Нийса дерг иштта ду (Историкийн а, яздархойн а тидаме)\nИласхан-Юьртарчу Хьаьжин (къадирин т1арикъат вайн махка деана волу Кишин во1 Кунта-Хьажа) дуьненчу валар мичахь хилла ду, Иласхан-Юьртара зерат муха кхоьллина ду, бохуш хаттарш хIуьтту вайна хьалха, уьш хIуьттур ду тIаьхьарчу тIаьхьенна а, нагахь ма-дарра дерг яздина охьа а диллина, оцу белхан бала болчарна бакъдерг д1а ца довзийтахь. Оцу белхан нийса некъ гайтархьама, массарна а – историкашна, муридашна – цхьа бакъдерг дало лаьа суна. Хьаьжа Мелчхехь дуьненчу ваьлла, цул тIаьхьа цуьнан 7 шо кхаьчча, Иласхан-Юьрта дIакхелхина церан доьзал, бохуш яздо цхьаболчу историкаша, ткъа цунах тхуна хууш дерг а, нийса дерг а иштта ду.\nСан кхоалгIа да Илес, Киши-Хьаьжа, вайн махкахь къадирин тIарикъат хьоьхуш, дIаволавелчахьана, уггаре а хьалха цунна тIаьхьаваьзначарех цхьаъ ву, ишттачарех ву цуьнан девешин кIант – шича, тхан юьртарчу кешнашкахь зерат а долуш волу Долакхин кIант Эскарха-Хьаьжа а. Уггаре а хьалха Хьаьжица кхиънчу муридех муридаш хилла уьш. Илес Хьаьжица махках а ваьккхина, цуьнца дIалецначу муридашца дIавигна хилла. Цигахь Делан кхиэле вирзина хилла и, Хьаьжас а, цуьнан вашас Мовсара а лахьти чу а верзош. Цигахь и дIакхелхина а, циггахь дIавоьллина а хилар дийцира Гихт1арчу Коврнакъас, Хьаьжица лаьцна хиллачу цуьнан муридех цигара цІавеанарг и цхьаъ вара. И цІавеана аьлла хезна, тхан дедеваша Іадсалам (Хьаьжин муридийн туркх а, Хьаьжин доьзалашца – Махьмица, Мовлица – цхьаьна кхиъна а волу, шен да Илес, Коврнакъе хатта, Гихт1а вахана хиллера. Цо дийцира, Илес набахтехь цомгаш а хилла, лазартне вигна хиллера аьлла. «И лазартне дIавигна цхьа бутт баьллачул тIаьхьа дара и, – кхидIа а дийцира Коврнакъа.–Тхо набахти чохь дара, дехьарчу камера чохь Хьаьжий, цуьнан ваша Мовсаррий, сехьарчу чохь тхо, Хьаьжин муридашший. Тхуна юккъехь цхьа ога дара. И юккъехула иккхина хиларна, вовшашна ган ца гахь а, вовшийн хаза йиш яра тхан. Цхьана буьйсанна Хьаьжа оцу херо йолчухула вистхилира тхоьга, лазартне вигна тхан накъост Илес кхелхина, Iуьйранна вай схьавоьхур ву и, вайн дино ма-бохху и дIаволла, и бакъо а лур ю вайна Iедало, аьлла. Iуьйранга девлча, неІ туьйхира оха. ТIаккха неІаре хІоьттинчу надзирателе лазартне вигна тхайн накъост кхелхина аьлла, Хьаьжас тхайга хаийтар дийцира оха, бусалба дино ма-бохху и дIаволлийтар дийхира. «Дика ду, и кхелхина хилар тхуна хууш дац, ладугIур ду оха шун дехаре», – аьлла, дIавахара и. Цул тIаьхьа цхьа сахьт даьлча, тхан неІ дІа а йиллина, элира тхоьга, шайн накъост шайн дино ма-бохху дIаволла бакъо ю шуна, аьлла. Тхо пурхе чу арадаьхча, дехьа чуьра араваьккхина лаьтташ Хьаьжий, Мовсаррий вара. И шиъ хьалха а волуш, ара а девлла, лазартне а дахана, тхайгахь йолу таро вовшах а тоьхна, цунна тIаьхьа боккха ка а буьйш, маха а беш, Хьаьжас а, Мовсара а лахьти чу а вуьллуш, дIавоьллира оха Илес».\nЦул тIаьхьа, тхан дедас Iабдул-Къедира ша кхиа а кхиъна, Iеламстаг шех хилча, Иласхана-Юьртахь, зератана хьалхха юьртахоша йинчу хьуьжарехь мутаIелимашна бусалба дин хьийхира. Майртуьпарчу Айдамар-Хьаьжин цIарах йина хилла иза илсханюьртахоша, цуьнга цу чохь хьехийтар Iалашо йолуш.\nАйдамар-Хьаьжа гIаш борхIазза ХьаьжцІа вахана а волуш, цкъа вахча, шолгІачу шарахь хьаьждан баьхкинчу вайнахаца бен цІа а ца вогIуш, цигахь Iилма а, Iаьрбийн мотт а Iамош, иштта лелла стаг хилла. ТIаьхьуо, и воккха хилча, Цоци-Эвлахь маьждиган имам лаьттина и. ХІинца Майртуьпахь зерат долуш ву и. Айдамаре цу хьуьжарехь хьехийтар хIун бахьана дара аьлча, Иласхан-Юьртарчу шайхан мурид хилла иза, кхераме жайнаш ша доьшуш волчу хенахь, межлисехь къамел деш Хьаьжа а волуш, цуьнан беркат а, асар а шега кхаьчча, цуьнга аьлла хIумма а доцуш, Делан дуьхьа и шен устаз лаьцна, иштта Хьаьжин мурид хилла и. И хьуьжар йина бевлча, Айдамар вало бахана уьш. ХIорш дIакхаьчча, Айдамара аьлла, ша воккха хилла, шех шуна накъост хир вац. Делахь а, кхара чІогІа дехар дина хилла цуьнга, вагІахьара хьо, и хьуьжар хьан цІарах а йинера оха аьлла. ТIаккха шен хIусамнана схьа а кхайкхина, цуьнга цхьацца весеташ дан хIоьттина и, ша велча, шена тIаьхьа хІара а, важа а делахь бохуш. Ткъа зуда цецъяьлла хиллера: «Ва стаг, борхIазза Макка воьдуш а ма ца динера ахь и весеташ, хІинца Майртуьпара мохь тоьхча а хезехь йолчу Иласхан-Юьрта воьдуш, ма чIогIа весеташ деш ву хьо». Ас бохучуьнга ладогIа ахь, бохуш, юха а шениг дуьйцуш хилла Айдамара. Шаьш арадовлуш, стерчий сихдай, ма-йоьдду яхийталаш, Айдамара а олуш, бахана дIакхаьчна хIорш хьуьжаре. Цига дIакхаьчча, сиркхо чIагIъелла хиларна, айвина чувигира иза. ТIаккха Айдамар-Хьаьжас элира: «Сан дегI дика дац. Пхьуьйра ламаз хало хир ду суна дан. Цундела маьркIажчуьнца тIе а оьзна дийр ду ас». Цамгарца хилча, иштта дан мегаш ду и. Цул тIаьхьа, пхьуьйра хан хилале, Айдамар-Хьаьжа дIакхелхина. И дIакхалхале, билггал и валаволлий хиъча, шаьш и цу хьуьжарехь хьеха валийна волу дела, и цуьнан цIарах а йолу дела, хаьттина цуьнга, хьайл тIаьхьа кху хьуьжарехь хьеха цхьа а билгалвой ахь, аьлла. Варандарчу Саламах я Хоси-Юьртарчу Iабдул-Къедирах цхьаъ шайна луъург хIоттаве, аьлла хиллера Айдамара. Iилманан кIорге йолуш волчу цунна хууш хиллера вайн махкарчу Iеламнехан хаарийн барам. Варанда гена хиларна, Хоси-Юьртара Iабдул-Къедир билгалвина цара. Иштта, оцу хьуьжар чохь долчу моллин цІа чохь Iийна тхан деда а, денана а. Оццу чохь дуьненчу ваьлла Ахьмада-Хьаьжин да Iабдул-Хьамид-Хьаьжа. Даима а ша Иласхан-Юьртара ву олуш, чекхвелира иза.\nИштта леллачу тхайн дайшкара хезна суна. ГIалгIайчохь, Несарехь вехаш хиллачу Товболат-Хьаьже гIенан кхоьлах цхьа хаам беана хиллера, Иласхан-Юьртахь Хьаьжа винчу декъа тIехь зерат де, аьлла. Цкъа а, шозза а и гIан шена гича, и дийца ца ваьхьна и, хIунда аьлча, ша ГIалгIайчохь волу дела, Нохчийчохь долчу хIуманна ша гIорасиз волу дела. КхоазлагIа а и гIан гина цунна, кхин IадIен мегар доций хоуьйтуш. ТIаккха Несарехь болчу шайн Iеламнахе хьахийна цо и ма-дарра, цул тIаьхьа Иласхан-Юьрта бахана хилла цигара баккхий нах, вовшах а кхетта.\nЦу юьртара тхьамданаш а гулбина, цара дийцина Товболат-Хьаьжина дайна гIенаш, шух дагадовла даьхкина тхо, аьлла.\nЦара деанарг мехкан гIуллакх дуй а хиъна, цигахь гулбеллачу тхьамданаша сацам бина берриге а махкара тхьамданаш цхьана-кхеттачохь и дийцаре дан, амма цигахь а барт ца хилла церан, хIунда аьлча Хьаьжа Иласхан-Юьртахь шинхьа ваьхна хилла дела: Хьаьжин мурид хиллачу оцу юьртарчу Вахин декъа тIехь а, хIинца и зерат лаьттачу декъа тIехь а. Билггал и муьлхачу декъа тIехь вина шайна хууш дац аьллера иласханюьртахоша. Кхин бина цхьа а сацам а боцуш, дIайирзина церан межлис, шолгIачу дийнахь юха а вовшахкхетта, дийцаре дира и гIуллакх. Цигахь цхьамма элира: «Вайна билггал хууш дац, Хьаьжа муьлхачу декъа тIехь вина. Амма Хьаьжас олуш цхьа хIума хезна вайна. (ХIинца оцу зератана хьалха цхьа бух бу-кх дакъаделлачу диттан. Хьаьжас доьгIна хилла ду олуш дара и). Оцу диттан делкъана IиндагI соццучу метте а хIоьттина динчу доIина Дала жоп лур ду, олуш вара Хьаьжа. И дош ду шайн иласхан-юьртахошна хууш. Кхин цхьа а билгало яц тхуна». ТIаккха цара оцу меттехь белаца ши чкъор даьккхира. КхоалгIа чкъор даьк-кхича, холбат тIе кхечира. Цу хенахь цхьана а дена хууш дацара Хьаьжа халбатехь Iийний. Цу чохь ламазан куз а, ламаз эцаран гIирс а карийра царна. ТIаккха, сацам а бина, оцу меттехь зерат дира цара.\nВай Сибрех дахийтича, склад йина хиллера оцу зияртах. Цу метте тIетоьхна тІулг бара. Цу тІулга тІе яздина йоза Іаьрбийн маттахь дара, Устаз бени Адам аьлла. Цуьнан маьІна Адаман берийн Устаз шена чохь вина меттиг ю хІара бохург ду. Вай Сибрехара цІадаьхкинчул тІаьхьа, зераташ тодан бакъо вайна елча, гІеххьа тодира и цу юьртарчу наха. Цул тIаьхьа вайн паччахьан Рамзанан нанас Айманис шен фондан чоьтах дукха чІогІа хаза тодайтина и. Ткъа хІинца юха а и тодечу хенахь, оцу тІулга тІера йоза зератана тІе ас яздайтина ду.\nВайна хууш, историкаша йозане а даьккхина, нахалахь лелаш цхьа хIума ду, Хьаьжа Мелчу-ХитІехь дуьненчу ваьлла, ткъа цуьнан ворхI шо кхочуш церан доьзал Иласхан-Юьрта дIакхелхина хилла бохуш. Иласханюьртахошна цул ца товш хІума дац. Цунна дуьхьал хІума хІунда ца олу аш, шу ма ду хІара юрт евзаш, тахана Іеламнехан коьртехь а ма ву хьо, паччахь шун кертара а ма ву, паччахьан нана цу зератана юххера а ма ю, бакъо хІунда ца юьйцу аш бохуш, тхуна оцу юьртахь болчу наха бехкаш а дохкуш. ХІинца тIекхуьуш долчу чкъурана и бакъо йийца гІерташ, ма-дарра дерг довзийта гIерташ ву со. Оцу Мелчу-ХитІехь со дуьненчу валале пхи шо хьалха, сан да-нана, Іедалх дедда лелачу хенахь, цкъа Иласхан-Юьрта боьлхуш, тІаккха Гуьмсехь кхо шо доккхуш, эххар а Мелчу-ХитІе кхаьчна, тхан доьзалехь сол йоккха ши йоІ а йолуш.\nЦигахь кхо шо даьккхина тхан дас-нанас, Ахьмад-Хьаьжин да Iабдул-Хьамид-Хьаьжа а хилла цаьрца цхьаьна. Жима волуш да а, нана а кхелхина, девашас Жабраила терго еш, цуьнан доьзалехь хилла иза хIетахь.\nХьаьжин шича ваьхначу МоІин кертахь Іийна уьш, (дейишин кІант). Оцу МоІин ши йоІ хилла, Миска а, Зелиха а бохуш. Тхан дас олура, цаьршиннал ийман лакхара долуш стаг а, зуда а ца девзина шена, олий. Ша массо а Іуьйра ламазана гІоттуш вуй а хиъна, шайн чувагІахьара хьо ламаз дан аьлла, церан дехарца, массо а Іуьйранна, МоІин ши йоІ ламазна тІаьхьа а хІоттош, оцу кхаа шарахь жамаІат ламазна хьалха лелла ша бохуш, дуьйцура тхан дас Жабраила. Цкъа а ша уьш болчу чувахча, мотт баржийна ца карийна шена церан, цкъа а охьа ца йижича санна, шаьшиннан ламазаш а оьций, суьлхьанаш а хьовзош, Далла Іибадат деш карайора шена и шиъ. Мелчу-ХитІехь Хьаьжа вина хилча, цуьнан шича МоІа, дуьненна а вевзаш волу шен ваша эвлаяъ Хьаьжа кхузахь вина аьл-ла меттиг билгал а йина, цунна гонаха керт ца еш Іийр ма вацара. Цу юьртара нах а Iийр ма бацара Хьаьжа кху декъа тІехь вина аьл-ла гайта дакъа доцуш. Иласхан-Юрт мичахь ю а ца хууш болчу Хьаьжин доьзалшна юххе бахана а боцчу нахана муха хезна и, цаьрца хьирчина, кхиъна болчу тхан дайшна а, тхуна а цахезнарг. И мичара даьлла царна, цхьана а иласханюьртахочунна цахуург, мичара бу а цахуучу нахана муха хиъна? Хетарехь, моттарехь аьлла а, яздина а хІуманаш ду уьш, бух болуш хІуманаш дац. Иштта и хьахо лаам болуш вара со, хIинца ас иза дІадийци шуна, дехар ду сан шуьга, само елаш массара а.\nВуьшта вай ала гІерташ дерг хІун ду аьлча, иза миччахь вина велахь а, Хьаьжа веза эвлаяъ хилла, шен даржехь а волуш. Амма тІаьхьарчу тІаьхьенна а юкъахь цатам хир болу хІума лело ца деза вай, нийса дерг, ма-дарра лелларг дийца а, девзаш а, хууш а нах хилча, и нийсаниг муьлхарниг ду а хьаьвсина, и нийсаниг схьа а эцна, и дийца дезара, нахана и довзийта дезара, цу тIехь дIадаха дезара.\nШайх Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжа, СКФО-н 1еламнехан кхеташонан председатель


Халадова Роза – Нохчийн Республикан шеран хьехархо\n4 мая в 17:25 (2010 г.)\n2003-чу шарахь дуьйна вайн республикерчу хьехархоша жигара дакъалоцу ерриг Россехь дIахьош йолчу «Шеран хьехархо» конкурсехь. ХIокху деношкахь дIайирзина цуьнан республикански тур. Республикан тоьлла хьехархо къасторна леринчу къийсадаларшкахь дакъалецира 43 хьехархочо. Шайн-шайн говзаллашкахула районашкахь хьалхара меттигаш яьхнарш бара уьш. 28-чу апрелехь Соьлжа-ГIаларчу Президентски лицейхь хилира конкурсан жамIаш довзийтарна лерина даздарш. «Нохчийн Республикан шеран хьехархо – 2010» кхайкхийна Халадова Роза, Соьлжа-ГIаларчу №38 йолчу ишколан химин хьехархо. ХIинца цунна тIехь ду Ерригроссин конкурсехь Нохчийчоьнан сий лардар.\nНохчийн Президентан Кадыров Рамзанан цIарах толамхочунна совгIат дина «Приора» машенца. Шен совгIат дира Розина Соьлжа-ГIалин мэра Хучиев Муслима а. Иштачохь олуш ма-хиллара, Дала тIаьхье беркате йойла!


Дипломатин Iаламаташ: Путин а, Китайн хьалхарчу ледин гуьлмаьнда а, "Йотафон" а\nЛахьан-бутт 12, 2014\nКитай -- Си Цзиньпин Обама Баракца къамел деш Iачу юкъанна Путин Владимир ву Китайн хьалхарчу ледин белшаш тIера охьадаьлла кортали дIанисдеш.\nПекине саммите вахначу президента Путин Владимира Китайн куьйгалхочун зудчуьн белшаш тIера охьадаьлла кортали дIанисдарца шех белийра иштаниг ловш боцу китайхой. ШозлагIа цо уьш а, саммите баьхкина кхечу мехкийн лидерш а белийра оьрсийн технологица йина смартфон Си Цзиньпинна совгIатъярца...\nКест-кеста шайн электронан Iаламаташца дуьне а цецдохучу Китайн компартин Инарла секретарна, иштта аьлча, оцу пачхьалкхан куьйгалхочунна Си Цзиньпинна Путина хIинца а шуьйра нахала ялаза, йохка йолоза йолу "Йотафон" совгIат яр дийцаредо дуьнено цуьнгара яьлла кхин цхьа ледарло а санна.\nСаммитехь оьрсийн президента, ша Китайн дипломатин ранг цхьа а Iаьциг евзаш вацар а гойтуш, Си Цзиньпинан зудчунна, евзаш йолчу халкъан иллиалархочунна Пэн Лиюанна тIетесира цуьнан белшаш тIера охьаяла йоьлла гуьлмаьнда, майра Iамеркарчу президентца Обама Баракца къамеле ваьлла Iачу юкъанна.\nЕвропехь изза дича Путинах къонах ву эр дара – иза догIу цигарчу гIиллакхашца, амма Китайхь ца магадо и тайпа хIума, хьо оьзда велахь а – нехан зудчунна гонах хьовзар.\nКхин тамаше ца хиллал шашах хилам бу Путин Владимира Китайн лидерна Оьрсийчуьрчу зIенан технологешкахь болх бечу «Yota Devices» компанино кхоьллина лору смартфон «Йотафон» совгIат яр а. Цхьа башхалла юьсу кIезиг хьахош – Китайхь арахьоьцуш хир ю и телефон.\nПутинан дипломатин ишарех, къаьсттина цо смартфон совгIатъярх, къоначу нохчаша ма-аллара, тоъал приход кхетта иза везачарна. Информацин коьчалш кхолларехь Оьрсийчоьно баьккхина толам цуьнан президента дуьненна а бовзийтинцул тIаьхьа, "Йотофон" эца лерина бу Кремлан патриоташ.\nЦеран могIарахь билгалваьлла нохчийн администрацин да Кадыров Рамзан а. Ша лелочу интернет-хьостанашкахь цо хаам бина, ша шен гIоьнчашка шена эца аьлла и смартфон, бохуш.\nПутин Владимир дуьххьара вац пачхьалкхан сий электронан технологаша кхоьллинчу гаджетехула айдан гIортарехь.\nКитайн куьйгалхо Си ша а ву кхушара кхечу пачхьалкхе вахча – Таджикистане – цигарчу хьаькамашна шен махко арахецна смартфонаш совгIат йиначех.\nТехнологин бренд, эшаршка ладугIу Ipod 2009-чу шарахь Iамеркан Штатийн президента Обама Барака а йира совгIат Британин паччахьна Елизавета ШолгIачунна.\nТкъа Путин Владимира кху деношкахь шайн махкахь гайтинчу телефонах, зорбанера хаамаш тергалбича, китайхой хьоьгу ала дац, ала тарло – уьш боьлу, уьш ца беша лаккхарчу технологешкахь цкъа а билгалбевлла а боцчу оьрсаша кхоьллинчу гаджетах.\nИнтернетехь дуккха а дуьйцу оьрсаша Yota Devices-о бутт баьлча, 30 эзар сом а доьхуш, йохка йолор йолчу Йотафонах лаьцна. Иза массо а маьIнехь, массо а агIор эца хьашт доцуш смартфон ю, яздо дукхахболучара.\nАмма гаджет цхьаьнхьа а йилла ца магош юьйцучарна юкъа а лелхаш, яздо цхьаболучара, иза эца а еза, цунах дозалла дан а догIу, бохуш. «Йотафонан» уггаре диканиг ду иза оьрсаша арахецна хилар, цара бахарехь.\nАмма хууш ма-хиллара, патриотизммий, технологеш караерзоррий цхьаъ дац, я Путинна олучу кицанехь аьлча, котлеташший, мозий шаьш-шаьш даьхна хила деза.\nГаджетийн дипломати ю чIагIлуш


Оьрсийчоьно кеманашца бомбанаш етта Шемахь\nШолгIа де ду Шемарчу «Исламан пачхьалкх» шайх олучу тобанан каппашна тIе Оьрсийчоьнан ГIажарийчохь къайлах латточу кеманаша тохарш ден. Оьрсийчоьнан тIеман министралло хаамбира, гIажаройн Хамадан аэродромера гIаьттинчу масех СУ-34 кеманаша Шемарчу Дейр-эз-Зор провинцина тохарш дина кхаарийдийнахь аьлла. Шайн Iалашо кхачушйинчул тIаьхьа юха шаьш лаьттачу метте кеманаш юха а даьхкина аьлла, даредо тIеман министралло.\n150 ДАIИШ-ан декъашхо а, кхечу пачхьалкхашкара йолах баьхкина тIемалой а хIаллакбина шаьш бохуш даржийна Москохарчу тIеман хьукмато. Оьрсийчоьно ГIажарийчуьра Шемарчу тIеман ДАIИШ тобан дакъошна тIе кеманца тохарш даро Цхьанатоьхначу къаьмнинй организацин (ООН-н) резолюци талхайо, ткъа Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллин хаамашца, Кремло тIе ца дуьту Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн шайгара бехкбаккхар.\nШинарийдийнахь Оьрсийчоьно Шемахь кеманашца бомбанаш еттар долийначул тIаьхьа, Iамеркан пачхьалкхан департаментан векало Тонер Марка дIахьединера, Цхьаьнатоьхначу къаьмнийн организацино тIеман кеманаш ГIажарийчохь латтор доьхку низам дохийна, аьла. Оцу хьокъехь ГIажарийчоьнан парламентан спикеро Лариджани Iелас хаийтина Оьрсийчоьнан шайн пачхьалкхехь диллина тIеман кеманаш латто таронаш яц, амма гIажаройн, оьрсийн вовшийн гIоьналлин юкъаметтигаш диккачу тIегIанехь ю.


Тергамхой: Латакияхь гIаттамхоша Iуналла дечу меттигашка бомбанаш йиттина Оьрсийчоьнан кеманаша\nШема, Латакия провинци\nОьрсийчоьнан а, Шеман а хаамийн агенталлаша цхьа а хаам бац цунах беш\nОьрсийчоьнан тIеман кеманаша Шемарчу Латакия провинцехь оршотан дийнахь тохарш дина гIаттамхоша лаьмнашкарчу кIошташкахь дIалаьцна латточу позицешна, хаам бо "Американ аз" зорбан гIирсо. Оццу хенахь Iедалан тIеман ницкъаша яккхий тоьпаш а, ракеташ а йиттина, хаам бо Шеман адамийн бакъонашкахула тергаман кхеташоно а, оппозицехь йолчу "Джаиш аль-Наср" вовшахтохаралло а.\nIедалан ницкъаша иштта гIала чубаха гIерташ тIематасадалар дIадаьхьна гIаттамхошца Джебель аль-Акрад олучу стратегин агIор тIом беш мехала долчу дукъахь.\nОппозицин мониторинган центро бинчу хаамца, авиатохарш совцийна Оьрсийчоьнан тIеман кеманаша делкъалтIаьхьа. Оьрсийчоьнан а, Шеман а хаамийн агенталлаша цхьа а хаам ца бина цунах лаьцна.\nШеман армино хьалха а масийтта тIеман операци дIаяьхьира Джебель-эль-Акрад дукъан лакхе дIалаца гIерташ. Цигарчу позицешкара гIаттамхой дIалахкалахь, армин аьтто бийр бу Идлиб га, Латакия а, Алеппо а гIаланаш хуттуш болу коьрта некъ а дIалаца.\nШеман къилбаседа-малхбузехь дIатаръелла ю, Оьрсийчоьно гIо а деш, президента Асад Башара дIалаьцначу пачхьалкхан кхечу меттигашкара евдда дуккха а исламистийн а, оппозицин а тобанаш. Оцу регионехь хан токхуш бу шайн хIусамаш йита дезна гуманитаран гIо оьшуш болу дIабахана бIеннаш эзарнаш бахархой.\nГIалгIайчуьра ши тIеман полисхо лазийна Идлибехь


Полисхоша шаьш лецначарна дуьхьал нахе мехах тоьшаллаш дойту чаташ лелайо\nДечкен-бутт 20, 2021\n"Коммерсантерчу" журналиста Королёв Никитас йовзийтина къевлина лелош йолу полисхойн чат – 1-3 эзар соьмах тоьшаллаш дан студенташ лоьху ницкъхоша оцу чухула.\nКоролевс дийцарехь, чатехула администратораша полисхошна кхечу кепехь гIодийриг а ло ахча: бехктакхаман гIуллакхийн суьрташ дахарна, лецначийн догIамех я цIийнах хьовсуш тоьшалле хIоттарна. Чатехь дакъалоцучу 280 стагах дукхаберш студенташ бу. Цхьамма царех дийцина журналисте, ша ш оду полицина гIуллакх ден, цо кхайкхинчу меттигашкахула Москвахь дIасалела, аьлла.\n"Медузин" корреспондента Голунов Ивана скриншоташца тIечIагIдина ишта чаташ хилар а, шена царех цхьаъ евзаш хилар а.\nЛурчах аьхка, наркотикаш юхкуш ву аьлла, лаьцча, иза харц а деш, Iедало дIахецийтинчу Голуновс дийцира шена ша лоцуш тоьшаллаш дан оцу могIарара тешаш балийра, аьлла. Журналиста теллина кхело бина бIеннаш сацамаш, кхетта нарокотикашца доьзна лоьцучу наханна дуьхьал тоьшаллаш дан юьстахара нах балош хилар – и нах дукха хьолехь шаьш хуьлу наркоманаш, боху Голуновс. Шена дуьхьал тоьшаллаш динарш полисхоша шайн машенашкахь тIебалийна бара, царна 1500-2000 сом деллера, чIагIдо журналиста.\nПолицино оцу кепехь юьстахара нах тоьшаллаш дан лехьор харцо лору эксперташа. Мехах дойла дац лоьцучу наханна дуьхьал дареш, боху, масала, экспертизан-аналитикан InfoWatch центран куьйгалхочо Смирнов Михаила.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь куьйгалхоша аьлла, шаьш къийсам латтабо оцу кепехь «болх бечу» полисхошна дуьхьал, шаьш толлур ду чатах а, оцу чухула тешаш лохучаьрца а дерг.


Зазадоккху-бутт 18, 2012\nОьрсийн-Нохчийн дошам, 1978\nМалхбузехь кест-кеста дуьйцу, бовш лаьттачу меттанех лаьцна. Цунна тIе доьгIна рогIера дIахьедар динчу "Дийначу Меттанийн Институтан" эксперташна ХIаьррисон Дэвидана а, Андерсон Грегана а хетарехь, хIокху дуьнентIера шовзткъа процент меттанаш дIадовла гергга ду. Ишттачу жамIашна тIе кхаьчна Iилманчаш-лингвисташ, Къоман Географин Юкъараллин гIоьнца, масех шо хьалха талламаш дIабаьхьначул тIаьхьа. Iилманчаша чIагIдарехь, нийсса ах меттанаш, йоза доцуш ду. Уьш атта дицлур долуш ду. Цхьадолу меттанаш кхерамехь ду, уьш буьйцучех тIаьххьарниг вала ма веллина, дуьненчура дIадевр долуш а ду боху цара. Бицбала герга болчу меттанашна юкъара бу, нохчийн мотт а. Дуккха дийцина нохчийн маттах а, иза кхио а, денбан а безаш хиларх лаьцна. Мотт байча, къам а довр ду бохуш. Делахь а, дийцарш дар бен, гIуллакх кхин гена ца долу. Ткъа кхин дIа? ХIун дина, иза денбарна тIехьажийна? ХIун гIулчаш билгалъяьхна?\nТимаев Ваха: "Вай и санна долчу хIуманна тIехь "ура-патриотизм" аьлла, сихдала дезаш хIума дац, аьлла дийцина оха. Вай, доьлху-уш, оцу тIе кхочур ду. Тахана а, кхана а, хIокху шарахь я вукху шарахь - хIокху гергарчу шерашкахь а массо классаш оцу тIе (нохчийн матте) яха вай кийча а дац, цкъа делахь. ШолгIа делахь, вай кийча хила оьшуш а дац, хIунда аьлча, вай бераш деша мича гIур ду? Даха муха ховшур ду, вай массо хIума оцу тIе (нохчийн матте) яьхча? Вайн берийн деша ма деза".\nХалидов Муса: «Хьажахь, вай цкъа а хилла доцуш долчу Iилманна вай терминаш хуьлийла а дац. Цхьана а эвлахь цхьаннена а хуийла ма дац. "Общая химия", "Органическая химия", "Неорганическая химия" схьайогIуш предметаш ю-кх уьш школехь. Цкъа а вай уьш хилла ца хилча, яц-кх уьш. ДегIан меженаш ягаръйеш йолу терминаш-м схьагулъйийр яра вай. Масала, анатоми Iамон. Хьажал, ишколехь йолуш йолчу хьалхарчу классера математика юй, хIумма а доцург ду-кх иза, дуй? Маситта шарахь халла делан балийца нохчийн матте яьккхи-кх иза. Йоцуш йолу терминаш юкъаяхарх, нах цунах буола а ма беза».\nБексултанов Муса: «Хьаькаманна тIекхаьчча мел волу накъост дуьхьала волу-кх тхуна. "Нах дуьхьала бу, церан "Конституционни праваш" йохо аьтто бац, вай кийча дац, орфографи я, пунктуаци яц, сийна цIе а ю" олий, мохь болу.\nТхо дахана долуш президенто эли тхоьга: "Шун барт ца хилча, соьга хIун де боху аша? Шай цхьа барт бе цкъа, шуна юкъахь барт бац", аьлла.\nБисултанов Апти: «Хьалха а, даима а, суна, масала, Тимаев Ваха вевзичхьана дуьйна цо дуьйцуш хилла хIума ду-кх, цо хIинца дуьйцуш дерг а. ХIинца со а къанвелла, хан дIаяьлла. Со жимастаг, бер долчу хенахь хIинца сан хеннара стаг вара иза. Даима а и къамел дара цо деш дерг. Цунах терра - суна кхин цIераш яха ца лаьа церан, царна шайна хаьа иза - иштта, шаьш дуьненна а бевзаш бу аьлла а хеташ, шайн дахарехь, дуьхьала кхетта, хьо вистхилча, хьоьга салам-маршалла хоттучу хенахь а буьйцуш берг гIазакхийн мотт а болуш, нохчийн меттан баккхий профессорш а, баккхий докторш а, баккхий академикаш а ларалуш, лелаш бу и нах. Декъаза нах а бу».\nБисултанов Апти: «Политика юй, массо агIора дIахьуш йолчу политике хьаьжжина, иза а ду цхьа бахьана. Цундела, таханлерчу дийнахь масала, вай жимма юха а девлла аьлча, вайна "пачхьалкх еза, пачхьалкх оьшу" бохуш лелла а, лелаш а нах, и ойла а ма юй вай дуккха а юьйцуш, схьайохьуш.\nВайна гуш ма ду, церан цIе яххана болчара, ПутингIарна а, кхечарна а и идейш охьайохкуш йолчарна, церан коьрта пропагандисташ ларалуш болчу наха лечкъош а доцуш, схьадуьйцуш ду иза. Россехь цхьа мотт хила беза, кхана-лама а, мел хьелахь а, и республикий, кхин меттанашший, кхин къаьмнашший, халкъашший бохург дIадала дезаш ду. "Русский", "российский народ" хила деза аьлла, дIахIоттийна шайн политика ю. Иза, цхьа а шеко йцоуш, цара, тIетаIор йолуш ю. Оцу политикан, шен цхьана тIегIанна тIехь, масала, нохчийн литература елахь, и литература метта ца яийта а, цунах цкъа а цхьа сибат долуш, цхьа процесс хилла дIа ца хIоттийта, цу тIе виллина а стаг хилара церан.\nШерашкахь баккхий белхаш бира масала, нохчийн литературехь оцу наха цу хенахь. Иштта, мотт белахь, цу тIе хIиттабой а шайн нах хуьлу церан. Таханлерчу дийнахь цхьана агIора деш цхьа къамел долуш, "иза хила деза, важа хила деза" бохуш деш къамел долуш, вукъу агIора, цхьа а, халкъана юкъахь дог лозуш а, яхь йолуш а, къоман долуш дерш а, хин дерг а, доцург а дийца лууш а, цуьнан бала кхаьчна стаг валахь, цхьа а инициатива чекх ца ялийта, массо метте и нах, керла а боцуш, цу хенахь а (оьрсаша) пайда эцна болу и нах бу-кх цара охьаховшийна берш. Иза гуш ду».\nСоветан идеологи уггар чIогIа йолчу хенахь а, мухха Iамабахь а, ишколехь цхьа бахьанаш лелош дара оцу маттана. Бакъдерг дийца деза, чIогIа заьIап бахьанаш дара. Ца бевлла лелош бахьанаш а дара уьш. Амма и бахьанаш дара, вайн нохчийн-гIалгIайн пачхьалкхан университетехь ивайнехан филологин факультет яра заьIап, сакх долуш а, доцуш а, хаза нехан санна говза болуш а, дог ойла цIена йолуш а, цу хIуманна бала болуш говзанчаш а - хIора шарахь мел кIезга а бIе говзанча арахоьций а, вайн яртара ишколашка дIасабоьлхуш бара. Иза дукха кIезга а дацара.\nБисултанов Апти: «Изза дуьйцуш и нах и къамелаш деш муьлххачу меттехь хьо вист ма хиллинехь, обкоме "заявлени" яздан а, букъ тIехьа кехат яздан а и нах, Iилманчаш бу боху наххий, и яздархой бу бохуш бара вайн шортта нах. "Атеизмах язъян езий, интернационализмах язъян езий, къам ма дийца, истори ма йийца, хIунехдинарг ма дийца", бохуш.\nАхьа цхьа дош оллушехь, и аьрзнаш яздеш, миччахь хьала а бовлий - гуламашкахь, кхеченхьа - хьо бехке веш, Советан Iедалан мел верг, КГБена тIера дуьйна массо тIаьхьа а воккхуш, лелаш бара и нах цу хенахь. Уьш тахана а болуш бу.\nИ важа дерг дуй - "вайн мотт шира буй, вайн меттан ишта таронаш яций, юй" бохуш болчу наха дуьйцуш дерш цхьа а шеко йоцуш, уьш осала къамелаш ду. Оцу гIуллакхан ма-ярра вай цIе яьккхича.\nнохчийн мотт шорбеш "ура-патриотизм" хьашт яц боху Нохчийчура лингвисташ


СовгIат – 2 триллион доллар. Шен бахархошна а, бизнесна а гIодийр ду Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа\nНью-Йорк, кинотеатр тIера йоза: "Ханна къевлина ю". "Вешан кхерамах доцург, вайна кхера хIума дац. Франклин Делано Рузвельт".\nУн ловш долчу шен халкъанна гIодан гIерта Америка\nКхаара. Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Конгрессо а, президентан администрацино а бартбина пачхьалкхан «кисанара» Iаламат дукха ахча дIасадекъа коронавирус ловш долчу халкъанна – 2 триллион доллар. Доккхахдолу дакъа кхачор ду пандеми бахьанехь нах цIахь севцича, эшам хинболчу совдегарийн бизнесна.\nШи кIира хьалха белхаш боцу бахархой цкъа а ца хиллачу кепара кIезиг хиллехь (211 эзар), хIинца уьш бу Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь вуно дукха – белхазалла бахьанехь Iедале ахча доьхуш кху еарийдийнахь чуделла 3 миллион 280 эзар дехар.\nДукхаболчу америкахойн кара 1200 доллар а, балхахь боцучарна цул сов 600 доллар а дала дагахь ду Iедал. БIеннаш миллиардашкахь лур ду кредиташ а, гранташ а компанешна. Иштта ю Конгрессо а, Трамп Доналдан гоно а пачхьалкхехь экономика ца йожийта яккха кечйина гIулч.\nКруизехь долу хIордакема, чу чуьра коронавирус кхетта нах Калифорнерчу Окленде биссирна кхоьруш, уьш ларбеш нах Iачу юкъанна, санитаран урхаллашна а ца хууш, «къайллах» яьржина коронавирус ерриг а санна пачхьалкхехула. Нью-Йорк а, Калифорни а штаташкахь бахархой карантине ховшийна, кхин массех штаташкахь а кхайкхийна и хьал. Кхача бухку туьканаш йоцуш, къевлина ю дукхахйолчу фирманийн офисаш, ресторанаш.\nДеса ду урамаш Нью-Йоркехь\nУггаре а жигара хуьлучу финансийн базаршкахь цкъа а ца хиллачу кепара лахделла йохк-эцар. 30% сов мах охьабаьлла коьртачу индексийн. Тоьлла ларалучу корпорацийн облигацеш а лахъелла вуно дукха. Экономисташа ен прогнозаш ю шийла: ехха рецесси латта мега, белхазалла 20%-те кхочур ю.\nТкъа уггар эшнарг ду коронавирусо кхидIа лелондерг хууш дацар – тахана ун марсадаьллачу дуьнентIехь COVID-19 яржарца хьалхарчу метте яьлла Цхьаьнатоьхна Штаташ.\nМедицинан урхаллаша бахарехь, 85 эзарнал сов ву пачхьалкхехь вирус кхетта. Оцу хьелашкахь тIех меллаша лелла санитарин ницкъаш, карарчу муьрехь жигара хьийза – эцна нахера ах миллион гергга тесташ.\nШтатийн губернаторш массо тайпа дуьхьалонаш айина хьийзачу юкъанна Трамп Доналда элира, коронавирусал а кхераме лазар ду наханна цIахь-чохь Iар, вара америкахой шайн-шайн белхашка арабовлийта. Бакъду, вирус сов чехка яржа йоьлча, адам къовладаларе а кхайкхира цо.\nЦкъачунна Конгрессан а, президентан администрацин а хилла барт иштта бу: шарахь 75 эзар доллар ахча кхочуш воцчу хIора вахархочунна 1200 доллар совгIат дар, доьзалерчу хIора беранна 500 далар. 350 миллиардна кредиташ лур ду жима бизнес долахь йолучу совдегарийн декъанна, 500 миллиард – яккхийчу корпорацешна, 25 миллиард доллар – пассажираш боцуш йисиснчу авиацина.\nВовошех ларлуш ховшу наггахь арабовлу нах\nПациенташ цIеххьана деба а дебна, халачу хьолехь хьийзачу медицинина а лур ду алссам ахча.\nЭкономиста, Беркли университетан профессора Городниченко Юрийс бахарехь, луш долу ахча – иза экономикан жигаралла йоьжча латош йолу йома ю.\n– Легарш дер вай кIеззиг. Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь шарахь тIекхуьу рицкъ 20 триллион долларе кхочу. Аьлча а, 2 триллион баттахь. Баттанна нагахь санна экономика соцуш елахь, хуьлу зен ду 2 триллион. Совдегаршка боху: тхо кхета, шун таро яц хIинца 2 триллион дайа, и ахча оха дойур ду шуна хьалхара, шуна зен хир дац. Экономика къевлина мел лаьтта, карантин мел яхло хьаьжжина хир ю оцу ахчанах кхачо. Дахар сацийна латтар 3-4 батте далахь, и 2 триллион а тоьар дац, - аьлла хета Городниченкона.\nХейвефорд-колледжерчу (Пенсильвани) профессорна Конторович Владимирна ца хаьа оцу экспериментан тIаьхьало муха хир ю.\n– Доьзалшна кхайкхийна гIо, ма-дарра аьлча, кIезиг хIума ю. Цо беха кхобур бац нах. Кхеташ дац, мел хир ду болх боцучарна дала догIу ахча – хууш дац вайна белхазалла муьлхачу дозане хьалагIур ю. Экономика еххачу ханна дIалакъахь, и ахча тоьар дац. Цкъачунна дерриг а «ханна» деш ду: кIиранна, шина кIиранна, баттанна. Дерриг а генна дIадахлур ду аьлла хета суна. Дахлахь, юха а кхайкхор ду ахчанаш далар. Оцу некъо хIун дохьур ду? Нахана цхьацца хIуманнна охьадилла хир ду и ахча, фирманашка белхалошна алапаш дIадалалур ду, амма латталур дац оцу ахчанашка экономиканна чохь са. Аьр вай, шо оьшур ду карантинехь Iан, ткъа муха денйийр ю экономика, деньялур а юй иза – ца хаьа, цхьанненна а ца хаьа, - боху Конторовича.


ГлавнаяХоамашГорчханаькъан Мувсас Паччахьалкхен Дума комитета заседане дакъа лаьцад\nМай бетта 15 дийнахь ПД культура комитета арг1анара заседани хилар. Дакъа лаца т1абийхача хьаьшашта юкъе РФ Президента Администраце ц1ерах бола нах бар, РФ Культура Министерства ц1ерах бола нах бар, т1аккха иштта Г1алг1ай Республика Халкъа Гуллама паччахьалкхен лоаттама а законодательства а комитета председатель Горчханаькъан Мувса вар. Заседани д1аехьар Комитета председатела хьалхара заместитель Драпеко Елена яр.\n«Российски Федераце къамий культура т1ехьлен объектах» а «Паччахьалкхен а муниципальни а дари приватизаци ярах» а долча федеральни законашта хувцамаш юкъе хьолда яха Г1алг1ачен Парламента хьачуяйта законопроект яр заседане йийцар. Г1алг1ай парламентареш культура т1ехьлен объекташта приватизаци ярах а боал боацаш лелае уж д1ателарах а бола ший бе декхар долча маьжено беш бола соцам Федераце субъекта законодательни доала маьжен ло1амга ла а дог1аш хилийта йоах. Х1анз укх сахьата долаш дола закона боарамаш, уж лоарх1аме объекташ ший ло1амах йолча таьрга юкъе йолхе, кхоана паччахьалкхен а муниципальни а доала карара яла йиш хулийташ да, аьлар Паччахьалкхен Дума комитета заседане Горчханаькъан Мувсас.\nТрадиционни а культови а культурни техьлен объектий хьакъехьа дар-доацар хьедеча законодательстве дувцаш дола правовой кхоачамбоацар долаш хилар бакъдир заседане доакъашхош. Законаш хувца деза яхача Г1алг1ай мехкарча шоай коллегаш дувцар кхетадеш ба Паччахьалкхен Дума комитета доакъашхой. Г1алг1айчен Халкъа Гуллама кечъяь законопоект комитета соцамца хьалхарча дувцарах ювцаргйолаш Паччахьалкхен Дума ден повесткана юкъе яхийтай.\nГ1алг1айчен Парламента спикера Йовлой Заьлмаха ц1ерах, шоай заседани г1алг1ай лоамашка д1а а хьоргйолаш республике дувла аьнна, хьоашалха бийхар ПД культура комитета доакъашхой Горчханаькъан Мувсас.


Кадыров Кремлца РохIинджа тIехула эгIаволлу моьттинехь а…\nГезгмашин-бутт 04, 2017\nКIирандийнахь Москох эзар бусалбанаш гулбелира Мьянмерчу Iедало рохIинджа къоманна гIелояр емалдан. Оршоьтадийнахь Соьлж-ГIаларчу гуламе Нохчийчоьнан полицино 1,1 миллион веъна элира.\nКремло Мьянме болу хьажам хуьйцучу муьрехь\nШина а бараме баха нах ир-карахIиттийнарг вара ши де хьалха инстаграмехула рохIинджа къоман бала балхош вистхилла Кадыров Рамзан.\n«Ас хоьтту: Стенна тийна Iа Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаш? Европехь цхьаьнхьа эккхийтар дича, стаг вийча, вайн хаамийн гIирсаша сихха хоуьйту, политикаш, кхиберш къамелашка бовлу. Кхaа дийнахь масийтта эзар стаг вийннашехь, массо а тийна Iа.\nСо цунна реза ву моьтту шуна? Вац дера. Вуно чIогIа реза вац. Оьрсийчоь цигарчу тахана зуламаш деш хьийзачу «шайтIанашна» тIекарло еш елахь, со дуьхьал ву Оьрсийчоьнан позицина. ХIунда аьлча, сан сайн хьажам бу, сайн позици ю. ЭрдогIана оцу тIехь нийса позици лаьцна, оха иза къобалйо».\nМьянма - Оьрсийчоьнан доттагI\nРИА-Новости агенталло ши бутт хьалха динчу тоьшаллица, Оьрсийчоьнанний, Мьянминний тIеман министрша бартбина герзашца гергарло лелон, гIашлойн а, хIордийн а ницкъаш цхьаьна чIагIбан, иштта, медицинехь а, эпсарш Iаморехь а гIодан. И хаам министран Шойгун гIовсо Антонов Анатолийс баржийра барт хIотточу бIаьстенан дийнахь.\n«Оцу берто аьтто лур бу, - элира Антоновс, - вайна духьалхIуьттучу халонашца къийса а, Оьрсийчоьнан а, Мьянмин а кхерамзаллина дуьхьалдуьйлу хьелаш юхадаха а».\nТIеман министралло ша бинчу бертах йолу информаци шоръеш, хаийтира гергарло Мьянмица терроризмца латточу къийсамехь а лелар дуйла. Ткъа юкъарлонаш ду оцу махкахь тIеман спортхой Iамочу, салташна оьрсийн мотт хьоьхучу тIегIан биста кхаччалц.\nМьянмерчу Аракан махкара бусалба къам рохIинжа бухарчу буддисташа а, Iедалан ницкъаша а террора кIел далладо, иза харцо ю, Мьянма кхетамчу яло еза, цига гуманитаран гIо кхачон деза аьлла яра дахначу Iай а, кху бIаьста а Цхьанакхеттачу къаьмнийн организацин Кхерамзаллин кхеташо тIеэца гIоьртина резолюци. Цунна блок туьйхира Китайно, а Оьрсийчоьно а. Зазадоккху-беттан 17-гIа де дара тIаьххьара блок тоьхнарг.\nОьрсийчоьнан позици кхин хийца ца елира цул тIаьхьа баьхкинчу беттанашкахь. Нийсса кIира хьалха ду, «Мьянмерчу Ракьхайн махкахь жигардаьлла «Ракьхайнан рохIинжаш кIелхьарбоху эскар» цIе йолу тIемалойн тобанаш полицина, меттигерчу эскаршна тIелета, цара 11 эскархо а, дуккха а бахархой а байина, и тайпа талораш дар оха емалдо, уьш Мьянмин Iедал малдархьама деш ду», аьлла, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедича.\nКремлна дуьхьал ваьллий те Кадыров?\nКадыров Рамзана ша рохIинджа хьийзор ловр дац, нагахь санна Оьрсийчоьно иза магош делахь, цуьнан позици а ца йо къобал олучу денна дацара Кремло Мьянмерчу хьолан хьокъехь керла дIакъадийна хIумма а.\nЦундела хеталора Мьянмера хьал-де лардечарна Нохчийчоьнан куьйгалхо бусалба вежарийн дуьхьа хьаьнцца а – ур-атталла Путинца а - эгIа кийча ву, аьлла.\nАмма мичара яьллера Путинан политикна оццул ира Кремлна критика ян майралла?\nЖоп долуш ду. Москох митинг хилла де даьлча, ткъа Соьлж-ГIалахь и санна митинг йоьдучу сахьташкахь Оьрсийчоьнан дипломатин официалан векало Захарова Марияс шен фейсбукехула даржийначу дIахьедаро йосту къайле.\nОьрсийчоьно Цхьанакхеттачу къаьмнийн организацин Кхерамзаллин кхеташонан резолицина блок хIоттийра бохург бакъ дац, и санна йолу фейкаш яржориг Reuters ю, яздира Захаровас Соьлж-ГIала гуламна етталучу Iуьйрана.\nТамаше ду Захаровас яздинарг. Бакъ долчух тера дац. Масситтаза хIиттийна Оьрсийчоьно рoхIинжа къома тIехь латточу геноцидна дуьхьал кечйинчу резолюцина блокаш. Цул совнаха, Мьянмин Iедало официалехь баркаллаш а баьхна Китайна а, Оьрсийчоьнна а цара Цхьанакхеттачу къаьмнийн организацехь резолици чекх ца ялийтарна.\nДелахь а, кIирандийнахь Москох бусалбанаша хIоттийна гулам берзале, Соьлж-Г1аларниг болабалале прессехула Мьянмерчу хьолаца доьзна сихха арахьарчу гIуллакхийн министралло ша динчу дIахьедарехь ца боху кхин рохIинжа къоман тIемалойх вониг, ткъа ша и къам хьахош, дош а т1ехь аьлла цо ловчу баланах лаьцна.\nХIара ю арахьарчу министраллан информацин, зорбанан Департаменто кIирандийнан делкъале яржийна комментари. «Леррина тергалдо Мьянмерчу Ракьхайн махкара хьал. Сагатдойту цигахь лаьттачу тIемаша, маьршачу нахалахь а, иштта, Iедалан эскаршлахь а баларш ду, гуманитаран хьал телхина аьлла баьхкинчу хаамаша. Кхойкху конфликтехь дакъалоцу агIонаш юкъаметтигаш тоечу диалеге йовларе», боху Оьрсийчоьнан дипкорпусера кIирандийнахь итт сахьт даьлча, Мьянмин векалтна хьалха митинг а йоьдуш арахецначу документо.\nМьянмица доьзна кху деношкахь дипломатино дечу дIахьедаршкахь хила боьлла хийцам тергалбича, цхьацца дешнийн керла маьIнаш зийча, ала дац Кадыров Рамзан шеггара лела, Кремле а ца хоттуш рохIинджашкара хьал-де далхон воьлла.\nТкъа хIун дара иза Оьрсийчоьнан позицица гараволуш санна гар, хетадалийтинарг? Тарло иза вайна тIедогIучу деношкахь Кремло довзийта…\nP.S. ХIара материал арахоьцучу юкъанна даьржина оьршоьтан сарахь Китайхь Мисaран куьйгалхочуьнца къамелдеш Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Мьянмин хьокъехь дина къамел. Шина а президенто емалдина Мьянмехь агIонаша вовшашна ницкъбар, кхайкхина Iедал а, цунна дуьхьаллаьттарш а машаран диалоге. Кадыровс динчу дIахьедарийн хьокъехь аьлла Путина, шена уьш хезна дац, зийча хадор буш а церан мах.


ХIора шарахь хуьлуш йолу Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран 11-гIа зорбан конференци хилла Москох. Иза яхйеллера 3 сохьтехь сов. Цу хенан чохь Путина жоп делира 44 хаттарна. Ша аьлча. Путин дIахьедар дира, Оьрсийчура экономикан кризисан пик чекхяьлла аьлла. Амма мехкадаьттан мехаш охьадовларна бюджет дIанисъян еза бохуш вара иза.\nТуркоьйчоьнца шайн юкъаметтигаш юьйцуш Оьрсийчоьнан президенто дIахьедар дира, туркойн куьйгалхошца барт балур бац аьлла. Шайн Су 24 олу бомбанаш етта кема чудаийтар «мостагIчутнан акт» ю элира Путина.\nЦо дийцарехь, Оьрсийчоь кхин дIа а тIеман операци дIаяхьа дагахь ю Шемахь. Асад Башаран кхоллам хьокъехь шайна хетарг хийцаделла дац, Шеман халкъо къасто деза шайн куьйгалхо мила хир ву элира Путина.\nУкраинин малхбалехь тIамехь дакъалоцуш болчу оьрсех лаьцна цу махкарчу журналисто шега хаттар дича Путина жоп делира, Донбассехь шайн махкахой бу, амма Оьрсийчоьнан арми цигахь хуьлучу тIемашкахь дакъалоцуш яц аьлла.\nНемцов Борис вер хьокъехь дIахьочу талламах лаьцначу хаттарна жоп луш, Оьрсийчоьнан президенто дIахьедар дира, таллам чекхбаллалц собар дан деза вай аьлла. Кадыровца и хатар дийцаре цадина ша элира Путина, оппозицехь хилар политика ю, иза дац стаг вен веза бохург аьлла тIе а тухуш.


"Нохчийн мотт, кхин терго а йоцуш буьсур-те хьо?"\nОхан-бутт 25, 2017\n"Нохчийн мотт, кхи терго а йоцуш буьсур-те хьо?"\nIилманчашлахь, яздархошлахь, хьехархошлахь чот йоцуш дукха бу тахана ненан маттехь ялло гIело ган а гуш, цуьнан хьокъехь шайн ойла-хьажам гIар а баьккхина, хетарг хааме даккха, меттигера хьал мел маьрша ду шайна хаарна, цунна орцахбовла ийзалуш Iаш берш.\nМел, муьлхачу барамехь дика тIеIаткъам бан тарло урхаллехь болчара нохчийн мотт дезар а дина дахаре берзо? Цу а, кхечу а лазамечу хеттаршна жоьпаш каро махкахь дика бевзаш болчу кхоллараллин нахаца дагавийларо гойту шайна хетарг хьулам ца беш, Iорадаккха цара бIокъажош хилар.\nНохчий мотт карарчу хенахь, дуьйцийла а йоцуш гIело ловш хилар чуьра дуьйна девзачех ву Новр кIоштера хьехархо, байтанча Цуцаев Iалавди.\nИшколехь бераш ненан мотт бийцаро гойту цунна хетарехь цу маттехь долу хьал мича тIегIанахь ду. Iалавди тешна ву, маттана чу са даийта уггар хьалха юьхьанцарчу классашкахь ненан маттахь хьеха деза аьлла.\nIалавди: “Берашкахь болу мотт бу гIеллуш схьабогIуш. КхозлагIчу классехь пайдаэцна текст схьа а эцна 8-чу классехь зераш дина ас. Ткъе итт дош делира ас цаьрга шайна девзаш доцу дешнаш схьакъастор тIе а дуьллуш. Массара а цхьабосса тIе а бирзина, болх бинехь а уьш цакхеттарг, царна ца девзинарг 8 дош дар-кх.\nКхозлагIчу классан текст яра хьуна иза! "Беш" бохург хIун ду хиъча а "бошмаш" бохург хIун ду ца хаьа. Жимма а ахь дешан кеп хийцахь ца девза. Дийца-м дукха дуьйцу, амма нохчийн меттан хьал галдалахь бен толуш дац. Оцу ишколерчу хьалхарчу классийн къаьсттина тидам ца бахь гIуллакх толур дац.\n5-чу классан дешархошна нохчийн дешнех кхето оьрсийн маттахь кхетам бала безаш нисло-кх. ТIаьххьа- тIаьхьа нохчийн маттера гIийла хьал дестахь бен кхин толуш дац. Яздархошлахь, Iилманчашлахь, зорбанехь орцам доху…пайда-м бац.\nМаршо Радио: Нохчийн маттахь байташ а ека, ненан маттана орца доьху, цхьа мохь-цIогIа санна. Масала оццу Арсанукаев Шайхин,Абдулаев Лечин… Хуьлуш хийцам ма бац..?\nIалавди: "Хуьлуш хийцамма-м бац. И доккха хIума ду. Сайна жоьпаш лоьху ас кху кхолладелла хьолан. Цхьа жоп каро гIерта сан турпалхо.\nДоьдуш доцу хи доьрзуш ду Iоме,\nца лелачу новкъа болу бай.\nГергарлонаш мел хиларх а хьоме,\nхийра довлу ца лелийча вай.\nМаттах долу вай и хаза дийцарш,\nцунах болу вай и кхайкхамаш,\nГуламашка, белхешка вай хийшарш,\nхетта тIаргIа багахь бинарг къаж…\nВайн мотт тахна гурахь лайн и чимаш,\nдешаш долу лаьтта кхачале…\nМотт кхуьур бац чохь –арахь боцу,\nбуьйцу хезаш тIаьхьенашна и.\nХилча шех апареца доцу, хьер-беро хьовзош доцу хи…"\nМаршо Радио: Цхьа цинц тIекхоьссича а, и мотт дахаре берзорехь жима хилла а гIо хир дацара те аьлла, къахьоьгу хир ду-кх ахьа а, хьан накъосташа а?\nIалавди: "Нохчийн маттана дикна доIа санна хетало сунна хIара байт.\nНохчийн мотт буьсур те хьо пондар хилла, синкъерам, ловзарний бен боцуш Iилла,\nДезачу деношкахь айеш хьан байракх, кхин терго хьайн йоцуш буьсур те байлахь.\nВайн къоман дахаран хьоста а лекъна, буьсур те тезетан гIирс а хилла беккъа.\nСагатло, дог Iийжа, гатлуш хьан некъаш, хьан синна хийра верг де-дийне хьекъаш.\nХьох дезар ца оьцу къоначу чкъуро. Нохчийн мотт, хьо лаьцна, муьлхачу гуро?\nМохк бисахь да воцуш, хьо багахь карчо,къоман са хьо кечло, марчо тIехьарчо…»\nНохчийн маттах а, цуьнгара эшаме хьал юххера довза а девзаш, тIех дика кхета а луш, цуьнца,маттаца йозаелла шен а, кхечеран а гIайгIане ойланаш йовзийтинарг вара хьехархо, байтанча Цуцаев Iалавди.


Яккхий машенашлелорхоша дIахьош йолу доьхьалонан акци, кхиъ яьржа мегаш ю\nЯккхий машенашлелархоша, доьххьара и акци, ханна аьлла дIакхайкхинера. Церан деган йовхо яра, и тIеэцна болу сацам дIабоккхура бу аьлла. «Платон» аьлла цIе тиллинчу керла системийца, йоккхачу машена бечу некъах, хIора цхьана чакхармах цхьа сом ах сом сов далар тIедожийнера царна.\nКерлачу шарахь, и барам кхиъ, оццула хьалабоккхура болуш а бу. Оцу хIуманна шаьш реза ца хилар хоуьйтуш, машенашлелархоша ерриге а пачхьалкхехь 50 ца кхоччучу гIаланашкахь а, кIошташкахь а дIаяхьара и акци. ХIара бутт чекхаболуш, йоккха, кхин цхьа а дIакхайкхина цара.\nКъилбаСеда Кавказера яккхий машенашлелархой а тIетайна оцу хIуманна. Дагестанехь, хIета дуьйна, Карабудахкентан кIоштехь, федерал некъан йистехь лаьтташ ю, бIеннашкахь церан машенаш. Схьагарехь, юхабовла дагахь а бац уьш. Маршо радиога, иштта элира Мохьмад шен цIе ю аьллачу машенлелархочо.\nМохьмад: «Кхин дIа хIун хира ду хууш дац. КIира сов хан ю тхо кхузахь лаьтташ долу. Кхиъ баттахь латта а кийча ду. Некъа тIе а ца довлу тхо. Цхьанна а новкъа а дац».\nЕрриге а пачхьалкхехь дIакхайкхинчу оцу доьхьалонан акцехь дакъалоцучу машенашлелархошна ша верриг а, шаьш дечуьнна тIетан веза аьлла хета. ХIунда аьлча, кхана-лама Iедалша сацам бахь, хIаваах а ахча даккха дуоло мега боху цара. Цундела, шай ма хуьллу, яьккхий машенаш тIех ца йовлуьйту, кхечарна новкъарло а ца еш. Латарш а хуьлу, бохуш кхин дIа а дийцира машенлелархочо Мохьмада.\nМохьмад: «Дагестанера «Камаз» тIера цхьаъ ца сецнера тхуна. Цунна машен тIаьхьа а хаьхкина, сацийнера. Цо, шен карара эчкан догIа тоьхнера тхоьх цхьанна. Цул тIаьхьа, цунна йиттинера. Цо полици арз а ца дина. Оха пачхьалкхан Думе кехат а язйина. Иза, толлуш ду аьлла хезна тхуна, кхин схьахууш хIума дац цуьнах».\nНекъан ял лакхаяьккхарх, цхьана машенашлелархошна тохар хилла Iийра доцийла кхеташ бу могIарера нах а, эксперташ а. Нагахь, санна уьш къера хилахь, кхана-лама, цара дIа мел кхоьхьучу хIуманна, мах лакхабера бу. Экономикехь, ша дерриг вовшех доьзна ду, бохуш Маршо радиога дийцира Дагестанера политолога Эседов Альберта.\nЭседов: «Ша дерриг йоьхьарлаьцча, со тIетов, оцу яккхий машенашлелархошна. Керла юккъеяьккхинчу йолу, церан иштта а хала болу болх, гуттара а чолхе боккхура бу. ХIинцале, некъа тIе а девла цхьаъ дIахьош, цара дIалуш ма ю 5-6 ял. Цара хIинца цхьана чакхармах 3 соьманна тIе хьалабаккхахь, со кхоьру, иза, гIишлош таярна, аьлла схьаэцначу ахчех санна хира ду аьлла. Ахча схьагулдина нахера, ткъа, церан цIенош маца тадийра ду ца хаьа. ХIинца, хIара гIуллакх, машенашлелархойх хьакхаделла, кхин дIа а суна хетарехь, иза кхечарах а хьакхалура ду».\nМогIарера совдегархой а бу, яккхий машенашлелархойн доьхьалонан акци тергонехь латтош. Царна, хууш ду, кхана-лама хила мегаш йолу чолхалла шай балхана тIехь а хаалура ю аьлла. Цуьнах дуьйцу Нохчийчохь вехачу Сатуев ИбрахIима.\nСатуев: «Цхьа а санкци а йоцуш, мехкдаьттах I50 доллар мах а болуш, ца тайина йолу экономика, тахана тайира яц. Украинехь цхьана шарахь тIом а бина, хIинца, Шема а бахана тIом бан, оцу яккхий машенаш тIехь болчу мисканашкара сом даккха гIерташ бу. Оцу тIаманна а хьажора дацара цара иза-м. Шай кисанна дуьллура ду. Ян некъ а бийра бац, я экономика а тайийра яц. ХIунда яц? Дера яц-Iедал лартIехь доцун дела. Тахана и машенашлелархой, юууш а йоцуш, молуш а йоцуш, Iа а, бIаьсте а ца къестош къахьоьгуш бу. Сан лулахо а ву-кх иштта. Цуьнан берийн багара йоккхуш ю-кх цара. Тахана, и ял яьккха гIерташ берш, шай долахь банкаш а, эскарш а долуш бу».\nЯккхий машенашлелархоша, шай кисанна ма кхийда бохуш, дIахьош йолу и акци, цхьаболчу Iедалхоша, пачхьалкхан кхерамазалла йоха а йина, цуьнан бух харцо лелош ду аьлла хета. Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думийн депутата Федоров Евгенийс, дIахьедар дина, яьккхий машенаш лелархошна, урхалла Iамеркера деш ду аьлла. Уьш гIевтича, царна тIетовра бу, Украинера оьрсийн мотт буьйцуш болу тIемалой, уьш схьабогIура бу, кхузахь Iедалан карчам бан, бохуш кхерамаш туьйсу депутата.\nМоскоха, и акци дIаяхьа мега бохучуьнна, цхьаболу машеналелархой а реза бац. Амма, шай дан хIума дац боху цара, дукхахберш реза хилахь, шаьш а иза дийра ду.\nДоьхьалонан йоккха акци хIара бутт чекхаболуш дIахьура ю бохуш дIакхайкхадо яккхий машенашлелархойн белхан кхеташоно. Оьрсийчуьрчу цхьайолчу регионашкахь, гулбеллачарна новкъарлонаш а, цхьацца питанаш а дина, муьлша бу ца хуучу жигархоша.\nШай агIора, Iедалша, боху, некъан ял, дуьнена тIера дукхачу пачхьакхашкахь ю бохуш. Шаьш реза ду, иза юккъеяккхийта, нагахь санна, оцу пачхьалкхашкахь санна некъаш а, алапаш а шайна хIиттадахь. Шаьш иштта а, тIедиллина ягорг а оьцуш, ваханчуьра юхавеъча, дIалура ду бохуш, декхара а бахана беш бу болх, бохуш доьхьала къамел до царах цхьаболчара.


АЙСХАНОВ ШАМСУДДИН (1907– 1938) | ИА Чечня Сегодня\nАЙСХАНОВ ШАМСУДДИН (1907– 1938)\n20:01, 18 марта 2013г.\nАйсханов Шамсуддин нохчийн исбаьхьаллин литератури юкъавеъна XX бIешеран 30-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь. 1931-чу шарахь яздина цо «КIайн котам» цIе йолу шен дуьххьарлера дийцар. Дика кхиам хилира оцу произведенин. Дуьххьарлерчу кхиамо дог айъира къоначу яздархочун. КхидIа цо тIевирззина болх бо литературехь. КIеззигчу хенахь (Айсханов Шамсуддинан литературехь кхоллараллин мур 7-8 шо бен ца хилла) цо язйина 30-чу шерашкахьлерчу къоман литературехь тоьллачарах йолу поэзин а, прозин а, драматургин а произведенеш. Зорбанехь арайийлина цуьнан пьесаш, поэзин сборникаш, дийцарийн, очеркийн книгаш. Театран сцени тIехь хIиттийна цуьнан драматургин произведенеш.\nАйсханов Шамсуддин Катаевич вина 1907 шарахь Теркайистерачу Лаха-Неврехь. Цуьнан да-нана ахархой хилла. Яздархочун да Ката даима дахарехь керлачунна тIегIерташ хилла. ХХ бIешо долалучу хенахь Лаха-Неврехь халкъан серлончас, хьехархочо Хакишев Солтас школа йиллича, цига хехо вахара Ката. Халкъа юкъа серло яржоран Iалашо яра Хакишев Солтин. Дешарехула, Iилманехула лорура Хакишев Солтас нохчийн къам серлонга кхачон долу некъ. "Оцу тайпана школашкахула Хакишевс шен хенахь шуьйра яржош хилла вайн халкъана юкъахь прогрессивни дог-ойла", – яздина Сулаев Мохьмада шен «Октябро кхоьллинарг» цIе йолчу книги тIехь.\nШамсуддин деша ваххал хилча, шен дас иза дIавелира Хакишев Солта волчу школе. Дешаре боккха безам болуш кхиавора Катас шен кIант. Дешарна тIера а вара жима Шамсуддин, цо хазахеташ Iамадора йоза-дешар, резахиларца тIеоьцура шена хьоьхург.\nКIант андаваьлча, цуьнан кхидIа а деша аьтто хилийтархьама, доьзалца Соьлжа-ГIала кхелхина вахна Ката. Кхузахь «Красная турбина» цIе йолчу керлачу предприяте балха а хIоьттина иза.\nЙоза-дешар халкъа юкъа даржоран некъ юьхьарлецира ша хьалакхиъча Шамсуддис. 1925 шарахь дуьйна цхьана муьрехь комсомолехь болх бира цо. Кегийрхошна юкъахь масех шарахь болх баро гIо дира хинволчу яздархочунна шен нийсархойн дог-ойла кIорггера йовза а, керла дахар дIахIотторехь цара кхочушден гIуллакхаш ган а. Иза чIогIа пайдехьа хилира цунна.\nСоветски партийни школе деша хьажийна Шамсуддин, иза кхиамца чекхъяьккхина цо.\nАйсханов Шамсуддис шен литературни кхолларалла йолаялар 1931 шарера дуьйна схьа лорура. Иза яздан-м дикка хьалха волавелла, делахь а яздархочо хIетахьлера хан, схьахетарехь, яздан Iамаран, кечамбаран мур лоруш хилла. 1931 шарахь "КIайн котам" цIе йолу дийцар яздира Айсхановс. Автора иза дийшира Ростовехь дIаяьхьначу Къилбаседа Кавказан къаьмнийн искусствон олимпиадехь. Iаламат дика тIеийцира цигахь къоначу яздархочун произведени. Кхиамо дог айдира Айсхановн, хIинца мелла а шех бIобулуш язйо цо исбаьхьаллин произведенеш. Оцу шарахь язйина ю "Хьава" цIе йолу поэма а. 1931 шеран октябрь баттахь поэта язйира «Зуда-ламанхо» цIе йолу стихотворении. Иза юьхьанца газетан агIонаш тIехь араелира, 1934 шарахь поэтан хаьржинчу стихотворенийн сборник тIе а туьйхира. Цул тIаьхьа автора мелла а болх бина оцу произведенин чулацам тIехь, цуьнан социальни маьIна кIаргдеш а, исбаьхьаллин форма кхин а шаръеш а. Тойинчул тIаьхьа «Хьава» боху керла цIе а тиллина, поэма аьлла, жанр билгал а яьккхина, цунна зорбатоьхна «Бригадхо веза» цIе йолчу керлачу сборник тIехь. Поэма шен барамехь йоккха яц, амма шуьйра чулацам болуш ю. Коьртачу турпалхочуьнга Хьавага дечу къамелан формехь язйина ю поэма. Нохчийн зудчуьнга керлачу дахарехь дакъалацаре, дешарна, юкъараллин гIуллакхашна тIеерзаре кхойкху поэт. Кхайкхаман формехь ю поэма, делахь а тIедерзарах а, айдарех а пайдаэцаро дика вевзачу стаге дечу къамелан интонаци хуьлуьйту цуьнан. Шера стих а, цхьабосса ритм а ю поэмин, чолхе йоцуш, кхета аттачу маттаца язйина а ю иза. Поэта далийна цхьацца долу дустарш, эпитеташ, тIедерзарш нохчийн барта кхоллараллех пайдаэцар билгалдоккхуш ду.\n1933 шарахь, совпартшкола чекхъяьккхинчул тIаьхьа, Айсхановс Машино-тракторнин станцин политотделан газетан редакцехь болх бо. Iаламат хала а, жоьпаллин а болх бара иза. Амма яздархочунна чIогIа пайдехьа хилира газетехь болх бар. Адамийн ойланех, лаамех кхиа аьтто хуьлуьйтура журналистан балхо. Яздаран корматалла лакхаяларехь а пайдехьа хилира газетехь бина болх.\n1933 шарахь масех произведени арахийцира Айсхановс,. Царна юкъахь яра «Вай доьшур ду» боху 8 суьртах лаьтташ йолу пьеса, «Мало-хало» цIе йолу дийцар, «ХIайттархойн бригада» аьлла очерк. Зорбанера араделира хьалха яздина долу «КIайн котам» боху дийцар. Керла бахам кхуллуш долчу халкъан дахарехь хуьлуш болу хийцамаш гойту автора оцу произведенешкахь.\n"ХIайттархойн бригада" цIе йолчу очерка тIехь дуьйцу ахархоша, йохье а буьйлуш, шайн белхан планаш хенал хьалха кхочушъяр.Дукхахболчу юьртахоша хьаналчу къинхьегамца дебабо юьртбахам. Очерк тIехь гойту божаршна а, зударшна а цхьатерра бертахь аренашкахь каде белхаш бар. Белабелла, бекхабелла бу уьш, самукъне бу церан беркате къинхьегам. Болх говза вовшахтоха хууш болу куьйгалхой кхиина ярташкахь. Царах ву хьуьнаре бригадир Абубакаров Абуса. Йохье яьллачу Абусин бригадо ЦIен байракх яьккхина. Шайн аренашкара белхаш дIа а берзабой, лулахошна гIо дан йоьду хIайттархойн бригада. ХIинццалц ца хиллачу юкъарчу белхан форманаша самадаьккхина хьуьнар. Керлачу дахарца цхьаьна кхуьуш ду керла адамаш, боху яздархочо шен произведеница.\nХазачу маттаца язйина очерк. Алссам ду цу тIехь исбаьхьаллин дустарш. Кхета атта а, йоьшуш самукъане а ю иза. КIезиг бен йоцчу диалогехь а билгалйовлу турпалхойн амалш. Жимчу барамехь йолчу оцу произведени тIехь Айсхановга хIоттаделла 30-чу шерашкахьлерчу юьртан дахаран къеггина долу сурт, гайтаделла хьуьнаречу адамийн гIуллакхаш а, ойланаш а.\n«Мало-хало» цIе йолчу забаре дийцар тIехь яздархочо хIоттийна декъазчу цхьалхахочун васт. Малонча Шаба, кхиболчу юьртахоша сана, болх бан лууш вац. Къинхьегамах уьдуш ву иза, цундела цуьнан нехачарах тера ков-керт а, хIусам а яц. Тайп-тайпана декъаза гIуллакхаш Iиттало Шабех, цуьнан мало бахьана долуш. Наха беламе воккху иза.\nСтеган сий а, ирс а цуьнан хьаналчу къинхьегамах дозуш хилар билгалдоккхуш ду дийцаран маьIна.\nМосквахь 1934 шарахь гулъелира Ерригсоюзни яздархойн хьалхара съезд. Советски къаьмнийн литератураш кхиаран гIуллакхаш дара съездехь дуьйцурш. Оцу съездехь дакъалоцуш хилла нохчийн, гIалгIайн яздархойх пхиъ векал, царна юкъахь Айсханов Шамсуддин а. Нохч-ГIалгIайн литературах лаьцна къамел дина Айсхановс съездехь. Шен къамелехь цо билгалдаьккхина вайнехан культура а, литература а кхио яккхий таронаш хилар а, яздархой къоман литература кхолларехьа къийсам латтош хилар а.\nПоэтан хаьржинчу стихотворенийн керла сборник араяьлла 1934-чу шарахь. «Колхозхошна керла иллеш» цIе йолчу оцу книги юкъа яхнера поэтан тоьллачарах йолу стихотворенеш. Шуьйра тематика а, шен заманца богIуш чулацам а бу цу тIерачу произведенийн. Оцу сборникан хьалхарчу агIона тIехь йолчу «Вицлур вац Асланбек» цIе йолчу стихотворени тIехь нуьцкъалчу дешнашца хIоттийна халкъан тешамечу кIентан Шерипов Асланбекан васт. Керлачу дахарехьа къийсам латточу къехойн тхьамда хилла хьалхаваьллачу Асланбека шен къона дахар дIаделла мостагIех лиэташ. Иза халкъо шен къоман турпалхо лору, цундела боху поэта: «Вицлур вац Асланбек». Стихотворени шен чулацамца йогIуш йоллу ондда интонаци а йолуш, хIор могIанан а къеггина маьIна а долуш, цIеначу нохчийн маттаца язйина ю.\n«Колхозхошна керла иллеш» цIе йолу сборник тайп-тайпана теманаш йолчу произведенех лаьтташ яра. «Хьалхара май» бохучу стихотворени тIехь поэта даггара декъал дора «хьацархойн барт цхьаъ беш» долу Хьалхара май. «Дешар», «Кечам», «Пионераш-кхетамхой», «Зуда-ламанхо» цIерш йолчу стихотворенешкахь йоза-дешар халкъа юкъа даржорехьа, зуда-ламанхочун сий айарехьа къийсам латто беза боху поэта. «МостагIна», «ХIоранна шен-шенна» бохучу стихотворенеша ярташкахь юкъара бахамаш кхуллуш болу керла нах гойту, уьш йоккхачу хIайттараллица керла дахарехьа къахьоьгуш бу. «Колхозхошна керла иллеш» цIе йолу сборник шен идейни маьIница керлачу ойланца волу стаг кхиорехьа хьажийна яра.\nАйсхановн поэтически кхоллараллехь алссам ала мегар долуш ю Нохчийчоьнан Iаламан исбаьхьа сурташ кхоьллина йолу стихотворенеш. Царна тIехь бовхачу безамца гайтина даймехкан аьхна Iалам. Поэтан дагна хьоме ду даймехкан хиш, сийна аренаш, регIан басеш, «бухь лекха лаьмнаш». Цуьнан произведеншкахь юх-юха а керлачу басаршца лепа исбаьхьачу Iаламан сурташ. БIаьрг хьоьстучу аренан басаршца кхелина ю Айсхановн «БIаьсте» цIе йолу стихотворени: «Бос сийна ез-дарий шен дегIа духуш, / Баьццара хаза кузаш шен цIенкъа туьйсуш, / ЦIен-можа зезагца куз къорза кхолуш, / БIаьсте схьа ма кхечи, шен беснеш лепош». Айсхановн бIасIьсте, адам санна, «шен баснеш лепош» ю. Iалам адамийн дахарх дIакъастийна ца гойту поэта, адамийн дахар а, Iалам а вовшех къасталур доцуш цхьаьна хилар чIагIдо цо шен произведенешкахь. Автора шен стихашкахь кхоьллина долу Iаламан сурташ дукха хьолахь лирически турпалхочун ойла билгалйоккхуш хуьлу. Хазачу Iаламо сапаргIат доккху, дог ойбу, сирла ойла йойту. Шен беркатечу даймахках дозалла до лирически турпалхочо, иза кхин а хазба а, Iалашба а ойла лаьтта цуьнан. Иштта ойланаш йойту Айсхановн «БIаьсте», «Алкханчаш», «Iа», «БIаьстенан малх», «Орга», «БIаьстенан хьеший» цIераш йолчу стихотворенеша.\nПоэтан Iаламан хьокъехь йолчу лирикин башхаллаш мелла а билгалйовлу «Орга» цIе йолчу стихотвореница. Айсхановс иза язйина 1932-чу шарахь. Йоккха стихотворени ю «Орга», кхойтта строфах лаьтташ ю иза, хIор строфахь йиъ стих а йолуш. Органан аьрхалла, цуьнан ницкъ, иза буьрса хилар гайтина поэта. Иза кхочушдина хIуманан лакхара барам гучубоккхуш долу дешнаш далорца, нуьцкъала эпитеташ а, метафораш а ялорца («Баш лекхчу ламанех буьрса схьадуьйлуш», «Сов лекха ламанаш», «чал дера Орга»). Стихотворени интонаци а, ритм а цхьа ондалла, буьрсалла гучуйоккхуш ю. Хьалхара кхо стих вовшех рифмашца йоьзна, уьш тIаьххьарчу стихан маьIна кIаргдеш йолуш санна хетало. Иштта дIахIоттам болуш ю кхийолу строфаш а. Царах хIоранна тIехь Органан керла башхаллаш гучуйоху автора, цуьнан хазалла, исбаьхьалла юьйцу. Органна юх-юха а керла эпитеташ ло: «сов чехка Орга», «бос сийна Оргна», «сов тайна Орга», «гIад буто Орга», «хIай каде Орга», «комаьрша Орга» и. дI. кх. Iаламан хазалла гайтина ца Iа поэт шен стихотворени тIехь, Iаламах адамо пайдаоьцуш хилар а гойту цо. Комаьршачу Iаламах пайдаоьцуш кхуллу халкъо шен бахам, хьалха эрна лаьттина болу Iаламан ницкъаш хIинца халкъо шена пайдехьа берзабо, бахаман хьашташ кхочушдарехьа хьажабо. Орга-хинан исбаьхьалла йийцинчул тIаьхьа, автора гойту цунах халкъо шен керлачу дахарехь боккха пайдаоьцуш хилар.\nАдамийн дахар къасталур доцуш Iаламах дозаделла ду, беркате Iалам Iалашдан деза, цунах говза, иза лар а деш, пайдаэца беза — иштта маьIна ду «Орга» стихотворенин.\nАйсханов Шамсуддих «шен заманан векал» аьлла Сулаев Мохьмада. Нийса а ду иза. Шен заманахь халкъана хьалха лаьтташ долу чолхе а, хала а декхарш гайтарехь а, уьш кхочушдарехь а дакъалаьцна яздархочо. Айсханов Шамсуддис яздархочун болх юкъараллин балхаца цхьаьна дIакхоьхьура. Цундела Айсхановна дика девзара халкъана хьалха лаьтташ долу декхарш, уьш кхочушдаре хьажийна яра цуьнан произведенеш. Иза къеггина билгалдолу муьлха а цуьнан прозин а, поэзин а , драматургин а произведени ешча. Цхьана муьрехь Нохч-ГIалгIайн яздархойн союзан куьйгалхо лаьттина Айсханов. Доккха гIуллакх дина цо вайнехан литературин кхоллараллин ницкъаш вовшахтухуш, заманан лехамаш кхочушбарна уьш тIеберзош. ТIекхуьуш болчу къоначу яздархойн леррина терго а еш, царна даима а гIо дина Айсхановс.\nНохчийн, гIалгIайн поэтийн произведенийн сборник дуьххьара оьрсийн маттахь Москвахь араялар а Айсханов Шамсуддинан цIарца дозаделла дара. Иштта, 1935 шарахь Москвахь оьрсийн маттахь зорбатуьйхира Айсхановс хIоттийначу «Поэты Чечено-Ингушетии» цIе йолчу поэтически сборникана. Нохч-ГIалгIайчоьнан ворхI поэтан произведенеш яра оцу сборника тIехь, царах хIор поэтан биографих а, кхоллараллин а хаамаш бара. Айсхановс язйина «Толам», «Хьамид», «БIаьстенан хьеший», «БIаьсте» цIерш йолу стихотворенеш а, "Хьава" цIе йолу поэма а яра цу тIехь зорбатоьхна.\nЦул тIаьхьа ши шо даьлча Пятигорскехь оьрсийн маттахь араяьллачу "Поэты советской Чечено-Ингушетии" цIе йолчу сборника юкъахь зорбатоьхна а яра цуьнан произведенеш. Оьрсийн классикийн произведенеш гочъеш, уьш вайнахана йовзийтаран гIуллакх кхочуш а дина Айсхановс.\nЯздархочо даим а терго йина нохчийн школашкахь дешаран хьелаш тодаран. 1935 шарахь зорбатоьхна цо хIоттийна «Дешаран книга». Иза а, цо хIиттийна кхийолу дешаран книжкаш а дуккха а шерашкахь лелийна юьхьанцарчу школехь. Берашна стихаш леррина язъеш хилла поэта.\nСталина адамехь Iазап латточу хенахь къизачу кхолламо хеназа хадийна яздархочун кхоллараллин а, дахаран а некъ. Айсханов Шамсуддин Нохч-ГIалгIайн Республикин радиокомитетан председатель волчуьра лаьцна чувоьллина 1937 шеран 31 октябрехь,цул тIаьхьа кхин ара ца валийтина. Банний а бехк боцуш 1938 шеран 11 мартехь Iуьйранна 5 сахьт долучу хенахь тоьпаш тоьхна яздархочунна.\nТахана а шайх пайдаьоцуш ю яздархочун произведенеш. 1964 шарахь Нохч-ГIалгIайн книжни издательствос арахецна стихаш, поэма, очеркаш, дийцарш тIехь а долуш, Айсхановн хаьржинчу произведенийн книга.\nАйсханов Шамсуддинан коьрта произведенеш\nКъийсам. Пьеса. Соьлжа-ГIала, 1932.\nКолхозник курортехь. Дийцар // Советан Нохчийчоь. 1932. № 1.\nХIайттархойн бригада. Очерк. // Итт бIаьсте, 1933.\nШабин бухахьабаьлла некъ. Дийцар // Итт бIаьсте. 1933.\nМало – хало. Соьлжа-ГIала, 1933.\nВай доьшур ду. Пьеса. Соьлжа-ГIала, 1933.\nКолхозникашна керла эшарш. Стихаш. Соьлжа-ГIала, 1934.\nСоветски яздархойн ерригсоюзан I съездехь дина къамел // Рост. 1934. № 1. А. 86-91.\nКерлачу юьртахь - керла нах. Дийцар // Кхиам. 1934. № 1.\nКIайн котам. Дийцар. Грозный, 1934.\nБригадхо веза. Стихаш. Соьлжа-ГIала, 1936.\nБезаман кехат // Орга», 1960, № 3. С. 55.\nХаьржинарш. Грозный, 1964.\n«Победа», «Хава», «Хамид», «Весна», «Гости весны». Стихи. В сб.: Поэты Чечено-Ингушетии. М., ГИХЛ, 1935.\nХава. (Отрывок из поэмы) // Грозненский рабочий. 1935. 12 июнь.\n«Зима». Стихотворение // Поэты советской Чечено-Ингушетии. Пятигорск, 1937.\nлидия\t 12 апреля в 20:53\nбольшая просьба... печатайте рядом текст на русском.. хочется почитать\nнохчи\t 25 марта в 19:18\n«Айсханов Шамсуддин Катаевич проживал в Грозном, работал председателем радиокомитета ЧИАССР, исключен из ВКП (б), образование - среднее, арестован 31 октября 1937 г. Осуждают писателя без юридической квалификации, к высшей мере наказания - расстрелу. Приговор был приведен в исполнение. В 1958 г. он реабилитирован за отсутствием состава преступления. В 1937 году русские арестовали его, как и многих других чеченцев. Образованных, грамотных - и расстреляли. И объявили их "бандитами", сепаратистами", "террористами". Правда сейчас еще добавили бы что они "ваххабистами" были. Дала геч дойла цунна.


Шемахь лелийначу къизаллех мацца делла а жоп дала дезар ду\nWorld -- Nadim Houry, Human Rights Watch's deputy director of its Middle East and North Africa division, undated\nДуьненаюкъарчу Хьюман Райтс Вотчо Шеман президентан Ассад Башаран режим бехке йина цо адамаллина дуьхьала зуламаш дарна. Хьюман Райтс Вотчо бахарехь, Iедало дайтина ду и зуламаш. Оцу вовшахтохаралло арахецначу рапортехь дуьйцуш ду Iедалан ницкъаллийн векалша ток етташ а, пIелгийн мIараш йохуш а, къиза етташ а хилла хиларх лаьцна. Хьюман Райтс Вотчан Юккъерчу Малхбалехь а, Къилбседа Африкехь а долчу декъан директорца ХIоурИ Надимца къамел дира Маршо радионо, цара Шемахь хьесапе эцначу зуламийн хьокъехь.\nМаршо радио: 200 интервью йинера Хьюман Райтсо и рапорт кечдеш. Шайца къамел динчу наха елла информаци муха теллина аша? Уггар а шу инзара даьхна тоьшаллаш муьлханиш дара?\nХIоури Надим: И къамелаш хIокху тIаьхьарчу цхьана шарахь гулдина ду. Дукхах дерш, Шемана лулахь йолчу Либехь, Урдунехь, Туркойчохь, Иракъехь а гулдина ду. Иштта, Шеман къилбаседехь а гулдина. Къамел динчарах дукхах берш лецна латтийнарш бу я и нах лецна нах латточу центршкахь болх бинарш бу.\nОцу къамелашкахь кхета а, тIелаца а уггар хала дерг, оцу наха набахтешкахь лаьцна латточу хенахь лайначу къизаллийн билгалонаш яра. Цул сов, дукхах болчеран догIмаш тIехь хIинца а ю оцу къизаллийн лараш – букъа тIехь а, дегIан тайп-тайпанчу меженашна тIехь а.\nИза боккъалла онда къизалла ю, нагахь санна хьуна оцу ницкъан лараш 2-3 бутт баьлча а гуш елахь.\nРапортана юкъа яхана мел йолу, нах чохь латтош хилла центраш – уьш ша ерриш а 27 ю – оха тайп-тайпанчу нахера, тайп-тайпанчу меттигашкахь эцначу интервьюш тIечIагIдина уьш хилар. Оцу кепара тхан аьтто баьлла и информаци юьззина юйла а, бакъ юйла а къастон. Цхьаъ я шиъ елахь бен интервью хилла, тхан бух карон аьтто ца баьлла. Иза оха рапорт юкъа ца яхийтина.\nМаршо радио: ХIун нах бу аша къамелаш динарш? Маса шераш долуш бу уьш? Политиках мел хьакхабелла бу уьш?\nХIоури Надим: Чубоьхкина а, тIехь ницкъ бина а хилла нах дукхах хьолахь 18-ттий, 35-ттий шерашна юкъара нах бу. Амма оццу хенахь тхан къамелаш хилла лаьцна нах латточу центршкахь тIехь къизаллаш лелийначу 11 шо долчу берашца а. Иштта, цхьа воккха стаг а вара 74 долуш. Иза а лаьцна дIа вигина, оцу нах латточу центрехь чIогIа йиттина, хьйизийна. Уьш массо а божарий бара. Делахь а, царна юкъахь цхьа моггIа зударий а бара.\nIедална дуьхьала хиллачу протесташкахь дакъа лаьцнарш бара уьш, дукхах берш.\nЦарах цхьаберш, Iедалшна дуьхьала йолчу митингашкахь дакъа лоцучарна гIортор ярна бехке бина бу. Вуьйш, протестийн митингашкахь хиллачара карахь латтийна хилла йозанаш яздарна хьийзийна бу. Кхин берш, митингаш вовшахтухуш гIо дарна а, оппозицина ахча гулдарна а. Ткъа цхьацца берш, герз карахь дуьхьало йинарш санна лецна бара.\nХьалхарчу исс баттахь лецначарна юкъара массо а аьлча санна, масала, маьршачу митингашкахь лаьттина а, маьрша жигархой а бара. Царах дукхах берш, масала, цхьацца информацин хьостанаша хааме даьхначу митингийн суьрташна тIехь гинчех тера дара.\nЦул сов, Шеман Iедалан къайлахчу сервисан векалша хIиттийначу цIейозанашца лецна нах а бара шортта. Уьш дуьхьалонан митингашкахь хилла а, я митингакша дуьйла бохуш кхайкхамаш бина а нах бара. Царна юкъахь университетийн цхьанаIойлера стдуенташ бара, цара шайн доттагIашка дехар динера, шайн гIишлонна тIехула оппозицин байракх дIаолла, аьлла. Делахь а, оццу хенахь, вайна шортта божарий го 18 а 35 а шерашна юкъара - уьш лацаран бахьана, Iедална дуьхьала болчу боламна гIортор еш ю бохучу меттигашкахь бехаш хилла бу уьш. Шеман Iедалан къайлаха ницкъаша цига баьхкича караа баьхкина, лецна бара уьш.\nМаршо радио: Оцу къизаллашна жоьпаллехь берш Iедалан муьлхачу тIегIанера нах бу? Шуна бевзий уьш?\nХIоури Надим: Оха тхайн рапортехь гулдинарг, ша дерриг а тоьшаллашна тIехь гулдина ду. Бакъдерг аьлча, уьш дукхах дерш, лецна латтийна хиллачу наха дина тоьшаллаш ду.\nЦара цIераш ехира цхьаболчу лаккхара тIегIанерчу инарлийн. Уьш, и нах лецна латточу центршка хьовса баьхкина хилла. Царал а гена стенга кхочу вай? Билггал йолу цIераш яц тхоьгахь. Тоьшаллаш дан билггал долу документаш а дац тхоьгахь. Амма цхьа хIума ду дика хууш: иза цхьана я шина къизачу инарло дина хIума дац.\nЕрриг а пачхьалкхехь хиллачу 27 набахтийн маша билгалбаьккхина оха. Уьш Шеман маьI-маьIнерчу тайп-тайпанчу гIаланашкахь ю. Масех къайлаха сервис ю цигахь къизаллаш лелош ерг. Цундела, тхоьга хаьттича, Iедало магийна политика иза хиларан, къамел а доцуш, тоьшалла ду иза. Ткъа цо, шен агIора, адамаллина дуьхьала зуламаш дина хилар къастош йолу комисси кхоллар тIедожадо.\nМаршо радио: Дуьненаюкъарчу Криминалан Кхеле дала деза боху аша и гIуллакх. Шемаца долчу хаттарехь Оьрсийчоьно позици юьхьарлаьцчи, тамаша бу, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеташо иза дан реза хилахь.\nЦхьа а кхин агIо юй, адамаллина дуьхьала зуламаш динарш жоьпалле озон?\nХIоури Надим: Карарчу хенахь, тхоьга хаьттича, тхан уггар а кIезга сингаттам Дуьненаюкъарчу Криминалан Кхелаца боьзна бу. Бакъду, Оьрсийчоь тахана дуьхьала ю оха иза цига дIадаларна. Оьрсийчоьнехьа йолу цхьа аргумент ю, тхо цунна къера а ду – оппозицин тобанаша а, цхьадолу, адамаш даларан бахьана доккхуш долу зуламаш дина боху аргумент ю иза.\nБеккъа цхьа некъ бен бац, бехке верг – иза милла велахь а - жоьпе озон, и гIуллакх Дуьненаюкъарчу Криминалан Кхеле чудалар. Нагахь санна, шен накъост Асад Башар а, цуьнан Iедал а адамаллина дуьхьала зуламаш дарна бехке дац бохучуьнца Оьрсийчоь паргIат елахь, иза цунах тешаш елахь а, цо цхьана а кепара сагатдан хьашт дац и гIуллакх Дуьненаюкъарчу Криминалан Кхеле даларх.\nГIуллакх цу кхеле луш ца хилча, ши некъ хила тарло бехкениш жоьпе озон. Цхьа некъ – Адамийн Бакъонийн Кхеташоно кхоьллинчу, Цхьаьанакхеттачу Къаьмнийн мандат долчу комиссе талламаш байтар бу. Кхелан сацамаш беш йолу хьукхмат яц иза. Иза кхел а яц. Амма цара тоьшаллаш гулдо, ткъа уьш, юха кхелехь лелон йиш йолуш ду.\nШолгIа некъ, юкъара низамаш долчу пачхьалкхашка, масала, Европера пачхьалкхашка, тIейогIучу хенахь шаьш долчу веана Шеман Iедалера стаг кхеле озавайтар бу. Тхо-м, дог дохуш ду, эххаре а, Шемахь керла Iедал а хIоьттина – ханна делахь я гуттаренна а долу керла Iедал делахь а – цо Дуьненаюкъарчу Крминалан Кхеле и гIуллакх къастадайта бакъо лур ю бохучух.


"Шема баха гIиртинчийн" кхел: Шайга харцо юьйцу боху кегийнаха\nМарсхьокху-бутт 14, 2017\nШаьш бехкаш лаамехь тIе ца эцна боху кегийрхоша\nИсс накъост Шема ваха кечамаш беш хилла, оцу Iалашонца цхьаболучара герз IаIош а кечдина шайна, аьлла, жоьпе балийна уьш.\nКхел йолаелла ЧIуьлга-Юьртахь иттех де хьалха\nОьрсийчоьнан бехктакхаман кодексан 30-чуй, 208-чуй, 222-чуй артиклшца (зулам дан гIортар; низамехь йоцу тIемалойн тоба кхоллар; низамехь а доцуш герз эцар).\nАлимханов Аслан, вина 1995 ш., Соьлж-ГIалара ву, дешна Ростовхь юридикан институтехь.\nАсхабов Джамбулат, вина 1995 ш., Бена-Юьртара ву, дешна Ростовхь юридикан институтехь.\nАлиев Шемал, вина 1994 ш., ЧIуьлга-Юьртара ву.\nДачаев Iиса, вина 1996 ш., Iалхан-Калара ву, дешна Ростовхь юридикан институтехь.\nГайрбеков Хьусайн, вина 1986 ш., Бена-Юьртара ву.\nГайрбеков СаIид, вина 1985 ш., Бена-Юьртара ву.\nСаралиев Ислам, вина 1994 ш., Соьлж-Г1алара ву.\nКитаев Мохьмад, вина 1984 ш., Бена-Юьртара ву.\nЮсупов Артур, вина 1995 ш., ЧIуьлга-Юьртара ву, дешна Ростовхь юридикан институтехь.\nЛеца болийна кегийнах 2017 шеран Чиллан-беттан 8-чу дийнахь, массех дийнахь лецна тIаьхьий-хьалхий. Дуьхьал бехктакхаман дов айдина ялх де даьлча, Чиллан-беттан 14-чу дийнахь.\nКхел йолийна бахначу беттан 19-чохь. ТIаьххьара ладегIарш дIадаьхьна кху беттан 3-чу дийнахь.\nБехкевечу иссаммо а шаьш данне а бехке дац, аьлла. И дIахьедар цара дарца, Чернокозово, юханехьа, кхоббуче дIабигина уьш.\nРогIера ладегIарш хир ду итт де даьлча - Марсхьокху-беттан 24-чу дийнахь.\nТеркйистан полицин декъан талламча Саидовс А.В. ву бехктакхаман фабула кечйинарг - теллинарг, тIебаьхьна бехк тIечIагIбинарг ву оцу декъан куьйгалхо Шахмаев С-М.И.\nХIун даьлла боху талламо бехкебечаьргара?\nТалламо хIара 9 а, кхин цхьаъ а, Дзукаев Ислам (иза тешийн могIара язвина, шаваьккхина левеш, лаьцна, Ростов дIавигина боху, амма кегийнехан адвокаташ ца теша цунах, толлуш бу цунах дерг) бехкебо уьш 1915-чу шеран юьххьехь дуьйна, Шема ДАIИШ-ан могIаршка а кхаьчна, Асадан Iедална дуьхьал тIемаш бан бохкуш хиларна.\nТIебаьхьначу бехкан чулацам\nДзукаев Ислама «Телеграмехула» 2015-чу шеран хьалхарчу деношкахь зIе тесна Шемахь тIемаш бечу Ульбиев Жабраилца, тIаме ваха сацам а бина, цуьнгара схьаэцна Шема дIакхачархьама некъах йолу информаци.\nЮха Дзукаевца маситтаза а, шаьш шайлахь а, вовшахбеттабелла тIаме бахар къастош массо а кхелебалийнарш. Уьш юкъахь кечлуш хилла, Москох а бахана, цигара кеманца Туркойчу а, кхидIа Шема а некъбан.\n…Амма «ца кхиина леринарг кхочушдан», « церан зуламе Iалашо 2017 шеран Чиллан-беттан 8-чу дийнахь хадийна уьш Оьрсийчоьнан Нохчийчуьрчу Теркйистан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан декъе балийначу белхахоша», боху тIебаьхьначу бехкан кехаташа.\nОццу талламо бахарехь, 2015-чу шеран бIаьста Дзукаевс, ша шен декъа тIехь цIено дуттуш, мехах белхаш бан лаьцна а хилла, масала, Гайрбеков СаIид. Цигахь къамелашца кечвеш хилла иза а , кхиберш а Дзукаевс Шема бига.\nГерз а даьккхина веангара, чIагIдо талламо\nШаьш лоцуш, Чиллан-беттан 13-чу дийнан сарахь Гайрбеков СаIидан дегIах хьаьвсинчу полисхошна карийна, боху талламо, Ф-1 граната. Иза, цо дийцарехь, цунна Асхабов Джамбулата елла хилла.\nИштта, Дзукаев Ислама яла а елла, Асхабовс кхечу шен накъостех кхаанна дIасаекъна 3 тапча, граната Гайрбеков СаIидна кхаьчна, яздо бехктакхаман кехаташкахь талламчас.\nКхеле валийначу Гайрбеков СаIидан вашас Сулимана иштта дийцира Маршо Радиога шена а, шен вешина а талламчаша Шема баха гIиртинчийн хьалханча ву боху Дзукаев муха вевзира.\nГайрбеков: «Дзукаев Ислам тхуна тIевеара стохка, тхо цIенош дуттуш дара, шена оха цIенош дуттур дарий, аьлла. Тхо нахана цIенош деш, рогIехь, схьадогIуш дара. Реза а хилла, цунна цIенош доьттина оха.\nАхча хенахь схьа ца луш а лийлира. Москох воьдуш-вогIуш вара иза. Наггахь, тIевогIий, вист а хуьлура. Юха, ша а витахьара тхан белхан тобанна юкъа, ша хала воллура цо а аьлла, гIодархо схьаийцира оха иза. ТIаьхьо Москох вахара иза. Цул тIаьхьа тхоьца хIара гIурт нисбелира. Иза а лаьцна ву боху. Иштта дара-кх хилларг».\nПрокуратуро а, Талламан комитетан декъо кхеле валийначу шинна дуьхьал тоьшаллаш дина кегийн нах бех-бехачу ярташкарчу 18 стаго.\nМаршо Радионан къамел хилла бехкебечийн адвокаташца. Цара бечу хаамца, ЧIуьлга-Юьртахь кхелехь, цуьнан юххьанцарчу ладегIаршкахь, иссаннах цхьаммо а ца эцна бехк тIе.\nКхел хьош ю Дадова Раиса.\nАла догIу, низамца дац таллам боьдуш лецначарна шайн-шайна адвокаташ цакхачор, ткъа кхел йолаяллалц иссанна а тIехIоттийна ца хилла цхьа адвокат бен – Дажикаев Руслан (иза девна юкъараваккхийтина).\nМаршо Радионо тергонехь латтадо Теркйистера иссанна дов. Хаамаш бийр бу кхелан рогIерчу гIулчех лаьцна.


Кадыров Ахьмадан а, шайн а, АллахIан а дуьхьа. Дагестанехь урамаш ду нохчийн политикан цIарх\nГезгмашин-бутт 02, 2020\n2004-чу шарахь кхелхинчу Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Ахьмадан цIе тахка йолийра Оьрсийчохь урамашна, тIешна гIаланашкахь а, ярташкахь а. Дагестанехь таханенна кхо урам бу цуьнан цIе лелош – ХIинжа-ГIалахь (Котров цIарх хилларг) а, ломарчу Чохехь а, Султан-Янгиюьртахь а.\n"Тидам тIеберзор - иза дацара суна эшнарг"\nБайначу баттахь Кадыров Ахьмадан 69 шо кхачар сагIадаккхарца даздина Султан-Янгиюьртарчу Маматханов СаIида – ши бугIа йийра цо. Шайн эвлара Почтовая ураман цIе хуьйцуш, цунна Кадыровн цIе ялар а дийхира юьртан депутаташка.\n"Сайна дукха хенахь дуьйна товш волчу стеган цIе тилла аьлла аравелира со. Нохчашца гергарлонаш ду сан, суна дукха беза и нах, цаьрца цхьана могIара ву со", - боху СаIида Кавказ.Реалиига.\nЮьртахойн ши хьажам бу СаIида арадаьккхинчуьнга.\n"Оцу хьокъехь интернетехь нахана хетарг деша хан яц сан. Резабоцурш даима а хир бу. Пайхамарна луьйраш а хилла! Со мила ву сайх лаьцна лела эладита сацо? Массарна дика хилла вер вац", - боху СаIида.\nБилгалдоккху цо: Кадыров Ахьмад дагалоцуш дийриг дац кепанна деш. "Тидам тIеберзор - иза дацара суна эшнарг. Сайн духьа а, АллахIан дуьхьа а дина ас айса динарг".\nЮьртахоша дийцарехь, шенначул рицкъ долуш, юьртахь бизнес лелош вахархо ву СаIид – цундела ала дац иза нохчашкара цхьа хьал дезаш хьийза, аьлла хета нахана.\nУьнтIе яздина, амма схьа ца йиллина цIе\nЛомарчу Чох юьртахь 8 шо хьалха долийра коьртачу урамна Кадыровна цIеялар. Амма официалехь хIинца а дац иза дина даьккхина. Юртдас Салимов Салима бахарехь, Кадыровн гергарчаьргара пурба оьшуш лаьтта гIуллакх. Ткъа иза данза ду хIинца а.\nЧохан коьртачу урамна Кадыровн цIе тилла дагадеанарг вара ша Салимов а, цуьнца 2012-чу шарахь Нохчийчу вахана лелла цуьнан юьртахо, Дагестанан коьрта офтальмолог Алиев IабдулгIамид а. ХIетахь уьш цхьаьнакхеттера оцу хенахь Нохчийчохь спикер волчу Абдурахманов Дукхвахица, бартбинера Чох а, ЦIоьнтара а вежараллин ярташ кхайкхо. Амма Абдурахманов велча кIелдисира дерриг а, боху Салимовс.\nБакъду, кхин цхьа бахьана а дара хийцамаш болийнначохь бисаран – Чохерчу бахархоша протест хьажийра Нохчийчоьнан парламенте, шаьш реза дац урамна Кадыровн цIе тиллийта аьлла.\n"Чох лаьттачу 800 шера чохь цхьана а стеган цIе ца лелийна кхузарчу урамаша. Хилла "берда йистера урам", "шовдан урам", амма ца хилла адаман цIарца цхьа а. ВорхI куп вовшахъюзу урамаш ду юьртахь, шайн цIерш а ю церан, адаман цIе тилла хьашт дац. Бахархошна хууш лелош хIума дац Кадыровн цIе кхузахь урамна тиллар, цхьана наха шаьш-шайггара леладо иза", - элира Кавказ.Реалиига чоххочо, Оьрсийчоьнан Iилманийн академин Малхбале толлучу институтан лакхарчу белхахочо-Iилманчас Тахнаева ПатIимата.\nТахнаевас дийцарехь, прессо Салимов а, Алиев а 2012-чу шарахь Нохчийчу вахар "юьртан лаамца" хилла аьлла довзийтира, "динан экстремизман букъ каггийначу Нохчийн Республикан сийдеш" .\n"Кадыров тоьлу Кировл, Калининал, Ленинал"\nКадыров Ахьмад бен-башха фигура яц, Кировн, Калининан, Ленинан цIерш урамашка лелайойтучул, цуьна цIе лелаяйтар тоьлу, элира К:авказ.Реалиига Дагестанерчу "Юкъараллин инициатива" партин куьйгалхочо Магомедов Мохьмада.\nЦо дийцарехь, Кадыров-воккханиг тIемаш лаьттачу 1999-чу шарахь дагестанхошкахьа хилла: "Цу тIе, оцу стага нохчийн бакъонаш ларйина ца Iа, федералан тIегIанехь массо а кавказхошкахьа хилла иза, Оьрсийчоьнан телеканалашкахь ша вистхуьлуш гойтура цо иза".\nКадыров Ахьмад вийна Соьлжа-ГIалахь стадионехь динчу эккхийтарехь 2004-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 9-чу дийнахь. Цул тIаьхьа ахшо даьлча тиллира Москвахь урамна цуьнан цIе, дагалоьцу историн Iилманийн доктора Тахнаева ПатIимата. Ткъа пачхьалкхехь лелачу низамо доьхкура стаг велла итт шо далале цуьнан цIе урамашна тахка, боху Iилманчас. 2016-чу шарахь, бахархоша протестан гуламаш а латтош, тиллира Петербургехь тIайна Кадыровн цIе.\nУрамийн цIерш Оьрсийчохь 5-6-зза хийцина хилар дагадоуьйту Тахнаевас – политика ю цунна бухахь. 1920-1930-чу шерашкахь, паччахьан Iедал халкъе дицдойтуш, хийцина урамийн цIерш. 1990-чу шерашкахь гIиртина Советан пачхьалкхо техкина цIерш дIаяха. Муьлха а и тайпа хийцамаш латтор – халкъан иэсна ен гIело ю, къоман синбахамалла чехайо оцу политико, аьлла хета Тахнаевана.


Муха бо нохчех "бандиташ". Францера масал\nЕвропе дехьаяьлла Оьрсийчоьно нохчашна тIекхоьллина цIе?\nLe Figaro сихделира цIе тIекхолла, сиха дац ша харц хиллийла хаийта\nКху беттан 13-чу дийнахь девзаш долчу "аьтто" кхетам болчу хьолахойн Le Figaro газето кхаъ баьккхира ерриг Францига, 23 нохчо-рэкетхо лаьцна Ливри-Гарган гIалахь, аьлла.\nДуьйцура, гIерано дийнахь 200 евро ясакх гулъеш хилла кир бохьуш а, нах балош а Париже мел йогIучу машенна тIера, бохуш. Карабаьхкина и нохчий рогIера цхьа йоккха ясакх дIаоьцуш, яздора Le Figaro-с.\nГазето бахарехь, "бандитийн бен" Iорабоккхуш хьийзарг яра BRIF – финансашца леладе зуламаш Iорадоху урхалла. Лаьцначу 23-ннах дукхахберш "S-досье" юкъаязбинчу нахах а бора хьостано.\n"GTS" цIе йолчу машенаш тоечу Ливри-Гарганерчу цхьана гаражехь лецнера буьйцу нах. Циггахь, оцу 1500 еакъов метрах лаьттачу гIишло чохь бу зуламхойн бен а, бохура журналисташа.\n… Амма сихха, ши де а далале, бехке бац аьлла, дIахийцира "бандиташ". 23-ннах жандармерера аравалаза ца висина цхьаъ бен, ткъа низамхойн цуьгара а дац, гарехь, "тIех сов" даккха хIума.\n"ДIаюкъа хьайн батт, элира соьга"\nНохчех, лецна а бовлале, Iедало дош а алале, "бандиташ" бина Le Figaro лерг таIIийна Iан дисира. Делахь а "Кавказ.Реалиина" лиира хилларг талла.\n- Мегар дарий, ас, дийцале, шуна хIара тхайн меттиг йовзийта? Кхузахь ондда, аьчка неIарш ю зуламаш хьулдеш хIиттийна, ма-яздой Фигарос, - дийхира гаражах кху муьрехь жоп лучу Джанхотов Iабдул-Малика.\nТхо чекхдевлира массанхьашхула. ХIора чоь зийра, ца карийра цхьаьллиг а цхьа аьчка неI.\n30-лара ваьлла гаражан консультант ву Iабдул-Малик. Ницкъхоша лерина операци йолочу миноташкахь шолгIачу гIат тIехь хилла иза шен накъосташца, машенаш тоечу белхалошца цхьаьна. Цо дийцира буса шаьш лецарх лаьцна.\n- Юьхьанца тхуна лахара схьа маьхьарий хезира. Тхо охьахьалхира. Полицино лаьтта бийшийначех дуьххьара суна гинарг со волчу Каннера веъна сан доттагI Заур вара, куьйгех тоьхна гIоьмаш а йолуш. Цуьнга хьажна а валале, со, тоьхна, когаш тIера вожийра, цунна улле охьавиллира. Гараж толлучу полисхоша тIе хIуманаш етташ, йохош яра массо а хIума. Соьгахь догIанаш ду, цаьрца елла неIарш, ма бен гаражан бахам хIаллак, дийхира ас со Iуьллучуьра. "ДIаюкъа хьайн батт!" – элира соьга.\n"Кавказ-Реалиига" шена Iаьткъинарг дийца Ливри-Гаргане веара Iабдул-Маликан доттагI Заур. 11 шо ду хьалха заманахь юрист болх бина волу Демельханов Заур Каннехь веха. ХьошалгIа веъначу цунна а кхаьчна полисхошкара а, Фигарогара а "бандит" цIе.\n- Со кофе а молуш, Iабдул-Малик ларвеш Iара гаражехь. ЦIеххьана керта машен иккхира. Iаьржа духарахь бара чубаьржина нах. Цара со сихха охьавиллира, гIоьмаш туьйхира суна. Шина сахьтехь гергга Iахкийра тхо, тIаккха полицин Porte de Clichy декъе дIадигира. Цигахь дийцира, гарежехь нохчий гулло аьллера шайга, цундела сацийнера шаьш со, бехке воцийла хиина, дIагIо, элира. 14-15 стаг вара соьца дIахецнарг. Прессо, даима а, массанххьа а санна, даржийна, "нохчийн бандиташ лецна", аьлла, ткъа ца хилла тхо бандиташ, бехк ма билла ца боху я Фигарос а, я полицино а. Цара тIекхоьллинчу цIарца ваха веза хIинца…\n"Суна Оьрсийчохь а, Украинехь а бен ца хуьлу моьттура иштаниг"\nБуса дIаяьхьначу операцехь полицино лецначаралахь нисъелла нохчашца болх а беш, цара гаражехь шен воIаца Николайца яха бакъо елла йолу Кочубинская Ольга. Иза йогу хIинца шаьш бахьанехь "Iабдул-Маликан проблемаш хиларх".\n- Оццул гIара эккхийтина, ерриг а йохош, лоьлхуьйтуш, стенна эшара полицина хьийза, ца кхета со. Тхоьца цхьана лаьцнера шен машен тояйта веъна цхьа клиент а, шега шен зудчуьнга телефон тохийта бохуш хьийзара иза, амма вигина, полицехь буьйса яккхийтира цуьнга а. Яздира, "нохчийн бандиташ лецна". Стенна? Суна Оьрсийчоххьий, тхайн Украинеххьий бен ца хуьлу моьттура иштаниг, - чIиркъеюьйлу Ольга.\nКурбанов Гилани Казахстанера веъна Франце. Массех бутт бу гаражехь балха нисвелла. Цо а дагалоьцу шаьш лецар.\n- Со механикца Колица пхьор дан охьахиинера. Кебаб а эцна, иза тхойша яа волалуш вара лелхарш, гIара, гIовгIа иккхича. Со коре вахара, тIехьажийна герз дара, охьавижа, элира соьга, со вижира, цу сахьта куьйгаш дихкира сан. Белхахойх тхо кхузахь вара – Ольга, Николай, Коля, Игорь, Ален, пакистанхой Абит а, Рашид а. Кофе ютту а, цхьацца кхача бухку а автоматаш йохийра полисхоша, чуьра ахча дIадаьхьира. Прессо яздира, "алссам ахча а, герз а даьккхина бандиташкара". Яьккхинарг ю лело бакъо йолу газан тапча. ХIаъ, кхин а тхан кисанашкара, бохчанашкара ахча а даьккхина цара – дерриг а 2-3 эзар евро хир ду даьхьинарг, - дуьйцу Курбановс.\nБизнес меттахIоттахь тамаша бу\n"Кавказ.Реалица" къамел дечу хенналц шайх "бандиташ" динчу я полисхошна а, я прессина а арз данза бара гаражан белхахой, цаьрца цхьаьна лецна хилла церан хьеший, клиенташ. Шаьш дагахь ду шайна могучу кепара Iедалхошкара а, журналисташкара а жоп деха, амма гаражан репутаци йоьхна яьлла, шаьш кхин болх бахь тамаша бу, шеко а йоцуш, дIалекъар бу шайн клиенташ, элира тхоьца цхьаьанкхеттачара. Уьш массо а Францехь "тIебаьхкинарш" бу. Шайца оццул ларамза хьаьвзар бацара я полисхой а, я пресса а, шаьш францхой хилча, бохучу дешнашца балхийра дегабаам «GTS" гаражерчу белхахоша, нохчаша а, оьрсаша а, украинахоша а, пакистанхоша а.\nАдвокаташ а бу лецна кхаьбначийн. Францин низамаш шайна довзаре терра, ца лиира царна "Кавказ.Реалиина" хиламах комментари ян.


СаргӀал — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа СаргӀал (маьӀнаш).\nСа́ргӀал (фр. mirage — ма-дарра гар) — атмосферера оптикин хилам: хӀаваан чкъоьрнашна юкъахь луьсталлица а, температурица а дозанехь цӀеххьана къаьста серло дӀайерзар. Тергончан иштта хилам го, ма-йарра гуш йолу генара объектаца, го цуьнан атмосферера цуьнан сурт а.\nЦхьаьна меттигехь ялх минотехь схьаэцна масех кепара саргӀалаш, хенан низамехь ца гайтина. Лакхара гурано гойту Фараллон гӀайренийн лахара саргӀал. ШолгӀа чухӀоттийна кадр — Фараллон гӀайренаш Баьццаран зӀаьнарца аьрру агӀора. Лахара шин гурано а, коьрта гурано а гойту Фараллон гӀайренийн хьала йоьду саргӀалаш. Оцу кхаа кадрашкахь хьала йоьду саргӀалаш хуьлу 3 суьртан саргӀалех (шина вертикалан юккъера хьовзийна сурт) 5 суьртан саргӀал, ткъа цул тӀаьхьа юханехьа 2 суьртан саргӀал хуьлу. Иштта гайтар догӀу Фата-морганаца. Дерриг суьрташ, лакхарниг доцург, даьхна дара хӀордан тӀегӀанал 50-70 фут лакхара. Лакхара гуран сурт даьккхинера хӀордан тӀегӀанера.\nСаргӀал (хинан шера куьзга) Ӏаьбийчоьнан гӀум-аренахь\n1.1 Лахара саргӀал\n1.2 Лакхара саргӀал\n1.3 АгӀонан саргӀал\n1.5 Брокенан бӀарлагӀа\n1.6 Генара гаран фантом\n2 СаргӀал буса\nСиламан некъан тӀехулара саргӀал\nСаргӀалаш екъало лахарчун, объектан бухахь гучун, лакхарчун, объектан тӀехула гучун, агӀорчун.\nХӀорд тӀехулара саргӀал, ХӀиндин штат Гоа\nГо нийса йохъелла меттигехь, йоккха вертикалан температуран градиентехь (лакхара иза охьаюжуш), дукха хьолехь гӀум-аренехь я силам биллина некъа тӀехь. Стиглан суьрто цуьнца цхьана кхуллуш хета тӀехулара хи ду моттадалар. Иштта, аьхкенан довхачу дийнахь, гена боьдучу новкъа го Ӏаьмнаш.\nГо шийлачу лаьттан тӀехула инверсица температура екъча (хӀаваан температура тӀекхета локхалла тӀе мел кхийти).\nЛакхара саргӀалаш лахарчарел кӀезиг хуьлу, амма дукха хьолехь хуьлу алсама чӀагӀделла, хӀунда аьлча шийла хӀаваъ хьала ца доьду, ткъа довханиг охьа ца догӀу.\nЛакхара саргӀалаш ю уггаре дукха яьржина полюсан регионашкахь, алсама даккхий нийса шашна тӀехь чӀагӀъелла лахара температураш йолучохь. Иштта хьолаш хила тарло Гренландехь а, Исландин кӀошташкахь а. Тарло, цӀе хиллингар (исландех hillingar) тиллина и эффект бахьнехь, Исланде дуьххьара хевшинчарна Гренланди хилар хиира.\nЛакхара саргӀалаш кхин а тидам бан ло барамера шораллашкахь а, тӀаккха а иштта меттигехь, уьш гӀийла, гӀуон гуш а хуьлу. Лакхара саргӀал хила тарло нийса я хьовзийна, иза доьзна бакъ объектан геналлех а, температурин градиентах. Дукха хьолехь сурт го нийса а, хьовзийна а фрагментийн мозаика санна.\nЛакхара саргӀалан Дуьненан гомалла бахьнехь инзаре эффект хила тарло. Нагахь зӀаьнарийн саттар цхьабосса хуьлий Дуьненан гомаллица, серлонан зӀаьнарш лелало гена, иза бахьнехь тергончина анасизал дехьа йолу геннара объекташ го. Цуьнан терго йина тептар тӀе дӀаяздина дуьххьара 1596 шарахь, оцу хенахь Баренц Виллеман куьйгаллера кема Къилбаседанан хӀордан некъ лохуш Керла Латта гӀайренаш долчохь шашна юкъахь дисинчу хенахь. Экипажан Ӏан дийзира полюсан буьйсе дӀаяллалц. Цу тӀе полюсан буьйса дӀаяьллачул тӀаьхьа Малх кхетар гуора ларбечулла а ши кӀира хьалха. 20-гӀа бӀешарахь бен оцу хиламах ца кхийтира, цунна цӀе тиллира «Керлачу Латтан эффект».\nИшттачу кепара, чӀогӀа генахь, анасизан тӀехула ган йиш йоцу кеманаш, анасизахь а, анасизал лакхахь а гучудовла тарло, лакхара саргӀалаш санна. Цуо кхето тарло хӀордан кеманаш тӀема довларх цхьацца истореш я бердан йисттера гӀаланаш стиглахь гар, уьш яздина цхьаболчу полюсхоша.\nАгӀонан саргӀалаш хила таро ю бохбелла нисса хьала болчу пенах долу сурт санна. Яздина меттиг ю, нисса бетонан гӀопан пен цӀеххьана кӀегина, куьзга санна, шен гуонахьара хӀуманаш а гуш. Довхачу дийнахь саргӀал гуттаренна а гора, пен мелхан зӀаьнарша бохбича.\nКоьрта йаззам: Фата-моргана\nЦӀеххьана хӀуманийн кеп хийцина саргӀалан чолхе хиламаш Фата-моргана цӀе лелайо. Фа́та-морга́на (итал. fata Morgana — Морганан Маьлха-Аьзни, дийцаршкахь, хӀордан бух тӀехь еха, новкъахой Ӏехабо бӀарлагӀаш гойтуш) — наггахь хаало атмосферера чолхе оптикин хилам, лаьтта масех кепара саргӀалех, иза болуш генара объекташ го шортта а, тайп-тайпана кепара эрчадаккхарца а.\nФата-моргана хуьлу, нагахь атмосферин лахарчу чкъоьрашкахь масех хийцало, тайп-тайпана луьсталлин, хӀаваан куьзганан серло юхатохар таро йолу чкъоьраш кхолладелча (дукха хьолехь температуин башхалла бахьнехь). Юхатохар а, ткъа кхин а зӀаьнарш сеттар а бахьнехь, реалан йолуш йолу объекташ анасизехь я цунна тӀехула ло масех эрчадаьккхина сурт, дакъошца тӀекӀела а довлуш, хенаца сихха хийца а луш, цуо кхуллу фата-морганан инзаре сурт.\nСаргӀалашна тӀехь терго ян таро ю дуьненан атмосферин муьлххачу локхаллера, царна юкъахь лаьмнаш я хӀаваан кеманаш а ду.\nБрокенан бӀарлагӀа: сурт доккхучун дохкера ӀиндагӀ. Го глория\nГенара гаран фантомНисйе\nИшттачу фантомийн къегина масала ду «тӀомалела голландхо». ХӀордан мифашца, бӀарлагӀа кеман капитанан кхел йина гуттаренна а кхарста хӀордан аренашкахула, цхьанхьа ца соцуш. ХӀордхоша мистикин кема дуьхьалакхетарца цкъан а дикачуьнга са ца туьйсура — цуьнца даиман бала а, кеманаш а дохар а нислора.\nЕрриг аьлча санна цунах йолу истореш цхьатерра ю — бӀарлагӀан кема догӀура нисса кхарна тӀе, жоп ца лора хаамашна а, мохбеттарна а, тӀаккха цӀеххьана довра дохк юкъахь. Ма-дарра аьлча, кеманан командин гуора шайна хьалха йоккхачу юкъаметтиган генара кеманийн проекци.\nГенара гаран саргӀал хӀутту латтан тӀехулоно хӀаваан массаш йохйича, цул тӀаьхьа уьш хьала а йоьдий шелло. Нагахь лакхахь шийлачу хӀаваийн массийн чкъоьран тӀехула, цхьаьна бахьанца алсама бовха (масала, иза чубеина къилбехара мехаш), кхин тӀе чӀогӀа нилха чкъор, ткъа температурин башхалла дикка йоккха хилахь, хир ю рефракци. Лаьттан тӀехь йолу хӀуманашна тӀера схьакхета серлонан зӀаьнарша, Ӏад а дина гӀур ю юханехьа лаха, амма хӀинца шен хьосте. Уьш нисло иттаннаш, ткъа наггахь бӀенаш километраш генахь.\nСаргӀал кхолладаларан хьолаш нисдала таро ю буса а. Дукха хьолехь иза ца го. Амма цхьацца хьолашца лелачу транспортан гӀирсаша, хӀаваан кеманаша, хӀурдан кеманаша, гӀишлоша буьйсана терго ян мега серлонаш, дийнан саргӀалца болу меттигца гур яц. Изза хила тарло астрономин объекташца а.\nмираж Викидошам чохь\nСаргӀал Викиларма чохь\nМираж // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\n↑ Andrew, Young. Annotated bibliography of mirages, green flashes, atmospheric refraction, etc(ингалс.).\n↑ 1 2 David K. Lynch & William Livingston. Color and Light in Nature. — 2nd. — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2001. — С. 58. — ISBN 978-0-521-77504-5.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=СаргӀал&oldid=6305570»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 17 июль 01:05\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 17 июль, 01:05.


Нохчийн тIемало Оьрсийчоьне дIавала реза ца хилла Украина\nДечкен-бутт 12, 2019\nУкраинин "Аьттухьара сектор" тIеман тобанан тIемалой.\nУкраинин инарлин прокуроран когаметто Оьрсийчоьне дIавалар дихкина Нохчийчохь хиллачу тIемашкахь дакъалаьцна а, ткъа цул тIаьхьа Украинин "Аьттухьара сектор" тIеман тобанца цхьана Донбассехь тIом бина а волу нохчо. Баркалла, чуть перенес акцент...Нохчийчохь хиллачу тIемашкахь дакъалаьцна а, ткъа цул тIаьхьа Украинин "Аьттухьара сектор" тIеман тобанан могIашкахь Донбассехь тIом беш хилла а нохчо. Цунах лаьцна Facebook-хь хаам бина инарлин прокуроран зорбанан секретаро Сарган Ларисас.\nОьрсийчоьно терроран тобанан декъашхо ву бохуш дIавоьхуш хилла иза. Амма Украинин Iедалша сацам бина иза зуламхо ца хиларал сов, хила ма везза "шен лаамехь Украина йозуш йоцуш хилийтаран тIеман декъашхо" ву аьлла. Саргана яздарехь, прокуроро Енин Евгенийс дIахьедар дина бакъволу шен лаамехь тIемашкахь дакъалаьцна волу тIемало "агрессоран буйна вохуьйтур вац" шаьш аьлла.\nДагадоуьйту, 2018-чу шарахь Оьрсийчоьнан ФСБ-н дехарца Украинан инарлин прокуратуро дIавелла хилар гIалгIа Тумгоев Тимур. Дийцарехь, Тумгоев дIавала магочу кехаташна куьйгяздинера инарлин прокуроран когаметто Енин Евгенийс.\nТуркойчуьра веанчуьра Харьковн аэропортехь Украинан дозанхоша лаьцнера Тумгоев 2016-чу шарахь. Шемарчу радикалан тобанхошца дакъалаьцна ву аьлла, бехкевина иза ФСБ-но. ТIаккха сацамбина хилла Украинано иза дIавала.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело шозза дуьхьало йира адвокаташна, цунна экстрадици яр сацадахьара аьлла дехар дича.\nТкъа ООН-ан Комитето Украинан Iедалшна тIедожийнера, иза дIа ца валар.


Бесланерчу Къилбаседа Кавказан медицинан центран белхахошна дIа ца делла ковид-хьелашкахь алапашна тIетоьхна хилла ахча. Пандеми йолалуш церан дарбан цIа официалехь ковид-пациенташ тIеэца кечйина ца хиллехь а, цо кхочушдина Чиллан-бутт герга кхаччалц "орцан медицинан" декхарш : лаккхарчу технологийн тIегантIехь дарбанаш лелочу центрах коронавирус кхетта пациенташ чуоьцу хIусам йира центрах. COVID-19 цамгар йолу 1972 стаг чекхвала центрехула, амма и ун лаьцна цигарчу медикийн персоналах доккхахчу декъо ша а.\nАлапашна тIедала догIу ахча луш дацар Къилбаседа ХIирийчоьнан могашаллин министралло дузу медцентр шен карахь а йоцуш, Оьрсийчоьнан могашаллин министраллин куьйга кIел хиларца. Цундела регионан министралла декхаре яц цунна финансаш латто. Цу тIе, медицинан центро официалехь бина а бац ковид-дархошца болх.\nАмма центран медикашна шен ахча лойла дацар чоьхьарчу омранашца я сацамашца тIе ца чIагIдина мехкан министралло, аьлла бу цуьнан куьйгалхочуьнга Гогичаев Тамерлане медикаша бина латкъам. Цул сов, меттигерчу министралло Оьрсийчоьнан министралле ца хаийтина центр ковид-пациенташ чуэца кечйинийла. Доцца аьлча, белхан функцеш медицинан центро шен чоьхьарчу сацамца хийцина. Оцу бахьаница Оьрсийчоьнан урхаллехь тIе ца чIагIбеш бисина хийцам, центр белхахойн алапашна тIетуху ахча а ца луш йитина.\nБесланера центр Iожаллин тIамтIе хIоттийна аш\n"Оьрсийчоьнан могашаллин министралло Къилбаседа Кавказан медицинан центр ковид-пациенташ тIеэца декхаре шен омрица йина хиллехь, оцу омрица цхьаьна алпашна тIетуху ахча а хир дара къастийна. Ткъа хIинца Къилбаседа ХIирийчоьнан могашаллин министралла гIерта центрера 500 медик тIедогIу ахча ца луш вита. Лараме министр Гогичаев, ма-дарра аьлча, тIаме кхийсинчу бIаьхойн рицкъ диина аш! Цунах белхан декхарш дIатасар олу, я даржо лучу бакъонел соввалар олу. Ахь Бесланерчу центран белхахой "коронавирус" олучу Iожаллин кхерамца бечу тIаме хьовсийна. Царех дукхахболучарна ун кхетта, кхетта ун церан доьзалшна а, белла цхьаболучийн дай-наной, чуьра нах, амма цара сийлаллица кхочушдина лоьран декхарш", – яздина дIахьедаран авторша.\nПандеми яржале хьалха бахархой Къилбаседа ХIирийчуьра лелла ца Iаш, дарба дайта Нохчийчуьра а, ГIалгIайчуьра а лелла йолчу центран белхахошкахь IаьIна дегабаам беста болабелира 2020-чу шеран Зазадоккху-беттан юьххьехь. Цара центран куьйгалле дийхира шайна уьнах Iалашбала оьшу духар далар. Ткъа цхьаберш хьехо буьйлира, шаьш "хIаллакдан кхуссу эскар санна, тIаме кхийсина" хилар далхо. Кхечу дарбан хIусамашкахь "кхераме зонаш" а къастош, медикашна уьнах ларбен духар деллехь, садаIа обсерваторш латтийнехь, шаьш инфекцина "юьхьдуххьал хIиттийра", боху центран белхахоша.\n"Тхаьш массеран а цIарх яздинчу кехатехь оха билгалдаьккхина тхайн цхьаболчу накъосташа, инфекци цIа а кхоьхьуш, шайгара дIасадаржийначу уьнах белла гергарнаш дIабоьхкина хилар. Теша мегар ду шуна, оха иза дашна а ца боху. Ишта факташ йолуш ю. Тхох дукхаберш коронавирусан керлачу кепах а чекхбевлла. Ун кхетта хилар тесташа гайтина болчу белхахойн "аьтто баьлла" гIеххьачул: царна дахар Iалашдечу социалан фондаша ахча делла цомгуш хиллачу белхахошна луччул – 68 эзар соьмаш", - элира Кавказ.Реалиица анонимехь къамел дан реза хиллачу центрерчу цхьана белхахочо.\nБелхан чолхе хьелаш шалхадевлла алапна тIетухучу "ковид-ахчанца"\nИза доцуш, 2020-чу шеран Дечкен-баттахь лоьрашна федералан бюджетера 54 эзар соьмаш делира. И ахча Оьрсийчоьнан могашалллин министралло хьажийнера коронавирусан хьелашкахь болх бинчу Къилбаседа ХIирийчуьрчу медикашна. Амма ригионерчу урхалло тIетуху "ковид-ахча" цунах ца олуш, шен бухгалтерин кехаташкахь цIетиллира "белхан чолхечу хьелашкахь луш долу ахча".\n"Деллачу ахчанна цIе иштта яьккхинехь, кхеташ ду, медикаша доьху ахча низамца догIуш дуйла", - элира Кавказ.Реалиига адвоката Бибилова Жаннас. Цо дийцарехь, регионан бюджетера медцентран белхахошна дала догIу 114 миллион сом.\nСтохка аьхка Правобережни кIоштан кхеле арздина 553 медицинан белхахочо – лоьраша, медйижарша, орцан медицинан машенанлелорхоша. Йоьдучу кхелан рогIера ладогIарш хир ду Зазадоккху-беттан 24-чохь. Цигахь луьстур ду хьалхарчу 32 медикан аьрзнаш, ткъа дукхахболчу центран белхахойн леткъамаш луьстур бу Охан-батта юккъехь.\nОьрсийчоьнан могашаллин министраллехь девзаш ду Бесланера хьал. Министре Мурашко Михаиле а дахьийтина медикаша арз. Цуьнан урхалло шен заманчохь дIахьажийна Къилбаседа ХIирийчу медицинан белхахошна халчу хьелашкахь болхбарна догIу ахча. Амма БуьритIерачу министралло ша дала ца деза "ковид-ахча" федералан урхаллина кIел йолчу медцентрна, боху. Адвоката Бибиловас иза харцо лору, цо чIагIдарехь, Оьрсийчоьнан могашаллин министралло бац къестош медикаш регионийнний, федараланний тIегIанашка; ахча коронавирус кхеттачу нахана гIодинчу медикашна цхьабосса догIу.\nАдвоката дийцарехь, Бесланерчу центрехь иккхина хьовзам хьовзам кхин а 6 федералан медцентрехь а лаьттина – кхечу регионашкахь. Амма цигарчу центрийн куьйгалхойн аьтто баьлла цакхетам Оьрсийчоьнан могашаллин министраллехь цхьалхабаккха. Ткъа адвокатна хетарехь, Бесланерчу центран коьрта лор Уртаев Ролан а ву гIеххьачул бехке: цо шен персоналан хьашташ кхочушдар ца дехна лакхарчу урахллашкахь ладамболлуш. (Ша Уртаев реза ца хилира Кавказ.Реалиина интервью яла).\nШайна ахча цадалар меттигерчу низамна тIехьожучу хьукматаша тидаме оьцур ду моьттина медикашна юьхьанца, амма кIоштан прокурора Бадтиев Сармата тергамза битина церан леткъамаш, боху адвоката Бибиловас.


Мисляевс тапча шена ца тоьхна, Iедална тоьхна...\nНохчийчоь -- Ша шерашкахь дIахIоттийна хIара бензинан станци Iедалша йохор ю аьлча, ша-шена тапча тоьхна бизнесхочо Мисляев Руслана, ЧIуьлга-Юрт, 26Feb2013\nТеркйистан кIоштахь кар-кара а оьцуш, шуьйра дийцаре до деношкахь кIоштан гIантдена тIе а вахана, шен хIусаме кхаьчначул тIаьхьа, хIусамнене Iедалдеца хилла къамел ма-дарра дIа а дийцина, бизнесхочо Мисляев Руслана ша-шена тапча тохар. ХIетахь дуьйна кхин кхетамчу ца вогIуш, Соьлжа-гIалин 9-чу дарбанан цIийнехь Iуьллуш ву коьртана чов йинарг.\nГергарчара дийцарехь, цунна чолхе операци йина. Карарчу хенахь цо дIадуьйцург кхетадо аьлла дегайовха бу гергарнаш.Стенна аьлча, цхьа хIума дIааьлча куьг я ког меттахдаккха гIурта боху лазархо, амма вист ца хилало. ЗIенехула ишта дийцира шен гергарчуьнгахь долчу хьолах лаьцна Бена-юьртарчу цхьана вахархочо.\nМисляевн гергарниг: «Кхузахь, лазарне уьйтIахь лаьтташ-м ду тхо. Лоьраша этIийначул тIаьхьа цуьнгара хьал хаъал битаме деъна бах. Меже-хIума меттахъяккха а гIерта боху. Дикане са-м туьйсу оха. И даьндарг-м коьрта чохь йисна а ца хилла. ЭтIийначул тIаьхьа лоьраша коьртах йоллуш яц аьлча, цIахь схьакарийна. Жимма хан яьлча лоьраш эр хир ду-кх дехьа-сехьа ваккха хьашто елахь а, яцахь а».\nЮххерчу гергарчара а,бахархоша а дийцарехь, ша-шена тIе куьг даххьал Мисляев Руслан бIарзвалар бахьна ду кIоштан префекто цуьнан долахь йолу ягориг ютту станци а, кхузза тIекалйина гIишло-туька а Iедало дIайоккхуш ю аьлла, шийла кхаъ баккхар. Кхин церан девне къамелаш хилла я ца хилла хуур дац, дархо кхетамчу валлалц, амма Iедалдас аьлла боху, зен меттахIоттор хьехо оьшуш а дац, ЧIуьлга Юьртахь федералан некъаца лаьтта гIишлош дIайохуш ю, аьлла.\nБахархоша чIагIдарехь, хIинца долчу Iедало чоьте оьцуш дац, некъана шина а агIор, хиш-ишалш лаьттинчу меттигашкахь вуно дукха йохк-эцаран гIишлош йоьгIна хилар а, уьш йогIа пурба делларг Нохчийчохь уггаре коьрта ларалуш йолу Кадыровн цIарх орден елла волу Ахметханов Султан коьртехь лаьттина Iедал хилар а. Ткъа хиш дIа а дохуш, ишалш лаьттина меттигаш якъаеш, цигахь Iаламат дукха харжаш йина наха хIусам-гIишлош югIуш.\nБахархоша кхеторехь, цхьана а низамца догIуш хIума дац, Iедало бакъо а елла, миллионашкахь харжаш а еш, долийна йохка-эцаран гIуллакх сел эвхьаза, бахархойн хам-пусар а, я лерам а ца беш, буххера дуьйна дохийна дIадаккхар. Цу хьокъехь дуьйцуш ву ЧIуьлга-Юьртара вахархо Деналбек.\nДеналбек: «КIоштахь чIогIа дуьйцуш ду цу бохамах. ТIаьхьакхиа воьлча, и стаг цара, Iедалехь болучара, валийна-кх цу Iожаллин зиле. Герз тоххал ша-шена, холча хIоттийна-кх цара иза. Цхьана а динехь магош дац ша-шена тIе куьг дахьар. Дан хIума а ца хила дина-кх цо иза. Iедало валийна-кх иза цу тIе. Ша бакъо елла латта я гΙишло Iедало схьайоккхуш хилча, оццу Iедало цунна харж меттахIотто ма йогIу. Харцо ю-кх цу стаге кхийдош ерг. Шена и латта дезаш хилча, Iедало цуьнгара схьаэца ме еза цуьнгара и меттиг. Хьаннал, массо бакъо а йолуш, иттех шарахь къахьегна стаг ма ву иза. И гIуллакх зен дезаш ду».\nДукхахболчу тергамхоша а,бахархоша а кхеторехь, Мисляев Руслана ша-шена герз тохар, Iедалехь болчарна реза цахилар гойтуш, дуьхьалонан шатайпа гIулч ю. «И тапча цо ша-шена тоьхнехь а, - боху цхьаболучара, - иза Iедалехь болучарна кхетта».