Мусаев Сулиман. Дийцарш | ВАЙНАХ\nМусаев Сулиман. Дийцарш\n30.05.2019\tПопулярно, Проза, Статьи Оставить комментарий\nНальчик. Август беттан довха де. «Ламанан шовда» ц1е йолу санатори. Барх1уза т1ек1ел йиначу г1ишлона хьалха г1анта т1ехь 1а со. Г1ишлона хьалхара майда берех юьзна ю. Ворх1-барх1анера пхийтта шаре кхаччалца хан йолчу берех. Бераш нохчийн ду, аьхкенан мукъачу ханна 1едало кхуза сада1а дахкитина. Ткъе диъ денна. Делкъана х1ума йиъначул т1аьхьа хуьлуш долу «тийна сахьт» д1адаьлла. Церан самукъане зевне аьзнаш дека аре мел ю. Тобанашка декъаделла, тайп-тайпана ловзараш деш ду бераш – цхьадерш т1аьхьауьдарех ловзу, вуьш – выбивалкех, скакалкех, классикех. Буьркаха ловзуш маситта тоба ю. Баккхийберш дехьа, волейболан майдана т1ехь ловзу. Диттийн 1индаг1ехь лаьттачу г1енташ т1ехь а 1а, киншкаш йоьшуш, шахматех ловзуш, я д1о уьдуш лела берашка хьоьжуш. Уьш дукхахаберш кхиорхой бу, бераш далош, царна 1уналла дан баьхкина болу. Нохчийчоьнан маь1-маь11ерачу ярташкара. Айса болх беш йолчу ишколера пхийта дешархо валош веана ву со. Х1инца уьш тергал беш, сайгарчу «Фантин» шишанчуьра наггахьа къурд беш хиъна 1а.\nЙоккха къорза буьрк йужу санкера. Ша-шай хьалхоха т1екхача г1ерташ кхо йо1 ю едда йог1уш.\n– Хьалаца! – буьрк ираха кхуссу аса.\nЦхьамма буьрк хьалоций, доьлуш шайн ловзар д1ахьо бераш.\nМа доккха х1ума ца оьшу, вай массо амаь11ехь «дахаран зезагаш» бохуш кхайкхош долучу цу берийн самукъадаккха! Кеста ца гинчу тайпана декхаделла, деладелла го суна кхузахь оха даьккхинчу кху иттех дийнахьа сайцара дешархой. Церан самукъадолу цхьана а тайпана герзийн г1овг1анаш ца хезачу, т1еман техника ца гучу дуьненах. Шаьш х1уманах кхеттал хилчхьана т1емаца доьзна доцу х1ума ца гина болчу царна шаьш туьйране кхаьчна моьтту.\nХ1ора сарахь дискотека хуьлу тхан санаторехь. Бакъду, хьалхарчу корпусан майдане х1уттушъерг, дукха ях ца луш, нохчий хелхарийн суьйране йоьрзу. Шолг1ачу корпуса чохь дукхаха долу бераш Г1ебартойн-Балкхаройчуьра ду, цигахьа буьйсанна итт даллалца дискотека хуьлу. Нохчийн хелхаран эшарша т1ебахкийна болчу кхечу санаторешкара г1ебартоша, г1азкхаша а дакъалоцу тхан синкъерамехь.\n– Шу мичара ду? – хоьтту соьга цхьана къеначу метишкано, хелхадолу йо1, к1антий тергала а деш.\n– Нохчийчуьра жоп ло ас.\n– Хьажахьа, ма х1айтъаьллий, хазий ду шун бераш! – тамаша бо цо.\nХьалхара—Мартант1ерий, Гуьмсерий спортивни школийн декъашхой а бара тхоьца. Цара хьуьнарш гойтучу деношкахь-м ерриге а майда юьзна хуьлура хьовсархоша.\nЦхьана дийнахьа араваьллачу суна дуккха а бераш гира, т1ехь цхьатерра таь1на-баьццарчу басахь футболкаш йолуш. К1айн элпашца футболкаш т1ехь динчу йозано хоуьйтура, уьш берийн юхаметтах1отторан юкъараллера хилар. Цу юкъараллин ц1е яра хаза, цхьа йог1уш – «Ягненок». Да а дара уьш б1аьста бай т1е даьхна 1ахарий сана самукъадаьлла, кхиссалуш хьийзаш.\nЦхьа к1ант хиира суна юххе, цу керла т1едаьхкинчу берех вара иза.\n– Хьан ц1е х1ун ю? – хаьттира аса.\n– Мансур, – велакъежира к1ант.\n– Хаза хетий хьуна кхузахь?\n– Дера хетта. Тхо кхуза дахкале кхеча лагерехь дара. Цигахь бераш к1езга дара.\n– Мичара ду шу?\n– Гикалора берийн ц1ийнара ду.\n– Мансур, хьаволахьа, буьркахьа ловзу вай,–т1евеара цунна накъост.\n– Х1ара сан доттаг1а ву, Нурди ю кхуьнан ц1е,– элира Мансура, шаьшшиъ д1авахале.\nБуьйцург нохчийн мотт белахь а, вайнехан берех тера вацара Нурди – дуьткъа б1аьргаш, стаммий балдаш долуш вара иза, г1алмакхойх я китайцех тера а волуш.\nСуьйрана волейболах ловзуш цу берийн воспитатель нисъелира суна юххехь. Амнат яра цуьнан ц1е, ткъе пхиъ- ткъе ялх шо хир долуш йо1 яра иза.\n– Бобераш ду уьш, – дийцира Амната. – Исс баттахь Нохчийчохь 1а уьш, Гикалора берийн ц1ахь. Цигахь ишколе а оьху. Ткъа аьхкенан кхаа баттахьа лагершкахула леладо.\nЛовзар сихаче а даьлла хедира тхан къамел. Аьтту куьг тоьхна аса сеткел дехьаяьккхина йолу буьрк, вукхара хьакхоьссина, генна тхуна т1ехьа охьаюьжира.\n– Буьрк хьакхоссахьа, Никита! – цхьана «1ахаре» кхайкхира Амнат. Буьрк яхьаш веана к1ант вевзира сунна: 1уьйранна Мансурица хилларг вара иза. Мансура–м Нурди элира цунах.\nДукха хье ца луш, ловзар чекхдаьлла,рог1ехь лаьтташ йолу шина тобана йитира оха майда\n– Цу к1антах Никита х1унда элира ахь? – хаьттира аса Амнате, тхаьш г1ента т1е охьахевшича.\n– Бераша-м Нурди ма йоккху цуьнан ц1е.\n– Йицлой йоккху аса наггахьа. Дас-нанас тиллина ц1е ю цуьнан ишта,–г1ийла жоп делира вукхуо,\n– Нохчо вац иза.\n– Ахь баккъала бах?! – цецвелира со.\n– Ткъа нохчийн моттма ц1ена буьйцу цуо?\n– Дезткъе ткъесналг1ачу шеран 1ай, вайн г1алин кемаша чуеттачу хенахь корейн къомаха долчу стагий, зудчой микрорайонехь цхьана ларми чу валийна иза. Пхи шо хилла цуьнан. Шаьш, цхана г1улкхе дахана, сиха юхадог1ур дара, к1анте хьажахьара, аьлла, иза нохчийн зудчуьнга а витита арадаьлла и шиъ.Кхин юха а ца деана, я царех х1ун хилла хууша дац. Цхьа к1ира даьллачул т1аьхьаша д1айоьдуш цу зудчо д1авигна и к1ант шеца, шарахь сов ше берашца лела а вина.\n– Юха Гикалохь берийн ц1а хьадиллина аьлла шена хезча цига валийна ц1ийнда т1ера д1а ваьлла хала йоллуш ю и зуда. Шен аьтто баьлча цунна т1аьхьа а йог1у иза х1инца а, кху к1анте х1ун хьал ду хьажа, –дийцира йо1а.\n– Ша нохчо воций хаий цунна? – жимчу к1антаха ч1ог1а къа хийтира суна.\n– Жима ма ву иза, Сулиман, цу х1уман ойла ян. Оха Нурди аьлла ц1е хийцина цуьнан. Берашна совг1аташ дахьаш веана волу 1америкахочо а , дехьа лагерехь администратор йолу балкхаройн зудчо а – маситтамо а вехна тхоьга и к1ант, шайна луо бохуш.Оха ца велира, кхано гергарчарех цхьаъ гучувалахь оха цаьрга х1ун эра ду, аьлла. Цунна а ца лаьа вайн берех къаста, д1аийна иза царах. Къаьсттина уьйр ю цуьнан Мансур ц1е йолчу к1антаца.\n– Вевза суна, –элира аса.\n– Цхьа пекъара ву-кх иза а. Ше дений, йишиний ч1ог1а сагатдо.\n– Да дийна ву Мансури? Ткъа берийн ц1а х1унда вела цуо ше к1ант?\n– Заь1ап ву цуьнан да. Снарядан чов йина, кхо шо а ду иза меттахь волу, паралич хилла цхьа аг1о д1а а лаьцна. Зуда йийна, йоккхаха йолчу йо1а лелавеш вуша а. Ц1ахь долчу хенахь к1ира, ши к1ира даккха ц1а а вуьгу цара Мансур.\nГергарло тесира аса цу шина к1антаца. Сих–сихасайца лареке вуьгура, уьш мукъа хилча сайн берашца парке атракционашка вуьгура, 1ам т1е лийча а.\n– Ваша, т1ом х1унда бо наха? – хоьттура цара соьга.\n– Ахчаной, рицкъаной букъбина, хьекъал артделлачу наха болабо–кх иза,Мансур,-олура ас.\n–Ткъа и нах совца х1унда ца бо вукхара?\n– Цара цхьацца хаза къамелаш деш вуьш 1ехабо-кх, Нурди, – дуьхьала вист хуьлу со, «шун хаттаршна кхоччуш жоп дала стаг вуй-те кху дуьненахь?», – олуш сайн дагахь.\n–Лаца а лаьцна, буржулаш тоьхна чубохка безара хьуна уьш, безарий, Ваша?\n– Дера безара.\n– Аса суо воккха хилча-м бухкур бу хьуна уьш чу!\n– Д1авалахь д1а, Мансур, – куьг ластада Нурдис. – Цара шаьш лоьцуьйтур буй хьоьга?\n– Со ницкъ болуш хир ма ву, вуй, Ваша, воккха хилча?\n– Хьан ницкъ хиларх, цара шайна ахчанах дуккха а автаматош, пулеметаш оьцур ю-кх. Кеманаш а танкаш а,– доттаг1чо дуьйцург аьттехьа а ца дуьту Нурдис.\n– Т1ом баккха луучеран ницкъ эшо хьекъал деза,–юкъахвоккху аса ши к1ант – хьан а, хьан а, массеран а. Ткъа хьекъал хилийта дика деша деза. Ишколехь дика дешалаш шиммо а. Т1аккха хир бу шун ницкъ.\nТ1екхечира тхан ц1а дахка деза де. Г1ийла вара сан къона ши доттаг1а. Воьллера и шиъ сох. Тхаьш т1аьххьара цхьанакхетча сайн дисина ахча декъна цу шинге кховдийра ас\n– Ца оьшу,– юхаг1ертара ши к1ант.\n– Д1аэца, – аьлла. Церан кисанашка та1ийра аса ахча, амма церан г1иллакх тайра сунна.\n– Ваша, – элира, сунна маракхеташ, Нурдис.– Хьо сан да велахь ма дика хир дара!\nЦу дешнаша дог 1овжийра.\nДешархойх юьзна автобусаш Нохчийчоьнан дозане мел таь1а а алсама юьйлура некъ т1ехь т1еман техника. Кеста посташ а гучуевлира.\nСан догчуьра ца волура ши к1ант.\nМел дукха ду-кх вайн Нохчийчохь байлахь дисина бераш, и 1ахарий, т1еман алуно чехийна, дегнаш дуохийна, кхолламаш мерцина. Мел дукха ду-кх…\nАьхкенан де къегина деана. Сийсара сахиллалца дог1а ихнехь а, латта делкъа хан хилале дакъийна бовхачу малхо, цхьаццанхьа дисина долу кегий 1аьмнаш ца лерича.\nБаьццара басара хьаькхна, юкъ-юккъе басар д1адаьллачу метте,мекха хьоькхнаш х1иттина долу эчиган ков доккха диллина ду. Уьйт1е ма-веллина аьрру аг1ор долчу раг1у к1елахь, буха гуьйригаш а х1иттийна, т1е истангаш тесина дехкинчу аннаш т1ехь 1а масех воккха стаг, цаьрца цхьана ша х1усамда Сайпи а. Дехьа лаьттачу ц1ен кибарчигах динчу жимчу ц1ачуьра зударийн белхар хеза.\n− Нах бог1а! − схьах1утту г1аж карахь кет1ахь лаьтташ волу Сайпин шичин жиммаха волу к1ант.\n− Ассаламу 1алайкум! До1а дехьа, 1усман, − кадам д1аоьцуш болчу нахана юкъахь 1аш волчу Сайпин девешин к1анте вистхуьлу т1ебаьхкинчарах воккхаха верг.\n− Ахьа дехьа, Янарс! −Янарс куьпан туркх ву.\n− Х1ан-х1а, до1а де ахь, 1усман!\nМассара а до1а дан куьйгаш хьалалоцу.\n− Амин! Амин! − хеза.\nДо1а дина бевлча, куьйгаш юьхьт1е хьала а хьокхий:\n− Дала гечдойла цунна, Дала декъала войла иза, шуна Дала иманца собар лойла, − кадам бо. − Х1ун дийр ду ткъа, Делан 1ожалла ю-кх лелаш, Делан 1ожалла. Вайн карахь х1ума дац-кх иза.\n− Дела реза хуьлда шуна. Вайга хоьттуш х1уманаш дац-кх уьш. Делан кхелана реза хила деза-кх вай.\nБакхий нах охьаховшу. Кегийрхой лаьтта.\n− Хьенех! − наггахьа цхьаццанга вистхуьлу 1усман я Сайпи. − Шу х1инца парг1ата дуьтур ду оха. Д1адаха деза шу. Дала зерат къобал дойла шун.\nЦхьаберш совцу, дукхаха берш д1абоьлху, хье ца луш: масех тезет ду юьртахь, цига а кхача деза церан.\n− Муха нисделла х1ара, ва Сайпи? − хотту дукха хан йоццуш кхуза кхаьчначу зоьртала дег1ехь волчу къонахчо. − Тахана Назранера ц1авог1уш наха автобуса чохь дуьйцуш хезчий бен суна хиъна а дац х1ара. Со ц1ахь воцу цхьа к1ира хан а яра.\n− Цхьа стараг1ий, шинарий дара вайн. Царна докъар 1алашдан г1ерташ ши-кхо де дара х1ара к1ант д1ога ферма хиллаче мангал хьакха оьхуш. Аса-м ала а аьллера цуьнга, ма эхахьа цига, стохка салтий лаьттина йолу и меттиг тешаме ца хета суна, йол оьцур ю вай, аьлла. Вахитахь ша, дийхи-кх, дика буц яьлла цигахь кхушара, аьлла. Мангал хьакха меттиг къен хиларна со а д1а къар велла,1адда 1ий. Стомара цига ваханчохь цхьа «растяжка» олучу х1уманах мангала а тасабелла, лазийна аьлла, цуьнца хиллачу к1ентан да кхечи. Больнице вигнера иза 1усмана, хан кхачарна, цига д1акхоччушехь д1авели-кх, − меллаша дуьйцу Сайпис.\nХьаьвда тодеш воллура Сайпи, уьйт1ахь цхьаъ кхайкхича. Иза кхойкхуш хеззашехь, аьрру куьйган хьажо п1елгах ж1ов тоьхна, ц1иш д1атуьйхира Сайпис. Юха, п1елгах йовлакх а хьарчийна, аравелира. Ахьмад хиллера веанарг, кхуьнан к1антаца, Асланаца, мангала вахана волчу Юнусан да. Салам а делла, Ахьмада элира:\n− Сайпи, хьо воха ма вохалахь, хилларг доккха х1ума дац хьуна. Аслан, мина а иккхина, ши ност лазийна больнице вигна. Вайн чуьра к1ант веанера схьаала, х1инца 1усманаца иза больнице д1а а хьажийна вог1у со…\nКхин д1а цо дуьйцург хезаш вацара Сайпи. Шен кийрара дог коьрте хьала а даьлла «дап-диппанехь» детталуш ду моттаделира цунна. Дег1 марсаца хьаькхна г1одам санна малделлера.\n«Воха-Мегар-Дац! Воха-Мегар-Дац!» − детталора дог. Х1унда делахь а, шен к1ант кхин дийна гур воцийла хиира Сайпина.\nЦхьана юкъанна кхетаман долара даьлла долчу дег1ана, ша кхузткъа шарахь гергга г1иллакхех, оьздангаллех ца дохуьйтуш лелорна, ницкъ кхечира и беза мохь лан.\n− Т1екхаьчнарг лан дезаш, Делан лай ду-кх вай, − шен аз хезира кхунна. − Чоьхьа вала, цхьацца чайн стака мала вай, − т1етуьйхира юха.\n− Х1ан-х1а, Сайпи, суна вайшиъ больнице т1аьхьавахча бакъахьа хета: и к1ант сихха цига д1акхачорхьама 1усман д1авахитира аса, суо хьоьца т1аьхьавог1у, аьлла.\n− Делахь х1ета, сайн т1ера бедар хийца аса, − чувахара Сайпи. Амма ши лулахо новкъа валанза вара, 1усман кхуьнан к1ентан дакъа а дахьаш ц1акхаьчначу хенахь.\nХ1инца а, и селханлера де дага деъча ойла йо Сайпис: «Я Аллахь-дела, хастам бу-кх хьуна, суна иман а, собар а делла, юьхь1аьржа х1уттура-кх со маь1аргонна».\nШи йо1, цхьа к1антий дара Сайпин, пхийта шо хьалха зуда а елла вуьсуш. Гергара наха зуда ялае боххушехь, ца ялаеш къанвеллера иза, берашца десте вон хиларна кхоьруш. Ши йо1 х1инца марехь яра. Шен дерриге а дахар, са к1антана чу диллина 1аш вара Сайпи. Ткъа тахана… Тахана д1адели-кх дерриге а. Ц1ийна г1ортор а д1аели, х1у а хеди. Хеди-те.\nКерта велира Сайпи. Яй чу жижиг тосуш бохкура кегийрхой. Лулахой а, Асланан накъостий а. Сайпи ца гора царна. Лохха деш къамелаш хеза, наггахьа дай белар а эккха. Ладуг1у Сайпис. Х1ан-х1а, кхуьнан к1ант вац вуьйцуш. Олхазаран к1ант ву ша стохка Казахстане вахана волуш лелийнарш дуьйцуш. 1овжадо Сайпин дог. Ма тамашийна х1ума ду-кх, нехан керта тезета баьхкинчу наха дуьйцу цхьадолу, иштачу меттехь ца дийцича а х1ума доцу, хабарш. Ма ч1ог1а новкъа довлу кхунна уьш, дагах мехий дохуш санна. Кадам бина бевлла цхьа к1езиг хан яьлча, ахьа д1а ладоьг1ча, велларг воцург кху дуьнент1е мел долу х1ума хуьлу-кх хьуна дуьйцург: сийсара телевизор чохь дина къамел а, юьртдас аьлларг а, посташкахь салташа дийцинарг а, т1етоьхна долу пенси а, 1амеркан паччахьо аьлларг а, Японехь мохкбегор а…\nНаггахьа моллас я баккхийчех цхьамма:\n− Х1ей нах, х1инца къулханаш а дешна вайн бусулба вешина мел кхайкхор бу вай, − олу.\nТ1аккха цхьана юкъанна тийналла х1утту. Мел кхайкхина бевллачул т1аьхьа юха а шайн къамелаш д1адоладо.\nЦхьа ткъа шо хьалха тезет даьлча дийнна куьпера нах нисса баттахь телевизор я магнитофон ца латош 1ара-кх хьуна. Тезетахь дуьненан къамелаш а к1езиг ма хуьлура. Ткъа х1инца…\nНахана бехк буьллийла дацара да-м. Ч1аг1делла-кх х1окху т1аьхьарчу шерашкахь нехан дегнаш. Масийтта шарахь махкахь лаьттачу тезетах д1абоьлла-кх.\nХ1етте а и цхьадолу сов къамелаш ца дича а х1ума-м дацара. Я кхунна ишта хета теша иза? Арарчу тезеташкахь х1ара ша а ма хуьлура нехан хабаршка дог а дог1уш ладоьг1уш. Х1инца кхуьнан йоллу дог-ойла хилла хир ю-кх хьуна цу тезетийн дайшкахь а.\nМацах цкъа, Советан 1едал т1едог1учу шерашкахь, деникинхошца хиллачу цхьана т1амера ц1абоьрзуш хилла бах луларчу юьртана г1оьнна бахана болу нах. Ехха т1ийриг йина говр-ворданаш хилла юьрта чуйог1уш, т1ехь т1амехь эгначийн декъий а, лазийнарш а болуш. Цхьа къена стаг хилла кет1е а ваьлла, 1асана т1е а вазвелла, лаьтташ, т1аме вахана к1ант ц1аваре хьоьжуш. Дакъа т1ехь долу ворда кхечу ураме чуйирзича я нехан кет1ахь сецча воккхачу стага ша-шега олуш хилла: «Иза а соьга лалур ду»,− олий. Т1аьххье а, цхьа ворда шен кет1ехь сецча: «Х1ара нахе а лалур ду»,− элира бах пекъаро. Иштта, шег-шега кхаьчнарг халоха а, дезоха а хеташ ду-кх х1ара, х1ун дийра ду ткъа? Массо а х1ума цхьатерра лан дезаш делахь нехан дегнаш тоххарехь лилхина хир дара.\n− Ваша, хьоьга Бикату кхойкху, − элира т1евеанчу кхуьнан шичин к1анта.\nЭвла йистехь ша цхьаъ 1аш йоккха стага яра Бикату. Шен веллачу к1ентан ши к1ант кхиинера цо. Жимаха верг, Ислам, Асланаца ишколехь цхьана дешна вара. Т1ом баьллачу шолг1ачу 1ай г1алит1е институте сесси д1аяла вахана волу, шен воккхаха волу ваша ц1а ван хьевелча, цунна т1аьхьа вахана Ислам а т1епаза вайнера. Тахана а царех х1ума хууш дацара цхьанне а.\nУьйт1а велира Сайпи. Букара а яхана, 1асана т1е язъелла лаьттачу йоккхачу стагана т1евахана, мара кхийтира иза.\n− Дала гечдойла Асланна,− аьлла,кхин дош ца алалуш елха йолаелира Бикату.\n− Хьо х1унда еана, ва Бикату? Цхьамма а бехк буьллур ма бацара хьуна. Хьан могашаллица хала некъ ма бу ахьа бинарг,− легашка шед х1оьттира Сайпин.\n− Суна… сайн ма-хетара Аслан а… Иза а… Кани а (иштта олура цо Исламах)… Бен ма вацара… суна. И ши к1ант… д1авайнчул т1аьхьа а… кест-кестта со йолче ма вог1ура иза. Сан г1уллакхе хьожура… дечиг доккхура… цкъа молханаш яхьаш веънера… − «ах1и» аьлла охьайилхира йоккха стаг.\n− Ма елха, Бикату. Делан лааманна реза хила деза вай, − са малделла когаш т1ехь ца латталуш йолу йоккха стаг зударий болчу чу а йигна, шена хилла хорам къайлабахьа, юха а сихха керта велира Сайпи.\n«Миска-я1, миска, − ойла йора цо. −Шега доцучу денца цу дуьнент1ера суна гуча еана-кх. Кху шина шарахь сов, цхьа а лар йоцуш, я д1адолла декъий а, я ву аьлла меттиг а йоцуш вайна ши к1ант лан ма халахир ду-кх цунна! Сачунна-м т1еваха барза а бара».\nМалхбуза ламазан хан герга г1ерташ яра. Кадаме оьхучу нехан тобанаш алсама йуьйлура. Х1ора а Сайпина т1е вог1ий, х1ара къовллий мара а вуллий, вистхуьлура. Гергара нах, юьртахой, Асланан накъостий…\nНазад: Сейлмуханов Муса. Стихи\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (51) Литература (28) Литературное наследие (34) Память (25) Популярно (397) Поэзия (275) Проза (243) Публицистика (248) Статьи (778)


ХIирийчоь: тIаьххьара горгали – онлайнехь\nСтигалкъекъа-бутт 27, 2020\nДешаран чаккхе - интернетехула\nШкола чекхъяккхар юкъахь даздойла хир дац кегийнехан\nКъилбаседа ХIирийчоьнан дешаран министралло школин тIаьххьара горгали интернетехула бекар бу, даздарш хир дац, аьлла. Амма массо а бераш дац цIахь интернет йолуш – уьш цхьана а кепехь хир дац дешар дерзочу бараман декъахь.\n"Халахеташ делахь а, «тIаьххьара горгали» а, дешна бовлучийн синкъерамаш а цабан дезна. Амма оха классаца бартбина тхайн хьехархошна видео яккха, хIораммо дIаэр ду хьехархошка баркаллин довха дешнаш. Иза бен дац тхан карахь», - элира "Кавказ.Реалиига" БуьритIехь №38 школа йоккхуш йолчу Дряева Кристинас.\nДешархошна цIахь бисар пайда боцуш ца дирзина, 24 сахьтехь экзаменашна кечдала йиш ю, ткъа школе воьдуш-вогIуш, цIахь бан белхаш беш сов дукха хан йойура, «ур-атталла школерчу синкъерамна кечлуш, мехкарийн, къонахийн духарш эца а, тегийта а ца деза», бохура Кристинас.\nПригорадан кIоштарчу Соьлжа-юьртарчу школехь хиллане а хир бац «тIаьххьара горгали», хIоттор бац иза я интернетехула а.\nЦигахь дешна йолуш йолчу Плиева Сабринас бахарехь, карантин лаьттачу юкъанна бераша экзаменийн бен ойла а ца йо. «Лаьара дера хьехархошна хазахетар дан-м, делахь а хан ю-кх хIинца хийцаме, тешам боцуш», - элира йоIа.\nРеспубликан физикан-математикан лицейхь дистанционан кепехь хир бу «тIаьххьара горгали».\n"Дешархоша дезачу денна фартукаш, кастомаш юхур ю, лекхачу метте дIахIуьттур бу. Оха церан дай-наношца барт бина – цара берашна тIе дешна бовлучийн цIен асанаш ухкур ю», - йовзийтира шайн къайле лицейн директоран декхарш кхочушдечу Маргиева Неллис.\nЦхьаболчу дай-наноша берел а дукха сагатдо дешар дерзочу барамийн хьокъехь.\n"ЧIогIа новкъа ду хIара иштта нислуш, тхуна тхайн бераллера дагадогIу мел деза ду дешна волу де. Ас а, майрачо а цхьа хаза йиш дIаязйина горгали бекаш, видео кечйина тхайн берашна. Школерчу шайн нийсархошна тIекхачаре сатуьйсу бераша. ХIинца хаьа царна дIасакъастаран мах. Адамо ца лардо шегара ирс, сагатдо иза дедча. Амма синкъерам оха царна хIоттора-м бу, гурале хIоттийна а», - дийцира БуьритIерачу №5 школа чекхйоккхуш йолчу Элонин нанас.\nДешаран министралло дог ца диллина дешар дерзош берашна синкъерамаш хIитто шен йиш хир ю бохучух.\n"Пачхьалкхан юкъара экзамен дIаяла бераш Мангал-баттахь дуьйлалур ду. Оцу дийнахь географи, литература, информатика хир ю дIалуш. РогIера бутт боьдуш бен хир яц дешна бовлучийн садаIаран суьйренаш. «ТIаьххьара горгали» интернетехула бекор белахь а, дешна бовлучийн синкъерамаш цхьаьна а кхетта дIабахьаре догдоху оха», - хаам бира дешаран урхаллехь.\nДешна довлучу берашна хьехамаш, хаза дешнаш дIаяздеш бу гоьбевлла нах. Уьш бу хьаькамаш а, спортхой а, эстрадин седарчий а. МТV телеканалан векалша видео яьккхина Къилбаседа ХIирийчохь дешна довлуш долчу берашна. Алагирерчу дешархошка хаза дешнаш хьовсийна вевзаш волчу артиста Костюшкин Стаса.\nКхушара 3600 бер ду ХIирийчохь дешна долуш.


6 нояб 2015 года\nБ1аьстенан 1уьйранна маьлхан хьалхарчу з1аьнаршца сама а довлий, дахаран хазалла нахана кхин а марзъеш долчу олхазарийн эшарех терра дара шен пхийтта – ялхийтта шо кхаьчча яздан волавеллачу Дикаев Мохьмадан зевне аз.\nДикаев Джунайдан Мохьмад вина 1941-чу шеран 1-чу сентябрехь Соьлжа-Г1алахь. Чекхъяьккхина хьехархойн институт. Къахьегна Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетехь литература хьоьхуш. Поэт, публицист, 1илманча- фольклорист вара иза.\nДахарехь 38 шо бен ца доккхуш д1авахана, иза дуьненчу ваьлла х1инца 70 шо кхаьчна. Иза тахана вайца вац. Иза бакъдуьнена д1авирзина, амма вайца яха йисина цуьнан исбаьхьа байташ, иллеш, дисина Дала доккха пох1ма деллачу стеган бен хила йиш йоцу говза дош. Шен йоцучу оьмарехь цо кхоьллина т1аьхьарчу т1аьхьенашна марзонца ладог1а а, деша а чулацаме, аьхна, ира мог1анаш. Вайн дукха бац цуьнан т1ег1ане кхаьчна поэташ. Дезачех дезчу жовх1арийн меха йолу цуьнан дукхахйолу байташ, авторан долара, цо шаьш яз ма-йиннехь, д1а а евлла, халкъан хилла, дерриге къоман дола евлла.\nДикаевс яздинчу «Нохчо ву со» ц1е йолчу иллин дешнаш тоьар дара вайна Мохьмад веза хета, цуьнан лаккхара мах хадо. Бакъволу нохчо муха адам ду гайтина цо оцу иллица, гайтина иза шен мохк, мотт безаш, шеца тешам, яхь, г1иллакх-оьздангалла йолуш, «цхьана а къоман къонахчуьнца гамо йоцуш» хилар.\nНохчийн зудчо борз ехкинчу\nЦ1оькъа – лоьмо шен\nИлли ала векал вина,\nБерахь дуьйна дозал дина.\nХ1аъ, «нанас иллин накха белла, илли ала векал вина» вара Дикаев Мохьмад. Оцу некхан шуьрица цхьаьна нанас оцу бакъволчу нохчочунна елла кхин а дуккха а доьналлин аг1онаш…\nДикаев Мохьмадан кхолларалла нохчийн поэзехь дийна цхьа мур бу аьлча, нийса хета. Цуьнан «Сан даймохк», «Догу сан дог», «Дагна синтем лоьхуш», «Кавказан 1уьйре», «Сан безам», «Ас лоьхург мила ю», «Хьан б1аьргийн нур» поэзин жовх1аршлахь а жовх1арш ду. Дуккха а нахана и дешнаш а, царна баьхна мукъамаш а девза, цара дегнаш меттах а доху.\nЦа гарна кхоьруш,\nСахиллалц леларх, к1ад ца луш,\nАс лоьхург мила ю?..\nИза дийна волуш поэзин кхоъ книга араяьлла Дикаевн: «Нохчийн х1усам» (1965 шо), «Догу сан дог» (1967 шо), «Деган мерзаш» (1971 шо).\nНохчийн поэзехь дуьххьара фольклоран, х1инцалерачу меттан синтез йина ду цуьнан дош, иза лаккхара поэзин культура йолуш поэт вара. Нохчийчоьнан сирла кхане хила декхар а, хьакъ а дуй хиъна, а цуьнгахьа сатийсина ца 1аш, къахьега а, къийса а кхайкхина, тахана а кхойкху автора вайга:\nДагна синтем лоьхуш,\nБуьйса 1аьржа хиларх,\nБеттан лар гина,\nИрсах дог ца дуьллуш,\nАс сайн некъ бина…\nДикаев Мохьмада бина некъ оьзда а, ц1ена а бу. Иза дукха экаме стаг вара. Г1араваьлла волчу поэта, 1илманчас Сулейманов Ахьмада Мохьмад д1акхелхича элира: «Дикаев Мохьмад, мурйоьлла дечиг санна, кхерчахь сийсачарех вацара. Иза, чоь сирла а йоккхуш, вогучех вара. Вай и лар а ца вира».\nИза вайн вешан бехк бу – хьакъволчун сий ца дар, лар ца вар, цуьнан аьтто ца бар. Бусалба дин хьоьхучу наха вайга кхойкху стеган г1олацаре, стаг шен балица ша а ца вуьтуш, цунна орцах довларе, вовшашца мерза а, сий-пусар деш а хиларе. Хиллачух, д1адаханчух, зеделлачух пайда а оьцуш, тахана сема хилар – вайн декхар ду.\nДикаев Мохьмад санна поэташ сих-сиха ца бог1у, амма баьхкича, шайх классикаш а хуьлий, гуттаренна а буьсу уьш бакъйолчу поэзин хьаьрмехь. Иштта, поэтан-классикан Дикаев Мохьмадан ц1е нуьре лепар ю нохчийн мукъаме а, башха а дош дезачунна.


Дукузов а, кхин а 21 стаг а Оьрсийчоьне дIавала реза хилла Украина\n2018-чу шарахь Украинин Iедалша Оьрсийчу дIавелла 22 стаг, шайна юкъахь оьрсийн маттахь арадолучу Forbes журналан коьрта редактор Хлебников Пол верна бехке лоруш волу Нохчийчуьра Дукузов Мохьмад а волуш. Цунах лаьцна хаам бина Оьрсийчоьнан инарлин прокуроро Чайка Юрийс, ша Федерацин Кхеташоне хьажийначу докладехь.\nЧайкас билгалдоккхарехь, Оьрсийчоьнан а, Украинин а юкъаметтигаш чолхе хиллехь а, цо куьйгалла дечу хьукматан аьтто баьлла Оьрсийчохь зуламаш дина нах украинахошка схьабалийта.\nХлебниковна герз тоьхнарг лоруш ву Дукузов Мохьмадан ваша Дукузов Казбек. Цунна а, Вахаев Муса ц1е йолчу кхин цхьана нохчочунна а кхел йира 2006-чу шарахь. Амма бехккъасторхоша бехказа лерира и шиъ. Оццу шарахь юхаталла долийра цу шинан гIуллакх. Амма Дукузов а, Вахаев а къайлавелира, рогIерчу кхеле хьоьжуш ца Iаш.


Динул-Ислам - Бозбунчаллийна а, жинийн хьу хьакхадаларна а лелон мегар долу дарба\nБозбунчаллийна а, жинийн хьу хьакхадаларна а лелон мегар долу дарба.\nДарба дийриг АллахI ву!\nВай лелориш бахьанаш ду.\nОйла даим АллахIаца хила еза, дарба Цуьнан керахь дуй хаа деза, иза цкъаъа дицдан ца деза.\n1. Рукъйат (дарбанна доьшуш долу айаташ а, доIанаш а) деша деза ахь айхьа хьайна, хIора дийнахь кхозза, йа кхозза ца дешалахь цкъа мукъане. Айхьа иза дешарал совнаха, кхечуьнга иза хьайна дешийтар а дика ду. Хьуна и доьшур верг йа доьшур ерг Делах кхоьруш адам хилча пайда чIогIох хир бу. Кхин а, айхьа хьайна иза дешарал сов, кхечо хьуна иза дешарал сов, ладогIа а мегаш ду цуьнга. И кхоэ хIума аьтту ма-ббу цхьаьне лелош кхин а дика ду.\nКъаьсттина алсам ладогIа хьажа Шейх Солихь Ал-ДжухIанийс доьшучуьнга. Хьайн йиш хилахь, хIора дийнахь Iуьйранна-суьранна ладогIа хьажа цуьнга. Кхин а, «Ал-Бакъарат» сурате а ладогIа хьажа, хьайн аьтту баьл-баьллачух.\nАйхьа рукъйате ладугIучу хенахь, хьайн дегIехь лазарш хуьлий тидам бе, хьайн пхенаш ийзадой тидам бе, хьайна Къуръанах куьйла йолий тидам бе. Хьайца цхьаьна ахь кхечуьнга иштта оцу хIуманаш тIехь тидам байтича а дика хила мега. Иштта лаза йолуш йолчу метте жимма лахахь вай дуьйцур долу ши даьтта хьаькхча дика хир ду. Пхенаш ийзор а, дегIан меженашца цхьа лазар хаалуш а хьал хилахь, къаьсттина и хIума хуьлучу хенахь доьшуш долу айаташка юх-юха ладогIа деза, уьш оцу Делан мостагIчунна чIогIа ца дезаш долу айаташ хиларан билгало ю иза.\n2. ХIора дийнахь хьайна дарбанна «Ал-Фатихьат» сурат деша айхьа хьайна.\n3. ХIора Iуьйранна «Ас-Со́ффа́т» олу Къуръанан сурат деша деза, йа цуьнга ладогIа деза.\n4. ДIавуьжчу хенахь «Ал-МаIа́ридж» олу Къуръанан сурат деша деза, йа цуьнга ладогIа деза.\n5. Iаьржа тминан даьттана тIехь доьшур ду и рукъйат, тIаккха и даьтта ша дIавижале шен накхана тIе а, хьаж тIе а, букъан-тIехка (позвоночник) тIе а хьокхур ду, мелча а дика хир ду жим-жима.\n6. Иштта и рукъйат доьшур ду зайтдаьттина (оливковое масло) тIехь, тIаккха иза а шен дегIа тIе а хьокхур ду, мала а мер ду.\n7. Кхин а иштта и хIума дийр ду мозца а: цу тIе и рукъйат а дешна, тIаккха хIора дийнахь мецчу чоьна тIе цхьацца Iайг кхоллуш и моз дуур ду.\n8. Кхин а и рукъйат доьшур ду цIенчу хи тIе, цхьана дийнахь шена мала а, лийча а тоьар долччул. ТIаккха и хи мер а ду, цуьнца луьйчур а ву. Аьтту хилахь, и хи замзам хи хилча дика ду, йа цIенчу догIанан хи хилча дика ду. Оцу хи чу «сидр» (лотос) олуш долчу диттан ворхI гIа ата а аьтта чутесча а дика пайда хир бу, Дала мукъа лахь.\n9. Iуьйранна-суьйранна деш долу азка́раш а, хIора ламазал тIаьхьа доьшуш долу азка́раш а, дIавижале доьшуш дерг а, чуволуш-араволуш олуш дерг а, иштта кхидолу хIора дийнахь оьшуш долу азкараш деша деза, уьш лардан деза. И азкараш дешар а, уьш лардар а муьлхха а цамгарна дарба хуьлуьйтуш долу чIогIа доккха бахьана ду. Ткъа и азкараш хьуна карор ду «Бусалба стеган гIап» цIе йолу жайни тIехь, цундела даим доьшуш хьайца лелош и жайна хила деза.\n10. Хьайн куьг хьайн лозуш йолчу меттиг тIе а дилле, йа къаьсттина лозуш цхьа меттиг яцахь хьайн аьтту куьг хьайн накхана тIе дилле кхозза - «БисмиллáхI» - а але, хIара доIа деша ворхIозза: «АIýзу биIиззатиллáхIи ва къудротихIú мин шарри мá ажиду ва ухьáзир». («Со ларло АллахIан возаллийца а, Цуьнан ницкъаца а, сайна (сайн дегIехь) карочу хIуманан вонах а, со шех кхоьруш долчуьнан вонах а»).\n11. Хьайн лозуш йолчу меттиг тIе хьайн аьтту куьг а хьокхуш, йа къаьсттина лозуш цхьа меттиг яцахь хьайн аьтту куьг хьайн накхана тIе дилле, хIара доIанаш деша:\n● «АллóхIумма роббан-нáс, азхIибил-баъс, вашфи анташ-шáфú, лá шифáа иллá шифáук, шифáан лá йугIóдиру сакъомá». (МаьIна: «Йа АллахI! ХIай адамийн Дела! Вон (лазар) а дIадаккха Ахь, дарба а де Ахь, Хьо ву-кх дарба дийриг, Хьоьгара доцург кхин дарба а дац-кх, цхьаъа лазар дуьтур доцу дарба де Ахь»).\n● «Алло́хIумма имсахьил-баъс, роббанна́с, бийадикаш-шифа́ъ, ла́ ка́шифа лахIу́ илла́ анта». (МаьIна: «Йа АллахI! Лазар дIадайъа Ахь, хIай адамийн Дела! Хьан керахь ду-кх дарба! Хьо воцург кхин цхьаъа вац-кх и (лазар) дIаайдан»).\n● «АллóхIумма роббан-нáс, музхIибал-баъс, ишфи анташ-шáфú, лá ша́фийа иллá анта, шифáан лá йугIóдиру сакъомá». («Йа АллахI! ХIай адамийн Дела! ХIай лазар дIадоккхуш верг! Дарба де Ахь, Хьо ву-кх дарба дийриг, Хьо воцург кхин цхьаъа вац-кх дарба деш, цхьаъа лазар дуьтур доцу дарба де Ахь»).\n12. ХIара доIанаш доьшуш хила:\n● «АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммахI, мин кулли шайтIóнин ва хIáммахI, ва мин кулли Iайнин лáммахI». («АллахIан кхачаме долчу дешнашца ларло со массо шайтIанах а, вочу экханах а, массо вочу бIаьргах а»).\n● «АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммáти мин шарри мá халакъ». («Со ларло АллахIан кхачаме долчу дешнашца, Цо кхоьллинчу массо хIуманийн вонах»).\n● «АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммáти мин гIодобихIú ва IикъóбихI, ва шарри IибáдихI, ва мин хIамазáтиш-шайáтIúни ва ан йахьдурýни». («Со ларло АллахIан кхачаме долчу дешнашца Цуьнан оьгIазлонах а, Цуьнан Iазапах а, Цуьнан лайн вонах а, шайтIанийн вочу ойланех а, уьш сайна доьхьал дахкарх а»).\n● «АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммáти, аллатú лá йуджáвизухIунна баррун ва лá фáджир, мин шарри мá халакъа, ва бараа ва зараа, ва мин шарри мá йанзилу минассамáи, ва мин шарри мá йаIруджу фúхIá, ва мин шарри ма зараа фил-арди, ва мин шарри мá йахруджу минхIá, ва мин шарри фитанил-лайли ваннахIáри, ва мин шарри кулли тIóрикъин, иллá тIóрикъан йатIрукъу бихайрин, йá рохьмáн». («Со ларло АллахIан кхачаме долчу дешнашца, дика стаг а, вон стаг а шайл тIех валалур воцуш долчу, Цо кхоьллинчу а, динчу а массо хIуманийн вонах, стиглара охьадуссучу массо хIуманан вонах, стигала хьаладолучу массо хIуманан вонах, лаьтта тIехь дIасадаьржина долчу массо хIуманан вонах, лаьтта тIера хьаладолуш долчу массо хIуманан вонах, буьйсанан а, дийнан а питанийн вонах, буьйсанна адамашна тIеоьхуш долчеран а вонах, диканца тIедогIуш дерг доцург. ХIай Къинхетаме верг, ас доьху Хьоьга!»).\n13. Даим Деле хьаста луш, даим Цуьнга доIа деш хила веза, хьайца цамгар елахь иза дIаяккхар доьхуш, хьайна дика, беркате доьзалхо валар а доьхуш. ДоIийна жоп далийтархьама, цунна жоп лун бахьанаш лело деза, сагIа далар санна, йа муьлхха а цхьа дика Iамал йар санна, дика хан харжар санна, иштта кхидIа а. И бахьанаш а, хенаш а юьйцу «Уггар деза доIанаш» (Къуръан тIера а, Суннатера а доIанаш) цIе йолчу жимчу жайни тIехь.\n14. Дала хьайна тIедожийна долу парзаш кхочуш деш хила веза: ламаз шен-шен хенахь дар, лело ма-дезза бусалба духар лелор, марха кхабар, и.кх.дI. АллахIа хьарам динчух а ларвала веза, хьайн ницкъ ма-кхоччу. Хьайн чохь лоькхуш эшарш елахь, церан меттан АллахIан сийлахь Дош – Къуръан – хилийта деза даим хезаш дерг, ладугIуш дерг. Делах кхерар а, эхартан ойла алсам йар а хила деза хьоьца даим.\n15. Массо хIума «бисмиллайца» дар а, долор а лардан деза. Вочу нехах а, бозчбуанчанех а, хьагI йолчу нехах а Деле ларвар деха деза, даим АллахIаца церах ларлуш хила веза.\n16. Хьайца хьагI лелочуьнца собаре хила еза хьо, цуьнца девнаш даха ца оьшу, йа къийсавала а ца оьшу. Хьо цуьнца собаре хилар – цул дика хIума дац хьо цунна тIехь толаме хуьлуьйтур волуш. Хьайга далахь, цунна дика дан хьажа мегар ду хьо, иза хьайн ийман лакхара хилар гойтуш хIума ду. Шена вон динчунна дика дар – бакъболчу бусалба нехан гIиллакх ду, хьаьнг-хьаьнга а лелалуш хIума а дац, АллахIа шайна дика динчаьрга бен.\n17. Даим болх АллахIана тIе буьллуш хила веза. Хьайн гIулкх дерриге Цуьнан кера дIадала деза, болх даим Цуьнга дIабала беза, Иза воцучуьнца сатийсар хилийта ца деза.\n18. Хьайн къиношна бакъдолу тоба дан деза ахь, даим Деле воьрзуш хила веза, Цуьнга гечдар доьхуш хила веза.\n19. Хьайн аьтту ма-ббу дика хIуманаш дан деза, дика Iамалш йан еза, нахаца дика хила хьажа веза, нахана пайда хуьлу хIума лело хьажа веза. Цу юкъахь уггар доккха хIума хила тарлуш ду хьуна сагIа далар. СагIа далар – тIебогIу бала бухатохаран бахьана ду, доIа дар санна.\n20. Бозбунчалла лелийначул тIаьхьа дан дезарг а, оцу лазарх цIанвеллачул тIаьхьа иза шех юха ца кхетийта лело дезарг а дуьйцуш ду «Дарба дар» цIе йолчу жайни тIехь, вай нохчийн матте гочдина долчу. Кхин а дуккха а дарбанаш ду цу тIехь кхийолчу цамгаршна. Цу тIехь дерг лело хьажа, цунах дикка кхета а хьажа.\nАйхьа доьшуш долчу доIанийн маьIни тIехь дикка ойла а еш деша.\nХIара дарба лелорехь хьуна хаа дезаш кхин цхьа хIума а ду: цхьана кIирнах а, шина кIирнах а сихха дарба ца хила мега хьуна. Лелийна долу бозбунчалла чIогIа делахь, цунна дарба дан хан иэша мега мелла а, масех бутт хила а тарло и хан. Цундела, мало ца еш, дог а ца дуьллуш, и дарба лело хьажа, Дала хьайна диканиг дийр хиларх тешна а хила, Цо Шен къинхетам бийр бу хьох.\nДала гIо дойла, Дала дарба дойла.


Нохчийчохь харцонаш лела, кхаьънаш ийдо хьаькамаша, алапех дакъош сецадо мехкан хьашташна оьшу бохуш, Кадыров Рамзана моттаргIанаш лелайо шен балха тIехь, мисканийн цунна бала а бац, спортхой, иллиалархой бен бац сийлаллехь, аьлла, ватсапехула йистхилла зуда сихха схьакарийра низамхошна.\nКадыровна тIейигинчу цо ша галъяьлла, доцург дийцина аьлла, къинтIера ваьккхира мехкан куьйгалхо. Амма Нохчийчоьнан дуккха а меттигашкахь гуламаш хIиттийна Кадыровх лаьцна хетарг аьлла зуда (Инаева Iайшат) емалъеш.\nЦуьнца дузу Маршо Радионо шен кху кIиранан хаттар. Муха хета шуна, нийса дуй шайна цатовриг телефонехула я интернетехула аьлларш дIа а лехьош, цаьрга Нохчийчоьнан куьйгалхоша бартхаттар, царна тIехь гIелояр? ДогIий иза низамашца я нохчийн Iадаташца?


Зудчунна ша цхьаъ новкъаялар хьарам дина хилар\n989. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIах а, эхартан дийнах а тешаш йолучу зудчунна магош дац, де а, буьйса а юкъ йолучу новкъаялар, шеца цхьаьна шена юххера гергараниг (махьрам) а воцуш» (Бухари: 1088, Муслим: 1339).\n990. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, (цкъа) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «ХIуъа хилча а стаг (хийра) зудчуьнца ша ма вуьссийла - нагахь цуьнца цхьаьна цуьнан юххера гергараниг (махьрам) вацахь, зуда некъа а ма йолийла - шеца цхьаьна шен юххера гергараниг (махьрам) воцуш!» (И аьлларг хезначу) цхьана стага элира (цуьнга): «ХIай, АллахIан элча! Сан зуда хьаж дан (кечлуш ю), ткъа со хIоккху-эцца гIазотехь (дакъалаца эскарна юккъе) дIаязвина ву». (Оцу хьокъехь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «ДIавало, хьайн зудчуьнца цхьаьна хьаж де»» (Бухари: 1862, Муслим: 1341).\n Кхузахь вуьйцуш волу «махьрам» – сел цунна гергараниг ву, ШарIехь шена зуда йина иза ялон магош а доцуш волу.\n(Маккахь доссийна, ткъе ялх аят ду)\n1. Хабар кхаьчний хьоьга [хIай, Мухьаммад] - дIахьулдечух [къематдийнах]?\n2. Оцу дийнахь цхьайолу яххьаш сийсазъевлла хир ю,\n3. кIадъелла, хIиттина.\n4. Йовхачу цIергахь богур бу уьш.\n5. Кхехкачу хьостана чуьра (хи) мийлор ду царна.\n6. ДIаьвшен кIохцалгаш бен даар хир дац царна -\n7. Цара я то а ца веш, я мацалла дIа а ца йоккхуш.\n8. Кхин яххьаш хир ю оцу дийнахь самукъане.\n9. Дуьненахь болуш шаьш йиначу Iамалшна резахилла,\n10. лекхачу бошмашкахь хир бу уьш.\n11. Деса хабарш хезара дац царна цигахь.\n12. Охьаоьхуш шовда ду цигахь.\n13. Айдина маьнгеш ду цигахь,\n14. иштта дIахIиттийна кедаш а,\n15. могIаршкахь дIанисдина гIайбеш а,\n16. кIелтийсина кузаш а.\n17. Ца го-те царна: эмкал муха кхоьллина ю,\n18. стигал муха аййина ю,\n19. лаьмнаш муха дIадоьгIна ду,\n20. латта муха дIадаржийна ду?\n21. Хьехам бе ахьа [хIай, Мухьаммад] царна - хьехамча ма вай хьо!\n22. Царна тIехь олалча вац хьо!\n23. Амма [АллахIан динна] букътоьхнарш, керстаналла динарш -\n24. тIехдоккхачу Iазапе лоцур бу АллахIа.\n25. Тхоьга юхабоьрзур болуш бу уьш -\n26. тIаккха Оха жоьпе озор бу уьш.\nСийлахь-Везчо къематдийнахь хинболу хиламаш а, цигахь хиндолу даккхийра Iадораш а хьахийна. Оцу дийно шен баланашций, гIайгIанашций, халонашций голоцур бу массо а кхолламашна, ткъа хIора синна а ша диначунна дуьхьал боггIу бекхам хир бу. ХIан, тIаккха адамаш декъалур ду шина тобане: ялсаманина чу боьлхучаьрга а, жоьжагIатина чу боьлхучаьрга а. АллахIа, хаам беш, дийцина оцу шина а тобанан хинболучу беснех лаьцна. Цо аьлла, жоьжагIатехь Iазап хьоьгуш берш муьлхачу суьртехь хир болуш бу дуьйцуш:\nЯххьаш ягийна, юьхьIаьржа хIиттийна, таIзаро холчухIиттийна хир бу уьш. Яххьашна тIехь дIатекхор болуш бу уьш. ЦIаро дIахьулйина хир ю церан яххьаш.\n«Оцу дийнахь цхьайолу яххьаш сийсазъевлла хир ю» боху АллахIан дешнаш - хIокху дуьненахь дуккхаъ Iамалш йина а, Iибадаташ дина а хиллачийн хьокъехь ду. Амма цара уггаре а коьрта болу бехкам кхочуш цабарна а, Ша цхьаъ бен воцучу АллахIах цатешар бахьана долуш а - къематдийнахь церан Iамалш мохо дIасахьоькху чан а хилла дIахIуьттур ю.\nБоккъалаъ, маьIнехь нийса делахь а, хIокху суратехь къамел оцу хьокъехь дац. Оцу хьокъехь цхьаъ бен доцу нийсадерг - дуьххьарлера маьIна ду, хIунда аьлча цо буьйцу хиламаш - къематдийнахь хинболу хиламаш бу. Иштта шен чулацамехь массо а жоьжагIатехь хинболучарех лаьцна дуьйцуш а ду и. Ткъа шоллагIа хьахийначу хетаро хьахош дерг - жоьжагIатерачу Iазапхойн кIеззиг дакъа а бен дац.\nЦул а сов, оцу аятехь Сийлахь-Везачу АллахIа биначу хаамехь довзийтинарг - къематдийно дуккхаъчу бохамашца нах дIа муха хьулбийр болуш бу хаийтар ду. Ткъа церан хIокху дуьненчуьрачу хьелех лаьцна хьахийна а, къадийна а хIуммаъ дац.\nЖоьжагIатин цIаро массо агIор голоцур бу къиношдечарна. Сийлахь-Везачо аьлла:\n«Нагахь уьш гIо деха болахь - хица гIодийр ду царна, лалийначу эчигах терачу, яххьаш ягош долучу» («ал-КахIв»: 29).\nИштта хир долуш ду церан малар! Церан даарах дерг дийцича - ткъа иза дIаьвшен къохцалгаш хир ду. Кхача шина Iалашонна бу: я мацалла дIайоккху цо, цуьнан Iазапах адам хьалха а доккху цо, я озачу стагана товала гIодо цо. Делахь а, жоьжагIатерачу кIохцалгаша оцу шиннах я хьалхараниг а дохьур дац, я шолгIаниг а дохьур дац. Мелхо а, иза – чIогIа къаьхьа а, дегаза а, боьха хьожа йолуш а кхача хир бу. Я, АллахI, цуьнах ларде Ахьа тхо!\nТкъа дикачу нехан яххьашна тIехь къематдийнахь ирсе къегар хир ду. Башхачу ниIматашкахь бохкур бу уьш. Церан догIмаш исбаьхьа, тайна хир ду, ткъа церан яххьаш нуьрах йогуш, тIех доккхачу ирсах юьзна хир ю. Дуьненахь болуш шаьш АллахIан лайшна дина хилла долучу шайн дикачу гIуллакхашна а, шаьш диначу диканашна а резаболуш хир бу уьш. Резахир бу уьш - шайга хьоьжуш долу, Iалашдина, дебийна долу совгIат шайна схьагича. Хастаме, сийлахь тIаьхье хир ю царна. Шайна мел дезнарг а хир ду царна.\nХIунда аьлча ялсаманехь хир болуш бу уьш, шена чохь кечдина массо а тайпанара диканаш долучу. Ткъа и бошмаш - ялсаманин бохь-лакхенехь ю. Царна юккъехь – лекха Iойлаш ю. Оцу Iойлашна тIехула а ю тIек-тIекала йина чоьнаш. Оцу лакхенашкара зовкхехь болу дика нах хьоьжур бу АллахIа шайна кечдина долучу комаьршачу диканашка. Оцу бошмашкахь дитташ карор ду царна, тIеххазачу, чомехьчу стоьмийн шортонех дуьзна долу. Лохха царна охьасаттийна хир ду церан генаш - къа а ца хьоьгуш, тIекхача а, стоьмаш схьадаха а йиш хилийтаран дуьхьа, шаьш уьш муьлххачу хьолехь белахь а. Царна тIера стоьмаш схьабаха гIерташ, дитташна тIе хьалабийла а, цхьана а кепара къахьега а оьшур дац царна.\nЯлсаманехь царна хезар дац кхетам боцу а, маьIна доцу а, пайденна доцу а, деса а къамелаш, къилахь къамелаш-м хIеттале а. Муххале а, церан къамелаш тIеххаза а, пайдехь а хир ду. Церан къамелашкахь - АллахI хьехор хир ду, Цо шайх бина йист йоцу къинхетам, Цо шайна хаддаза луш долу ниIматаш дийцар а. Вовшашца долу къамелаш хаза хир ду церан. Вовшашца гIиллакхе хир бу уьш - и бахьаница церан садекъалуш, дегнаш деллалуш.\nЯлсаманахь дуккха а охьаоьху шовданан хьосташ ду - ялсаманерачу бахархоша, шайна ма-лаъара, кIеж йохуьйтуш, бухдуьйлуьйтуш, шайна лиъначухула татолашлахь лоьлуьйтуш хин долу. Аййина охьаховшийлаш ю цигахь. ДоьгIна гаьънаш ду цигахь, кIелдаржийна кIеда меттанаш а долуш.\nЦигахь дIахIиттйина - дикачу нахана кечйина, царна хьалххахь, церан лаамехь пхьегIаш ю, тайп-тайпанарачу тIеххазчу, чомехьчу маларех юьзна йолу. Гуттаренна а кегийра лаьттан долучу бераша царна тIе дIасакхоьхьур ду и маларш. Ялсаманин бахархоша муьйлур ду царех шайна луъучул.\nЦигахь охьадехкина дарин а, махмаран а, кхечу кIадин а гIайбеш хир ду, царех дерг цхьана АллахIана бен хууш а доцуш. Царна тIеховша я тIе дIатовжа аьттонехь, магIаршкахь Iохкуш хир ду уьш. Цундела ирсе хилла болу дика нах хьалха бехна бу – уьш тегарах а, дIахIитторах а, дIанисдан дезарах а.\nЦарна кIелтийсина тIеххаза кузаш хир ду, массо агIор а гаьънаш дIахьулдеш, церан охьаховшийлаш дIахьулъеш долу.\nКхиндIа Сийлахь-Веза АллахI къамеле ваьлла Шен элчанашка, иман цадиллиначаьрга, иштта массаьрга а - АллахIан кхолламийн ойла ян, уьш сама бохуш, АллахI-Дела цхьаъ хилар тоьшалла деш долу.\nСийлахь-Везчо дагадоуьйту элча бакъ цавечарна а, иштта массо нахана а - АллахIа кхоьллиначу кхолламийн ойла ян езаш хилар, И Цхьаъ хилар гойтуш долу. Ткъа ойла муха йийр яц наха - сел исбаьхьа кхоьллиначу эмкалийн а, АллахIа уьш Шен лаьшна муьтIахь муха йина а? Хьовсийша, цкъа, оцу тамашийначу дийнате - нахана доккха гIолоцуш долучу, сел чIогIа царна оьшуш долучу!\nХьовсийша, цкъа, оцу чIогIачу, хазачу лаьмнашка! Уьш бахьана долуш, латта меттах ца хьуьйш лаьтта, техка ца техка иза, АллахIа шайлахь кхобуш яккхийра мехалаллаш йолу.\nХьовсийша, цкъа, оцу йист йоцучу латтане! Сел чIогIа атта дина и: АллахIан лайшна оцу тIехь баха а, лела а, совца а аьтто болуш хилийта, царна аьтто хилийта латта лелон а, ораматаш кхион а, цIенош догIа а, некъашкаухла лела а.\nАллахIа латтанан хьокъехь «дIадаржийнарг» аьлла. Амма и аьлларг дуьхьал нислуш дац - иза (латта) глобус санна горга а ду, массо агIор стиглано голаьцна а ду бохучунна. Цунна тоьшалла до - сийлахьчу аяташа а, адамийн хьекъало а, вайн хаадаларан меженаша а, вайна гонаха хуьлучу хиламаша а. И доллу бакъдерг - дуьйцуш а, хууш а ду дуккхаъчу нахана, къаьсттина вайн деношкахь - АллахIа царна геннара долучунна тIекхача елла таронаш бахьанехь, нах лаьттан ерриге маьIигашка кхаьчна хиларехь.\nКъамел жимачу дегIан хьокъехь дечу хеанахь, иза «нийса а, чIапа а ду» бохучо - «горгалех тера» ду бохург юкъара доккху. Ва амма, латта доккха ду. Цундела цхьана хеннахь горга хила а, нийса хила а йиш йолуш ду иза. Оцу хьокъехь цхьана а агIор цхьаьна ца дан а, я цхьаъ вукхунна дуьхьал догIуш а хIума дац. Дешначу нахана оцу хьокъехь дерг дика хууш ду.\nХIай, Мухьаммад! Хьехам бе нахана, довзийта царна! Хаза кхаъ дIакхачабе нахе, Iазапах ларло ала цаьрга! Нах АллахIан дине кхайкха а, уьш нийсачу новкъа нисбан а, царна хьехам бан а вахийтина ма вай хьо! Царна тIетесна вац хьо! Я олалла а дац хьоьгахь царна тIехь! Я цара диначух жоьпаллехь а вац хьо! Ахьа хьайна тIедиллинарг дерриге а кхочушдахь - цхьа а бехк баккха хIуттур вац хьоьгара. Сийлахь-Везачо ма аьлла:\n«Тхуна дикаха хаьа цара олуш дерг. Нуьцкъашха уьш (имане балор) дац хьуна тIехь - КъурIанца хьехам бе сан кхерамах кхоьруш волучунна» («Къаф»: 45).\nАллахIана муьтIахь хиларна дуьхьал ваьлла, керста мел ваьлларг - АллахIа баланечу а, абадаллалц хиндолучу а Iазапехь латтор ву.\nКъематдийнахь берриге а кхолламаш цхьаьний Тхайга дIагулбийр бу оха. Цара мел диначу диканах а, вонах а жоп доьхур ду Оха цаьргара.\nГуттар къуръан доьшуш хила аьлла дина омра а, и дицдарах ларвала везаш хилар а\n1002. Абу Муса ал-АшIарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Къуръан кест-кеста (даима а) деша, хIунда аьлча аса дуй ма буу Мухьаммадан са Шен карахь долучух, боккъалла а, карара чехка долуш ма ду и – шен барголах хецаелла эмкал санна» (Бухари: (5033), Муслим: (791)).\n1003. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалла а, Къуръан дагахь хууш волу стаг шайн когех барголаш тоьхна эмкалш йолучух тера ву: нагахь цо уьш гуттар а оцу хьолехь латтаяхь - (шен) карахь латтор ю цо уьш, амма нагахь цо уьш (когаш а даьстина) дIахецахь - йовдур ю уьш» (Бухари: (5031), Муслим: (782)).\nКъурIан деша цхьаьнакхетар суннат хилар\n1023. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Мацца а АллахIан хIусамех цхьана хIусамехь адамаш вовшахкхетахь, цхьаьний АллахIан Жайна а доьшуш, шайна юккъехь и Iама а деш, - царна тIе, билггал, синтем буссу, къинхетамо дIа а лоцу уьш. Малекаш гонаха довлу царна, АллахIа хьаха а бо уьш Шена хьалха болучарна юккъехь» (Муслим: 2699).\n КъурIанехь аьлла: «Иза – муъма нехан дегнашка синтем боссийнарг ву, церан иман долучу тIе а сов далийта» («ал-Фатхь», 4).\n Цуьнан чулацам: «АллахIа хастабо уьш стигаларачу малекашна хьалха, церан Iамалш къобал а йо, даржехь лакха а боху уьш».\nПарз Iуьйра-ламазна (хьалхара деш долу) ши ракаIат дайдаран хьокъехь, оцу шина ракаIатехь доьшуш дерг а, и шиъ деш йолу хан а\n1104. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iуьйра-ламазна моллалла кхайкхарний, къамат дарний юккъехь гуттар а дайн ши ракаIат (ламаз) дора» (Бухари: 619, Муслим: 724).\nОцу хьадисан Бухарис а, Муслима а далош долучу кхечу ривайатехь дийцина, (Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) элира аьлла): «Гуттар (парз) Iуьйра-ламазна (хьалхара) ши ракаIат дора цо, (сел) и шиъ дац а деш, (сайлахьа) аса аллал: «Оцу шингахь «Жайнин нана» мукъане а дийшина-те цо?».\nОцу хьадисан цхьана Муслима далош долучу кхечу ривайатехь (дийцина, Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) элира аьлла): «Моллалла кхойкхуш хезча, (парз) Iуьйра-ламазал (хьалха) гуттар а ши ракаIат дора цо, и шиъ дай а дора цо».\n1105. Хьафсас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Моллалла кхойкхург Iуьйра-ламазна моллалла кхайкхина а ваьлла, арахь серла яла йолаелча, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дайн ши ракаIат ламаз дора» (Бухари: 618, Муслим: 723).\nОцу хьадисан цхьана Муслима далош долучу кхечу ривайатехь (дийцина, Хьафсас (АллахI реза хуьлда цунна) элира аьлла): «Сатесча, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьа а (тIедеш долу суннат) ламаз ца дора, дайн ши ракаIат (ламаз) доцург».\n1106. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) бус-буса деш долу ламазаш шишша (ракаIат) цхьаьна (нисдеш) дора. Буса тIаьххьара цхьа (ракаIат а дой) дерза а дора цо. Ша Iуьйра-ламаз дале хьалха тIедеш долу ши ракаIат а дора цо, азан деш хезча санна» (Бухари: 995, Муслим: 749).\n1107. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iуьйра-ламазан шина ракаIатах хьалхара ракаIат дечу хенахь гуттар а «Бакъарат» суратера (136-гIа аят) доьшура: «Ала: «АллахIах тешна тхо, Цо тхайна доссийначух а»». Цаьршиннах шолгIа (ракаIат дечу хенахь, «Али Iимран» суратера 52-гIа аят) доьшура цо: «АллахIах тешна тхо, ткъа тоьшалла дехьа тхо бусалба хиларца».\nОццу хьадисан кхечу ривайатехь (дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) шолгIа ракаIат дечу хенахь «Али Iимран» суратера (хIара аят) доьшура аьлла: «Ала: «Дашна къерахила вай, тхуна а, шуна а цхьабосса долучу…» (оцу хьадисан ши а ривайат Муслима далийна: 727).\n1108. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iуьйра-ламазал хьалха (шен лаамехь деш долучу шина) ракаIатехь (хIара ши сурат) дошуьра: «Ала: «ХIай, гаураш!»»; «Ала: «И – АллахI - Цхьаъ ву»» (Муслим: 726).\n1109. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Аса (буьззина цхьана) баттахь АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тидам бира. (Оцу ерриге хенахь а, парз) Iуьйра-ламазал хьалхара ши ракаIат (суннат ламаз) дечу хенахь (хIара ши сурат) доьшуш вара иза: «Ала: «ХIай, гаураш!»»; «Ала: «И – АллахI - Цхьаъ ву»» (Тирмизи: 417, «хьасан» дарж долуш хьадис ду хIара).\n КъурIан тIера доьшург доцца дешар бохучу маьIнехь ду иза\n «Жайнин нана» - «Фатихьа» суратан цхьа цIе ю.\n Вуьшта аьлча: буса шен лаамехь тIедеш долу суннат-ламазаш дечу хенахь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIора ши ракаIат мосазза ди а салам лора. Оцу ламазийн чаккхенехь кхин а цхьа ракаIат тIедора цо. И ламаз гуттар а цхьайтта ракаIат нислора.\n И бохург – пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) и ламаз сел чехка дора, оцале шена къамат деш хезча санна.\n КъурIанера 109-гIа сурат - «ал-Кафирун» («Гаураш»).\n КъурIанера 112-гIа сурат - «ал-Ихлас» («[Динан] цIоналла»).


"Мемориалан" офисе полисхой баьхкинера, Титиевх лаьцна спектакль йирзича\nКхаарин суьйранна Титиев Аюбах лаьцна спектакль йирзинчул тIаьхьа хьовсархой чуьра ара а баьхна, "Мемориалан" офисах хьоьвсина полисхой, чохь бомба ю йоьллина аьлла, хаам кхаьчна шайга аьлла. Информаци бакъ ца хиллера аьлла бакъонашларъяран центран белхахоша.\nМаршо Радионо яздира, Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" офисан куьйгалхочух Титиев Аюбах лаьцна гайта спектакл кечъеш хиларх. Кхаарин суьйранна YouTube-хь хьажа таро яра цуьнга Москохарчу хенаца - суьйранна ворхI сахьт даьлча.\nКху шеран Дечкен-баттахь дуьйнна лаьцна латтош ву бакъонашларъярхо Титиев Аюб, наркотикаш бахьанехь. Титиевс а, цуьнан белхан накъосташа а полисхоша марихуана цунна тесна ю боху.\nТитиев дIахецар доьхуш, кхайкхамаш бира Оьрсийчоьнан а, дуьненаюкъарчу а политикаша.\nОршотдийнахь дуьненаюкъарчу бакъонашларъяран Amnesty International организацин жигархоша Белгерчу Оьрсийчоьнан векалтан керта 100 футбол лозу буьрка кхоьсира #JusticeForOyub (Аюбана нийсо) аьлла, тIеяздина.


Юха а девне ваьлла Нурмагомедов а, МакГрегор а\nОхан-бутт 04, 2019\nUFC-н чемпионо Нурмагомедов Хьабиба жоп делла ирландхочо МакГрегор Конора, шена зуда а, дин а сийсаздан а гIерташ, Твиттерерчу аккаунтехь хIоттийначу постна, яздо "Советский спорт" хьостано.\n"Хьо шалхо лелориг ву, хьайн дешнех а, хьайгара даьллачух а жоп ца луш. Амма хьо кхелах вер ву бохург, бакъ дац. Кхечун дин аьшнашдеш, хьо кхерамзаллехь ву моьттуш хьо велахь, галваьлла хьо", - яздина Нурмагомедовс Твиттерехь.\nММА юкъара ша дIавоьдуш ву аьлла, МакГрегора байначу беттан 26-чохь хаамбича, Дагестанерчу латархочо эмгараллечу зудчуьнца дуьстира цуьнан дIахьедар. И цатайначу Ирландин спортхочо: "Чувак, хьан хIусамнана – гата ду", - яздинера, Нурмагомедовн шен юьхь къевлинчу зудчуьнца даьккхина сурт а хIоттош.\nТIаьхьо Твиттерера шен пост дIаяьккхина хилла Макгрегора, делахь а тергамза ца дитинера цуьнан йоза Junkie MMA-с а, "Лента.ру" хьостано а.\nЕаридийнахь МакГрегор Конора керла хаамбина Твиттерехь, ша спорте юхавогIуш хиларх. "Кеп-кепарчу динашлахь болчу сайн фанаташца цхьаьна кхи дIа а гIур ву со. Массеран а религино дика хилар хьоьху вайна. Дуьне массарна а цхьаъ ду. Октагонехь гур ду вай", - яздина Твиттерехь МакГрегора.


World News in Chechen — новости за 14 января 2021 года от 123ru.net\n"Оьрсийчу юхавоьдучул а валар гIоле ду". Францино депорт йинчу нохчочуьнца хилла къамел, иза цигара араваккхале (1-ра дакъа)\nWorld News in Chechen » 14.01.2021\nНовосибирскехь лаьцна нохчийн криминалан авторитет Бай хьалха а набахтехь хан текхна ву\nНовосибирскехь бехктакхаман гIуллакх дуьхьал айдина 36 шо долу нохчийн криминалан авторитет Солтаханов Бай-Iела хьалха а бандиталла лелорна еххачу хенахь набахтехь хан текхна ву. 2006-чу шарахь цхьа могIа талорашца тIелетарш дарна таIзар дина ву иза: шен накъосташца цхьана нах бехачу хIусамашна тIелетарш дина цо. Мел лахара а 18 стаг хилла цуьнан тобанехь, шайлахь милицин а, антитерроран центран а хилла белхахой а болуш, яздо "Известия" газетано. 30 сов тIелетарш а деш, къоланаш дина цара мехкан кеп-кепарчу кIошташкахь. Читать дальше...\nДижонехь хиллачу тийсадаларшна тIехула лаьцна нохчо цIахь вуьтур ву, дIасавалар а дихкина; Терка чуьра чIерий леца вахначун гIуллакх кхеле даьлла; ГIалгIайчуьра почтан гIишло эккхийтинчийн дов хоттур ду\nИмпичмент кхайкхийна Трампанна Американ конгрессан Векалийн палатано\nТрамп Дональд дуьххьара ву Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь шозза импичмент кхайкхийна президент. Конгрессан Векалийн палата оцу хьокъехь шен сацам бина яьлла, кхидIадерг къастор ду Сенато, каникулаш а йирзина, Дечкен-беттан 19-чохь иза шен балхана тIейирзича.\nГIалгIайчуьра почтан гIишло эккхийтинчеран гIуллакх кхелехь луьстур ду\nГIалгIайчохь бехкзуламан гIуллакх тIечIагIдина меттигерчу 36 шо долчу вахархочунна дуьхьал айдина хилла. Талламчийн версица, банкоматчуьра ахча лачкъорхьама почтан гIишло эккхийтина цо, яздо мехкан прокуратурано. Стохка Охан-беттан 10-чохь иза а, цуьнан ши накъост а гIоьртина хилла Наьсаран кIоштан Экажево эвларчу почти чуьра банкомат яста, амма ницкъ ца кхаьчна церан. Цул тIаьхьа куьйгабинчу гIирсаца банкомат эккхийтина цара. ТIаккха а аьтто ца баьлла церан цу чуьра ахча даккха. Чевнаш хилла кегий нах бевдда... Читать дальше...\nТIаьххьарчу дийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь коронавирусах велла 34 дархо, ун къаьстина кхин а 1 164 стагаца. Инфекци ца яржийта Iалашонца вовшахтоьхначу оперативан штабан зерашца, Краснодаран кIоштахь велла уьнах 15 дархо, Ставрополан махкахь- ворхI, Дагестанехь- пхиъ, ГIалмакхойчохь - кхоъ, ГIебарта-Балкхаройчохь - шиъ, Къилбаседа ХIирийчохь а, Адыгейхь а цхьацца пациент велла. Верриг а Къилбаседа Кавказехь пандеми яьржичхьана коронавирусан инфекцех кхелхина 6 305 стаг. Къаьсттина дукха бу... Читать дальше...\nЦIера дIасавалар а дихкина, лаьцна вуьтуш ву Дижонехь хиллачу тийсадаларшна бехкевина нохчо\nДижонехь хиллачу къепедацаршна тIехула шеконашца лаьцна хилла Нохчийчуьра мухIажир Тимиргириев Руслан Францин кхело, дIасавалар а дихкина, цIахь витина. Мангал-баттахь хиллачу къепедацаршна бехкевинчу Тимиргириевс кху деношкахь талламчийн палате дехар динера, ша маьршаваккхахьара аьлла. Цунна тIетайначу суьдхошацуьнан дехарна жоп делла. Маршо Радионо яздина ма хиллара, стохка Францерчу Дижон гIалахь Алжирера а, Мароккора а схьабевлла кегийрхой девне бевллера Мангал-беттан 10-чохь. Дерриг а... Читать дальше...\nАктер «Отряда самоубийц» сыграет Джоуи Рамоне в байопике «I Slept With Joey Ramone»\nНохчийчохь чIара лаца вахнарг кхеле хIоттийна\nНевран кIоштарчу прокуратурано бехк биллина меттигерчу вахархочунна, иккхинчу кофликтехь стагана тIе цо куьг дахьарна. Хаам бина цунах лаьцна нохчийн хаамийн гIирсаша. Кхелан версица, дахначу шеран аьхка Теркан йистехь чIара лаца вахначу цунна ца тайна хилла, ша марзвеллачу меттигехь кхин чIерийлецархо хилар. Цуьнца девне ваьллачу кхо дечиг коьртах тоьхна хилла цунна, гIеххьа чевнаш а еш. Прокурорана хетачунна тIетайначу Невран суьдхочо, бехк тIе а чIагIбеш, 250 сахьтехь мехаза белхаш бар тIедожийна кхеле озийначунна.\n"ГIалгIайн гIуллакхна" тIехула тоьшаллаш дина мехкан муфтийс а, тайпанийн Кхеташонан куьйгалхочо а\nБехк буьллучийн агIор кхин а виъ теш левина Ессентукерчу гIалин кхелехь. Цара массара а мукIарло дина таIзаре хIиттиначаьргахьа. Тешашлахь вара ГIалгIайчоьнан муфтий Хамхоев Iийса а, тайпанинй Кхеташонан куьйгалхочун декхарш кхочушден Даскиев Мурад а. "Хамхоев Iийсас дIахьедира кхелехь, бехк боцуш лецна Магасерчу митинган декъашхой маьршабахийта ахь бохуш, ГIалгIайчоьнан доллу къомо пIерасканан ламаза тIехь дехарш до аьлла. Иштта бехкбуьллучу тешаша тхан позици тIечIагIйина, и бохург хIун ду... Читать дальше...


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Гороскоп лелор муха ду динехь?\nАссаламу Iалайкум ва рохьматуллахIи ва баракатухI! Гороскоп лелош болчарех а, цунах тешаш болчарех а мух ду-те динехь? Мегаш хIума дуй и? Цунах лаци алхьара ахь. Дала диканца бекхам бойла! Дела реза хуьлда!\n«Гороскоп» лелор – седарчийн хоттамца а, леларца а хиндерг довза гIертар ду.\nПайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла цу хьокъехь: «Седарчийн цхьа Iилма Iамийначо – бозбунчаллех цхьа да́къа Iамийна». Ткъа, хууш ма-хиллара, бозбунчалла – уггар даккхийчу къинойх ду.\nОцу хьадисан маьIна деш, Iеламнаха аьлла: «(Оцу хьадисехь) магийна доцург – тIейогIучу хенахь хирдерг а, лелар дерг а хаьа шайна бохуш седарчашка хьовсуш болчара дуьйцург ду. Шайна и хIума хаьа олу цара, седарчийн леларца а, уьш цхьаьнакхетарца а, дIасакъастарца а. Ткъа иза АллахIа Шена бен ца хаьа аьлла долу хIума ду.\nАмма и седарчий Iаморца малх стигал юккъе маца бер бу (делкъа хан маца хир ю) довзар а, къилба мича агIор ду довзар а, мел хан дIаяьлла, мел хан йиссина довзар а – иза магийна доцучунна юкъадогIуш дац.\nМагийна доцучух ду, (масала, седарчашка а хьоьжуш) догIа маца догIур ду дийцар а, ло маца дуьллур ду дийцар а, мох маца хьокхур бу дийцар а, ме́хаш хийцалур хилар дийцар а».\nХиндерг довза гIертар Бусалба дино хьарам дина ду. Иза мегаш ца хилар довзуьйтуш дукхха а айаташ а, хьадисаш а ду. Массо Iеламнехан бартхилла хIума а ду, хирдерг хаа гIертар а, и хаьа шайна бохучарна тIелелар а даккхийчу къинойх хилар а, иза бусалба стага а, зудчо а лелон мегаш долу хIума ца хилар а. Цунах лаьцна вай дийцира алссам кхузахь: «Пал тасийта мегаш дуй?»\nТкъа дика хуург лекха хилла волу АллахI ву!\n18.05.2011 = 15/06/1432\n Имам аш-Шавка́ний, «Найлул-автIо́р», 7/215. Кхин а: Имам ал-ХаттIо́бий, «МаIалимус-сунан», 4/229; Имам Ибн Iалла́н ас-Сидди́къий, «Дали́лул-фа́лихьи́н»,8/501.


ЦIоз даьржина Дагестанехь, бахархой ахчанаш вовшахдетташ бу и хIаллакдан\nНогIийн кIоштара бахархой ахчанаш вовшахдетташ бу тIелеттачу цIозца къийсам латто. Ахча меттигерчу имаман банкерчу чоьта тIе даккхар хьоьху цара. Де хьалха Дагестанехь Iедалхойн кхеташо йоьдучу юкъанна хиира, 100 эзар гектар лаьтта тIехь цIозно шен хIоаш дIасадаржийна хиларх. Пачхьалкхан бюджетера 15 миллион сом ду цIоз хIаллакдан делла.\n"Iай дуьйнна дуьйцуш ду и 15 миллион, - оьгIазе дуьйцу меттигерчу депутато Адильгереев Рустама. – Байначу баттахь дуьйнна цIозца дерг хьаькамаша цхьалха даьккхина хила дезаш дара, шайн хIоанашчуьра ара ма евлла уьш хIинца".\nЦо бахарехь, цхьана иттех дийнахь "тIома тIе хIуьттур" ю уьш, тIаккха 15 миллионо нисдан хIума дац. Республикерчу хьаькамаша хIора шарахь эрна хан йойу. "Хьанна кхочур тендер, къуьйсуш сенлой лела уьш, я шаьш дан догIург латта ханна лелочийн я жаIуьнийн коча дуьллу. Уьш хIун, говзанчаш бу?", - ца кхета "Кавказ.Реалиица" къамел дина депутат.


"Даймохк" газетан коьрта редактор: Нохчийн меттан кхане вайн кегийрхошкахь ю | ИА Чечня Сегодня\n"Даймохк" газетан коьрта редактор: Нохчийн меттан кхане вайн кегийрхошкахь ю\n16:34, 24 апреля 2020г.\nДуьненахь а нохчийн маттахь арадолуш цхьаъ бен доцучу Республикин юкъараллин-политикин "Даймохк" газетан 97 шо кхьаьчна хIокху деношкахь.\nБIе шарахь гергга йолчу шен исторехь дуккха а хийцамаш лайна "Даймахко", амма даима а шен халкъана а, нохчийн маттана а тешаме хилла, чекхдаьлла иза. Нохчийн къам махках даьккина Казахстанехь а, Юккъерчу Азехь а долчу хенахь арадолуш хилла "Къинхьегаман байракх" (хIинца - "Даймохк") шен къомаца цхьаьна хилла.\nТаханлерчу дийнахь газетан белхахоша доккха дакъа юкъадуьллу нохчийн мотт Iалашбарна а, кхиорна а.\nТахана, газетан дезачу дийнахь, Нохчийн меттан денна тIекхочуш, Хаамийн "Чечня Сегодня" агентствон корреспондентан къамел хилира "Даймохк" газетан коьртачу редакторца Шамсудинов Бувайсарца. Цо шена хетарг довзийтира: сих-сиха газет хьан доьшу а, газетан хиндерг шена муха го а. У ул сов, цо билгалдаьккхира нохчийн мотт вайн юкъараллехь гуттар бехарг хиларх ша тешна хилар а.\n– Бувайсар, адамийн муьлхачу тобано алсамха доьшу «Даймохк» газета?\n– Кхеташ ма-хиллара, уьш баккхийчарах а, юккъерчу хенара а адамаш ду. Х1ора дийнахь керла пресса караэца боьлларш, х1етахь уггаре керлачу хаамийн ведомствош ма-яра уьш. Царах бара хьехархой, лоьраш, мог1арера адамаш, уьш хилла буьсуш а бу вайн газетадешархой хилла, социальни хьал цхьа а тайпа маь1на лелош а дац кхузахь. Дуккха а барамехь болчу дешархошна юкъахь болуш бу нохчийн меттан, литературин хьехархой, библиотекарш, вайн халкъан меттан истори йовза лууш берш. Амма долуш долечу хьоло гойтуш ма-хиллара, нохчийн матте болу безам гойту кегийчу наха, йоьшу нохчийн литература, литература ешна а ца 1аш, ша аьлча, нохчийн маттахь арадолуш долу «Даймохк» газета а.\n– Юкъаялайой-техьа газето къоначу чкъурах болчу дешархойн тидам т1ебахийта тарлуш йолу леррина темаш, я формат?\n– Х1аъ. Газета дуккха а аг1онаш йолуш ду. Кхузахь х1ора дешархочун каро йиш ю шех, шен балхах, дезарех хьакхалуш йолу тема. Цул совнаха газето зорба туху политикин. Экономикин дакъошкара керла хаамаш, кхузахь алссам ю динах,син-оьздангаллин ойланехь кхетош-кхиорах, культурех, спортах лаьцна материалаш, дуьне довзийтаран материалаш, юмор. Республикехь бехаш берш бевзина ца 1аш, «Даймохк» газетан аг1онаш т1ехь дешархошна бевза цуьнан дозанел арахьа бехаш болу къона, пох1малла долу кегийрхой. Уьш спортсменаш, сурташдахкархой, къона поэташ, яздархой бу. Хазахоьтуьйтуш ду шаьш кегий нах шайн стихашца, дийцаршца, мехалчух лаьцна метариалаш яхьаш редакце бог1уш хилар. К1езиг бац царна юкъахь редакцехь болх бан луурш, журналисташ а хилла дуьххьалд1а нохчийн маттаца болх бан лууш берш.\n– Нохчийн мотт д1аболуш бу бохург даьржина, шайн балхахь иштта бакъдерш 1иттаделлий шуна? Хьуна хетарехь, стенца доьзна иза, х1ун дийр дара ахьа и г1уллакх къастийна цхьалхадаккхархьама?\n– Нохчийн мотт цкъа а хир бац юкъара д1абевллачу меттанашна юкъахь. Цу т1ехь цхьа а тайпа шеко хила оьшуш яц. Хьъа х1уъу а дийцарх, муьлхха а тайпа сводкаш, кепаш юкъаялорах доьзна доцуш нохчийн мотт бехар бу. Хатта муьлххачу а нохчочуьнга. Цуьнан маь1на лахдан, иза бицбалийта г1иртинчу шерашкахь а мотт геннахь лаьтташ бара юкъара д1абовлучарна. Т1аккха х1ун дуьйцур ду таханенах, республикин куьйгалло сел онда г1олоцуш болчу муьрах! Вайн куьйгалхочо Кадыров Рамзана г1о дар бахьанехь вай берриге а ницкъаш д1ало нохчийн меттан маь1нин барам лакхабаккхаран балхана. Цо х1инцале а дикачу жам1ашка а кхачадо.\n– Мичхьа бу «Даймехкан» алсамха дешархой – электронни г1ирсашкахь, язорбанан кепехь?\n– Иза мел халахеташ делахь а, амма электронни г1ирсаша вайн дахарехь вайна луучул дуккха а алсам меттиг д1алоцу. Вайна юкъахь юкъараллин цхьа дакъа ду, схьахетарехь, дешаран учебникел сов цкъа а книга каралацаза, амма цхьа а хаам т1ех ца туьлуьйтуш электронни г1ирсашкахь жигара дешархой хилла лаьтташ. Болуш бу оцу, я вукху бахьанина зорбанан издани ца карош берш а, оцу а, вукху а меттехь электронни кепо стеган хьашташ кхочушдо. Тхан а бу электронни газетан дешархой, уггаре коьртаниг а, мехалниг а газета доьшуш хилар ма-ду!\n– Шайна юкъахь дукхах берш оьрсийн маттахь а болуш, гонаха 1аламат дукха хаамаш болчу таханлерчу хьолехь хала дуй шен дешархойн газетаца йолу з1енаш ца хадийта?\n– Бакъду иза, хаамаш 1аламат дукха бу. Цу т1е цхьаболчарна дуккха а атта ма-ду оьрсийн маттахь уьш беша нохчийн маттахьчул. Иза а къастийна цхьалхадаккхалур доцуш г1уллакх дац. Схьах1уьттуш долчу суьртаца вайна гуш ду х1ора дийнахь оццу электронни г1ирсашкахь вайн газета доьшуш болчеран процент алсамйолуш хилар, тешна ву кхечу зорбанан изданешца изза хуьлуш хиларх. Дешархочо уггаре хьалха ша хоржу хаамаш бешаран мотт, нагахь цо шен ненан маттахь уьш беша лууш хилар гайтинехь, суна хетарехь, цунна дуьхьалонаш ян г1ерта ца деза, иза иштта а вуьсур ву ша бинчу харжамна тешаме хилла.\n– Бувайсар, муха го хьуна нохчийн меттан, ша аьлча, «Даймохк» газетан хиндерг?\n– Тешна ву, нохчийн мотта а санна, «Даймохк» газета дехарг хиларх. Цхьаъ дийна мел бу дехар ду важа а. Газетан а, меттан а кхолламаш вовшашца боьзна бу, цара вовшийн т1едузу. Шен новкъахь мел халонаш 1иттаелла газетана. Уьш даима а цхьаьнайог1уш хилла халкъан дахарехь хиллачу синтеме боцчу хиламашца. Халкъаца цхьаьна лайра халонаш, уьш эшош меттах1уттура. Юха а денлора. Дийцарх тешар воцуш 1аламат халачу хьелашкахь арадолура. Нохчийн меттан а, газетан а хиндерг Кадыров Рамзана шена т1аьхьа юьгуш йолчу т1аьхьенан карахь ду, иза сирла хирг хиларх цхьа а тайпа шеко а яц.\nПеревод интервью на русский язык можно прочитать, нажав на вкладку внизу


ЭрдохIан: хьалхе дуьйнна бартбина хилла Хашогги вен\nТуркойн президент ЭрдохIан Реджеп\nХьалхе дуьйнна план хIоттийна, вийна ву СаIуда Iаьрбийчура оппозицин журналист Хашогги Джамал аьлла, дIахьедина Туркойчоьнан президенто ЭрдохIан Реджепа. СаIудахойн консулаллин хIусам чохь вийна иза политикан бух тIехь аьлла ЭрдохIана туркойн парламентехь вистхуьлуш. СаIуда Iаьрбийчуьра ши тоба хилла иза вуьйш аьлла хета Туркойчоьнан президентна. Шайлахь инарлаш болуш итт стагах лаьтташ хилла цхьа тоба.\nХашогги вен цхьа де диссинчу заманчохь Туркойчу баьхкинера уьш. ЭрдохIан тешна ву, журрналист вен хан а, меттиг а цара хьалхе дуьйнна билгалъяьккхина хиларх. Делахь а Туркойчоьнан хеттарш диссина Эр-Рияде, ишта жоп доьху цо, хьенан омраца арабевллера уьш. И хеттарш халкъашна юккъерчу юкъаралле къасто дала дагахь ву Туркойчоьнан президент. Иштта цо билгалдаьккхина, ша тешна хилар СаIуда Iаьрбийчоьнан паччахьо Хашогги вер таллар шен тергоне оьцур ду аьлла.\nСаIудхойн журналисто Хашогги Джамала критика йора СаIуда Iаьрбийчоьнан Iедалхошна. ТIаьххьарчу шерашкахь Iамеркехь вехаш вара иза. Кху беттан 2-чохь Хонкарарчу СаIуда Iаьрбийчоьнан векалт чу вахначул тIаьхьа лар яйнера цуьнан. Консулаллан дозан тIехь вийна иза, ткъа цуьнан дакъа меженашка декъна бохуш, хаамаш баьржира туркойн зорбанашкахь. Журналист вер талла кхайкхина Iамеран Цхьанатоьхна Штаташ а, Евробарт а.\nДахначу кIиранах СаIуда Iаьрбийчоьно официалехь дIакхайкхийна, Хашогги консулаллан территори тIехь вийна хилар. Амма цара чIагIдо, летаршкахь ларамза вийна иза бохуш. Бехкечарна таIзар дийр ду аьлла, дIахьедира Iедалша.


Думин гIайгIа: ХIун де вай нехачарна, стенга хьо вешанаш?\nГезгмашин-бутт 19, 2013\nОьрсийчоь --Кавказхошна дуьхьал хIоттийначу националистийн гуламехь, Mоскох, 2012\nМила ву пачхьалкхехь ваха бакъо кхочург? Хьанна бехка беза махка богΙу некъаш? И хеттарш ду кху деношкахь Оьрсийчоьнан думано дийцаре даьхна. Визанашца бен Юккъерчу Азин вахархо вогΙийла дац махка аьлла кечйинчу низаман проектехь хьехадо, Къилбаседа Кавказерчу нахана а дехка деза пачхьалкхан чоьхьара визанаш йоцуш Оьрсийчухула дΙасалелар, бохуш. Депутаташа кечдечу низамо дΙайохуш ю шайгахь иштта а кΙезиг йитина бакъонаш, аьлла хета цуьнца доьзна кавказхошна.\nХууш ду, Оьрсийчоьнан дахар гурашка а дерзош, цунна харш къасториг шегахь цхьа а дозанаш доцу мандат кхобу президент Путин Владимир вуйла. Ткъа пачхьалкхан думано формалехь, куьйгаш а айдой, тΙечΙагΙбо конституцино беккъа шен президентан карахь бац аьлла лору ницкъ.\nОьрсийчоьнан вахархо хила тоаме ду, шаьш оьрсийн мотт а буьйцуш, Оьрсийчохь гергарнаш болчу нахана, бохучу низаман чарх кечъяр тΙедожийра Путин Владимира парламентна кху бΙаьста.\nОцу низамна ша кечйина чарх йийцаре яьккхира деношкахь думехь Жириновский Владимиран либералан-демократин партерчу Худяков Романа. Оцу документо боху, нагахь санна стаг, Оьрсийчоьнан Федерацехь вина а волуш, цхьацца бахьанашца кхечу пачхьалкхехь ваха висинехь, цуьнан бакъо ю Оьрсийчу юхаверза.\nИ кеп йийцаре яьккхира думано дахначу кΙиранах. Коммунисташ тΙетайра цунна. Амма дуьхьало йира, иза тΙе ца оьцуьйтуш, «Нийсонан Оьрсийчоьно» а, националистийн тΙегΙантΙехь болучу а депутаташа. Цара уггаре а хьалха гΙатториг дара, оьрсех боцу нах хьаьлхар бу Оьрсийчу, низам оцу кепехь нислахь, бохург. Ткъа церан кхетамехь, миграци тΙекΙаеш хилча а, и дан тарло беккъа дΙа шайн даймахках къаьстина бисинчу оьрсийн дуьхьа.\nДепутатийн докккхачу декъанна хетарехь, хьашт дац кхидолчу къаьмнийн векалш Оьрсийчу схьахьолху некъ баккха.\nМила ву Оьрсийчохь ваха восса бакъо йолуш, хьанна, муха бехка беза цу чубогΙу некъаш, къуьйсуш депутаташ Ιаччу юкъанна, Оьрсийчоь юхкуш ю, неΙарш а йиллина, нехан нахана дΙалуш ю, аьлла, орца даржийра Москох «Оьрсий» цΙе йолчу националистийн боламан лидера Демушкин Дмитрийс а, цуьнан дагара болчу кхечу боламаша а. ХΙинца оцу маьхьаро гуламашка баьхна массо а Москохара националисташ.\nОьрсийчоьнан кевнаш доьллу низам-м муххале а арахоьцийла дац, мелхо а, бехка беза Азерчу мигранташна Оьрсийчу кхочу некъаш, уьш визанашца бен ма буьтийла махка, боху националисташа. Иза баьхна а ца Ιа. Даима а санна коча гΙерта кавказхошна а - Къилбаседа Кавказерчу бахархой Оьрсийчухула дΙаса ца лелийта, баха ца ховшийта, царна тΙехь а яржон еза визанийн режим, аьлла хета националисташна.\nТкъа ишттаниг моссаза оьккху а, хуьлуш ма-хиллара, шайгара дегабаамаш хазабо лаахь а, ца лаахь а Оьрсийчоьнан халкъ шайх а олуш, баха тΙедоьжначу кавказхоша а.\nДиканиг бен шех я Нохчийчохь а, я Оьрсийчохь а ца хозуьйтуш, къомана даима а пайде а хилла яьхна, тахана а шен ницкъ кхоччург до евзаш йолчу нохчийн театрала, актрисас Багалова Зулайс. Цо Маршо Радиоца дечу къамело йовзуьйту ала мегар ду Москох лелачо кавказхочун дага йоссайо хьу. Иштта ду цунна хетарг.\n"Йоьхна пачхьалкх метта ца хIоьттина хIинца а..."\nДума реза ца хилла оьрсий а, уьш боцурш кхин а 100 сов долчу Оьрсийчоьнан къаьмнийн даймахка берза аьтто бан.\nМехкан ков деллахь, адамийн Ιовраш чухьалхарна кхоьру депутаташ. Кхечу дешнашца бахахь а, изза боху оьрсийн националисташа а. Стенна тΙе кхочур бу, мухха а маьΙна долуш эцна а, низам тΙе ца эцча ца бовлу депутаташ а, уьш ларбеш, цергаш хьекхаеш Ιен оьрсийн националисташ а, ала хала ду. Амма Багалова Зулайна а, кхечу кхетамчохь болчу кавказхошна а хетарехь, диканна дац Оьрсийчохь къам къомаца эгΙош гΙаьттина дов ца дуьжуш дахдалар.\n"Пачхьалкхан кевнаш-м чIогIур дара, ткъа хIун де кавказхошна?"


Дуьненаюкъарчу могушалла Iалашъяран организацино (ВОЗ) юхайолийна оьрсийн коронавирусна дуьхьал "Спутник V" вакцина цIеххьана оьшучохь пайдаэцийта къобалъеш процедура. Организацин реестрехь бина и хаам.\n"Спутник V-н" официалехь йолчу агIонехь твиттерехь яздо, вакцина юхазуьйш процесс "графикца дIахьош а ю, зераш чакхене а дирзина" аьлла. ВОЗ-ан инспекторийн тоба кеста Оьрсийчу яха езаш ю, цигахь оьшу талламаш бан а, кехаташ нисдан а, билгалдоккху хаамехь.\nТIебогIучу шина баттахь вакцина магор ю аьлла, дегайовхо ю "Спутник V" вакцинан дистрибуцехь дакъалоцучу оьрсийн инвестийцийн фондан.\nГезгамашин-баттахь хаамашка даьккхира, ВОЗ-о "Спутник V" вакцина зер сацийна аьлла. Бахьана дара, и вакцина арахоьцучу цхьахйолчу заводехь цхьацца кхачамбацарш гучудовлар. Юьйцург муьлха завод яра, дуьйцуш дац.\nМангал-беттан юккъехь ВОЗ-ан экспертийн тобано гучудаьккхира "Спутник V" ечу Уфарчу "Фармстандарт-УфаВИТА" заводехь бакъонаш талхор. Бехкбаккхар доьзна дара гонахара Iалам лардарца.\n"Спутник V" арахоьцуш ю Оьрсийчуьрчу ворхI майданахь: Гамалейн цIарах йолчу "Медгамал" центрехь а, "Биннофармехь", "Р-Фармехь", "Биокадехь", "Генериумехь", "Леккохь" а, "Фармстандарт-УфаВИТА" центрехь а.\nМасех пачхьалкхерчу эпидемиологийн а, биологийн а тобано медицинан коьртачу The Lancet журналехула яккхий шеконаш кхайкхийра Оьрсийчоьно коронавирусан инфекцина дуьхьал кхоьллина "Sputnik V" вакцина кхоалгIачу фазех чекхъяккхарх долчу зерийн а, иза кхераме цахиларх лаьцна далочу тоьшаллийн а хьокъехь.


Дуьххьарлера ял елла Оьрсийчура совдегаро Дерпардьёс\nСтигалкъекъа-бутт 30, 2014\nФранци -- Депардьё Жерар, Ницца, Фестивал, 06Манг2013\nСтохка Оьрсийчоьнан совдергар лоруш волчу Депардьё Жерара ял яларан деклараци кечйина даханчу 2013-чу шарахь ша даьккхина ахча гойтуш. Актеро билггал мел ахча даьккхина дуьйцуш дац. Амма ал яларехула болчу говзанчаша дийцарехь, Францера Оьрсийчоьнан махкахочо даьккхина 60 миллион гергга сом.\nДепардьё Жераран продюсеро Фрилли Арнос дийцарехь, 2013-чу шарахь актёро Оьрсийчохь бина болх боьзна бара кинош йохуш дакъалацарца. «Известия» газетана ша еллачу комментарехь, Фриллис дуьйцу Депрардьёс дакъалаьцна хиларх лаьцна «Зайцев+1» цIе йолчу сериалехь а, «Виктор» цIе йолчу филмехь а.Ша даьккхинчу алапах Депардьёс пачхьалкхан бюджете дIайелла цу ахчанах 6 процент.\nФранцера вевзаш волчу актерна Оьрсийчоьнан паспорт делира президенто Путин Владимира 2013-шо долалуш.\nОьрсийчохь актер совдегархо хилира пачхьалкхана яла езаш йолу ял лахара хилийтар Iалашонца. Нагахь Депардьё Жерар Европехь, я Iамеркехь кино йоккхуш дакъалоцуш хилахь иза ял яла дезаш ву Белгехь, цу пачхьалкхан гражданин ша хиларе терра. Бельгехь Депардьёс ял ло шен бахаман тIера а.\nWall Street Journal-о бинчу хаамца, карарчу хенахь цуьнан бахаман терахь ду 120 миллион доллар.\nОьрсийчохь болх беш болу совдегарш ял яларан декларацеш кечъян дезаш бу Стигалкъекъа-беттан хьалхара де тIекхачале. Мордовин ял яларан урхаллан куьйгалхочуьнан когаметто Шаляев Сергейс Известия-газете бинчу хаамца, Депардьёс шен хеннахь кечйина ял яларан деклараци.\nТкъа говзанчаша дийцарехь, нагахь совдегаро 60 миллион соьмал а къезга ахча даьккхинехь цуьнан аьтто бу аттачу яьккхинчу схемица ял дIаяла. Иза дина Депардьёс. Ткъа цо елла ял федералан бюджете яхана.\nХууш ма-хиллара, Оьрсийчоьнан паспорт шена делча Францера актеро регистраци йира Мордовин коьртачу гIалахь Саранскехь. Цигахь Депардьёс дIахьедар дира цу гIалахь ресторан схьайелла дагахь ву ша аьлла. Цул сов, шо хьалха шен цIарах културан кхерч а, кафе а ян воллу ша бохуш вара актер.\nТкъа кху бIаьста Францерчу хаамийн гIирсаш дийцира Депардьё ресторанийн маша кхолла дагахь ву Москох а, Петарбухехь а бохуш. Цул сов, Швейцарерчу сахьташ дон Cvstos-компанино дукха хан йоцуш дIакхайкхийра Депардьён цIарх сахьташ арахеца дагахь ду шаьш, «Аса дозалла до со оьрсий хиларна» аьлла бренд а йолуш, сахьтан экъан тIехь ши корта болу дашо аьрзу а долуш.\nАмма Мордовин зорбанан а, информацин а министро Маресьев Валерийс «Известия» газете бинчу хаамца, Саранскехь йийцина йолу проекташ кхочуш ян ца йолийна Депардьёс. Сахьташ а дац хIинца а дан долийна. Хан тоьаш хир яц актеран цу гIулкхашна аьлла, хета министрна.\nДелахь а Оьрсийчохь Депардьёс болх бина. Нохчийчохь цо дакъалецира «Бирюза» цIе йолчу филмехь. Вай лакхохьа ма-аллара, «Зайцев+1» цIе йолчу сериалехь а, «Виктор» цIе йолчу филмехь а рол ловзош вара актер. Цул сов, Депардьёс дакъалецира «Мария» цIе йолчу кхача кечбечу чоьнашна а, «Советский» банкана а реклама еш.\nНохчийчохь къаьсттина дика тIеэцна волчу Депардьёс Оьрсийчохь дохка долийна ша доккхуш долу чагIар.\nГарехь, Францера актерана тайначух тера ду Советан Пачхьалкх хилла территори. Иза цигахь везаш а ву, лоруш а ву, къаьсттина авторитаран Iедалш долчу пачхьалкхашкахь.\nИштта дукха хан йоцуш Депардьёс дакъалецира Узбекистанан президентан йоIа Каримова Гулнарас йиш локхуш яьккхинчу клипехь.\nГергарчу хенахь Оьрсийчоьнан културан министралла оьшуш долу кехаташ дала дагахь ю «Бирюза» цIе йолчу, Депардьёс дакъа а лоцуш, яьккхинчу филмана. Нохчийчоьнан културан министраллан векло бинчу хаамца, и кино йоккхуш ши къира даьккхира цуьнан тобано Соьлж-ГIалахь а, Гуьмсехь а, республикан лаьмнашкахь а.\n«Бирюза»-кино хIинцале а гайтина Кадыров Рамзанна. Цхьаболчу хаамашца, Кадыровс, цхьайолчу нохчийн амалшца йогIуш йоцучу сценашна критика йинехь а, реза хиларца тIеэцна Депардьё Жереран филм.\nВола тхан тхевна кΙел, мусьё Депардьё!\nДепардьё кхузахь, Депардьё цигахь...\nДепардьё: Мерза бу нохчийн кхача


Сказка на чеченском языке — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\n— О-о-о, ма хаза бераш гулделла х1окху зала чохь. Со мила ву хаий шуна? Суна мел дукха, хаза туьйранаш девза хаий шуна? Шуна дийций ас? Сан шадолу туьйра х1окху чамди чохь ма ду. (схьайоьллу чамда, схьаоьцу цхьа х1ума-охьаюьллу, схьаоьцу кхин х1ума-охьаюьллу, т1аккха схьаоьцу дечиг пондар)-олу: — О, х1ара дукха хаза туьйра ду, х1ара дуьйцур ду-кха аса шуна. – Чамда т1ома к1ел а юьллий, д1авоьду, занавес схьа а йоьллуш.\n— Канток,- олу Дусика, – схьатакхавел оцу машенчуьра шопар.\n— Хьо х1унда вог1у, кхузахь вог1уш тхойшиъ хилча? — олу Кантока.\n— Кхин г1ирд-бирд схьа ма делахь, та а йина схьалоллур ю ахьа, адрес – кхераман батальон, Канток, Дусик.\n— Собарделаш, сих ма лолаш, герз схьаэца бакъо лолаш…\nДусика цецваьлла хотту: «И х1ун ю?» — олий.\n— Х1ара 1амеркера деъна секретни герз ду, я цигахь а х1инца а дика девзаш а дац (корта дозаллица хьала а айбеш).\nВукхо хотту: «Хьуна муха карадеъна иза?» — олий\n— Цхьангге а ма дийцалахь, китайски подделка ю х1ара.\n— Накъост, схьагайтал хьайн кехаташ! –\nЦуьнгара паспорт схьаоьций, д1ай-схьай а дерзадой, шайна и деша цахаар лачкъош, хотту Кантока: — Мила ву боху ахь, хьена ву боха-а-а?\nК1анта собаре жоп ло: — Дули к1ант ву со, Були.\n— Дули к1ант? Хьа-хьа-хьа! Цуьнан ц1е муха ю хьажахь, Були – бублик, Дули — Дули — бохуш,\n– «Ма – а – а – а – а – а» — олий.\n— Х1ара артист хелха ваккха вайшимма?\n— Г1аттал хьала, ма ваьржи суна кхузахь, «парг1ат а ваьлла».\n— Массо а ву-кха тахана, кху сан коьртах леташ, – Були охьахуу, корта оллабой, ши куьг охьа а хоьций,дан амал доцу стаг санна, оьг1азе.\n— Дика жимделла, вон совдаьлла — иза ду вайн сингаттаман бахьана! – олу къаночо.\n— Т1аккха, (собардо), х1ун дан деза..?\n— Х1окхуьнгахь ондда ницкъ бу, амма догц1енчу стага лекхчий бен гуча ца болу иза.\n— Кхуьнан аз а дац х1умма а вон, – олу.\n— Вай, иза-м д1авай! Ванах, х1ара корта-м дика а ма бац сан тахана!\n— Хаза дуй туьйра?! Кхин д1а дийций шуна?\n— Маршалла ду хьоьга красавица ,- шен хьевалар айдан г1ерташ.\n— Красавица а ю со-м йолчунна, хьуна-м Турпату ю, кхийтина хьо, «Тур – пату», — тур боху дош ч1аг1деш, аз айдеш,- и хила а тарло хьуна «Меч возмездия», нагахь санна хьо кисанаш даьсса ваг1ахь.\n— Вай-х1ай, иштта къамел до х1усамдега, Турпату, ахьа а чийхича, нахана, савсем аьтта хетар ма ву иза.\n— Совсем гучара д1аялахьа хьо, – олу Турпатус.\n— Суна хаьара, я знала, нахана дина дика иштта хир дуй, – олу реза йоцчу лулахочо.\n— Знала, молчала бы, – олу Турпатус.\n— Хьуна г1азакхийн мотт 1еми? Аса и мотт схьабоккхур бу хьан.\n— Хьомениг, хье ца луш чуволалахь, ас вайна х1инццехь цхьа мерза юург кечйийра ю хьуна.\n— Иштта хиира Булина шен керлачу пондаран ницкъ муха бу.\n(Х1оккхузара д1айолало 5 — сцена)\n— Хьажахь, цара дийриг, эхь дац иза – бохуш шениг дуьйцу кхо.\n— Ду, х1инца севцна уьш, хьажал хьо-м.\n— Муха севцна, муьлш севцна? – олу цецваларца\n— Х1арий, — куйьг а хьажош цхьана аг1ор – важий, — вукха аг1ор куьйг а хьажош.\n— Х1арий, важий-м ца хаьа суна, сайн стажца дог1уш долу пенси яздеш дац-кха. Эхь ду-кха х1ара. Д1абуьйцу мотт а цакхета цаьрна-м.\n— Пенси боху ахь?-самаваьлча санна хотту Булис, ц1еххьана цхьа х1ума дагадеъча санна олу хьокхо:\n— Вайшиъ цхьана г1о цига?\n— Набрш-м ца кхетта шуна?! Кхин д1а дуьйций? – олий хотту.\n— Воккха стаг, хьо суна психологически давлени ян г1ерташа-м вац? – олу йо1а шен леларца а, дешнашца а х1ара шена к1ордор гойтуш.– Х1инцца 1уьйранна дара хьо вог1уш, хьо вицвелла, х1а-а-а-а-а? Склероз! – аьлла сацам а беш, д1айоьрзу.\n— Йо1, иштта нервничать х1унда до ахьа, ваша хьо хазъелла лелаш хила а ма тарло – олу Булис\n— Хаза ву-кха шушиъ шиъъе а, х1инца аравалахь – олу йо1а батт а саттош.\n— Хьо сих ца лахь, оха балалайка а локхуш, самукъадоккхур ду хьан, хаза йо1, – олу Булис\n— О-о-о, достали, артисты – олуш, д1айоьрзу иза, кхаьрна букъ а тухуш.\n— Ваша, хьо х1оккхузахь сацалахь, со х1инцца схьайог1у хьуна.\n— И х1ун ду…? Хьуна кху чу ян бакъо хьан елла? Яла ара…!\n— Х1орш муьлш бу х1инца? – гуттара чураволу директор.\n— Де дика хуьлда хьан воккха стаг! Хьо лаа леларий! Марша ва хьо, ма дика ду хьо веъна! – цул т1аьхьа, ша г1ант а дахьаш цу т1е охьахааво воккха стаг.\n— Со-м,- цецваларна вист а ца хилалуш, дийца волало къано. – Со-м пенсин г1уллакхана лелара. Цхьа кехат т1етоьаш дац бохуш, г1оза хиларг и кхо кепек схьа цалуш х1оттийна-кха со.\n— Ваша, ас хьо х1инца машенахь ц1а вуьгуьйту, ахь са ма гатде, тахханехь г1ала а вахна, хьан пенси г1улкхана оьшу кехат аса схьадохьур ду. И кехаташ чекхдевлча, со-суо хьан первы пенси схьадахьаш вог1ур ву-кх..\n— Вай, Дела реза хуьлийла хьуна, Махмуд Мухмадович.\n— Цхьа а х1ума дац. Хьуна хуьлийла Дела реза, ахьа и хаза доьзал кхиорна, оццул дукха а, т1аьхьалонаш йолу болх барна а, баккхийчу нехан сий цадинарг – ша сийлахь хир вац, – олуш, директоро пенсионер новкъа воккху.\n1 Ши йо1 гуш ю сцени т1ехь, дехьо лаьтташ к1ант ву. Цхьана йо1а дуьйцуш дерг: — Хьуна хетаделла иза, суна-м ца хаьа иза муха нисделла, хьуна вас ян г1ерташ-м яцара хьуна со, – бохуш. Вукхо : — Суна хаа а ца хууш, хьо-м сунна т1ехьийзачу к1антаца бегаш беш лелаш хилла – олу. Хьалхарчо: — Вай, ч1ог1а доккха х1ума а дара-кха суна-м ца оьшу иза. (Х1ара шиъ и дуьйцуш 1ашшехь)\n— Мел хаза, мел самукъане ду х1инца, иштта бертахь, безамца даха вай?! Массо а цхьа йижарий, вежарий ма ду вай, цхьана дех-ненах схьа а девлла, Дала кхоьллина долчу Адамах, Хьавах а.\n— Вайн известни артист ма ву х1ара-м – Кантока олу.\n— Схьавоьлла х1оккхуза, д1алакхал «Лекха лаьмнаш», – Дусика воьлуш Булих олу.\n— Йо1, хьо мичара яьлла сел хаза, дийцахьа.\n— Бат стенна сеттайо ахьа, хьо стенна реза яц, сан говро ядича санна, — олу Кантока.\n— Ахь ца ядийна бохуш ю иза иштта, хьа-хьа-хьа – бохуш воьлу Дусик.\nДусика йо1ан т1оьрмиг схьа а лаьцна юхаийзайо. Йо1а мохь хьоькху: — Д1ахецахьа, 1овдал! – бохуш.\n— 1аддайитал и йо1, – олу Булис, соций юха а воьрзий.\n— Вайн известни артист ма ву х1ара-м! – олу Кантока.\nВукхо: — Джимми, спой! – бохуш т1евог1у.\n— Х1инца парг1ат д1аяха мегар ду хьуна.\n— Дела реза хуьйла хьуна — олу цецяьллачу йо1а.\n— Х1умма а дац, д1а ц1а г1о хьо, – олу Булис. Х1ара шиъ сцени т1ера д1адоьду.\n— И х1ун дара цо вайшинна динарг? – олий\n— Сан 1амеркански герз а ца кхочу цуьнан пондаре, – олу вукхо.\n— Х1ара дуьне вонаша дузуш лаьтта.\n— Давай, д1алакхал вайниг.\n— Собардел, хьалха заказ ян ма езий, (цхьа куруо куьйг а лоцуш) вайшинна-а…х1ун оьшу?\n— Вайшинна дикачух цхьацца ши машен оьшу, цхьа йоккха ши тапча оьшу…\n— Собардел, дика ду, пока тоуьйту вайшимма – олий, пондарна т1е п1елгаш детта волало, амма цуьнан г1уллакх ца хуьлу.\n— Деллахьа, накъост, хьоьга ладийг1а воьлчи, сан дег1ан пхенаш ийзадо, схьалол, ас локхур бу иза,– олий, схьа а оьций, «вукхо санна хаза д1алокху».\n— Аш х1ун леладо кхузахь буьйсанна юккъехь, нах бийшина ца буьтуш, ма ел г1овг1анаш, д1авало, д1авало кхузара шиъъе а, – олий, и шиъ эккхаво.\n— Пондар лакха ца хуучо, шена Бахам безахь, дашо ч1ара лаца беза, хин йисте а вахана, «ловись рыбка золотая и маленькая», аьлла.\n— Самаваьлчи Булина шен пондар лачкъина карабо.\n— Х1инца х1ун дан деза ас?\nСан герз – дечиг-пондар ма бу, — элира воккхачу стага.\n— Ва, Були, хьо х1ун лоьхуш ву? – олий хотту цо.\n— Дера бу, 1абдул-Хьумид соьгахь боккха бала. Пондар байна сан. Тахана, вонех лата везаш вара со, оцу буьрсачу т1амехь герз и дечиг пондар а болуш, (жимма собар а дой, цхьана метте а хьоьжуш) амма, бакъду, х1инца айса т1елаьцна некъ, д1ацабаьхьчи ца волу со.\n— Дукха буьрса бара «вонаша» Булина дуьхьала баьккхина т1ом! – олуш.\n— Х1ай нах, схьагулло! Булис дуккха а диканаш дира вайна. Тахана вонна дуьхьала г1аьттина иза, цхьаъ ша, вай массара а цунна г1о-накъосталла дан деза, олуш ма ду, шиъ цхьаннал тоьлла.\n— Къинт1ера вала тхуна, Були, хьан карахь бен ницкъ болуш цахилла х1ара пондар.\n— Х1ай нах, ладог1алаш соьга!\n— Булис ма-аллара ду иза дерриге а, цхьабакъду, дог-ойла ц1ена йолчу адамо кхуллу исбаьхьа мукъам. Ткъа ишттачу мукъамо стеган синхаам самабоккху, нийсоне, ц1еналле берзабо. (кхойкху)\n— Дика мел дерг вайна.\nСказка на чеченском языке хаза туьйра


"Дастамаллица къийсам латтон Комитет" кхолла дагахь бу Нохчийчохь – цо боьхкур бу "хьакъ доцу" артисташ\nНохчийчохь "Дастамаллица къийсам латтон Комитет" кхолла Iалашо ю, цуьнан карахь хир ду, Къилбаседа Кавказехь муьлхачу иллиалархошна магор ду болх бан.\n"Тхан хIусам – Соьлжа-ГIала" цIе йолчу юкъараллин организацин куьйгалхочо Гучигов Сайпуддис хаам барехь, бихкинчу артисташлахь хир ву Панин Алексей, Киркоров Филипп, Бузова Ольга, Моисеев Борис, Шура, Шнуров Сергей, Джигурда, Солнцев Гоген, иштта "божарийн, зударийн вовшашца йолчу юкъаметтигашна пропаганда йен телеканалаш а".\n"Вайн экранашкахула дастамалла яржош цхьа тенденци ю. Къоначу тIаьхьенна вон Iаткъам бен и боьха нах бахьана долуш, вайна гуш бац, йоккхачу сцени тIе бовла гIерта, билггал похIма долу нах. Оцу ешапашца тIемаш бан а, йа Линчан кхелаш йелла а тхуна ца лаьа. Тхайн кегийрхой оьзда кхио лаьа тхуна", - аьллачу Гучиговн дешнаш далийна "Комсомольская правда" газето.\nЦо бахарехь, нагахь санна, президентан Къилбаседа Кавказехула волу векал тIетахь, оцу комитета юкъабалор бу православин а, бусулба а гIуллакхдархой, жигархой. Гучиговн дегайовхо ю, оцу комиссин зеделларг Оьрсийчоьнан йисинчу регионашкахь а даьржар ду аьлла.\nКху деношкахь Ставрополан кIоштахь Киркоров Филиппан хила еза ши концерт юкъахъяьккхира. ГIишлон долахочо и сацам буьйзира "Оьрсийчоьнан культурин рекомендацица" а, Пятигорскан администрацин, бахархойн дехарца а, иштта "РПЦ-на хетачуьнца" а. Реза цахиларан бахьана хIоьттина артистан цхьахйолу номер, илли дIаолучу заманчохь Киркоровс жIарана тIе а хIуттий, цигара дIаолу «Мария Магдалена» иллин цхьа дакъа.\nХIетахь Iедална муьтIахь йолчу "Тхан хIусам – Соьлжа-ГIала" боламан хьалханчас Гучигов Сайпуддис дIахьедира Mash телеграм-канале, Киркоровн илли алар "христианийн символна тIехь" кхардар ду аьлла.\nRussia Today телеканалан директор Симоньян Маргарита Пугачева Аллех а, цуьнан хIусамдех Галкин Максимах а лаьцна критика еш йистхиллачул тIаьхьа, цаьргахьа ша гIо даккхарца дузу артисто концерташ цахилийтар.\nЛакхахь "бихкинчийн" тептарехь волчу масех артисто хьалхо дуьйцура, доттагIаллин уьйраш хиларх шайн Нохчийчоьнан урхаллица. Доккхачу декъана, 2017-чу шарахь Кадыров Рамзанан йоккхаха йолчу йоьIан Кадырова Iайшатан модин гайтаме а, цо юкъадаьккхинчу IатIарна презентацин бараме а еара иллиалархо Бузова Ольга. 2018-чу шарахь юха а кхечира иза Нохчийчу, мехкан куьйгалхо винчу денца декъалван.\nНохчийчоьнан куьйгалхо а, цуьнан гергарнаш а - мехкан некъан инспекцин буьйранча Черхигов Идрис, кхиберш а Бузова Ольгас шен инстаграм-аккаунтехь машен къовсучу рекламе баьхнера. Къовсамехь дакъалоцучеран язбала дезара церан аккаунташка, сийначу басахь йолу BMW автомобиль яккхархьама. Мел мах белла Нохчийчоьнан Iедалхоша, Бузова Ольгин аккаунтехула шайн аккаунташ дебориг, хууш дац. Амма 2019-чу шарахь, хаамийн гIирсаша бахарехь, и санначу рекламин цхьана постах Бузовас доьхуш хилла лаххара а 500 эзар сом.\nЦул хьалхо Оьрсийчохь вевзачу рэпера Моргенштерна дийцира, Кадыровн доьзало социалан машанашкарчу аккаунташка нах лехьабечу барамашкахь дакъалоьцуш хиларх. Нах шайн аккаунташка язбала кхайкхийта луучо дара охьадуьллуш 400 эзар сом. Оцу цхьана барамехь КадыровгIара делира реклама кхайкхийначу аккаунтан дена масех миллион сом.


Нохчийн туризман сатийсам? Цхьана Кадыровна бен оьшуш яц "Ведучи" курорт\nЛахьан-бутт 11, 2020\nСовдегар Байсаров Руслан а, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а\nГIосалазийн курорт "Ведучи" шорйийр ю кестта – цигахь гIишлош тIеян йолош ю, дIахьедина Нохчийчоьнан кукьйгалхочо Кадыров Рамзана. Оцу сацаме веара Кадыров Нохчийчу Генарчу Малхбалера президентан векал Трутнев Юрий веана а волуш. Дуьззина кхеташ дац, стенна эшна Трутневна Нохчийчоьнан балакхача, амма махка веъча иза вигира "Ведуче", иза цунна тан а тайра.\nХьаша Нохчийчуьра дIавахначул тIаьхьа телеграм-каналехь анонимаш бевлира, Оьрсийчоьнан экономика кхиоран министран гIовса Бабич Михаила курорт шоръяр юкъахдаккхийтина аьлла. Амма иза бакъдеш гучуяьлла яц информаци кхечу хьасташкахь.\n"Ведучи", ца хеддаш, аьхка а, Iай а туристашна латтийта гIертар – иза боккха болх бу, бина баккха а атта доцуш. 2010-чу шарахь болийра гIосалазийн некъаш цигахь бахка. Юьхьанца къастийна Iалашонаш дуккхаза а хийцаелира: 19 трасса буьллур бу бехира болх болочу заманахь, ткъа ца биллира шиъ бен, нохчийн бIаьвнийн хеьсапехь хIиттор ю баьхна аьнгалин хIусамаш а йисина кехат тIехь.\nПроектана ахча доьхуш латтийначу къовсаме хьаьжча, нохчийн лаьмнашкахь данделларг а ду доккха хIума: тоъал дика ши хьешан цIа, юьстахо лаьтта пхи гIишло (аьнгалийн бIаьвнийн метта). Дика бацахь а, тIулган некъ а бу "Ведуче" биллина – цунна асфальт билла дагахь ду Iедал. Дукха хан йоццуш гайтира цигахь биллина гIосалазийн керла трасса – башхачу гIирсах бина хиларе терра, дерриг а шарахь, ло ца хиларх а, хехкабала аьтто лур бу цо спортсменашна. Ло кIезиг Iуьллучу меттигна карийна дика вариант ю иза.\n"Ведучи" – Нохчийчоьнан туризман коьрта проект ю. Иза вуно чIогIа оьшу Кадыров Рамзанна, махкахь туризм чIагIъелла гайта гIерта иза. Бакъду, и курорт хIинца тIех оьшуш а вац совдегар Байсаров Руслан (Forbes журнало 2019 шарахь хIоттийначу "Оьрсийчуьра уггаре дукха бахам болу 200 совдегар" олучу рейтингехь ву иза – Редакцин билгалдаккхар). Иза вара Итон-Кхаьллан лаьмнашкахь Кадыровн лаам кхочушбан болийнарг а, кредиташ лохуш дIабаьхьначу белхан а хьалханча. Цо 2018-чу шеран аьхка "Ведучи" олучу шен бахаман ерриг а 100% акцеш дIайоьхкина махкахь тIех вевзаш а воцчу совдегарна Махамаев Адамна. ХIинца веккъа и цхьаъ ву курортан да, "Ведучи" эцале цуьнан долахь яцара цIаста доккхуш йолу цхьа компани бен, яра иза экономикан зона лоруш йолчу Ведучи юьрта язйина.\nТамаше сурт ду цигарчу 2013-чу шарахь туризман кластер "Ведучи" йиллархьама юкъаяьккхинчу экономикан зонин резиденташца дерг а. "Къилбаседа Кавказан курорташ" сайта тIехь цхьаъ ву гайтина резидент – Локтионов Анатолий. Иза ву курортан куьйгалхо, резидент хIоьттина 2014-чу шарахь, капитале 11 901 миллион сом а диллина. Иза юьхьанца ван а вара "Ведучи" компанин инарла директор, амма хIинца цуьнан долахь бахам бац, кхечу, Пятигорскехь йолучу компанин дакъа доцург. Дац карош информацин дуьненахь Байсаровн я Махамаевца а, я Локтионовца а зIенаш хилар гойту тоьшалла.\nВедучи а, Къоьзан-IамтIе а маьхза автобусаш лелар ю\n"Ведучи" компани ша дIайоьхкина хиларе терра, сацийна Байсаров Руслана Внешэкономбанкан куьйгалхошца къамелаш дар а, курорт шоръян оьшу ахча лехар а. 2011-чу шарахь болабелира берриг а болх - "Ведучи" пачхьалкхо инвестицийн программе а хIоттош, ахчанаш довр дацарх цо гаранти кхайкхийча. Внешэкономбанко ша 10,2 млрд сом кредит ло 9 шарна Байсаровга аьллера. 120 объект яра хIетахь Къилбаседа Кавказехь ян кечъеш, ахча лур ду бохура 38 167,65 млн сом, некъашна, коммуникацешна шайнна къастош а дара 1 милллиард гергга. Амма цул тIаьхьа ГIирма яккхарца доьзна проблемаш гIиттира пачхьалкхехь, ахча кхоон юьйлира Москва.\n2014-чу шарахь Кадыровс дийхира Медведевга Внешэкономбанкан куьйгалле "Ведучи" курорт йилла ахча далийтар – хIунда аьлча, банко проект къобал ца йинера, пачхьалкхо ахчанна гаранти а дацара лойла. Байсаровн компанино Внешэкономбанке кехаташ хьовсийра хьалха дехначул кIезиг кредит доьхуш - 8,4 млрд сом. Банко ца делира жоп, рогIерчу шарахь ойла йийр ю, элира.\n2016-чу шарахь ша "Ведучи" проекте хьожуш ю, иза ян 1,8 млрд сом кредит дала тарло ша, бохура. Шо доьрзуш ша-къастийначу "Ведучи" экономикан зонехь билгалвелира веккъа цхьа резидент (Локтионов Анатолий, гарехь), ткъа 2017-чу шарахь оцу зонина тиллира "пачхьалкхера уггаре а эвсараллах эшна объект" цIе. Нохчийчуьрчу экономика кхиоран министралло берриг а бехк дIахьажийра ахча даллане а ца деллачу Внешэкономбанканна тIе. 2018-чу шарахь шен бизнесера "Ведучи" дакъа дIадоьхкира Байсаровс таро йолчу нахалахь хезна а воцчу совдегарна.\nМухха а нисделлехь а, 2020-2014 шерашкахь тIеян езаш ю Ведучехь гIишлош. Дерриг а хIоттийначу Iалашонан лорах дIадоьду, оьшу ахча цига дуккхаза а лахдина кхаьчнехь а. Ткъа 2025-чу шарахь рогIера кхоалгIа мур богIур бу курорт шаръян. Цкъачунна хууш дац, "Къилбаседа Кавказан курорташ" цхьаьнакхетаралла дагахь ю я яц "Ведучи" шарахь 180 эзар турист воьдучу курортан куьце ерзо, 719 стаганна цигахь болх нисбан, Iалашонехь ма-хиллара, 2041-чу шарале пачхьалкхан бюджетан инвестицешкахула дайъина ахча меттахIотто.\nОцу хенале "Ведучи" (теорино дийцарехь) ша еш дайъина ахча меттахIоттийна ер ю курорт. Кадыров Рамзанан кхочур ду 65 шо, Путин Владимиран – 89.


Кхетамна эшначу зуламхойн могIа буьзина Мюнхенерчу талорхочо\nТовбеца-бутт 23, 2016\nНемцойн Мюнхенехь пIераскан сарахь рогIера бохам баьккхина герз карахьчу талорхочо. Йохк-эцаран центрехь а, фаст-фуд ресторанехь а гулбеллачу нахана тапча етташ, 10 стаг вийна цо, кхин 27 -нна чевнаш йина\nКхетамна эшначу зуламхойнмогIа буьзина Мюнхенерчу талорхочо\nПIераскан сарахь Мюнхен гIалин юккъехь, йохк-эцаран центрехь герзаш детта аьлла дуьххьара хаамаш телевизионехула брейкинг ньюс режимехь баржон болийча, массарна а уггаре а хьалха коьрта чу деанарг – цигахь террорхоша тIелатар дина бохург дара.\nХьалхарчу мIаьргонашкахь хилла ца Iаш, кхин а масех сахьт даьлча а я полисхошна а, я цу гIалахь бехачарна а, я бохаман тешаш нисбеллачарна а ма-дарра хилларг хIун ду хаа ка ца долуш хилар тидаме эцча-м муххале а.\nТайп-тайпана дара хиллачуьн тешаша дуьйцуш дерг – кхерваларан бIаьргаш баккхий хуьлу бохучу аларца догIуш ма-хиллара, цхьана тешо чIагIдора, герз детташ кхо стаг гира шена бохуш.\nВукхо тоьшаллаш дора, богIу-боьлхучарна герз детташ хиллачех цхьаммо „АллахIу акбар“ аьлла мохь тухуш хезира шена бохуш. Кхин цхьаммо бохура, герз йохка-эцаран центрехь диттина ца Iаш, Макдоналд ресторанехь хIума кхалла гулбеллачарна а диттина, бохуш.\nЦу хьелашкахь хиллачун сурт юхаметтахIоттор вуно чолхе болх бара, хIунда аьлча, оцу сохьта Мюнхенерчу Олимпиа-центр цIе йолчу йохка-эцаран кхерчана гонахьа дIагулбеллачу полисхошна цигахь ца карийра талорхо я талорхойн тоба.\nЦара карийнарш байъина Iохкуш болу нахий, лазийна берший, кхерабелла, шаьш мича лелхар бу ца хууш, маьхьарий хьоькхуш дIасауьдуш болу нахий бара.\n2300 полисхо тIеоьзнера Iедало герз деттар хиллачу метте. Стигала айдинера полисхойн а, лоьрийн а биркеманаш. ЦIе йойъучеран машенаш а, чехкачу орцан машенаш а тIететтинера Олимпиа-центрана. Полисхойн цхьана декъо бохам хиллачу меттера бIеннаш нахана эвакуаци ечу юкъана, важа дакъа талорхочуьн я талорхойн тобан лараш лохуш дара.\nМюнхенан яхархо, яздархо Штайнер Хайди Олимпиа центрана гена йоцуш ехаш ю. Цо Маршо Радионе дийцира, яханчу суьйранна а, буса а хилларг ша муха мичахь лайра а, мюнхенхошна шайна цкъа а гина боцучу ирчачу хиламо хIун тIеIаткъам бира а.\nШтайнер: „Соьга сан цхьана доттагIчо телефон туьйхира, хьо мичахь ю аьлла. Вуно цеце вара иза, хьо йолчехь сацалахь, ара а ца йолуш элира цо соьга, Олимпиа-центрехь герзаш ду детташ, хилларг хIун ду цкъачунна хууш дац, аьлла. Ниццехь тIелатар хиллачул тIаьхьа, я кхуза Баварехь цхьана ОвхIанерчу мухIажаро Китайрчу туристашна диг детташ, дукха адам лазийначул тIаьхьа суна а, со санна кхечарна оцу сохьта дагдеанарг дара, хIинца юха исламхойн цхьа питана ду-кх хьуна иза аьлла.\nТхо дерриг а чохь севцира. Массара а вовшийн бовза-безачаьрца зIенаш йора, уьш мичахь бу-те, кхерамазаллехь, могуш-маьрша буй-те хоьттуш. Ирреалитетан хьал дара иза. Хьуна цкъа а ца моьттинчу кепара хьал дара иза. Йоллучу Мюнхенехь полисхой, бир-кеманаш бен хIума дацара. Мюнхенехь а, я цхьанна а кхечу немцойн йоккха гIалахь цкъа а хилла хьал дацара иза“.\nТалорхо я церан тоба Iедалхоша лохучу муьрана Мюнхен гIалахь массо а юкъараллин транспортан болх сацийнера. ГIалин коьртачу цIерпоштан вокзал, Iедалхоша го а лаьцна, дIакъевлинера.\nДолахьчу машенашца новкъахь болчаьрга полисхоша кхайкхамаш бора, гIалин юккъехула ца леларе, ларамаза Олимпиа -центран уллохь нисбелла автомобилхой Iедало кхечу урамашкахула дIахьовсабора, талорхой лахаран леринчу операцина цаьрга новкъарло ца яйта а, талорхошца герзаш дIасатухуш хилахь, машенаца боьлхуш болу некъахой лаза ца байта а.\nЙоллучу гIалахь лерина хьал кхайкхинера Iедало. Мобилан телефон мел йолчу гIалин бахархошка смс-хаамаш бахьийтинера, шайн кхерчашкара ара ма довла, лерина операци чекхйаллалца, аьлла, ткъа цу сохьташкахь арахь нисбеллачарна кхайкхам бира, шайна чу даха уллохь нис елл-еллачу петаршка а, кхерчашка а, Iедалан гIишлошка а чу ловчIа, аьлла.\nЦкъа а мюнхенхошна гина сурт дацара иза, бохуш дуьйцу Штайнер Хайдис кхин дIа а. Ткъа цу ирчачу, муха доьрзур ду ца хучу хьолехь уггаре а хазахилларг а, дог токхе доккхуш, гIалин бахархошка вовшех дозалла дайтинарг а дара, цо дийцарехь, Олимпиа-центран уллохь бехачу наха цхьаммо а омра я дехар дан а ца дезаш, шаьш дага а бевлла, шайн петарийн неIарш урамашкахь арахь бисинчу некъахошна а, туристашна а схьаеллар, уьш кхерам дIабаллалца шайн чу битар, царна юург-молург-тховкIело луш.\nШтайнер: „Суна хетарехь, массеран а цхьатерра синхьаамаш бу - ша цхьана агIор цхьа позици схьалаца езий кхета массо а. Цундела бахархой а, полисхой а вовшех дика кхеташ, вовшашца дика уьйраш йолуш бу.\nЮкъараллехь барт лакхабоккхуш хьал а ду иза. Меттигерчу бахархоша шайн петарийн неIарш схьа йиллина, арахь биснарш чукхайкхира, шайна хийра адамаш муьлхачу хьолехь ду хьовсуш, уьш кхерамазаллехь хилийта гIерташ хIума лелийра цара. Иштта хьоло адамашна юккъера уьйр-марзонаш чIагIйеш хилла.\nЦул совнаха, суна хетарехь, цигахь хилларг хIинца а дикка кхета а, цуьнан жамIа дан а кхиина бац нах. ХIораммо а ойланаш йо, гIайгIа а кхобу – хIара саннарг хIинца тIейогIучу заманан мукъам бу-те, ахь хIун дан деза цунна дуьхьал, бохуш“.\nЦу юкъана хиллачун сурт билгал ца долуш дикка хан елира. Юкъ-кара харц информаци яьржара бахархошлахь, герзаш деттар кхин а масех меттехь хилла, талор динарш радикала исламхой бу, тIелеттарг цхьаъ вац, дийна тоба ю бохуш.\nТIаккха хIинцацул масех де хьалха оццу Баварерчу Вюрцбург гIалахь цхьана ОвхIанера Германехь тховкIело а карийна вехачу 17 шо долчу жимчу стага, исламхойн паролаш а кхайкхош, керистанна бекхам бан араваьлла ву ша бохуш, цIерпошти чохь диг а, урс а детташ, 14 стаг вен гIоьртина.\nЦарна чевнаш йинчул тIаьхьа а, Ниццехь ши кIира хьалха цхьана синан лазарша хьийзош хиллачу жимчу стага тIе кир лелон машен етташ 84 стаг вийначул тIаьхьа а, йоллучу Европина тIехула террорхойн бIарлагIа лелачу муьрехь Мюнхенехь хилларг я хуьлуш лаьттарг боккъал террорхойн тIелатар ду бохучух адамаш тешар тамашийна а дац.\nБакъду, буьйса юккъе йолчу хенахь Мюнхенехь хилларг къаьстира Iедалхошна, талорхо ша шена тоьхна велла карийначул тIаьхьа, иза мила ву а къастийна, иза ваьхначу петарехь талламаш а биначул тIаьхьа. И стаг ГIажарийчуьра орамаш долу 18 шо долу Iела Давид Сонболи хилла, тIаьхьарчу шина шарчохь Мюнхенехь вехаш хилла волу.\nРадикалан исламхошца я хиллане а ислам-динца зIенаш йолуш ца хилла иза. Мелхо а, Норвегехь пхи шо хьалха Утойа-гIайре тIехь нах баъйинчу террорхочуьнца националистаца Брейвик Андерсаца зIенаш йолуш хилла иза, синан цамгар долуш, психиатрийн тидамехь а хилла.\nЦкъа а зуламаш я талорш лелийна аьлла полисхошна гIарваьлла а ца хилла иза. Цуьнан петарехь талламаш бинчу Iедалхошна карийна амокхоша, аьлча а, цIеххьана герз кара а оьций, юкъараллин меттигашкахь нах байъа арабуьйлучу зуламхойх лаьцна киншка карийна, кхин цул совнаха цхьа а цу стага и тайпа хIума дан йиш яра-кх бохучунна шеконаш кхолла йиш йолу хIума ца карийна.\nХIетте а, хаттар дуьсу бохуш дуьйцу мюнхенхочо Штайнер Хайдис, кхин дIа хIун ду?\nИ санна долу талорш, уьш хьерабевллачу кегирхоша дахь а, радикалан исламхоша дахь а, уьш хIинцацул тIаьхьа Германин а, массо а европахойн а дахаран цхьа дакъа хилла дIахIуьттур долуш ду? Мехкан урхалла хIун дан дагахь ю, иза иштта ца хилийта?\nШтайнер: „Чакхенгахь дуьссуш долу хаттар иштта ду - урхалла хIун деш ю кху хьолехь? Кхузахь дIасалелаш цхьа тамашийна адамаш а ма ду, меттигера нах шайна арсаш хьекха схьаделла бежнаш долуш санна хеташ? Шаьш царна шайна ма-тов герзаш детта а, къоланаш дан а, уьш хьийзон а мега аьлла хеташ долу? Урхалла а, Iедалан куьйгалла а хIун дан дагахь ду кху хьелашкахь? И хаттар тIейогIучу хенахь наха алсам хIиттор долуш ду, Мюнхенехь хIиттийна а ца Iаш“.\nШоьтан Iуьйранна дуьйна юха а шен хорше дирзина Мюнхенера дахар. Схьайиллина туьканаш а, болх дIаболийна юкъараллин транспорто а, урамашка девлла адамаш а. Цкъа а ураме бевр бац хьераваьллачу жимчу стаго байъина болу нах – уьш 9 стаг ву.\nЧевнаш йина лоьрийн цIеношкахь ву кхин а 27 стаг. Иштта ду Мюнхенехь пIераскан сарахь цхьана стаго баьккхинчу бохаман къаьхьа жамIа.