ду. Хьалха оха болх бора марс тухуш а, аренаш лелош а. Наха болх бечу хенахь, гIантахь хиъна Iаш пондарча хуьлура. Вота тухуш хуьлура. ХIинца и лелош верг махках а воккхур ву наха».\nКорреспондент: «ХIинца дIадаьккхина иза?».\nТуркошвили: «ДIадеккхина и хIума джамаIато. Къилахь ду боху. Суна-м дика хетара уьш. ХIинца а хета. Сан ненада вара Килай бохуш. Иза волчу оьхур цхьа нохчий. Цара олура цуьнга: цхьа зама йогIур ю вайна, дех кIант хуьлуш, кIантах да хуьлуш, ненах нус хуьлуш, несах марнана хуьлуш, дин дохош, цунна дуьхьало еш нах а болуш. Иштта, дин дохош болуш бу-кх нах вайна».\nКорреспондент: «Дукха цIенош го-кх суна кхузахь деса. Нах дIабахна царна чуьра?»\nТуркошвили: «ДIабахна бу цхьаберш. Москох а бу. ХIара хIусам сан ю. Чукхета гIерташ ю хIара а. Сан маттах а шу кхеташ хир дац. Со хьан маттахь кхета. ГIалгIайн маттахь ца кхета со. ХIинца кхузахь мIаьйстой, кху Омала чохьий мотт кхечу тайпан бу. Лакхахь тхан меттигашкахь мотт цIена бу.\nГуьржийчохь бехачу кистойн терахь 12 эзар цакхоччуш ду. 59 фамили лелош бу уьш, Гуьржийн «швили» а «дзе» чакхенехь а долуш. Сатийсамца хьоьжу уьш, шай Даймахкаца уьйраш карлаяларе. Уьш хилча, дайн гIиллакхаш а, ламасташ а чIагIлур дара аьлла хета царна.


Нохчийн Республикан гимн (Гимн Чеченской Республики) Дешнийн автор — Кадыров Хож-Ахьмад Мукъаман автор — Бексултанов Iумар Харцоно цІе тесна хийла хьо ягарх, Нохчийчоь ца йоьжна, гІаьттина яха. Кавказан ткъес хилла, маршонан ага, Хьан лаьттан сий дина яхь йолчу наха. Барт болу хьан къаьмнаш — мах боцу беркат! Хьо йоцург Нана яц нохчийн халкъ хьаста. Тхан дахар, тхан дерзар Даймехкан кхерчахь, Декъалдар доьхуш ду, Далла беш хастам. Башламан баххьашка дайн синош дуьссу. Органан тулгІено ненан мотт буьйцу. Исбаьхьа совгІат хьо, азаллехь делла! Шатлакхан илли ду тхуна ницкъ белларг! Къинхьегам, хьан хьуьнарш хазделла шайна, ...


Ханнахьа дарба дайталаш, дика лораш болаш ба шоана — Сердало\nХаннахьа дарба дайталаш, дика лораш болаш ба шоана\n1931 шера я тха нана Маржан. Цо лайна хало бIарчча книжка язделлал я аьнна хет сона. Пхийттара ялчахой маIача наха когаметта кхалнах болаш, говрашта когаметта шерч долча тIема хана СибарегIа кхашка ялатий токашка болх баь, ветеран тыла я из. Хало ла Iема, хIама сатоха ховш я. Хьиннаре кахьегачарегI хиннай из укх тIехьарча 10-12 шерашка кхаччалца. ХIаьта хIанз лерттIа дIалела а тIехьа могаш яц из. Бакъда ягIаше цхьацца хIама хьаде гIерт. Ше цамогаш хилча, дукхагIа бола гIалгIай санна больнице хала йодаш хиннай из массахана а. Фу хала? Из-м вIаллла а хьатIаэцаш а хиннаяц укх кхаь-диъ шерага кхаччалца. Доаца лазар да хьона, аьле висара а кIалвут цар яхаш, дувцаш хеза яр из. Цул совгIа наха ше бахьан долаш хало хилар кхераш яр. Мел ше могаш йоацаш хилча а, — «со больнице яха езаш яц», оалар. ХIаьта оаха скорая помощь хьаехар цун.\nЦкъа иштта во хьал долаш кхыметтел маькха хьадж хьакхийттача а ца лоалуш хилар из. Больнице дIайига тхо делча дов дир тхона. «Йита со, сай цIагIа яла безам боагIа са», — йоахар. Оахош дувцар цо тIа ца эцандаь, из кхы а халагIа хилар кхераш Iийр тхо, цунга кхы хIама ца оалаш. Цул тIехьагIа сихха хьйийхар скорая помощь. Ала деза, хьакхаьча лор бIаргаейча тха йиша Лейла шек яьлар, ер мо йолча лоро фу гIо дергда, халача унахочоа, аьнна. Къона 23-24 шу мара хургдоацаш, кхы дукха поалхам болаш говзанча, я аьнна аргдолаш яцар оарцагIа ена лор Марина. Бакъда массехк минот ялалехьа уйла хувцаелар Лейлай. Ший болх цун дика ховлга а, денал, сабар цунгахьа долга а гучадаьлар уллув мелволча Маржан дезалхочоа.\nХатта дезар хаьтта, де дезар ше даь яьнна, кIезиг-дукха из меттаеначул тIехьагIа аьлар, больнице дIайига езаш я хьо, аьнна. Унахо духьалъяла йолаелар. «Дукха яхийла хьо йиIиг, баркал хьона. Сона цига яхаяр аьнна де гIо дац», — халла садоахаш йоахар нане. – «Хьо йоацаш укхазара дIаяха бокъо яц са – йоахар вокхо. – Цига дика хьожаргба хьога, атта садоахаргдолаш аппарат оттаергья. Хадданза тIахьожаш лораш а хургба» — йоахар лоро кIаьдда, амма лер цIенхашта дар. Иштта дувцаш цхьа ткъаьх минот дIаяьлар. Юххера а медицински болчакх хьачуяйтар Маринас. Берригаш а цецбаьлар, ший больнице дIайигийта, цу болчакха из дIатаяьла раьза хилча. Иштта халла больнице кхоачайир тха нана. Цига дIакхаьчача из кизга чакх а яьккха, Iоюжайир реанимаце. Маринас яххача тайпара я а яр укхаза садоахийташ йола апппараташ, хадданза тIахьожаш лораш. Из цига Iоюжяьлга хайначул тIехьагIа мара дIаяханзар ер йоалаеш ена скорая тIара лор Марина.\nРеанимаце бийса яьккхар. ШоалагIча дийнахьа хронически бронхит да, дега ишемия яха лазар да аьнна, терапевтически отделене Iоюжаяь дарба деш ши кIира даьккхар. Ше цу больнице мел яьккха ха, шийга мел хьийжа лораш мел дика хилар шийца дувцаш хул нани. Реанимаце уллаш-м бер санна хьестар со оал. ХIаьта терапия хинна лор КIориганаькъан Фатима ший нана из йолаш санна хиннай. Молхашца дарба дарал совгIа, юххе Iохайна хоза йистхиларца а, терко лоаттаярца а хьаметта йоалайир дезткъара яьнна унахо. ЦIий кIезига долга хайначул тIехьагIа оарц а даьккха донарски цIий тохийтар.\nЦигара йийрза цIайоагIаш Фатимас аьннадар цунга шера шозза Iоюжаш хьай могашала гIо дайталахь, аьнна. Амма тха нанас дукха хьатIаийцадацар цо дувцар. Цудухьа дукха ха йоаццаш юха а, халча хьале а йолаш, больнице йига езаш хилар тха из. Юха а ший лора дика говзанча йолаш гучьянача Фатимайна тIа йига дарба даь ерзайир Маржан. Бакъда хIанз дика дIаийцад йоккхача сага цун дешаш «Нани, хьа могашал лоаттаяра 20 % мара тхона дакъалоацалургдац, 80% хьона тIехьа я. Хьай ханнахьа шера шозза, бIаьстии, гурахьаи больнице Iоюжаш могашала гIо-новкъостол дайташ хила еза хьо. Кхаь бетта цкъа, лорашка чакхъяла еза. ХIаман юхагIерта йиш яц». Шийна зерате хьа мел венача хьаьшага оал нане, дика ба шоана лораш, ма дика хьажар-кх уж сога, аьле.\nИштта баркал аьнна йоалаш яц Маржан лечара ше кIалхаръяьккхача лорашта а, медсестрашта а. Къаьстта КIориганаькъан Фатимайнеи, Ачалкхерча скорая помоща лора Маринайнеи. «Дала шоай тIехьено белабеш боахаболба уж. Ираз долаш бахалба уж» — да цун дешаш.\nУкх текста чу цхьа масал да. Цхьавола лор во волаш гучаваьннав аьнна ца Iеш, ханнахьа лорашка долхаш, вай могашал лоараеш хила деза вай. ХIаьта дика лор мала ва, воацар мала ва ховш хила деза.\n← Вицвеннавац из халкъа\nЦиска гургал хьан олларгба →\nСпасти больное сердце\nЗдоровье человека ПРИВИВОЧНЫЙ ВОПРОС


Терроран тохар кечдеш хилла аьлла, бехкевинчу нохчочуьнгахьа пикет дIаяьхьна Австрехь\nВисаев Аптигахьа хIоттийначу пикетан декъашхочун плакат\nВенерчу Оьрсийчоьнан векалтана хьалха пикет хIоттийнера, Оьрсийчоьно терроран тохар кечдеш хилла, бакъо йоцуш лоьлхуьйтурш латтош хилла аьлла, бехкевинчу нохчочунна Висаев Аптина тIаьхьарадовлар тIедожош. Бакъонашларъярхоша чIагIдарца, низамехь дац цунна дуьхьал айдина бехкзуламан гIуллакх.\nПикет вовшахтоьхнера къобалъязчу Ичкерин векалалло Венехь. Цхьахйолчу декъашхочо Кавказ.Реалиига дийцарехь, акцехь тIедожийра нохчашна тIехь харцо лелор Оьрсийчохь сацаде аьлла – цо бахарехь, махкарчу бахархошна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш доху, шантаж еш, Iазапаш латтош, бехкаш тIе а лоьцуьйтуш.\nПикетехь хиллачу кхечу декхашхочун тоьшаллица, Оьрсийчоьнан векалтан белхахоша шаьш реза цахилар хаийтира акци хIотторна, протестхошна новкъарло ян а гIоьртира, иштта хIаллакдира, дипломатин векалтна дуьххьал стенда тIехь дIадиттина хилла украинхойн символика тIехь йолу плакаташ.\n"Царна тIе яздина дара: "Путин.Гитлер.Сталин". Путин дIадайъира векалтан белхахоша, дитира Сталин а, Гитлер а", - дийцира Кавказ.Реалиига цхьахйолчу пикетан декъашхочо.\nШен хIусамден Висаевн интересаш хьалхаяьхна лелачу цуьнан хIусамнанас Мутаева Iаишас хаамбира Кавказ.Реалиин корреспонденте, шена а, шен пхеа берана а ницкъахоша Iаткъам бо аьлла. Ши кIира хьалха тидам хилира цуьнан шен цIенна уллохь шаьш тергалдеш буйла - цо чIагIдо, шен кораш бухахь Норильск гIалин ФСБ-н шолгIачу декъан хьаькам вара буса сахиллалц ха деш аьлла, цхьахйолчу йоIана а вевзинера ницкъахо. Къайлахчу сервисийн тергамца доьзна Мутаева кхоьру шена а, шен берашна а дуьхьал талламхоша бакъо йоцург лелорна а, иштта шен цхьахволу доьзалхо лачкъорна а.\nЗазадокху-баттахь Висаевн гIуллакхехула волчу цхьахволчу тешо дIахьедира, ша харц тоьшалла дина ницкъахоша Iаткъам барна аьлла. Газарчиев ИбрахIима бахарехь, нохчийн диаспоро тIеIаткъамбо шена аьллачу кехатна куьйгъязде баьхнера цуьнга талламхочо.\nСтохка Охан-баттера схьа дуьйна лаьцна латтош ву Висаев Апти. Иза бехкево терроризмана а, бакъо йоцуш лоьлхуьйтурш латторна а. Шена дохкучу бехкашна къера ца хуьлу иза, дIахьедо гIуллакх бух боцуш ду бохуш. Кавказ.Реалиино хаамбарехь, Чиллан-баттахь Красноярскан Коьртачу кIоштан кхело дIаяхйира Висаев чохь латон хан.


19/12/2016 0 Комментариев 990 Просмотров\nИшттачу цхьаьнакхетаршкахь дуьххьара хилла яцара Меди Зелимхановна. Кест-кеста дешархошца, иштта Зелимханан исторех лаьцна хаа луучу муьлххачуьнца а цхьаьна а кхета, цунах лаьцна а, х1етахьлерчу шайн халчу дахарх а дийца дуккха а дан а ду цуьнан а, цуьнан йишин Гудаева Энистан а. Ткъа Энисат Зелимхановна жимма могуш йоцуш хилла хиларна кхуза ша еанера Меди.\nЦхьаьнакхетар хилале хьалха х1ораннан а дук¬кха а гулделлера цу та-машийначу хиламашца йоьзна истори йолчу зуд-чуьнга дан хеттарш; бак-кхийчара доьзалшкахь луьйцуш а, «Зелимха» роман а, цунах лаьцна кхийолу цхьацца зорба--нехь арадевлла исторически дийцарш. а; кхиерш йоьуш а дуккха а дара билггала оцу историца з1е йолуш и шаьш кхоьллина болчу адамашка хатта. Ша ханна йоккха елахь а, х1умма а дицдина, я шеца цхьаьнакхеттачу тхан хеттаршна жоьпаш далар хало лоруш яцара Меди Зелимхановна. Цо боккхачу тидамца а, историчес¬ки нийса а дуьйцура паччахьан хьадалчаша Енисейски Губерне Сибрех дахийтинчу хенахь шаьш хьегначу халонех, шайна динчу г1ох лаьцна.\n— Цу хенахь тхо санна политически ссылке бахкийтина дуккха а революционераш бара цигахь,— бохуш дуьйцу шен дагалецамашкахь Зелимханова Медис.\n—Догц1ена, эшначохь вовшашна г1о деш, лаккхара адамалла йолуш бара уьш. Суна цкъа а диц ца ло церан цхьаннан Карташевн доьзало тхуна дина г1о. Йоза-дешар, оьрсийн мотт ца хууш до¬лу тхо, шайн 1уналле эцна, тхан шолг1а нана-йиша хилла д1ах1оьттира х1етахь Карташева Валентина Михайловна. Ермаковск юьртахь совцийна, цигара д1асадовла йиш йоцуш дара тхо х1етахь. Тхуна оьшург т1ейохьура, дехьа-сехьа хуьлуш долу керланаш довзуьйтура цо. Цул совнаха, ц1ахь бисинчу гергарчаьрга кехаташ яздора, цигара схьадаьхкинарарш доьшура, тхуна йоза дешар,оьрсийн мотт 1амабора.Цкъа а дицлур доцуш дагахь-дисина су¬на цо тхуна дина г1о, цуьнан оьзда, дика амалш г1иллакх, адамалла.\nДуккха а хеттарш дира дешархоша церан ненах, дех лаьцна, цара хьегна¬чу халонех лаьцна. Шайн ненан амалех доккхачу до заллица а, хаза а дийцира Медис: цуьнан къонахалла, догдикалла, къинхетам доза доцуш хилла хилар гойтура шен къамелехь. Шена хуьлу хало ца лоьруш, дерригенна а т1ехь Зелимханан йоккха г1оьнча хилла церан нана Бици.\n— Адамийн амалшца йог1уш к1еда амал йо¬луш, муьлххачара а езаш т1еоьцуш, уьйр-безам лело хууш яра тхан нана,— бохуш дуьйцу Зелимхановас .\n-Цундела цунна атта хуьлура адамашца гер гарло таса, керла адамаш довза. Цкъа а ца хезара цуьнгара халонех лаьцна тийжамаш бар. Паччахьан 1едалан къизаллин бала ца ловш, бакъонехьа къийсар коьрта некъ хаьр жина волчу шен майрачун хало-атто, цуьнан дахар декъа кийча яра тхан нана. Цул т1аьхьа шайн доьзалан ден Зелимханан хьокъехь яздина долу дук кха а документаш а, газетни материалаш а, ис¬торически суьрташ а гайтира тхуна Меди Зелимхановнас. Х1ора а дош пайден, ч1ог1а чулацам болуш дара Меди Зелимхановнин къамел. Дуккха а керланиг, пайдениг хи-ира тхуна цу дийнахь Зелимханах а, цуьнан доьзалх а лаьцна. Доккха совг1ат дара тхуна цуьнца цхьаьнакхетар. Тхоьца цхьаьнакхетаре иза ярна оха массара а доккха баркалла а элира цунна.\nВеданарчу № 1 йолчу юккъерчу школан 10-чу классийн дешархой.\nСУРТАШ Т1ЕХЬ: лакхахь аьрру аг1ор—Зе-лимханова Меди ю къамел деш; аьтту аг1ор —дешархоша доккха баркалла аларца дагалецаме совг1ат до Зелимханова Медина; лахахь—боккхачу тидамца ладуг1у дешархоша Зелимханова Медис шеен дех Зеламхех лаьцна дуйцучуьнга.\nКолхозан дахар 13.01.89 шо № 6 (5069)


Тарамова Хьалиматан тIаьхьарчу кхолламо сахьавзийна бакъоларъярхойн\nБакъоларъярхой, журналист Анохина Светлана саготта ю, Дагестане еддачу Нохчийчуьрчу Тарамова Хьалиматан кхолламах кхин дIа хиндолчунна. Фейсбукерчу шен пена тIехь харцдина цо Тарамова шолгIа а яда гIоьртинера бохург. Кху деношкахь BAZA телеграм-канало бинера цунах лаьцна хаам. Бакъоларъярхочунна хетарехь, "цхьана Iалашонца яржийна ю и фейк-информаци".\n"Эццахь суна дагадаийтира, оцу тайпаниг хуьлуш хIума хилар. Цхьана инцидентна тIех сов терго тIеозийнехь, и стаг кхин бахьана а доцуш "вайъа" йиш ца хуьлий, иза ведда олий, даржадора, - дуьйцу Анохинас. – Цкъа ведда – юхавалинйа. ШолгIа ведда -юхаверзийна, юха кхозлагIа а… Иза лаца тIаккха аьтто ца кхечира, цхьанхьа а ца карийна, стенга вахна хууш дац, тIаьхьара йовлийша, боьха хIуманаш, тхуна, ишта а дог доьхна дара тхо олу. Лаьар-кх, иза хIоттийна сценарий цахиларх теша".\nКарарчу хенахь Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло комментарий ца йитина Тарамова ядарх а, юхаялорах а яьржинчу информацех.\nЦул тIаьхьа дукха хан ялале, Тарамова гайтира меттигерчу "Грозный" телеканалехь. 35 минотехь яьккхина лерина репортаж гайтира телехьожийло, Нохчийчуьра йоI "лачкъо гIортарх". Видео тIехь цо элира, шен гIуллакхаш дика а ду, цхьаммо а еш гIело а яц шена, "дага ца догIу" шена ша шелтере муха кхаьчна а аьлла.


Нохчийчоь -- Толаман Дийнахь, Соьлж-ГIала, 9Сти2015\nЦхьа зама хьалха, аьлча а, иза дуьххьара дарже хIуттучу деношкахь Кадыров Рамзане цуьнан Гуьмсерчу резиденцехь интервью ийцира Маршо Радионо. Соьлж-ГIалахь ког баькх-баьккхинчохь хьан ден а, хьан а суьрташ ду дIадиттина, хьан цIе ца хьахош ца доладо хьаькамаша цхьа а гIуллакх, хьайн гоно хьо тIех сов вазвеш ца хаало хьуна, аьлла хаьттира оха. Иштта дара хIетахь, 2007-чу шарахь, Кадыровс делла жоп.\nКадыров: "Культ личности" олу наха бохучу баркаллах?\nЦхьана а пачхьалкхах бозуш а боцуш, адам, дийнат, жил-Iалам дуьззина шен а долуш, и берриг а бахам, къанвелча дас воIе дIа а луш, доладечу мехкан дех олуш хилла паччахь. Оха интервью эцначул тIаьхьа дIадахначу 8 шера чохь чIагIъелла Кадыров Рамзанна тIехь «паччахь» цIе.\nТкъа пачхьалкхехь цхьаъ бен воцчу президентан куьйгакIел а Iаш, бIе гергга регионашлахь йолчу цхьаннах бен жоп луш а воцчу администраторх бохийла дац «паччахь». Беламе хуьлу, масала, Тамбов кIоштан паччахь цигарчу губернаторх аьлча!\nОцу хьокъехь кхетамбалар дийхира Маршо Радионо историн Iилманан докторе, Парижехь вехачу Вачагаев Майрбеке. Цунна иштта го.\nВачагаев: "паччахь" - иза эла ву, хан ву, султан ву...\nПачхьалкхалла халкъан долахь а ю, Iедална некъаш къасториг халкъ а ду, аьлла ю Оьрсийчоьнан конституци. Цуьнга хьажжина болхбеш а, къахьоьгуш а хила догIу халкъан маршонашна тIехь бIаьрг латтабе йозуш йоцу институташ а – зорбан гIирсаш, бакъоларъярхойн юкъараллаш, масала.\nНохчийчохь тIаьххьарчу кIиранашкахь леллачу хиламаша гарабаьхна политикийн, кхечу тергамчийн оцу махкахь маршонаш леларе, юстаре болу хьежамаш.\nЗакан-Юьртахь полисхоша меттигерчу школехь экзамен юьдучу юкъанна цхьана дешархочунна бина тIеIаткъам, оццу юьртахь сацийна низамхоша кхо йоI, церан чIенганаш къевлина ю аьлла, кхетош-кхион йигар, и гIелонаш ца лайна цул тIаьхьа полицин хIусамаш бIеннаш наха гоне лацар шина хотIехь го махкарчу Iедалний, арахьарчу газеташний, бакъоларъярхошний.\nБозуш боцчу оьрсийн журналисташий, махкал арахьарчу бакъоларъярхоший Нохчийчохь шайна диктатура лелаш хиларан битамаш го бохуш яздо, дуьйцу.\nТкъа Нохчийчоьнан хьаьмаша кеп-кепарчу хьукматашкара, къошташкара Iедалнан ницкъашца евллачу конфликташна юкъатарбелла нах телевизионашкахула халкъана хьалха а хIиттош, я яхь йоху церан, полисхой кIинойх цIанбойтуш, я шайгга харцдойту шайца мел лелларг а, хилларг а.\nМалхбале а, Малхбузе а, цигара политикаш, журналисташ, бакъоларъярхой бехкебо кху деношкахь Соьлж-ГIаларчу хьаькамаша цара шайн мохк юха а тIемашка ийзабо, питанаш туьйсу бохуш.\nТамаше делахь а, оцу къамелашна тIе а товш, шайггара кеп-кепара прокламацеш яржайо Нохчийчуьрчу цхьаболчу бакъоларъярхоша а, Оьрсийчоьнан президентан цIарх адамийн бакъонийн тергоечу Нухажиев Нурдин хьукмато а тIехь. Оццу маьIнехь ю кху кIиранах еш йолу телеэфираш а.\nМаршо Радио а хьекхойолийна шайн дегабаамечу эфирашна юкъа меттигерчу телевизионаша. Иза бехкейира деношкахь «Грозный» канало Закан-Юьртахь полисхоша йиттинчу кIантана массо а хаамийн гIирсел хьалха орцахъелира, аьлла.\nМахкахь бахархой маршонаш Iедало хьоьшуш хилар, низамхойн кара нехан дерриг а дахар дIаделла хилар Маршо Радионе далхадо цигарчу дуккхаъчара. Дукха хьолехь уьш бакъ хиларе терра, тхан йиш ца хуьлу тхаьшца къамелаш дечийн цIерш йовзийта – шена дош аьллачунна хьанна а, цхьа а низам а ца тергалдеш, гIелойо Iедалхоша.\nЦундела цIе ца йоккху оха махкара хьал далхочу кху Соьлж-ГIалахь ехачу зудчун а. Халахета, кханене цхьа а дегайовхо а йоцуш, цо къа-бала балхош.\nНохчийчуьра зуда: Дела орцах ца валахь, тхан кхин дан хIума дац\nМахкарчу хьакамашна тIаьххье, къоман могIархойн декъо а республикан куьйгалхочух «паччахь» бахар дуй-те диктатурин куьйгаш достург, мехкан администратора, цуьнан гоно халкъана тIехь мел йоккха харцо лелийча а, нийсоян я Кремлера а, я махкал арахьарчу кхечу хьукматашкара а нахана гIо ца кхачар?\nНохчаша сатуьйсу шайн дахар паргIатонийн хорша а дирзина, бахам лаха а, къоман кхане диканца йилла а шайга аьттонаш кхачийтаре. Иза хеза царна кест-кеста махкарчу Iедало мархйохучу массо а социалан машанашкахь, телефонан къамелашкахь, шаьш-шайца къайлаха къамелаш дечохь а.\nНохчийн журналистикера, бакъоларъярхошкара хьал\n«Вайн паччахь» тIаме водахь...


Т1ехьабаьккха 1овдала бегаш беш хиннав цхьан хана ши доттаг1а. Цхьанахьа чубийхаб уж. Д1аэттача, ца1 волавенна цаг1а чу вахав, цу ц1енца ше хьакхаштаг1а хиларах. Шоллаг1авар коана1арга сецав. Чуваьнначунга фусам-дас хаьттад, хьа доттаг1а ара х1ана сецав. Жоп деннад: “Ше фу де деза а ца ховш, цхьа бежан дар из-м”, - аьннад. Фусам-да араваьннав. Шоллаг1а вола хьаьша чувоалавеш, цунга а хаьттад цо: “Хьо ара а вита чу х1ана венав хьа доттаг1а?” Вокхо жоп деннад: “Ше ж1ала хилар бахьан долаш”.\nШоай дош чакхдоаккхаш д1абахаб уж. “Хьои, хьои маг1авала”, - наха юкъе оалаш, - “Изи, изи хьалмаг1а ваккха”, - оалаш. – “Цул дикаг1а къонах вац”, - оалаш, геттар в1аший хестош хиннаб уж. Цар шоайла дечунга хьежжа нах а баьлар цар сий де.


ГIоьнан дозанаш дац Кадыровн фондана\nСомали -- Мацалла ловш болу Сомалира мисканаш бу цу мехкан коьртачу гIалахь Могадишухь, кхачане сатуьйсуш лаьтташ.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллин Дерригдуьненан кхачанан программан декъашхо хIоьттина Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолу фонд. Оршот-дийнахь Эфиопин коьртачу гIалахь Аддис-Абебехь цу хьокъехь долу мехала кехат тIеэцна цу махкарчу Программин векало Диенг Абдос а, Нохчийчурчу фондан векало Сабсаби Зияда а. Бинчу бертаца а догIуш, Эфиопехь дIатарбинчу Сомалирчу мухIажиршна 200 тонна кхача оьцур бу Кадыровн фондо.\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьнан а, Iедалан а зорбан-сервисо бинчу хаамца, Аддис-Абебехь хиллачу церемонехь дакъа лоцуш вара Оьрсийчоьнан Эфиопехь волу векал Уткин Валерий. Шен вистхиларехь цо дIахьедар дира Сомалирчу мухIажиршна гIо дар политикан акци яц, цIена гуманитаран чулацам болу хилам бу аьлла.\nНохчийчура фонд Дерригдуьненан кхачанан программан декъашхо хIоттар ша тайпа акци ю. Цу программан статусца а догIуш, цо коьртачу декъана ахча схьаоьцу мискачу нахана гIо дар Iалашонца бохуш, дийцира Маршо Радионе Нохчийчохь тIемаш долуш мел-лаххара а 12 шарахь цигарчу, дан амал доцуш бисинчу, нахана гIо деш хиллачу Дерригдуьненан кхачанан программан Оьрсийчохь векал хиллачу Чубрикова Татьянас.\nЧубрикова Татьяна: «Цигахь чIогIа чолхе механизм ю. Цундела Дерригдуьненан кхачанан программана гIоле хета кхачанца гIо а ца деш, и кхача эца шайна рицкъ луш хилча. Цу рицкъах пайда оьцу цо шен кепарчу мехашца, ша хаьржинчу пачхьалкхашна гIо деш кхача оьцуш».\nДерригдуьненан кхачанан программо Нохчийчу кхачийначу рицкъах а элира Чубрикова Татьянас.\nЧубрикова Татьяна: «2000 шарахь дуьйна 2008-чу шаре кхаччалц кхачанца гIо дина Нохчийчоьнна 101 миллион доллар барамехь. 205 эзар тонн кхача бахьийтира цига. И кхача бийкъира 350 эзар хиллал болчу бахархошна юкъахь».\nОьрсийчоьнан федералан статистикин сервисо бинчу хаамца, Охан-баттахь лерича, 35 процент бахархой бу Нохчийчохь болх боцуш. Лоруш берш бу 15 шарера 72 шаре кхаччалц хан йолу бахархой. Говзанчаша дийцарехь, и терахь а дIоггара нийса ду ала хала ду, хIунда аьлча, ша бан болх боцуш ву ала, Iедалшна тIе ваха таро йоцуш дукха а нах бу республикехь.\nБан болх ца хилча, хууш ма-хиллара, дан амал доцуш, цхьацца лол бетташ лела нах. Цундела Сомалирчу мухIажирех къахетахь а, цу тайпа кхачанан гIо дича доккха накъосталла хир дара шайна аьлла, хеташ дукха а нах бу Нохчийчохь.\nРегионерчу Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолчу фондах лаьцна баш дIоггара хууш хIума дац. Хууш ду иза кхоьллина хилар Нохчийчоь юхаметтахIоттш гIо дар Iалашонца. 2004-чу шарахь, шен хIусамда кхелхинчул тIаьхьа, цу фондан куьйгалхо хIоьттира Кадырова Аймани.\nЦу хенахь дуьйна Кадыров Ахьмад-Хьаьжин фондан цIе, хIора денна аьлча санна, йоккхуш ю зорбанан гIирсашкахь, цхьаболчара - критика ярца, вукхара -цхьацца дика гIуллакхаш дарна хасторца. Царна юкъахь ду, Нохчийчоь юхаметтахIоттош дакъа лацар доцург, масала, таро йоцу нах ХьаьжцIа бахийтар саннарш. ТIаьххьара цу могIарехь лаьтташ болу хаам бу Сомалирчу мухIажиршна гIо дар.\nТкъа мичара долу фондана и дика гIуллакхш дан ахча? Цунна жоп делла ду Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан а, Iедалан а интернет сайт тIехь. Фондо гIоьналлин гIуллакхаш деш ду шайн лаамехь наха луш долчу рицкъах пайда а оьцуш. Цу нахана юкъахь бу бизнесхой а, могIарера Даймахкахь хуьлчуъ доглозуш болу нах а, аьлла ду цу сайт тIехь.\nАмма нахана саццаза гIо даран кхин шен агIо а ю бохуш, дуьйцу Нохчийчохь тIемаш доьлхуш мухIажиршна Дерригдуьненан кхачанан программан цIарах кхачанца гIо деш хиллачу Чубрикова Татьянас.\nЧубрикова Татьяна: «Йеххачу хенахь гIо дича, цуьнах нах була. Оха тIаьххьара кхочуш еш хилларг ишколашкахь кхача латторан программа а, нахана юкъахь кхача бекъаран программа а яра. Уьш Iедалшка дIаелира оха, адам кризисах хьалха даьлла аьлла. Кхин дIа Iедалша шайна тIелецира и программаш кхочуш яр».\nКхеташ ду, даиман а наха луш долчу сагIанна къел а хиина стаг Iайла доций. ТIехула тIе вайнахана юкъахь дукха нах карор бац, хIумма а ца деш, Iедале а хьоьжуш, Iаш болу. Цу тайпачу нахана хьажийна программаш а ю кхочуш еш Дерригдуьненан кхачанан программо.\nЦарах цхьаъ ю «Шайн кьуйгашца сурсаташ деш болчу нахана кхачанца гIо дар» аьлларг. Цу программица а догIуш, Цхьаьнакхетначу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Дерригдуьненан кхачанан программо цхьацца шен проекташкахула бинчу балхана дуьхьал кхачанан сурсаташ ло мацалла ловш болчарна. И проекташ хьулу цу наха кхана бийра болчу белхан бух буьллуш.\nМасала, юьртабахамехь болх бечу нехан кхана хIун юуур яр-те бохуш, ойла ян дезаш ца хилча, алссам хан а, ницкъ а хуьлу шайн гIуллакх шор дан аьттто бийра болчу, шаьш кхиош долчу ялташна тIе хи далорна рицкъ хьажо. Цулсовнаха цу тайпачу программаша гIо до нахана, кхачанах лаьцна ойла а ца еш, цхьацца говзаллаш караерзо.\nХIинца, Африкерчу мискачу нахана гIо дарца, Цхьаьнакхетначу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Дерригдуьненан кхачанан программан декъашхо хIоьттина Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолу фонд. Цундела, цу Программан Iалашонаш тидаме эцча, ала мегар ду, Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолчу фондана кхин а дуккха а хIума ду Даймахкахь а кхочуш дан аьлла.


25-гIа апрель – нохчийн меттан де » Нийсо-Дагестан\n24.04.2019 2 121 0 niyso\nЦхьаммо а хьошур яц\nХууш ма-хиллара, Нохчийн Республикин куьйгалхочо Кадыров Рамзана 2007-чу шарахь шен Указаца д1акхайкхина 25-г1а апрель, нохчийн меттан де ду аьлла. Х1инца 12-г1а шо ду и де Нохчийчохь хилла ца 1аш, дуккха а кхечу меттигашкахь а даздеш долу.\nИ де тайп-тайпана мероприятеш д1аяхьарца шуьйра билгалдоккху Дег1астанахь а.\nАла деза, нохчийн мотт 1амор, и хьехар кхузарчу школашкахь юкъадалийна 60-чу шерашкахь дуьйна. Ткъа тахана и мехала г1уллакх дика вовшахтоьхна д1ахьо нохчий бехачу ярташкахь, Хасавюрт г1алахь, кхузарчу хьехархойн колледжехь.\nМотт – иза муьлххачу а халкъан истории ю, иза цуьнан хиндерг а ду. Мотт д1абаьлча, халкъ а д1адолу. Матто лардо халкъан васт, цуьнан амалш, г1иллакхаш, ламасташ.\nЦундела вайн декхар ду т1екхуьучу т1аьхьенашкахь ненан матте безам кхиор, и царна 1амор. «Шен Даймахке ц1ена, даггара безам хуьлийла дац, шен матте безам ца хилча. Нохчийн мотт вайн историх, къоман башхаллех, г1иллакхех, культурех д1акъасто йиш йоцу дакъа ду», -аьлла билгалдаьккхина Нохчийн Республикин куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nНохчийн мотт кхиош, оцу маттахь произведенш язъеш, халкъан кхолларалла д1аязъеш, къахьегна нохчийн дуьххьарлерчу яздархоша: Нажаев Ахьмада, Сальмурзаев Мохьмада, Дудаев 1абдис, Айсханов Шамсуддис, Бадуев Са1ида, Мамакаев Мохьмада, Мамакаев 1арбис…\nЦара д1адолийна г1уллакх сийлаллица кхид1а а даьхьира г1арабевллачу яздархоша Сулейманов Ахьмада, Айдамиров Абузара, Арсанукаев Шайхис, Окуев Шимас, Дикаев Мохьмада, кхиболчара.\nНенан меттан маь1нах лаьцна иштта аьлла Абдурахманов Дукхавахас: «Нохчашна шайн историн йохаллехь дуккха а хала киртигаш т1еяьхкина. Царах уггар ирчачех цхьаъ яра – дерриге халкъ махках даккхар. Оцу къизачу 13 шарахь нохчийн халкъ халонашка, баланашка, лазамашка ца дитийтинарг – ненан мотт бара. Вовшашка долу кехат нохчийн маттахь бен яздеш дацара, цуьнца цхьаьна лардеш дара вайн дайша лелийна 1адаташ, г1иллакхаш».\nНохчийн маттах, цуьнан маь1нах долу х1ара къамел д1адерзош ас шун тидаме юьллу Хатуев 1абдулхьамида язйина йолу х1ара стихотворени:\nВай атта дахар\nДеле ца дехна,\nГечо ца лехна,\nВорх1 ломал дехьара\nИрс эшна дац.\nНохчийн мотт, хьо бацахь,\nТхо данне дац!\nВай илли олу.\nДайн иллеш ца декахь,\nБакь луьйриг къасто,\nКъонахчун дош лардан\nМа атта дац.\nВайн дахар хаздо,\nВайн ойла язйо\nБека хьо даим,\nСан ненан мотт!


Ιедалан карах нах бовш а, леш а хилар хьайна кавказхошна\nГIебарта-Балкхаройчоь --Iедало шайн воIарий хIаллакбар емалдеш зударша Нальчикехь хIоттийначу гуламера кхайкхам, Нальчик, 21Оха2012.\nТΙаьххьарчу кΙиранашкахь Къилбаседа Кавказан шина махкахь - Дагестанехь а, ГΙебарта-Балкхаройчохь а - гуламаш хΙиттийра наха Ιедалан карах кегийрхой бовш а, леш а хилар далхош. РогΙера и тайпа митинг хила езаш ю тΙедогΙучу шоьтан дийнахь ГΙалгΙайчохь а. И дΙаяхьа кечлучу юкъарлонан векалца, меттигерчу Мехк-кхелан куьйгалхочун гΙовсаца Хазбиев Мохьмадца къамел хилира Маршо Радион.\nБашхаллаш дуккха а ю, гΙайгΙанаш шайн-шайн бу Къилбаседа Кавказан бахархойн. Амма Ιедало юкъара гΙайгΙа бина царна нах идоран а, байъаран а хатΙ а, орамаш а массанхьа а цхьатерра кхолларца.\nДагестанехь а, Нохчийчохь а санна, ГΙалгΙайчохь а, ГΙебарта-Балкхаройчохь а наха, уггаре хьалха оцу бахьанехь, къадоьхурш меттигера Ιедалан дай бу.Цара куьйгалла а деш, айъелла хьийза «Ιожаллин эскадронаш», къайлахчу ницкъийн дакъош, чагIдо гуламхоша.\nДахначу кΙиранах Нальчикехь детΙира нехан хир. Массех шера чохь доьза байначу а, тΙемалой бу, олий, хΙалакбеш хиллачу а кΙентийн наной гуламе бевлира мехкан коьртачу шахьарахь.\nЦара ца кхоьрруш, дош а ца кхоош, ехира шайн доьзалш шерашкахь белхаршкахь кхобучу агΙонан цΙе – Путинна, Медведевна тΙера бухарчу президентна Каноковна тΙекхаччалц. Амма мел и зударий белхахь а, уьш цхьалха бу шайн децΙахь.\nНальчикерчух къаьсташ яц ХΙинжа-ГΙалара я Несарара дог-ойланаш. Цигахь а изза Ιедалш емал до бахархоша шайн гергарнаш, гΙеметтахΙиттина кегий нах цо хΙаллакбеш хиларна.\nГΙалгΙайн собар качийна хилам бу ши кΙира хьалха, шаьш къахьоьгучу кибарчигаш ечу заводера ара а бевлла, цΙабогΙуш хиллачу нехан машен тΙе полицино герзаш деттар.\nУьш тΙемалой хилар а тусаделла, делира шегара даьлларг, олучу меттана, юкъахь 60 шо гергга хан йолу зуда а тΙехь йолуш, шаьш байъинчу нахана террорхойн цΙе тΙехьарчийра полицино. Оцу а, и санначу а хиламаша гΙаттийна оьгΙазло хΙинца тΙедогΙучу шоьтан дийнахь Несарахь дΙагайта ойла ю гΙалгΙайн.\nХинболчу гуламна хьалхабевлларш бу "Мехк-Кхел" шех олучу юкъарлонан жигархой. Коьртехь ву политик-оппозиционер Абадиев Идрис а, цуьнан гΙовс, юкъарлонан белхан координатор, дуккха а шерашкахь Ιедалера дуьйлу гΙалаташ Ιора дохуш схьавогΙу бакъоларъярхо Хазбиев Мохьмад а.\nМохьмада иштта довзуьту шена а, нахана а хьайнарг.\nХазбиев: "300-400 бΙе стаг ву кхузахь вийнарг а, ваьхьанарг а. Бигинчу нехан гергарнаш кхерабо. Цхьа ши шо хьалха Гагиев ваьхьира, Ιели-Юьртара. Цуьнан доттагΙчо Хуциев Мохьмада, Магасе боьду некъ Камазашца дΙа а къевлина, гергара нах ара а баьхна, митинг йира.\nТΙаккха, оцу суьйрана Евкуровс, телевизионе охьа а хиина, ша луьра таΙзар дийр ду, элира, гулам бинчунна. ШолгΙачу дийнахь иза Дагестане ваханера шен гΙоьнчица Хашагульговца, цигара цΙа вогΙучу новкъара вайна дΙавелира, тахана а воцуш ву.\nЦуьнан зуда талла йолаелира, митингаш а йийр ю ас, конференцеш а йийр ю ас, аьлла, интернетехула. Иза и болх бан йола ма-елли, Евкуровс шена тΙеехна иза.\n«Хьажал, - аьлла цо, -бераш дисина дуй шун?» «Дисина, - аьлла зудчо. «Хьуна цхьа хΙума хилахь, оцу бераша хΙун дан деза?!»- хаьттина цо. Цунна хоьуйту цо, дIа ца сацахь, хьо а иштта дΙаюьгур ю-хьуна, бераш дуьсур дун хьан, тΙехь Ιуьналла а доцуш, олий, кхерайо цо иза. Иштта кхерабо нах.\nХΙинцца эккхийтина вийна и пхи стаг. ХΙуманна а бехке а йоцу 60 шо долу нана йийна ши воΙ мел кхерон веза! Телевизионехула боху оцушимма: «Баркалла хуьлда шуна, тхан нана террорист яц аьлла, аш дере дарна, оха тхаьш прокуратуре делла арз юхаоьцур ду». Шайн нана террорист яц аьлчахьана, и ер а дуьтуш ду-кх цара Ιедална! Оццул кхерийна-кх уьш!\n...Къоман мостагΙий, уьш казармехь, погонашций, гатанан эткашций хьалакхиина Делан мостагΙий бу! Вайнахана тΙебехкина, схьаоьхуьйтуш болчу цара, шайн ницкъ ма-кхоччу, адам кхерадо. ЭлхьамдуьлиллахΙ, хΙара дуьне дерриг а цхьана агΙор далахь а, кхералур боцуш, юхабевр боцуш, шаьш кхоьллинчу АллахΙах бен кхоьруш а боцу кегийнах кхузахь болуш бу".\nХазбиев Мохьмада бинчу хаамца, гулам дΙабахьа цкъачунна бакъо ца елла Ιедалша, цунна йиллина хан тΙекхочуш елахь а. Хьаькамийн пурбане хьоьжуш Ιийр дац шаьш. Йиш яц къовсам сацо, кхидΙа а ,наха доьхуш жоп а доцуш, Ιедале нах байъийта, боху, оцу Ιедалх хΙумма а ша кхоьруш воцийла а гойтуш, къийсамехь вехачу Хазбиевс.\nЕрриг а Къилбаседа Кавказан бала кхача безаш долу хΙума билгалдаьккхира Хазбиев Мохьмада. Массанхьа а нах бойъург цхьа гонаш бу, цхьа агΙо ю – Ιедал. Цундела, массо а республикашкарчу нехан оьгΙазло цхьана хорша а ерзийна, яккха еза Ιедалшна дуьхьал. Нах дела денна бойъуш латтар кегмерса хΙума дац, кавказхой бертахь бовла беза оцу зуламна, уьш леладечу Ιедалшна дуьхьал, боху Хазбиев Мохьмада.\nХазбиев: "Дагестанехь,ХIирийчохь, ГIебартахь дуьхьал лаьтташ берш, нохчашлахь дуьхьал лаьтташ берш – уьш массо а Стигалкъекъа-баттахь (май-бутт) Дагестанехь цхьаьнакхетар бу. Тема – нах идор ю. Массо а республикашца, цигарчу нахаца болх бан лерина ду тхо. КхидΙа йийр йолу митингаш массо а къаьмнийн юкъара, ерриг Кавказан, хир ю, цунна юкъара кхеташо а кхуллур ю, цо адам самадоккхур ду. Митингаш Москохахь а йийр ю. Иштта Ιалашонаш ю".\nМел аьтто бер бу кавказхойн шайн резадацар юкъарчу кепашкахь Ιедална дΙагайта, мел ницкъ кхочур бу жигархойн шайн халкъаш оцу некъа даха, хууш дац.\nΙедалан карах нах бовш, леш хилар хьайна кавказхошна


1. АКХАРОЙН ДАЙ\n2. АКХАРОЙН 1У\n5. Г1АМАШКИН АЬЛДА\n7. ХЬУЬНАН ЙО1\n8. ХЬУЬНАН ЙО1АН САРДАМАШ\n10. АЛМАЗАН САРДАМ\n11. АЛМАЗО К1ЕЖ ТЕССИНА МЕТТИГ\n12. АЛМАЗИЙН БОЬРА\n13. АЛМАЗАХ БАЬЛЛА ПАЙДА\nХЬАЛХА нанойн кийрара бераш кхоьхьуш хилла бах. Нагахь санна д1ахьош долу бер декъачу дечиг т1е хаадахь*, ненан кхин доьзалхо хила йиш яц бах; нагахь санна т1едачу дечиг т1е хаадахь, кхин доьзалхо хириг хилла. Аза хьош хилла дуьненчу дала цхьа-ши де диссинчу хенахь.\nОцу тайпана нанойн кийрара даьхьначу берех хилаш бу бах, акхаройн дай.\nОвш болатан накхош долуш, онда а, даккхийн дог1маш долуш а, турпала нах бу бах. Кхузткъе кхоъ экха дийча, тоьпан бух ца багийча, цара вийш хилла шайн болатан накха тухий, ч1архъаьлла ши дакъа дай.\nОцу акхаройн дайша х1унца а серчийн** жижигаш а даош, кхобуш ба бах, Башлам т1ехь 1аш болу Хьур-1амий мехкарий. Оцу лам т1ехь даь1ахкийн хьаьттарчий ю бах, цара оцу мехкаршна даочу акхаройх хьайилла йолу.\nА мехкарий Соскин Солсас ч1ожаца*** болчу бердаца ца йиташ, Башлам т1е йоьвлла бах.\n* Охьахаадахь (диал.)\n** Стерчийн (диал.)\n*** Кхузахь хьехош долу ч1ож Шуьйта хьалавоьдуш, Зонахал т1ехваьлча ду.\nЦкъа талла ваханчу сагана ша дийначу экханан лергах дина х1ост карийна. Цо барамал т1ех акхарой дойаш хилла. Иштта наха, акхаройн дай бу бохуш, дийцаш, ца тешаш, ца вешаш хилла а саг.\nЦкъа талла вахана аза, шена т1ера хьадаьккхина верта т1едачу попан йоккхачу гуьрга т1и хьала а уьллина, экхана тебаш 1аш хилла. Цунна гина акхаройн дас шен верта т1икхазачу гуьргах а, вертанах а ши дакъа даш шен накха тоьхна. Аза саг воцийла хайна, гуьрг т1е а хьаьжна, 1у д1авахана.\nЦиггара лечкъана, дукха сиха ц1а а веана, шен тоьпан бух а багийна, кхин талла ваха ца ваьхьна а саг.\nДерриге акхарой хьагулдо бах акхаройн дайша:\n- Турс! - алий, хьа а кхайкхий. Цара уьш дерриге а дагар а да бах, г1ийла дерш 1алаш а да бах.\nИштта акхаройн дай бу бах хьуьнан х1инца а.\nХьуна дала дика дийриг, диканца хьо дукха вахарг, вонна хьо т1ехьатеттарг, диканна хьо хьалхавахарг! Дийцаний-аьллий х1ун ду хьуна, ас цхьа туьйра дуьйцур ду хьуна, тур-тамаша буьйцур бу хьуна. Лунан лергаш самадахалахь, берзан б1аьргаш серладахалахь!..\nАс хьуна дуьйцур ду оцу д1огарчу Башламана коьртехь ло маца дуьйна 1уьллу, шерачу аренашкаххьий, ламанийн басешкаххьий хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший маца дуьй-на дуьйлу..\nМацах хьалха заман чохь и д1огахь шуна гуш долу лекха лаьмнаш кхин а лекха хилла, церан кортошкахь х1инца санна лой, шай а доцуш, хаза бецашший, зезагашший хилла. Ткъа хьалха заманчохь цкъа а ца дешаш лой, шай к1оргачу 1аннашкаххьий, ламанийц басешкаххьий, шерачу аренашкаххьий хилла.\nОцу хенахь вайн дай, наьрт-аьрстхой, 1аннашкаххьий, хьехаршкаххьий, лекхчу б1аьвнашкаххьий бехаш-1аш хилла. И д1огара лаьмнаш санна лекха хилла уьш. Церан дой а хилла иштта даккхий. Черчий санна ницкъ болуш хилла наьрт-аьрстхой, берзалон санна майра хилла, ц1оькъаш санна каде хилла, цхьогалш санна мекар хилла.\nКатухий, атта схьайоккхий, ламанан тарх кхуссуш хилла цара, мохь тухий ламанаш декош хилла. ц1ог1а тухий стигланаш егош хилла цара. Делахь а г1орасиз хилла уьш - ц1е ца хилла церан карахь.\nНицкъ болу Села къиза хилла, 1азапен хилла. Иза хилла стиглан да, ц1е а цуьнан долахь хилла.\nХ1ун пайда бу ницкъан, цунах адамашна 1азап-бала хуьлуш хилча? Наьрт-аьрстхошна, шегара ницкъ гайта, ц1еран хьорканаш т1е а хоий, инзаре йоккха г1овг1а г1аттош хилла Селас, стигла каглуш, дакъанаш хуьлуш охьат1ейоьлхуш санна хоьтуьйтуш, ерриг стигла а къекъош. Села 1аш волу стиглан 1аьрчеш даима 1аьржачу мархаша хьулдинера. Дог1анах юзайой, мархаш, лаьтта хьовсайой, оцу дог1анах ша, къора лаьтта елхайора, Селас, адамашна т1е кхин а доккха 1азап доссош. Кест-кестта цо, нуьрах-ц1арах дина села1ад кара оьций, лаьтта селахаьштигаш кхуьссура, дерриг а гонд1ахь дагош.\nДика а, вон а Селин карахь дара. Вонна комаьрша вара Села, диканна - сутар вара...\nДика къаьхьачу къица къийсамехь доккхура адамаша, ткъа вон - Селас ша луш дара.\nСтигалний, лаьттаний юккъехь данм мостаг1алла лаьттара!\nСелиний, адамашний юккъехь даим къийсам лаьттара! Наьрт-аьрстхой балано мел та1ий, г1адъоьхура Села. Села г1ад мел ихи, г1айг1ане йоьдура Сата. Сатина ч1ога лаьар наьрт-аьрстхошна г1о дан, делахь а Селех кхоьрура иза.\nОцу хенахь ломахь вехара ницкъ болу наьрт Пхьармат. Шен пхьалг1и чохь, нахана г1уллакх деш, дика пхьар хилла иза.\nПхьармат - эсала, комаьрша, ницкъ болуш наьрт хилла. Къамел к1езиг деш, къа дукха хьоьгура Пхьармата. Ойланаш дукха йора, адамийн балийна х1ун г1оли йийр яра-те бохуш. Цо ойла йора, Селина долара а яьккхина, адамашна ц1е муха яхьар яра-те бохуш. Бертахь ца пора иза Селас.\nШа дуьнен чу ваьлчахьана нахана юккъера диканиг, оьзданиг, хьекъалениг схьагулдеш вара Пхьармат.\n- Дин беречунна к1елахь бахчало, къонаха къийсамехь вахчало. Хьан дин парг1ат х1унда лела?\n- Сан дин бахчабелла бу. Хан т1екхаьчча, сан дино стиглара хаьштиг дахьар ду!\nЦхьана дийнахь Пхьармата шен Турпале мохь тоьхнера, Органан ч1ож декош, ламанаш дегош, самаваьккхина, Селига аг1о хорцуьйтуш. Геннахь ломахь бежаш болу дин, шен да кхойкхуш хезна, дуьхьал терсира. Ткъес санна маса кхечира Турпал шен дена Пхьарматана дуьхьал. Караийцира Пхьармата чхьонкар, т1едуьйхира йоьзан г1аг1, хаьн т1е оьллира пхерчех юьзна хумп1ар, пхьаьрсах къевлира булийн не1арх йина йолу турс, коча тесира секха1ад, юкъах дихкира тур, буйна къевлира буьххьехь йоьза вед йолу г1оьмакх.\nШен Турпал динна юткъа нуьйр а тиллина, хьехан ма1а юьззина доьттина йий а мелла, "Бакхах санна ког латийталахь сан, бадах санна куг латийталахь!" аьлла, дина а хиъна, цкъа а цхьа а ца ваханчу, вахнарг вуха ца вог1учу новкъа велира иза. Наьрт-аьрстхоша Пхьармат воьдучу новкъа борц хьаьрсира, некъ дика хилийта аьлла. Макхах буьзна мохк х1оттийра: "Воьдаш вайн-веса хуьлда хьо, вог1уш веза-вуьзна хуьлда хьо!" - аьлла.\nДукха ихира Пхьармат. Ворх дийнаххьий, ворх1 бусий некъ бира цо. Ворх1 1ин, ворх1 лам хадийра цо. Шена т1ехь Села вехаш йолу стигал хьалалаьцна лаьттачу Башламанан духхе кхечира Пхьармат. Нисса хьала йолчу инзаре халчу басешкахула ирх некъ бира Пхьармата. Башламанан коьрте велира иза. Башламанан коьртехь хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший дара.\nОцу Башламанан коьрте сада1а юссуш хиллера маьлхан нур догу Сата, Села-Сата, Селин езар, наьрт-аьрстхойн нана.\n- Х1ай ницкъ болу наьрт! Хьо лаа-тара ца ваьлла х1окху Башламанан буьххье.\n- Бакъду иза, комаьрша олхазар, со лаа-тара ца ваьлла х1окху Башламанан коьрте. Со стигланан кхерчара адамашна ц1еран хаьштиг дахьа веана, и доцуш вухавоьрзур волуш а вац, - жоп деллера Пхьармата.\n- Дикачу г1уллакхана араваьллачун некъ дика ца хилча амал дац. Ас г1о дийр ду хьуна, - аьллера Села-Сатас.\n- Дин дика буй хьан?\n- Мохал маса бу сан дин, - жоп деллера Пхьармата.\n- Ницкъ болуш буй хьан дин?\n- Сан дино берг тоьхначохь шовда гучудолу.\n- Ницкъ болуш вуй хьо хьуо?\n- Сан карахь шийла боьрза бакхал, балозал к1еда хуьлу, - элира Пхьармата.\nСела-Сатас дийцира Пхьарматана муха, муьлхачу новкъа вахча кхачалур ву Селин кхерча, дийцира цуьнан кхерчара ц1еран хаьштиг муха эцалур ду.\n- Села х1инца вижина хир ву. Мох санна чехка хьайн дин д1ахахка. Селин кхерчана т1ехула кхоссабалийта иза. Цу чохь йогуш йолчу ц1арна хьо т1е ма нисвеллинехь, охьа-чукховдий, катохий, ц1еран хаьштиг схьаэца. Цул т1аьхьа хьайн дин, юханехьа, нисса Башламанехьа хахка. Ларлолахь! Инзаре ву Села! Къиза ву Села! Иза самавалахь дийна д1авохуьйтур вац цо хьо а, я хьан дин а. Лаьтта ц1еран хаьштиг д1акхачор дац ахьа т1аккха.\nИштта, Сатас ма-хьеххара, г1удлакх дира Пхьармата.\nЧехка хахкабелла, Селин кхерчана т1оьхула кхоссабелира Пхьарматан дин. Охьакхевдина, ц1еран хаьштиг схьаэцна, Башламанан коьртехьа хаьхкира Пхьармата шен дин. Дин сов маса хьадарна, хаьштига т1ера г1евттинчу суйнаша дехха ц1ига диллира Пхьарматана т1ехьа. И суйнаш меран1уьрга дахана, самавелира Села. Гира цунна майрзчу наьрто шен ц1ергара хаьштиг хьош. Хаьара Седина, ц1е караеъча, стаг ницкъ болуш а, майра а хир вуйла, т1аккха иза шена дуьхьал г1оттур вуйла.\nБоккха ницкъ карабахнера стагана. Кхеравеллера ницкъ болу Села. Доккха орца даьккхира Селас майрачу наьртана Пхьарматана т1аьхьа. 1аьржа буьйса чохь йолу китт схьадаьстира Селас. Пхьарматана шен куьйгийн п1елгаш ца гуш, динан лергаш ца гуш, 1аржъелира. Са ца гуш дисира Пхьарматтий, цуьнан динний. Эхка дахана х1аллакьхиларна кхерам бара царшинна. Амма тамашена хазачу олхазаро Села-Сатас, хьалха а даьлла, шен исбаьхьчу эшаршца некъ хьоьхура цунна.\n1аьржачу буьйсанан ницкъ ца кхаьчча наьрттий, цуьнан динний сацо. Т1аккха Селас схьадаьстира шен дарц чохь долу китт а. Чехка дарц т1аьхьахийцира Селас Пхьарматана. 1аьржачу буьйсаной, чехкачу дарцой ч1ог1а хьовзийра Пхьарматтий, цуьнан динний. Т1аккха а, хазчу олхазаро Села-Сатас, шен т1емашца дорцана дуьхьало еш, шен эшаршца некъ хьоьхура царна.\nПхьарматана гира, шен карара догуш долу хаьштиг чехкачу дарцо дойуш. Ц1е йоцуш лаьтта восса таро яцара цуьнан. Шен чета диллира цо иза. 1ожаллин хелхарца майрачу наьртана гонах хьийзара буьрса дарц, 1аьржачу буьйсано б1арзвинера, четахь долчу хаьштиго накха морцура. Дукха ч1ог1а ласторна, Органан хиш мокхазан бердашкара юьстах тийсинера, даккхийра нежнаш, орамашца бухдаьхна, чан хелигаш санна, стиглахула идадора.\nСелина гира я 1аьржачу буьйсане а, я ч1ог1ачу дарце а наьрттий, цуьнан динний сацалуш цахилар. Зен-зулам доцуш стиглан орцанах наьрт к1елхьараволуш лаьттара.\nТ1аккха схьадаьстира Селас морса шело чохь йолу кхозлаг1а китт а.\nМорсачу шелоно ламанан тархаш лоьдхуьйтуш, ламанаш хабийнера, делахь а майра наьрт Пхьарматтий, цуьнан дин Турпаллий хьалха д1аоьхура.\nЧ1ог1а кхеравелира Села. Цунна гира майра наьрт Башламанна охьабуххе кхочуш. Х1инца к1елхьараволуш лаьттара иза. Сов ч1ог1а г1ирвоьлла, ц1ерах-нуьрах дина, шен села1ад схьаэцна, наьртана т1аьхьа селахаьштигаш кхийса вуьйлира иза.\nСелахаьштигаша ламанаш лестадора, г1орийна лаьттина шовданаш доладалийтира. Органан тулг1еш, къаьхкина жан метта санна, ламанан басешкахула д1ай-схьай хьовдийтира, ламанан лекха тархаш, дийна йолуш санна, меттахъхьера.\nМорсачу шелоне а, ч1ог1ачу дарце а, 1аьржачу буьйсане а, села-хаьштигашка а ца сацавелира майра наьрт Пхьармат. Шега хьуьй-суш наьрташ болчу йоккхачу хьеха чу д1акхечира нза.\n- Х1ан! Х1ара ю шуна ц1е! - элира Пхьармата цецбевллачу наьрташка.\n- Х1ор б1аьвна чу, х1ор хьеха чу, х1ор г1али чу латаелаш ц1е! Г1аттаелаш йоккха алу! Х1ор ц1а чохь хилийталаш ц1е! Хилий-талаш йовхо! Хилийталаш серло!.. Ма яйталаш ц1е цкъа а! Хилда шу ирс долуш!\nТ1аккха оцу хенахь йоккха г1овг1а г1аьттира Селас т1ом беш... Стигла яра лаьтте гуттаренна а мостаг1ал хьедеш! Стаг вара Селига гуттаренна а къийсам хьебеш! Села, г1ирвоьлла, оьг1азвахнера!\n- Ирс долуш хуьлда шу! Шуна т1ера Селин 1азап д1аайдархьама со 1азапе вожа везаш ву! Ирс долуш хуьлда шу! Суна г1айг1ане ма хиладаш!\nМайра наьрт Пхьармат селахаьштигашний, шелонний, дарцанний, 1аържачу буьйсанний дуьхьалвахара Башлам т1е. Цуьнан коьрта т1оьхула селахаьштигаш лелхара, дарцо д1ай-схьай веттара иза, куьйгаш-когаш шелоно дахьийнера цуьнан. Иза Села вара ог1азваханчуьра васта ца луш.\nБашлам т1е, шена дуьхьал стиглан 1аьрчашка хьалавог1уш май-ра наьрт гича, Селас меллаша катташна чу уьйзира дарцций, шелой, буьйсий. Аренашкара, 1аннашкара, лаьмнийн басешкара шело, цкъа а ца дешаш 1иллина ло, г1ура меллаша Пхьарматана т1аьхьа Башламанан коьрте хьалаяхара. Лайн, шан йийсаре бахана д1ах1оьттира Башламанан корта, цкъа а кхин д1а ца яккха цуо шен коьртах к1айн башлакх хьарчийра.\n- Айхьа стиглара ехьначу ц1арх хьегавойла хьо! Йовхонах хьегавойла хьо! - аьлла.\nШен тешамен лай, цхьа б1аьрг болу 1ужа вахийтира Селас Пхьарматана дуьхьал гезан з1енаш* а эцна. Башламанан коьрте д1авихкира 1ужас Пхьармат оцу з1енашца.\nПхьарматана 1азапна аьлла, Селас хьалагулйинчу шелоно, г1урано, лайно Башламанан корта г1орош д1алецира.\nПхьармата лаьтта еанчу ц1аро дерриг дуьне дохдира, аренаш, ламанийн басеш, к1орга 1аннаш хаза хьожа йолчу бецаший, тайп-тайпанарчу зезагаший дукъдина д1ах1иттийра.\nМассо а 1уйранна д1авихкина волчу Пхьарматана т1едог1у дерриг олхазарийн эла Ида. Пхьарматан голаш т1е охьахоий, даима дхьа хаттар до цо:\n- Х1ай декъаза Пхьармат! Х1ай къинан Пхьармат! Дохковаьллий хьо айхьа динчунна? Хьо дохковаьллехь, ас хьавийр вац хьо, ца ваьллехь, хьан до1ах дожур ду ас!\n- Х1ан-х1а! Дохко ца ваьлла. Ас адамашна ирс делла, ас ада-машна йовхо, серло елла! Дина даьллачу дикачу г1уллакхана дохковала мегар дац!\nТкъа олхазарийн эла Ида шен болатан з1ок мокхазан т1улгех хьокхий ирйой, Пхьарматан до1ах дажа долало.\nОццу хенахь дуьйна схьа ду-кх вайнехан наьрт-аьрстхойн къонаха воьлхуш цахилар. Оццу хенахь дуьйна ду-кх ламанийн баххьашкахь даиманна а ца дешаш дижна луо, ша, хьоькхуш шийла дарц. Пхьармат Башламанан коьрте д]авихкича, цунна 1азапна аьлла, Селас цига хьалагулдина-кх иза, даиманна а иза йовхонах хьего, ц1арах хьего.\nОццу хенахь дуьйна схьа ду-кх шерачу аренашкаххьий, к1оргечу 1аннашкаххьий, ламанийн басешкаххьий хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший. Оцу хенахь дуьйна схьа ю-кх лаьттахь йовхо, беркат, серло. И йовхо адамашна Пхьармата сана! Ткъа Пхьармат д1авихкина ву оцу Башламанан буьххье. Иза даиманна а доккхачу 1азапехь ву, амма цкъа а лийр вац иза! Турпал ца ле! Турпал даим веха!\n* Йоьза з1енаш\nТхан ялхалг1а да Г1амашкин Аьлда хилла Галанч1ожара. Цо Ч1арамхара зуда ядийна. Цхьана бердан хьехах д1алачкъийна цо иза.\nИ зуда д1аяккха б1а бан безаш хилла кхузткъе кхо б1ахо. И б1а бог1ург бу бохуш, ворх1 дийнахь, ворх1 бусий чохь дахкийна цо жай, даьхний. Кхузткъе кхоъ пху кечбина хилла цо 1адаца кхосса.\nИштта цу хенахь кхузткъе кхоъ б1ахо вог1уш хилла. Зудчуьнга ша и б1а ларор бу, ахьа даьхний хи т1е хеца аьлла, ша д1алечкъина хилла боху иза. И бежнаш Гиха т1е хецна зудчо. Уьш т1е х1ит-х1иттанчара хи д1алакъош хилла цара.\nТ1аккха цу бежнашна и б1а чухьаьдда. Аьлдас церан лекхарчунна пху тоьхна: "везан дела тоьхначуьнга бен схьа ма баккхабалийталахь", - аьлла.\nЦеран т1ом болабелла. Кхузткъа вийна цо, кхоъ к1елхьараваьлла.\nУьш д1абахча, хьеха чу лаьхкина даьхний. Зудчо, цецъяьлла, хаьттина:\n- И ахьа тоьхна пху царна д1а ма кхетара, амма цара кхоьссинарг хьуна ма ца кхетара.\n- Хьан 6ала бац, г1уллакх дац.\n- Ахьа схьа ца алахь, ша Гиха чу эккхар ю, - аьлла зудчо.\nШозза сацийна цо иза Гиха чу эккхачара. Т1аккха иза кхин 1ений 1ен а ца 1ийна, цо шен коьртара месаш д1а а яьхна, д1агайтина хье т1ера урс, кху уьрсаца кхо ц1ен т1адам ца баьккхича, лийр волуш вац ша аьлла.\nТурпал стаг хилла боху иза. И зуда ялийна там д1аберзош масийтта б1е етт, уьстаг1 делла цо сунцхошна.\nНоьйцалг1а бахна уьш. Йо1а нене д1айийцина цуьнан къайле: хьай т1е 1уьллуш урс ду аьлла.\nСтуннанас хабар дахьийтина, уьстаг1 тилабан урс даийта аьлла. Цо шен киснара схьа а даьккхина, кхин мокха дахьийтина. Стуннанас яра ца деза, кхин урс даийта аьлла хабар дахьийтина. Шегахь кхин урс дац аьлла цо. Стунанас юха а хабар дахьийтина, хьайгара важа урс даийта, шена хаа хьоьгахь дуйла аьлла.\nКхин г1уллакх ца хилла, цо д1а а вирзина, шен хьай т1ера схьа а эцна, д1адахьийтина мокха.\nУьстаг1 тилина баьлча, стунанас чу а яьлла:\n- Х1а, х1ара ду хьуна ахьа ч1аг1а хала даийтина урс, - аьлла, д1аластийна, ноьйцана гола т1е а тухуш. Аьлда кхетта шена бинчу тешнабехках. Шена ц1ий ма даьллехь, г1алий не1арех боллу г1у схьа а баьккхина - уггар хьалха шен стунана, т1аккха шен зуда, стунда, шега велуш верг вийна цо. И цо уьш байина г1у хьалха иштта г1ала д1акъовлуш буллуш хилла.\nЦул т1аьхьа юьртах а ваьлла, воьжна боху иза.\nНахана а гуш, стиглара цхьа 1аьржа бода т1е а беана, цхьа 1аьржа марха хилла стигал хьалаваьхьна боху иза.\nЦхьана нахана когаш хьалха йо1 йина хилла. Дикка хан яьлча, йо1 йоккха хилча, ч1ог1а боьха лелаш хилла иза.\nЦеран лулахь 1аш цхьа стаггий, зудий хилла.\nМосуьйттуза а цу лулахошна буьйсина юккъехь шаин корех чу хьоьжуш, боккха сийна ши б1аьрг а къегош, 1аьржа цициг гуш хилла.\nХ1етахьлерачу хенахь зударий сих-сиха боьлхуш хилла г1амалха, цундела цу стага иза х1ун ду хааза 1ийр ма ва ша аьлла, ц1ийдина эчиг тоьхна хилла цу цицигана юьхь т1е.\nЦхьа-ши ле даьлча, цу стагана гина хилла юьхь т1ехь ц1ийдина эчиган муо а болуш лелаш йолу шен лулахойн йо1.\nИштта хиина боху стагана и йо1 г1омалха йоьдуш хилар.\nЦхьа к1ант вахна хилла лома жа дажо, т1аккха цунна цигахь хьуьнан йо1 гина хилла. Ц1авеъначу цо д1адийцина, шена хьуьнхахь гинарг, т1аккха шолг1ачу 1уьйранна, буьйса чекхъяьлча, велла карийна иза. Нохчашна юккъехь дуьйцуш ду и хьуьнан йо1 гинарг и д1адийцича, ле бохуш.\nХьалха заманахь, иза ша шуна гуш хилар санна бакъ ма ду бохуш, дуьйцура тхан девашас, цхьа стаг вахана хилла юьстахо долу кха т1ера хьаьжк1ашна хе. Юха 1уьйранна иза ц1аван хьевелла аьлла хетта, цуьнан зуда яхана хилла т1аьхьа.\nШа йолчахь цецъяьлла йисина иза: чардакха т1ера охьаяьхкина лаьттахь 1охкуш, малх санна хазачу дашо басахь можа месаш гина цунна. Царах дукха кхоам хетта, оцу зудчо шен ц1ийндас хьакхарчий къахко детта деана хилла тас схьа а эцна, цу теса чу гулйина и месаш. Цул т1аьхьа, ша еаний а ца хоуьйтуш, ц1аяхана.\nШен месаш хьейиний а хиъна, ша гиний а хиъна, цигахь хиллачу хьуьнан йо1а ч1ог1а чам байина хилла тхан девешин. Ша цхьаннина а ган йиш йолуш яц олуш хиллера оцу хьуьнан йо1а.\nЦул хьалха а цига чардакхе йог1уш хилла и хьуьнан йо1. Делахь а цул т1аьхьа кхин ца еана. Цо дукха сардамаш дехна хилле-ра ша д1айоьдуш.\nИза цуьнан сардам хилла хеташ бара тхан нах шайна, шайн дахарехь ког метта ца х1отторна. И хьуьнан йо1 бахьанехь к1ур байна шайн олура цара.\nЧ1ог1а бертахь 1аш-дехаш хилла зудий, майрий.\nШайт1ано шен к1орнеш адамашна вон белхаш бе аьлла арадаьхна хилла. Царех цхьанна т1екхаьчна хилла адам-лилбаз.\n- Массо а х1ума дан дели соьга, адам-лилбаз, амма ч1ог1а бертахь 1аш долу зудий, майрий вовшех ца даккхадели соьга.\n- Уьш ас бохур бу хьуна вовшех, иза хала г1уллакх дац, - аьлла лилбазо.\nЦхьана дийнахь оцу зудчуьнга адам-лилбазо аьлла:\n- И хьан майра шун лулара зуда езаш ву хьуна, хьо ца еза цунна.\nЗудчо шен майра тергалвина, лулахочуьнга вистхуьлий-техьа аьлла. Цхьана дийнахь ц1авог1уш цунах б1аьрг кхетна, хьо йоьду аьлла, вистхилла иза, шен лулахо хиларе терра. Зудчо адам-лил-базо аьлларг цу т1е а тидина, шен дагахь дегабаам бина хилла.\nАдам-лилбазо шен г1уллакх новкъа даьллий а хиъна, д1адолийна шен зуламе г1улкхаш.\nАдам-лилбазо аьлла зудчунга:\n- Аса хьуна хьо езийта молха хьоьхар ду. Цунна наб кхеттачул т1аьхьа цуьнан лога к1елара кхо чо баккха уьрсаца.\nЦул т1аьхьа адам-лилбазо з1е тесина майрачуьнца.\n- И хьан зуда хьо вен араяьлла ю. Цунна хьо ца веза, - аьлла цо цуьнга.\n- Ой, со муха ца веза, тхойшиннал бертахь дехаш х1усамдай-наний хир ма дац. Бакъ дац ахь дуьйцург!\n- Хьо ца теша, дика ду. Х1ета делахь тховса хьайна ч1ог1а наб кхетта кеп х1оттае, т1аккха хьожур ву хьо хьайна цо х1ун до.\nШена ч1ог1а наб кхетта кеп х1оттийна х1усамдас. Хар-хир деш 1ачу майрачунна т1ех1оьттина зуда, кхо чо баккха. Урс гича, иза ша вен еъна моьттуш, хьалаиккхина х1усамдас шен зуда йийна.\nОрцахбаьхкина зудчунан ц1еранаш. Шайн зуда йийна карийча, цара шайн нуц вийна.\nИштта шайт1ане ца даделла инзаре зулам дан ницкъ кхаьчна адам-лилбазан.\nЦхьана стага шен к1ант вахийтина хилла Хорача т1ехула жа дажо. Х1ора дийнахь азлуш, г1еллуш хилла к1ант. Цу г1уллакхана т1аьхьакхуьуш ца хилла да. Цо х1ора дийнахь йолчул а сов яа х1ума яхьуьйтуш хилла к1антана т1аьхьа, к1иранна йог1ург шина-кхаа дийнахь а йохьуьйтуш. Амма хийцам хуьлуш ца хилла. Т1аккха да ша вахана к1антана яа х1ума эцна.\nКхин к1антера х1умма а шена ца хезча, ша д1авоьду аьлла. д1алечкъина да. Оццу хенахь к1антана т1е а деана, алмаза, схьаеан вайшиннан юург аьлла, к1антана еана юург яа х1оьттина.\nЭццахь дас топ тоьхна алмазана. Алмазо ц1е яйла... к1ур байла... аьлла сардам боьллина.\nЦул т1аьхьа и да а велла, к1ант а х1аллакьхилла.\nТхан дена, 1елахьажина ден дедена 1исина алмаз ган а гина, цо цуьнан к1еж* а яьккхина бохуш хезна шен дегара, Жаьмбекера.\nХьалха х1окху дукъа т1ехь 1иса ша хилла 1аш. Дика вехаш стаг хилла иза. Дукха даьхний а, накхарш а лелош вехаш 1аш хилла иза.\nРаг1у хилла берд йисте кхаччалц. Цу чохь д1акъовлуш дакъийна жижиг а, яххьаш а, харанех диначу шелигаш чохь 1ахьар а хил-ла цуьнан.\n- Цу чу а оьхуш, и х1умнаш леч1айо алмазо, кху уьйт1а охьа а хуий, т1арг1а буьтту сурт х1иттадо, хьо ц1ера массоза вели, - бохуш хилла 1исига цуьнан зудчо.\n1исас лардина и алмаз. Д1а а леч1на. Деана схьакхаьчна алмаз. Даьккхинчу туьраца т1аьхьаваьллачу 1исас масех го баьккхина, т1аьххьара а бердах чу и алмаз тассаделча, к1еж кера а сана, тур тоьхна схьаеккхина цо.\nК1еж д1а а йиллина лелош хилла. Иза керта хилча, беркат ца оьшу олуш хиларна.\n1ума д1аваьлча, Жаьмбек жима хиларна, ша дикох лелор ю аьлла, 1уми йишас (Сюжахь маре хиллачу) д1аяьхьна хилла иза.\nЖаьмбек воккха хилча, и к1еж схьаехна. Вукхара, ца карайо аьлла, схьа ца елла. Уьш ч1ог1а бахам тобелла и д1аяьхьначул т1аьхьа охьахевшина. Шишана чу а йиллина лелош хилла цара и к1еж.\nХ1инца а ю тхан ц1ийна юххехь "Алмазо к1еж тесна меттиг" шех олуш меттиг.\n* К1ажарш (диал.)\nАлмазаш долчу хенахь черкси, ног1ий хилла кхузахь бехаш (Теркайисте), х1инца Калаус олучух цу хенахь Алмазийн боьра олуш хилла.\nЦигахь хилла дукха ч1ог1а даккхий, инзаре алмазаш. Маьхьарий хьокхуш, 1адош, талхош хилла цара адамаш. Церан зударий даккхий дог1маш долуш, накхой т1ехьа туьйсуш хилла. Божарий ч1ог1а ц1армат хилла.\nТхан юьртара цхьана стагана х1инцачул б1е шо хьалха, рег1ахь вижана 1уьллуш, да а деъна, т1ех1оьттина алмаз. Дукха кхеравелла, зуда яра я стаг вара ца хиъна цунна иза. Х1етахь бен кхеравелла ца хилла иза кху дуьненчохь цхьана х1уманах. Шегара топ тоьхна, цо кхерина алмаз. Цу алмаза хьаькханчу ц1ог1но 1адавина циггахь висина иза. Цуьнан говр къехкина цу махьарах 1ела-юьрта д1аяхна. 1уьйранна г1аш д1авахана и стаг.\nИ стаг велла х1инцачул ткъа шо хьалха, цо дийцина бакъдерг ду иза. Уьш б1аьргашна гина кху заманахь адам дац, адамаш даха хевшича, царех къехкина д1адевла уьш.\nДукха зама хьалха Ялхой-Мохк ц1е йолу эвларчу нахана шаьш цу юьртахь мас ву хууш ца хилла. Т1аккха цхьана х1ума хуучу зудчунна т1ебахана уьш. Цо цаьрга аьлла:\n- Тега а тегий, кхо ког болу хечи д1аолла эвла юккъе. Шун юьрта дог1учу алмаза эра ду шуьга шу мел ду.\nТ1аккха цу юьртарчу наха, шайга цу зудчо ма-аллара, кхо ког болуш хечи д1аоьллина эвла юккъе, ткъа шаьш цхьаццанхьа д1аличкъина. Дог1уш долчу алмазна кхо ког болу хечи гина. Цо т1аккха аьлла бах:\n- Х1окху ворх1 эзар к1ур хьала боьдучу кху эвлахь кхо ког болуш мила ву-те? - аьлла.\nИштта хиъна бах царна шаьш цу эвлахь мел ду.


Бельбекере украинхойн тIеман декъанна штурм ян кечлуш бу ГIирмера оьрсийн тIеманхой\nЗазадоккху-бутт 22, 2014\nГIирмера оьрсийн тIеманхой штурм ян кечлуш бу, Бельбекехь йолчу украинхойн тIеман декъанна. Фейсбук тIехь хаам бинчу Украинан ТIеман минитсраллин медиа-центран куьйгалхочо Селезнев Владислава бахарехь, цхьана сохьтехь карадуьйла аьлла, шайна оьрсаша хIоттийна ултиматтум кхочушъян дуьхьал бевлла украинхойн эскархой. Аэродромана го а бина, цунна тIеман техника узуш бу оьрсийн эскархой. «Украинская правда» газето бечу хаамца, цу декъехь пхеа салтичунна цхьа масатоп а, шира зенитка а ю.\nОццу агенталло журналистана Драгина Мириамна тIе а тевжаш дуьйцу, оьрсашца дагадовларшкахь дакъа лаьцначу тIеман декъан буьйранче Мамчура Юлийга, цо шаьш шайн лаамехь арадевр дац аьлча, лерга таьIна, аьлла: «Хьакамаш генахь бу, ткъа адамаш охьадохкург хьо ву».\nШоьтан дийнахь Украинан ТIеман ХIурдан Ницкъийн буьйранчо Гайдук Сергейс хаам бина, ГIирмера Донузлав Iома чохь оьрсаша гоне лаьцначу Украинан хIурда-кеманашна тIехь йисина юург итт деанна тоьар йолуш ю. Цуьнан хьесапехь, Украинан 30% флот ю оьрсаша дIалаьцна.


Полше веана Керри Джон\nЕвробертана юкъайогIучу пачхьалкхашкахь бехачу наха лелочунна электронан терго еш хилла Iамерка аьлла шайн бертахой синтем байна хиларо зе дан ца деза йохка-эцар лелорна аьлла дIахьедар дина Варшавехь Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаро Керри Джона.\nПолшин арахьарчу гIуллакхийн министрца Сикорский Родославца шен хилла цхьаьнакхетар дIадирзича Керрис элира, Iамеркана а, Евробертана а юкъахь маьрша йохка-эцар лелон трансатлантикан зона кхолларх лаьцна хир долчу дагадовларшна новкъарло ян ца оьшу цхьаммо а аьлла.\nПолшин премьер-министрца Туск Дональдца Керри Джон дагахь ву цхьамогIа хаттарш дийцаре дан. Царна юкъахь ду Iамеркан ракеташна дуьхьал йолу система цу махкахь дIахIоттор а, Гергарчу Малхбалехь хIоьттина хьал а, ОвхIанистанера коалицин эскарш арадахар а. Варшаве Iамеркан пачхьалкхан секретар веана Сауди Iаьрбийн пачхьалкхара.\nПолша Европера ша цхьа пачхьалкх ю Гергарчу Малхбалехь а, Къилбаседа Африкехь а турне дIахьош волу Керри Джон ваханарг.


Арсанукаев М. «Иза дика ду» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nГенарчу мехкан цхьана паччахьан беран хенахь дуьйна цуьнца хьалакхиъна доттагI хилла. Цу доттагIчун Iедал хилла, муьлхха а хIума хилча, дика я вуон иза делахь а, цхьа хIума олуш:\n«Иза дика ду!»\nЦхьана дийнахь паччахь, шен доттагI а, дуккха а ялхой а эцна, талла вахана. ДоттагIчо, ишттачу меттиге шаьш нисделча, юла а юлуш, кхуьнга топ дIакховдош хилла. Мухха делахь а, цу дийнахь, топ юлуш, цхьаъ галдаьлла доттагIчун. Паччахьо, схьа а эцна, топ кхоьссича, цуьнан куьйган боккха пIелг баьккхина тоьпо.\nГIуллакх толлуш, тоьпе а, паччахьан куьйге а хьаьжна:\n«Иза дика ду», – аьлла доттагIчо.\n«ХIан-хIа, иза дика дац!» – аьлла, оьгIазваханчу паччахьо шен доттагI набахти чу воллийтина.\nЦхьа шо гергга хан дIаяьлла цул тIаьхьа. Паччахь юха а талла вахана. Мичара бевли ца хууш, гучубевллачу акхачу наха паччахь а, цуьнан нах а йийсаре бигна.\nХIара гIуллакх Африкехь хилла, ткъа ширачу акхачу наха шайна каравеанарг вууш хилла цу хенахь.\nИштта, паччахь цхьана бIогIамах дIа а вихкина, цIе а латийна, вен кечбелла хилла каннибалаш (адамаш дуу нах).\nУлло баьхкинчу царна гина паччахьан куьйга тIехь боккха пIелг цахилар. Шайн Iедалехь (уьш тIулгашна а, дечигашна а хьалха гора а хIуьтттуш, царна Iамалъеш хилла) тIехь сакхт долу хIума я адам дууш ца хилла цара. ДIа а ваьстина, паччахь дIавахийтина каннибалаша.\nШа цIа веача, цунна дагадеана шен пIелг дIа муха баьккхира. Цо шен доттагI набахти чуьра схьавалавайтина.\n– Хьо бакъ вара, – аьлла паччахьо, – сан пIелг баккхар дика гIуллакх хилла.\nЦо дийцина доттагIчунна шена хилларг.\n– Со дохковаьлла айса хьо набахти чу волларна, ас динарг вуон хIума дара.\n– ХIан-хIа, – аьлла доттагIчо, – иза дика ду!\n– Ахь хIун дуьйцу? Дика муха хуьлу, ас сайн доттагI дийнна шарахь набахтехь валлийча?\n– Со набахтехь ца хиллехь, хьоьца талла вахана хир ма вара.


Доцчу хина латкъамбина зуда бехке а йолуш дирзина гIуллакх\nОлхазар-КIотарахь шаьш хица балхахьегарх далхийначу зудчунна бехкаш дехкина оцу эвларчу къаноша. "Хьекъал ца тоарна" бина латкъам бу аьлла цара, яздо Кавказский узел ресурсо.\nКху беттан 5-чохь "ЧП Чечня" инстаграм-пабликехь видео яржийра Олхазар-КIотарахь хи сецош хиларх меттигерчу яхархочо дуьйцуш. Кадыровн а, Мирзоевн а шина урамехь хи дац, ишта юккъерчу маьждигехь а, шина школехь а бала хьоьгу аьлла, чIагIдо роликца цхьаьна зорбане яьккхинчу информацехь.\n"Тхо кху юьртара ду, оха дехар до метигерчу Iедалхошка а, Хьалха-Мартанан кIоштан администрацига а тхан арз таллий, хи латтон тIелаьцначу хьукматашна жоьпалла тIедиллахьара, шайн декхарш кхочушдайта", - яздо публикацехь.\nВидео тIехь зудчо урамашкахь хIиттийначу биргIанийн пиллигаш схьа а доьллуш гойту, билггал хица къоьлла хилар.\n"Со Олхазар-КIотарара ю. Мирзоевн урамехь Iаш ю со. Цхьанна а ца хаьа, хи доцуш оха хьоьгучу баланех. Доьху, гIо дахьара тхуна хица", - боху ролика тIерачу зудчо.\nОццу дийнахь суьйранна eldit_net пабликехь видео Iорайоккху, Хьалха-Мартанан кIоштан префекто Абдурешидов Валида юьйцучу юьртахь хица проблемаш хилар харцдеш. Цул тIаьхьа гойту кабинет чохь гулбелла баккхий нах.\n"Тхо Олхазар-кIотарахь дехаш ду. Тхо вовшахкхетаран бахьана ду - хьекъал ца тоьъна цхьана зудчо яржийна видео. Ара а девлла, и гIуллакх теллина оха. Хьал муха ду аьлча, нагахь санна, хи сацахь а, ара а бовлий, бахьана а толлий, тодеш ду. Ткъа кхузахь хIун ду: чуьра ара а ца йолуш, бахьанаш а ца хууш, шен чохь Iаччуьра хоьтту цо: "Хи хIунда дац?" Хи ду. Хьалхо Iедало хи далон ши бIав хIоттийра кхузахь, кхин а йохкур ю аьлла, тIелаьцна а ду. ВорхI-бархI бIав лаьттар ю аьлла паччахьо", - дуьйцу къаноша.\n"ЧП Чечня" паблике хIоттийначу видеона бухахь яздина ду, "лараме юьртара къаной вовшахтоьхна дIаяьхьна кхеташо ю хIара кIоштан администрацехь" аьлла.\nКарладоккху иштта 2016-чу шарахь Инаева Iайшатах Iоттаделларг а. Коммуналан ял схьагулъеш, цхьа рогIера тулгIе йолийра махкахь. ХIетахь оьгIазъяхначохь Инаевас критика йинера Iедална. Оцу тIехула Кадыровс гечдар дехийтира цуьнга а, цуьнан хIусамдега а. Цул тIаьхьа йоккха делегаци яханера церан эвла, массарна а хьалха цуьнгара бехкаш а дохуш.