Дала декъал йойла, нохчийн Нана\nДала дуьне кхоьлличхьана дукха йийцина, хестийна ю Нана. Амма кхоччуш цуьнан мах хадо х1иццалца дош карийна дац, я карор ду ала меттиг а бац. Дала сий дойла хьан, Дала декъал йойла хьо нохчийн эма, нохчийн Нана. К1ант воцчу дена к1ант хуьлий лаьтта хьо, ваша воцчу вешина ваша хуьлу хьо. Да воцчу доьзална да а, нана а ю хьо. Даймахкана эшначохь т1емало хуьлу хьох. Хьуна т1екхачаза х1ун дисна, ахь ланза х1ун дисна. Аллах1 воцчун хуур дац хьан мах хадо. Цо хьоьстийла хьан турпалла дог.\nКху сайн дийцарехь йовзийта лаьа суна цхьа Делан миска, цхьа Нана.\nВайна ма-хаъара, дуьненан бала вай нахана боьссина де хилла 1944-чу шера февраль беттан 23-г1а де. Нохчийн халкъ махкаха даьккхина ирча де. Цу дийнахь дийнна махкахь санна, Итон-Кхаьлла к1оштара ярташкарий, к1отаршкарий нах схьа а гулбина, машенаш т1е а боьттина, эчиг некъа т1е охьабалира. Дехьа-сехьа лоьхкуш, т1етуьйсуш ж1аьлеш долуш, тоьпа баххашца чехадеш, ког боккха баккха, акхарой, бохуш адам вагонаш чу лоьхкара.\nВагон хьалаюьзна аьлла хеттачу хенахь, цхьа эпсар хьалаволий хьажа а хьожий, наь1арш д1акъовла олий салташка мохь тухура. Сов бевлларш дехьа вагона т1е лохкура. Иштта вагон юьзна дехьа лаьхкинчарна юкъахь яра Ами, шен кхаа бераца. Марзхошца хилла йолу х1ара, уьш вагон т1е хьалабаьхчи наь1арш д1а а къевлина, царех хаьдда, х1орш кхечу вагон чохь нисбелира.\nАдам машенашкий, вагонашна т1е дахар хьахийча дагадог1у суна, тхан ден шичас, телевизор чохь т1амах лаьцна кинога хьожуш аьлларг. Цу чохь цхьа кийсак яра, немцоша Германе дуьгу совета адам гойтуш: «Делахь ма тера а ду хьо сурт тхо дохочу дийнахь хиллачух. Иштта т1етуьйсуш ж1аьлеш, хьоькхуш маьхьарий. Зудчун букъа юккъе салтийчо тоьпа бух тоьхча, цунна чухьаьдда тхан юьртара Хьату, эпсаро тапча тоьхна охьавиллар. Аьллий, дийциний х1ун да воллу хьо, изза фашист 1едал дара хьуна и совет 1едал а».\nТкъа Ами шен кхаа бераца марзахойх хаьдда неха-наханаца нисъелла вагона не1ара юххехь меттиг а кхаьчна, шен берашца д1атаръелира.\nЦ1ерпошто шен 1едалехь мохь а аьлла, «жарг1-жарг1» бохуш, вагонаш вовшах а етташ, д1аболийра шен беха некъ. Дийцалур доцуш ирча хьал дара вагона чохь дерг. Шолг1ачу дийнахь дукха адам цомгаш хиллера. Къаьсстана дукха дара бераш. Дарбий, молхий бохучохь а дацара.\nЦ1ерпошта сец-сецначохь д1абевларш охьа а бохуш, д1ахьош бара кхара шайн ирча некъ. Балийна дукха хьере хилла, хена лардах тиладеллера адам.\nДоьалг1а я пхоьалг1ачу дийнахь делахь а цхьана эчига некъа вокзале кхаьчча, сацийра ц1ерпошт. Кхузахь гуш яра йохийна йогуш г1ишлош, доьхна д1асауьду адам. Дукха хан ца хиллера немцой кеманаша кхузахь шайн болх бина. Ц1ерпошта сецначохь, не1арш ларъеш хуьлу салтий гуш бацара. Уьш цахилар бахьна долуш нах вагонашчуьра охьа а лелхаш, шайн-шайн вайнарг лоьхуш бара. Ткъа цхьаболчара вай схьакхаьчначух тера ду бохура.\nАми а йоьссира, шен кхо бер а эцна, охьа. Жимма дехьо бераш охьа а ховшийна, шен нах лаха яхара иза а. Йоккха хан ялале гучубевла салтий маьхьарий хьекха буьйлабелира, вагонаш т1е ховша бохуш. Х1ара шен берашна т1ехьаьдира, амма уьш эцна вагон т1е кхачале, ц1ерпош д1айолаелира. Ами шен доьзалцаца карахь, куьйгахь доцуш, цкъа кхаллал рицкъах х1ума доцуш вокзалехь йисира. Ша шен чуьра охьа а ялийна вагончу хаийначул а ч1ог1а йоьхнера кхуьнан ойла: оьрсийн маттахь хууш дош а дац, я шен мотт хууш уллохь т1екхача стаг а вац. Го баьккхина гуш дерг, йохийна йогу г1ишлош.\nСуьйренца нах шайна цхьаццанхьа меттиг а нисъеш, ц1ераш а летош буьйсана кечам беш бара. Ами кхийтира, шена хиллачух. Цо шен бераш мара а къуьйлуш, г1ийла ойла йора шен а, шен берийн а. Б1аьргех уьдучуьра хи ца соцура. И берашна ца гайта г1ертара Ами. Ткъа бераш-м цу дийнахь санна шайн ненан б1аьра хьаьвсина дацара. Церан хьежарца хаттар дара: «Х1ун хилла вайна? Х1ун хир ду вайх?»\nБерийн ц1ераш иштта яра: йоккхахъерг Совбан яра, ворх1 шо кхачаза; шолг1аниг к1ант вара – Салман, пхоьалг1а шо долуш; жимахъерг – Сацита яра, кхоалг1а шо долуш.\nСовбане берашка б1аьрг тохалахь аьлла йолаеллачу Амина, бохабанза ши пен карийра. Т1ехь тхов бацахь а, мох тулийла яцара. Схьадалийна бераш шина пена соне охьа а ховшийна, дечиг лаха яхара Ами. Йохийначу г1ишлошкахь ягон х1ума шортта яра кхунна. Цигахь дикка хьаьшна ведар а карийра.\nДечиг нисдеш охьа а диллина, ц1е латийна 1аш болчаьрга т1е п1елг а хьажийна и йийхира кхо. Вукхара ц1ера юккъера схьа а хаьржина хьаьштигаш делла, царах шайна а латийна, г1аьхьчулл нис а дина ведар, чу ло а диллина ц1ерга х1оттийра. Цу буса, лайх даьккхина хи а мелла, вовшах а хьаьрчина д1абийшира уьш. Цул т1аьхьа караеъча картоли ч1уьриг тосуш, т1улгаш кхехкош яа х1ума ю бохуш бераш леда г1ертара нана.\nШина йо1а хаддаза, елха а йоьлхуш, юург йоьхура. Ма елха олура Салмана, нана вайна яа х1ума еш ма ю. Шен ма-хуьллу нанна г1о дан г1ертара и. Шайн г1улкхана бераш 1охкучуьра г1овтуш хиллехь а, доьалг1ачу дийнахь цхьа а ца г1аьттара. Кхаанне дагар а, йовхарш а яра. Ами ша а яра г1ора кхачийна, г1елъелла.\nПхоьалг1ачу дийнахь Сацита сама ца елира. Амис улло а хиъна, т1е куьг а хьокхуш, ша г1елъяллалц хьистира жимах йолу йо1: «Сацийта, хьо ма хаза ю. Суна хьо оццул хаза юй ма ца хаьара. Хьажахь, хьан хьийзина месаш мел хаза ю». И йоьлхуш яцара, я елха де а дацара.\nБисмилла а доьшуш, Делан ц1е а йохуш, бакъонгахь нисъеш д1а а хьарчийна, ц1арна дехьа охьайиллира нанас шен елла йо1. Салмана Сацита сама ма ца йолу аьлла хаьттича, цунна ехха наб кхетта элира Амис. Кхин цара и хьаха а ца йира. Хилларг хиъна хир дара царна. Амма нана кест-кеста т1е а йоьдий, улле охьахуий, техка а техкаш, Деле кхойкхуш 1ара.\nВорх1алг1ачу дийнахь Совбан кхелхира. Иза а Сацийтина юххе охьайиллира нанас. Совбанний, Салманний юкъа кхо-диъ де даьлла хир дара, мел хан йоьлла Амина дага ца дог1ура. Амма цунна цкъа а диц ца лора Салмана шен са долуш аьлларг: «Нана, вайна елхьара х1ума юур яр-кх вай». Цул т1аьхьа Салман кхин вист ца хилира. Иза а шина йо1ана юххе, нис а вина охьавиллира. Амис и буьйса царех хьоьгуш, царах хьерчаш яьккхира.\nШолг1ачу дийнахь делкъалца царна юххе хиъна 1ийна, шаьш хан яьккхинчу соне и кхоъ охьа а диллина, царна т1е х1ума а тесна, т1е ло а хьаькхна, эчиг некъа т1е а яьлла, шайн ц1ерпошт схьаеанчу аг1ор, техка а техкаш, д1айолаелира. Гена яьлла аьлла хеттачу хенахь ц1аьххьана: «Вай, бераш дитина йоьду-кх со», – аьлла юха хьаьдира. Амма иштта сиха хиллачух кхийтира. Цера дега хилларг дийца деза ша боху ойланца, юха а ц1ехьа йолаелира. Ц1ахь цхьа а ца хилар дагахь а доцуш.\nИштта оьду х1ара салташна т1е 1оттаелира (патруль хила еза-кх и). Цара: «Хьо мила ю, стенга йоьду», – аьлла шега хаьттича, кхуьнгахь д1агайта цхьа кехат а дацара, я цара дуьйцучух Ами кхета а ца кхетара. Салташа и д1а а йигна чуйоьллира. Кхузахь цхьана баттахь гергга чохь яллира, дийнахь а, буса а мичча хенахь хьаькам волчу а юьгий цхьа хеттарш деш, етташ. Эпсаро х1ара къора йолуш санна, лерга чу мохь хьоькхуш цхьаъ хатта а хоттий, х1ара йист ца хилча, тухий г1антара йожайора. Т1аккха мохь а хьоькхуш, мийра беттара. Юха хьой камера чу кхуссура. Иштта цхьа бутт гергга хан яьлча, и кхечанхьа юьгу. Цигахь а иззий сурт дара.\nБорх1алг1а бутт бара х1ара чохь йоллу. Шеца цхьаьна чохь бохкучу метинашкара маьлла а оьрсийн мотт 1емира кхунна. Цхьана дийнахь шеца чохь йоллучу Нинига шен бала балхийра Амис, «я чечен» аьлла шен дийцар д1а а долош. Нинас, дикка ла а доьг1на, не1 тоьхна г1аролехь верг схьакхайкхира. Ша хьаькамана т1ейига элира, шен къамел ду цуьнга дан. Г1аьххьа хан яьлча хьаькамна т1ейигира Нина. Цо дийцира Ами нохчий хилар а, иза эшалонах хаьдда йисича цо лайнарг а. Цул т1аьхьа, кхин къизалла ца лелийра Амица, мелхо а, яа х1ума ечу балха х1оттийра. Кхузахь чохь цхьайтта бутт баьккхинчул т1аьхьа, Актюбински областе йоьду этапах а тоьхна, новкъахь оьшун долу кехаташ а делла, д1ахьажийра. Мартупски к1оштара Рыбаково юьртахь Амина шен наний, жимах йолу йиший карийра. Да а, йиъ йиша а кхелхинера. Цхьаъ бен воцу ваша трударме вуьгу аьлла виганчахь т1епаза вайнера. Кхануо, т1екаре беш теллича кхунна хиира, шен ц1ийнда, цуьнан мел верг ун кхетта кхелхиний, цхьа шича йоцург. Ами юьрта еана к1ира а далале, цигара бригадир веара не1арга. Х1ара ара а кхайкхина цо хаьттира, комендатурехь д1аязъяла езаш хилар хьокъехь а, болх ца беш 1аш юй хаахь коменданто шена а могуьйтур доций а. Кхуьнгара хьал а девзина, тракторни бригаде яа х1ума ечу балха ян езар хьо элира цо. Дукха реза хилла, цига балха яхара х1ара. Шен мацалла делла бераш дагахь дохкуш йолчу Амис, цу юьртара т1ера да-нана д1аьдаьлла кхойтта буо ша йолчу схьагулдира. Ейтталг1а кхуьнан шен итт шо кхаьчна йиша яра. Уьш массо а хьалакхиийра Амис. Мехкарий массо а маре белира, к1енташна зударий а балийра, цхьа Хьабийбул воцчунна. И жима вара, цунна ц1а даьхкинчул т1аьхьа ялийра х1усамнана.\n1974-чу шарахь кхелхира Ами. Дала декъал йойла и. Доккха тезет дара цуьна. Цо кхиийначара а, лулахоша а, юьртахоша а дика бусалба стаг яра, нана хилла лаьттина яра бохуш тоьшалл а дира.\nТкъа сайгара суна доггаха ала лаьа, дуьненахь а, эхартахь а Дала декъал йойла нохчийн эма, нохчийн Нана.


Барт эгIийна майда - Фатанга\nХIирийчохь берийн беш ян дIаелла Iаламан Iаламатийн майда\nФатанга – Къилбаседа ХIирийчуьрчу Ламанан Дигорера, шена тIехь генарчу заманийн тешаш, вуно шира чхарнаш лаьтта атагIи, Iаламан Iаламатийн майда. Пайдаэца хьолахошка дIаелла халкъо шена еза лору и меттиг. Стенна иза дина, муха магийна, хала ду ала хьаькамашна: мехкан реестрехь хьаян цамагош йолу Iаламан хазна ю Фатанга.\nКъовсам: берийн беш я заманийн теш\n"Йоккха атагIи ю Фатанга. Лаьтта лаьмнийн когашна 1300-1500 метр лакхахь, тхан хьукматна юкъайогIу иза", элира шен леткъамехь Фатанга юкъайогIучу ХIирийн къоман "Алания" паркан куьйгалхочо Гатцаев Марата.\nФатанга - лаьмнашна юккъехь лаьтта шера аре ю, оцу меттехь эзарнаш шераш хьалха боккха ишал лаьттина, боху Iилмано. АтагIи яьккхина ду шира чхьарнаш, пхи бIе сов бу уьш. Iаламан Iаламат иза хиларе терра, Iедало ларъеш а, Iалашъеш а, ю боху низамо. Цундела бакъо яц цигахь даьхни кхаба, иза гIишлошна дIаерзо, я охуш лело.\nХIинца Фатангех хилларг кхетош вац цхьа а. Муха йина цунах "бошмашлелорхойн долара майда"? Хьаькамашна ца карийна хаттарна дуьхьал жоп. Дац церан ала хIума. Дарбадан вахана цхьаъ, гайта документаш дац кхечуьнгахь, Фатангех лаьцна хаьттича, сихха телефон охьаюьллу вукхара.\nБошмашлелорхойн "Галауз" юкъаралле дIаделла Фатангин дакъа дайначу шеран гурахь, ГIадужу-баттахь. Хьукматан куьйгалхочо Миндзаев Iалихана чIагдарехь, цуьнга латта, Iаламан Iаламат ду, ларде, аьлла ца делла, беш ен а, кхио а дIаделла.\nМиндзаев бакъ ву цхьана агIор. 13 шо хьалха арадаьккхинчу документо боху, латта бошмашна хьажийна ду. Амма Фатанга Iедало ларъечу Iаламан хазанийн могIараяьккхина Къилбаседа ХIирийчоьно 2008-чу шарахь.\nФатанга ларъеш яц\nОьрсийчоьнан низамаша бахарехь, Iаламан Iаламаташ бакъо ю долаяха, амма долахочо леррина ларъеш хила еза уьш. Аьлча а, бакъо яц царна тIехь гIишлош ян а, бошмашна уьш дIаерзо а.\nСтохка аьхка Ираф-кIоштан администрацино, йохка, кхоже йиллира Фатанга. Амма Оьрсийчоьнан рееестрийн урхалло дихкира цхьаьнга дIаяла. ХIан-хIа, ца дихкира иза Iаламан Iаламат хиларна – цига ялина серло яц, газ яц, хи дац, аьлла, дихкира. Ткъа ца белира цул тIаьхьа кхо бутт а - бошмашлелорхойн "Галауз" хьукмате дIаелира атагIи. Муха иза нисделла ца хаьа шена, олу хIора хьаькамо.\nУр-атталла Оьрсийчоьнан реестрехь (Росреестр) а дац Фатанга хьаьнга кхаьчна кхета йиш йолу йоза.\n"Оха зийна дерриг а, теллина тхайн документийн архив. Бахам низамца а балош, цуьнан доза къасто, реестре иза дIаязбан аьтто бац тхан цкъачунна – долахочо оьшу материалаш схьаялаза ю тхоьга", боху Росреестран республикерчу декъан куьйгалхочо Токаев Казбека.\nМассанхьа а санна, Фатангех дерг шайна хууш дац, элира мехкан бахаман министраллерчу хьаькамаша а.\n"Муха йина оцу меттехь гIишлош, хьан магийна, иза кхеташ дац. Дера еза уьш-м дIахьакха, цIанъян еза атагIи. Делахь а, уггаре хьалха талла деза, хьан магийна цигахь гIишлош ян. И таллам дIабахьа таханенна ницкъ берг цхьа прокуратура бен яц", жоп делира журналистан хаттарна пачхьалкхан бахаман а, лаьттанашца йолчу юкъаметиигийн а министра Тедеев Руслана.\nШаьш таллам болийна, цкъачунна жамI дан кийча дац, элира республикан прокуратурехь.


Йинчу денца Жумалаева Лула декъалъяр\n19 февраля в 17:16 (2010 г.)\n«Кханене сатийсаро латтош ю йовхо» Дикачу адамах дош ала гуттар а цхьа атта, юха цхьа хала а хуьлу. Дерриг а диканаш цхьаьний схьа а татталой, муьлхарниг муха дIадоло деза ца хаарна хуьлу дерриг а. ХолчахIиттар хуьлу цунах. Деккъа цхьа цхьана декъана воккхавер, юха ийзавалар а, цу хьайга кхаьчначух воккхаверал а сов дуьйлу, дика ала ницкъ ца кхача магарна ийзавалар а… Иштта хала ду Джумалаева Лулех дош ала а. Лула массарна а евза кху махкахь. Лула кху махкал дехьа а оьшуш ю. Цо мало йоцуш вовшахдетташ долчу, тахана кху ерриг Россехь а суна уггар а тоьллачех хеташ долчу «Нана» журналан и еза, сийлахь цIе шен чулацаме хьаьжжина, цхьана а агIор къестамаш ца беш, машаре дIаяхьа гIерташ схьайогIучу Лулин и гIуллакх вуно дика нис а ло. Къинхьегамо бен цхьа а адам кхачош доцчу лакхене ша кхачарх тоам бина, я тIетта тIеIитталуш йолчу халонаша эшийна, кIадъелла, цхьана мIаьргонна а юха ца йолуш, денна къахьоьгуш схьайогIуш йолчу Цунна дика хаьа машаро, барто, вовшашка болчу къинхетамо, Делах болчу боккхачу, сийлахьчу тешамо бен вайн нохчийн къам доккхачу дикане кхачор доцийла. Иза иштта хилар шерра хаарца, шен хIора могIанехь, шен хIора олучу дашца, еш йолчу ойланца кху дерриг а дуьнене цо кхайкхамаш а бо.\nТахана йинчу денца даггара Лула декъал а еш, тхуна даггара лаьа, Нохчийчохь евзаш йолчу поэтан, прозаикан, публицистан, «Нана» журналан коьртачу редакторан Джумалаева Лулин тахханалц хилла дахаран некъ\nкхидIа а шера, маьрша, ирсе, могашаллица, кхоллараллехь кхин а баккхийра кхиамаш болуш хуьлийла. Могаш, маьрша, дуккха а шерашкахь ехийла хьо Лула.\nНохчийн Республикан яздархойн Союзан правленис йинчу денца даггара декъалйо Россин а, яздархойн союзан декъашхо, Нохчийн Республикан «Нана» журнлалан коьрта редактор Джумалаева Лула.\nЛараме Лула, тхуна, хьан накъосташна даггара лаьа хьан кхоллараллехь кхин а баккхийра кхиамаш, дахарехь могашалла, ирс, аьтто хуьлийла. Массо хенахь а хьайн дахарх, доьзалх, вайн машаречу Нохчийоьнах йоккхаеш хуьлда хьан дахар. Тхуна даггара лаьа хьан массо а дикачу гIуллакхаш тIехь баккхийра кхиамаш хуьлийла.\nЛула Куни (Жумалаева Лулаъ)


10 декабря в 10:16 (2009 г.)\nХIокху сохьта Шуьйтарчу бепиг дечу заводан болх шен сменехь дIабоьду. Iаламат чомехь а, массара а хастош долу Шуьйтара бепиг доттуш ю масех белхало. Массара а санна шен болх а, продукци а хастайо кондитера Абдурахманова Зараа. ХIокхо заводехь болх бен ши шо ду: – Цкъачунна коржикаш бен кхидолу сурсаташ дац оха деш. Делахь а, уьш дика дIа а оьцу, къаьсттина гонахарчу ярташкарчу бахархоша, – дуьйцу Зараа. Иштта бепиг доттуш йолу Шамаева Хьаьлимат а чIогIа реза ю шен балхана а, кхузахь дечу бепигна а: – Тхан бепиг, хеста а деш, дIаоьцу, оха тхайн цIа а хьо хIара. Вуьшта Шуьйтара бепиг массо а заманахь а дара шен къаьсттина чам болуш. Бепиг эца тIеттIа схьаоьху меттигера бахархой. Агрокомбинатан директора дийцарехь, алссамчу барамехь дIаоьцуш ду кхузара бепиг. Дукха хьолахь Борзе а, гонахарачу ярташка а дIахьо бепигца йохка-эцар лелочара.\nЦехан хьаькамо Камаев Рамзана тIедузу директоран къамел:\n– Юккъерчу барамехь аьлча, дийнахь-бусий 700–800 булка бепиг дотту хIокху заводехь. Кхаа сменехь болх а бо заводо, шишша белхало а волуш. Белхалой иштта кIезиг хиларан бахьана – ерриг а производство автоматика тIехь хилар ду. Вуьшта, белхан меттехь хуьлуш верг пхи стаг ву.\nХIокху заводо арахоьцучу сурсатийн тайпанаш а, дукхалла а, продукци алсамъяккха а оьшург керлачу технологин оборудовани ю. Делахь а, кIоштан администрацин инвестиционни политика кхиаре терра, Нохчийчоьнан Президентан а, Правительствон а тидам алсамбаларца завод кхуьург хиларх тешна бу кхузара куьйгалхой.\nТкъа цкъачунна Шуьйтара бепиг, олуш ма-хиллара, охьадожа дуьтуш дац.\nАвторан суьрта тIехь: Шуьйтара бепиг дотту завод.


Кадыровна Сечинца къамел доло «аьтто бина» Financial Times-о\nМехкдвьтта децIа дерзалуррий-те?\nВовшашца кхин тIекаре ву аьлла а воцчу шина политикна цхьаьнакхета бахьана делла Financial Times-ехь кIира хьалха, «Путинах дуьсурдолу Iедал къуьйсу урхалла дезачу наха» цIе а йолуш, араяьллачу артикло.\nFT-н Москох болхбечу корреспонденташа ХIайли Кетрина а, Фой ХIенрис а оцу артиклехь чIагIдо, «Роснефтерчу» Сечин Игоран гонехь лелачу къамелаша IиндагI дожадо Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна тIе – дуьйцу, цунна ца хууш ца дина Петарбухарчу метрочохь эккхийтар, бохуш.\nШий а эргIадвахийтинчу оцу артиклна дуьхьало а еш, вовшашна ган аьтто баьллачуьра, Нохчийчуьрчу мехкдаьттан долаллаллах цхьа хан хьалха долийна къамел кIарг а деш, цхьаьнакхийтира Сечин а, Кадыров а кхаарийдийнахь.\nУггаре хьалха - Financial Times-ан артиклна дуьхьал цушимма динчу дIахьедарх.\n«Роснефтанний, Нохчийчоьнан куьйгалланний юкъаметтигех лаьцна Ходорковскийн структураша баржочу аьшпийн хьокъехь ала декхаре ду тхо.\n«Петарбухара теракт толлурш «нохчийн лорах» тоха гIерта цхьаъ-м» бахар – иза, дайдина аьлча, низамо таIзар кхачош долу питана ду.\nОха дIахьедо, дуккха а шерашкахь, вовшашка ларам а болуш, йозаелла адамаллин юкъаметтигаш ю тхан. Конструктивехь лоху оха юкъахь бечу балхахь гIуьттучу хеттаршна жоьпаш. Бух а боцуш, леррина баржийна аьшпаш бу зорбане баьхнарш, цундела тхо декхаре ду кхеле довла», боху Сечинан-Кадыровн дIахьедаро.\nШолгIа тема (цунах коьртаниг а алало) – Нохчийчуьра мехкдаьтта.\nДукха шераш ду «Роснефтанний», махкарчу Iедаланний барт ца хуьлу. Регионашкарчу хьаькамаша ша ваха Iамош дезаш воцчу куьйгалхочо Сечина лораза дуьтура Оьрсийчоьнан министрийн кабинето а, ша президента Путина а Нохчийчуьра мехкдаьтта махканна дуьтур ду бохуш, Кадыровга дина къамелаш.\nТкъа кху дерриг а шерашкахь яхчалуш, чIагIлуш лелла мехкан бахамаллин проблемаш мелла а лахлур ю цигара маьIда Кремло цунна дитича боху ойла. Оцу ойланца бозало Кадыров Рамзанан Нохчийчохь мехкдаьтта леладе индустри меттахIотто болу лаам а.\nЭххар а барт хилира бутт-ши бутт хьалха «Роснефтца» - цо даржийра ша шен долара Нохчийчуьрчу «Грознефтехиман» ерриг а 51-процент акцеш Кадыровн администрацина дIаюку, аьлла.\nАмма… мах ца хуьлу. Сечинна деза 12,5 миллиард сом сов дукха хета Кадыровна. ТIамо хIаллакбинчуьра когахIотта гIертачу махкера доьхийла дац оццул дукха ахча, боху цо.\nМухха а делахь а, хилла къамел Сечинан а, Кадыровн а оцу темина гонах. Ткъа ца делла цо кхин башха Кадыров резаволу жамI а – юха а, «бертахь луьстур ду», «некъ карор бу мехкдаьттах дерг къасто» алар доцург.\nСечинца Кадыров цхьаьнакхетта ша Путин волчу ваххале. Президентца хиллачу къамело дегайовхо юьтура, «цо хIинца Сечин айвийр ву Кадыровца барт каро» бохучух.\nАмма Путин Владимира оццу дийнахь дира Сечинца къамел, ткъа дац официалехь йовзуьйтучу пресс-релизехь церан я Кадыровх а, я Нохчийчоьнан сатийсамах а лаьцна къамел хилира, аьлла, хьахийна а.\n…. «Роснефтан» цхьана Нохчийчоьнца хилла ца Iа къовсам – Дагестан а яла тарло оццу новкъа. Цуьнан куьйгалло дIахьедина, Таркхойн хIордайистонца болу бахам, федералан долара а баьккхина, шен долаэца лаьа Дагестанна, аьлла. Кхеташ ма-хиллара, ша дуьхьал юйла хаийтина «Роснефто».\nЦундела Financial Times-ан артикло Сечинна а, Кадыровна а, цхьаьна а кхетта, дIахьедардан бахьана деллехь а, церан вовшашна гар пайданца дирзина ала дац.


Хьо суна езнера, Нохчийчоь,\nХIинца а еза -\nХьан чевнийн моьнаша\nБIаьрса дIахудучу хенахь.\nХIинца а еза,\nДаима езна хьан\nИхначу бIешерийн гене.\nТахана тIеман кIур,\nДе кхолош, Iаьршашка IаьIна,\nМаьлхан нур чекхдала ца дуьтуш,\nХьан корта охьа ца таьIна,\nТIеман кхаж дIакхехьа\nХуьлуш ца хиллехь а атта.\nIуьйренан - "ГIовтта хIай!"\nСуьйренан - "УьстагIий догIу!"\nДененан - "Бабин йоI",\nНенаден - ДIалакха йиш"-\nХьо яра, Нохчичоь,\nИ дерриг хьайна чудогIуш.\nХьо йиси тIулг хилла,\nИ дерриг - дIаихна хиш.\nХьо даим лаьттар ю, тIулг санна,\nБелахь а гIерташ\nХьан луьра мостагIий\nIаьвдина хи даккха хьох.\nХьо даим ехар ю,\nКъонахий мел бу хьан лаьттахь,\nХьо, Дела воцчунна,\nСуждане ца ихна мохк.


Абдурахманов Тумсо реза вац шена динчу тIелатарна тIехьа Кадыров лаьтташ хилар ца къастаделла бохучунна\nАбдурахманов реза вац Нохчийчоьнан куьйгалла зуламан декъахь хилар къаста ца делла аьлла арахецначу керлачу сацамна. "Гарехь, аппеляцин кхело Кадыров Рамзан къерахиларе сатийсина", – бегашбо блогеро.\nДенош хьалха Швецин аппеляцин кхело хьалхарчу инстанцин сацам хуьйцуш, 8 шарера 1,5 шаре яцйина тIелатархочунна гIодинчу Шапиаева Эльмирина набахтехь такха тоьхна хан. "Стаг вен гIоьрташ аьтто барна" цIе йолу бехк хийцина тIазар лахара кхачочу "бехк базлучу хьолехь тIелатар дан аьтто барна" олучу бехкаца. Ткъа тIелеттачу Мамаев Русланна тоьхна хилла 10 шо дIадахдина кхин а шина шарна.\nАбдурахманов Тумсон ваша воьчура кIелхьарваьккхина Германехь


Нохчийчохь ши гIаттамхо вийна\nМангал-бутт 26, 2015\nПIерасканадийнахь Соьлжа-гIалахь гIаттамхошна дуьхьал тIеман барамаш дlабаьхьан. Вийна шиъ тIемало. Дуьхьало йинчу ницкъаллин структурин белхахойх а бу лазийнарш.\nВийначу шиннан цIераш дукха хан ялале къаьстина. Цхьаъ 23 шо долу Iалхан- ГIалара вахархо Усманов Мансур, важа 38 шо долу ТIехьа-Мартанарчу Янди-кIотарара вахархо Баудулаев Бислан ву.\nИ шиъ 20I3 шарахь тIемалойх дIа а кхетта, федерала лехаршка велла 2 шо дара бохуш дуьйцу официалан хьосташа. Операци дIаяхьнера Старопромыслан кIоштехь, Кренкеля урамехь.\nЦхьана цIа чохь и шиъ ву аьлла, хаам кхаьчча, оцу меттиган го а бина, лулахь болу бахархой дIа а ара а баьхна, операци йолийнера.\nЧоьххьарчу гIуллакхийн министра Алханов Руслана меттгиерачу хаамийн гIирсашка динчу дIахьедарехь, оцу шина тIемалочуьнга герз охьа а диллина, дийна ара вала аьллера. Амма вукху шиммо, герз детта долийча, уьш байа сацам хиллера.\nДоцца хиллачу тIеман тасадаларехь ши полисхо лазийна, чоьвнаш а хилла, ши тIемало а вийна. Оцу меттехь карийна, Макаров а, Стечкинан а ши тапча а, иштта оьккхург а.\nНохчийчохь иштта тIемалой а бойуш хIума хиланза дикка хан яра. Официала дIакхайкхорехь, махкахь тIемалой бисина а бац. Бу бохурш а, Шема дIабахана.\nЦундела, гIалахь тIемалойх цхьаъ санна ши стаг вер, юккъараллехь шуьйра дийцаре до. Ша Соьлжа-гIалара волчу таксхочо Вагапов Лемас терго йина, ишттачу операцешкахь, цкъа а дийна тIемало, лазийна а, эккхаро дегIа долара ваьккхина а, каравогIуш ца хиларна. Оцу тактикех ша кхеташ вац, бохуш дийцира цо Маршо Радиога.\nВагапов: «Суна-м ца хаьа и нах, тIаьххьарчу хенахь буьйцуш а, я хезаш а ма бацара. Доцца дийцича, нехан кхин дIа бала бацара цаьрца- уьш байина, Шема агIора дIабахна бохуш дара. Дицделлачу хенахь, цхьаъ гучу а волий, герз диттина вийна олий схьахеза.\nЦкъа а дийна карабогIуш а бац уьш. Го а бина, цхьа шина дийнахь латтийча, мацвелла\nа, аравер ма вай иза. Ша верриг ма ваций, ша а леш, эккхар дан лууш. Ша Делан дуьхьа лелаш ву бохург, иштта лийр а вац».\nТIаьххьара тIемалой Соьлжа-гIалахь хиллера стохка Iай. Дийнахь а буьйсанна а гIала юккъахь хиллачу тIеман тасадаларехь вийнера 9 тIемало а, иштта I4 полисхо а, эскархо а.\nТIаьххьара гIаттамхой Соьлжа-гIалахь стохка хаабеллера


Нохчийн г1иллакхаш - Статьи - ЧИЭКО\nНохчийн г1иллакх – оьздангаллин г1ала замано йохор яц, нагахь вайх х1ораммо а иза 1алашъяхь, шен леларца, вистхиларца, дечу г1уллакхца. Иза лаьттар ю, нохчийн къам мел деха.\nТахана вайна юккъехь долчу к1ез-мезигчу х1уманах цхьа доккха бахьана а дой, шайлахь дийца а доладой, вовшашна кхиссарш-1иттарш ян зударий буьйлабелча, «ва нах, ма доккха х1ума деана-кх кхарна юккъе», олий вуьсу.\nД1ат1аьхьакхиъча, механ тай диллал а бахьана ца хуьлу девнан.\nАмма г1уллакх цхьана кепе дерзийча, вовшашна шаьш ечу восах уьш кхеташ хилча, яппарш ян царна бахьана дуьсур дацара аьлла хета. Цкъа-делахь, чу вог1-вог1ург шуьне вог1у моьтту царна. Иза иштта дац. Нах шуьне кхойкку цхьа ондда бахьана даьлча: дуккха а шерашкахь ц1ера ваьлла лелла, я набахтехь хан яьккхина стаг ц1авеъча, кхин оцу кепара дерг нисделча.\nВуьшта чувеанчу стагана хьалха пхьорх1оттадо. Иза хууш хилча х1усамнаношна а, туьха-сискалх кхеташ волчунна а хуур ду, ша муха хила вог1у.\nВайна, къаьсттина зударшна, дицделла дог1у хьеший чу ма-кхеччинехь, салам-маршалла а хаьттина, юьхь-куьг дилинчул т1аьхьа: « Цкъачунна са теде, яах1ума х1инцца йина йолуьйтур ю», аьлла, царна хьалха хий, туьхий, шозза-кхузза кхаллал «сискаллий» йилла езаш хилар. Чу кхаьчначара некъахь мел хан текхна, уьш кхачанах кхетаза мел хан яьлла ма ца хаьа. Йижарий! Дала кхоллина цхьа а тайпана эхь т1едог1у долчех дац шуна иза, вайн наноша лелийна и г1иллакх.\nОлуш ду вайн «мацвеллачо – мазца юу», иза эрна аьлла дац. Мацвеллачун собар мел деха ду хьажа а ца г1ерташ, йолуш ерг хьалха йилла. Таханлерчу дийнахь шун х1оттон, иза кечдан масийтта кеп хаа езаш хьал нисделла вайна: 1аьрбийн, шведийн, японийн, нохчийн. Дуьйцург кхачанах лаьцна дац, шун д1адахьаран кеп ю. Вай т1елаьцна яьллачех лара мегар ду аьлла хетта суна, оьрсашкахула вайна юккъехь яьржина йолу Европан къаьмнийн кеп: урс – хьалхарчу бошхепана аьтту аг1ор диллар, аьрру аг1ор – 1айг, м1ара биллар.\n- Чу нах бог1ур бу аьлла, шайга доьзалан дас хьалхе хаам ца бинера, юьхь1аьржа х1иттийна цо шаьш, - бохуш, безабеш дукхе-дукха х1усамнаной гина вайна. Нохчийн вадца (основа) шуна т1ехь дерг – чувог1ург доггаха т1елацар а, йолуш йолчух тоам а бина, ерг хьалха йиллар ду-кха. Важадерг ц1ийндена т1е ма дужу. Вайн дайшкара схьадог1учо шуна т1едожийна дукъ – елаелла-екхаелла, чувеанчунна юха а ван дог дог1ур долчу кепара лелар ду. «Гайт1ингаран» г1уллакх хьалха а даьккхина лелаш верг, чу ца лестор бен молха дац. Шена хьалхара «хьаьвда» лах ма-деллинехь, хондаргаш шаьш совцу. Нохчашна хьалха заманахь урс-м1ара х1ун ю хууш ца хилла бохурш эрначу хабарех ду. И дерриге а каг ца до ткъа, йо1ах муха ц1ийна-нана хир ю хаархьама, цо текх ц1ена лелоре а, к1ентан цесте (орсаша подкинжальный ножик олу цунах, г1алг1аша–мукх) хьожуш хиларо. Куьйгашца х1ума яа вай Шемалан халачу заманахь бен дуьйладелла дац.\nИза бакъдеш ду вайна юккьера цхьацца долу кхин х1уманаш а. Масала, цастар доккхуш юу х1ума т1омехьара йолош ю, хорбаз хуьлда иза я паста. Наьрс, сийна хох, саьрамсекх шегахьа з1ийдиг йолуш берзийна бацара аьлла, шаьш царах ца кхеташ, шун т1ера хьалаг1евттина нах суна х1инца бевзаш бу. Бепиг (булка) охьадилларан а ю шен цхьа нисйина кеп. Дилла дезачу кепара дерзийна дацахь, ша мел меца хиларх схьаоьцур дац оьздачу стага. Цастаран букъ болу аг1о стагана т1е а ерзайой, дуьллу бепиг охьа. Хьахийначара а, хьахоза дисанчара а гойту шуьне хаар а, цигахь лела ма-везза лелар а, доккха маь1на долуш хилла хилар.\nУрс, 1айг, м1ара лаца деза бохучунна гонах хезаш дукха къамелаш ду. «Нагахь уллехь волчунна цунах новкъарло ца хилахь, хьайна аьтто болчу кепара лаца», - ала дог1у.\nК1езиг лелаш дац чай доттарца доьзна хабарш а. Иза вайна юккъедаьлла дукха хан яцахь а, цуьнца доьзна а цхьацца некъаш х1иттина. Масала, бошхепана чохь т1уналла йолуш чай далар, х1усамненан оьзда цахилар лору, кхетамна гомха хилар а го. Духе кхиа воьлча, стака схьаоьцуш, цу т1ера т1адамаш оьгу. Шуьнехь нисвеллачун оьздангалла лахара хилар гойту, шена хьалха йиллинарг куьйра йолуш санна, стакан чу 1айг хьийзо волаваларо.\nШунна гонах д1анисдалар кхочушдан хала г1уллакх хуьлий д1ах1утту вайлахь. Хьалха вай бийцинчу, лара безаш болчу наха, вовшашца ца туьгуш, цхьа сахьт хан йойу. Цул ошуш дерг – г1иллакх леладо шаьш бохуш, шайна хьалха кхача биллича, охьахевшинчара вовшашна хьалхара бошхепаш д1асатеттар ду. Гонаха хьийзачеран х1оранна а т1екхача аьтто боцуш меттиг нисъелча, лахара дуьйна вовшийн кар-кара луш, стоьлан баьрчехьа д1акхачадо бошхепаш. Кхача хьалхий-т1аьхьий охьабилларан раг1 иштта хила йог1у: 1)тхьамда, 2) тхьамдина аьтту аг1ор хиъна волчунна, 3) т1аккха аьрру аг1ор 1ачунна, и д1. кх. а, цхьанаэшшара дехьа – сехьа кховдош, духе кхаччалц. Кхача - деза х1ума ду, иза д1асатеттар мегачарех ца лерина. Иза Ахьмадна я Мохьмадна буьллуш бац – иза меттиге х1оттош бу. Ткъа цига милла а нисвала тарло. Ишттачу метте кхаьчча, вай хьалалелхий, шен-шен меттиг т1евеанчунна д1аяла г1урту массо а. Г1араваьлла Турпал-1ела велахь а, бухарнаш кхузза кхачанах кхета кхиънехь, т1евеънарг, парг1ат йолчу меттиге охьа а хиъна, кхачанах кхета везаш ву.\nТахана шуьне нисвеллачунна 1аламат хала ду, кху чохь «хьаша мила ву, юьртахо мила ву, хийраниг, хийра воцург» къасто. Х1унда аьлча, тхьамдина уллера меттиг еза хеташ, хи т1е г1оьртина хьагделла бежнаш санна, цига г1ерташ берш дукха хуьлу. Иштта кеп ца х1оттийта, шуьна гонах нах охьаховшаран кеп йовза еза. Цунах къамел кхин цкъа а карла ца даьккхича дер дац: тхьамдина аьтту аг1ор хийр-хийраниг хьалха а хаош, д1анисбо хьеший. Т1аккха чоьхьаваьллачунна, хеттарш дан ца оьшуш, б1аьрг ма-туьххи, хуур ду ша хьалха-т1аьхьа хьанга х1ун ала деза, дан деза. Муьлххачу а кепан хьалхара 1алашо и ма ю. Х1усамда, нагахь охьалахлахь а, не1саг1ехь д1атарло.\nНагахь санна шуьна гонаха х1усамден ненахой, дехой цхьаьна нисбеллехь, хьалхарниш аьтту аг1ор ховшош ду, аьрру аг1о тайпана болчарна йог1уш ю. Ненаваша, деваша ву тхьамдина аьтту, аьрру аг1онаш йоькъург. Цигара д1а гергарло лахдаларе хьаьжжина, гергарло гена мел ду – меттиг баьрчехьа хуьлу (нийсса б1останехьа нисло - тезетахь, цунах – шен меттехь).\nЮург-мерг хьалха йиллар а, д1аэцар а ду шен кеп йолуш. Оьшна (стоьлана) гонаха хьовза кегийрхошна аьтто болуш хьал нисделча, юург аьтту аг1орхула бен охьайилла йиш яц, ясъелла пхьег1а аьрру аг1орхула д1аоцу.\nШунна гонах гулбеллчарна т1ехь цхьа а декхар дац аьлла хеташ берш бац к1езиг. Яар, малар, шайна дага, бага а деънарг лелор доцург, важадерг дерриге а х1усамна кочахь ду моьтту царна. Шуне веанчо лелон дезарш, цунна хаа дезарш дукхе-дукха ду. Уьш шадерш а вай дийцина девр дац. Амма коьртачарах дерш хьахор ду. Уьш ду: шена улле нисвелачунна цхьана а кепара новкъарло ца яр; х1усаман дайшна а, чохь гулбеллачарна а товр доцург шех ца далийтар; чухула д1аса б1аргаш ца къерзор; б1аьрг т1ех1оьт-х1оьттинчу х1уманна т1екхача г1ерташ, шунна т1ехула т1аьрзенаш д1аса ца хьийзор; дуьйцург-олург хезачуьра а ваьлла, нойна чуиккхина херси санна, юучунна, голаш хьала бина, чу ца валар; цхьанна, т1аккха вукхунна лере оьхуш, шабарш ца дар; ша бохучунна, дуьйцучунна массеран а тидам т1ебахийта г1ерташ мохь ца беттар.\nСутарчу стагана (зудчунна), аьр вай, бепиган цастар а, шена хьалхарниг лулахочунчул мелла а эшна хеташ, схьадог1уш ду дуьне доладелчахьана а.\nОьзда стаг шуьнехь гуш хуьлу. Дагалаца Паскевичан шуьнехь Таймин Бийболатах А.С. Пушкина бина тидам. Оьзда стаг цхьанна а х1уманна т1ехь нахал къаста г1ерташ ца хуьлу, юучунна-молучунна чу ца волу, хабарна т1ехь а. «Цо яа юий-те?» - боху ойла кхоллайолуьйту цо шех.\nВеза лоруш волчу хьешана уьстаг1 а боьй, корта, накха, аьтту пханар, (уьстаг1 дума болуш хиллехь) дума а , цунна хьалха буьллуш хилла. Хьешана хьалха юьллуш хилларг х1ун ю-м массарна а бохург санна, хууш дара. Амма уьш шена хаьлха дехкича, царех дезар муха дан деза хууш стаг к1езиг нисло. Коьртан аьтту аг1ор б1арг болччуьра, мочхалх йоккхий цетуху, аьтту б1аьрг-лерган юьхьигах а, меттан буьхьигах а х1ума йоккху. Нагахь санна цу юьртахь лоруш велахь, « кху юьртахь махкана везаш-вевзаш стаг а волуш, кху пхьорах веттаваллал веза ца хетта суна суо», - олий, шена хьалха диллина пхьор цига д1адахьар х1усаман дайшна т1едилла магош ду хьешана. Нагахь санна хьашас пханар даа дола а дина, охьадиллинехь – х1усамдена хаам бу иза хьаша д1авоьдучу хенахь цунна новкъа даккха д1адилла дезар. Вай-м хьовха, кавказхойн а вуо лоруш ду, коьртаца мочхал далар. Аьрру пханар а дац шуьнчу дуьллучех.\nХьаша вар а, т1еэцар а массо хенахь деза г1уллакх лерина вайнаха. Хьешана не1 къовлар, цуьнан хьашташка ца хьажар доккха эхь лоруш хилла. Хьаша-да т1еэцарна доьзна нохчийн цхьадолу г1иллакхаш билгалдохур вай.\n1. Вевзаш вара, вацара ца бохуш, хене ца хьожуш, т1еоьцуш ду хьаша.\n«Вевзаш вацарх, ломахь наха даима оьцу Хьаша т1е» (А.Сулейманов).\nКхин ца масал а далор вай:\n-«Ассаламу 1алайкум! Хьаша т1еоьций аша? - Ва 1алайкум вассалам! Йокъанах дог1анна санна, т1ера ду-кха тхо хьешана, - жоп делира лекхачу дег1ахь волчу стага:\n- Тхо ч1ирхой ду. Сан ц1е Хасболат ю. Ткъа х1ара сан к1ант ву, Шахьби. Буьйса яккха меттиг езара тхуна.- Марша вог1ийла хьо! Чоьхьавала. Хьайн ц1а веана хьо»;\n2. Хьалха заманахь, чуван-аравала аьтто боллучу олий, юьстах доккхий, дуг1уш хилла хьешан ц1а. Иштта, вог1у-воьдучунна олий, юург а, мотт-г1айба а латтош хилла. «Масане шен доьзалх хербина кхача х1оттош, цунна баржоза мотт буьллуш, х1усамнанас хьаша-да верзийна» (М.Мусаев);\n3. Т1евосса х1усам хоьржуш а, хуьйцуш а дац. Буьйса юкъал т1ехьяьллачул т1аьхьа кхаьчна хьаша, ша т1евоьссинчохь саца декхарийлахь хилла;\n4. Хьаша х1усамдена а, юьртана а бехке ву. Массо а кепара цунна цатам хинболчух ларво иза. Нохчийн г1иллакхехь цо жоп ло хьешан коьртах. «Шен кертахь стаг ца воьйту нохчочо, эхь ларало иза» (М.Мусаев). «Хьешан бохам - юьртан эхь»;\n5. Дерриге дитна а, хьешан г1уллакхе хьажа веза. «Дан амал долчу х1уманна бехказло йина бита тарлуш дац хьешан лаам, сакъера веанехь, самукъадаккха деза, лурвоьлла веанехь, ларван веза. Цо арабаьккхинчу некъан г1уллакх кхочуш ца хилча, ц1ийнан ц1е южу» ( Д. Кагерманов). «Сан дика д1аэцар я цаэцар – иза хьан хьайн г1уллакх ду. Ткъа керта а веана къамел дечу стаге ладог1ар - вайн а ворх1е а дайшкара дуьйна схьайог1уш къоман оьздангалла ю» (Н.Музаев);\n6. Хьешана юург яларан а бу шен бехкамаш. «Бен-берса кхача схьабаларе а ца хьоьжуш, чу ма-кхеччи хьешана «туьхий-сискаллий» (вуьшта аьлча, кийча ерриг) хьалха х1отто еза» (С-М Хасиев). Генарчу, хийрачу хьешана шен таро елахь уьстаг1 буьйш ду. «Уьстаг1 а бийна шун х1оттийча, кортий, накхий хьешана (я хьешех воккхачунна) хьалха дуьллу. Цо шун доладо уьрсаца бета юьххьера, я лерга юххера мерцхалг доккхий». (Х.А Берсанов). Юучух кхетталц, хьешо беанчу некъах хеттарш ца до. «Кавказан ламанхошна юккъехь б1е шерашкахь схьадог1у г1иллакх дохо ца лууш, уьш кхача биъна бовллалц хеттарш ца деш 1ара х1усамда» (А.Айдамиров). Хьешана кхача не1аре кхаччалц зударша бохьу, ткъа хьалха – кегийрхоша буьллу;\n7. «Х1усамдас не1арх чоьхьа хьалха хьаша волуьйту. Арабовлуш, х1усаман да хьалха араволу. Т1евеънарг ларварца доьзна ду и г1уллакх. Хьаша хийра мел хили а, цунна т1аьхьа валар гено т1аьхьаоьхуш хуьлу. Амма чуьра араваьлларг юьртара стаг хилча а, иза кхузза юхахьажжалц чу ца воьдуш, соцунг1а хуьлу х1усаман да» ( С-М Хасиев). « 1уьйранна шен къона хьеший новкъабаха юьртах валлалц веара Мажа» (У.Гайсултанов);\n8. Веанчу хьешана, генара-гергара хиларе хьаьжжина, совг1ат дан тарло.\nДешначу стагана деза совг1ат ду Къор1ан. Совг1атана ло дин, герз, сурт, книжка, коч. Билгалдаккха деза совг1ат дар т1ехь цахилар.\nХаьша веза ву, цуьнан лерам бан хаа деза, ткъа хьешанна шен меттиг ларъян хаа деза. Цунна цхьа-ши масал далор вай. «Шемал, хьо имам а, шайх а ву, - элира цо кура. – Ткьа со оьзда нохчо ву. Шайн цигахь суьлийн г1иллакхаш лелор ахь… Амма сан х1усамехь нохчийн г1иллакхийн сий дан дезар ду хьан. Нагахь и тайпа эвхьаза дош суна шолг1а хеза-кх… Хьо милла велахь а, могуьйтур дац ас… (А.Айдамиров). «Шахьбина шогачу дешнаша догдат1ийначу М1аьчиган и човхо ойла хиллера… . Амма ша цуьнан х1усамехь х1инцца цуьнан шуьна т1ера г1аьттина хилар дагадеана, сацавелира» (А.Айдамиров).\nХьаша-да т1еэцарх къамел дуьззина хир дац, масех кица ца далийча:\n-«Хьаша-да ца леринарг хьошалг1ахь а ца лерина»;\n-«Оьзда воцу стаг хьошалг1а веъча дика кхаба, оьздачунна ерг елча а кхачам хир бу»;\n- «Хьашана шега д1акховдийна меттиг ларъян хаа деза»;\n- «Хьаша веанчохь дукха ца 1а, амма цунна дуккха а го»;\n- « Хьашана халахетар дечо шашена юьхь т1е туйнаш детта»;\n- « Ц1ахь хьайна луъург яа, хьошалг1ахь - хьайна елларг»;\n- « Хьаша ца вог1учу керта ирс дог1ур дац»;\n- « Нагахь баттахь цкъа хьешо хьан х1усаман не1 ца тохахь, цу чу, не1 а ца тухуш, бала бог1ур бу»...\nХьаша, Бож-1елиний дайна « г1ийла х1ума ю», боккхачу бохамо, некъахьовзамо, цхьа орца эшаро валаво стаг евзаш йоцчу х1усаме. Цундела дицдан ца деза, Сулейманов Ахмадан дешнашца аьлча:\n«Цу кхерчачу ц1арочул а\nду вайнехан оьзда дош !»\nНохчийн кицанаша хьоьху вайна хьаша доккха беркат, ни1мат хилар:\nХьаша-да т1еэцаран г1иллакх дохор Дала, цхьа бекхам ца беш, дуьтуш дац. Иштта, ширчу дийцаро а ч1аг1до.\nКъоьзан-1ам болчохь цхьана хенахь юрт хилла боху. Цига, лелаш, цхьа миска стаг кхаьчна. Буьйса а йолла, нехан наь1аршка х1итта воьлла иза: «Х1ей, хьаша оьций аша?» - бохуш. Амма иза цхьаммо а чу ца витина, эвла йистехь шен берашца йисина 1аш йолчу цхьана зудчо бен. И доьзал боцург, массо а х1аллак а хуьлуш, хи т1е а даьлла, 1ам х1оьттина цигахь. Иштта кхоллабелла боху Къоьзанан-1ам. Цундела, мел хан йоцчу хенахь хьешо не1 тоьхнехь а, поэта Хасбулатов Ямлихана ма-аллара:\nБоккха некъ бай х1ара-м,\nХьо лела маьрша!\nВайн кет1а беза мохь\nБилла ахь, хьаша…\nБакъ некъан хьаша,\nХьо ваза хьевелча,\nДеса ду-кх дахар\nКУЬГ КХОВДОР - ЛАЦАР\nКуьг кховдор-лацар а ду х1ора къоман шен-шен кепара. 1илманехь билгалдаьлла ду кхечу билгалонашца цхьаьна, масала: духарца, кхачанах кхетаран кепашца, г1ишлош йог1аран-х1итторан хьелашца иштта д1. кх., дег1ан чарх дукха я кезиг экаме ларарца а къаьмнаш вовшех къаьсташ я цхьаьнадог1уш хилар. Вайн къоман кхетамехь лелачу дег1ан чорхан экамаллин барам буста воьлча, вайца цхьа а къам дог1уш ду аьлла ца хета. Иза дуккха а х1уманаш т1ехь билгалдолу.\nВай долчу веъна кхечу къомах волу хьаша: « Ванах, къамел мел ч1ог1а (мохь бетташ) до-кх аш », - олий цецволуш меттигаш к1езиг ца нисло. Цуьнан бахьна, хабаре ваьллачу шина юккъехь хила йог1уш йолчу меттигах доьзна ду. Къамел деш лаьтташ волчу шина юккъехь 40-50см. хуьлуш ю (комфортное расстояние) олу цунах 1илманехь; 1амеркахойн (США) и юкъаметтиг 1метр кхоччуш хуьлуш ю. Хьо цаьрца къамел тасаделла валлахь, хьо т1ехилахь иза вуха вер ву, нагахь хьо юха валахь, иэа хьуна т1е хир ву. И меттиг вайна юкъахь цхьа лезанан г1уркх (5,3 м) ларалуш хилла хьалха. Цундела, «ты меня уважаешь?» - бохучохь билгалйоккхуш йолу юкъаметтиг вайн вадца йог1учарех яц. Цхьадолчу къаьмнийн 1едал ду, и ун вайн цхьаболчу накъостех а хьакхаделла, къамеле ваьлла ши стаг хилча, ша аьлла дош т1еч1аг1деш ладоьг1уш волчунна муьшкаш еш. Иза вайн ду ала, хала х1ума ду. 1аьнарх 1аь хьерчаш, хабаре валарх а, вовшех хьакхаваларх ларлуш а лелийна вайн дайша къамелдаран кеп.\nШи стаг новкъахь дуьхь-дуьхьал нисвелча, дала дог1учо, 6 г1улч юкъахь йиссинчу хенахь салам луш ду. Нагахь санна куьг луш-лоцуш хьал х1оьттинехь, 4 г1улч юкъахь йисссинчу хенахь, вукхо, салам д1аоьцуш, куьг кховдош ду. Куьг пхьаьрсан голехь саттийна доцуш, юкъах дихкинчу доьхкарна лакхахь лоцуш ду.\nПхьоьг1анехь, х1усамехь я кхечахьа гулбеллачу нахана т1евог1учо ло салам. Салам схьа а эцна: « Марша вог1ийла хьо!» - олуш, бухарчара куьг д1а а кховдош, т1евог1ург т1еоьцу. Д1авоьдуш волчо: «Марша 1ойла шу, я 1одика йойла шун» - олий, бухахь буьсучаьрга хьалха кховдадо куьг.\nГеннара куьг кховдийна т1ег1ертар, я мерах мара кхеттачу хенахь куьг кховдор нийсачех лоруш дац. Бакъду, хьаькамо шел даржана лахарчуьнга я даржехь ван а воцчуьнга геннара куьг кховдорах бехке лоруш ца хилла вайн. Мелхо а стаг къонах хиларан билгало хилла, ша даржехь хьала мел вели, мискачу нахе ларам цуьнгахь сов балар.\nГо бина лаьтташ болчу нахана т1екхаьчначохь, я чохь болчарна т1ех1оьттича, бухарнаш пхеа стагал сов белахь, воккха вуй, хьаькам вуй бохург доцуш, аьрру аг1ора аьтту аг1ор куьг лоцуш, чекхвала веза.\nКуьг далар-лацар йоккха т1аьхье а, маь1на а долуш х1ума ду нохчашлахь, доккхачу декхарийла а ву и делларг а, лаьцнарг а. Куьг вахийтаран маь1нин а, цуьнан чулацаман а (иза кхоччуш теллина доцучарех цхьаъ ду) ойла ян ваьлча (адаман чарх экаме ларарца дуста а дуьстича), цхьана хенахь нохчашна юкъахь куьг далар-лацар лелаш ца хилла аьлла хетало.\nЦу юкъа бог1учара шайна хьалха лаьцна 1алашо нохчийн къоман вадца, хьежамашца, кхетамашца ч1ог1а цхьаьна дог1уш гергара а ду.\nСАЛАМ - МАРШАЛЛА ХАТТАР\nХ1ора къоман маршалла хаттаран кепаца гучудолу цуьнан дахарехь коьрта меттиг муьлхачу мехалло д1алоцу, къомо хьалха х1ун тотту.\nВайна ма-хаъара, оьрсаша «Здравствуй» олуш – могашалла ю хьалха тоттург. Иштта китайцаша: - «Ел ли ты?»; парцоша - « Будь весел!»; зулусо « Я тебя вижу»; 1аьрбийн «Салам 1алейкум» - « Мир тебе»; «1алейкум салам» - «И тебе мир» бохург ду. «Салам» бохург нохчашна шен ма-дарра маь1ница т1еэцна. Шеко яц, иза нохчийн маттахь «маршалла» бохург хилар. Салам-маршалла аьлла и ши дош цхьаьна тесна хиларо а гойту иза иштта хилар. Сих-сиха олуш хезачех ду: «Могаш-маьрша» бохург. Хетарехь, бусалба дин т1еэцале и кеп шуьйрра яьржина леллачух тера ду вайна юкъахь.\nСалам далар-эцар бусалба динца вайна юкъахь даьржинехь а, иза юкъахь леларан кеп, некъаш 1аьрбийн, нохчийн а тайп-тайпана ду. Царна юкъахь салам масийттазза луш а, дала дог1уш а ду: дас – к1анте, к1ант – нене, нанас – йо1е, йо1а – дега, вукхара вовшашка, иштта д1. кх. а.\nНохчашна юкъахь салам далар - эцар шен маь1на, шен х1отто бух а, лаца т1ам а болуш х1ума ду. Салам «къонахчун дош» бохучу даржехь лелийначех а, леллачех а ду. Нохчашлахь салам луш ца хилла т1ом-ч1ир юкъаян йиш йоцчохь. Ткъа «т1о-ч1ир» бохург къонахчо лелош ца хилла цхьана а зудчуьнца; юкъ ехказа волчу кхиазхочуьнца; юкъ ястина волчу къанвеллачу стагца; шеен ц1ийнах волчу гергарчуьнца, ненахошца, захалашца (юкъахь кхуьуш доьзалш белахь). Цьарга салам ца далар – уьш ца ларар дац, цаьрца болу ларам, уьйр- безам ша тайпанчу т1ег1ан т1ехь лелаш хилар ду.\nНохчийн г1иллакхашца, салам кховдош хилла г1еметта х1оьттинчу къонахчо къонахе. Цундела саламан дозаллина, г1арт олий, дег1 нисдеш, хьалаг1отту вайн къонах. Оцу тайпана салам т1еэцаран «кеп» кхечу бусалбана къамнашна юккъехь лелаш дац.\nНохчаша салам мич-мичахь а, хьаьнг-хьаьнга а луш дац! Бусалба воцчуьнга вай салам цадалар, хетарехь, важа бусалба цахиларца доьзна дац. Цуьнан бахьана, саламан дозаллин маь1на хууш вуй те важа. Масала, вайн баккхийчарна Юккъерчу Азехь гина х1ума ду, казахийн, г1ирг1азойн салам далар т1ехь хьалхаваьлларг тоьлла лоруш хилар.\nЦуьнга хьажна доцуш, нохчашлахь салам даларан шен х1оьттина яьлла кеп ю: жима-воккха бохург доцуш, салам даларан хьалхе - т1евеъначуьнгаххьий, т1ехволучуьнгаххьий ю. Хьалхе т1ейожайо говрахь, ворданахь, машенахь болчарна; лакхара (гу т1ера, лам т1ера) охьавог1учунна, т1ехь барзакъ бен-берса долчунна; карахь (марахь,гихь) мохь боцуш - парг1ат вог1учунна.\nМалхбузехьарий, къилбаседехьарий вог1учо; дешна волчуьнга - дешна воцчо, (1илма долчуьнга – доцчо) хьалха луш ду вайн салам. Лакхахь далийначу хьалха салам даларан масалийн маь1наш вовшашна герга хетахь а, ша-шен башхаллаш йолуш ду. Ломара охьавог1учо, говрахь (машенахь) волчо, куьг (дег1) парг1ат долчо салам хьалха даларан маь1на - ловш йолу хало, дег1ан чорхана хилла ницкъ тидаме лацар ду. Ала дог1у кхин цкъа а, вай билгалъяьхна нохчашна юкъахь салам даларан-эцаран кепаш, стеган сий-пусар, ларам бар – даржаца, гулдинчу дуьненан риц1къаца, и д1, кхин долчьунца доьзна доцуш, оьздачу дозаллийн даржехь айина лело хакъ долчарех цхьаъ ду. Оцу г1иллакхийн маь1на суна ца хетта вайн дайшкара вайга кхаьчна йолу и амал, и г1иллакх вочарех а, емалъян оьшучарех а.\nЙишин к1анта – ненахошка, невцо - стунцхошка салам далар нийса лоруш ца хилла. Осалчарех хеташ хилла кхиазхоша баккхийчаьрга салам далар а.\nСтаг хилла кхиъна лору доза имам Шемала 15 шаре охьадалийна хилла. Шейх Мансур волчу хенахь и киртиг 24 шо т1екхочуш бен ца хилла. Халкъалахь дийцарехь, цхьана хенахь 33 шо кхаьчча дуьйна д1а юстуш а хилла боху иза.\nТахана х1оьттинчу хьелашка диллича, ишкол чекхйоккхучу хенаца - 18 шарца къастор дара ас и. Зударшка, юкъ яьстинчаьрга (шаьлта - доьхка охьадиллинарш, пхьа-ч1ирна юкъа ца бог1урш, дуйна т1е ца те1ораш, 67 шо когашна к1елхьарчийнарш, кара 1аса лаьцнарш бу хьехориш) салам луш ца хилла. Де-буьйса, 1уьйре-суьйре декъалъярца йолу кеп лелош хилла цаьрца а, цара вовшашна юкъахь а (зударий бу буьйцурш).\nБилгалдан деза, т1евог1учо, т1ехволучо салам-маршалла ца хаттарх бехказа волуьйтуш хилла вайн г1иллакхо, нагахь санна бухарниш кхуьнан (кхеран) тидам ца беш (хьала ца г1овттуш, я кхечу кепара ларам тидам ца беш) меттиг хилахь.\nХьалха-т1аьхьа салам-маршалла хаттаран шен билгалчу хот1е йирзина кеп ю кегийчу наханий, мехкаршний юкъахь лелаш. Йо1е маршалла хьалха хоттуш ду. Кхузахь билгалдаккха дог1уш цхьа х1ума-м ду: йо1а маршалла хьалха хаттар - иза ша жимчу стагана реза хиларан гайтам бу; синкъерамехь т1аккха хецна къамел дан йиш хилар, цуьнан дош йо1а юхатухург ца хилар.\nКъахьоьгуш (болх беш) воллучуьнга салам-маршалла хьалха д1акховдош г1иллакхехь лерина ду вайн: «Хьекъийла», «дебийла», « т1аьхье беркате хуьлийла», и д1. кх. а, бечу балхе хьажжина т1е а тухуш. Маршалла хьалха доккху дика я вон т1едеанчуьнга а.\nВайн г1иллакхашца ца дог1учех ду синкъерамехь, ловзаргахь, мичхьа а нах гулбеллчохь (хуьлда иза гулам, я конференци) къамел дерзаре а ца хьожуш, уьш юкъах бохуш, т1евар а, салам далар а. Къамел деш верг, хелхаволуш верг, эшаре ладуг1уш берш севцначул т1аьхьа дала дог1уш ду салам, къаьсттина къамел деш верг юкъах ваьккхина, юкъаг1ертар ларт1ехь дац.\nХ1окху балха т1ехь цуьнан уггаре коьртаниг, маь1не дерг билгалдаккха деза. Цунах цхьадолу жам1аш деш, ала дог1у, нохчийн г1иллакхехь салам луш ца хилла:\n1. Ламаз т1ехь волчуьнга (иза Далла дуьхьал х1оьттина ларало дела);\n2. Къор1ан доьшуш волчуьнга (Делаца къамеле ваьлла ларалушволу дела);\n3. Мола кхойкхуш волчуьнга (иза Далла дуьхьал х1отта кечлуш лору дела);\n4. Кхачанах кхеташ волчуьнга (иза Делан рицкъанах кхеташ волу дела);\n5. Шен ц1ийнан (гергарчу) нахе 7 дегара валлалц дов а, ч1ир а лелон йиш йоцчаьрга);\n6. Ненахошка (тукхамхошка) -8 дега кхаччалц берш (ма-дарра аьлча наной бара багар бан безарш-м) – бехке ларарна;\n7. Невцо - стунцахошка;\n8. Зударшка, кхиазхошка, юкъяьстина болчу баккхийчаьрга;\n9. Маьждигехь (иза Делан ц1а хиларна. Цу чу воьдучо дуьненан г1уллакхаш, х1умнаш – хьаг1-бода, вон ойланаш, арахь йита еза дела);\n10. Ламаз оьцуш волчуьнга;\n11. Верзина волчьунга.\nСалам дала ца дог1учохь, масала, юучух кхеташ волчуьнга: « Г1оза яийла, я барт цхьаъ бойла» - ала тарло. Иштта меттигаш (ситуацеш), дукха нисло 1ер-дахарехь. «Хьекъийла, дебийла, г1оза дагориг хуьлда, г1оза даориг хуьлда» - х1оьттинчу хьоле хьаьжжина олуш ду вайн.\nХууш ма-хиллара, шаьшшиннан дахаран некъаш цхьаьнатоха сацам хиллачу йоь1ан а, к1ентан а «къайленаш» нахала ца йовлуш ца юсу. Г1иллакх шинна а аг1оно лелорца бен гучудала а, лела а йиш йоцуш х1ума ду иза. Керла кхоллалуш болу доьзал, г1иллакх а санна, ши аг1о, «ши там» ца хилча кхоллабала йиш йоцчех бу. Нах болчу наха иштта шайна т1едеана захало т1е ца оьцуш меттиг суна ца хааелла. Нах болчу нахаца нисделча, цу т1ехь г1уллакх хаза, оьзда д1адоьрзу.\nНах боцчу нахаца нисделларг зударийн карадоьдий, нах кхардал х1ума хуьлий марсадолу, гергарлонна юккъе мекха юлу. Г1иллакхаш х1ун ю шайна ца хуучу наха, нахалахь шайн сий хьаладолу моьттуш, базбала а г1оьртий, безаман уьйра т1ехь х1отталуш болу керла доьзал боха а бой, гойту шаьш нах цахилар.\nЦкъа хьалха йоь1ан дагара а хаа, йо1 еха воьдург, оьздангаллех къаьстина, я оцу дашо чулоцург ша дуьненчу волуш дуьйна а шен сих хьакхадалаза хила веза. Ишттаниг бен цига г1ур а вац. Массара а дагахь латто дезара « Букъ бойна а, б1аьрг баьлла а вацахь, нахана шех бала а ца беш, к1анта ша лаха еза шен х1усамнана».\n- Шеца нус я кхин волуш, тоьхначу хенахь, ша йиллинчу метте йог1у йо1. Циггахь шен накъосташца уьш бог1у ларбеш хуьлу к1ант а. Уьш ларбеш лаьттачарех гергарчо, я доттаг1чо, несана кара х1ума а «совг1ат» кховдадой, «бисмилла» даккхарца цуьнан куьг лоцу. Т1аккха: «Тахана дуьненахь а, кхана къематан дийнахь а, когашна к1елхьара латта, вайга хьоьжуш долу стиглара седарчий, х1ара вайна гонах лаьттарш теш лоцуш, тховса дуьйна сан йиша а, тхан нус а ю хьо», олий, ялош еанчуьнгара иза схьаоьцу ( йо1аца йолчо д1ахоьцу цуьнан аьрру куьг).\nНус йоссайо ненаваша волчохь, я и яло ваханчохь йо1ах дуьххьара куьг кхетта доттаг1 1ачу х1усаме. Дуьнен чохь уьш мел дуккха бахарх, царна юккъера уьйр-безам лахбала йиш йоцуш гергара нах хуьлу царех. Уьйр ца хеда йоссийначу х1усамца а.\nВай хьалха ма-аллара, к1ентан да-нана, шайн хинболчу захалшка, шолг1ачу 1уьйранна, шун йо1 ша реза а йолуш, хьенехан к1анте еъна, цигахь йоссийна ю, олий, несан верасаш болчу нах хьовсабо. Цигахь, я т1аьхьо леррина бахкийтинчу наха къастадо там-мехаца дерг. Оьзда ларалуш ду, нагахь т1ебаьхкинчара х1ара-важа аьлла къамел долийча, бухарчара «Вайна юкъахь гергарло тасаделла. Д1а коч, схьа коч бохурш юха а теттина, тхоьгара эшнарг шайн аг1орхьара аш дуьжуьйтуш, шуьгара эшнарг оха шуьгара ца лоьхуш, цкъачунна керла доьзал д1анисбийр бу вай», - аьлча.\nГ1иллакхца - г1уллакхца дерг дахаран дохаллехь гайта киртигаш х1уьттур ю шуна т1е. Т1аккха шун мах наха шаьш хадор бу. Ткъа оьзда боцчу наха и г1уллакх зударийн кара ло. Вуьш-м «х1арий, важий ца хилча йиш яц» олий, список х1оттайой, иза лула-кулахь гойтуш, шайн йоь1ан шаьш хадийначу мехах дозалла деш буьйлало. Иштта сурт гича, моьттур ду цара духкург шинара ду. Адаман мах дуьненан дохнаца хадалуш бац. Кхуьу йолу т1аьхье хьесапе эцча-м, мах уьссаза лакхара ма-бай.\nЗахало мухха нислуш хилча а, юкъадог1уш а, ца къастийча ца долуш а цхьа юкъара х1ума ду… Вайна юкъахь там, мах, урдо, олий, декъалуш ду шина аг1оно вовшашца лело дог1ург. Вайн зуда стеган ц1арт1е ца йолу мах баллалц. Ма-дарра дерг дийцича, йоь1ан а, к1ентан а шина а аг1онан коьрта 1алашо ю керла кхоллалуш болчу доьзална г1ортор хиларехь а, накъосталла дарехь а. Оьздачу наха тахана а «там» бохучу кхетамца лелош дерг, цхьана бежнан мах бу. Ялийначу жимчу зудчун дола доккхуш долчу дохнах олу урдо. Зудчун бехк а боцуш йитахь, я йисахь а аьлла, цунна хене яла т1аьхьалонна схьакъастош ю и бежана. Ткъа оцу уьстаг1-бежанна экхано х1ума дина, я цамгаро дожийна, х1ара йисахь а олий, латта билгалдоккхуш хилла.\nКхин цхьа х1ума а ду кхузахь хьахо дезаш - зуда ялийначохь герз кхоссарх дерг. Дайша иза иштта осалчу даьккхина лелийна дацахь а, ваьш эвхьазадевлла вай цуьнца. Бакъдерг ала деза: иза эвхьаза тахана а, селхана а даьлла дац. Шемал караваханчул т1аьхьа, т1ом, латар долчу хенахь шайгахь герз гарна кхоьруш а лелла, паччахьан 1едал т1едеъча нахана шайгахь герз дуй хиъча, шайн цхьа х1ума хьаладолу моьттуш, цхьа жуккарийн тоба кхиъна. Тахана дукхах болчарна иза вайн оьздачу дайн 1едал хилла а моьтту!\nБоккъал дерг аьлча, доссийначуьра нускал арадаьккхина аьлла хаам беш, топ-тапча яссош хилла – замой новкъабевлла хиларан билгало хилла иза.\nШолг1а герз - кирхьа кхача дезачу д1акхаьчна хилар нускална хоуьйтуш дассош хилла.\nКхозлаг1а герз кхоссаран маь1на-м тахана наггахь волчу воккхачунна бен а ца хаьа - г1опехь дуьхаьл яьллачу марнанас несца кхерчана дола дар къуйсуш даьккхина дов, и шиъ берта а яхана, нус кевнна чоьхьа яьллий юьртана а хоуьйтуш кхуссуш хилла.\nПатармин мах – адаман дахар лоруш волчу нохчийчо, вала а волуш, баттара шаьлта йоккхуш ца хиллийла а, цхьа 1алашо, цхьа маь1на доцуш герз ца дассийнийла а хаа-м дезара « белшашна т1ехь шелохойн г1абакхан буьртиг боцчунна».\nЗамой некъ лацар ца хьахийча нийса хир дац. Тахана хаа деза иза мичахь лоцу. Цу т1ехь вовшашна халахетарш дар, цатемаш бар хуьлу. Нус араяьккхинчул т1аьхьа некъ лаца йиш ю зударийн а, берийн а г1опехь. Цул т1аьхьа некъ лаца йиш яц цхьанна а, некъ лаьцначо (воккха, я жима хуьлда иза) ша вовзуьйту охьахиъна хуьлу верасех воккхах верг. (йоь1ан верасех хилар, и х1унда дина бахьана а дуьйцу) - нуц вог1учу хенахь ша ц1ахь хирг цахилар. Ша ду замой новкъахь севцча,- хелхаран бал боккхуш, садо1уш, - т1екхаьчначу некъахочуьнца дерг. Цо пондар-эшар лекхна, я кхин цхьа самукъадолу х1ума дахь, цунна совг1ат дог1у.\nКхин цхьаъ ду т1аьххьарчу кепехь гучудаьлла: замошна хьалха воккхачу стага 1аса йиллар а, йоккхачу стага йовлакх тасар а. Иза совг1атана деш дац, я совг1ате сатуьйсуш а дац. Цуьнан маь1на кхин ду: шен къинхьегамах, хьацарх ваха г1ора доцуш, г1о дан, г1о лаца т1аьхье йоцуш висинчу стага, зудчо керла кхоллалуш болчу доьзале ша т1елаца бохург ду. Иза т1елоцуш а хилла, валлалц дел-ненал хьомсара хеташ лелош а, велча д1аверзош а хилла. Т1ехваьлла д1аваха йиш йоцург а, ца дича ца дериг а хилла иза.\nНОХЧИЙН Г1ИЛЛАКХ - "ТЕЗЕТ"\nИслам динехь мел долчу къамнийн тезет цхьана кепехь д1ахьош а, лело дезара аьлла хетало, амма дахаро гайтарехь, иза иштта дац. Масала, вайн луларчу г1умкийн, кхидолу къаьмнаш ца хьехийча а, генара т1евеънарг цец а воккхуш, тезетана т1евог1ург (вуьйцург боьрша стаг ву), иза вайна мел тамашийна хетахь а, белхаран кепарца т1еван везаш ву.\nНохчийн тезетан шен кеп а, куц а ду. Кхузахь гуллуш болу нах шина декъе бекъало: кхелхинчун верасаш, тезетан дайшца бала бекъа, вон т1ех1оьттинчарна г1ортор хила баьхкина болу юьртара, гонахара нах. Т1ебаьхкинчарех уггаре а воккхачунна я 1елам-стагана аьрру аг1ор Цунна т1ера д1а охьахевшина хуьлу верасех баккхийнаш, кегийнаш ирахь лаьтта. Тезетан сурт х1отто г1оьртича, «П» элпах тера хуьлу цуьнан, «П»-н аьтту «белшана» т1екхаччалц т1ебаьхкина нах бу. Цу т1ера верасийн мог1а болало. Цундела тезета вог1ург т1ебаьхкинчарех а, верасех а баккхийчарна т1екхача 5-6 г1улч йиссалц, аьтту аг1о лоцуш, т1евоьду тезетана. До1а дина ваьлча, д1анисло т1ебаьхкинчарна юккъехь.\nДо1анна кхузза куьйгаш лаццалц тезетахь саца веза. Цул т1аьхьа тезетана дайша шена пурба делча, верасийн мог1анца, х1оранга шег-шега вистхуьлуш, кадам беш, араволу. Тидам бича, гучудер ду, юккъехула д1а ца г1ерташ, аьтту белш хьалха а йоккхуш, гуо боккхуш, иза араволуш хилар. Т1евар, сацар, д1авахар ду шен-шен хила йог1учу кепаца нисдина. Нах сиха болчу хенахь тезета х1уттуш ца хилла вайн. Малхбуза ламаз динчул т1аьхьа а тезета воьдуш ца хилла. (Шемалан заманахь вен кхиэл йина стаг цул т1аьхьа вуьйш а ца хилла). Тезетана т1е йог1ург йоккха тоба елахь, дагардан ринже лаьллина жа санна, т1ег1ертар а ца лерина хаза. Вайн дай 1едалшца, велларг кешнашка хьош берш, я тезета бог1урш мог1ане ялх-ялх х1уттуш хилла. Вовшех ца уьйш тоба цхьаьна арайолуш елахь, х1инцца баьхкинчара шайн кеп йоха ца еш,арабовлу. Кхин нах цаьрца арабовла дагахь хилча, царах ца хьерчаш, жима соцунг1а а хуьлий, царна т1аьхьах1уьтту. Вайн дайшкара схьаеъна, тезетан кепо гойту – муха, мичхьа т1евахна саца веза, хьаьнга вистхила дог1у, араволуш муха вала веза… нагахь санна, тезетан кеп йоьхна-яьржина яцахь, т1евоьдучунна ша лелон дезарг а хаахь.\nВайнехан стеган дахарехь доккхачу маь1не ду доттаг1алла. Деца, ненаца-м х1унда дуьйцура, шен йиша-вешица а эвхьаза хуьлуш дац вайн. Цундела ч1ога оьшу хьайх кхеташ, тешаме доттаг1 хилар. Бевзарш накъостий дукха хиларх, уллера доттаг1ий дукха ца хуьлу.\nЦ1еххьанчу бохамо базбина корта т1етовжо юххехь дика накъост, доттаг1 оьшу. Хьаьнг - хьаьнга дийцина, нахала даккха йиш йоцуш х1ума а ма хуьлу. Иштта йолу хьайн деган къайле йийцина дог даста тешаме доттаг1 оьшу. Хьайн дика, хазахетар декъа а оьшу доттаг1. Лаа олуш ма дац: «Доттаг1алло воккхавер шозза совдоккху, сингаттам шозза эшабо». Кхузахь дагайог1у А. Сулейманов доттаг1аллех байташ:\nСан дахаран стигла кхолош,\nКхана х1оттахь йочана,\nХаьйн г1уллакхаш юкъахдитий,\nСуна орцах кхачалахь\nБукар бердах ирхо йоккхуш,\nХьо к1елвисахь, х1оьттина\nТ1етовжа сан белш ю хьуна,\nХьан вешина меттана.\nДоттаг1аллехь уггаре а коьртаниг тешам бу. « Г1алат гечде, ямартло ма гечъе. Хьуо даима тешаме а хила доттаг1чунна. Накъост кхерамехь а витий, к1елхьара а ма валалахь цкъа а, дийна воллушехь вела ву хьо хьайн сица», - яздо М. Сулаевс. Башха кицанаш кхоьллина халкъо доттаг1аллех:\n« Доттаг1 шираниг тоьлу, бедар - керланиг»;\n« Доттаг1чун хьаг1 хала ю, мостаг1чун ямартлонал»;\n« Сакхт доцуш доттаг1 лехнарг и воцуш вуьсур ву»;\n« Доттаг1чунна цу а хьовла хетта»;\n« Доттаг1 д1атеснарг ша-шен мостаг1 ву»;\n« Зийна воцу доттаг1 - кагдаза б1ар»;\nДоттаг1алло къаьмнаш ца къестадо. Нохчийн к1ентийн кхечу къаьмнийн к1енташца хиллачу тешамечу доттаг1аллех лаьцна дукха халкъан иллеш ду. Масла, Г1ебартойн Курсолтица доттаг1алла леладо нохчийн к1анта, Эвтархойн Ахьмад резахуьлу г1алаг1азкхийчуьнца гергарло лело:\n«Даггара тешаме доттаг1ий хила вайша?\n- Майралла ва гайта меттигаш нислур ю.\n- Собаре хилахьа, Эвтархойн Ахьмад,\n- олуш, лен ва ваьлча и г1алаг1азкхи.\nШа реза ма хили Эвтархойн Ахьмад».\nБакъболу доттаг1ий (шира дийцар).\nДехаш хилла наний, к1анттий. И к1ант т1ехь луралла долуш хилла. Цхьана буьйсанна, лечкъина шен нана муха ю хьажа веанчу кхунна хабар деана; сихонца ц1ера вала, хьуна ч1ир екха бог1уш нах бу аьлла. Сихонца д1аваха дагахь х1ара воллуш, кхин хабар кхаьчна: хьан езаш йолу йо1 кхечанхьа д1алуш ю, д1айига вола боху аьлла. Деллахь, х1инца ша х1ун дийр дара-техьа, аьлла х1ар воллуш, кхуьнга кхечо, - тховса хьан ца тору доттаг1ий бу бог1уш, шаьш т1еэца аьлла,- хабар схьатоьхна.\nХ1ара иштта шадерг цхьаьний т1е г1оьртина, воьхна 1аш волуш, нанна тосабелла кхунан сингаттам. Цунах ца лачкъийна к1анта х1умма а, - Деллахь, нана, иштта хабар хезна суна, ас х1ун де аьлла? – хаьттина.\n- Ч1ир екха бог1учу наха, Дела 1ожалла хилла яьллехь, шайн ч1ир оьцур ю хьуна. Хьан езаш йолу йо1 хьо шена везахь, соцур ю хьуна. Доттаг1ий т1еэца ахь, уьш карор бу хьуна. Резахилла к1ант, дотттаг1ий т1еэцна цо. Х1орш сакъоьруш 1аш болуш, к1ант сингаттаме хилар тоса а делла, хаьттина цара: «Шаьш дахкар ца тов те хьуна, я кхин сингаттам бу-техьа хьан дагчохь?» - аьлла. К1анта дийцина т1аккха. Шен нана муха 1аш ю хьажа веанера ша, хабар деара суна сихонца ц1ера вала аьлла, д1аваха кечлуш ша воллуш, кхин хабар деара шена, еза йо1 д1алуш ю, д1айига вола аьлла. Т1аккха х1ун дер ца хууш ша воллуш, кхечо шун кост схьатуьйхира сох. Цуьнан ойла еш 1ара ша аьлла, дийцина к1анта.\n-Шайна моттара, хьан дагахь берг кхин сингаттам бу. Хьо вен вог1уш хилла хьан мостаг1 вийна, хьуна езаш йолу йо1 дехьа кертахь йоссийна, хьо волчу даьхкина к1ентий ду-кха тхо. Тхо муха к1ентий хета хьуна? - аьлла.\nТ1аккха кхетта к1ант ша динарг нийса хиларх. Нанас аьлларг дича, ша юьхьк1айча х1уттург хиларх а кхетта иза. Сулейманов Ахьмадан байташ ялайо оха:\nДоттаг1аллаш ма хедаде,\nУьшша-м вайна оьшуш дай.\nШад ца хуьлуш, хотталац-кха\nХадахь, доттаг1аллин тай.\nТешаме доттаг1а ч1аг1онан б1ов ю баьхна вайнаха. Цунах лаьцна ду халкъан дийцар а. Ша леш шен цхьаъ бен воцчу к1анте весет до дас, х1ора шахьарахь цхьацца г1ала йог1алахь, олий. Иза кхелхинчул т1аьхьа ойлане хуьлу к1ант, шен ден весетан маь1нех ца кхеташ. Оцу к1ентан х1усамнанас кхетийна иза: х1ора шахьарахь цхьацца г1ала йог1а бохург, хьоьга цхьацца доттаг1а лаца бохург ма ду аьлла.\nХъаша вар, иза т1еэцар ……………...11\nКуьг кховдар – лацар .…………….....18\nСалам – Маршалла хаттар …………...22\nЗуда ялор, ерзор..……………………30\nНохчи г1иллакх – «тезет».…………...37\nЭзар доттаг1 верг ваьлла, …….............\nэзар сту – етт берг вайна……...............40\nГулйинарг – Даудова Р.\nРедактор – Демильханова Б.,\nКомпьютер т1ехь зорбатохнарг – Алероева З.\nСоьлжа – г1ала


Полша-- Освенцим, 10ГIур2014\nДечкен беттан 27-чохь Полшерчу Краковехь гуллур бу ШозлагIчу дуьненан тIамехь толлам баьккхинчу пачхьалкхийн куьйгалхой а, ткъа иштта кхечу пачхьалкхийн президенташ а, урхаллин премьер-министраш а. И цхьаьнакхетар Краков гIалина генайоцуш фашистийн Германино кхоьллина хилла йолу концлагер Освенцим, я кхечу агIор аьлча, Аушвиц маьрша яккхаран 70 шо кхачарна лерина хир ду.\nОфициала терахьашца, цу лагерехь нацистийн режимо цхьаъ ах миллион стаг вийнера, шайна юккъехь доккхаха долу дакъа жуьгтий а, амма иштта дуккхаъ цигонаш а, полшхой а, румынаш а, Iарбой а, ткъа иштта наци режиман дуьхьало еш я цуьнан закъалташна гIо деш гучубевлларш а болуш.\nХууш ма-хиллара, Освенцим Советийн эскарша I945-чу шеран дечкен беттан 27-чохь маьрша яккхира. 1-ра Украинин Фронт яра тIемашца цу лагерна дуьххьара тIекхаьчнарг, шена куьйгалла деш инарла-полковник Курочкин Павел а волуш. ХIинцалерчу Оьрсийчоьно, Советийн толамийн да ша лоруш йолчу, вуно доккхачу дозаллийца дийцаре деш ду и лагер маршаяккхар а, ШозлагIчу дуьненан тIамехь толам баьккхинарг коьртачу декъехь ша а лоруш.\nИштта дуьнено а, 1947 -чу шарахь Освенцим лагер лаьттинчу меттехь музей кхоьллинчу Полшано а, мукIарло до цу къизаллин масала хилла дахIоьттинчу лагеран тутмакхаш маьрша бахарехь Советийн эскаран мехалалла. Цундела вуно лазаме а хила декхар ду Кремлан дайшна хIинца баьржина хаам – Освенцим маьрша яккхарна леринчу даздаршка воуьйтур вац Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир.\nШинари дийнахь Рейтер агенталло даржийна Полшин куьйгалло Путин Владимир цу дуьненан куьйгалхойн цхьаьнакхетаре ца кхайкхина аьлла. Бахьана – Украина бахьана долуш Малхбузенний, Оьрсийчоьнний юккъехь кхоллайелла шийла юкъаметтигаш.\nТIаьххьара дуьненан куьйгалхойн цхьаьнакхетарехь Путин Владимира дакъалецира даханчу шеран лахьана баттахь Австралехь дIаяьханчу Джи 20 саммитехь. Амма и дакъалацар а дацара да воккхавийр волуш: ма-дарра аьлча, кхечу пачхьалкхийн куьйгалхоша Путин шайна ганне а ца гучуха тергал ца ван гIиртира цуо цигахь даьккхинчу дийнахь.\nТкъа шозлагIчу Iуьранна, массарел а хьалха, ур-аталла Джи 20 тобан декъашхойн юкъарчу мартехь а дакъа ца лоцуш, цигара дIавахара Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. Цу хиламан терго йича, цецволийла дац аьлла хета политологна Чапханов Русланна хIинца рогIерчу цхьаьнакхетаре Путине кхайкхане а ца кхайкхар.\nЧапханов Руслан: „Хьалха а дуьненан куьйгалхоша Путин кхин шайн дан хIума ца хиларна тIеоьцура, цуьнца къамел а дора. ХIинца хьал хийцаделла. Цуо еш йолу забарш а, эвхьаза бегаш а массарна а кIордина. Малхбузено а шен риторика хIинца хийцина. Цуьнга кхин ладугIуш стаг воцийла тIаьххьара Австралехь хиллачу саммитехь а массарна а гуш дара.\nГуш дара Малхбузенан собар чекхдалар а, дуьнентIехь хIоьттина йолу къепе а, адамийн бакъонаш а Путинс хьешар кхин дIа лан Малхбузе реза ца хилар а. Цундела Путин хьалха санна хьаладаьлла хилла хьал чекхдаьлла аьлла хета суна“.\nШа Кремло, Полшера баьржинчу хаамна шен Iедалехь жоп делла - нохчийн кицанехь дуьме хьала ца кхаьчначу цициго „иза-м мерза а хир бацара“ аларх терра долу жоп. Путинан пресс-секретара Песков Дмитрийс „Эхо Москвы“ радиога цу хьокъехь элира, Оьрсийчоьнан президент Освенцим маьршаякхар даздаре гIур вац, шен белхан график тIехсов юьзина хиларна, аьлла.\n„Цуьнца цхьаьна Оьрсийчоьнан куьйгалхочуо вуно лору ШозлагIа тIом дIабаларна лерина долу массо а цхьаьнакхетарш а, даздарш а,“ - элира цуо, Полшера шен Путине цкъачунна кхаьчна цхьа а официала кхайкхам ца хиларна мукIарло а деш.\nХьахон догIу, Евробертан декъарчу пачхьалкхашна юккъехь уггаре а дероха Кремлан а, Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран а политика емал еш ерг Полша хилар. Цуо кху тIаьхьарчу масех шарахь кхайкхамаш бо НАТО тIеман альянсе Малхбалерчу Европехь шен тIеман баханаш алсам яхаре а, ткъа Украинехь кризис йолаелчахьана Полшано кхойкху Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу санкцеш кхин а шога яхаре.\nПутине цакхайкхина Бухенвалде\nПенсе воьду хан тIетохар ца тов Путинна\nКолонехь шайна еттарна латкъам бина ГIирмерчу тутмакхаша\nХета. Цо гIо дон зулам юхатохарехь 13 %\nЦа хета. Иза вуно доккха ямарта а, осала а хIума ду 87 %


Иччархой Iорабевлча хуьлуш дерг\nМаршо Радио (оьрсийн сервис)\nШайн коллега лаьттина Скрипаль хIаллакван Солсбери гIала баьхкина хилла Оьрсийчоьнан шпионаш "Боширов" а, "Петров" а, аьлла, Британи даржийна йоллушехь яьккхира талламийн "Беллингкэт" организацино хьалхарчун бакъ цIе – Оьрсийчоьнан тIеман министраллан урхаллерчу (ГРУ) иччархочун Чепига Анатолийн. Ткъа мила ву "Петров" хааза дуьсуш дара юкъараллехь, евзина хIинца оцу иччархочун цIе а.\nПолковникан Чепигин а санна, йовзуьйту "Беллингкэто" СкрипальгIарна, Сергейна, а цуьнан йоIана Юлияна а, дIовш делла хила тарлучу шолгIачу шпионан ("Петровн") бакъ цIе - эпсар Мишкин Александр.\nБританин полицино, "Новичок" дIовшца СкрипальгIар байа гIоьртинарш "Петров" а, "Бошировн" паспортца махка веъна хилла кхин цхьаъ а ву бахахь а, Оьрсийчоьно харц до уьш шен шпионаш хилар. Цушимма шаьш чIагIдарехь, Солсбери гIала туристаш санна вахана хилла и шиъ.\n"Боширов" – иза Уссурийскера, цигахь иччархочун доьшийлах чекхваьлла Чепига велахь, "Петров" ву, хьостанаша дийцарехь, Архангельскерчу медицинан академехь дешна тIеман лор, иччархо, подполковник я полковник хила тарлуш волу Мишкин Александр.\n"Беллингкэто" бахарехь, Чепига а санна, Москох дехьаваьккхина ГРУ-но Мишкин 2010-чу шарахь, цигахь делла цунна (вукханна а санна) керла паспорт – "Петров Александр" цIарца. Веха меттиг а хилла паспорта тIехь ГРУ-н хIусам язйина – Хорошевски шоссе, 76Б. 2014-чу шарахь елла цунна Москох петар.\nОфициалехь Оьрсийчоьнан куьйгалло ца довзийтина "Беллингкэто" бинчу талламах шена хетарг.\n"Новичок" дIовш Солсбери а кхачийна, цигахь даржоро эккхийтина скандал марсаяьлла йоьдучу юкъанна нисделла кхин а массех пачхьалкхехь Оьрсийчоьнан шпионаш лецар, махкахбахар.\nКхушеран б1аьста Голландино цIехьахьажийра виъ Оьрсийчоьнан вахархо - Моренец Алексей, Серебряков Евгений, Сотников Олег, Минин Алексей. Цигарчу тIеман министро Бейлевелд Анк дIахьедира, уьш ГРУ-н эпсарш а бу, интернет-гIирсца шайн министраллан къайленаш яста а гIиртина, аьлла.\nГолландино "персона нон-грата" кхайкхийначех цхьаъ - Сотников Олег\nИштта бехкейо Оьрсийчоь шен шпионийн гIоьнца Голландера Индонезе доьду кема 2014-чу шарахь Украинан стигалахь чудаийтар толлуш Амстердамо гулйина материал а, Оьрсийчуьрчу спортхоша доппингах пайдаоьцуш хиларх долу документаш а лачкъо гIортарна. Кремло ийечу кибератакаша даккхий зенаш до дуьненна а, дIахьедина дукха хан йоццуш Атлантикан тIеман альянсан (НАТО-н) инарла секретаро Столтенберг Йенса. Альянсан декъашхойн шеко яц Голланди а, Британи а бакъ хиларх, аьлла цо, дехна Оьрсийчоьне дуьненаюкъара низам лардар.\nКарарчу хенахь Европан Барт кечлуш ю Оьрсийчоьнна керла санкцеш дуьхьалъяха, уьш хьакхаяла тарло Европе кхачош йолчу газан биргIанийн "Nord Stream – 2" асанан проектах.


Сочера Олимпиада тIекхочуш Къилбаседа Кавказера рогIерчу республикан куьйгалхо хийцина Кремло\nОьрсийчоь -- Прохладный-гIалара базар, ГIебартойн-Балкхаройчоь.\nОьрсийсоьнан президенто Путин Владимра хенал хьалха даржера дIаваьккхина ГIебартойн-Балкхаройчоьнан куьйгалхо Коноков Арсен. Цуьнан метта хIоттийна чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахойн говзалла лакхаяккхаран Ерригоьрсийчоьнан институтан хьаьким Коков Юрий.\nГIебартойн-Балкхаройчоьнан куьйгахо Каноков Арсен шолгIа цу дарже хIоттийнера 2010-чу шарахь Гезгмашин-беттан 1-чу дийнахь. Амма кху деношкахь цуьнан метта кхин стаг ваийтина Нальчике Кремло. Иза ву чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахойн говзалла лакхаяккхаран Ерригоьрсийчоьнан институтан хьаьким Коков Юрий.\nКремлан зорбанан сервисо бинчу хаамца, Каноковс шен лаамца дитина цу Къилбаседа Кавказерчу республикан куьйгалхочуьнан дарж. Каноков Арсена ша дIаваларан бахьана куьйгалхой хийца оьшуш хиларца доьзна ду аьлла, дIахьедар дина, Оьрсийчоьнан президенто шена хьалха хIиттийна декхарш ша кхочуш дина ваьлла хилар а хьахош.\nКаноков Арсен ву зуламхоша вийна республикан муфтий Пшехачев Анас дIавуллучу тезетехь лаьтташ, Нальчик, 16ГIур2010\nАмма иза цу даржехь хуьйцур вуй хууш дара хьалххе бохуш чIагIдо, масала, Информацин политика кхиоран фондан куьйгалхочо Серенко Андрейс. Кавказский Узел интернет агенталлана ша еллачу интервьюхь цо дуьйцу, ГIебартойн-Балкхаройчохь кхерамазаллица доьзна хьал ледара дара бохуш.\nИштта, цо далочу терахьашца, кху тIаьхьарчу кхаа баттахь цу республикехь вийна 26 стаг. Кхин цхьах чевнаш йина ву. Цундела цига ницкъаллин структурашкара стаг оьшуш вара аьлла хета экспертана.\nПолитикан информацин центран куьйгалхочунна Мухин Алексейна хетарехь, Коноков Арсен дIаваккхар цу республикехь коррупци яржарца доьзна ду.\nТкъа "Гражданский союз" олучу ГIебартойн-Балкхаройчура юкъараллан вовшахтохараллан куьйгалхочо Тенов Тимура чIагIдарехь, Каноков Арсен республикан куьйгалле веачхьана цхьана а агIора республикехь гIуллакх цхьана а сфрехь тоделла дацара.\nКутаев Руслан Кавказерчу къаьмнийн ассамблеян гIантда ву.\nКутаев Руслан, Кавказерчу къаьмнийн ассамблеян гIантда, 2013\nКаноков Арсенан метта Коков Юрий хIоттор цо дузу кестта Сочехь хир йолчу Олимпиадица.\nКутаев Руслан: "Коков, Каноков дIа а ваьккхина, ГIебартойн-Балкхаройчура хьал тодан ваийтина вац. Коков хIоттор Сочехь хуьлуш йолчу Олимпиадин кхерамазалла ларъян дохку аьлла бина хийцам бу аьлла хета суна".\nКоков Юрий ГIебартойн-Балкхаройчоьнан республикан куьйгалхо хIоттор кланашна юкъахь болчу къийсамашца дузу цхьаболчу эксперташа. Хьуна хIун аьлла хета, цу республикан хьалхара куьйгалхо хиллачу Коков Валерийн гергара нах толар ду иза аьлла хетий хьуна Коков Юрий харжар аьлла шега хьаттича, Кутаев Руслана иштта жоп делира.\nКутаев Руслан: "!Иза хьалха хиллачу Коков Валерин вешин кIант ву бохуш, хезна суна. Иза бакъ дац. Иза лерринчу сервисашкахь болх бина ву. Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллдакхийн министраллехь доккхучу даржехь, экстремизмаца къийсам латточу урхаллан коьртехь хилла стаг ву иза".\nКутаев Русланна хетарехь, ГIебартойн-Балкхаройчоьнан бахархойн дахар то дан Iалашо йолуш хийцина вац Каноков Арсен. И хаттар хьалхарчу меттехь лаьтташ дац Кремлна бохуш дуьйцу цо.\nКутаев Руслан: "Путин Владимир Владимировича куьйгалла деш долчу федералан Iедало деш ду иза массо а регионашкахь. Цхьана наха схьа а богIий, нах хьийза бо. Цаьргара дерриг а хIума дIадоккху цара. Иза Iедалшна мегаш ду цу территори тIехь митингаш а, дуьхьалонан акцеш а ца хилчхьана. Ротаци ю иза аьлла цо нисса боху. Кремлна дагахь дерг хуийла дац, вайна хетарехь дуьйцу вай иза. Цигахь хийцамаш хир болуш дина хIума дац иза. Цхьа буьзна нах дIа а баьхна, кхин нах богIур хир бу цига. Юха уьш бузо гIерта дезар хир ду церан".\nГIебартойн Балкхаройчоьнан куьйгалхо хийцар хьокъехь комментари йинарг вара Кутаев Руслан. Керла кьуйгалхо вар бахьана долуш ницкъаллин структураш дIахьош болу болх жигара бера бу цу республикехь аьлла хета цунна.\nСочера Олимпиада тIекехочуш Къилбаседа Кавказера рогIерчу республикан куьйгалхо хийцина Кремло.