Наха накъавоалаш хинна саг -\nНаха накъавоалаш хинна саг\nСиха йода зама. ДIа-юха хьажалехь, къалу саг, къаст шийна дукха безача нахацара а къаманцара а. Аушев Ахьмада Муса хIанз вайна юкъе вац аьлча тешалуц, хIана аьлча дукха ха яц из, наха накъавоалаш, ший хьаькъалца а вахаре Iоаяьча поалхамца а пайда бахьаш, вайна юкъе Iийна. Муса дика къонах санна ваьхар, ше дунен тIа яьккхача хана. Сона из дагавоагIа, геттара зIамига се волча хана денз. Наьсаре Ингушская яхача урамах дахар тхо. Сарахьа араваьле, даь-наьнаца наIарга техача гIанда тIа вагIаш нийслора со каст-каста. Тхона гаьна йоацаш (пхе минута никъ билла юкъ хила мегар тха цIеннеи цуннеи юкъе), яр Наьсарера №1 йола юкъера школа. Цу оагIорахьара цхьадолча деношка хьалвоагIаш хулар кадай, дегIаца низ бола зIамига саг. ХьалтIакхаьчача, наькъа хьайисте а вайя, сайре дика ювцар цо йоккхача сага. Са даь-нана а Сурхо тIара яр, Мусай тайпан а йолаш. ВIаший юххе баьхабар цар шинне а дай. ХьалгIетте, наькъа йисте дIатIайодар къоано. Дикка дахар-денар дийце мара къастацар уж. Цу хана лакхе хьоахаяьча школе болх беш вар Ахьмада Муса, хIаьта цу школе дешаш а цо хьехаш а вар тха воккхагIвола воша. Из а вар Муса яхаш. Цудухьа даим а йоккхача сага цунга хоатташ хиннар дар:\nМиштав кIаьнк, дешалой укхунна?\nГеттара раьза волча е чIоаггIа раьза воацача сага оаз хилацар цун, веший дешарах дувцача хана. Цхьа бахьан деш, яхар мо жоп лора хьехархочо. Дуккханахьа из гIалгIай мотт хьехаш хиннав аьнна яздаьдале а, цо цу школе хьийхар эрсий мотти литературеи дар цу заман чухь. Урок ца Iомайича, даь-наьна вошас ше човхавеш хиларах, саьн чу оттавеш хиларах дувцар тхона вошас, школера чукхаьчача. Бакъда цу хана цун юхь тIа веларах хIама хилацар. Хьехархочох кхераш дар бераш, къаьстта цIагIа бенна болх а баь, урокашка кийчденна шоаш ца хилча. Бакъда, цхьа хIама дувцача хана, даим велалора тха воша. Ахьмада Мусас хьехаш йолча классе дешаш хиннавар Исраилов Саварбик яхаш кIаьнк. Сона а дика дагавоагIа из, цун нана Мужухоев Махьмада йоI яр, да нохчо хиннавар. КIаьнк, наьнаца кхувш хиннадаь, нийсвеннавар Наьсаре. Цхьан дийнахьа Ахьмада Мусас гIоттаваьв Саварбик, эрсий цIердешай классаш хьаювца аьнна:\nНазови несколько слов мужского и женского рода, — аьнна, декхар тIадилла хиннад дешархочоа.\nМужские штаны, женское платье, — аьнна хиннадар Саварбика. ДIахо урока тIа мел дувцаш долча хIаманга, бат пенгахьа йолаш, саьн чу латташ, ладувгIа дезаш хиннад Саварбика гIулакх.\nИз хIама, дуккха ха яьнначул тIехьагIа а, Саварбик кхийна зIамсаг волча хана, дувцаш дар. Исраилов ше велалора, из хьоахадеш хезача.\nЙоккхача сагага (даь-наьнага) цкъа хаьттар аз:\nМала вар хьоца лаьттар а къамаьл даьр а?\nИз, даьра, вар Сурхо тIарча Аушев Ахьмада воI Муса, — аьлар цо. Цу хана денз, кхы виц ца луш, са дагахьа висар из саг.\nВай къам Сибре дигача хана, Муса 12-13 шу даьнна кIаьнк мара хиннавац. Цун да-нана цу хана долаш хиннад е хиннадац белггала оалалургдац сога. Бакъда тхоай цIагIа йоккхача сага дувцаш сай лергашта хеза ва со, Мусай йиша вай мохк бохабаь дукха ха ялале еннаяр, яхаш. ХIаьта из дIайолла кийчъяьр а ший цIагIара дIаеллар а са даь-нана Аушев Эсбе Аминат хиннай.\nНаьсарерча школе со деша ухача хана, Ахьмада Муса цига болх беш вацар. Бакъда тха урамца гаргалол а хетта мара, цигара дIа-м ваханзар из. Тхона пхи-ялх цIа магIахьа вахар Гадаборшев Iалаудин яхаш саг. Цун ши воI вар Мусаи Iийсаи яхаш. Бакъда мехкарий дукха а хоза а бар цун. Сона дагадоагIачох, уж пхиъ яр. Царех эггара йоккхагIъяр Ахьмада Мусас йигар. ШоллагIйола Аза историк, журналист, Наьсарен района «Ленина никъ» яхача газета керттерча редактора Дидигов Бориса фусам-нана яр. ТIехьагIо машенаца лела ваьлар Муса тхона юкъе. Гаьннара йовзар сона цун ший тайпара баьццара бос бола «Москвич-412». Ха-зама мел йоал Ахьмада Муса ше а вовза ваьлар со. 1980-ча шера, университет яьккха ваьлча, Сурхо тIарча №2 йолча школе балха дIахьожавайтар аз се, цига цхьан шера хьехархочун а организатора а болх беш, цун йоIá Лейлайна (из цу хана ворхIлагIча классе ягIар) наьна мотт, литература хьеха дийзар са. Хьаькъал, кхетам болаш, дика дешаш, берригача хьехархоша цхьатарра хестаеш яр дешархо. Цу хана аз кхетадаьчох, поэзи дукха езаш а яр из. ДагадоагIа, айса цунна сай цIагIара М. Ю. Лермонтова массехк том еша ена. Со цецвоаккхаш дар сел цIена, хоза цо уж книжкаш леладаь хилар. Сона сайна а могаргдацар уж иштта лораде.\nКъаьстта а Аушевца хьоашал тоссаделар са, 90-ча шерашка Сурхо тIарча ийс шера дешача школе (ООШ) балха вахача. Цу хана со музей еш вар, айса къахьегача метте. Юртара цхьацца моттигаш дика йовзацар сона. Цар сурташ даха а дешархошта гургйолаш, йовзаргйолаш музее хьалтоха а безам бар са. Бакъда уж хьахьокхаргйола саг везар цу гIулакха. Сона сайна белггала йовзараш ши-кхо моттиг мара яцар. Дийцача, хаьттача, техкача, сога аьлар, Ахьмада Мусайл дикагIа ер юрт йовзаш саг хургвац хьона; цул совгIа, из болх лелабеш а, уж моттигаш тохкаш а хиннав хьона из, аьнна. Директор хиннача Нальгиев Къурейша Хадижата воI Мухьмад а ваьккха (школе завхоз вар из), цун машенаца Мусайна наIарга дахар тхо. Оахош дена гIулакх дIадийцача, ак ца оалаш, тхоца хьавера фусам-да. Юрт цунна дика йовзара массехк бахьан дар: цкъа-дале, Сибре дигале а цIадаьхкачул тIехьагIа а цу юрта ваьхавар из даим. ШозлагIа-дале, школан директор волаш, юртда волаш, болх баьбар цо Сурхо тIа. Юххера, кхозлагIа-дале, юрт тохкаш, моттигий цIераш дIаязъеш, уж Iомаеш, къахьийгадар цо дуккхача шерашка.\nТхоашка фотоаппарат а йолаш, тхо даха хилар Iанга тIа, Шарш ягIа дукъ долча, Терс ваьхача моттиге, ЙиIий боарза тIа, Топпар баьха аьли долча. Цул тIехьагIа, юртара эггара лакхагIйола моттиг хьахьекхар тхога никъ хьехаш венача воккхагIча новкъоста. Цигара Iохьежача, юрта мел дола цIа, гонахьара моттигаш гора. Наькъаш тара хетар гизго бийзача\nмазах. Цу хана даьха сурташ музее хьалтехар оаха. Сона новкъостал деш, ши кIаьнк-ши дешархо а вар тхоца. Уж бар Муцольгов Мустафаи Iумари. Ахьмада Мусайца цар даьха сурташ а да тха школе. Ювцача хана из балха вар, ГIалгIай республикан халкъа кхоллама ЦIен директор волаш. Ше новкъа кхийтача, каст-каста оалар цо:\nХьачувел тхо долча, аз цхьацца хIама довзийтаргда хьона.\nХалкъа кхоллама цIа Баку–Ростов оалача боккхача наькъа юхе, Iабе-Гувна гаьна доацаш дар. Наьсархоша «Перекресток» оал цу моттигах. Цхьаккха дича а цига чуваха ха ца нийслуш, лийлар со массехк бетта. Школера араваьнна, цIаваха кийчвенна, машенага хьежаш латтар со. Закъ, аьнна, хьатIаэттар делкъар даь, балха юхаводаш вола Аушев.\nХьачухал, — аьлар цо. Со ше волча дIачуцавахарах, кIеззига раьза воацаш санна хийтар сона из.\nМуса, хьо волча дIачува безам а болаш, вIаштIехьа а ца доалаш, лел со укх массехк бетта, — аьнна, бехказвоалаш, велакъежар со.\nХIама дергдац, хIанз гIоргда вай со волча, — аьлар Мусас. Машена тIара со Iо ца воалийташ, ше болх беча моттиге вигар цо. Эггара хьалха цо сога хьахьекхар ше язъяь байт. Дикка йIаьха а чулоацам гIалгIай-хIирий къовсама хетабаь а, яр из.\nIоешал, хьайна фу хет сога хьааргда Iа, — аьлар цо.\nЧу а ваха, Iо а хайна, паргIата ца йийшача, кхета ца йича, цох хIама оалалургдац сога, — аьлар аз. –ДIаяхьа мегаргйолаш йий ер?\nАвтора пурам а денна, из байт аз чуера. ХIанз а цхьаннахьа са каьхаташта юкъе хила езаш я из. Эрсий меттала даьдар дувцаш дола йоазув.\n-«Турпала вахарцара ийс ди» яхача повеста тIа вувцаш вола юртда Хоасбот бокъонца хинна саг вий, яхаш, сога хетташ ма варий хьо. ДукхагIа цудухьа воалаваьв аз хьо се волча чу, — аьлар юххера Мусас. – Из бокъонца хинна саг а ва, тха тайпанна а хиннав, — аьнна, истола чура каьхаташ чудоахка папка хьалъийцар цо. ТIаккха, цу чура сурт хьал а даьккха, хьахьекхар. –Ер ва-кх из.\nТIехкарашка кхаччалца даьккхача сурта тIа вар, виткъо, куц-сабат долаш вола 35-40 шу даьнна хургдола саг. Хоза йита мож а, качъуллаш юртда хилар хьахайташ дола мухьар а дар цун. Иштт иман дола саг-м хинна хургвий-хьогI, повеста тIа вувцача беса, сел кегавенна а вéха а, аьнна хийтар сона. ДIа-юха хьежар директора кабинете гIолла. Цу чу хьалтеха доахкар тайп-тайпара сурташ, дахчах, аьшках пайда эцаш яь бе-бе хIамаш. Сай музей дага а йийха, Мусайгара цу чу хьалтоха моллагIа цхьа сурт дийхар аз, пенаца мел улла хIам зе а зийна:\nИз дIахьо шоашта, — аьлар цо, Нальгиев Къурейша Гирихана аьшка тIа диллача «Лоаман кхалсаг» («Горянка») яхача суртах. Шортта Iо а ийца, цIадена, школерча музее хьалтехар аз цо даь совгIат. ХIаьта а цо мел даьча совгIател бочагIа да сона, хIанз а арадаланза дола, компьютерца кулгкара вIашагIделла «СурхотIе Iойиллар» яха диткъа книжка. Дукха нах хургбац цу тIа хьехадеш дола хIамаш довзаш. «Исторе бакъдар» яхаш ба цун хьалхара корта. Еш вай цун юхьиг: «Сурхо сага цIи яц, из укх моттига цIи я (топоним). 1790-ча шерашка Кхаь-Кхаларча (Эги-Кхала, ТIаргам, Хамха) нахага хьалхале а йолаш, мехко ваIад яьй, Нана-Наьсаре юха Iойилла аьнна. 1238-ча шерашка татаро-монголий бIево, Хан-Бате наIиб волча Менгухана эскаро бохабича хана денз, лоамашка баьхаб гIалгIай, юха шоай даьй лаьтта шаьрача Iоъарабала йиш йоацаш. ВIовнаш яха тIема гIалаш а яь, цу говзалца, шоаш кIезига бале а, моастагIашта ка ца луш баьхаб. Акхар даьй баьха лаьтташ тIехьагIа, 1555 шера, Иван Грозный яхача эрсий паччахьа черсий йоI Мария йигача, черсий доалахьа дийрза, черсий аьлаша доал деш 250 шера цар лоIамах хиннад вай лаьтташ…\nПаччахьа низамо лаьтта хьахоададаь, вай юрт Iойилла ха я 1859 шу. 141 шу даьннад цу хана денз (тахан 159 –А. С.). Дика дукха къонахий баьннаб вай юртара. ЦIихеза къонах хиннав эггара хьалха укхаза юртда хинна Саьмпе Iума. Цул тIехьагIа хинна Налгакъонгий Хиса Мовсар, БатIал-Хьажий Махьти, Хамхой Хьадажкъий Хьажмурд, Налганаькъан Пхьарчо, Боазаркъа Алсбик, Аушнаькъан Газий Элберд…»\nДIахо цу книжка тIа бувц хIара тайпан дика къонахий. Царех ба Аушанаькъан, Бохтарнаькъан, Албошнаькъан, Йовлой, Даканаькъан, Нагойнаькъан, Исмейлнаькъан, Муцолгнаькъан. Граждански тIем тIа латаш, къонахчал гойтача наьха цIераш йоах, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа хиннараш бувц, и. кх. дI.\nЮрта ваьхача цхьан сагах (Барахоев) газета йоазув деш воаллаш, из саг Мусайга хатта вахар со. Коа цхьацца балхаш деш, кулг тохаш воаллаш из нийсвенна, дихьа гIулакх чакхдаьккха ваьлча, аз хаьттар:\nМуса, укх юрта Iарчакхнаькъан бахий?\nБах, даьра-кх, — аьлар цо, цецвалара кеп а оттаеш.\nВIалла дика къонах хиннавеций царна юкъе, цар укхаза мел йоаккхача хана?\nХиннав, — аьлар Аушевс.\nМала хиннав? – сона сайна а чIоагIа сакъердам бар из ха.\nАьсамарза хиннав, — аьлар Мусас.\nТIаккха, юрта мел вола дика къонах дIаязвеш, цу юкъе хIана вихьавац Iа из? – ца аьлча Iеваланзар со.\nВицвенна дIависав-кх са из, — аьнна, цох цхьа хIама дувца эттар из. – ЧIоагIа хьаьнала, наьха хIама, хьарама хIама ца дезаш, саг хиннав из. Цхьа йоккха саг хиннай, юрта цхьаь яхаш. Къаелча лелабе ца могаш, етт бехка хиннаб цо. Йовлакха юкъеделла, шийца леладаь ахча, Iадежа, дайнад. Из корадаьр хиннав Аьсамарза. Бокъонца из йоккха саг кораялцца, хоатташ, ха яьккхай цо. Юххера а, юхаденнад цун дайна хинна хIама.\nИз хинна ца Iеш, кхы а дукха дика оамалаш йоахкаш саг хиннав цо вувцаш вола къоано. Дунен тIа вай даьша лелаяьча тайпара палчакх лелаеш саг из мара вайнавац сона. ЗIамига со волаш, сирача петара палчакх хьерчаш, гIийло, къоанало букарверзаваь воккха саг вар Аьсамарза. Цох хьа мел ваьнна дезалхо гIалгIай эздел, яхь, гIулакх фуд ховш хиннав, дас шоаш иштта кхетам луш кхебар бахьан долаш. Из хиннав Евлоев Сулумбик-Молла уст-да а Гуцериев Микаила уст-наьна да а.\nЦхьан дийнахьа, гIалгIай меттах йолча олимпиаде дакъа лаьца, цаI хьалхареи шиъ кхоалагIеи моттигаш яьха, цIадоагIар тхо. ТIой-Юртара Эккажкъонгий-Юрта кхаччалца дешархой боалабеш йоагIача автобусаца хьал а даьхка, Сурхо тIа бодача наькъ йисте латташ, Муса-Хьажас (хьажол даь вар из цу хана), со бIаргавайна, машен соцайир. Оаха фу леладу-мала леладу хайча, тIехьашкахьарча гIанда тIа даьдача ший книжкаех массехк книжка делар цо совгIата, котало яьккха цIабоагIача дешархошта. Бераша уж дерригаш дийшар мотташ а ва со, хIана аьлча ше яздер наьха теркам тIаозаргболча тайпара яздора цо.\nТIеххьара Ахьмада Муса сона вайра соахка, гуйран ха яр мотташ ва со из. Школера болх баь а даьнна, цIадаха дагахьа новкъа арадаьнна латтар сои БурокIалхара балха хьалъухаш йола Аушев Ахьмада Лидаи. Цу ханна тхона юххе сецар Мусас лехкаш йола «Жигули». Цо Наьсаре вода а аьнна, дIатIахайшар тхо машена тIа. Хьалха санна йоацаш, кIеззига каеттийташ цо из лехкаш санна хийтар сона. Наьсаре Iокхаьча, Iойоалча хана из зийра Ахьмада Лидас а. Вешта аьлча, унахцIено цу хана дика йоацаш санна хийтар сона Мусай. Новкъа долхаш, аз хаьттар:\nСурхо тIара Iарчакхнаькъан Бексолта Берса вовзарий хьона?\nВовзар, дика саг а дика къонах а вар. ТIем тIа а хинна, парте райкоме а болх баь саг ма варий из-м. Тешал а дар цунна тIехьа.\nХьалха мо велавелар со:\nИз дIа хIана язваьвац Iа, дикача къонахашца?\nЮха а ше вицвенна висав, аьлар цо. Иштта кхыдола къамаьл деш, Наьсаре медколледжа юхе тхо Iодаьха, дIавахар къоано. Дезткъа шерал тIехваьннавар из цу хана. Цул тIехьагIа кхы вовнзар сона из. ХIаьта а цох бола дагалоацам даим бахаргба са дег чу. Из дика, шийна могаш дола гIо наха де гIерташ, чакхваьнна саг вар.\n← В 2021 году в Ингушетии стартует программа модернизации системы газоснабжения


Бесланехь теракт ярна велла дIаваллалц чувоьллина Курлаев Нурпаша латкъам бан дагахь ву\nБесланера номер 1 йолу школа дIалаьцначаьрца хилла ву аьлла, таIзар дина Кулаев Нурпаша латкъамбан Iалашо йолуш ву шен сацамна. Дуьхьал даьккхинчу бехкзуламан гIуллакхан цхьаццайолу материалаш дIаехна цо. Адвоката Плиев Альберта кхачам боллуш шен гIуллакх дIа ца даьхьна аьлла цо. Mash Gor телеграм-канало бина цунах лаьцна хаам.\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу омбудсмено Цгоев Тамерлана тIечIагIдина, Кулаевгара ши арз шега кхаьчна хилар.\n"Бакъонаш Iалашъян векал винчун компетенцица царна жоьпаш лур ду дIахIоттийначу кепехь", - аьлла хьаькамо.\nЯмалерчу Харпехь велла дIаваллалц шена тоьхна хан тохкуш ву Кулаев Нурпаша.\nГезгмашин-беттан 3-чохь йолийра школин штурм. 334 стаг велира (бер – 186). Иштта хилира Бесланерчу бохамах "Оьрсийчоьнан исторехь уггаре дукха цIий Iанийна терроран талор".\nОфициалан информацица, массо а тIемало вийра школи чохь, цхьа Кулаев Нурпаша воцург – цунна оьмар чекхъяллалц набахтехь Iан кхачийра.\nТахана а хиллачух дац бакъдерг дIахьедина. Iедалан шен верси, бесланхойн шайн верси ю хиллачун. Спортзалехь бомбанаш лелхийта буьйлабелира террорхой, цара школах лахьо хIума а дуьтур дацара, цундела йолийра эскарша штурм, боху Кремлан версино. Ткъа кхечара дийцарехь, тIемалой а, бераш а чохь долчу спортзална тIе гранаташ кхуьйсу герз детта долийна эскарша. И шолгIа верси бакъйо, Пачхьалкхан Думин депутат Савельев Юрий коьртехь а воллуш, хилларг ма-дарра теллинчу комиссино шен документашкахь.\nПолитикан доккхачу маьIне дирзира Бесланехь хилларг – цунах бахьана а дина, 8 шарна юкъахбехира губернаторийн харжамаш, хийцира депутат Думе кхочу некъаш, шагдира Оьрсийчуьра дукха низамаш.\nЕвропан кхело 2017-чу шарахь Оьрсийчоь декхарейина Бесланехь деллачу берийн гергарчарна 3 миллион евро дала. Пачхьалкх лара ца елла нехан синош Iалашдан шен тIехь лаьттачу декхарца, ца гIоьртина ша школина йина штурм адамаш кIезиг хIаллакдийр долуш дIаяхьа, аьлла Страсбурго шен сацамехь.


Бехкатакхаман ши гIуллакх долийна нохчийн дов даьллачу Башкирехь\nПолицино бехктакхаман ши гIуллакх долийна Башкирехь, Баймакан кIоштарчу Темясово эвлахь меттигера бахархой а, нохчий а латаран хьелаш къастон таллам дIахьош. Дов иккхинера Гезгмашин-беттан 30-чу буса. Цу латарехь дакъалоцуш хилла иттех нохчий а, 40 гергга башкир. Царах цхьанна уьрсан чов йина.\nКонфликт хиллачул тIаьхьа Башкирера кегийрхой меттахбевллера шайн эвла балха баьхкинчу Нохчийчуьрчу бахархойн лелар ца тов шайна аьлла. Карарчу хенахь цу эвлахьболх беш бу кIоштара хьажийна полицин белхахой.\nТалламо коьртачу декъана юьхьарлаьцна верси ю дов далар дахаран хьелашца доьзна хилла бохург.\nЦхьана версица дов доладелла хилла шаурма юхкучу кхачанан хIусамехь. Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсаша, вовшашна тIе а тевжаш, яздарехь, цу чу хIума кхалла бахана нохчий "кIоршаме бист хилла цу чохь мах бечу йоьIе, цунна тIе йий а тухуш, уьрсаца кхерамаш а тосуш".\nЙоIа шен вешега латкъам бина, цул тIаьхьа долуш кIорге даьлла дов.\nХIинца социалан машанашкахь цу йоIанна кхерамаш тесна, бохуш чIагIдо цуьнан нанас. Цу зудчо дийцарехь, карарчу хенахь цуьнан йоI лечкъина ю.\nБолчу хаамца полицино лаьцна ву ши стаг. Урс тоьхна аьллашеко йолу нохчи а, нохчийy белхалой бехачу хIусамана а, церан машенна а цIе тесна башкир а.


Куьг кIамделла хьехархо а, дов лоьху дешархо а...\nГIуран-бутт 19, 2016\nРогIера хьехархо кхела хьалха хIоттош ю Нохчийчохь.\nКуьг кIамделла хьехархо, дов лоьху дешархо...\nНохчийчохь хийра дац, хьал-таро йолчара, лаккхарчу даржех боттабеллачара, цхьацца бехкаш кхийдийна лецначу бахархошна а, зуламдай бу бохуш байинчу нехан гергарчарна а, жима-воккха ца къестош, я дуьххьал дIа муьтIахьалла гайта хьебеллачу Iедалан балхахь болчарна а етташ, тухуш тIеIаткъам бар.\nИза хийра-м муххале а дац, мелхо могIарера гIуллакх ду ала тарлуш, гIайгIане ламаст ду.\n«Кхечарна мегарг шайна стенна ца мега» аьлла хеттехь а, дешархошна тохар, еттар бахьнехь, кху тIаьхьарчу хенахь хьехархой а бу махкахь юкъ-кара жоьпе ийзош.\nРогIера меттиг нисьелла Шелковск кIоштан Червленная, ткъа нохчаша Эрз-гIала олучу эвлахь.\nДешархочун куьйгах дечиг тоьхна аьлла, дуьхьал бехктокхаман гIуллакх а долийна кхела хьалхо хIотто хьовзийнарг ю историн хьехархо Вахабова Мадина.\nШайн кIентан куьг лазор дазделла прокуратуре арз чуделла дас-нанас.\nАла дашна кхушеран бIаьстенан юьххьехь чеха а деш, урокехь шина берана йиттина аьлла, балхара йоха а еш таIзар динера Шелан кIоштехь цхьана хьехархочунна а.\nДукхахболчу бахархоша доьшийлехь берана тохар, маггане а магийта йиш йоцуш, кIоршаме низам талхор а, бер кхетош-кхиорехь хьехархочун гIорасизалла а лору.\nДелахь а охьатаIIийна латточу хьехархочун хьолах кхета а хьевсина, Iедале а ца доккхуш дIадерзийнехь, цу дена-нанна а юьхькIаме хир дара аьлла хьажам берш а бу дукха. Царех цхьаъ ву Шелковск кIоштера Висаитов Iаьли.\nХIинца хьехархо охьатIаIийна латтош ву\nIаьли: «Массо цхьана хенахь ишколехула чекхваьлла ву-кх. Хьехархочо тоха а тухура,човха а вора. Ишколехь тоьхча, тоьхна ала а ца ваьхьара хьалха, стенна аьлча, хьехархо чIогIа лераме стаг вара.\nАхьа цIахь дIааьлча, мелхо а хьуна хIума тухура, хьо лартIахь леллехь тухур яцара олий дов дора а.\nХIинца хьехархо охьатIаIийна латтош ву. Кхечарна тIаьхьа нехаш а, кхаьллаш а хьехархочуьнга схьалехьайойту.\nСан накъост ву хьехархо. Хьере а бина латтош бу-кх уьш. Баха безахь а, бахка безахь а массо метте уьш бу дIахьежош. ХIинца оцу Червленехь а ю хьехархо чуйолла хьийзош, берана тоьхна аьлла.\nИ бер Iовдал хеттий, оьшуш я атта хеттий тоьхна хир ю аьлла ца хета суна. ОьгIаз яхханчохь даьлла-кх цуьнгара иза! Хьехархочо бераш къестош доций хаьа суна. Кхела хьалха а хIоттош, аьхаза а бевлла, оццул гена ца даьккхинехь мегар ма дара! Шайн берана тIе а хIиттина, оцу хьехархочунна-м таIзар дийр хир ду цара, амма кхана дохко-м бевр бу уьш…»\nИшколехь берана хьехархочо тоьхнера аьлла, куьг бехке лоручуьнан гIуллакх суьде кхачор вайнехан гIиллакх-амалца тарлуш доцу, церан тайпана а тIейогIучу ханна тамехь хиндоцу томмагIа лору цхьаболчара.


Шеман къилбаседанерчу конфликтна юкъагIорта лаам бац шайн аьлла Кремло\nШемара хьал политикехь дерзорна новкъарло ечу муьлххачу а некъашна дуьхьал ю Оьрсийчоь аьлла, дIахьедина Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс. Курдойн гIаттамхошна дуьхьал Шеман къилбаседанехь операци йолийна Туркойчоьно ГIадужу-беттан 9-чохь. Песковс бахарехь, Туркойчоьно Шемаца болийначу тIама юкъа Оьрсийчоь озон хьесап ду аьлла, оьрсийн Iедалхошна "ойлаян а ца лаьа".\nКремлан векало дийцарехь, оьрсийн а, туркойн а Iедалхоша а, буьйранчаша а вовшашца латтош уьйраш ю. Песковс билгал ца даьккхина, шина пачхьалкхан векалшна юкъахь Шемарчу хьолах барт хиларх.\nКарладоккху, курдаш террорхой лору Хонкарас. КIирандийнахь хиллачу информацица, туркойн эскарша хIаллаквина хIинцале а 490 тIемало аьлла Туркойчоьнан президенто ЭрдогIан Реджепа. Цуьнан дешнашца аьлча, Шемахь туркойн эскарша йолийна операци бахьанехь Хонкаран а, Москван а юкъаметтигаш ийгIина яц.\nИшта ЭрдогIана чIагIдарца, йолийна тIеман операци шоръярна дуьхьал яц Оьрсийчоь.\nТуркойчоьно йолийна операци бахьана долуш бIеннашкахь Шемара бовдур бу террорхой аьлла, дIахьедира Путина. Ишта шеконаш ю оьрсийн президентан, дIаяьхна хилла территореш юха шайн карерзорехь туркойн маса аьтто бер бу аьлла. Хонкарас дIахьедо, Рас-эль-Iайн а, Телль-Абйад а шайгахь ю бохуш.


Дагестанехь тIемалошна гIоьналла латторан гIуллакхехула йолчу тешо дийцина, ша дина боху "тоьшаллаш шайггара кхоьллина" ду аьлла\nДагестанерчу Кумторкалинскан кIоштан кхело хеттарш дина туьканарчу йохкархочуьнга, талламан версица, меттигерчу вахархочо Даитбеков Шемала гIаттамхошна аьлла, сурсаташ оьцуш хилла цуьнгара. Бехкевечунна дуьхьал тоьшаллаш ша дина дац аьлла кхелехь йохкархочо, ткъа талламхочо протоколехь яздина "доцург дийцина" аьлла, яздо Кавказ.Реалии портало.\nДаитбековн адвокато Асиялов Аталава бахарехь, талламхочо протоколехь цуьнан метта ша яздина хилла, Даитбеков шен туькана а оьхуш, сурсаташ оьцуш хилла, тIаьхьо гIаттамхошна дIакхачон Iалашонца аьлла.\n"Ша дийцина дац боцу цо, иза юьхьтIера йа вовза а ца вевза боху шена, иза туькана а веана вац боху цо. Цуьнан зуда а, бераш а догIура боху, тIедиллина хIума яхьа, тIаьхьа, пенси схьаэцча- декхар схьалора боху", - дийцина адвокато.\nТалламан версица, Даитбековс цигаьркаш а, бепиг а, йоьхьаш а, сиха кечъен гарзанаш а оьцуш хилла оцу туьканара, контртерроран операцехь тIаьхьо байинчу "Кизизилюртовская" цIе йолчу тобанан декъашхошка масийттазза дIакхачийна хилла.\nХьалхо Кумторкалинскан кIоштан кхело Даитбековна колонехь даккха бархI шо хан туьйхира оцу бехкана, ткъа Дагестанан Лакхарчу кхело церан сацам юха а баьккхина, гIуллакх кхин цкъа а талла дIахьажийра.\nЭпилептик ву Даитбеков, психиатро чоьте эцна а ву, оьрсийн мотт ца хаьа цунна, йа школехь дешна а вац иза. Даитбековн гергарнаш а, юьртахой а тешна бу, бакъоларъяран органаша бух боцуш дуьхьал даьккхина гIуллакх ду аьлла, хIунда аьлча, шен синIаткъамца проблемаш хиларе терра, цуьнан ницкъ кхочур бац ша бехке цахиларх тоьшалла дан.\nКъайлаваьхьначу шина тешан мукIарлонна тIехь биллина бехк бу. Царна кхераме ду бохуш, уьш гучубаха кхел реза ца хилла.


Лахьан-бутт 09, 2013\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалахь Ахьмат-Аренехь "Терек" ловзуш цу тобан цIе тIехь йолу шарф лаьцна лаьтташ ву актер Депардъё Жерар, 2013\n«Терек» тобанан фанаташ дехар а дина, цуьнан коьрта тренер хийцина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цуьнца шай хиллачу цхьанакхетарехь цхьаболчара дехар динера цхьа буьрса тренер хIоттаве аьлла.\n«Терек» тобанна фанаташца шен хиллачу цхьанакхетарехь, бинчух тера дара Кадыров Рамзана, Красножан Юрий тренеран даржера дIаваккха сацам. Фанатийн могIанашкахь йолчу йоIа дийцинарг, гарехь йохьарлаца а мега оцу тобанна куьйгалхоша. Ехха ойланаш а йина, клубан куьйгалло хаам гIарабаьккхина, керла тренер Рахимов Рашид хIоттийна аьлла.\nЮьхьанца и хIоттора ву аьлла, дийцарш дара, Москохара дуьйна догIуш, амма, ян Рахимовс, я цуьнан гоно а, даре ца дора иза. Билгала хууш дара, таджик къомах волу и тренер а, цхьана хенахь ша а дикка футболхо а хилла волу, Соьлжа-гIала а веана Кадыров Рамзанца цхьанкхетарехь хиллийла.\nЦхьа сацам баллалца, ишшта хуьлу, дийцараш хилар гIара ца доккхуш. Ткъа, тахана, «Терекан» ворхолгIачу тренеро доьххьарлера Iамораш дIадаьхна футболхошца.\nТурниран таблицехь, 15 меттехь йолу «Терек» тоба, ишшта дIайоьдахь, лаккхарчу лигера юккъера яла мегаш ю. Тахана «Терек» тобанна кхиамах баккхийбеш а, иза оьшучу хенахь, цуьнах сагатдеш а, дуккха а нах бу Нохчийчохь. Цундела, хIоранне а шай-шай ойланаш ю, хуьлучуьнна хьокъехь. Цхьаболчарна, Рахимов хIоттор дика хета, амма, цулла хьалха хиллачулла, хьалха хилла волу Черчесов гIоле вацар теша боху цхьаболчара. Масала, Абу цIе йолчу хIокху стагана санна.\nАбу: « Рахимов хIоттийна боху вайна. Хилла волу Черчесов, схьахетарехь дика тренер а вара. ХIну галдаьлла-м ца хаа суна. Красножан а, цхьа хенахь дика тренер вара иза. Цуьнана болх а дIа ца бахан. ХIинца хIоттийна волу Рахимов а, ша а дика футболхо хилла волу, дика тренер а ву. «Терек» метта яло а , цуьнана ловхар лакха даккха а хуург хира ду аьлла хета суна».\n«Терек» тоба, Нохчийчохь юха ловза йолаеллачу дуьйна, футболан цамгар кхетта дуккха а нах бара махкахь. Амма, шо шаре мел долу, цуьнан толаме хьаьжжина хуьлу, цуьнах сагаттадечеран терахь. Амма, футбол езархой бацахь а, дукхачарна, хазахета, Нохчийчоьнан цIе а йоккхуш, тобано толам баьккхийча. Дуьйцу Салман цIе йолчу Соьлжа-гIалара вахархочо.\nСалман: « Со со а фанат вацахь а, дуккха а бу кху махкахь цунна сагаттадеш. Цкъа хьалхарчу метте йолу иза, юха вахьйолу. Тренеран хан эша мега, и ловзаран сурт хIотто а, ловзархой бовза а, уьйранаш дIатаса а. Со футболан говзанча вац, амма, сагатта а до, дог а лозу. Вай республикан сий айдеш хIума ма ду иза».\n«Терекал», турниран таблицехь лахахь лаьтташ Дагестанера «Анжи» ю. И ши а тоба, дукха инзаре даккхий ахчанаш а дайина хIоттина яра. Футболан ламасташ башха кхин дIоггара генна боцучу шина махкахь, и ши тоба вовшахтохаран бахьана дара Къилбаседа Кавказехь машар бу аьлла дуьненна дIакхайкхо лаар.\nАмма тахана гуш ду и политикан сацам кхочуш бар цхьана эшшарехь латто, шоррта ницкъ а, ахча а оьшуш хилар. ХIокху шарахь, масала, «Анжи» тобан спонсор волчу Керимов Сулеймана ша мел эцна хилла гIараваьлла волу ловзархо дIавоьхкира.\nТкъа «Терек» тобанан ахчанца къелла хьоьгуш яцахь а, тренерашца гIуллакх дIадоьдуш яц. ХIинца юха а Соьлжа-гIалахь сатуьйсуш бу, Рахимов Рашида цуьнан ловзаран сурт меттадалор дац те аьлла.


Исламан Нур - Свет Ислама - 42-гIа дакъа\nДен а, ненан а, гергарачеран а, зудчун а, доттагIийн а, иштта массо а лара магош волучуьнан а сий-ларам бар\n341. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Уггаре лакхара дика - стага шен дена безначаьрца гергаралонан уьйраш латтор ду».\n342. IабдуллахI бин Динара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Мухха делахь а, цкъа) Макка боьдучу новкъахь Iумаран кIантана IабдуллахIана (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дуьхьалкхетта хилла цхьа акха Iаьрбо. IабдуллахI бин Iумара, цуьнга салам а делла, иза шен вирана тIе а хаийна, ша шен коьртахь лелош йолу чалба цунна дIаелла». Ибн Динара дийцина: «Цул тIаьхьа оха элира цуьнга: «АллахIа хьекъале валаве хьо, кIеззиг (хIума) делча а реза хуьлуш болу акха Iаьрбой бай, ткъа, уьш-м!». (Оцу хьокъехь иштта) жоп делира IабдуллахI бин Iумара: «Боккъалаъ, (оцу) стеган да дукха везара Iумар бин Хаттабана (АллахI реза хуьлда цунна). Бакъдолуш, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна ву со: «Уггаре лакхара дика - стага шен дена безначаьрца гергаралонан уьйраш латтор ду»»\n(Иштта ибн Динара дийцира аьлла, Муслима далош долучу оцу хьадисан) кхечу ривайатехь дийцина: «IабдуллахI бин Iумар (АллахI реза хуьлда цаьршинна) Макка ваха новкъа ваьллачу хенахь, шеца цхьаьна вир а йигинера цо, эмкална тIехь хиъна Iан (некъ бан) шена кIордийча, садаIаран дуьхьа цунна тIехууш хилла йолу, (иштта) шен корта къовлуш йолу чалба а. Цкъа цхьана дийнахь иза оцу вирахь воьдуш волуш цунна уллохула тIехвелира цхьа акха Iаьрбо. (IабдуллахI бин Iумара) хаьттира цуьнга: «Хьо вуй, ткъа, и хьенехан кIант минех?». Вукхо жоп делира: «Дера ву-кха». ТIаккха шен вир дIаелира цо цунна, (хIара дешнаш а) олуш: «ХIокхунна тIехаа». Шен чалба а дIаелира цо цунна, (хIара дешнаш а) олуш: «ХIара хьайн коьртах хьарчае». Цуьнца цхьаьна болучу некъахойх цхьаболучара элира цуьнга: «АллахIа гечде хьуна, данехь! Оцу акха Iаьрбочунна дIа ма ели ахьа айхьа садаIа лелош йолу вир а, айхьа корта къовлуш хилла йолу чалба а!». (Дуьхьал) элира цо: «Боккъалаъ, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна суна: «Боккъалаъ, уггаре лакхара дика - стага шен дена безначаьрца гергаралонаш лелор ду, иза веллачул тIаьхьа а. Ткъа оцу стеган да Iумаран (АллахI реза хуьлда цунна) доттагI вара»» (и дерриге ривайаташ Муслима дийцина: 2552).\n343. Абу Усайда Малик бин РабиI ас-СаIидийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) тхо АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучохь долуш, иза волучу веара бану-саламан (тайпанах) цхьа стаг. Цо хаьттира (цуьнга): «ХIай, АллахIан элча! Сайн да-нана деллачул тIаьхьа цхьана а кепара цаьршинна дика дан агIо буй сан?». Цо жоп делира: «ХIаъ. Цаьршинна доIа дар, АллахIе цаьршинна гечдар дехар, и шиъ деллачул тIаьхьа цаьршиннан ваIданаш (весеташ) кхочушдар, цаьршимма гергарало тесначу нахаца долу гергаралонаш дIалелор, цаьршиннан хилла доттагIий ларар»» (Абу Дауд: 5142).\n344. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамаран зударех цхьанненна а Хадиштана (АллахI реза хуьлда цунна) санна сел чIогIа эмгаралла лелийна дацара аса, сайн дахарехь сайна иза цкъа а гина а йоццушехь! Делахь а, кест-кеста хьахайора цо иза. Кест-кеста уьстагIна урс хьокхура цо. Иза дакъошка бекъа а боькъий, тIаккха (и жижиг) Хадиштан доттагIашна дIадохьуьйтура цо. Аса элира цуьнга: «Дуьненчохь Хадишт йоцург кхин зуда йоцуш санна!». (И аьллачу хенахь) цо жоп делира суна: «Боккъалаъ, иштта а, вуьштта а яра иза. Цуьнах бераш дара сан»» (Бухари: 3816, Муслим: 2435).\n(Оцу хьадисан) кхечу ривайатехь (дийцина, Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна)) элира аьлла: «Ша уьстагIна урс хьаькхча, кхачам боллучул (жижиг) совгIатана цуьнан (Хадиштан) доттагIашна дохьуьйтура цо».\n(Оцу хьадисан Муслима далош долучу) кхечу ривайатехь (дийцина, Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна)) элира аьлла: «Ша уьстагIна урс хьаькхча, цо олура: «Хадиштан доттагIашна (жижиг) дахьийта цуьнах».\nОцу хьадисан шина а «Сахьихь» жайнахь долучу ривайатехь (дийцина, Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна)) элира аьлла: «(Цкъа) Хадиштан йишас Хувайлдан йоIа Халас бакъо йийхира АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу чуян. (Цо бакъо ехча) Хадишта бакъо ехар дага а деана, цунна и хазахетта, цо элира: «Я, АллахI! Хувайлидан йоI Хала ма яй иза!».\nЦо «и хазахетта» («фартахьа») боху дош чаккхенехь «хьа» элп долуш далийна. Оцу дешан метта шина а «Сахьихь» жайнара хьадисаш юкъадалош гулдина долучу ал-Хьумайдин гуламехь «вартаIа» аьлла ду, «хьа» элпан метта «Iайн» элп а долуш. Цуьнан маьIна – «Синтем байра цуьнан» ду.\n345. Анас бин Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) Жарир бин IабдуллахI ал-Бажалица (АллахI реза хуьлда цунна) новкъа ваьллера со. (Оцу новкъахь йоккухчу) ерриге хенахь суна жималла лелош хуьлура иза. Аса элира цуьнга: «Ма леладехьа иза!». (Дуьхьал) элира цо: «Боккъалаъ, суна гина ду ансараша АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьа (доккха, хаза) хIума лелош. ХIетахь ас дуй биира: нагахь со царех муьлххачуьнца а цхьаьнца некъахо нислахь, билггал, цунна жималла лелор ма ду аса (аьлла)!»» (Бухари: 2888, Муслим: 2513).\n «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хестош хилла Хадишт (АллахI реза хуьлда цунна)» боху чулацам бу цуьнан.


кхаьллахь - Synonyms of кхаьллахь | Antonyms of кхаьллахь | Definition of кхаьллахь | Example of кхаьллахь | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for кхаьллахь\nTop 30 analogous words or synonyms for кхаьллахь\nУзуев, Мохьмад Яхъяевич Мохьмад Узуев винера 1917 шарахь Итон-Кхаьллахь (тахана Итон-Кхаьллан кӀошт, Нохчийн Республика). Цо чекхъяккхира Соьлжа-ГӀалин мехк-даьттан институтан белхалойн факультет 1937 шарахь. Иза чекхъяккхича цо болх бира Итон-Кхаллера райкомехь.\nВайнехан бӀаьвнийн архитектура XIII—XIV бӀаьшерашкахь арахьара кхерам алсам баьлчи фортификационни шелла хӀусаман бӀаьвнийн сов яьлла. Уьш лакхаевлла, гӀаттанаш тӀекхетна, палан йеакӀуо хилла. Лакхара гӀат тӀехь неӀара тӀоьхула араяьлла барол я буьйлабелира. Пен боттаран а, тӀулг агаран а мухалла сов елира. Аьрда бӀогӀам дӀабелира. БӀовлойн эвлахь иштта хиллачу бӀаьвн пхиъ гӀат хилла. Массо а гӀат тӀехь, тӀеххьарниг йоцург, неӀаран Ӏуьрг дара малхбалехьа. Малхбален а, малхбузан а агӀонаш ларйора араевллачу баролаш. Хьалхара шиъ гӀат даьхний кхобуш яра, кхоалгӀий, доьлгӀий хӀусаман яра, ткъа пхьоьлгӀа — тӀеман дуьхьалона яра. Иштта бӀаьвнийн пен тхьевнал лакха баьлла (парапет) цахилча цаболура, цуо болчунна тӀе а аьтту бора хойшна. Иштта бӀаьвнаш йисина НикӀаройхь, БӀовлойхь, Хьайбахахь, ЦӀе-Кхаьллахь, ЦӀечу-Аьхке. В. И. Марковина оцу кепарчу бӀаьвнех ахтӀеман бӀаьвнаш аьлла цӀе тиллина. Цуо дийцарехь, ахтӀеман бӀаьвнаш яра хӀусаман бӀаьвн тӀера тӀеман бӀаьвн дехьайолу кеп.\nНохчийчуьра олхазарш Кавказан лаьмнийн къилбаседехьа йолчу агӀор ю и тайпа аьрзунаш. Вайн махкахь наггахь бен гуш яц и тайпа аьрзу. Уьш хуьлу Юккъерчу Азехь а, Казахстанехь а, Закавказехь а. Дозанал арахьа Къилбехьа Европехь а, Жимчу Азехь а, Юккъерчу Малхбалехь а, Индехь а, Африкехь а. Вайн республикехь и тайпа аьрзу тосало Макажахь, Итон-Кхаьллахь, Ялхарахь, ГаланчӀожахь, Таргимехь, Джейрахахь. — Баннаш до ламанан даккъашкахь шишша цхьана хӀуттий. Бен тобеш, кхакханан кердигаш, тӀаргӀа я кхин йолу кӀеда хӀумнаш йохку буха. ХӀоа шиъ до, мокха тӀедарчий а долуш. ХӀоьаш апрель баттахь до. Тойна май баттахь доккху. Июль бутт чекхболлуш гӀовтту кӀорнеш. Ижу лоху хӀаваэхь тӀоьхула хьийзаш, я ламанан даккъаш тӀе хоий гондахьа бӀаьрг кхарстош. Даар еллачу хӀуманийн дилх, лаьхьарчий, моьлкъарчий ду.


Керла: Нийса Iакъидат коьрта хилар, дуьненахь а, эхартахь а и еза хилар - скачать\n[ДЕШИХ, ДЕТИХ ЗАКАТ ДАККХАР]\nДешина тIера закат даккха догIу барам ткъа мискъал(1) тIера дIаболало. Ткъа цу тIера уьтталгIачу декъан доьалгIа дакъа (2,5%) даккха деза, (мискъалашца аьлча) ах мискъал нисло и. Цул сов даьллачунна тIера (лакхарчу барамца лара а лоруш) цуьнах дала кхачош доллу дакъа дала деза. Детих закат даккха догIу барам ши бIе дирхIам(2) тIера дIаболало. Ткъа цу т1ера уьтталгIачу декъан доьалгIа дакъа даккха деза, (дирх1амашца аьлча) пхи дирхIам нисло и. Цул сов даьллачунна тIера (лакхарчу барамца лара а лоруш) цуьнах дала кхачош доллу дакъа дала деза. Адамашна лелон магийначу мехала хIуманашна(3) тIера закат ца догIу.\n1. 20- мискъал: герггарчу хьесапехь 80-ткъа гарам дешица нисло.\n2. Ши бIе дирхIам: герггарчу хьесапехь 560-ткъа гарам детица нисло.\n3. Магийначу мехала хIуманех ю: Стегаршна магийна детин мухIар, зударша кечлуш лелош долу хIазарш.\n[ЦХЬАЬНАТОЬХНАЧУ ДОХНАН ТIЕРА ДОККХУЧУ ЗАКАТАН БАРАМ]\nЦхьаьнатоьхнчу шина дохнан тIера закат даккха деза, цхьана стеган даьхнин т1ера санна, нагахь бархI бехкам кхочуш хилахь:\n1. Божал цхьаъ делахь.\n2. (Дежийле лахкале) дIагулден меттиг цхьаъ елахь.\n3. Дежийла цхьаъ елахь.\n4. Боьршаниг (эра, айгIар) цхьаъ белахь.\n5. Руьйта (химолийла) цхьаъ елахь.\n6. Даьхни узург цхьаъ велахь.\n7. Даьхнин уза меттиг цхьаъ елахь.\nРезультаты 391 - 420 из 449


Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Ахь ала: «Баккъалла а, сан Дала шортта рицкъа ло Шен лех Шена луучунна‚ Цо цунна (рицкъанехь) гатто а йо. Аш (дикчу новкъахь) саг1ина елла х1ума Цо (Дала) меттах1оттайо, Иза рицкъа лучарех уггар диканиг ву». «Ас-Сабаъ», 39.\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Шу Делах кхералаш, шайн ницкъ ма-кхоччу‚ аш ладогIалаш (шайна бечу хьехаме)‚ шу муьтIахь хилалаш (Дала бохучунна‚ аш сагIа лолаш (Делан новкъахь) – и дика ду шуна шайна. Шен синан бIаьрмецигаллех д1ац1анвелларг - уьш бу-кх декъалхилларш. Аш духалург Деле хаза декхар лахь - Цо шуна иза масийтта декъехь алсамдоккхур ду‚ шуна гечдийр а ду. Аллах1 баркалла олуш ву (дика динчунна)‚ к1еда-мерза а ву (къинош долчу Шен лешна сихха та1зар ца деш)». «Ат-Таг1абун», 16-17.\nАбу Х1урайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) волчу цхьа стаг веара, цо цуьнга хаьттира: «Х1ай Делан Элча, ял алсам йолу саг1а муьлха ду?» – аьлла. Цо жоп делира: «Ахь саг1а далар ду, хьо могуш а, сутара а, къеллах кхоьруш, хьал хиларе сатуьйсуш а волуш; т1аьхьа а ма тетта ахь, са (валарна гергахь) къамкъарге кхаччалц, ахь ала а олуш: «Хьенехана иза ду, минехана иза ду, т1аккха иза хила а хуьлу хьенехана». Бухарис, Муслима а дийцина хьадис.\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Шена чохь леш Iуьйренга бовлуш цхьа а де ма дац, ши малик охьадуссуш а бен, тIаккха цаьршиннах цхьамма олуш: «ХIай АллахI, сагIа луш волчунна (даьхни) меттахIоттаде Ахь», тIаккха вукхо олуш: «ХIай АллахI, сецош волчунна (даьхни) иэшаде Ахь». Бухарис, Муслима а дийцина хьадис.\n1абдуллах1а (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Шух мила ву шен верасан даьхни шен даьхнил дукхадезаш?» Цара элира: «Х1ай Делан Элча, тхох цхьа а ма вац, шен даьхни (верасан даьхнил) дукхадезаш а бен». Цо элира: «Баккъалла а, цуьнан даьхни – цо саг1ина делларг ду, цуьнан верасан даьхни – цо саг1ина ца луш дитинарг ду». Бухарис дийцина хьадис.\n1амиран к1анта 1укъбата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) олуш хезира шена, аьлла: «Х1ора стаг къематдийнахь ша деллачу саг1ин 1индаг1ехь хир ву, нахана юккъехь кхел йина яллалц». Ахьмада дийцина хьадис.\n1убадатан к1анта Са1да (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина: «Ас элира: «Х1ай Делан Элча, ял алсам йолу саг1а муьлха ду?» Цо жоп делира: «Мала хи далар ду». Ибн Мажах1а дийцина хьадис.\nАбу Ваккъасан к1анта Са1да (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Делера ял хиларе дог а дохуш ахь саг1ина напха лур ма дац, ахь хьайн х1усамнанна луш йолу яах1ума цхьаьна, и бахьнехь хьуна ял хуьлуш бен». Бухарис, Муслима а дийцина хьадис.\nАбу Бурдатан к1анта Са1ийда дийцина, шена шен дас, дедас (Дела реза хуьлийла царна) дуьйцуш хезна, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Х1ора бусалба стага саг1а дала дезаш ду». Цуьнга цхьамма дийхира: «Ца хилча дерг дийцахьа?» Цо (жоп луш) элира: «Шен шина куьйгаца болх бийр бу цо, шена пайда а беш, саг1а а луш». Цуьнга дийхира: «Ницкъ ца кхаьчча дерг дийцахьа?» Цо (жоп луш) элира: «Ч1ог1а г1о оьшуш волчунна г1о дийр ду цо». Цуьнга юха а дийхира: «Ницкъ ца кхаьчча дерг дийцахьа?» Цо (жоп луш) элира: «Диканиг де аьлла, омра дийр ду цо». Цуьнга кхин а дийхира: «Иза ца дича дерг дийцахьа?» Цо (жоп луш) элира: «Вуочух вухакхетар ву иза, баккъалла а, иза саг1а ду». Бухарис, Муслима а дийцина хьадис.\nАбу Къатадатан к1анта 1абдуллах1а (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Абу Къатадата (Дела реза хуьлийла цунна) шен декхархо лехира, ткъа иза цунах д1алечкъира, аьлла. Цул т1аьхьа цунна иза карийра, амма цо ша хала воллуш ву, элира. Цо элира: «Аллах1ах дуй буий ахь?» Цо жоп делира: «Аллах1ах дуй буу ас». Т1аккха Абу Къатадата (Дела реза хуьлийла цунна) элира, баккъалла а, Делан Элчано (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) олуш хезна суна, аьлла: «Аллах1а къематдийнан халонех ша хьалхавитича самукъадер долчо, аьтто боцчунна шен декхар т1аьхьатоттийла я иза (декхар) цунна гечдойла». Муслима дийцина хьадис.\nПоследнее изменение Четверг, 06 Декабрь 2012 12:13


Коронавирусах лаьцна Уханера репортажаш йинчу журналистана набахтехь яккха хан тоьхна Китайхь\nДуьххьара вирус гучуяьлла Ухань гIалара базар\nУхань гIалахь коронавирус гучуяларх Чиллан-баттахь хаамаш Iорабаьхначу журналистана набахтехь яккха хан кхайкхийна Китайхь. Яздо цунах лаьцна Азаттык Радионо.\nВидеороликаш дIаязъеш, уьш интерентехь яржош хилла 37 шо долчу Чжань Чжана. COVID-19 вирус гучуяьллачу хьалхарчу деношкахь гIала ун сацон гIертачу юкъанна, видео тIехь гойтура юьзна дарбан хIусамаш а, крематореш а.\nВирусан эпицентрера репортажаш ярна набахтехь даккха диъ шо хан кхайкхийна, хьалхо юристан болх бинчу журналистана аьлла цуьнан адвокато. Чжань Чжан бехкейина "девнаш а, конфликташ а хуьлуш, провокацеш ярна", цо инфекци иккхинчу юкъанна гIалахь лаьттачух дийцина аьлла.\n"Дог доьжна яра Чжань, кхелахоша сацам бовзийтича", - аьлла, дIахьедина журналисташка цхьахволчу цуьнан журналистех Цюаньню Жэньас. ЙоьIан ненан бIаьргех хиш оьхура, вердикт йоьшучу заманчохь аьлла, тIетоьхна цо.\nЧжанан могушалла эшна йогIу аьлла адвокато. Мангал-баттахь мацалла кхайкхийначу цунна бертаза, биргIи чухула хIума яийнера. Нагахь санна, шена шога таIзар кхайкхадахь, юха а мацалла кхайкхор ю ша аьлла, дIахьединера журналисто дахначу кIиранах.\nДуьненан юкъаралло шога критика йира Китайна цара вирусах лаьцна дуьххьара бинчу хаамашна тIехула. Зераш къайладаьхьна аьлла, бехк билинера Iедалхошна.\nКарабогIучу баттахь Ухань гIала гIура ву Дуьненчуьрчу могушалла Iалашъяран организацера итт Iилманча, вирус эккхар таллархьама. Хьалхо дегаза реза хилира Пекин бозуш боцу талламаш дIабахьийта.\nНурмагомедов реза вацахь а, Емельяненко Федорна новкъа дац ринг-герлз хилар


«Нехаш кхийса мегаш дац! ГIуда тухар ду!»\nСоьлж-ГIала --нехаш кхуьйсу меттиг, 2014\nСоьлж-ГIалин администрацино бинчу сацамца, нехаш кхуьйсучу хIора метте видеокамераш хIиттор ю кесста. Иза до нехаш билгалъяьккхинчу метте а ца кхуссуш, урамашка, некъаш тIе юхкурш гучубахархьама. Юкъаралло къобал бо и некъ - оцо мукъане а гIиллакх доссор дац-те адамашка боху церан дегайовхоно.\nХIинцалц нехаш дIакхосса магош доцучу меттигашкахь, даккхийчу элпашца йоза хуьлура: «Нехаш дIакхосса мегаш дац. ГIуда тухура ду!», олий. Амма хIинцачул тIаьхьа, и йозанаш дохкуш басар дайа дезар дац. ГIароллехь хир ю, керла технологийн гIирсаш-видеокамераш.\nНехаш дIакхуьйсучу меттигашкахь а, царна тIедоьдучу некъашкахь а хIиттор ю уьш. Оцу хьокъехь Соьлжа-гIалийн мэрино сацам бина.\nОцу хIумано аьтто бийр бу аьлла хета, и сацам тIеэцначу даржхошна, гIалахь цIеналла латторехь а. Соьлж-гIалахоша а къобал деш ду, юккъедаьккхина долу и керла хIума. Ницкъала цIаналле бало безаш а нах шортта бу, аьлла хета дукхахболчарна. Иштта элира, микрорайонехь ехачу Виситаева Айманис.\nВиситаева: «И камераш хIоттор, дуьйцийла а доцуш, дика хIума ду. ХIора тIевогIийлехь а хIотто езар уьш. Наха охьакхуьссуш йолу нехаш гулъеш лела со, хIора Iуьйранна.\nКегийн бераш, берийн беша лелаш долу, хуьлу нехаш дIакхосса доьлхуш. Оцу яшки чу кхосса и нехаш аьлча, гIум-гIум а дой, дIавоьду. Со дог этIаш мага-м ца мега. И камераш хIотточо, доккха гIуллакх-м до. Дехьачуьра схьабогIий а, кху чу кхуссу. Къемат де ду-кх, кху микрорайонехь далларг».\nЦхьана юкъана, Нохчийчохь шолгIа тIом юккъебаьллачу хенахь, Соьлж-ГIалахь дукха жIаьлеш дебнера. Цхьадерш, дукха акха девлла, адамех леташ а, катухуш а меттигаш нислора. Уьш дерриш гуллора нехаш дIакхуьссучу меттигашкахь.\nОьрсийн эскархой гIонна а кхъайкхина, тоьпаш етташ дайира дуккха а. Амма хIинца, церан тIаьхье, гарехь ю, изза нехаш дIакхуьссучу меттигашкахь яьржина. Оцу жIалийн балех а хьалха даьхча дика хир дара бохуш, кхин дIа а дуьйцу Виситаева Айманис.\nВиситаева: «ЖIаьлеш лелара. Кхин дацахь а, 3 жIала дара лелаш. ХIинца со корехула дIа арахьажча а, ворхI жIаьла дара цхьана кIантана тIаьхьадедда доьдуш. И жIалеш а дIадахахьарий, и камераш а хIиттаяхьарий, бераш ишколе дIа арадовлале. И наной буй, бера чуьра арадолуьйтуш болу, царна таIзар дан дезара. Шаьш чохь Iаш хуьлу, гоьл тIе ког а боккхий, хIуш а дууш».\nСоьлжа-гIалахь тахана бIеннаш эзарнашкахь нах бу бехаш. Церан хьашташ кхочуш даран сервисаш дика ларалуш йолчух тера дац. Нехаш хIора дийнахь дIа ца яьхьча, уьш дукха сиха гулло. Ткъа эчкийн гIутакхаш ду, тIехь негIарш а доцуш. Цу чуьра хьалаоьхучу хьожано шайна тIейоьху чуьркаш а, мозий а, жIалеш а.\nНаггахь, шен арадалар нисделча, чохь лелош долу цицигаш а хуьлу, и той доьду меттигаш цаьрца къовсуш. Амма дуьххьара дIа адамашкара оьздангалло бен латталур яц, уьш беха меттиг цIена, аьлла хета Соьлжа-гIалара яхархочунна Шепиева Кулсумна.\nГонахьарчу цIаналлех даиманна дуьйцуш доллушехь, иза дIа ца лоцурш а дукха нах бу, цундела и камераш хIиттор ша шийа а куьйг а айдеш, къобал до, элира цо, Маршо Радиога йистхуьлуш.\nШепиева: «ХIора тIевогIийле юьллуш ялара и камераш. Ас къобал деш хIума ду иза. ХьастагIа, со араяьлча, цхьа кегий нах бу арабевлла схьабогIуш. Нехаш некъана улле охьа а йоьхкий дIабоьлху уьш. Дуьхьала лоь, ахь цаьрга дIааьлча. Хьалха-м корера дIа ара кхуьссура нехаш чохь йолу тIоьрмигаш. Иштта чоьнан кIела йоьлхучохь а камераш йохка езара. ТIаккха гучубевр бара, во леларш а».\nВидеокамераш хIиттора ю Соьлжа-гIалахь мел йолчу 400 сов нехаш дIакхуссучу меттигашкахь. Оцу проектна хьажийна, гарехь кIезга ахча а дац. Амма дуьйцуш дац, мел харж ера ю, оцу хIуманна.\nНехаш дIаяхар, хила ма деззара хуьлуш ца хилча, и гIутакхаш дукха сиха хьаладузу. ТIаккха, хIун дан деза, шен карар нех цу чу кхосса меттиг ца хилча?\nОцу хаттаро башха сахьийзочух тера дац даржхойн.\nКъемат де ду-кх, кху микрорайонехь далларг!\nЭшаршкахь балхабо шайн баланаш сурсадхоша\nХин мах мел бу Нохчийчохь?\nНехаш бахьанехь даржера вохийна имам а, юьртда а


Posted on 01.01.2019 01.01.2019 Author reurioruiPosted in Песня3 комментариев\nИслам Джамалдинов - Столкнулись мы лицом к лиуц. Ислам Джамалдинов - Ехийла Нана. Ислам Джамалдинов - Деги мерза безам са рингтон. Ислам Джамалдинов - Сан иллин аз New [M95]. Ислам Джамалдинов - Деги мерза безам са New [M95]. Ислам Джамалдинов песни ислама джамалдинова Чувола хьаша M Ислам Джамалдинов - Даймехка 1уьйре M\nТоп Музыка хитов за неделю ТОП хитов за все время Популярные песни Ретро-чарты Выбор слушателей В сборниках Вечные хиты Ночной хит-парад Музыка рабочего дня. Ислам Джамалдинов Деги мерза безам са. Ислам Джамалдинов Тешалахь,хьо еза суна. Ислам Джамалдинов Хьо ирсе ехийла декъала хилла. Вайн некъах ца юхуш ларбелахь безам. Вай ирсе дехар ду, мерза хан песни ислама джамалдинова, Со вогIу ларвелахь, сан мерза езар http:\nИслам Джамалдинов - Даго къаьстинарг 2.\nИслам Джамалдинов - Деги мерза безам са рингтон. Ислам Джамалдинов Ч1ог1а еза хьо Люблю Тебя. Ислам Джамалдинов Мел ч1ог1а еза New песни ислама джамалдинова Ислам Джамалдинов - Столкнулись мы лицом к лиуц. Ислам Джамалдинов - Даго къаьстинарг 2. Ислам Джамалдинов - Сагатло M Ислам Джамалдинов Мехкари New [M95].\nИслам Джамалдинов - Синкъерам M Ислам Джамалдинов - Б1аьстенан зезагаш. Ислам Джамалдинов - Даймехка 1уьйре M Ислам Джамалдинов - Город моего счастья M\nИслам Джамалдинов Хьо ирсе ехийла декъала хилла. Ислам Джамалдинов Тешалахь,хьо еза суна. Ислам Джамалдинов - Город моего счастья M\nИслам Джамалдинов - Синкъерам. Ислам Джамалдинов - Хьо ирсе ехийла M Ислам Джамалдинов - Езаре. Ислам Джамалдинов - Сагатло.\nИслам Джамалдинов - Даго даиман лоьхуш ю хью. Вайн некъах ца юхуш ларбелахь безам. Ислам Джамалдинов - Хьом йиси суна M Ислам Джамалдинов - Синкъерам M\nИслам Джамалдинов - Б1аьстенан зезагаш. Ислам Джамалдинов - Даймехка 1уьйре M Ислам Джамалдинов - Сердце ищет тебя. Ислам Джамалдинов - Кхи лоьхур яц хьо M Ислам Джамалдинов Сан иллин аз New\nМартын к записи Песни ислама джамалдинова


Мангал-бутт 01, 2014\nДицдан омар -- 1944-чу шарахь вайнах цIерабахарх лаьцна Коканаев Руслана яьккхинчу кинон сурт\nЗе деллара гойту, нохчашца доьзна муьлхха а хаттар къастон-дийца волавелча, хьаьвззий, хиллачуьнга юхахьажа везаш. Масех нохчийн кинояккхархо ву карарчу хенахь нохчийн къомана тIехIиттинчу уггар чолхечу киртигах лаьцна кинош йохуш – къам цIерадаккхарх а, даханчу бIешарахь Нохчийчохь бола а бина, берзазчу тIамах а лаьцна. Оьрсийчохь церан кинош гайтар дихкина. Бахьана - къаьмнийн юкъаметтигаш йохорг хилар.\nНохчийн дакъазалла ю, шайна тIехь латтийна а, латтош долу а Iазап дийцича, оьрсийн Iедалша иза къаьмнийн юкъаметтигаш талхорца дуозар. Историн мел ширачу замане кхевдича а, оьрсийн агIора Нохчийчу деана хиллачу муьлххачу а Iедало и зулам дина хиллехь а, иза хьахор ца товш схьайогIуш ю Кремл.\nОьрсийн паччахьан заманахь Дадин-юртахь йийсаре лаьцна, Терк-хих дехьа доккхуш хиллачу 46 зудаберо, шаьш сийсаза ца дахийта оьрсийн эпсаршца цхьана, дала реза а хилла, хин буха даханера. Царна 2013-чу шарахь Нохчийчохь хIоллам хIоттийча йоккха гIовгIа яьккхира Оьрсийчохь.\nОццу хенахь, Къилбаседа Кавказехь луьра, къиза адам хIаллакьдаран политика дIакхехьначу инарлина Ермоловна хIолламаш хIиттабо. Ца хIиттабо Москох, Петарбухехь я Уралехь. Билггал, цу инарло къизаллаш лелийначу нехан тIаьхье ехачу Кавказехь бен.\n1944-чу шарахь къам доха а дина, Азерчу пачхьалкхашка хьажош, даккхий зуламаш дина НКВДен ницкъаша. Цунах лаьцна кино яьккхина яьккхина Коканаев Руслана.\nСценарий язъяр цхьаьна юкъа а лоцуш, 2012-гIа шарахь болийна и болх, 2014-чу шеран коьртехь чекхбаьллера. Кинохь дакъа лаьцна Нохчийчура 12 актера. Цхьаберш керла бу, вуьйш – драмтеатрера Ахмадова Хьава, цуьнан йоI Хеда, Татаев Мовсар, нохчийн университетера къона актераш а бара. Мосфильмера 4-5 вевзаш волу актер. 300-400 стага дакъа лаьцна дукха адам гулдалар гойтучу сценашкахь. Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь Коканаев Руслана дийцира, кино йоккхучу яртийн бахархоша а жигара дакъа лецира, бохуш.\nКино йоккхучу муьрехь, го баьккхина дехкарш хилла Коканаевн. Нохчийн къоман дахарехь хилла къиза бакъдерг иза делахь а, кинона юкъа ца дахийта дуьхьалонаш лелийна.\nШа кино яккха волавалале, Коканаев Руслана ондда кечам бинера. Историн эксперташ, этнографаш а тIе а оьзна. Цул сов, архивехь тIекхача аьтто мел хилла документ а теллина. 1944-чу шарахь Хьайбахехь гергара нах баьгна волу, «Таллам кхин дIа а беш бу» бу бохучу книгин авторх цхьаъ волу Гаев Саламат а хилла хьехамча санна тIеозийна. Цул сов, шен ма-хуьллу, гIазакхийн къомаха болу нах цу кино чохь къинхетаме гайта а хьаьжна Коканаев. ХIетте а, Оьрсийчоьнан Културан министралло дихкина иза Оьрсийчохь гайтар.\nСталинан заманахь нохчий боцурш, кхин долу къаьмнаш а даьхнера цIера. И лазам Iаьвшинчу къаьмнийн векалша ен гIортор хааелира шена, бохуш дийцира Коканаев Руслана.\nМоскохарчу Iедалийн ирчачех а ирча гIан ду, шаьш чу са дан ца дуьтуш, шаьш шайха ах-адамаш хоьтуьйтуш, охьатеIош латточу Кавказерчу къаьмнийн цхьабарт хилар. Цунна тIебоьгIна бечу белхан дакъа ду исбаьхьаллехь бехкамаш бар а, исторе кховдар тIе ца кIадар а.\nКинояккхархочо дийцарехь, Оьрсийчура Iедалшца долу гIуллакх кхин а гена даьлла. Хьайбахехь хилларг бакъдац бохучунна тIедаьлла хIинца.\nМаршо радио: Кхеташ верг цецволу хIума дац иза. Гуттар бехказабуьйлучу хьоле нах хIиттор а бу, Кремлан политикан онддачех болу ницкъ. Къам бехказадуьйлуш мел деха, цхьаьнаметта когаш бетташ иза мел лаьтта, иза кхуьург ца хиларан дуьззина тоьшалла ду.\nХьайбах шайн бIаьргашна гина нах хIинца а болуш бу.\nЦул сов, шайн доьзалера нах билггал Хьайбахера говрийн божалахь байъина хиларан дуьззина тоьшаллаш ду Гаев Саламатан. Советам заманахь дуьххьара и гIуллакх талла долийча, аьлча а, бахьана хIоттийча, тоьшаллаш дина ву иза.\nЦул тIаьхьа, Нохчийчоьнан хьалхара президент Дудаев Джовхар волуш, и зулам гIарадаккха арабевлла нах а бара. Цунах лаьцна яздан аьтто белира, юристан Хадисов Мусан.\nХадисов: «90-чу шерашкахь цхьа жимма паргIато яла йолаелира дош ала. Газеташна тIехь, журналашна тIехь, радио чохь а хахо дуьйладелира Хьайбахехь нохчий багийна хиларх лаьцна. И артиклш совцуш яцара, алсамъйовлуш яра. Со хIетахь Хьалх-Мартан тIерчу прокуратурехь болх беш вара.\nПрокурор вара тхан Цакаев Руслан бохуш. Дуьйцучунна тидам а бина, дуьйцург бакъ ду-дац Хьайбахе дахана а хьовса комисси кхоьллира. Комисси Хьайбахе дIакхаьчча цунна дагийначу божалх йиснарг, цуьнан бух, цхьа жимма пенаш а гира. ТIаккха Соьлж-гIалара эксперт вахийтира. Ишта гучуделир-кх иза. Цигахь ягийна даьIахкаш карийна, тIехь хиллачу бедарийн нодарчий, яхк, кхин йолу хIума а карийра. Акт хIоттийна схьабаьхкира уьш, йийцина хилла факташ тIечIагIйелла аьлла.\nОцу кепара тоьшалла деш дуккха а нах карийра тхуна. Ткъа и ша-дерриг а уллехь гина а, цигахь лаьттина а ву Мальсагов Зиявди. Вай цIерадахале юстицин министр хилла ву иза. Вай цIерадохучу хенахь оцу цIерадахаран кампанина юкъавахийтина хилла иза, партин декъашхо хилла хиларе тера. Нах цIерабохуш гIо дан хаьржина хилла лакхарчу даржашкахь хилларш. Зиявдина гина иза.\nНийсса цу тIе кхаьчна иза, нах божална чу а боьхкина, гонах ча-хIума а тесна, маьхкадаьтта дуттучу хенахь. Кхетта иза уьш нах багон гIерташ буйла. ТIаккха Гвешианина тIевахна иза, хьо хIун да воллу, аьлла. Ша цхьаъ бен ца хилла иза, цуьнца Громов бохуш кхин цхьа капитан хилла, Маьлхичура схьабогIуш хилла уьш.\nТIаккха Гвешианис жоп делла цунна, кхин хьо вистхилахь, тIепаза войур ву хьо, аьлла. Иштта, тIаккха, цIетесна-кх цара (салташа) цу божалх. ЦIе яьлча, божалахь болу нах кхиъна хуьлчух. Маьхьарий хьаькхна, кевнех арататтабала хьаьвсина нах. Ара хьаьдча, царна тIе пулемет йиттина. Адамийн декъех оцу кевнан гура дIабуькъна цара.»\nМаршо радио: Хьайбахахь нах багор шен бIаьргашна гинчу Мальсагов Зиявдис дIадийцинера, Сталинан метта Советан пачхьалкхан урхалле хIоьттинчу Хрущев Никите. Ша велла дIавалаллц, цу зуламна таллам байта а гIиртина иза. НКВДен майра леларе хьаьжча кхеташ ду, и зуламаш динчарна уггар лакхарчу Iедалийн гIортор хиллийла.\nХадисов: "Оцу хенахь цига (Хьайбаха) ворда яхалуш некъ ца хилла, машен яхалуш муххале а ца хилла. Говраца а, гIашший бен хьалавахалуш ца хилла оцу юьрта, Хьайбахе. ТIаккха, цIе а тесна, уьш байгича а хIума дац аьлла, багийна-кх цара уьш.\nХьайбахера операцехь дакъа лоцуш 700 салти а, эпсар а хилла. Дукха хьолахь, эпсарш хилла уьш. Оцу Iедало (Советан Iедало) мидалш а, совгIаташ а делла царна. ХIора вийнау цхьана стагах, цхьана эпсарна я салтичунна цхьа мидал кхочу-кх. Стаг вийначу эпсарна оьллина мидал ю.»\nМаршо радио: Гаев Саламатан гергара нах байъина Хьайбахера божалахь. Оьрсийн Iедалша тоьшаллаш дац бохуш чIагIдийриг бух боцуш ду, бохуш дийцира цо Маршо радиога.\nМаршо радио: Нохчийчохь тIемаш беш оьрсийн эскарша даккхий герзаш диттина Хьайбахера божал даьгначу меттигана тIе. Цу уллехь я гонахь аьттехьа тIемалой ца хиллашехь. Гаев Саламат тешна ву, иза лерринчу маьIница дина хиларх.\nМаршо радио: Нохчийн къомаха болчу режиссерийн лазам, шайн къоман лазаманна уллехь бу. Цундела хьовсу уьш къоман иэсехь а, дахарехь а кIорга лар йитинчу хиламех лаьцна кинош яха.\nКъона режиссера Магомадов Руслана яьккхина документалан «ЦIа» олуш кино. Иза а яц гайта магийна. «Чилла» цIе йолуш, кхин цхьа кино яьккхина цо, вайнах цIерабахарх лаьцна. Иза а, къайлаха-къулах гайтира, ур-атталла, Нохчийчохь а.\nКинош-хьовха, депортацех лаьцна Нохчийчохь интеллигенцин гулам вовшахтоьхна политолог, адамийн бакъонашларъярхо Кутаев Руслан ву, кисанахь наркотикаш карийна аьлла, лаьцна латтош. Оьрсийн а, церан муьтIахь долчу меттигера а Iедалша зуламаш дан мегаш ду. Цара юкъаметтигаш ца талхайо, церан хьесапехь. Царах лаьцна дийцаро талхайо. Заманан билгалонаш ишта ю тахана.


Шемара Оьрсийчу далийна 27 бер\nШемара 27 бер далош Оьрсийчоьнан тIеман министраллан догIу кема охьадоьссина Подмосковьерчу Чкаловскийн аэропортехь еарин буса. Оьрсийчуьрчу берийн омбудсменан Кузнецова Аннин пресс-гIуллакххоша бина и хаам пIераскан дийнахь.\nКема охьалахдаларца цу чуьра шина шарера кхойтта шаре девлла бераш Подмосковьерчу цхьахйолчу обсерваторе дIадигина. Лоьраша могушалла а теллина, оьшу карантинан барамех чекхдаьхначул тIаьхьа, гергарчу нахе дIалур долуш ду уьш.\n"17 бер Дагестане дIахьажор ду, диъ бер Пензан кIошта, шишша бер Тюменан а, Волгоградан а кIошташка, иштта, Нохчийчу а дIакхачор ду", - аьлла пресс-гIуллакххоша.\nКоронавирусаан эпидеми бахьана долуш юкъа хан йоьллачул тIаьхьа, хIара кхоалгIа рейс ю бераш далош йина. Карарчу заманчохь Шемарчу Аль-Холь куьпара бераш цIадалор ду дийцаредеш. ХIинцале а ДНК анализаш йина церан.\nREGNUM агенталло хаамбарца, Нохчийчуьрчу омбудсменан зорбанчаша дIахьедина, гергарчу хенахь Нохчийчуьра ворхI бер Шемара цIадалор хиларх. Уьш долу меттиг а билгалъяьлла, ДНК-экспертиза ян Iалашонца цаьргара материалаш а ю эцна.


Тбилисино дIавелла Ахъядов зуламан тоба кхолла дагахь вара аьлла Нохчийчохь\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу организаци юкъа яхийта Нохчийчохь гIаттамхойн тоба кхолла Iалашо кхобуш хилла Гуьржийчоьно Оьрсийчоьне дIавелла Ахъядов Рамзан аьлла, хаамбина Новости агенталле Оьрсийчоьнан инарла прокуратурано. Маршо Радионо яздира, Оьрсийчоьно Интерполехула лаца кхайкхийна Ахъядов Рамзан Тбилисино Оьрсийчу дIахьажийна аьлла, Гуьржийчоьнан юстицин министро Цулукиани Теяс хаамбарх.\nНизамехь йоцчу «ДАIИШ» тобанца зIенашкахь хиларна бехкевеш, дIавехнера иза Оьрсийчоьно. Ткъа ша хIуманна а бехке вац, шена верна кхерам бу Оьрсийчу экстрадици яхь, дуккхаза а дIахьедина хилла гуьржийн Iедалшка Ахъядовс. Кхочуш данза дитина цо тховкIело йоьхуш дина дехарш а.\n«Исламан пачхьалкхе» нах дIахьийсорна 2013-2015-чу шерашкахь, ша а Малхбалерчу тIемашкахь дакъалацарна дIавоьху иза. Тахана Iуьйранна дIахьажийна», - аьллера Цулукианис.\n39 шо долу Ахъядов Рамзан 2017-чу шарахь дуьйна вехара Гуьржийчохь шен доьзалца, зудчуьнца а, берашца а цхьаьна. ДIадахначу Iай Кутаисехь машен нийса дIа ца хIотторна тидаме воьжна иза полицин. Лаьцча, гучудаьлла Оьрсийчоьно Интерполехула лоьхуш хилар. ХIетахь дуьйна схьа Гуьржийчоьнан оппозицино дуккхаза а дехна шайн Iедале иза Оьрсийчу дIа цахьажор.


Муха яьржаш ю COVID-19? Къаьсттина хьанна кхерам бу цунах?\nМуха дIасаяьржа коронавирус? Бакъдуй-те, кхечарначул а атта цунах ун доьзалхочух йолчу зудчунна долу бохург? Юучух даьржий-те цуьнан ун? Дуьненаюкъарчу могушаллаIалашъяран организацино (ВОЗ) жоьпаш делла лахахь оцу а, кхечу а хеттаршна.\nМУХА ЯЬРЖАШ Ю COVID-19?\nЦомгашчунна тIера могуш волчунна дехьаяла тарло коронавирус хьоршамаш, я йовхарш тоьхча, я къамелаш дечу хенахь эккхачу туйца а, тIуналлица а. Атта яьржаш ю и вирус.\nНАГАХЬ САННА, COVID-19 КЪАСТОШ, ЕЛЛАЧУ АНАЛИЗАША ЦАМГАР ГОЙТУШ ЯЦАХЬ, ОЦУ СТАГАХ ЦА ХЬАКХАДЕЛЛА-КХ УН?\nЮьхьанца вирус ца хааяла а тарло. Цундела лоьраша юх-юха тесташ йо. Нагахь санна, оцу стагца коронавирусан симптомаш ю, ткъа анализаша яц боху, тIаккха билггал ун хьакхаделла дац цунах.\nКАРАНТИНЕХЬ ЛАТТОШ БОЛЧУ НАХА ЯРЖОШ ХИЛА ТАРЛОЙ COVID-19?\nИнкубацион хан ю - карантинехь доккху 14 де. Оцу хеначохь гучуйолуш ю коронавирус. Шина кIиранчохь карантинехь а Iийнехь, йинчу тесташа а лазар гучу ца даьккхинехь, и стаг могуш ву, гонахарчу нахана цуьнгара кхерам а бац.\nАРАХЬ ВОВШАШНА ЮКЪАХЬ МЕТТИГ А БУЬТУШ ЛЕЛА БЕЗИЙ НАХ?\nМасех метар хьуна гена волчу цомгашчу стага йовхарш, я хьоршамаш тоьхна меттиг нислахь, тарло хьох ун кхета. Цундела, мел а генахь хила веза хьоршамаш а, йовхарш а еттачу нахана.\nПХОРА БОЛЧУ ЗУДАРШНА АТТОХ ЙОЛУ КОРОНАВИРУС, КХЕЧАРНАЧУЛ А?\nКарарчу хенахь билггал хууш дац, берах болчу зударех ун атта хьакхало бохург. Бакъду, доьзалхочух йолчу зудчун организмехь хийцамаш хуьлу, уьш бахьана долуш инфекцийн лазарш хьакхадаларан кхерам лакхара бу. Хуьлийла и грипп, я ОРВИ, ишта COVID-19 тера вирусаш, цара а берахйолчу зудчун могушаллина эшам бо.\nКОРОНАВИРУСАХ ВЕЛЛАЧУ СТЕГАН ТЕЗЕТА ВАХА МЕГАР ДУЙ?\nБетахь йоьллина туьтмIаьжиг яцахь, веллачун докъах куьг тоха мегар дац. Ткъа дакъа лийчийна, стаг дIаволла кечвинчу заманчохь цунах Iотталахь - ун даларан кхерам мел а кIезиг бу. Велларг лийчор, марчо цунах хьарчор -динехь коьрта Iадат делахь, веллачун гергарчарна гIоле ду динан дайшца дага а бевлла, инфекци ца яржийта бахьанаш лелийча.\nЮУЧУХ ДАЛА ТАРЛОЙ УН? ИШТА ГIОРИЙНАЧУ А, ЯСТАЕЛЛАЧУ А ХIУМАНЕХ А?\nБилггал COVID-19 вирус кхачан сурсаташца дIасаяьржа ала, тоьшаллаш дац карарчу заманчохь. Коронавирусан тIехулахь йиса ницкъ ца тоарна, сурсаташкахула, я гIорийна, я ястаялийтина юург чохь йолчу гIутакхашхкахула инфекци яржаран кхерам лахара бу.\nКХЕЧУ ПАЧХЬАЛКХЕРА ЧУБЕАНЧУ ТIОЬРМИГАХ, Я ЮУЧУХ УН ДАЛА КХЕРАМ БУЙ?\nКхечу пачхьалкхашкара чукхоьхьучу хIуманаша эпидеми яржон там бу бохург а, чIагIдойла яц.\nБОВХАЧУ ХЕНАХIОТТАМО ВИРУС САЦОР ЮЙ-ТЕ?\nБилггал къаьстина дац, хенан хIоттамо, я хIаваан температурано тIеIаткъамбо, я ца бо COVID-19 яржарна. Цхьайолу вирусаш, масала, шелвалар, грипп, и сиркхонаш мелхо а шийлачу хенахь яьржа. Делахь а, кхечу беттанашкахь инфекци яржийла дац бохург дац иза. Цундела, олийла дац, хIаваан температура лакхаяьлча, эпидеми лахлур ю. Керлачу вирусах талламаш дIахьош бу тахана а.\nМОБИЛАН ТЕЛЕФОНШ А, ГАДЖЕТАШ А ЦIАНЪЕШ ЛЕЛОН ЕЗИЙ?\nЛоьраша хьоьху, арара чувеанчул тIаьхьа мобилан телефонаш цIанъян еза спирт шеца долчу кехатан салфеткашца бохуш. Ткъа телефонна тIеюьллу ботт саба а хьокхуш, йилина, якъон езаш ю. Уггар а коьрта рекомендацеш ю - кест-кеста куьйгаш дийлар а, нах гуллучу меттигехь ца сецар а.


Нохчийн лаамхойн "Ахмат" батальонан эскархой. Мариуполь, Охан-беттан 17-гIа де 2022 шо\n2022-чу шеран Зазадокху-баттера Стигалкъекъа батте кхаччалц Нохчийчуьра тIамехь дакъалаца хьовсийначу кадыровхойн а, лаамхой олучийн а тептар зорбане даьккхина Украинан тIеман министраллан таллархойн урхалло. Цу тIехь 2 425 цIе ю, бIе гергга царех велла аьлла, билгалваьккхина ву. Цхьаболчу беллачийн а, лазийначийн а гергарчаьрца къамел дира Кавказ.Реалиин редакцино, иштта тIечIагIдира, хетарехь, нахалабевлла, хаамаш бакъхилар.\nУкраинхойн талламчийн информацица, тептарехь билгалбаьхна кадыровхой, эскарна тIаьхьа а боьлхуш, дIалецначу дозанаш тIехь "Оьрсийчоьнан къепе" латточу "тIелатаран шолгIачу эшелонехь" хилла бу. ХIетте а, тылехь хиллашехь, Нохчийчуьрчу "лаамхошлахь" хIуммаъ а кIезиг эшамаш ца хилла: 92 велларг ву, лазийнарг 288. Кхин а 60 сов эскархо шайн лаамехь дакъош дIа а туьйсуш, Украинера дIабахна.\nШа тептар леррина хIоттийна ду, цIераш, фамилеш, ден цIераш йоцург а, базехь ду уьш дуьненчу бевлла денош а, беха меттигаш а, иштта церан доьзалан контакташ а, хетарехь, шаьш "лаамхоша" чевнаш йина, йа кхалхар нислахь аьлла, йитина хилла. Ши эзар ах эзар гергга стеган цIераш оцу тептарехь билгалъяьхна елахь а, Нохчийчуьра ву царлахь – 1296.\nЗорбане яьккхинчу бази тIехь гучудаьлла, мила, мехкан муьлхачу кIоштара шен лаамехь йа бертаза тIаме кхайкхина ву. Гуьмса кIошт хьалха ю – цигара дIахьажийна 200 сов стаг, шолгIачу меттигехь изза терахьашца Соьлжа-ГIала ю, цунна тIаьхьа йогIу Хьалха-МартантIе – 150 эскархо. 100 стаг ала мегар долуш новкъаваьккхина Куьрчалан а, Нажин-Юьртан а, Шелан а кIошташкара а, Устрада-ГIалара а. КIезиг лаамхой бу Итум-Кхаьллан (3), Шаройн (6), Шуьйтан (8) кIошташкара.\nХьалхо Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан тешийта гIертара, Кадыровн цIийнах болу "майра, уллора гергара нах а цхьаьна Украине бахана" бохуш. Украинхойн тептарца а догIуш, цуьнан цIийнах ваьлла кхо лаамхо. Делахь а, Украинехь уьш бац бохург дац иза, - кхечу дакъошкахь хила а тарло уьш. Бакъду, ишта хилча, цунах дозалла ца деш Iийр вацара Кадыров, рогIера кинобоевик санна бIаьрла видеоролик зорбане ца йоккхуш, - дуьненаюкъарчу зорбанан гIирсашкахь оцу тIехула кадыровхойх тикток-эскарш аьлла.\nУкраинхойн талламан тептарера гуш ду, Нохчийчуьрчу лаамхошлахь нисбелла Къилбаседа Кавказерчу мехкашкара дуккха а бахархой хилар: Дагестанера 80, Къилбаседа ХIирийчуьра а, ГIалгIайчуьра а, ГIебарта-Балкхаройчуьра а 60, кхин а масийтта стаг – Кхарачой -Чергазийчуьра а, Адыгейра а. Иштта тептарехь ву 600 сов Оьрсийчоьнан кхечу йистера – Бурятера, Сахалинера, Владивостокера. Иштта "Кадыровн лаамхошлахь" нисбелла Донецкера ши вахархо а, Луганскера – цхьаъ а.\nТептарерчу вийначу 92-ннах – 18 нохчо а вац, йа Нохчийчуьра а вац. Украинхойн талламхойн хаамашлахь бац, махкарчу шен хьасташна тIетевжина, Кавказ.Реалиин редакцино белла аьлла, тIечIагIбина эскархой.\nМасала, Зазадокху-беттан 29-чохь вийна 71-чу гвардийн полкан(в/ч 16544) командиран гIовс Головко Денис Александрович а, цуьнца цхьана хилла бIанакъостий а боцуш бу тептарехь. Йа: беллачарлахь билгалваьккхина ву Ильиновск станицера кхо вахархо, амма вац царлахь Усманов Алхаст, Калиновская станицера вийначу кхаанца хьахош воцу Чапанов Хьамзат а санна.\nШен хьасташкахула редакцино тIечIагIдина украинхойн тептарехь волу Ноьвран-кIоштарчу Алпатово эвлара Имадаев Зайнди, Куьрчалара Явшуркаев Сайд-Мохьмад а, Веданан кIоштара кхин кхоъ а валар.\nУкраинхойн тептар бакъ ду аьлла, тешна ву нохчийн бакъонашларъярхо Янгулбаев Абубакар а. Цуьнан дешнашца, цо и хаамаш буьстина "Нохчийчуьра белларш" аьлалчу шен тептарца.\n"Цкъа -делахь, украинхойн хаамаша тIечIагIйина, ас хIинцале а зорбане яьхна беллачийн цIераш. ШолгIа-делахь, Нохчийчуьрчу хьасташа бакъ йина, билггал тIаме бахначу шайн юьртахойн а, бевзачийн а цIераш. Сан аьтто баьлла оцу тептарера тхайн эвлара пхиъ вовза. Цул совнах, бакъ хилар [тептарера цIераш] гойту информаци юьззина хиларо а: дакъойн цIераш тIе кхаччалц, Украинехь меттигашкахь дIатарбеш а, тIаме ийзош а куьйгалла динчийн цIераш а цхьаьна. Оьрсийчоьнан тептарехь "нохчий" билгалбаьхна хиларо гойту аьлла хета суна, тептарна тIехь болх бинарш украинхойн агIор болу нохчий хилар ", - дийцина шена хетачух Янгулбаевс.\nИ тептарш нахаладахаро тIейогIучу заманчохь проблемаш хирг хилар гойту цу тIехь болчарна, боху украинхойн политолога Савва Михаила.\n"Маьрша нах байина, хьийзийна, къайлабаьхна тоьшаллаш долчу Бучехь, Ирпенехь, Андреевкехь, кхечу адамаш дехачу меттигашкахь хилла бу и нах. Цундела, шеко йоцуш, оцу тептарера хIора а толлур волуш ву динчу зуламашна бехке вуй хьовсуш. Таханалерачу Оьрсийчоьнан режимо хьулбо и нах, амма и гуттар а лаьттар яц, хьал хийцалур ду", - аьлла хета Саввана.\n"Цига ма гIахьара бохуш, оха дехарш дира цуьнга\nКавказ.Реалиин корреспонденто телефон йиттира, Украинехь белла аьлла, тептарехь билгалбаьхначу Нохчийчуьрчу "лаамхойн" гергарчаьрга. Къамел дан реза хилира царех кIезиг. Цхьаболчара телефон охьатосура, шайга телефон еттарг журналист вуй хиъча.\nСоьлжа-ГIалина гергарчу Садовое эвлара Шовхалов Дукхвахин хIусамненан ю аьлла, билгалъяьккхинчу телефонехь йистхилира зуда. Цо тIечIагIдира, иза шен хIусамда хилар. Цуьнан цIийнда тIамехь хилар а, тIамехь иза кхалхар а бакъ дуй хаьттича- къамелдечо телефон охьайиллира.\nИзза жоп делира Лаха Неврерчу Аслаханов Асланбекан зудчо а. Цо тIечIагIдира, шен хIусамда кхалхар, амма реза ца хилира кхиндолчу хеттаршна жоьпаш дала.\nАхчана дуьхьа а, чин дезаш а ца ваханера – шен лаамехь\nВеллачу кхечу эскархочун, Соьлжа-ГIалин хиллачу вахархочун Алханов Зеламхин вашас дийцира Кавказ.Реалиига цо "лаамхочо" санна тIамехь дакъалацарх. Цуьнан тIаме ваха лаарх дуьйцуш, къамелдечо билгалдаьккхира, ваша телехьожийле хьежар: "Дуьйцура, бандеровцех лаьцна.. [Вешина] даймохк ларбан лаьара, цундела вахара иза [тIаме]. Ахчана дуьхьа а, чин дезаш а ца ваханера – шен лаамехь". Оцу юкъанна цо тIетуьйхира, ша а телехьожийле хьоьжуш хилар а, вешин йоллу ойланаш шен а хилар.\nУкраинан тIеман министраллан хаамашца а догIуш, Зеламха Украине вахана хилла Охан-беттан 1-чохь. ТIом балале хьалха шаьшиъ машенаш ялош, уьш юхкуш вара аьлла, дийцина вашас. Велларг зудчуьнца къаьстина вара, бераш ца дисина цуьнан.\nПхеа беран да вара вийна Успанов Аслан. Цуьнан йишас бахарехь, хьалха ФСБ-хь болх беш вара иза, тIамтIе а ваханера "лаамхо" санна. Билггал цуьнан шен лаам барий иза аьлла хаьттича: "Цунах дерг суна ца хаьа" элира цо.\nБатте а ца велира Украинехь Успанов. Зазадокху-беттан 1-чохь вахара иза цига, 25-чохь юхаван везаш а вара. Оцу сарахь тIаьххьара телефон туьйхира цо цIа. "Оха дийхира цуьнга, ма гIахьара бохуш", - даредо Успановн йишас.\nУкраинан тIеман министраллан тептарехь язвинчу Алиев Висадин дас а тIечIагIдира Кавказ.Реалиина цуьнан кхалхар, дозаллица элира, шен кIант "Кадыровн гвардихо а, спецназхо а" вара аьлла. 27 шо дара цуьнан, зуда а, доьзал а бац цуьнан.\nКъамелдинчо даредо, тIамтIе ма гIо бохуш, дехарш дира ша кIанте: "Кхетийша, со суа а му ву Абхазехь лаамхо хилла (юьйцург ю 1992-чу шарахь хилла тIеман конфликт. – Редакцин билгалдаккхар.), лазийра со, гуьржийн йийсарехь хилла а ву… Сан а дара 27 шо, со тIом бан вахча. Цундела суна ца лаьара ваха [кIант Украине]".\nОьрсийчоь луларчу пачхьалкхан дозана тIелатар бакъдо Алиевс -воккхаволчо, гуш ду, пачхьалкхан пропагандас дуьйцург схьалацар: "ХIокху гIуллакхехь со воккха политикан ву бохийла дац, амма лартIахь волу стаг кхеташ хила веза, америкосаш Украинана тIе ховшахь…И массарех а хьакхалуш ду, иштта хета-кх суна".\nОхан-беттан 4-чохь вийна цуьнан кIант, ши де даьлча даймахка кхачийра дакъа. ХIетахь дуьйна меттигерчу Iедалхошкара гIоьне хьоьжуш ву да. "Цкъачунна кехаташ ду кечдеш", - дерзийра къамелдечо.\nУкраинан тIеман министраллан тептарера кхин цхьаъ – Гузуев Ваха ву. ТIом балале хьалха гIишлошъярехь болх беш вара иза, пхи кIант а, цхьа йоI дисина цуьнан, дийцира цуьнан вашас а, нанас а. Гузуев бертаза Украине хьажийнера бохург аьттехьа тIе ца дитира цара, амма даредира, идеологин хьежамаш боцуш, цига ваха иза декхаревина хилар дахаран ледарчу хьелаша.\nШа хан текхна хилар дIадоккхур ду, балха а оьцур ву элира цо\n"Лаьцна Iийна ву иза, цо боху соьга: "Нана, Украине гIур ву со". Ас хоьтту цуьнга: "Хьуна стенна оьшу иза?" Цо элира, ша хан текхна хилар дIадоккхур ду, балха а оьцур ву", - дуьйцу веллачун нанас.\nЦуьнан дешнашца, эскарехь гIуллакх дина вацара цуьнан кIант, тIаме хьажоле хьалха цхьана кIиранах кхечу "лаамхошца" Iаморашкахула чекхвалар доцург.\nНаггахь бен цIа телефон ца тухура Гузуевс, тIаьххьара латкъамбира цо зIе цахиларна. Охан-беттан юккъехь "Азовсталь" заводана гена йоццучу блокпостехь хиллера иза, боху вашас.\nГузуевн нанас дIахьедина, цкъачунна Iедалшкара гIо шайна хилла цахиларх, амма доьзал оьшу кехаташ вовшахдетташ бу аьлла.\nКавказ.Реалиин корреспондентаца къамел дирзина масех минот яьллачу хенахь, веллачун вашас юха хьовзийра телефон, Гузуев Вахин хIусамнана масех дош тIетоха лууш ю аьлла.\n"Тхуна массо а хIуманца гIо до – берашна а, суна а", - элира телефон тоьхначо, шен цIийндена тIамтIе ваха ца лаьара, амма тIе ца тайча ца йолура ша аьлла, тIе а тухуш. "Нацисташца" къийсам латтор дара Украине гIортаран бахьана бохучух теший иза аьлла, хаьттича, веллачун зудчо телефон охьайиллира.\n"Оьрсийчоьнехьа оьшуш хилча – вахара".\nНохчийчуьра лазийначу "лаамхойн" гергарнаш цхьа наггахь бен реза ца хуьлу къамел дан, цец а буьйлу, шайн телефонаш тIекхача аьтто болуш хиларх. Кавказ.Реалиин къамел дан аьтто баьллачарех дукхахболчарна хууш дацара Нохчийчуьра Украине хьийсийначийн цIераш тIехь йолу тептар зорбане даьккхинийла..\nЦарех цхьаъ ву – 47 шо долу Соьлжа-ГIалара Асуев Рустам. Цуьнан кIентан телефон хууш ю. Къамел дечу хенахь хезачу герзийн татанца хетара иза тирехь ву, йа цхьанхьа герзаш деттачохь ву. Бакъ дуй цуьнан да Украинерчу тIамехь лазийна бохург аьлла, динчу хаттарна жоп делира цо: "Дерриг а дика ду, баркалла сагатдарна", тIаккха билгалдоккху, юьйцург контузи хилар.\nТIеман пенси догIуш вара ишта а Асуев, шен доттагIашца – шеца цхьаьна тIеман гIуллакх динчаьрца тIом бан вахара иза. ХIинца цIа веана иза. Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь Асуевн кIанта даредира, да бахьанехь шега Украинера телефон тоьхна аьлла: "[Цара] хоьттура соьга, стенна вахийтина ахь иза цига. Со бехкевора цунна. Сийсазе къамелаш а дора".\nЧервленная станицера лазийначу Хагаев Мохьмадан вашас тIечIагIдира, шен гергарниг дукха хан йоццуш тIамера цIаверзарх. Цуьнан 37 шо ду элира цо (зорбане баьхначу хаамашца, Зазадокху-бутт бовш 38 шо дуьзна цуьнан). Бертаза вахийтинерий иза тIамтIе аьлла, хатта хIоьттийча, къамел дечо дIахадийра: "Цхьаммо а, цхьа а бертаза декхаре ца вина".\nХагаевн ваша цецвелира, шен телефон публикацехь хиларна, дуьхьал хилира кхин дIа долчу хеттаршна жоьпаш дала: "Хьажахьа, цуьнга телефон а тохий, шегга хаттахьа (Хагаев Мохьмадан телефон тептарехь яц. – Редакцин билгалдаккхар). Iо дика йойла".\nТептарехь лазийна ву боху кхиниг – Хьалха-МартантIера Янаев Муслим ву. Цуьнан дас дийцира, шен кIант ницкъаллин структурашкахь болх бина ву – юха а органашка балха дIахIоттархьама тIамтIе ваханера аьлла.\nКъамелдинчо бакъдира, Чиллан-баттахь Янаевн 30 шо кхачарх, дийцира цуьнгарчу хьолах: "Дикка лазийна иза, контузи ю [цуьнан]. Аьрру агIо а…Хаац, даьндарг ю цигахь, йа гаьргаш ю".\nТIом тIом бу, хьанна оьшу – хIара тIом\nКхо бер ду Муслиман – ши кIант а, йоI а. "Лаамхочун" дас даредо, Украинан дуьхьал тIом бан вахарх цуьнан Iалашо хиларх шен къамел цуьнца хилла дац бохуш: "ХIоранна а шен хьажам бу, иза воккха стаг ву, хаац суна-м… ТIом тIом бу-кх, хьанна оьшу – хIара тIом. Оьрсийчоьнехьа оьшуш хилча – вахана".\nТIаьхьо Кавказ.Реалиин корреспонденте телефон туьйхира кхечу номерца цхьана зудчо, ша Янаевн нана ю элира цо. Цуьнан озаца гуш дара, иза йоьхна хилар. Журналисташкахь шен цIийнден номер муха нисъелла, хаа лууш яра иза.\n"Уьш, ("лаамхой". – Редакцин билгалдаккхар.), нагахь санна, бертаза бахийтинехь а, цхьанна а хьалха отчет яла декхарийла дац тхо. Стенна гулъеш ю иштта информаци? Бакъдерг дийцича, кIордийна. Нагахь цхьаъ тIечIагIдахь а: лаамхо, йа белхахо [ницкъаллин структурийн], йа бертаза [вахнехь тIом бан] – хIун нисло мискачу стеган?"- ца кхетара телефон тоьхнарг.\nСтохка гурахь 25 шо кхаьчна ТIехьа-Мартанарчу Ахматов Iийсан. Украинехь контузи йина цунна, ког а кагбелла, дикка меттахIоттанза ву иза хIинца а, амма тIаме юхавеана. "Машенлелорхо вина цунах, суна хетарехь, когана ницкъ ца бан", - боху Ахматовн вашас.\nМича Iалашонца ваханера иза тIамтIе аьлла, хаьттича, къамелдечо даредо: "Бакъдерг дийцича, ца ваьллачу денна. Ахчанца проблемаш яра тхан". Украине тIаме хьажавале Ахматов контракт дина, эскаран гIуллакх деш вара Ставрополан кIоштарчу Буденновскехь. Зуда а, бераш а дац цуьнан, цомгаш да-нана дисина цIахь.\nЭскархочун ваша а цецвуьйлура, Нохчийчуьра бахийтинчу "лаамхойн" телефонан номерш йиллинчу хьасташкахь хиларх.\n"Муха нисделла церан цIераш гучуйийлар? Цхьа информаци араялар ду-кх хIара, суна хетарехь. ТIейогIучу хенахь суна а, сан вешина а бале дала там болуш хIума ду хIара", - дагахьбалламца элира Ахматовн гергарчо.\nЛазийна Джалкхера Магомадов Муслим, цуьнан вешин дешнашца, Мариупольна гергахь хиллера, когах чов йинера цунна. Кхечу хеттаршна жоьпаш дала реза ца хилира къамелдийриг, ша Москвахь вехаш ву, цIахь хилаза дуккха а хан яьлла, мича бахьанашца вахна Мовсаре шега хаьттича гIоле ду аьлла. ТIаьхьо ваша ша зIене велира Кавказ.Реалиин корреспондентаца, цо харцдира, ша тIамехь ву бохург, информаци яржарна реза цахилар къадийра, шен дешнаш ма даладе а олуш.\nУкраинехь чевнаш йинчу Дикаев Хьасанан "контакты" декъехь язйина хIусамненан номер ю. Цо дийцарехь, и шиъ хIинца къаьстина ду. Къамелдинчо тIечIагIдира, шен хIусамда хилларг Украинехь лазийна хилар а, хIинца иза цIахь хилар а. Цуьнан дешнашца, тIеман гIуллакхдархо ву иза, шен лаамехь вахна иза тIамтIе йа ца вахна, цунна хууш дац.\nДикаев Оьрсийчоьнан чугIортарехь дакъалоцуш хилар къобал дой цо аьлла, шега хаьттича, цо жоп делира: "Суна тIом ца беза. ХIуъа дийцича а, тIом - тIом бу-кх – цигахь а, кхузахь а маьрша нах бу. Суна ца хаьа, хIара дерриг а политика ю, со цунах кхеташ яц. Деле доьху ас, сихха тIом берзийта ахь, цигара нах хьийза а ца бойтуш, бохуш. Суна массо а адам цхьатерра ду".\nУкраинан тIеман министраллан тептар зорбане даккхарца, Украинне тIом бан баха лаам берш вовшахтухуш хиларх хаамаш зорбане бохучу нохчийн "Канал добровольцев" телеграм-каналехь информаци гучуелира дIаязбар юкъахдаккхарх. Авторша доьху кIира даьлча канале юхадуьйла, набахтехь хан яьккхинарш шаьш дIаоьцур цахиларх дIа а хьедеш.\nХьарамлонаш, наркотикаш, бакъо йоцуш герз лелийна, нах байарна хенаш яьхнарш лаамхойн тептарехь шайна карорах цхьадолчу зорбанан гIирсаша чIагIдарна дуьхьал делла жоп хила тарлора иза. Доккхачу декъанна цунах лаьцна хаамбира "Можем объяснить" телеграм-канало а, иштта бакъоларъярхочо, журналисто, Оьрсийчохь къевлинчу "Русь сидящая" фондан куьйгалхочо Романова Ольгас а. Цунна хетарехь, Украинехь нисбала тарло, документашкахь хан токхуш берш а. Романована хетарехь, оцу нахана кхачо тарло уггар а боьха болх.


Шереметьевон кхерамазалла зен гIоьртина Iамеркан дипломат - Кадыров\nЗазадоккху-бутт 11, 2019\nIамеркан дипломат Шереметьево аэропортера кхерамазаллан система зер Iалашонца чамдичохь мина Москохара Нью-Йорке доьдуч кемантIе яккха гIоьртина аьлла, хета Кадыров Рамзанна. Цунах лаьцна Нохчийчоьнан куьйгалхочо яздина социалан машанашкахь.\nКадыровс дийцарехь, мина яьсса хиллла, амма оьккхуйту коьчалла хилла цунна тIехь. Цо билгалдаьккхина мина аэропорте еанарг дипломат хилар дуьсур дац жоп доцуш аьлла.\nХьалхо бинчу хаамца, Зазадоккху-беттан 9-чу Iуьйранна Iамеркан Оьрсийчуьрчу векаллан белхахочуьнан багажца карийнера минанаш кхуьссучу тоьпан мина. Оьккхуьйту молха цу чохь цахилла. Оьрсийчоьнан арахьарчу министралло дIахьедар дина, Iамеркан дипломато леррина еана мина аэропорте аьлла.\nШа Iамеркан векалаллан белхахочо дийцарехь, яьссачу минан чкъуьйриг эцна хилла цо шен долахь йолчу коллекцина юхъатохар Iалашонца. Дипломат рогIерчу кеманца Нью-Йорке дIавахана, шена кхин билет эца гIо динчул тIаьхьа.


Хьарам дуй Керла шо даздар?\nДечкен-бутт 01, 2020\nСоьлж-ГIала, 23 ГIуран-бутт 2019 шо\nМуха тIеоьцу Нохчийчуьрчу бахархоша чекхдаьлла Керла шо даздар\nНохчийчуьрчу таханлерчу Iедалан белхахошна чIогIа деза Керла шо, цунна кечбала буьйлало уьш Лахьан-беттан чакхенехь дуьйна, яздо Кавказ.Реалиино. Аллейшкара дитташ кечдо километаршкахь бес-бесарчу чиркхийн кочаршца, ткъа керлачу шеран ГIалийтIара база, даима а санна, "уггар" олучу статусехь хуьлу меттигерчу рейтингашкахь. Цуьнца цхьаьна Керла шо даздар хьарам лоруш а ду. И дезде тIекхочуш социаланаш машанашкахь дуккха а акцеш хилира, сакъерарехь дакъа ма лаца, бохуш бусалба нахе кхайкхамаш беш.\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, интернетерчу цу акцех лаьцначу хаттарна жоп луш, ца хIоьттира исламехь Керла шо даздар магийна хиларх лаьцна тоьшаллаш дало. Цуьнан метта цо дIахьедар дира, и тайпа "хIуманаш яздийраш хьарам дерг а, хьарам доцург а хIун ду ца хуу къинош летош болу нах бу", аьлла.\nЦул сов, цо дIахьедар дира, "Ичкери йолчу хенахь а хIиттадора даккхийн база дитташ. Масхадовн а база дара, Басаевн а база дара, амма цунна дуьхьал хIуманаш дийца буьйлабелла хIинцца" аьлла.\nКадыровс дийцарехь, цо леррина хIиттийра керлачу шеран дитташ массанхаьа иза дан аьтто болчехь, "массарна а гайта а, хаийта а".\n2015-чу шарахь республикан куьйгалхочо базана уллехь, рагI а хIоттийна, Iедалхой дIахIитта бора, цаьрга керла шо даздарца йоьзна шена байташ йоьшуьйтуш.\n"Кавказ.Реалии" корреспонденто хаьттира Нохчийчуьрчу бахархошка, хьарам хетий шуна Керла шо даздар аьлла.\n"Ас ладоьгIна дуккха а Iелим наха бечу хьехамашка. Цара хьарам ду боху бусалба доцу дезденош даздар. Ца хаьа суна, билггал жоп ца далало соьга. Суна хезна бусалба доцчу дезденошкахь мегар дац, дезде даздечарах дIатарцавала, ур-аттал кхача кечбан а могIарерчу деношкахь кечбеш боцу бохуш", - ойла ю 44 шо долчу Залпаъан. Цо дийцарехь, зуда "даима а чохь хиина Iаш Iедал ду Керлачу шарахь", ткъа хIинца а хIара ду аьлла цхьа а хIума ца дира цо.\n18 шо долчу экономикан а, урхаллан а колледжан студентана Асетана хетарехь, и дезде даздар дихкина ду, амма цуьнга хьаьжна доцуш самукъадаккха араелира иза.\n"Суна хаьа Керла шо бусалба нахана хьарам хилар. Амма хазахета суна цуьнца доьзнарг дерриг а: арахь долу хьал а, дог-ойла а керлачу шеран ю. ХIара де кхин денош санна дац".\nКIоштан администрацин белхахо Хьамид воккхавеш ву дездийнах.\n"КIезиг нах бу иза бусалбанашна даздан мегар цахилар дагадогIуш. Кхечу гIаланашкахь цу гIуллакхца доьзнарг муха ду ца хаьа суна, амма оха тхайга далург дерриг а дира. Иза дара арахь а, чохь а, телефонехь а и Керла шо, цунна юьстах вуьсийла дац", - дийцира цо.\n26 шо долу ГIалийтIара вахархо Турпал-Iела дIоггара баш тIаьхьа кхуьуш вац Керла шо хьокъехь дино шега хIун боху.\n"Суна ца хаьа и хьарам ду я дац. Цхьаммо а ма ца бохий вайга базана гонаш туьйсуш дуккха деланийн ритуалаш дIахьо. Маларш моьлуш хIума лелош хиллехь хьарам хир дара иза. Ткъа беза-бевзачаьрца цхьаьнакхетарна, суна ца хета, оха цхьа къа латийна аьлла", – дийцира цо.\n58 шо долу Зулихан тешна ю Керла шо исламо дихкина ду бохучух, амма шен берийн бераш цу дезчу дийнах ца дахаделира цуьнга.\n"Суна ца хета, суна хаьа иза къилахь дуй. Ас цкъа а ца даздина иза, сан дас-нанас а ца даздина. Амма берийн берашна ас совгIаташ дийкъира. Царна школашкахь луш дерш совгIаташ ду олийла а дац. Уьш ладоьгIуш ма Iийний оцу дездийне, суна ца лаьа церан догдохо.\nЗулихана боху, ша "доллучух а кхетор ду бераш, уьш даккхий хилча".\nТкъа 18 шо долу ГIалийтIара Ахьмад реза вац Керла шо даздар хьарам ду бохучу "интернет-молланашна".\n"ХIора шарахь меттахбовлу и интернет-молланаш. Церан агIонашка хьаьжча моьттар ду, царал а бакъхьа нах кху дерриг а дуьнентIехь бан а бац. Нагахь даздан шайна ца лаахь, цхьа а вац царга иза дайта гIерташ", - эргIадвуьйла жима стаг, яздо Кавказ.Реалиино.


Нохчийн байтанча, илланча Алиев ГIапур\nКху баттахь кхо шо кхаьчна инзаре говза байтанча, карзахе пондарча-иллиалархо Алиев ГIапур дIакхелхина.\nБIаьрганегIар тоххал юкъа юй те аьлла хетало Алиев ГIапур воцу. Оццул сиха чекхтили кхо шо зама. Гуттаренна а даха дисна цуьнан исбаьхьаллин дош, дека дисна ГIапур-иллиалархочун дуькъа, гIоргIа аз а, дог ир-кара хIоттош, йийсаре лоцуш, даиманна а дека дисна цуьнан дечигпондаран зевне мерзаш а.\nМила ву орцане мохь бетташ, къомана тIебазбелла тIеман кхерам дIаайа санна, вайнах цхьаалле боьхуш, ладегIаме, луьра, хеттарш бен жоьпаш доцчу 1990-чу шерашкахь исбаьхьаллин дашца, бIеннаш дегнашна тIеIаткъам беш, шалхо йоцу дош хазийна байтанча Алиев ГIапур?\nЦу хаттарна, соьца нисделлачу къамелехь а, зорбанехь а дуьззина жоп делла ГIапурин юххера накъост хилла чекхваьллачу, исбаьхьаллин литература талларехь вахчавеллачу, яздархочо Бурчаев Хьалима. Ишта яздо цо масала «Даймохк» газетехь ГIапуран синхаамечу турпалхочух.\n«Алиев ГIапуран лирикан турпалхочун кхин цхьа агIо а ю: мел хала, Iадаме хийцамаш ша ловш велахь а, иза сатесна ву маьршачу, ирсечу дахарехь ваха. Карарчу хенан хало лан ницкъ бу цуьнан кхана хиндолчу ирсан дуьхьа. Ткъа кхане хир яц тахане йоцуш, мел къиза и елахь а.\nЦуьнан тохарш лан а лайна, кханене гIулч таса ницкъах вуьзна волчу вешан турпалхочух дозалладаран синхаам буссу вайн дегнаш чу. ХIунда аьлча «жимий, воккхий ца къаставеш, барзах угIуш, оьздий, осаллий вовшех иэдеш», «жIаьлех леташ» еана хан, дегIе цалабаллал бала бохьуш еана, иза вайн халкъ юх-юха а зеран, дахчадаларан мур бу цунна».\nБайтанчин лирика жимма а евзаш волчунна хаьа мел шен метта ду Бурчаев Хьалиман ахкаме язораш.\nАлиев ГIапурин хьокъехь, цуьнан «ларш» зуьйш вистхиллачу Бурчаев Хьалимас санна дика эр дуй те кхечаммо аьлла, бала кхочург шеконашка а воккхуш, боьдуш тIом а болуш, нохчийн кханенах тешош, декна цуьнан иллеш. «ГIапурин-илланчин тийно-гIоргIа аз хезара массо нохчийн ярташкахь.\nХIора денна Iожалло каетташ дIахьочу нохчийн кIентех, мехкарех, кегийчу берех дог Iийжаш, царна орца кхойкху иллеш дара уьш, рогIера шен бала хьегарх Нохчийчоь юха доьналлица чекхъериг хиларх махкахой дегнаш чу тешам бижош:\nКъоркхокхий декар ду, цу нохчийн лаьмнашкахь,\nМостагIех цIаньелла хьо хьанна гур ю те?\nИшта яздина Алиев ГIапурин кхолларалла хьокъехь ша «Ас цкъа ца яздо сайна ца гинарш» цIе йолуш, «Вайнах» журналехь зорбане яьккхинчу эссе тIехь Бурчаев Хьалимас.\nДашна ала байтанчин мах хадорехь, нохчийн литературехь уггар тоьллачех цхьаъ лара а хьакъ долуш, кIорге а йолуш, вуно дика язбинчех цхьаъ бу Хьалимас зорбане баьккхина болх.\nТIеман кIуьрлахь, дуьйлуш герзаш а доллушехь, мангал хьоькхуш бIаьрзе Iожалла а йоллушехь, догIанна язьелла Iаьржа мархаш санна, тIебазбеллий лаьтташ кхерам а боллушехь, мехкан, къоман, беза-бевзачийн бала ца кхочуш Iийна вац ГIапурин синхааман турпалхо. Цуьнан даггара дуьхе кхиа а гIерташ, бала кхочу Даймахкахь тергаллучу хиламийн:\nДIо гене боьду некъ кхачийна, кхачийна сатийсамаш.\nЗамано йийсаре валийна, севцина сан къийсамаш.\nМоьттинарш моьттинчохь хадийна, тIекхаьчча цамоьттинарш.\nСирлачу хьегамо Iехийна, Iаржьелла сан ойланаш.\nБакъдолчо бакъдоцург далийна, гIап хIоттош бу баланаш.\nЕз детташ, цIогIанца кхайкхийна, нохчалла ю кегаеш.\nАлиев ГIапурин синхааман турпалхо холчохь ву, гуш лаьтташехь, къоман мехаллаш хIаллакьеш, хьере хьийзачу заманан сиха болар лахдан ша гIорасиз хиларна а, кханене, «гене боьдучу некъан чаккхе ца гуш», ган а ца лууш, зовкх хьоьгуш, «бал отуш йилбазаш» маса хьийзаш хиларна а:\nТешамо цатешам толийна, сох буьйлу со вийлинарш.\nКъадоцчу къиноша хьовзийна, язлуш ю сан гIайгIанаш.\nЯмарта тоба а дохийна, сол тоьлла со кхаьрдинарш,\nСан метта сан некъа хIиттина, бал отуш ду йилбазаш.\nСан метта сан некъан хIиттина, сох буьйлу со вийлинарш.\nДIо гене боьду некъ кхачийна, язьелла сан гIайгIанаш.\nКомаьршша кхечаьрца безам, йовхо йоькъуш, Iаламах дIаэвелла ваха Iемина ГIапурин синхааман турпалхо, тахана къизаллин теш хилла, ницкъала халонаш шен къоман лан дезнехь, цуьнан къинхетаме дог тешамах дуьзна ду кхана:\nГIан санна дIаер ю бехъелла зама, деньелла Нохчийчоь цкъа гIоттур ю. Генарчу мехкашкахь хевшинарш баха, хIун дуьне, хIун бахам аш гулбийр бу?\nСан миска Нохчийчоь. Хьан некъийн ченаш\nХетта-кха дерриге дуьненан меха!\nХууш ма-хиллара, Алиев ГIапур бухбиллархо лара а тарлуш, цо нохчийн исбаьхьа литературан байталлехь чIагIйина, шуьйра пайда а оьцуш, яржийна, дуьххьала ингалсахой жигара «тIетийжина» сонетийн кеп.\nЦаьрца дерзадо ас ГIапурин кхоллараллин хьокъехь сайн доца къамел. Философан ойланан кIоргене кхийдаш ека масала 125 сонет. Йис йиллина корта белахь а, цуьнан синхааман турпалхо смнтемзаллица юхахьоьжу ша бинчу дахаран некъе. Шегара дийлина гIалаташ бахьнехь цу некъаша ша чехош санна хета цунна.\nМотт бийца Iемича ас дина некъаш-\nДаьяла, ма хабарш хир дара уьш,\nСо Iадош тIаьхь-тIаьхьа, тIаьхьа а текхаш,\nЦкъа мацах мел хилларш бIарлагIе гуш.\nШерашна юккъера гучу а дуьйлуш,\nБарт хоттур бара со чеха а веш,\nСан вонаш, диканаш терзанца узуш,\nАс кхочуш цадинчух хир вара теш.\nТхайн тишчу хIусамехь синтем а байна.\nНекъаша идийна со генна дIа.\nЦа хила йиш хилларш ас хийла лайна,\nХуьлийла луъчунна тIаьхьа мА идда.\nСан дагчохь даима ас дина некъаш\nДу соьга барт хоьттуш, со буьрса чехош.\nМуьлххачу а дала дезачу адамна санна, ГIапурин турпалхочунна хийра дац забаре дош аьлла доггаха велавалар а, хазаниг хаза ду-кх аьлла къера хилар а. Сийлахьчу байтанчин Алиев ГIапурин I27 –чу сонетаца дерщзадо ас цуьнан синхааман турпалхочух дагавийлар.\nТIехъели, де дика дойла хьан олуш, со тIаьхьа хьаьжжинчохь латта виси.\nАс куьйгаш кхийдадо собарде бохуш,и, юха а хьаьжна, елакъежи.\nТIаьххьара йисна церг гучу а йоккхуш. Со цунна дуьхьала велавели.\n- ХIун боху ахь. Дада? - къайлаха йоьлуш, суна тIеена, юххехь сеци.\nДависа, голаш, шу мА чIогIа егий, «тIох-тIих» деш. Сан дог а тохадели,\n- Воккха стаг, цIа а гIой, цо соьга эли - Хьайн йоккха стаг хьаста, хабарш а дитий.\nШераш ду сан духкуш. Оьций аш, кIентий? Къоначу дагана уьш сов ма девли.


Даймохк лар ца бинехь тоьллерий-те?..\n10 шо, я 15 шо хьалха, Оьрсийчоьно Нохчийчоь къаръеш бечу тIемаша гIовттийна, дуьхьалонехь лаьттинчу бIаьхошна кIеззиг а герга хилларш, царна кхачанца я духарца хьошалла динарш тахана а бу Iедалан таIзарна кIел. Кху деношкахь рогIера компани гIаттийна Кадыровн низамхоша иштанаш лохуш.\nЦхьа хIума билгалдоккхуш баккхий хиламаш дIахьoш, дуккха а лераме хьеший а луьстуш даздинчу хьелашкахь махкахь цхьа гулам – цхьаьнакхетар вовшахтоьхча, урхаллехь болчара даима а дIакхайкхош ду Оьрсийчохь йолчу кIоштех Нохчийчоь уггаре а кхерам боцчех, синтемечех, кхиамаш бохуш схьайогIучех цхьаъ ю бохуш.\nИ тайпа дIахьедар дина, масийтта шо хьалха къоме бала боссийна дагалецамийн де аьлла, Iедало дIакхайкхийначу кху беттан I0-чу дийнахь а. Официалан хааме дакхарца Кадыров Ахьмад-Хьаьжин доьналла, турпалалла бахьанехь кхузахь хIаллакйина дуьненаюкъара терроризм, юхаденйина ницкъалчу герзаша херцаршка ерзийна ярташ, гIаланаш, меттахIоттийна нохчийн къоман йоьжна цIе а. “Вай перза декхар ду, цIийций, хьацарций баьхна кхиамаш ларбан а, дебо а»,- боху Iедало къоме бинчу кхайкхамехь.\nКест –кеста, мухIар тухуш санна, мохк маьрша а, синтеме а хилар дIакхайкхош делахь а, хедаш дац Нохчийчохь тIемалошна кхачанан сурсаташца, бедаршца – молханашца я ахчанца гIо дина бохуш, церан агIончаш а кхайкхош, бахархой жоьпе ийзабар.\nКху беттан I2 –чу дийнахь мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло гIардаккхарца гIаттамхойн аьтто бина 37 шо дало вахархо сацийна Гуьмсан кIоштан Кошкельды эвлара. Цунна бехке дуьллург ду хIинцачул 4 шо хьалха цо цхьана тIемалочунна юург-мерг латтаяр а, цул сов массехазза а иза лоьра тIе кхачавар а. Низамхойн хьостано чIагIдарца цо напха латтийна дуьхьалонча 20I2-чу шарахь тIеман операци дIахьуш вийна.\nЦу кепара бахархой лецар а, царна чохь яккха хенаш кхайкхаяр а кхузахь керла-м муххале а дац, мелхо а массо вола а воьлла, дахаран гIайгIане бакъдерг ду.\nДукха хан йоццуш кхела хьалха а хIоттийна I0 хан кхайкхийна, набахте хьажийна Шуьтан кIоштера Заурбеков Визир. Цунна бехке диллинарг а ду кху шеран Дечкен- баттахь тIемалойн хьашт-дезарш кхочушдар.\nПрокуратуро Iорадаккхарца ишта I0 шо хан тоха тарлуш ду Веданан кIоштан Сельментаузен юьртарчу вахархочунна 45 шо долчу Баудинов Турпал-Iелина а. Талламхоша билгалдаккхарца нахалдаьлла, цо кхо шо хьалха герзаца дуьхьало ечарна даа-мала латтор.\nЦул сов церан шеко ю куьг бехке лоруш верг ша а тIемалойн могIаршкахь лелла вуй те аьлла. Баудиновс гIо дина Сулейманов цIе йолу гIаттамхо а, дийцарехь, тIаьхьо вийна дIаваьккхина леррина тIеман операци дIахьуш.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн урхаллин Штаба хьаькамо Джамалдаев Мохьмад-Эмис хааме даккхарца карадеъначу шарахь леррина тIеман операцеш дIахьуш вийна 5 жигара гIаттамхо, ткъа цо бечу чIагIамца лаьцнарг а, лелийначунна дохковаьлла шен лаамехь Iедална тIевеънарг а ву 33 стаг, схьаяхна лело бакъо йоцу 70 гергга тайп-тайпана тоьпаш а, 600 сов патармаш а,I8 сов хIоъ-гранаташ а, ишта кхийолу тIеман коьчалла а.\nЮкъараллина, маьршачу нахана зе-зулам дан тарлуш долу оццул дукха герз, хIоъ-молха схьадоккхуш-ш лаьтташ делахь а бахархойн ладегIам бутт-батте мел болу лахлуш бу ала хала ду.


Кху текстан автор ю Жеребцова Полина – яздархо-документалист, суртдиллархо\nТIом болабелла 25 шо кхачарна хьажийна Жеребцова Полинин колонка арахецна Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nНохчийн республикехь хилла тIом биц ца бан гIерта со берриг а сайн ницкъ тIебелла: леха а лоьхуш, зорбане доху нехан кехаташ, церан запискаш, дневникаш, хIунда аьлча суна дика хаьа баккъалла а теш болчу нехан аьзнаш дукъош хиларх лаьцна, пропагандано а, тIех волуш масех дийнахь тхан тIамехь хиллачу "эксперташа" а.\nИсс шо долуш дневник язъян со йолалуш ца моттара суна, сан проза а, байташ а гочйина хир ю дуьнентIерчу 20-на маттахь. ЦIена дог долу бер долчу ас хуьлучух яздора. Со тасадаларна тIехула яра, тIеман боьхаллана юсьтаха яра, суна гIо дора ламазаша, його ткъа иштта литературо: дукха веза турпалхо вара хьехархо а, яздархо а волу Корчак Януш, ткъа со кхиъна йогIуш ас-сайга хеттара: цо динарг далур дарийте соьга?\nАс дуьхьал хIиттадора и хьал, иза (вевзаш волу яздархо хилар хиъча) Iазап ловш валарх кIелхаьарваккха гIерта фашист, амма цуьнан мах бу ямарт хилар, цо шаьш дита деза берийн цIийнера бобераш газан камери чохь.\n"Везавоккха Дела, ницкъ ло ахь суна кIилло ца хила, Хьайна хьалха юьхьIаьржа ца хIотта" – дехара ас, ткъа охьаоьхуш бIаьрхиш а долуш хIоразза а сайн ойланашкахь камери чуялара со боберашца цхьаьна.\nЖеребцова Полина яьхна цIа, Соьлж-ГIала, 1994 шо\nНохчийн дневникна чубеара тIом: мацалла, шело, дахаран хьелашца доьзна довлу девнаш, бомбанаш еттар, тоьпаш тухуш адамаш дайар, дин а, къомах мила ву цакъастош (цу хенахь Соьлж-ГIалахь дехаш дара 300 эзар оьрсийн адам) массо а бахархоша бала хьегар, турпалалла, ямартло, тешам, ламасташ, къоман кицанаш, ткъа иштта хин дерг дуьйцуш санна гIенаш.\nБомбанашна кIеллахь цхьаьна бала хьоьгуш бара берриг а маьрша бахархой. Ткъа эзарнаш Нохчийчохь дайина бераш – нохчийн а, оьрсийн а, гIалгIайн а, кхечу къаьмнийн а бераш дара.\nТхо долчех Соьлж-ГIалахь дийнна каппашкахь бехаш бара ромаш а, болгараш а, жуьгтий а, суьйлий а, гIумкий а. Суна сийдайар санна хеза цхьана халкъана эшам хилла боху фраза.\nБомбанаша а, дендаргаша а ца хоьтту муьлхачу къомах ву. Нийса хир ду дуккха а къаьмнаш дехачу республикан массо а бахархошна зе хилла алар нийса хир ду, кхечу агIор хуьлийла дац.\nТIамехь хьегна баланна тIе нохчийн къомах боцу бахархой шина цIарна юкъанисбеллера: дуьненчу бевлла меггиг бахьана долуш уьш Оьрсийчоьнан бахархошна хьалха нохчий бара, ткъа меттигерчу националисташа жигара буьйлабелира уьш байа, талораш дан, дийна йисина петарш а, цIенош а дIалийца, шаьш Москвана бекхам беш ду, бохуш шаьш лелориг бакъдеш.\nЦунах лаьцна дуьйцуш Iедал дац я Оьсийчохь а, я Нохчийчохь а. И нах бицибина дуккха а бала лайначу нахана юкъахь. Амма суна дерриг а дагадогIу. Со оьшуш воцу теш ву цхьана зуламхошна а, ткъа иштта вукха зуламхошна а.\nКъонахаш хила хьакъдолу дуккха а гIалгIай а, нохчий а хилара, шайн дахар ца кхоош, тхан оьрсийн махкахой къизачу декъах кIелхьар аха гIерташ. Юкъахула аьлча, меттигера марадоьраш а, бандиташ а, чопа санна бухера гучувебвлла болу, дагахь а бацара Оьрсийчоьнан эскархошца тIом бан, царна атта дара луларчу чувоьлийлехь ехачу билламан баба Машина тIелатар дан.\nЖеребцова Полина, сурт даьккхина 1994-чу шарахь\nТIамо гамо теснехь а, 2000-гIа шераш юккъедовллалц Соьлж-ГIала хьалха санна юьсуш яра дуккх а къамнаш деха гIала. 2000-чу шарахь Дечкен-баттахь, Оьрсийчоьнан эскархоша тхуна тоьпаш туху аьлла дIахIиттийначу хенахь (тIаьхьо цара шаьш забар йинера бохуш чIагIдора) берда йистехь лаьтташ бара оьрсийн ши доьзал а, цхьа нохчийн зуда а, цхьа даьргIхойн зуда а, оьрсийн-украинахойн а орамаш долу баба Нина а, белорусийн къомах йолу йоккхастаг Стася а, со а, сан нана а (маийтта къомах лаьтта доьзал), ткъа иштта нана оьрсий а, да гIалгIа а волу цхьа кIант а.\nОьрсийчохь эххар а кхета буьйлабелла цу кIиза тIамах лаьцна ойла хийца езаш хиларх. Амма цунна новкъарло йон официалан аьшпаш бутту пропагандо а, я тIеман зуламаш хьулдан гIертачу а, уггар хьалха республикера бевддачу доцу хабарш дуьйцучу эшам хиллачу нахаца цхьа а юкъаметтигаш йоцчу наха а.\nЖеребцова Полинин нохчийн дневникаш\nХиллачух кхета дита деза "цхьана агIон бакъдерг", тидаме эца беза маьрша бахархойн дагалецамаш. Ас хьехар до еша Яшуркаев Султанан "Царапины на осколках" а, "Воспоминание о Грозном" а. Еша Белоусова Валентинийн "Чтобы помнили", Эльмурзаева Мадинин 1995 шеран дневник, ткъа иштта Семенов Константинан "Грозненские рассказы".\nЖеребцова Полинин сурт, 1995 шо\nВуно нийса аьлла журналисто, бакъонашларъярхрчр Графова Лидияс: "Иза нах цкъа а къинтIера бевр боцу зулам ду". Цхьа сагIа юкъадоьлла бомбанашна кIеллара, гIуртана а,къапалгашна а юкъара бевлла Оьрсийчьурчу маьрша регионашка дIакхаьчначу нахана цхьа а гIо ца хилара пачхьалкхера: я кхача а, я хIусам а, я бедарш а, я пособеш а.\nБуйсанаш яхара урамашкахь, шело лара текъелдинчу цIенойн чуволешкахь, депрессе лан буьйлалора дуккхазза а ямартло ларна. ГIалгIаша а, нохчаша а дIа ца тосу мел генара а шайн гергара нах: маьрша регионехь цIа хилча, уьш даима а гIо дан гIертара. Бисинчера хьал кхин а ледара дара, церан цхьа а сатуьйсийла яцара цхьанхара гIо кхочур ду аьлла.\nЖеребцова Полина – яздархо-документалист, суртдиллархо


"Сан пенсе тоьках, газах, нехех дIадоьду..."\nПенсахоша шаьш даре дарца, декъаза лол бетташ, Оьрсийчохь уггаре а хала хене бовлурш уьш бу.\nБерхIитта гайтам юьхьар а лаьцна, дуккха а пачхьалкхашлахь, Iедалх тешна бисинчу пенсахойн хьокъехь дина зераш Оьрсийчоьнна юьхькIаме lу бохург дуьйцийла а яц. Оьрсийчоьнан Думехь къинхьегаман а, социалан политикан а, ветеранийн гIуллакхийн а комитетан хьаькам волчу Нилов Ярослава гIардаккхарца, пенсехь болчу бахархойн бала кхачарехь, церан хьашт-дезарш листарехь, угаре а гIаддайначу пхеа пачхьалкхан юкъахь ю Оьрсийчоь.\nШайгара хьал-таро а, шайн могушаллин бала кхачар а, дахаран дикалла а, ахчанан доза-барам хIоттор а Оьрсийчохьчул а лахарчу тIегIанахь лору нохчийн пенсахоша. Шаьш мел лераме ду, хьашт-дезарш листа мел кхачаме ду Iедало луш долу пенсеш дуьйцуш бу Соьлжа гIалин кIоштера пенсехь болу зударий Раиса а, Яха а, Нахари а.\n"Ялар-йисарна охьа-м ца диллало соьга сайн пенсе"\nРаиса: "Суна 16 эзар дан а догIу, нисса газ-хина, токана, нехашна, молханашна дIадаллал хуьлу-кх. Тоьуш ца тоьуш хуьлу иза, туьканахь декхарийла а йоьду…"\nЯха: "12.200 сом догIу суна пенси. Хала хене йолу со декхарийла йоьдуш а хуьлу,ца йоьдуш а хуьлу..."\nНахари: "16 эзар пенси догIу суна а. Беттан юьххьехь дIасадекъча дуьсу дерг цхьацуьргга а дац. Ялар-йисарна охьа-м ца диллало соьга. РаггIа-м ца кхочу. Елча-м цхьамма дIасаидор хир ю-кх".\nМаршо Радио: Оьрсийчохь болчу пенсахошкара хьал сел ледара хилар бакъ дуй те?\nРаиса: "Уьш а бу-кх со санна даима а боьлхуш, хIара а ца эцало, важа а ца эцало, тоъане а ца тоьу пенси бохуш. Ахь ял охьа ца йиллича хи а, газ дIахадайо боху. Оцу телевизор чохь гойтуш а, хезаш а бу-кх церан арз-леткъамаш".\nЯха: "Адамашна декъаза пачхьалкх ю-кх хIара. Вуьзнарг вуьзина хьерваьлла ву, гIийла, миска воллург шен гIийла лол бетташ, кхин тIе а къевелла".\n"Токана я газана дIадала а ма ца тоьу иза"\nТкъе итт шарахь сов ша бинчу балхана 60 - ра ваьлча шена хIоттийна пенсии ца торчу гIуллакхана хьажо,бехкечу метте а хIоьттина йома латтол дац бохуш леткъамаш бийраш дукха бу, хIара къамел деш волу Хасаев Iабдул санна.\nIабдул: "Коммуналан ахча а лерича хIинцца 8 эзарне кхаьчна сан пенси. И доцуш 6.600 дара. Токана я газана дIадала а ма ца тоьу иза".\nХIинца долу Оьрсийчуьра Iедал урхаллехь мел ду нахана чу садогIур дац аьлла сецна хьажам болчех ву Старопромысал кIоштера пенсахо Хатуев Леча. Цо мелла а шуьйро дийцира пенсахойн хьокъехь шена хетачух.\n"Пачхьалкхан таронаш яккхий ю, амма Iедалехь берш шайна чухьокхуш бу."\nЛеча: "Сайна догIу 11 эзар суна тоъане а ца тоьу. Бутт юккъе бахарций со декхарийла ваха везаш хуьлу-кх. Со санна лург бехаш берш дукха бу. Цхьа льготаш а яц. Дикачу агIор гIуллакх хийцалур ду ала дегайовхо кIезиг ю. Пачхьалкхан таронаш яккхий ю, амма Iедалехь берш шайна чухьокхуш бу. Со кхин белхаш вацахьара хене а вала а лур вацара. Нахала ваьлла хир вара тоххарехь…"\nОьрсийчохь а, Нохчийчохь а пенсионерийн бала кхачарх, тидам-терго ярх мел дийцинчеран массеран а юкъара цхьа таьIна, шеконе ойла а яра –герггарчу хенахь шайгара атта доцу дакъа дикачу агIор хийцалур ду-кх ала бахьанаш мискъал зарратал кIезиг хилар.