Нуьцкъаша Нохчийчу дIавигначу шина кхиазхочо юха а ницкъбина шаьшинна, боху СИЗО-хь\nБIаьста Нижний Новгородера лачкъийна Соьлжа-ГIала вигинчу Нохчийчоьнан шина вахархочо Магамадов Салехьа а, Исаев Исмаила а юха а дIахьедина, номер 1 йолчу Соьлжа-ГIаларчу СИЗО-н белхахоша шаьшинна тIехь ницкъ бо, йетта а йетта аьлла.\n"Новая газетано" хаам барехь, адвокатан динчу хеттарийн протоколашкахь яздина цунах лаьцна.\nМагамадовс а, Исаевс а дийцина, байначу беттан 22-чохь талламан изоляторера кхелан кхеташоне вигинера шаьшиъ вентиляци йоцучу "Патриот" УАЗ-ан багажникчохь аьлла. Йовхонехь вон хиллера шайна, кораш деллар дехначу конвоиро цкъа сийсазвира, цул тIаьхьа машен юха а ерзийна, СИЗО дIавигира. Исаевс бахарехь, видеокамераш йоцучу камера чу а вигина, йиттинера цунна.\nТIаьхьа, карарчу беттан 12-чу дийнахь, Исаевс дагалецарца, камера чу иккхинчу СИЗО-н куьйгалхочун гIовса йетта а йиттина, бертаза корта баьшна хиллера цуьнан.\nМагамадовна шозза йиттина - Марсхьокху-беттан 8-чохь а, 10-чохь а. Оцу деношна юкъахь протест кхайкхош цо шен куьйгаш хедийнера.\nЧиллан-баттахь хаамашкахь дийца даьккхира бакъоларъяран органийн белхахоша 17 шераш долу Магамадов Салехь а, Исаев Исмаил а Нижний Новгородехь лачкъорах. Магамадов а, Исаев а дуьххьара лецира 2020-чу шеран бIаьста, Osal Nakh 95 цIе йолчу оппозицин телеграм-каналан модератораш хилла аьлла. Цул тIаьхьа видео арахийцира цара нах къинтIерабохуш – оцу чохь гуш ду царна йиттина хилар.\nСтохка аьхка "Российская ЛГБТ-сеть" цхьаьнакхетаралло гIодира шина кIантанна Нохчийчуьра Нижний Новгороде дIаваха. Оьрсийчубьра адIаваха дагахь хиллера ши ваша, амма ца ларийра - юха а каравеана и шиъ, Нохчийчу дIавигира бертаза.


Стенна къехка вовшех Нохчийчоьнан а, Оьрсийчоьнан а муфтеш?\nЗазадоккху-бутт 27, 2019\nКадыров Ахьмадан некъ базбечу конференцехь дакъа ца лаьцна Оьрсийчуьрчу бусалбанийн Урхалло\n"Динашна юкъара барт чIагIбен некъаш" цIе йолу дуьненаюкъара конференци дIаяхьна оршоьтадийнахь Москох. "Кремлний, Нохчийчоьнний юкъа барт буьллуш Кадыров Ахьмада къахьегарх" йолу тема а яра барамехь айдинчу къамелашлахь.\nIеламнах хила ца Iаш, динан юкъараллашца зIе кхобу Президентан кхеташо а яра конференци вовшахтоьхначийн декъахь. 38 пачхьалкхера бара векалш. Къибаседа Кавказера конференце баьхкинчу Iеламнахалахь, политикашлахь бара Нохчийчуьра а, Дагестанера а, ГIалгIайчуьра а нах.\n…Тамаше дара оццул йоккхачу конференце Оьрсийчоьнан бусалбанийн урхалла (ДУМР) цаяхар. "Президент-отелехь" хIоттийначу оцу барамца шен цхьа а юкъарло дац, аьлла, дIахьедира барам болабала цхьа хан юьсуш оцу урхалло а, Оьрсийчоьнан Муфтийн Кхеташоно а (Совет муфтиев России).\nГайнутдин Равила доладечу Урхаллин (ДУМР) пресс-гIоьнчалло довзийтира "Кавказ.Реалиина" петохаран бахьана: "Коьртаниг ду оцу бараме бусалба нехан барт бохош лела нах баьхкина хилар. Царна тхаьш резадацар хаийтархьама цига ца доьлхуш севцца тхо. Кхин бахьана дан а дац".\n"Бусалба нехан барт бохош лелачийн" цIерш ца ехира Гайнутдинан агIоно. Амма хьалха леллачу юкъаметтигаша гатира оцу хьукматна барт ца карийнийла, масала, Нохчийчоьнан муфтиятца (Оьрсийчоьнан бусалбанийн урхалло букътухур бу ала дац конференцехь дакъалаьцначу пачхьалкхан векалех, академикех, Оьрсийчоьнан керстанийн Килсах я Iаьрбийн мехкашкара баьхкинчу хьешех).\n2016-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь "дуьненаюкъара бусалба конференци йоьдуш цакхетам буьйлира Оьрсийчоьнан Муфтийн Кхеташонний, Нохчийчоьнан муфтиятний юкъа. Мила лара веза "суннат бусалба", ткъа мила ву "динах тилларг", къастош бара бараман декъашхой хIетахь.\nРезолюцино (фетвано) "нийса бусалбанаш" бу аьлла, къастийра суфий-бусалбанаш. Оцу сацамна реза ца хилира Муфтийн Кхеташо, "Оьрсийчуьрчу бусалбанийн декхарш ледара девза" фетва хIоттийначарна, элира цуьнан векалша. "Радикализмна тIекарло йо" аьлла, Гайнутдинна тIе IиндагI дожийра шегара жоп луш нохчийн муфтис Межиев Салахаь.\nНохчийчуьра и гулам берзича (2016-чу шо дерззале) Оьрсийчуьрчу Бусалбанийн Гулам ( Духовное собрание мусульман России - ДСМР) кхоьллира Москох. Цунах хилира пачхьалкхехь бехачу бусалбанашна тIехьожу йоьалгIа хьукмат. Кхеташ ма-хиллара, ца ешаш тIеийцира и урхалла Гайнутдинан хьукмато. Бусалбанаш тергонехь кхаба стенна оьшу Москох ши урхалла латто, цецбуьйлура эксперташ.\nАмма тIаьххьара кхоьллинчу бусалбанийн хьукмато къобалдира Соьлж-ГIалахь кхайкхийна фетва.\nДерригдуьненан исламан лигех дIакхетта Нохчийчуьра муфтият\nКадыров Рамзанан лаамца шен рогIера "дуьненаюкъара" конференци хIоттош ю Соьлжа-ГIала – "Ислам – боссийна болу къинхетам, машар" ю цуьнан цIе. Кху беттан 28-30-гIа деношна лерина ю иза. Дуьненаюкъарчу терроризмца, экстремизмца муха къийса деза, пачхьалкхаша муха чIагIдан догIу экономикан, синбахамаллин, социалан хьашташ кхочушдаран некъаш, хIун дича толур ду исламан кхечу динашца долу гергарло, дийцаредайта бохку конференцин дай.\nНохчийчоьнан муфтиято "Кавказ.Реалиига" бинчу хаамца, конференце кхайкхина Оьрсийчуьра а, арахьара а Iеламчаш, динан дай – Гайнутдинан урхалла а ю церан декъахь.


Мултимедиа, Стигалкъекъа-бутт 22, 2020\nПIераскан-де 22 Стигалкъекъа-бутт 2020\nКъилбаседа Кавказехь алсамдуьйлу уьнах беллачийн терахь, дийнахь буса велла 28; Ставрополера тIеман лоьраш бахана Дагестанна гIодан – лазартни йиллина цара Буйнакскехь; ГIалгIайчохь стохка кху хенахь йиначул 60% дукха йина хьарамлонаш\nМархашан досту де тIекхочуш, кхача бухку керла туька схьайиллина Венехь бевзаш болчу ЧалаевгIеран доьзало. Европерчу нохчашна товш ду цара арахьоьцу йоьхьаш, масала. Кху муьрехь туька елларца нахана кхача бораха хилийта лиира шайна, боху совдегарша.\n«Кавказский узел» газетан коьртачу редактора Шведов Григорийс дийцира, мел яьржина коронавирус Нохчийчохь, муха латтабо цуьнца къийсам. Стенна дуьйцур дац Кадыров Рамзана, вирус шех хьакхаялар мел бакъ хилахь а, ца хилахь а, шен могашаллах лаьцна, муха хийцина уьно Нохчийчуьра дахар


Воккха паччахьи цун хьаькъале йоIи — Сердало\nМоцагIа-моцагIа, ширача замалахь, цхьа воккха паччахь хиннав вахаш. Гонахьарча мехкашкарча паччахьаша сийдеш, чIоагIа лоархIаш хиннав из. МоллагIча мехка, керда паччахь хоржаш е кхелхачоа меттел кхывар дIаоттавеш моттиг хилча, гонахьарча мехкашкарча паччахьаша, боккхийча аьлаша цунца дага-диста баьле мара, из лоархIаме гIулакх кхоачашдеш хиннадац. Ше паччахьал де эттача хана денз, цIаккха а цхьанна мехка хьоашалха водаш оамал а хиннаяц цун.\nЦхьан дийнахьа из волча дукха паччахьаш гулбеннаб, шоай эздешца, гIончашца, лоалахарча мехкара паччахь кхелхача, цу дарже цун воI дIаоттаве аьнна. Белгалдаь дош а дийцача кхы а гIулакхаш хьехадаь даьлча, паччахьалла дIачIоагIваьча къонача паччахьо шийна йистхила пурам а дийха аьннад:\n— ХIай дунен сийдола паччахьаш! ЛерхIаме Воккха паччахь! Тхоай дас дувцаш хеза вар со, хьо Iалаьмате дика, шахматех ловзаш ва аьнна. Мишта е хьангара Iемав хьо царех иштта дика ловза?\nЦу ханна хьачуяьннача, цу паччахьа йоIо эккхийта аьннад:\n— Из-м тха нанас Iомаваьвар, — аьнна.\nЭгIазвахача паччахьо амар даьд, корта баккха цун, аьнна. ТIаккха из къона паччахь дехар де эттав, ше укх фусаме духхьашха вена а вар, са дехар жоп доацаш ма дита яхаш.\n— Хьаьша лерхIама а са даьца шун хиннача гаргалон хьурмата а, укх наьха тешалах дехар ду аз хьога сийдола Воккха паччахь, из йоI дийна йита, — аьннад цо. ТIаккха тIатехад. — Цу хьа йоIо яхар мел бакъда ховргда вайна, нагахьа санна из вIалла сага вий ца ховча цхьан паькъарга, мискача сагага маьре яхийтача.\nБерригаш а раьза хиннаб цу къонача паччахьо аьнначоа. Цхьабакъда воккхача паччахьо белгалдаьд:\n— Аз, воккхача паччахьо, сай шуца болча лерхIама, шун юхьа сай дош юхаэц, укх ткъаьи кхойтта шера цIаккха ийца деце а. Са керта бIаргашта кхы гуча ма йоагIийла из, ше дийна а йолаш.\nЦу буссе а цхьан къеча, мискача сагага маьре дIаеннай из, паччахьа эздеша. Ца говш цо, ший кердача дезала лаьрхIа фусам Iалашъяь, баха-текъа хайшача, аьлий, паччахьий эздел довзийтад ший мара, цунна ца хайча даргдоаца, хьаькъале лоархIа хоза гIулакхаш хьийхад, хIара денна. Цунца цхьана шахматех ловза Iомаваьв из, сесаго. Шин-кхаь шера яхар мо, из дика Iома а ваь аьннад цо ший цIен-даьга:\n— Малхбоалехьа вахаш, цхьа воккха паччахь ва хьона. Герзах, барзкъах кийчлий, дикача дынца, цун мехка гIо, дошох диза талсаш аз Iалашдаьд хьона. Из вахача шахьаре хье кхаьчача, цун гIалий картах ды тIехкхессе, коа воссаргва хьо. ТIаккха берашта, Iушта, чулаттача лаьшта, кхалнаха дошо ахча тоссаргда Iа. Паччахь ше духьала а вена тIаэцаргва хьо. Малав-хьанав аьнна хоатте, воккхача аьлан воI а ва, се воккха аьла а ва со алалахь. Кхо дии-бийсеи дIа а даьнна, хьона хьоашал тIера даьлча, шахматех ловза аргда цо хьога. Со ла дилла мара ловзаш вац алалахь. Ланашта фу юлларгъя аьнна хьайга хаьттача ала деза Iа: «Со толе хьа даьх диса тур хьадала деза, хьо толе, ер дошоча ахчах диза ши талс аз лургда». Цигга воккхача паччахьагара шахматех лайза котало а яьккха, цун даьх диса дошо тур дахьаш цIавенав из зIамига саг.\nБахаш-лелаш цхьаькха шу даьлча, паччахь волча гIо аьннад цунга сесаго. Из ше накъавоаккхаш сесаго хьийхад цунна:\n— ХьалхагIа санна шахматех ловза аргда хьога паччахьо. Iа алалахь, эгIа шахьар чу хьалъеш йола гIала, согахьа котало йоале Iа хьа а лургйолаш, хьо толе ер ши талс дошув-дотув аз дIа а лургдолаш ловзаргва со, аьле. Цо мел а дукха дехараш мара ца дирах, Iайха аьннача деша тIара ма валалахь.\nСесаго из хьехар а даь, хьалхагIа санна, хьаргIий ткъам санна Iаьржача гиланна тIа а хайна, белажо мел лов герз хьа а ийца, эздийча барзкъах тоавенна, ши талс дизза дошув-дотув нувра фуъах, бейлешца дIадийхка вахав из, воккха паччахь вахача мехка. Юххьанца ше воагIача хана санна, ший са-цIена гила, ловзабаьккха картах тIех а кхесса, коа ваьнна, кхалнахаи бераштеи ахча а денна, паччахьа эздеш накъа баьхка фусаме чувигав из. Цхьа ха яьлча паччахьо хаьттад цунга, ше массанега хоатташ ма хиллара:\n— Соца шахматех ловзий хьо? — аьнна.\n— Ловзаргва, нагахьа санна, эгIа шахьар чу хьалъеш йола хьа керда гIала, согахьа котало йоале Iа хьа лургйолаш, хьо толе ер ши талс дизза дола дошув-дотув аз дIа а лургдолаш вай барт кхете, — аьнна жоп деннад хьаьшо, шийна сесаго даьча хьехарца нийсса.\n— Дикан-д, аьнна паччахь раьза а хинна шахматех лайзаб уж. ЗIамигача саго котало яьккхай. ШоллагIча дийнахьа паччахьо ер ийца дIа ваха аьннад, гIала еча хьалхале лелаечунга:\n— Тахан-тховсара денз, укх гIалий да ер зIамига саг ва хьона. Укхо яхар дергда Iа дIахо йолча хана.\nПаччахь ший мала хул, ший сесаг цун фу хул ховш а цу деша дух тIа вала сихлуш а хиннавац зIамига саг. Цхьабакъда, шийна диканна даь хьехар моллагIчо мара из ца дирах, дIаэца хьаькъал а вахара маькарло а йолаш хиннав из.\nШозлагIа паччахь волчара цIавеча а сесаго, хIара дийнахьа шахматех ловзара говзал Iомаеш хиннай, ший мара. Даьна шахматех ловзара маькарло йовзийтача ший наьнал а дикагIа ловзаш хиннай цар йоI. Беттал тIехьа бутт боалаш, массехк шу даьннад. Цу юкъа паччахьагара шахматех лайза яьккха гIала хьалъяь яьннай. ТIаккха сесаго аьннад марага:\n— ХIанз кхозлагIа ваха веза хьо, воккха паччахь волча. Хьо дIакхаьчача массанега ше а шозза хьога а ше оалаш ма хиллара, шахматех ловза аргда хьога. Ше паччахьал деш даьккхача ткъаьи итт шу совгIа йолча ханна, цхьаннахьа хьоашалха водаш оамал яц цун, бахьан доккха мара ца хиларах. Цудухьа Iа цунга алалахь: Сона, хьоца, рузкъан ла дилла ловза лац укх наькъа. Со ловзаргва цкъаьнагIа санна, хьо эше, со волча хьоашалха воагIаргволаш, хьай дезалца, цIен-наьнаца. Со эше, аз дошоча ахчан ши талси, хьогара лайза даьккха дошо тури оттадергда ланашта.\nШий сесаго даьча хьехарца нийса, вахав зIамига саг, хьалхагIа ше Iадат даь оттадаьча тайпара, дикача дина хайна, барзкъах шаьрвенна, герзах тоавенна. Цу хана санна, картах ды тIехкхесса коа ваьнна, берашта, кхалнаха, Iушта ахча а тесса, ер ваьлча эздеша паччахьа тIавигав. Массаза санна ше малав дIа вовзийтав цо. Кастлушха паччахьо шахматех ловза хьийхав хьаьша. Шийна сесаго даьча хьехарах, ловзара хьал довзийтад цо, паччахьа. Цо аьннад:\n— Сона, хьоца, рузкъан ла дилла ловза лац укх наькъа. Со ловзаргвар хьоца, цкъаьнагIа санна, хьо эше, со волча хьо хьоашалха хьавоагIаргволаш, хьай дезалца, цIен-наьнаца. Со эше, аз дошоча ахчан ши талс, хьогара лайза даьккха дошо тур? Дlахо lа яха кхыдола рузкъа оттадергда ланашта. Из раьза а хинна лайзача зIамигача саго котало яьккхай. ТIаккха зIамигача саго аьннад цунга, керда бутт хьахиннача, хьалхарча ерача дийнахьа гIала хьалъяь ялара хьамара, доккха хьоалчагIа дергда оаха. Аз цига хьоашалха хьех хьо.\nЦа говш паччахьа йоIои найцои, шоай керда фусам хьалъяь ялара хьамара, мехка хьоалчагIа дергда аьнна кхайкадаьд. Цига дукха нах тIахьийхаб. Воккха паччахь, ший эздешца, дезалца коа воагIача хана, шоайцига баьхкача нахага моаршал-денал хоатташ хиннаб фусам-даьй. Сесаго хаьттад паччахьага:\n— Хье хьан фусаме воагIа хой хьона, -аьнна.\n— Хац, — жоп деннад вокхо.\n— Вай доагIа, воай йиIий фусаме. ДIа лелар из я. Цунна лаларча гIарбаша мархIа воаллар, цун кIаьнк ва. Хьоца шахматех ловза ухаш котало йоахаш, кхо ла даьккхар вай йоI йига найц ва.\nХьоалчагIа деча вена хиннав, тхьовра Воккхача паччахьага йоI ца ювш, мискача сагага маьре яхийта аьнна дехар даь къона паччахь а. Хьакъ долча аргIах шийна дош делча цо аьннад:\n— Сийдола Воккха паччахь, лерхIаме паччахьаш, аьлий! Паччахьал чIоагIдеча дика гIонча хиле отт, хьаькъале йола кхалсаг. Тахан вайна гу, хьо шахматех ловза Iомаваьр, хьона говза хьехараш даьр, хьа сесаг хинналга. Из вIалла эхь долаш хIама дац. ХIана аьлча дикадар, тIехьленна лоацаргдола дикадар хьаннагIчунгара а хьаэца мегаргда. ХIаьта цо, эздийча хьехамца, кхеяь хьа йоI, мел маькара саг хиннай вайна тахан шаьрра гуш да. Цудухьа сона ала лов массехк дош, ловца а боаккхаш. Везача Дала ше, сийдола паччахь, хьо санна маькара къонахи а хьа сесаги йоIи санна хьаькъале бола кхалнахи, вайна эша ма болба.\nЦигга, цхьан кIира мехка хьоалчагIа дуаш ха а яьккха, воккха паччахь а цIавахав, хьаьший а дIабахаб. ХIаьта цун йоIи найци гIоза-даькъала баха хайшаб. ЙоIах паччахьа сув хинна, найцах воккха аьла хинна, къона-къабаллалца баьхаб уж.\n← Кавказа къона поэташ хьагучабоахаш\nКотамо шийна хьакха урс ше лехаьд →


Кхело сацам бийр бу Оьрсийчоьнан Турпалхо вер хьокъехь\nОьрсийчоь -- Полисхо Нурбагандов вуьйш дакъалаьцарна бехке веш волу Бекболатов Артур ву Ростох суьдехь, ГIад. 3, 2017\nКъилбаседа Кавказерчу тIеман кхело Ростох шен сацам бовзуьйтур бу тахана 20 шо долчу Дагестанерчу вахархочун Бекболатов Артуран гIуллакхехула. Иза бехке веш ву цу республикан Сергокалинскан кIоштахь полисхо вуьйш дакъалацарна.\nТалламхоша чIагIдарехь, стохка Товбеца-беттан 10-чу дийнахь ши жима стаг а, кхо дешархо а Сергокала эвлан гергахь лаьмнашка вахана хилла садаIа. Сарахь цу тобан тIеIоттаелла герзаца хиллачу нехан тоба, шен коьртехь Халимбеков Мохьмад а волуш.\nЦу нахана юкъахь дов иккхина. Герзаца хиллачу цхьана стага мийра тоьхна хилла 10 долчу кIантана. Цу кIантана тIехIоьттина цуьнан 23 шо долу ваша Нурбагандов Iабдурашид. Амма тIемалоша гез тоьхна вийна иза.\nБиснарг тIергашца дIабихкина цара. Закъалтхошна юкъахь хилла 31 шо долу полицин лейтенант Нурбагандов Мохьмад. Иза хьуьнха а вигина, видео а йоккхуш, герз тоьхна вийна зуламхоша.\nНурбагандовна Оьрсийчоьнан Турпалхочун цIе тиллира, иза кхелхинчул тIаьхьа.


Цаьпцалгийн мотт хуу иллиалархой кIезиг бу\nЛахьан-бутт 11, 2017\nХалкъах схьаваьллачу могIарерчу иллиалархочо Жамас шен кхиам, кхане къомаца юзу.\nЦаьпцалгийн мотт хуу иллиалархой кIезиг бу...\nИллица дечиг - пондар белхориг Байсултанов Джамалай ву Теркйист кIоштан Iелин юьртара. Халкъалахь иза тIех дика вевза Жама аьлча. Оьрсийн маттахь санна аьлча иза цу дешан дуьззинчу маьIнехь«самородок», дашо бIелиг ала тарлуш, цхьа ша-шаха санна кхиина, ша-шен вина иллиалархо ву.\nЦо ша даредарца, дечиг-пондар лакха а ца хууш, илли ала дагахь а воцуш, кIай-Iаьржа бен телвизар йоцчу хена, хийла денош текхна цо, мацца а цкъа Дагаев Валида телехьожийлехь илли аларе сатуьйсуш.\nЭскарехь Iемина Жамина пондаран мерзаш мукъаме дерзо, цо ша къаро а еш, и пондар эца-м цуьнан таро хилла а яц эскарера цIа верззалц. Ишта ду тхойшиннан, хьалххехь бина кечам а боцуш, "экспромтехь" нисделла къамел.\nМацах мацахлера Джамлай а, хIинцалера илланча Джамлай а. И хийцам муха нисбелла?\n- Адам дуьненахь дехаш со кхана къелур ву я сан аьтто хир бу аьлла дехаш дац. Сан дахарехь хийцам муха хилира. Юьхьанца суна и дагахь а дацара, со илли олуш хир ву аьлла. И пондар а эскарехь бен карабирзина бац суна. Еха хан яьккхина ас илли а олуш, цхьанне де бала а боцуш, мила ву а ца хууш, декаш дерг аз бен доцуш.\nДелахь со нахана гахьара, со мила ву хаахьар-кх аьлла, цу хенахь муххале а, дог-ойла хилла а яц сан. Сан озах кхечарна пайдабаьлча даггара хаза а хетта суна. Сан дахарехь хилла коьрта хийцам, кхечарна хьаам бан дала суна корматалла ялар ду-кх. Ас далла хастам бийриг и хийцам бу-кх , Дала суна нехан дог хьаста говзаллла ялар.\n- Иллиалархочунна уггаре деза хIун хила деза, хьуна гергахь?\n- Суна гергахь, цунна уггаре мехала а, деза а хета дезарг тахана хьуна тIе стаг а веъна, хьенех, хьеший бара вайга биссина, хьо веъча суна юьхькIам хир бара цо аьлча, и реза а веш, со цуьнан гIуллакхе хьаьжча, "Дела реза хуьлда хьуна!" цо аьлча - суна и деза хета.\n- Хьан ладогIархой хьан суьдхой бу-кх. Цара «кхел» нийса йо аьлла хетий хьуна?\n- ЛадугIуш волчо кхел ниса йийр ю, нагахь иза хьан дешнашка, ахь олучу иллин чулацаме ладугIуш велахь. Еккъа ахь ечу гIовгIане ладугIуш волчо, кхел нийса йойла а дац.ТIаккха иза бендацарийн марахь хир ву.\n- Дахар, безам, доттIагIалла - иллеш тайп-тайпана ду. Ахь даггара олуш дерг муьлха илли ду?\n- Суна уггар мехалниг ненах илли ду. ТIаккха Даймахках, нагахь стаг аренца велахь, мехкан ойла цуьнан гIельелла елахь, цунна шен Даймохк дагабаийтар, карлабаккхар. "Дависа, цкъа мукъана а цIа а вахана, сайн дай баьхначу лаьтта тIехь волавала", - цуьнан дог-ойла кхоллаялийтар. Безаман тема а яц тIаьххьарчех. Безамах доллу хIума деган пха озош хила деза, дагчу леташ хила деза.\n- Адамехь, Жама, хьуна товш дерг хIун ду?\n- Мохь тоьхна, этIаш, велалуш волчу стеган амал а ца тов суна. ВатIа а ветIаш, велалуш волу стаг вуьйцу ас. Амал суна товш долу адам хIун адам ду аьлча, ша охьахиинчу меттехь, совнаха къамел а ца деш, къамел дечу стаге ла а доьгIна, цо нагахь, итт дош хазийнехь, нийсса и итте дош дуза а дузуш, цхьа дош олуш волчу стеган амал тов-кх суна.\n- Дахарехь уггар мехалниг хIун лору ахь?\n- Тахана хьайн чуьра дуьйна арахь а, юкъараллехь а хьайн лар ларьяр, ас хIун лар юьту те аьлла бала кхачар а.\n- Адам, стаг лахвийриг, ойург хIун ду те?\n- Стаг лахвеш дерг хьенех шен сина декъаза стаг ву алийтар ду-кх. Суна ишта хета. Хьарам долу хIума шен сица а, дегIаца а магийтаро а лахво стаг. Ткъа стаг ойург хIун ду-м хьанна а хаьа.\n- "Туфленийн кIажоша цаьпцалгийн мотт буьйцуш..." И илли, Жама, бакълена а йоьIан васто кхоьллина ду, я иза лехаме яьллачу ойланан стом бу?\n- Дала гечдойла Дудаев Мусанна. Цо элира соьга: "Джамалай, дукха байтанчаш, яздархой бевзина суна, амма цаьпцалгийн мотт язбеш стаг гина вац суна". Буткъа, шпилька олу кIажа болу туфленаш а йоьхна, силамнекъа тIехула «кIанс, кIинснехь» суйнаш а туьйсуьйтуш, хаза йоI йоьдуш гича дагадеъна суна цаьпцалгийн екар.\nЖамас, цуьрриг хьулам боцуш я цуьрриг бехке а ца хеташ, ишта даре до,ишколера бераллин хан карлайоккхуш,ша цу хенахь Iилманехь мел «кIаргвелла» вара дуьйцуш.\n- Хьовсал, олура хьехархочо, тетрадаш а, жарганаш а тIоьрмиг чуьра тхоьга схьа а йохуьйтий. Хьовсал, шайн тетрад, киншкашка а, Джамалайчаьрга а. Кхуьннаш деши санна цIена ю, дIаIоьттина я хьаькхна цхьа къолам а боцуш. Ишта цIена лело еза дешаран коьчаллаш. Забар яхь бакълена а бакъ дара иза. ХIинца аса со муха хуьлуьйтур вара-м хаьа суна. Сайна пайда а боцуш ас яхийтина хан юхаерзо йиш елар-кх...\nСоьца къамел дан резахиллачу иллиалархочуьнгахь, Байсултанов Джамалайгахь, дикачу агIор хьагI а йолуш товш хетарг дара, мукъамаш баха, говзачу пхьеро лерина нисбина буьйлина мерз санна, иза кханенах тешна а, дегайовха а хилар, шен кхин дIа а бIаьрла кхиамаш хир бу аьлла.\nКхузара ондда бух болуш ду тIейогIучу ханна а Жамин аз адамийн дегнаш хьоьстуш, синтемах дузуш ладогIархошна юх-юха а хезаш лаьттар ду аьлла.


Ахчанех буьзначара а лечкъадо нохчийн зудабераш\nIаьрбийн Эмираташ - Нохчийн йоI ю Пирдоз фирмано тегна бусулба духар гойтуш, Дубай, 24заз2012\nНохчийчохь тIепаза довш долчу зудабераша сингаттам латтабо бахархошна юкъахь. Зуламах ларлуш, цхьаболчара шайн зудабераш цIахь совцийна деша а, балха а ца дохуьйтуш. Хьолах кхуьучара дийцарехь, буьзначу хьаькамаша а, церан кIентарша а шайна хазъелла йоI ядайо, тIаьхьало ца хуьлчу кепара. Делахь а, оцу чолхечу хаттаран цхьа агIо бен яц иза.\nХIинца дуьххьала а доцуш мехкарий а, зударий а хьокъехь юкъ-кара гIовгIа йолу махкахь: куьг бехкенаш муьлш бу а ца хууш, цхьа кхел еш санна, зуда-мехкарий байарца а, гуш бахьна а доцуш лечкъорца доьзна а.Тахана тезеташкахь а, леррина а, ларамза а тобане гулбеллачу наха а дийцаре а деш, гурахь дуьйна тIаьхьий-хьалхий йиъ йоI-зуда лачкъийна Нохчийчохь,I5 шарера 20 шаре кхаччалц хенаш а йолу.\nАла дашна кхушара дуьххьала хаалуш дац кхузахь и тайпа акха зуламаш. Аьхкенан юккъерчу беттан 6-чу дийнахь Соьлжа-гIалин Маяковски урамехь юххехь машен а сацийна, ницкъала цу чу а хаийна дIайигна 20 шо долу Элимханова Хадишт. ХьаргIанаш санна цунна тIебеттабеллачу божарех цхьаъ тIеман барзакъ дуьйхина хиллера бохуш хааме гIирсашкахула даре динера хIетахь ядийначу йоьIан нанас.\nДуккхаза а хааме даьхна ма-хиллара Нохчийчохь кIезиг ца нисделла, бахьана билггал хIун ду а ца хууш, пIелгара,лергара хьайина дашо хIумнаш а йоцуш, байина къона зударий карор а.Куьйга пIелгаш ца тоъал бу и саннарш а.\nЦхьаболчара мехкарий ларйоцуш бар а, байар а дузу, аттачу амале а бирзина, церан шайна ма тов дастаме леларца.\nКхечара чIагIдо, боьха хьашташ кхочушдан, са къерархьамма уьш лечкъош берш ницкъаллин структурийн декъашхой бу бохуш… Ахь дIа хьавинччуьнан шен хьажам бу цу гIуллакхе. Юккъерчу барамехь, дукхах болчу бахархошна хетарг дуй те, аьлла хетало, соьца къамел динчу Соьлж-гIалахочо Бахьас бохург а. Доцца аьлчи цхьана ойланна тIехь сецца вац иза лечкъочу мехкарийн хьокъехь.\nМехкарий лечкъорехь, цхьа керла тулгIе санна махкахь тергаллучу хиламаша забаренна а доцуш сагатдан долийна кхиъна догIучу зудаберийн дай-нанойн.МогIарерчу бахархошна тамаше хетарг ду хийла маьIне доцург гойтуш а, дуьйцуш а йолчу телевизионехь бегашенна а Iедалехь болчара цу юкъараллин айп-зуламах хIумма а олуш цахилар.


Кху шеран хьалхарчу исс беттан жамIашца, пачхьалкхехь некъан бохамашкахь дукха нах леш хиларца хьалхара ю Нохчийчоь а, ГIебарта-Балкхаройчоь а. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан статистикаца, хIора некъан бохамехь нисвелла пхоьазлагIниг леш ву.\nЮккъерчу барамехь аьлча, Оьрсийчохь лазийначу бIеннах велла нислуш ву 7,9 стаг. Къилбаседа Кавказан федералан гонашкахь гойту терахь ду - 11,1 бу лен нах. Нохчийчохь некъан хьовзамашкахь кху шарахь велла лоруш ву 22,1 стаг, ГIебарта-Балкхаройчохь – 16,7.\nКхул а хьалха хиллачу шина шеран гайтамашца дуьстича Нохчийчохь оццу хеначохь беллачийн терахь жимма лахделлера (26), ткъа ГIебарта-Балкхаройчохь – 14 стагана тIера бIенне гIоьртина терахь.\nЛакхара ду ишта нах баларш ГIалгIайчохь (15,6), Адыгейхь (14,8), Ростовн кIоштахь (14,2), Дагестанехь (12,9).\nНекъан хьовзамашкахь лечу нехан терахь лахара гайтина Оьрсийчоьнан Къилберчу а, Къилбаседа Кавказан а регионашлахь цхьана Къилбаседа ХIирийчохь (6,8), аьлла ду чоьхьарчу гIуллакхийн министралло арахецначу статистикехь.\nОцу юкъанна, Нохчийчохь Дечкен-баттера Гезгамашин-батте кхаччалц 152 некъан бохам хилла, чевнаш йина, байина нах а нислуш, кIезиг некъан хьовзамаш хуьлучу 10 субъектан могIарехь ю республика. Къилбан регионашлахь некъан бохамаш лахара гойтучарлахь ю ГIалгIайчоь – 123.\nДустуш аьлча, Адыгейхь а, ГIалмакхойчохь а, бахархойн терахь Нохчийчохьчул а лахара долчу, исс беттачохь 300 некъан бохам хилла, нах лазош.\nКъоман рейтинган агенталлан эксперташца юкъахь шаьш дIабаьхьначу талламашца 2019-чу шарахь РБК агенталло билгалдаьккхира, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а къаьсттина алсам хуьлуш хиларх некъан бохамаш. Шаьш зераш дIахьочу заманчохь цхьа могIа гайтамаш леринера цара, ишта машен лелоран хатI а, маса хахкар а, машенашкахь йоккху хан а цхьана. 14 эзар машен чу хIоттийначу тематикан гIирсаца гулйина эксперташа шайн информаци.\nБинчу талламийн жамIаш баллашкахь Iорадаьхнера цара. Масала, Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а 75, 1 балл кхечира. Некъаш тIехь хьал кхераме хиларца къастийра ишта Забайкальскийн (75,6), Оренбургскан, Ленинградскан (шиннан а 77, 1 балл), Челябинскан (77,2) кIошташ.


Нохчийчоьнан куьйгалхочун а, Iедалан а администраторан дарж Кадыров Хас-Мохьмаде делира 2020 шеран Лахьан-баттахь. Цул хьалха иза вара махкарчу Кхерамзаллин кхеташонан коьртехь, 2019 шарахь Iийна Устрада-ГIалин мэран даржехь, шен 26 шо долуш, 2017 шарахь, цунах вира Соьлжа-ГIалин полицин буьйранча.\nЛаккхара даржашка хаийна мехкан куьйгалхочун ши йоI а. 2020 шарахь 21 шо долу Iайшат хIоттийра синбахамаллин министран хьалхара гIовс, 20 шо долчу Хадижате елла махкарчу берийн бошшамийн департамент.\nКадыров Рамзана тIеэцна кIант Кадыров Висита 2020 шеран гурахь хIоттийра Роспотребнадзоран Нохчийчуьрчу декъан куьйгалхочун гIовс.\nШо хьалха Кадыровс, мехкан лаккхара даржаш цо шен доьзалхошка стенна ло, аьлла хаьттича делла жоп иштта дара: "Суна эхь ца хета, ас сайн къомах, республиках жоп ло, со оцу тIехь ларавеш хилча, хIун бен ду мила хуьлу министр, кIоштан, администрацин я министрийн кабинетан куьйгалхо? Цунах ас са ца гатдо".


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Девежарша хIумма ца дина тхуна...\nАссаламу Iалайкум! Олхазар, наследствох лаьцна хаттар дара сан. Сан деда дийна волуш сан да велла (Дала гечдойла цунна а, массо бусалбанна а). ТIаккха тхан дедас ша валале шен керт шен висина шина кIантана юкъахь екъна, 27 соти ю и. Тхо хIумма йоцуш диссина ду, 7 бер дара тхо тхайн ненаца диссина. Кхин а, тхан да дийна волуш цо цIенош долийнера цу кертахь (бух боьттинера цо, цIенош дархьама). И тхан дас йина харж юха цайирзина тхуна цу бухах. Цул тIаьхьа девежарша хIумма ца дина тхуна. Суна хаа луург, вайн динехь муха хила дезаш ду и гIулкх? Хьуна Дела реза хуьлда, Дала Шен доьхьа дойла ахь лелош дерг!\nЛераме ваша. ХIинца ахь дуьйцуш долчу хьолехь аш шайн девежаршкара цхьа хIума ехар, йа цхьаъ ло бахар, йа шайна цхьаъ йала еза бахар дика хIума ца хета суна. ШариIатехь оцу гIулкхана сацам иштта а бу, вуьшта а бу олийла дац сан, хIунда аьлча и гIулкх къасточу даьлча довза дезаш дуккха хIуманаш хир ду, шуьга а, цаьрга а хетта дезаш хIуманаш хир ду. Оцу бухах лаьцна дийцича а иза дукха дахлур ду. Цара шуьга шайн бух тхан кертара дIабаккха алахь иза йа шуна а, йа царна а пайдане доцучу дера ду; ткъа и бух вай даьхни ларахь, цунах мах тIаккха шуна массарна юкъахь бекъа безар бу, цунах цхьа дакъа шун дедена кхача дезар ду, шун да лечу хенахь дийна хиллехь шун денанна а кхача дезар ду; ткъа шун деда дийна ца хилча, йа нагахь санна шун денана а дийна яцахь, цаьршинан дакъа цуьнгара ирс эца йиш йолуш болчу гергарчарна кхочур ду, царна юкхахь уггар хьалха шун девежарий хир бу. Йа цара шуьга шайн ваша лечу хенахь диссина долу цуьнан дерриге даьхни шариIатца декъа лаьа шайна алахь, цунах йа шуна а, йа царна а ца оьшург хир ду.\nТкъа, доьххьара ма-аллара, хьал ма-дарра сайна ца довзарна, оцу шун гIулкхан хьокъехь сацам бу хIара аьлла хIумма олийла дац сан, делахь а шун пурбанца шуна хьехар дийр ду ас. И гIуллакх иштта гена а ца доккхуш, шайна юкъара гергарлонаш доха а ца деш, дуьнена хIума бахьанехь вовший мостагIий а ца хуьлуш, жимма пайда а эцна дIадер долу даьхни бахьанехь вовшашна юкъара марзо дIа а ца йоккхуш, хье ца деш Iаддита и гIулкх. Шуна цунах кхин хила боккха пайда а бац, мелхо а зен алсам хир ду шуна, Делан агIор а, нехан агIор а, тIаьхьлонан агIор а, тIаьхьа тIекхуьучу тIаьхьенан агIор а. Шуна Дала яздина долу рицкъа дIа ца кхочуш шу дуьссур дац.\nТкъа гергарчу нахаца йолу дика юкъаметтиг, вовший бертахь хилар, вовшашна юкъахь марзо йолуш хилар, вовший оьшучунна гIоьнчий хилар, вовший къинтIера довлуш хилар, кIезга долчу хIуманийн дукха ойла ца йар, дуьнене хьежар лахара доцуш лаккхара хилар, дуьне бахьана долуш юкъаметтиг гал ца яккхар, шен даьхних шен гергарчарна да́къа дар, царна совгIат эцар, уьйраш чIагIйар, гергарло схьа лелош дацахь а ахь дIалелор, вовший деладелла-декхаделла хилар, дуьне бахьана долуш вовший оьгIазлонаш ца латтор, къийсамаш ца латтор, вовшашца къинхетаме хилар, къахеташ хилар, кханалерачу дийнан ойла йар, къемат дийнан ойла йар, хIара дуьне дIадер долуш дуй хаар… Йа АллахI! И массо сийлахь хIуманаш, деза-даккхий белхаш, баккъалла оьзда волчу стага бен, баккъалла бусалба волчу стага бен лелор доцу йа лелалур доцу хIуманаш, Далла дезаш долу хIуманаш… Дуьнена цхьа масех эзар соьмах хийца муха хуьйцур ю и оьздангалла, и дикалла, и адамалла, и бусалбалла?! Лераме ваша! Ахь и хIума дина бохург дац хьуна сан иза, иза ахь хьайна тIе ма лацалахь (суна-м хьо мила ву а ма ца хаьа), сан сайн гергарчарна юкъахь доьжна а, хилла а хIуманаш ду хьуна ас дуьйцурш, вайн юкъара хьал а ду хьуна ас дуьйцург. Вай дуьненна дукха сутар довлар ду хьуна ас дуьйцург, вай эхартан ойла кIеззиг йар ду хьуна вай дуьйцург, шайтIано вайна тIехь дуккха хIуманца толам баьккхина хилар ду хьуна вай дуьйцург. И массо дика хIума дицдина, доккха хIума дицдина, дуьссур долу хIума дицдина, дуьнена нахIарш бахьана долуш вайна юкъара гергарлонаш дIахедар, оьздангалла гIелйалар, къинхетам дIабалар ду хьуна вай дуьйцург.\nХьайна цхьа ца там хиллехь къинтIера валар доьху ас хьоьга юха а.\nДала Шен къинхетам бойла вайх массерах!\nТкъа дика хуург сийлахь-веза волу АллахI ву.


Хьехархо верна декъах ву аьлла, бехкевина Францехь виъ дешархо\nПарижна гергахь хьехархо Пати Самюэль вер толлучу Францерчу полицино бехкаш дехкина виъ дешархочунна, хаамбо РЕН ТВ канало. 47 шо долу хьехархо къизаллица вийра Нохчийчуьра схьаваьллачу Анзоров IабдуллахIа, Парижна гена йоццучу Конфлан-Сент-Оноринехь.\nОцу гIуллакхна тIехула верриг а жоьпе озийна, зуьйш ву итт стаг, яздора "Новости" агенталло.\n47 шо долу историн а, географин а хьехархо Пати Самюэл вийра байначу беттан 16-чохь. Зулам дарна бехкево Москвахь вина, дуккха а хан хьалха доьзал Францино тIеэцна волу Анзоров IабдуллахI. Иза ша а вийна лоцучу муьрехь полисхоша.


Мигранташ Сочехь баца а бина, аракхийсина Оьрсийчоьно\nСочи -- Мигранташ-белхалой автобусе хьовсуш бу, Красная поляна курортехь гIишлошъяран белхан бинчул тIаьхьа, Чиллан беттан 10, 2013\nЭзарнаш белхалой Сочи-гIала баханера, Олимпан ловзаршна бечу кечамна тIехь са яккха Iалашонца. Амма цхьа а къепе йоцуш ечу гIишлошъярах дикка пайда эцна, «цхьана денна кхуллучу фирманаша». Шаьш лаьцна белхахой Iеха а бина, тесна битина цара Сочехь. Оцу хьокъехь ю тахана Балмфорф Тома кечъйина шен рогIера материал. Иза гочъйина Умарова Аминас.\nСочи, Дечкен-беттан 29-де -- Кепек ахча доцуш, декхар вахана волу Подрезов Евгений ша вехачу Ростов-гIалара ши шо хьалха новкъа ваьллера Сочи-гIала ваха.\nАмма, юьхьанцара, ахча даккхалур ду аьлла хеттарг, доккхачу декхаре дирзина. 28 шо долчу Подрезовна гина а дац шен лур ду аьлла хилла алапа. Цунна тIаьхьа иза чIогIа мел волу, цунна дуьхьала доьрзу иза. Иза балха дIаэцна йолу, Томскехь хьесапе эцна хилла гIишлошъяран компани, цIеххьана тIепаза яйна. Ша инарла директор ву бохуш лелла стаг а, юкъара леларг бен ца хиллера. Эххар иза а вайна. ХIара санна 108 стаг ву оцу хьолехь висина. Уьш бу хIинца декхар бахана 3,5 миллион соьмана.\nОренбургера Соче балха вахана хиллачу кхин цхьана стаг Кузнецов Романа шен балдаш дIатегна, йиш йоьхна.\nСочера Iаьнан Олимпан Ловзаршна кечам барна тIехь дика куьйгаш дохдина, цхьана денна кхоьллина хиллачу фирманаша. Ерриг Оьрсийчура, кхечу пачхьалкхашкара Сочехь ахча даккха бахана хилла нах Iехон аьтто баьлла цигахь лаьтта криминал, кхаьънаш эцар а бахьанехь.\nПодрезов а, Кузнецов а гIазакхий ву. Амма дукхах берш, хьажархоша дийцарехь, арахьара тIебаьхкина мигранташ, ахча ца даларал совнаха, махках баьхна, белхаш бина ма-бевллина.\nСимонов семен, Iедалх йозуш йоцчу Юккъерчу Азера мигранташна гIо дечу Сочера декъан директоро бахарехь, хIинца и мигранташ аракхуьйсуш бу гIалара.\nСимонов: «Кхузахь Олимпан объекташкахь белхаш бан баьхкина хиллачу эзарнаш нахах хьакхаделла иза. ХIинца, массо хIума йина уьш бевллачу хенахь, уьш аракхуьссуш бу. Цкъа делахь, царна алапа ца ло. Махкал арабоху я, бовдийтархьамма, тIеIаткъам бо. Документаш нийса доллушехь, тIеIаткъам барна, кхузара дIабаха безаш бу уьш.»\nСимоновс бахарехь, Даханчу шеран Товбецан баттахь церан организаци схьайилличхьана дуьйна, эзарнаша мигранташа эзарнаш латкъамаш бина цаьрга. Коьртачу декъана, арахьара мигранташ бу уьш.\nАмма, Сочехь белхалошкахьа къуьйсучу адвокато Попков Александра бахарехь, компанеша юкъаралелачу нахах пайда оьцуш хилча чIогIа хала ду, юьхье кхиа а, бакъдерг карон а.\n48 шо долу Бозоров Бахшило Узбекистанера вахана ву Соче. Масех шарахь Оьрсийчохь биначул тIаьхьа, бIаьста кхаьчнера иза Соче. Шина баттахь, Олимпан эвларчу хьешан цIа деш болх бина цо. Амма дIавахенера, Москохара фирман долахочо шена ах алапа бен ца делча.\nСимовновн гIоьнца кхеле латкъам а бина, шен схьа даланза дисина алапа схьадаккха догйовха ву Бозоров. Олимпан ловзарш дIахьучу юкъанна Сочера дIавахана иза. Шен белхан документаш нийса доллушехь, ша полицино лацарна а, цул чIогIа депортацех а кхоьру иза. Махкара араваккхахь, пхеа шарана Оьрсийчу ваха дехка тарло. «Мигрантийн кхузахь Iойла дац», элира цо.\nДаханчу шеран Гезгмашин баттахь Краснодар-гIалин Iедалша мигранташна дуьхьал йолийна кампани, къаьмнаш къесточу кампаница цхьананисъелира. НеIаршна тIе хIуьттуш, документаш талла хIоьттира иммиграцин полици.\n2013-чу шеран тIаьхьарчу беттанашкахь эзарнаш мигранташ лаьцнера, полицехь ханна чубоьхкина а латтийра. Царах дукхах берш Оьрсийчура арабаьхна. Алапа доцуш аракхийсина а бу шортта. Цхьаберш къайлабевлла, дуккха а шаьш дIабахана, хьал кхин а гена далале.\nШа а, шен махкахой а хьал кхераме даллалц, Iа лууш дац. Цундела дIадоьлху шаьш бохуш къамел дира цо, ша новкъа валале цхьа де хьалха.\nБозоров: «Дукхах болчарна депортаци йина. Тхоьца болх бина цхьа стаг стомара араваьккхина, кеманца д1авахана иза. Цундела арадовла кхоьру тхо.»


останки пропавших без вести\n"Велла стаг дIаволла йиш цахилар - боккха бала ма бу""\nЛар йоцуш байначу нехан гергарчара горга стол дIаяхьара Соьлж-ГIалахь. Цхьана балано, бохамо цхьанатоьхначу цара юха а билгалдаьккхира шайгахь долу хьал.\nГуш ду, шераш мел дуьйлу цаьргахь болу бала базбалар бен, байлуш ца хилар. ХIораммо белхабора иза. ХIумма а ийза а ца луш къамел дора цара оцу гуламе баьхкинчу бакъонашларъярхошка а, юкъаралхошка а.\nЦхьанакхетар долалуш Апти цIе йолчу юкъаралхочо довзийтира, эскархоша дIабигинчул тIаьхьа байначу нехан ларш хIунда карош яц.\nАпти: "Лаккхарчу Iедалша, масала дуьненан Iедалша эра ду-кх вай, цара инарлашка къайлах шайн къамелехь луург де аьлла. Муьлххачу а тIамехь хуьулуш ду и санна дерг. Iедало бакъо елчий бен, цара шаьш лелийнарг гучудоккхур дац.\n1едал,Кадыров,Вайн лаккхара Iедалера нах а бу шуна цунна бала а кхаьчна лелаш. Амма церан а ницкъ ца кхочу. Вайн дага догIу-кх «зачистка» йо шаьш бохуш, оьрсийн инарлаш буьйлабелча, Нохчийчуьра мел чIогIа лараме стаг схьаэцча а, цуьнга ла ца дугIура цара. ХIинца а ду шуна изза хьал".\nНохчийчохь байначу нехан гергарчарна хетарехь, Оьрсийчоьнан президенте кхайкхам бича гIуллакх хила мегара.\nВайначуьн нана: " Набахтешка талламаш бан "ас", "со" боху нах бахча, цу чуьра нах ара а бовлий, тIе герз а лоций латтабора уьш дIабаххалц. Суна хетарехь мила инарла мичахь лаьттина хууш ма ду. Путине, цкъачунна трибунал а ца хьехош, цуьнга а, оьрсийн коьрта мозгIаре а кхайкхам бича дика хира дацара теша?"\nДонера гIалгIазкхийн эскаран инарла волу Дунаев Руслан а ву шен воккхах волу ваша лоьхуш. Иза хьалхара тIом болабеллачу хенахь Соьлж-ГIалан юкъахь вайна.\nДунаев: "Тахана дукха нах бу байна а, байина. Велла стаг дIаволла йиш ца хилар боккха бала ма бу. Тахана а, сайн ваша дийна каравогIур вацара теша бохуш ву-кх со.\nТайгахь цхьанхьа бу аьлла, хабар кхаьчча, цигахь болчу цхьана нахе дехар динера ас "хьовсахьара", аьлла. Сайн ваша лоьхуш суна вийна сайн классера стаг а карийра, гергарниг а карийра. Дукха оьрсийн а бара баккхий нах байина. Дукхахберш коьртах снайпер олу топ тоьхна, байина бара".\nТIаьхьарчу хенахь Нохчийчохь кар-кара а луш лелош ду фамилеш тIехь йолу цхьа тептар. Иза Ростовера цхьана набахтехь велла араваьккхинчу тутмакхан бага а йоьллина, араяьккхийтина боху. Иза дукха хенахь дуьйна хилла хIума ду. Иза бакъ хилла а дац, боху цхьаболчу бакъонашларъярхоша. «Бакъонашларъяран центран» куьйгалхочо Эжиев Минкаила дехар дира зударшка а, божаршка а шайн гергара нах лоьхучаьрга, билггала хууш боцу хаамаш баржа ма бахьара аьлла.\nЭжиев: "Ца хууш долу хIума дийцахь вайн кIезиг хетара ду шуна. Москох а хетар ду, кхечанхьа а хетар ду. Вайн хууш дерг ду ала дезаш, моьттург, хетарг а доцуш. Вайна массарна а хууш ду набахтера багахь цхьа список араяькхкина бохуш. Тахана-селхана хилла а дац иза. Нагахь санна цхьанхьа нах бу аьлла хезнехь, со а, кху чуьра Iедалан белхахой а арабевра бу шуна".\nБакъонашларъярхо Эжиев Минкаилан дуьхьала къамел дира шен байнарш лоьхучу кхечу зудчо.\nВайначун нана: "Набахтехь нохчий бац бохий ахь? Хьуна билггала хууш дуй уьш бац аьлла? Соьга оьрсиша аьлла, Тюменехь хIурдал дехьа а баьхна, хьун хьокхуьйтуш ю цаьрга. Тахана Руслан ву шен ваша лохуш. Цуьнан дог лозу. Кхечеран ца лозу. Хьекъале нах а бу вайна юкъахь, амма церан а дац цхьанна а кепара дан хIума".\nТахана официала болчу хаамашца шинна а тIамехь вайна ларалуш ву 8 эзар ца кхоччуш стаг. Амма бозуш боцучу бакъонашларъярхоша бахарехь и терахь маситтаза лекха ду.


Оьрсийчоь -- Петарбухна уллерчу Павловск-гIалин садоIийлан кевна тIе нацисташа ехкина фашизман хьаьркаш, 27Мар2010\nМоскох Маймонидан цΙарахчу академехь полицин лерринчу тобано нохчийн студенташна еттарх а, лецарх а лаьцна хΙинца а ду дуьйцуш Оьрсийчохь. Интернетерчу сайташкахь дуккха а оьрсий, даима а санна, баккхийбе, ницкъ а беш, дΙадигина и бераш полицина еттарна бехке деш. Москохарчу нохчийн адвокаташна а, бакъонашларъярхошна а хетарехь, Оьрсийчохь чΙагΙъелла ехачу ксенофобин хатΙ ду иштта.\nМоскохарчу туьканийн туьпахь, «Европейскехь», дов иккхича, футболан фаната пхоьазза газаца юлу тапча тоьхна Маймонидан цΙарахчу академехь доьшучу нохчочунна Ризванов Бекханна. Амма бехкийриг нохчо ву, цо фанатна вала тарлуччу урс тохарна.\nРизвановца цхьаьна леташ хилла накъост лаца аьлла, академин цхьаьнаΙойле баьхкинчу полисхоша етташ вигина иттех студент. ХΙинца царех кхаанна – Исламов Майрбекний, Магомаев Олхазарний, Ибрагимов Хьабибаний - набахтехь иттех шо доккхуьйту бехк бу талламчаша тΙехьерчош. Мелхо а бераша полисхошна йиттина сурт ду Ιедало хΙитториг.\nКхеташ ду, газеташкахь а, интернетехь а тема йийцаре ечу дукхахболчу оьрсийн позици муха хила догΙу. ДогΙу, нохчашна а, кхиболчу кавказхошна а наΙалт кхайкхош хила. Цхьа наггахьверг бен а ца волу иштта хьажам бехийла дац, вай Оьрсийчоь олучу 100 сов къаьмнех лаьттачу пачхьалкхахь деха, диканиг – дика ву, вониг – вон ву, стенна хьекхадо къаьмнаш оцу юкъа, олуш.\nОцу хьолах боьлла оьрсий. Боьлла церан шайга безам бацарх кавказхой а.\nТкъа хΙун до Кремло, Ιедалша, президента, парламенто, кхелаша, политикаша, прессано ксенофобех, къаьмнаш къаьмнашка гома хьежарх, мукъадахарехь? И хаттар дено-дено ирлахь бен, артлуш дац нехан ойланашкахь, къамелашкахь.\nМоскохахь лецначу студентийн адвокатех цхьаъ ву Мусаев Мурад. Цо а, цуьнца цхьаьна берийн бехкбацар къовсуш волчу кхечу массийттаммо а боккха болх болийна, полицин лерринчу тобано берашца харцо лелийна хилар гайта.\nОьрсийчуьрчу ксенофобин бух Ιедало биллина а бу, цо чΙагΙбеш а бу, аьлла хета Мурадна. Цо иштта дагалоьцу и муха кхиира пачхьалкхахь.\nМусаев Мурад: « ЧΙагΙъелла яьлла Оьрсийчохь ксенофоби. 20 шо хьалха скинхедаш бара баьржина, фашисташ санна лелаш, кортош баьшна, Ιаьржачу нахана тΙхь гΙело еш хьийзаш. Ткъа цул хьалхо гΙеранаш яра – солцевон, ореховон, люберцын...\nМелла а кхеташ волчунна хаьа, уьш Ιедало кхиош ярий а, яржош ярий а. И тΙаьххьарнаш КГБ-но Советан Ιедал долуш кхиийра. ХΙинца футболан фанаташ шайх олу нах а бу, суна хетарехь, Ιедало кхиийна а, баржийна а. Церан система нахана юкъа а хецна, цаьрга ксенофобин барамаш хΙиттабойту Ιедалша. Ма-хуьллу нехан юкъаметтигаш йохош. Гамонаш кΙаргъеш, бахьанаш а дохуш хьийза уьш.\n...Кхелаша а, девнан талламчаша а гΙуллакх нийсса ца листа дерриг а до. Оьрсашний, нохчашний юкъахь цхьаъ нисделча, дов, масала, автоматехь бехк нохчашна тΙехьо. Царна вай шолгΙачу сортера а дац, ду кхоалгΙачу, йоьалгΙачу сортера».\nСтохка а, кхушара а оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а юкъархоша, бакъоларъярхоша ма-хуьллу дестийна дийцира Кремло къаьмнаш цхьаьнатоха, вовшашна герга хилийта деш хΙума дац, бохуш. И болх гΙатто а, дΙабахьа а ша-тайпа, цунна лерина, министралла, оьшу, чΙагΙдора церан гуламаша.\nЭххар а и мохь дΙахезна Путин Владимирна. «Къаьмнийн бертан кхачояр» цΙе а йолуш арахецна цо омра. Амма беламе ду цу тΙера дуккха а хΙуманаш, и дийцаре дечу бакъоларъярхошна а, къаьмнийн юкъаметтигийн даггара балаболучарна а. Карара шо чекхдалале цо декхаре йо Медведев Дмитрийн министрийн кабинет а, президентан администраци а Оьрсийчоьнна къаьмнийн политикан стратеги билгалъяккха.\n«Ткъа иштаниг оццул сиха, эха шера чохь ден хΙума дац, иза мехала а, буьззина кечам бина а хила безаш болх бу», - яздо зорбанехь бакъоларъярхочо, журналиста, «МухΙажирийн юкъарлонийн форум» олучу организацин хьалханчас Графова Лидияс. Путинан омранах ша йоьлуш юйла а ца лечкъош, доьшу цо иза.\n«РогΙера дешаран шо доладалале Оьрсийчоьнан Ιилманийн академино къастайойла школашкарчу берашна деша пайде долчу 100 жайнан цΙе», - боху омрано. «Деккъа дΙа и жайнийн цΙераш яхаро къаьмнийн марзо чΙагΙъяран болх берзош белахь, атта-м ду Ιедална, яздо Графова Лидияс.\nКхин а тамаше ду Ιедалх жоп лучу Путина а, Медведевс а оцу омрано юьйцу къаьмнийн юкъаметтигаш чΙагΙъяран комитет кхуллуш цуьнан куьйгалле Гитлер вина де даздеш волу стаг хΙоттор – Босых Александр. Цо шен интернетерчу блогехь яздина ду хΙара дешнаш: «Гитлер дика масал ду. Массо а агΙор. Пачхьалкх айина, цунна Ιалашонаш къастийна, эскарш кхиийна, дуьненна Ιаламат боккха тΙеΙаткъам бина. Уггаре диканиг – жуьгтий охьатаΙийна».\nТкъа ши шо хьалха, Гитлер винчу дийнахь, «ас декъалво массо а Дезчу денца!», аьлла дара цуьнан блога тΙехь цо дитина йоза.\nБосых Александр къаьмнийн юкъаметтигаш шаръян а хаийча, президент оьрсийн футболан фанаташ, аьлча а, нацисташ гуллучу метте а лелаш хилча (дагалоцур вай Москохахь ши шо хьалха фанат Агафонов дΙавуллуш тезета вахначу Путина дина къамел), хьаьнна бехк билла беза пачхьалкхахь ксенофоби кхиаран а, чΙагΙъяларан а?\nЖоп гуш ду бΙаьрзе воцчу муьлххачу а вахархочунна. Иза чΙагΙдо «МухΙажирийн юкъарлонийн форум» организацин куьйгалхочо Графова Лидияс а, адвоката Мусаев Мурада а, пачхьалкхах цΙенна доглозучу кхечу эзарнаша а.


Коррупцина дуьхьал митингашка нах кхайкхар питана ду боху Кремло\nЗазадоккху-бутт 24, 2017\nТIедогIучу кIирандийнахь Зазадоккху-беттан 26-чу дийнахь Оьрсийчуьрча 100 гIалахь коррупцина дуьхьал митингаш дIаяхьа дагахь бу оппозицин векалш. Кремлан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс питана ду аьлла дIахьедар дина «цхьамогIа наха» бахархой митингашка кхайкхар, яздо «Iамеркан аз» портало, Интерфаксана тIе а тевжаш.\nОппозицехь волчу политикан Навальный Алексейн цIе цо ца яккхахь а, оппозицина хетарехь, юьйцург ю Москох гIалин юккъехь коррупцина дуьхьал хьажина дIаяхьа кечйина акци. Иза вовшахтоха бакъо ца елла Iедалша.\nШайн агIор Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь дIахьедар дина, низамашлардечу органаша шайна тIе жоьпалла оьцур дац, Iедалшца дага а ца бовлуш, Зазадоккху-беттан 26-чу дийнахь вовшахтоьхна митинг дIаяхьа гIоьртинчул тIаьхьа хин долчух аьлла.\nМаршо Радионо бинчу хаамца, коррупцина дуьхьал хьажийна митингаш а, болабаларш а дIадахьа лерина ду 100 гIалахь.\nЦу тайпа акцеш вовшахтохаран цхьа бахьана ду кху деношкахь коррупцица къийсаман латточу Навальныйн Фондо кечйина филм-таллам гучуялар.\nЦу филмехь буьйцуш бу премьер-министро Медведев Дмитрийс гулбина, аам декларацехь гайтина боцу бахамаш, яздо «Iамеркан аз» портало.


Инфоурок › Родной язык ›Тесты›Тест "Синтаксис" (5 класс)\n1. Синтаксисо 1амадо…\nв) дешнийн цхьаьнакхетаршший, предложенешший;\n2. Предложенеш хуьлу…\nа) дийцаран, хаттаран, айдаран; б) гайтаран, къастаман, къастамза;\n3. Предложенин коьрта меженаш ю…\nа) орам, суффикс, чаккхе; б) подлежащи. сказуеми\n4. Дийцаран предложени ю…\nа) шена чохь хаам берг; б) шена чохь хаттар дерг;\n5. Хаттаран предложени ю…\nа) шена чохь хаттар дерг; б) шена чохь хаам берг; в) шена чохь т1едиллар дерг;\n6. Т1едожоран предложени ю…\nа) шена чохь хаттар дерг.; б) шена чохь хаам берг;\nв) шена чохь т1едиллар дерг;\n7. Дийцаран предложени хоттае\n8. Хаттаран предложени хоттае\n9. Айдаран предложени хоттае\n10. Т1едожоран предложени хоттае


Довхачу б1аьрхиша юьхь а яшийна, ненан кошан чуьртана боьг1на шийла т1улг мара а къуьйлуш лаьтта со. Кху м1аьргонехь суна и б1аьрхиш а, сан даггара до1а а кхечу х1уманца хийцар хьеха мила хир вара?!\nСан метта шен дахар охьадилла, шен са д1адала, сан лазам шена чухуда, гечдан йиш йоцург а гечдан, со мухха велахь а – нуьцкъала я г1орасиз, цомгаш я кхетамах телхина – со ма-варра веза кийча хилла адам х1инца кху дуьненахь дац.\nКхин хезар дац кху дуьненна со доггаха, ц1ена велалуш…дукха экама ду х1инца кху дуьненца со вузу пардо.\nДуккха а шерашкахь, болатан пурженаш санна, хьаьвзина лаьттина сан синпхенаш.\nСан бакъо яра кхера, амма бакъо яцара и кхерам гайта. Хиларан я цахиларан зила т1ехь д1адоьдура дахар.\nКог шаршар – даиманна а д1авахар, Есаллин чаккхе яцарехь д1авар дара.\nХ1ора дош, х1ора хьажар, х1ора г1улч шен мах болуш дара.\nИ ерриге а халонаш букъа т1ехьа йисинчул т1аьхьа, кхерам т1ехтиллачул т1аьхьа и аьчкан пурженаш дукха сиха ястаяла юьйлира.\nХ1инца пхенаш чохь кхехкарг ц1ий дац – шена хьалха цхьа а дуьхьало ца юьту сийна ц1е ю!\nУрх ца евза эмалкаш санна, хьаьвдда ойланаш а. Царна цкъа а ца тоьара маршо, уьш даима а цхьана 1алашоне хьовсийна яра, ткъа и 1алашо яйча, уьш некъ а, къилба а ца хоьржуш, д1асаяьржина, д1асахьаьвдда…\nХьан д1адаханчо пен хилла ларво хьо дахаран бакъдолчух, амма и дуьхьало а гуттаренна а яц – дахаран 1аткъамо йожор ю и – т1аккха юха хьийза йолалур ю болатан пуржеш.\nТкъа цкъачунна хьан г1орасизалло шина декъе доькъу хьуна гонахара адамаш: хьо когаш т1ехь сацон г1ертачаьрга а, шайн мачийн боьхачу айрашца хьо хьаша г1ертачаьрга а. Доттаг1ийн ямартлоно цец а ца воккху со – со цецвоккхург церан тешаме хилар ду.\nВайн дерриге а дахар къийсам бу. Уггаре а халаниг ша-шеца болу къийсам а болуш: шен кхачамбацаршца, г1орасизаллица, шовкъашца, хьог1аца, саьхьараллица, малонца, десачу дешнашца…\nХьо хийцавелла, хьан г1ора кхачийна, т1аккха хьуна гонахара дуьне а хийцаделла.\nХьан дуьне гатдо т1едеттачу дешнийн дарцо – къизачу, ирачу, къинхетам боцучу дешнийн дарцо.\nАхь дуккха а шерашкахь къийсамца даьккхина хьан дуьне дукха сиха дузу маьлха к1ел шайн меттиг лоьхучу адамех, цхьана а х1уманна б1аьрган нег1ар а ца тухуш, шайн меттиг яккха 1еминчу адамех.\nКогаш т1ехь латта висар – хьайн берриге а ницкъ буйна гулбар, ойланаш урхе ерзор ду. Хьуна хаьа, х1ун дан деза, амма хьан ницкъ ца кхочу.\nХьуна гонаха дерриге а духуш, даьржаш ду, шен бакъдолчу сибатехь схьах1уттуш ду дуьне, хетарш а, моттарш а д1адовш, схьагуш ду х1уманийн а, хиламийн а бакъсурт.\nХьо цунна тидам бан бен, хьайн а, нехан а шалхонаш емалъян бен ницкъ ца кхочуш висина.\nАмма иза дика зер ду. Ког ца тасалуш, охьа ца кхеташ ца хуьлу дахаран некъ. Т1аккха уллохь тешаме доттаг1ий ца хилахь, воьжначохь 1илла вуьсу.\nТахана хьо таса бен ца велла, амма гонахара моттарг1ане къежарш шийлачу к1ецашка дирзина.\nХьуна уллохь хьох кхета, г1одан, гечдан нах к1еззиг а болуш, хьо вохка, харцван, ямартло ян нах алсам карийча, хьайн дахарехь цхьаъ нийса хилла цахилар схьалоцу хьан г1елбеллачу кхетамо.\nАс ненан чуьртан шийла т1улг маракъуьйлу.\nЮьртара кешнаш бен дац хьан г1елделлачу синна парг1ато яла.\nКхузахь дицло дерриге а: набарза буьйсанаш, синкарзахалла, аьрха сатийсамаш, экаме дегайовхонаш.\nХьуна гуш-хезаш дерг деккъа хьайн дог делхар а, хьайн хиндерг а ду.\nДуьне шен низамца деха, цо геч ца до г1орасизаллина, цуьнца к1еззиг бу безам а, к1еззиг бу къинхетам а.\nСайн лазам ас нанна беана, цо и д1ахуьйдина.\nЦуьнан са тембоцуш, со Деле воьхуш хаало суна…\nСуьйренан сийналло д1алоцу к1айн дуьне. Юьртарчу маьждигехь маьрк1ажан ламазна кхойкхучу моллин аз хеза.\nКешнашкара ара а волий, юлучу буьйсанан бодашка г1улч тосу ас.\nСуо цхьалха цахиларх теша со, суо хьаьнга кхайкха веза а хаьа.\nХьайн къиношка, эшамашка, кхачамбацаршка ца хьоьжуш, хьан т1етевжийла ю-кх кху дуьненахь.\nИза хьо Кхоьллинарг, Есалла Кхоьллиннарг, хьан дохковалар Т1еоьцург ву.\nЯ Аллах1, лохьа сан синна ийман, ц1андехьа и – Хьо ву-кх цуьнан Доладийриг а, Эла а!\nЯ Аллах1, со кхевда-кх Хьан г1оьналле сайна пайде доцучу хаарех, муьт1ахь доцучу дагах, 1аба ца туьгучу сих, жоп доцучу дехарх…


Адамашна даха эвсара хьелаш долчу гIаланех ю боху Соьлж-ГIала\nОьрсийчоьнан Iедална гергарчу финансийн университето дахначу шарахь талламаш дIабаьхьна 250 эзар сов стаг вехачу гIаланашкара дахаран хьелаш толлуш. Къилба Кавказан а, Къилбаседа Кавказан федералийн а гонашкарчу хьолах зераш зорбане даьхна АЦ "Юго".\nДахаран хьелаш тIехсов эвсара хиларца билгалъяьлла Соьлж-ГIала. Тоьлла коммуналан система а, исбаьхьа некъаш а, дика некъан бахам а болуш, шеца некъан полици а, юкъара транспорт а лоруш, йолчу гIаланийн могIарехь нисъелла Нохчийчоьнан шахьара.\nЦул совнах, Севастополехь а, Симферополехь а санна, Соьлж-ГIалахь а уггар машаре нах беха, девне боцуш, меттигерчу Iедалхошца юкъаметтигаш конфликте йоцуш.\nБизнес лелорехь а, медицинехь а товш лерина Къилбаседа ХIирийчоьнан шахьар БуьритIе.\n2018-чу шарахь "Domofond" олучу аналитикин компанино а дIахьедира, шаьш динчу зерашца, Соьлж-ГIалин бахархой уггаре а ирсе нах бу аьлла. Шаьш бахархоша лаккхара мах хадийна бохура цигахь, Соьлж-ГIаларчу некъашна а, машенаш дIахIиттайойлашна а, хьаша-да тIеэцарна а, шайн ирсан тIехсов лекха болчу барамна а.


Оьрсийчуьрчу школашна кечдина историн жайнеш\nМа-хетта атта ца хилла Путинан лаам кхочуш бан. Юкъаяьккхинчу историн кинжкан чулацам ца тайна, масала, Нохчийчохь. Маситтаза цхьанакхетаршкахь дийцаре а дина и гIуллакх. Гелдаганарчу школера историн хьехархо Магомадов Салам векал вира, Москох а вахана, дешаран министраллехь Нохчийчоьнна хетарг довзийта. Историйн кинжкаш язъечу нахаца шен хиллачу цхьанакхетарах а, цигахь ша дийцинарг а довзийтира нохчийн хьехархочо.\nМагомадов: «БархIалгIа классана 12 стага язъеш 12 кинжка ю. Царна юккхъахь цхьаммо цхьаъ яздо, кхечо кхин дуьйцу. Путина цаьрга цхьаъ язъян еза аьлла хилла. И алар бахьана долуш, цара проект хIоттийнера, муха, хIун дийца деза берашна исторех лаьцна, аьлла. Цу тIе хаьжча, тхо реза доцуш хIума дара дуккха а.\nХIара-м дийца могуьйтийла а дац, аьлла, цхьа кечам а бина, со Москох вахара. Массо а регионера векалш а бара цигахь. Ас къамел дира, шаьш ца яздича Iаш дацахь, халкъашна юккъахь барт эгIош хIуманаш яздан мегар дац, аьлла. Нохчий бехбан гIерташ, «нохчийн тIемалой» бохуш ма язде, бохура ас цаьрга».\nНохчашка цабезам хиларрий бен кхин бух ца го историкна Магомадов Саламна кинжкаш тIехь, къам бех а деш, яздар а, ткъа шайна йохкIаме доцу хIума хIулдар а.\nМагомадов: «Буденновскана нохчийн тIемалой тIелатар» аьлла, яздина дара проект тIехь. Иза регионера хилам бу, иза хIунда яздина аш, иза дуьйцуш хилча, Нохчийчохь йохийна ярташ а, гIаланаш а йийца еза, бохура ас. Еккъа цхьана СемаIашкахь цу Буденновскехьчул дуккха маьрша нах ма байина! Иза а дийцира ас цигахь».\n60 шарах доккхаха дакъа берашна хьоьхуш даьккхина волчу Магомадов Саламан шеко яц, ишшта къам бехдечу хIуманашна стаг терго еш хила везаран. Цо бен бакъо толор яц аьлла хета цунна.\nМагомадов: «Турпалхой буьйцуш хилча, Нурадилов Ханпаша хIунда ца хьахаво аш? 920 фашист ма вийна цо! Иза Iаламат хIума ма ду. Дуьненахь цхьанхьа а хилла хIума ма дац иза. Иштта яра ас цигахь йовзийтина позиции. Вай IадIийча, истории а харц язйийр ма ю. Вайн Iилманчаша а, кхечу наха а терго ян еза цунах\nСо нохчо хиларе терра, суна хетарехь, Оьрсийчоьнан истори юьйцуш елахь, масала,19-чу бIешеран, оццу хенахь Нохчийчохь паччахьан Iедало лелийна харцо а мА йийцъе хьехон, боху ас. Дуьненан ШолгIа тIом буьйцуше, цигахь нохчаша гайтина хьунарш а берийн тергоне даккха деза. Нохчашна хаьа, еза шайн истори. Хьехархочо гайта дезаш ду иза, ша патриот велахь».\nНохчийчоьнца дукха хIума доьзна ду Оьрсийчоьнан аьлла хеташ тахана дукха адамаш ду. Цхьана хенахь, жуьгташна тIетоттуш бара мел болу бехк пачхьалкхехь, ткъа хIинца и меттиг нохчашна кхачош ю харц-историкаша. Оцу хьолехь уггаре а чолхениг ду нохчашка болчу цабезамна тIехь Iедало шен политика хIоттош хилар. Дукха хьолехь, иза дийрашвуно хьекъал долу наха нисло. Цара тIекхуьу чкъор кечдо кхана-лама, шайн дахарехь аьтто ца баьлча, «бехкениг» мила ву хаийта.\nИсториографица къовсалуш ву Магомадов Салам


"ХIара Путинан шен тIом бу". Голландин режиссер – Нохчийчоьнан а, Украинан а цхьаьнадарах\nОхан-бутт 08, 2022\n"Соьлжа-ГIала цIерпошт" фильм йоккхуш\nНохчийн диаспора а, къобал ца йинчу Ичкерин векалш а юкъахь болуш, 2000-чу шарахь яьккхина, Голландин режиссеран Лео де Буран "Соьлжа-ГIала цIерпошт" (Train to Grozny) кино гайтина Роттердамехь. Фильмехь гайтина тIамо лаьцначу Нохчийчуьра суьрташ, иштта оцу хиламийн декъашхой хиллачаьрца йина интервью а. Оьрсийчоь тIамца Украине гIоьртинчул тIаьхьа и кино юха а мехала яьлла.\n69 шо долчу режиссере хеттарш дира Кавказ.Реалиино, хьенан документалан белхашна совгIаташ дира кеп-кепарчу Европерчу фестивалашкахь, 2000-чу шарахь цунна Соьлжа-ГIалахь гинчух а, Малхбузенна Украинех лаьцна хетачух а, маьрша боцчу хьелашкарчу Оьрсийчоьнан бахархоша муха дIахьедан деза, пачхьалкхан политикана шаьш резадацар а.\nРежиссер Лео де Бур\n– Хьайна дуьххьара Нохчийчохь гинчух хIун хийтира дийцахьа?\n– Ерриг Соьлжа-ГIала охьаатар, дуьненаюкъара цхьана а кепара гIо цахилар, масала, "ЦIечу жIарера" йа "Доза доцчу лоьрашкара". Хетарехь, уьш хиллера цигахь, амма сепаратисташа шайна кхерамаш тийсинчул тIаьхьа а, шаьш лачкъон гIоьртинчул тIаьхьа а дIабаханера.\n– Атта дарий 2000-чу шарахь Европерчу режиссерна Нохчийчу кхача? Оьрсийчоьнан Iедалхошца цига воьдучу хенахь дицарш мел лаьттира, цхьа а хьовзам барий цуьнца доьзна?\n– Билгалдоккху, со цкъа бен Нохчийчу вахана цахилар. Цига вахарх дуьйцуш, бакъонан хеттарш луьстуш ерг сан продюсер а, гочдархо а Новикова Маша яра (оьрсийн орамаш долу голландхойн режиссер. 2019-чу шарахь кино яьккхира цо, АхмадовгIара Рамзана а, Айзас а вовшахтоьхначу нохчийн халкъан берийн "Даймохк" хелхаран ансамблах лаьцна. Свобода Радионо яздарехь, церан йоI, ансамблан декъашхо Амина – Кадыров Рамзанан кхоалгIа зуда хилира. – Редакцин билгалдаккхар.). Нохчийчу даха тхуна ийшира прессана аьлла, леррина пропускаш. Масех де а, жимма ахча а дайра тхан барт беш.\n– Къаьсттина муьлхачу историно Iадийра хьо, хьан чIогIа эмоцеш а гIиттош?\nСо Iадийнарг хила тарлора, йохийначу Соьлжа-ГIаларчу базарахь хилла адамаш. Шайн ма-хуьллу хене бовла хьийзара уьш, массо а хIуманна оьрсий бехке а беш\n– Фильман Iалашо яра, могIарерчу бахархошна тIамо бина Iаткъам гайтар. Коьрта идея яра иза, цундела цIерпошта тIехь дIадоьлхура тхо, кхачам боллуш и дерриг а ган. Со Iадийнарг хила тарлора, йохийначу Соьлжа-ГIаларчу базарахь хилла адамаш. Шайн ма-хуьллу хене бовла хьийзара уьш, массо а хIуманна оьрсий бехке а беш. Оьрсий йолу гочдархо Маша а цхьаьна яра оцу бехкийн "стеласацорг" ("громоотвод" – Редакцин билгалдаккхар.).\n– Оццул шерашкахь дуьхьало латтийначул тIаьхьа хIунда ийшира Нохчийчоь оцу тIамехь?\n– Со тIеман эксперт вац, амма делахь а, бахьана – хIаллакден тIеман ницкъаца дара, Соьлжа-ГIала йохор кульминаци а хуьлуш. Дуьхьал тийсалора нохчий, партизанхойн кепашца а цхьаьна.\n– Гонахарчу адамийн муьлха реакци къаьсттина дагахь йиссира хьуна?\n– Оьрсийчоьнан эскархойн карахь, Соьлжа-ГIалина гергарчу Ханкаларчу тIеман куьпахь тхо долчу хенахь, цхьахволчу тIемалочо хаьттира, хьо хьангахьа ву аьлла. Ас кхетийра иза, со Голландин телекомпанин векал ву, цхьана а политикан тIеIаткъамах а, мах хадорах а воьзна вац аьлла. Сан Iалашо – ма-дарра кхузахь хуьлуш дерг гайтар ду. ХIетахь тоьшийла дацара цуьнан цунах. Чот йоцу хIума хийтира цунна йозуш йоцу, маьрша пресса хилар, кхинболчу дуккхаъчу Оьрсийчоьнан бахархошна а санна.\n– ХIинца Оьрсийчоьно Украинехь тIом болийна. Хьуна хетарехь, керлачу агрессин орамаш лоьхийла дуй оьрсийн-нохчийн тIемийн хиламашца? Лууш варий-те Путин хIетахь СССР юхаденъян?\n- Вара. Путинан тIаьххьара Iалашо – СССР юхаметтахIоттор ю. Советан зама йохорна цо бехкево Горбачев. Хрущев а во бехке (тIеман агресси бакъян гIертачу Оьрсийчоьнан президенто дIахьединера Украинан доза "ша-шаха" кхолладаларх, иштта чIагIдора, "цхьана хIуманна Хрущевс Оьрсийчоьнера ГIирма схьа а яьккхина, Украинана совгIатна елира" бохуш.- Редакцин билгалдаккхар.).\nЦамзанаш юхахьовзон гIерта Путин, шен къонахаллехь хиллачу муьре машар юхаберзон\n"Ачкан кирхьанан хенахь вехаш ву хIинца а Путин. Шийлачу тIеман хенахь оьрсех массо а агIор кхоьручу хьелашкахь кхиъна со. Берлинан пен охьабоьжначул тIаьхьа а, Советан заманан система ерзош, 1990-чу шерашкахь Оьрсийчохь баккхий хийцамаш хиллачул тIаьхьа а, цамзанаш юхахьовзон гIерта Путин, шен къонахаллехь хиллачу муьре машар юхаберзон. Цхьана хенара ву со а, Путин а, цхьана заманахь ваьхна тхойша, хIетте а, тайп-тайпана бу тхан хьежамаш.\nНийса дIа тералла го суна тахана Украинехь хуьлуш долчуьнца Нохчийчохь хиллачу тIамца дуьстича. Сайн бIаьргашца гина ву со Оьрсийчоьнан эскаро Соьлжа-ГIалахь динарг, цундела чIогIа сагатдо ас Киевн кхолламна. ХIетахь цхьана Оьрсийчоьнан салтичо элира соьга, вела а воьлуш: "Оха йина яра хIара, юха йохон йиш хилийта!"\n–Шен хенахь Москваца тIом боьдучу заманчохь нохчаша далийтина гIалаташ юха ца дан ницкъ кхочур буй украинхойн?\n– Йоккха башхалла ю кхузаманан Украинан а, йозуш йоцчу Нохчийчоьнан а хьолана юккъехь. Европхой, къаьсттина, дозанехь йолу Венгри а, Польша а, Румыни а хьоьжу Украине Европан декъе санна. ТIеман хенахь Нохчийчоь къевлина яра арахьарчу дуьненах а, цуьнан гIоьнах а. Амма коьрта хаттар ду: Украинан дуьхьа мел гена дIаяха а, тIеман агресси юхатоха а кийча ю Малхбале?\n– Нохчийн кампанешкахь Малхбале юкъа ца гIортарна ийшира Нохчийчоь. Хьуна хетарехь, тахана а изза хуьлийла дуй?\nНохчийчоьнан а, Гуьржийчоьнан а интересаш тоъал мехала яцара Европерчу политикашна\n– 2000-чу шерийн юьхьца къаьсташ ду хьал. Ас дийцаредира и хаттар нохчашца а, гуьржашца а, 2008-чу шеран тIеман конфликт а хьахош. Суна эхь хета бакъдан, европхошна Гуьржийчоь а, Нохчийчоь а- Iаламат геннара дозанаш ду. Царех доглозийла ду тхан, церан Москван империн амбицешна дуьхьало яр нийса лара а, амма Малхбузен стратеги яра юкъа ца гIортар. Нохчийчоьнан а, Гуьржийчоьнан а интересаш тоъал мехала яцара Европерчу политикашна.\nТкъа хIинца тIом боьдуш бу вайн неIсагIи тIехь, Европан баккъал а интересаш йолчу Европан пачхьалкхехь.\nКхеташ ду, НАТО ю, Къилбаседаатлантикан альянса юкъайогIучу пачхьалкхан муьлхха а тIеман леларш, КхозлагIа дуьненан тIамна неI йоьллучу йоллу блокан леларш санна хетар ду. ГIайгIане ойла хилийта йиш ю, агрессор Iаборхьама Украина цунна сагIа ян еза аьлла. Амма вай тешна ду, шога экономикан санкцеша Путинан Оьрсийчоьнна Iаткъам бийриг хиларх. Иштта вай тешна ду, оцу роже "хIан-хIа" ала, тоъал Оьрсийчоьнан бахархой арабевр бу аьлла.\nУкраинера тIом Путинан шен болуш санна тIеоьцу Европехь, Малхбузена дуьхьал Оьрсийчоьнан бахархойн тIом ца лору\n– Дукхахболу хьан коллегаш - оьрсийн режиссераш, суртдиллархой- дIабаха декхареихилира пачхьалкхера репрессеш бахьана долуш. Дуккхаъ болу бакъоларърхой а, журналисташ а, бизнесменаш а санна. Муха гойтур ду цара, Оьрсийчоь – Путин а, цуьнан го а хилла ца Iа, оьрсий агрессорш санна тIеэца мегар доцийла?\n- Iаламат коьрта мIаьрго ю хIара. Цхьа осала, уьш агрессорш хеташ, оьрсашца инциденташ хьалхарчу деношкахь сан махкахь а хилла. Тахана дукхахболчу европхошна хаьа, Оьрсийчохь тIеман дуьхьалончаш дуккха а буйла, шайна хетарг дIа ала царна Iаламат хала ду – гIуданашца, лецаршца, бехкзуламан гIуллакхш делларца доьрзур ду.\nТхо цецдевлла Хьалхарчу каналан редакторо Овсянникова Маринас динчух, эфир йоьдучу юкъанна, тIамна дуьхьал плакат кечдина, араяла ца кхийрира иза. Оцу вахархочун майраллех боккха пайда хилира!\n– ХIинца бехктакхаман гIуллакх делла там бу редакторна Овсянникована дуьхьал. ТIамна дуьхьал болчу Оьрсийчоьнан бахархоша хIун дан деза, церан позици бахьана долуш царна тIаьхьабовлуш хилча?\nКоьртаниг, Украинехь хуьлучух лаьцна оьрсашна бакъдерг хаар а, доллу дуьненахь цунах лаьцна хетарг а\n– Малхбузехь вехачу суна атта ду хьеха. Амма со кхета, оьрсий бехачу бакъдолчу хьолех. И хIораннан а шен харжам бу, ша стенна кийча ву хаа дезачу хIораннан а жоьпалла а ду. Ас юха а боху, Овсянниковас динчо доллу дуьне цецдаьккхина. Иштта кхета со, цо охьабилла безачу мехах а.\nИшта йа вуьшта хIораннан а йиш ю, шена хетарг дIахаийта. Ас дешна, шаьш тIамна дуьхьал хилар дIахьедеш, ресторанийн онлайн- хьежарх пайдаоьцучу Оьрсийчоьнан бахархойх лаьцна. Кхоллараллица дан мегаш хIума ду и. Коьртаниг, Украинехь хуьлучух лаьцна оьрсашна бакъдерг хаар а, доллу дуьненахь цунах лаьцна хетарг а\n2000-чу шарахь арахецна "Соьлжа-ГIала цIерпошт" кино гайтира Голландин телехьожийлехула, цхьа могIа IDFA, Message to Man, кхинйолчу кинофестивалийн программаш юкъа а яхийтира. Маьрша интернетехь зорбане яьккхина а ю иза.\nУкраине гIортарна дуьхьал йоллу Оьрсийчохь дIахьош ю протестан акцеш. Дукхахйолчу гIаланашкахь лоьцуш бу декъашхой. Къилберчу регионашлахь – Краснодарехь, Волгоградехь, Ростовхь, Новочеркасскехь - дIахьош ю тIамна дуьхьал пикеташ. Оцу кепара нах вовшахбетташ акцеш магийна йоллушехь, полицино дIалоьцу цигара декъашхой, Iедалхошца дагабевлла хIиттийна яц, йа ницкъахойн низамца долу тIедахкарш кхочуш ца до бохуш, бехке а беш.


Гиннессан рекордийн жайна — Википеди\nГиннессан рекордийн жайна\nГиннессан рекордийн жайна (ингалсан маттахь Guinness World Records) я Дерригдуьненан рекордийн книшка, Гиннессан дуьненан рекордийн жайна (инг. The Guinness Book of World Records (АЦШ) — хӀора шарахь арадолу куьйгалла ду. Адамийн а, дийнатийн а кхиамаш буьйцу оцу жайнехь, иштта башха Ӏаламан хиламаш а, шоу-бизнесан а, массийн хаамийн гӀирсашна а, оьздангаллин а кхиамаш чулоцу цо.\nЮххьера арахецна 1955-чу шарахь «Гиннесс» цӀе йолчу йий арахоьцу компанино тӀедилларца. Жайна арахеца дагадеара Хью Биверан. Цунна лаьара Ирландер а, Британер а пабше оьху нахан тешаме хьост кхолла, хӀунда аьлча царна юккъахь тайп-тайпана рекордаш юьйцуш къийсамаш хуьлура. Хью Биверан ойла дахарехь кхочушъян аьтто белира Крис Чатэвэан а, МакУайртер вежарийн а. 1955-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 27-чу дийнахь зорба тоьхна Жайнан хьалхара арахецар.\nХьалхарчу муьрехь «Гиннессан рекордийн жайне» юкъадогӀуш МакУайртерш гулдина бакъдерш бен дацара, амма хан-зама яьлча Жайнан чулацам адамийн тамашена а, экстраваганте а кхиамашца алсамбелира.\nЖайна зорба тухуш болу компанин векалш рекордаш хӀотто лууш болу нах юкъа а бохуьйтура, иштта цара билгалдаьккхира Гиннессан рекордийн жайнан дерригдуьненан де (лахьанан-беттан (ноябран) кхоалгӀачу кӀиран еарин де). ТӀаьхьайогӀучу хенахь зорбане девлира Жайнан леррина арахецарш а, кхечу мехкийн Жайнаш а.\nКеп-кепара хадабо Жайнан мах- алсама лакхара а, делахь а критика еш меттигаш хуьлу.\nКнишкан агӀонашкахь дуьйцу, авторан бакъонца ларйеш йолу арахецаршна юккъахь, иза уггаре дукха духкуш жайна хилар. Иштта Америкин Цхьанатоьхначу Штаташкахь юкъараллин библиотекашкахь уггаре лечкъа йеш книшка ю иза.\n2015-чу шеран арахецарца Жайнан кхузткъа шо кхечира.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Гиннессан_рекордийн_жайна&oldid=5475373»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 20 январь 21:45\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 20 январь, 21:45.


Межиев Салахь: Шиизм а, вахабизм а чуюьтур яц\nМангал-бутт 27, 2017\nШиизм а, вахабизм а махкахь ца яржийта Нохчийчоьнан дозанаш къевлина хир ду аьлла, видео кхайкхам бина мехкан муфтийс Межиев Салахьа. ГIажарийчоьно културан центраш а йохкуш, цаьргахула яржош ю шиитийн литература, цIеначу исламан некъ харцбеш аьлла, Межиевн дешнаш даладо Islam News портало.\nГIажаройн динан Iилманчаша язйина, Оьрсийчохь юхку киншккаш билгалъяьхна Межиевс. Бусулбанашка оцу жайнех ма хьакхало, цара кегийрхойн кхетам хуьйцу бохуш, кхайкхам бо муфтийс.\nКарладоккху, ГIажарийчоь а, Оьрсийчоь а Шемарчу тIамехь бартхой бу, ткъа ша муфтий Межиев дукха хан йоццуш Шема ваханера, шииташца цхьана коалицехь "Исламан пачхьалкх" шайх олучу тобанашна дуьхьал болчу нохчийн тIемалошка хьехам беш, вистхила.\nШайн уммана шииташа новкъарло ярх хIинццалц Оьрсийчуьрчу муфтех цхьаммо а дийцина дац. Межиев Салахьа бусулбанашна кхераме ду боху жайнаш экстремизме лоруш дац Оьрсийчохь, маьрша духкуш ду киншкийн терхаш тIехь.


Айдамирова Машар. Йилбазмаьхьаро жоп делчахь...\nЙилбазмаьхьаро жоп делчахь…\nХIара цIенош аьлча а, шираллех къастаза йоьгIна лаппагIа евзара яра цунна хIурда кIелахь иза нисъяларх а.\nХьалха-хьалха бераллин, къоналлин заманахь сатийсаман гIала тарйинехь а, хIинца гIийлачу ойланийн лахьта хили кхунах. Делахь а хIара цхьа хIума ду-кх цунна синна гергара, цхьа а хийцам боцуш, шен бIаьрзечу дена тешаме гIортор хилла йогIаелла лаьтта.\nДисинарг дерриге а хийцаделла…\nАьлча а, хийцаделлачух тера ду. И хийцамаш ган бIаьрса ма деза… ткъа хIара бIаьрзе ву. Амма вац иза нахана ма-моьтту бIаьрзе а – синса ма сирла ду. Сема, сирла цIена.\nГушдолчу ирчачу сурто бIарзво, кхераво олу…\nЭхI-хIа-й, ма ца кхета-кх адам бIаьрзечунна мел хала ду!\nХIан-хIа, бIаьргашна сацагар дац цо дуьйцург.\nВуьшта, оцу бIаьрсил экаме, лазаме ду синса. БIаьрса Iехадан а тарло, амма синса Iехалур ду, тилалур ду бохург аьттехьа а дац. Иза бIаьрзечунна шена мел лаарх а.\nБIаьрзечунна сагучеран бIаьрзе синош го. МоттаргIанаш гучуйовлу, боьха я цIена дог-ойла хаало.\nМа тамашийна кхоьллина-кх адам! Малх гIоттуш-чубузуш гIайгIане вужучу меттана, самукъадолуш хьоьжу цуьнга. Дицделла пекъарна оцу малхо Iуьйренца-суьйренца юх-юха хьажарца шен дахаран оьмар юстуш хилар, де-дийне Iожаллина ша гергавигар.\nАхь дика ойлайича, хIара дуьне тахана дехачу адамал тоххара дуьненчуьра дIакхелханчарех лаьтташ ду.\nМуха ца хуьлу, адаман дилха, бина белхаш, буьйцу мотт, ен ойланаш, дIора йоьгIна бIаьвнаш, цIенош, леладо Iадаташ, оьздангаллин синмехаллийн исбаьхьалла – шадерриге а вайн дайша эзар шерашкахь кхуллуш, гулдина, вайна схьакховдийна хилча?\nХуьлу дера-кх, дукха хила а хуьлуш-м!\nШуна ма мотталаш и ойла а ша-ша хIинцца кхуьнан коьртехь кхоллаелла.\nИза а ду-кх вайн хьекъалечу дайшна зиэделларг, жималло хьеребинчу вайн сонтачу хье чу дилла уьш гIиртинарг.\nТекхна-а лелачу сахьтан цхьамзанаша тийналлин шоргIа тулгIенаш меттахйохура. Тийналлин цхьа-а аз дац бохург нийса дац. Цуьнан аз ду, шен куц-кеп а – адамо шен ойланца, синхаамашца кхоьллинарг. Синтеме, Iадавен, хьоьстуш, чехавеш. БIаьргаш хьабдича беса я къорза, тIаккха а хьан ойланашкахь ахь дуьллучу суьрте хьаьжжина.\nХIинца хIоьттина тийналла аганан ю – «хIуп» аьлла махо эккхийна, марха санна, дIадаьллачу дахаран гIамарш тIехь йилбазгIаланаш хIиттош.\nХIокхуьнан денда воккха Iеламстаг вара.\nДала гечдойла цунна! Кхоам болуш дара-кх цуьнан оьзда дегI оцу сийначу Сибрехь, хийрачу лаьтте кховдо.\nМел дукха кховдо дийзи уьш, дагардина ца валлал!\nДалла духахьара а ма хоьтийла, дайн оьздачу синмехаллин зIе хадаран бахьанаш лахавоьлча, наггахь коьрте оьккху: «Ванах, пхийтта шарахь шен хьомсарчу берийн хьаналчу догIмех пхьор иэцанза бисина якхбели-те дай баьхна мохк?» – олий.\nХIинца санна дагадогIу дендас аьлла дешнаш. ХIетахь хIара-м дукхе- дукха жима вара, баккхийчеран къамелашка ладоьгIуш.\n- Дуьненахь шен хаттаршна дуьззина жоп маца карор ду-те? – аьлла, цхьамма хаттар дира дендега.\n- «Ассалум Iалайкум» аьлла ахь салам делча, «Ва Iалайкум ва салам» олуш, хьуна дуьхьал йилбазмаьхьаро жоп делча…\nДендас аьллачуьн маьIна дан гIерташ вехха лийлира хIара…


Нохчийчохь адамаш тIепаза дарца доьзна гIуллакхаш ца талларехь системийн проблема карийна Страсбургерчу Кхелана\nФранци - Европера Адамийн Бакъонийн Кхел\n2002-чу шарахь дуьйна 2004-гIа шо кхаччалц Нохчийчохь 8 стаг тIепаза варна Оьрсийчоь бехке йина шинарин дийнахь Европерчу Адамийн Бакъонийн Кхело. Страсбургерчу Кхело дуьххьара шен сацамехь дIахьедар дина, Оьрсийчоьно адамаш дарца доьзна гIуллакх эвсара талладелла ца хилар. Кхелан хьесапехь иза доьзна ду, «къоман тIегIанехь бакъонаш ларъян гIулчаш яхарна новкъарло еш системан проблема хиларца».\n«Аслаханова а, кхин берш а Оьрсийчоьнна дуьхьал» цIе йолчу гIуллакхехь ша берриш а гергара нах бара. Церан доьзалшкара дIавигина ву и 8 стаг. Аьлчи а, лачкъийна, цул тIаьхьа, уьш лар а йоцуш, байна.\nАдамаш тIепаза довш хилар, диллина къастош ца хиларца доьзна, даханчу 2011 шеран Гезгмашин баттахь агIонашна кхин а хаттарш луш зIене йолуш, оцу бархIаннен гергарчеран латкъамаш цхьана гIуллакхе тоьхнера Адамийн Бакъонийн Кхело. «Правовая иницатива по России» организацино а, Оьрсийчоьнан Iедалша а шайн жоьпаш деллера Кхелан хаттаршна.\nЛаткъамаш кечбеш гIо динчу «Правовая иницатива по России» организацехь кхочушдаран директор йолчу Кушлейко Анастасияс дийцарехь, Адамийн Бакъонийн Кхелан сацамца и нах Нохчийчохь лачкъийна белахь а, и тайпаниг ерриг Къилбаседа Кавкаезхь хуьлуш хилар билгалдаьккхина:\nКушлейко Анастасия: Аслаханова а кхинберш а Оьрсийчоьнна дуьхьал бохучу гIуллакхехь вовшахтоьхнарг пхи латкъам бу. Уьш массо а Нохчийчохь адамаш лечкъорца боьзна бара. Амма суна билгалдаккха луур дара, оцу сацаман ладамалла хIун ю аьлчи, адамаш лечкъор Нохчийчохь хиллехь а, амма Кхело къастош йолу проблема ерриг а Къилбаседа Кавказехь адамаш тIепаза дарца йоьзна ю.\n1999 шарахь дуьйна 2006 шаре кхаччалц Дагестанехь, Нохчийчохь, ГIагIайчохь а хилларг ду къастош дерг. Кхело хIун боху? Проблема цхьатерра хилар гуш ду, боху.\nМаршо радио: Страсбургехь туп тоьхначу Адамийн Бакъонийн Кхело бахарехь, хIора а нуьцкъала стаг вар Оьрсийчоьнна тIехь, цуьнан федералан ницкъашна тIехь ду. Иштта, Кхел тешна ю, таллам бина, адамаш лачкъийнарш билгалбаьхна, царна таIзар дан оьрсийн Iедалш гуьнахь ца хиларх.\nКхело къастийна, оьрсийн Iедалша лачкъийначеран гергарчарна тIехь адамаллица йоьзна йоцу къизалла йина а, церан божарий лаха аьлла динчу дехаршна цхьа жоп делла ца хилар а.\nКушлейко Анастасия: Кхело аьлла, ша бина кхочушбойтучу хьолехь яц. Сацам кхочушбайта ницкъ бац, Iедалшна тIедилла йиш а яц шен. Амма, Кхело аьлла, шен масех хьехар ду, цхьа моггIа яха еза гIулчаш кечъйина ша. Кхелан хьесапехь и гIулчаш яха хан тIекхаьчна, уьш ца яьхча йовлуш а яц. Къаьсттина уьш хьакхалуш ю, адамаш нуьцкъала тIепаза дарца.\n"Системан проблема" аьлла цIе тоьхна, билгалъяьккхина иза Страсбургерчу Кхело. Цкъа делахь, проблема тIепаза байначийн гергарчарца къастор. Кхело бахарехь, байначийн гергарчарца адамаллица йоьзна къизалла лелайо, царна цхьана кепара гIортор ца йо Iедалша. Цара Iедалшка беш болу латкъамаш эрна хуьлу, адамаш дарца доьзна гIуллакхаш толлуш ца хиларе терра.\nЕвропан Кхело цунах къизалла олу, гергарчарна тIехь лелош йолу. Цундела, ша йохун йолу гIулчаш и проблема ерзорна тIехьовсийна яха еза Оьрсийчоьнан Iедалша.\nШолгIаниг, Кхело цунах лаьцна чIогIа лерина а дийцина. Иза таллам эвсара хиларца йоьзна проблема ю.\nМаршо радио: Кхелан хIара сацам ша-тайпа бу. Европан Конвенцин 46 артиклана тIе а тевжаш оцу сацамехь Страсбургерчу Кхелана Оьрсийчоьнан системехь кхачамбацарш карийна, Нохчийчохь адамаш тIепаза дар къаста ца дарца боьзна болу. Конвенцин 46 артикло Европан Кхеташонан декъашхой декхар бо Кхелан сацамаш кхочушбан.\nКъилбаседа Кавказехь адамийн бакъонаш къиза талхорца боьзна 217 сацам бу хIара. Нохчийчохь адамаш тIепаза дайарца боьзна 147 сацам а бу. Массо а аьлча санна зуламаш Iедалан векалша дина дара. Таханлера де тIекхаччалц, цхьа а гIуллакх эвсара теллина дац.\nКушлейко Анастасия: Оцу сацаман бух тIехь Европерчу министрийн комитете ша дийр долчуьн план кховдон дезаш ю Оьрсийчоь. Иза сихонца дан дезаш хилар билгал а даьккхина. План хилла ца Iаш, ша йолу стратеги ю хьехош ерг.\nЕвропан Кхеташонан сацамаш кхочушбарна тIехьажа ницкъ болу урхалла санна, министрийн комитетан бакъо ю сацамаш кхочуш бина ца бина хьажа. Оьрсийчоьне и план кхочушъяйтарна тIехьожур ю иза. Цул сов, кхин дIа а Оьрсийчоьнна тIехьожуш хир ю.\nМаршо радио: Кушлейко Анастасияс юьйцуш йолу план, хIокху шеран Гезгмашан баттахь хиллачу рогIерчу цхьанакхетарехь Министрийн Комитето Оьрсийчоьне бинчу кхайкхамехь хьахийнарг ю. Цу Комитето тIе тидам бахийтинера оьрсийн Iедалийн нохчашца доьзначу гIуллакхашкахь дан дезачуьн – лаьттах доьхкина декъий хьенан хилла къастор, амнистици доьзна низам лелор, таллам баран а, таIзар даран а дIаяхана хан лелор а, архивашка кхача новкъарло ца яр а.\nАслаханова а, кхин берш а болу латкъам теллинчул тIаьхьа, даханчу шинарин дийнахь Страсбургерчу Кхело Оьрсийчоь бехке йира адамаш тIепаза дарна а, уьш лохуш хIумма а дина ца хиларна а. Латкъамхошна массарна а цхьаний Оьрсийчоьно дала дезаш долу ахча 550 000 евро барамехь ду.\nНохчийчохь адамаш тIепаза дарца доьзна гIуллакхаш ца талларехь системийн проблема карийна Страсбурге


Закаев Ахьмад: ГIирма а, Оьрсийчоь а , дуьне а\nЗазадоккху-бутт 19, 2014\nОьрсийчоь -- ГIирма Оьрсийчоьнан долаялар даздечу гуламехь, Москох, 18Заз2014\nГIирмехь, дуьненанюкъара массо а низам а талхош, дIаяьхьначу референдумо гайтина, цигарчу оьрсашна шайн мохк Оьрсийчоьнах дIатохархьама дерриг а лелон магаш хилар. Магориг Кремл хиларе терра. Амма и мохк долаоьцуш Оьрсийчоьно гайтина дуьненна «сепаратизм» олу болам ша шена ма торру кхетош буйла. Нехан сепаратизм тIе а къаеш, чуьраниг ша цIарца ягайойла.\nРеферендум ерзарцана дуьнене а, шаьш шайн верас лоручу Оьрсийчоьне а дIахьедарш дира ГIирмехь шайн Iедал дIакхайкхийначу наха, оьрсаша, мохк марша а бели, цунах хIинца йозуш йоцу пачхьалкх а хили аьлла.\nОцу юккъехула яхара делегаци Москох ГIирма Кремлан караяла.\nЦхьа а ант доцуш, цIена чекхбаьккхина лору гIирманхоша а, ша а Украинан дакъа Оьрсийчоьнах дIатохар президента Путин Владимира.\nАмма цхьана а чоьте ца эцна агIонаша ГIирмин бакъ-дайшна гIезалошна хетарг, луург. Сталина боххорах, децIа шайх дакъа бен кхаьчна а боцчу гIезалойн ницкъ ца кхаьчна шайн махках я жоп дала а, я цуьнан дола дан а – уьш кIезиг бу шайн лаьтта тIехь.\nРеферендум йоьдучу дийнахь хIара къамел дира Маршо Радиога ГIирмерчу гIезалойн цхьана юьртарчу вахархочо.\nГIезало: «Шога ницкъ хьалха а баьккхина, Оьрсийчоьнан цIуьхIарша хIоттийна Iедал ас къобал ца до. Цара мел дийриг ГIирман къомана дуьхьал ду, суна дуьхьал а ду. Иштта, конституци а талхош, дIахьочу бараме кIезиг хир бу боьлхурш гIирман гIезалошлахь».\nТахана Кремло ГIирмехь шен эскарш а латтош, халкъан лаам а хьошуш, бухара Украинан тIеман дакъош гонехь а кхобуш, шена товрриг дина.\nХIоьттинчу хьоло дагалоцуьйту Нохчийчохь 2003-чу шеран Зазадоккху-беттан 23-чу дийнахь хилла референдум. Хьерабаьлла боьдуш махкахь тIом а болуш, дIабаьхьира хIетахь и барам. Бухаюьллуш яра еккъа цхьа Iалашо – халкъе Нохчийчоь Оьрсийчоьнца юьсу алийтар. Бен-башха а дацара бакъ-сурт, бакъ-лаам, коьртаниг референдум хIоттор дара.\nОцу дийнахь Соьлж-ГIалахь Iедало доьза байина шайн гергарнаш лоьхучу нехан гулам бара лаьтташ. Цигара ду хIара аьзнаш.\nНохчийчохь референдум хуьлучу дийнера аьзнаш\nХIетахь мелла а шайн кхаьжнаш белира нохчаша мехкан керла конституци а, Iедал а къобалдеш. Цунах тоам а хилира Кремлана шен аьлларг тIедаккха. Нахана уггаре хьалха луург дара тIом сацар.\nМел башхалла ю Оьрсийчоьно дIакхехьначу а, хIинца ГIирмехь хIттийначу а референдумашна юкъахь дийцира Маршо Радиога дохийначу Ичкерин Iедалан хьалханчас, Европехь бехачу нохчийн лидеро Закаев Ахьмада. Иштта довзийтира цо шена хетарехь дуьнено хIинца дан догIург а.\nЗакаев Ахьмад: ХIун дан догIу ГIирма окхуш Оьрсийчоьнна\nГIирма Оьрсийчоьно, дуьненаюкъара низамаш а дохош, долаерзоро Европа а, Iамерка а декхаре йина хиллачун жамIаш дан а, Кремлана дуьхьал санкцеш яха а. И тайпа барамаш берраш а дIакхайкхийна бевлла а бац цкъачунна. Цхьаъ ду гуш билггал: къарглуш, шорлуш ду бакъо коьрта ниIмат лоручу дуьненний, муьлхха а бакъо талхо кийча йолчу Оьрсийчоьнний юкъара цакхетамийн Iин.\nГIирма дIакхаьллина, муьлха мохк бу рогIераниг?\nКерлачу Зеландин бахархоша хьиджабаш техкина бусулбачийн дог оьцуш\nДагестанера – Шема кхаччалц: Рустамова Гульнарин некъ\nЗазадоккху-бутт 20, 2019\nМа юьхь яцара оцу "кхел" шех олучунна Аюб 9 сахьтехь шен хьалха латтон.\nЗазадоккху-бутт 16, 2019\ndegaz nah bu hindoy massuo aghor\nwashingtoner omr dina carna(media), nohchiy järzh amatex bowziyta älla *accidents are not accidental\nСтенгара даьлла иза, х1индочунна куьйгаш 1аьржа хуьлу бохург?) Суна бевза х1индой-м бац 1аьржа куьйгаш долуш.)\nЦа теша, адамна уггар кхерамениг - Iедал ду 89 %\nТеша, Титиев бехке ву 0 %\nСуна ца хаьа 11 %


Аренца болчу нохчийн барт бац, цундела, церан бакъонаш йохайо, аьлла хета юккъаралхочуьнна\nМуслимов Iайнди цIе йолчу нохчочуьнна ши шо сов хьалха, Москохахь, лагах урс хаькхнера мила ву ца хуучу стага. Автобус чохь иза воьдучу хенахь, шай гIала тIебаьхкинчу нахана луьйш, маьттаза къамел дечу йоIан цо бехк баьккхина аьлла, тIехьа хиина Iачу оьрсийчо динера иза. Лаг а куьйгаш а хадийна, дийна висира нохчийн и жима стаг.\nХIета дуьйна, цунна тIелатар динарг, карош вац, аьлча а, лохуш а вац полицино. Долийна долу гIуллакх а сацийнера, бехке верг мила ву къаста ца ло аьлла.\nКху деношкахь, Нохчийчуьрчу адамийн бакъонашкахула векалалло оцу хьокъехь динчу арзан жоп даийтина Москохарчу прокуратуро, и гIуллакх, Талламан комитете дIа а делла, юха луьста долийна аьлла.\nШа и кIант, тахана журналисташца зIене волуш вац. И гIуллакх, дукхачу хьолехь, дита мегар дац аьлла айдина хьийзинарг ву Оьрсийчохь вевзаш волу юккъаралхо Хасиев Нур-Iела. Иза, Нохчийчуьрчу Iедалан Ярославль кIоштера официала векал а ву.\nЦо халахетарца билгалдаьккхира, аренца болу нохчий, малбелла, цхьа хала киртиг тIехьоьттича, вовшех гIо ца даралла сов, шайх хIума хьакхаделча а, кхиъ кIоршме ца далийтархьам, къера хуьлу аьлла.\nХасиев: «тIом болчу хенахь, вайна тIеетташ бомбанаш йолчу хенахь, нохчий а, гIалгIай а вовшех ларам а, уьйранаш йолуш бара. Ткъа, тахана, аренца лелаш болу нохчий, цIахь долу хьал дIанисделла аьлла, малбелла. И болх лело беза аьлла, цу тIехь ойла а ца йо.Эцца шайна дуьнена хIума даккхаделчхьана, паргIато хилчхьана Iад Iаш бу. Уьш меттах баха а гIерта тхо. Оха нахалла даьккхича а , ницкъаллийн стурктурашкахь болу нах болуш бу. Уьш цхьаннахь а баха а ца бахна. И цхьа барт вай цанислуш, жимма малделла-кх вай».\nМуслимов Iаьндийн а, кхечеран а гIуллакхаш, даиманна тидамехь латтадо Хасиев Нур-Iелас. ХIара болх цо беш болу дуккха а шераш ду. Тахана, Iедална муьтIахь хиларца, масале а билла мегар долчу нохчийн бакъонаш сих-сиха йохош хилар, полицино а, меттигерачу Iедалша а тергоне ца эцаро, моттуьйту, нохчий цхьа а жоьпалла а доцуш, вен а, ваккха а мегар ду аьлла. И харц ойланаш йохош, дукха хан йоцуш хиллачуьнах а дийцира цо.\nХасиев: «Дукха хан йоцуш, тхан гергара а волуш волу Изрипов Мовсар вийна кхузахь. Тхо, иза Iедало, я кхечара вигна бохуш, дара тхо. Исс де даьлча, тхуна карийра цуьнан дакъ. Меттигера полици, лар Нохчийчу йоьдуш ю бохуш Iаш яра. Оха чIогIа лехира иза. Тхуна гучваьллера иза динарг. Оьрсий ву иза. Цуьнан белхан накъост а волуш. Декхар дIа ца далархьам, букъ тIехьа тапча а тоьхна вийнера цо иза. Оха алсамо болх ца бинехьарий, карора а вацара иза. Iаьйндин гIуллакх а, ду аьлла хета суна иштта. Йоккхачу Москохахь стаг лаха атта дац, цундела шай болх дIа ца боьдун дела, и кехаташ а кхьоьхуьйтуш Iаш бу-кх уьш, бакъдерг дезахь».\nШа лекхачу лам тIера чухахкъелла ворд санна, хьера а даьлла дуьне цхьанахь кхача гIертачу хенахь, нохчашна оьшург, коьртачу декъана барт а, цхьаалла а яра аьлла хета юккъаралхочуьнна Хасиев Нур-Iелина. Хила луург а, дерг а, цхьанадогIуш дацахь а, хIетте а сатийсам бу цуьнан.\nНохчашна шай бакъонаш ларъян барт оьшу


Динул-Ислам - Хьадис - Iумдатул-ахькам - 14-15 хьадис - Аравоьдучу хенахь Къилба долчахьа верзар а, цунна букътохар а Коьрта агIо\nМИН КАЛАМИ ХАЙРИЛ-АНАМ 14 - 15 хьадис\n14. Абу Аййу́б ал-Ансо́рийс (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Шаьш доккхачу гIулкхана йа жимчу гIулкхана арадахча, Къилба долчахьа ма дерза, йа цунна букъ а ма тоха; малхбалехьа дерза, йа малхбузехьа дерза».\nАбу Аййу́ба (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Тхо Ше́ма даьхкира, цигахь тхуна карийра КаIбатехь йирзина а йолуш аравоьдийлаш. КаIбат тIе дирзинчура дIадоьрзура тхо царна чохь, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIе гечдар а доьхура оха».\nIумаран кIанта IабдуллахIа (Дела реза хуьлда цаьршинна) аьлла: «Цхьана дийнахь (сайн йишин) Хьафсатан хIусам тIе хьалавелира со (цхьа гIулкх хилла), тIаккха суна гира Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен хьашт кхочуш деш волуш (аравахана), Шема агIор вирзина а волуш, КаIбатана букъ тоьхна а волуш».\n- ХIокху шина хьадисехь дуьйцург аравоьдучу хенахь Къилба долчахьа верзар а, цунна букътохар а ду.\n- Абу Аййуба (Дела реза хуьлда цунна) дийцинчу доьххьаралера хьадисехь Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ца магийна аравоьдучунна, КаIбат долчахьа вирзина а волуш доккха гIулкх йа жима гIулкх дар. Иштта ца магийна цо и хIума дар КаIбатана букътоьхна волуш а. Ткъа шолгIа хьадисехь Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) КаIбатана букътоьхна а волуш аравахана гина IабдуллахIана (Дела реза хуьлда цунна). И ши хьадис иштта тайп-тайпана деана долу дела, Iеламнаха а тайп-тайпана дешнаш аьлла араваханчохь Къилба долчахьа верзарх а, цунна букътохарх а лаьцна. Цхьаболчара и хIума цхьанне агIор мегар дац, хьарам ду аьлла, ца магош долчу хьадисе а хьевсина. Ткъа шолгIачу хьадисах лаьцна, иза къаьсттина Пайхамарца (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) доьзна хилла хIума ду, цо кхечарна дийцина хIума дац аьлла цара, цундела дуьссуш дерг ца иза магийна ца хилар ду. Вукху Iеламнаха, магош долчу хьадисо ца магош дерг дIаайдеш ду аьлла, цундела и хIума хьарам дац, иза мегаш ду аьлла цара. Делахь а, и ши некъ нийса ца лерина дукхах болчу Iеламнаха (царна юкъахь Малик а, ШафиIий а, Ахьмад а ву), хIунда аьлча оцу шина хьадисан и шиъ цхьаьнатухуш долу юкъара маьIна даккха йиш йолу дела. Ткъа и маьIна цара иштта дина: доьххьаралерачу хьадисехь аьлларг, шаьш цхьанхьа арахь арадоьлхуш хилахь Къилбана тIе а ма дерза йа цунна букъ а ма тоха бохург ду, цундела эрна арахь волчунна хьарам ду ша и гIулкх дечу хенахь къилбехьа верзар а, цунна букътохар а; ткъа шолгIачу хьадисехь Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьана гIишло чохь хилла, цундела, гIишло чохь хилча хьарам дац и гIулкх дечу хенахь къилбехьа верзар а, цунна букъ тохар а.\n- Иза девзинчул тIаьхьа… ШафиIий мазхIабера Iеламнаха цу хьокъехь аьлла: эрна арахь аравоьдучунна хьарам ду Къилбана тIе верзар а, цунна букъ тохар а, нагахь санна цо шена хьалха шен бехкеметтиг къайлайоккхуш долу цхьа пардо ца хIоттадахь. Нагахь санна бехкеметтиг гур йоцучу кепара цунна хьалха цхьа хIума хилахь, тIаккха хьарам дац иза оцу шина агIор вирзина хилар. Иштта и санна ду къаьсттина аравахарна кечйина йоцучу гIишло чохь аравахар а; нагахь санна хьалха́ цхьа хIума хилахь мегар ду оцу шина агIор вирзина гIулкх дар, и хIума ца хилахь мегар дац. Хьалха иштта дIахьулвеш йолу хIума хилахь мегар хилар гойтуш ду Абу Давуда Iумаран кIантера IабдуллахIера (Дела реза хуьлда цунна) дийцина дерг, цо шен эмкал Къилба долчахьа́ ерзийна охьа а хаийна, тIаккха ша́ цунна тIе а вирзина, охьа а хиина хьаткъа гIулкх дина хиллера, тIаккха шега: «Иза цамагийна хIума дац?» аьлла хаттар дича, - «Ду, (гIишло чохь воцуш) арахь волуш а ду иза, ткъа хьуна а, Къилбанна юкъахь хьулвеш йолу цхьа хIума елахь мегаш ду иза», - аьлла хиллера цо.\nТкъа къаьсттина араваха кечйина йолчу гIишло чохь (вай хьаштагI олу цунах) хьарам дац къилбехьа вирзина хилар а, йа цунна букътоьхна хилар а, хIунда аьлча иштта йолчу гIишло чохь иза мегаш хилар гойтуш деана и шолгIа хьадис доцург кхин цхьа хьадис а долу дела.\nХIетте а, хьаштагI ечу хенахь къилбехьа ерзийна а, йа цунна букътоьхна ерзийна а ца йар гIолий ду, хIунда аьлча иза мегар дац аьлла Iеламнах болу дела.\n- Доьххьаралера хьадисехь «малхбалехьа дерза, йа малхбузехьа дерза» бохург Мединатехь а, лакхара вахьа а, лахара хьала и санна йолчу меттигашкахь а болчу нахе аьлла ду. Малхбалехьа вирзича а, малхбузехьа вирзича а КаIбат тIе вирзина хир волуш велахь, доьхьал хьулвеш йолу йолу хIума а яцахь, къилбехьа а, къилбаседехьа а верза веза.\n- ШолгIа хьадисехь юьйцург Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIусамнана Хьафсат ю, (Дела реза хуьлда цунна). Иза Iумаран йоI, цуьнан цIентIе ваьлла хилла волу IабдуллахI Iумаран кIант ву, и шиъ йиший-ваший ду (Дела реза хуьлда царна массарна).\n- Оцу шина хьадисо гойту вайна боьха долчу хIуманан цIе яккхар дика ца хилар, цуьнан меттана цхьа кхин дош лелор дика хилар, иза оьздангаллийца догIуш хилар. ХIунда аьлча, деш долчу оцу гIуллакхан ма-йарра цIе ца йоккхуш, «араваханчо», «шен хьашт кхочуш деш» боху иштта и санна долу дешнаш лелийна Пайхамара а (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), IабдуллахIа а (Дела реза хуьлда цунна). Боьха мотт болуш, вон бага йолуш хила мегар дац бусалба стаг а, зуда а.\n- Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ша́ довзуьйтуш а, хьоьхуш а долу хIума дика хьоьхуш хилла хилар го вайна оцу хьадисехь, хIунда аьлча мегаш доцург довзийтина ца Iаш, цуьнан меттана дан мегар дерг а довзийтина цо.\nКхузахь хьахо лаьа суна таханлера цхьаболчу Iеламнаха олуш дерг: дуккха адамашна мегар доцу хIума девза, хIун дан ца деза хаьа, ткъа хIун дан деза аьлча, и хууш ца хуьлу, дан дезарг хууш ца хуьлу. Хила ца дезарг хаарал хала ду хила дезарг ма-дарра хаар а, иза довзийтар а, хIунда аьлча хила ца дезарг Iаддита деза хIума ду, меттахвалар а, къахьегар а оьшуш хIума дац, ткъа хила дезарг къахьега дезаш хIума ду, дан дезаш хIума ду, меттахвала везаш хIума ду. Цундела, дан ца дезарг довзарца цхьаьна, дан дезачунна тIехь а ойла йан еза.


Даудов Буденновскехь хилар тIечIагIдина тешо\n1995-чу шарахь Буденновскехь, закъалтхой а лоьцуш, хиллачу тIелатарехь дакъалаьцна аьлла, бехкевен Даудов Бадрудди баккъал а цигахь хилла хиларх тоьшалла дина Махмудов Аслан аьллачу псевдонимца хьулвинчо. Новости агенталлан корреспонденто кхел йоьдучуьра бина и хаам.\nКъилбаседа Кавказан тIеман кхело листа долийнера байначу беттан 23-чу дийнахь Даудовн гIуллакх. Шинарийдийнахь хеттарш дина къайлахчу теше видеозIеца.\n"Оцу хиламан декъашхо ву со. Кхел йина а ву оцу артиклца. Суна вевзаш ву и стаг", - аьлла Махмудовс Дудовх хаьттича шега. Цо тIечIагIдина иштта, Буденновске баха кечлучу хенахь, карахь автомат а йолуш, цига боьлхучеран могIаршкахь гина шена иза аьлла.\nБуденновскерчу коьртачу майданахь а гира шена, закъалтхой лоьцучу хенахь а тидам хилира шен цуьнан. "Сайна тарделла олийла дац сан", - аьлла Махмудовс.\nКхаа йоккхачу машенаш тIехь а, "Жигули" автомобилца а 1995-чу шарахь 160 тIемалой Буденновск гIала чубаьхкинера, байинчу оьрсийн салтийн декъий дохьуш догIу шаьш бохуш, 52 блокпотсна а, КПП-на а тIех а буьйлуш.


Венехь хан кхайкхийна Дунайн хийистехь шарI хIотто гIоьртинчунна\nНабахьтехь баккха 5 бутт хан тоьхна Австрехь хийистехь садоIучу зудчунний, цуьнца хиллачу боьршачу стаганий кхерамаш тийсинчу кавказхочуна. Венерчу кхеле озийна вара 24 шо долу Дагестанера орамаш долу жимстаг. Нохчийн къомах волуш санна политикан тховкIело ехна волу иза лаьцнера яханчу гуьйранна.\nШеца цхьаьна кхин а масех жимстаг а волуш цо осал мотт бийцинера даханчу яьхка хийистерчу хьуьнхахь садоIуш долчу австрихойн къоначу зудчунний, боьрша стагний. Хийрачу зудчунна тIехь шена ма-хетта духар дац аьлла реза ца хиллачу мухIажаро австрихочуьнга боьха мотт а буьйцуш, аьллера, цо шена тIе сихонца хIума ца йохахь, ша цу зудчунна маьттаза ницкъ бийр бу аьлла.\nИ къамел телефон тIе къайлаха дIаяздинера австрихочо. И бахьана долуш дукха хан ялале лецира Шамил цIе йолу 24 шо долу жимстаг а, цуьнца хилла 3 накъост а. Цкъа хьалха нохчийн къомах волуш санна вийцина хилла бехкевешверг Дагестанера хилар гучуделира пIераскан дийнахь Венехь дIаяхьанчу кхелехь. Цо хийрачу зудчунна а, цуьнца хиллачу боьрша стагна а кхерамаш тийсарна бехке а лерина, набахтехь баккха 5 бутт хан кхайкхира цунна кхело.\nАмма цу тIехь дIа ца дирзина цу стеган гIуллакх. Австрерчу къайлахчу сервисашна гучудаьлла ма-хиллара, ши шо хьалха Берлинехь ярмаркехь тIе кир лелон машен а тоьхна нах байъина волу террорхо Амри Анис вевзаш хилла Дагестанерчу Шамилна. Иза цу хенахь Германехь Iаш хилла, цигахь а политикан тховкIело а ехна. Германехь масех зулам дарна лаьцна хилла дагестанхо хилар а гучудаьлла кхелехь.\nЦундела цу жимчу стагана дуьхьал кхин цхьа а бехктакхаман гIулакх схьадилина, цуьнан террорхошца хIун зIенаш хилла бохург таллархьама.


Беларус -- Шушкевич Станислав, ГIад 29, 2013.\nЦигахь Освалдана оьрсийн мотт Iамош хилла тIаьхьо маьрша Беларусин хьалхара куьйгалхо хилла Шушкевич Станислав. Цо дагалоьцу шен хилла дешархо Освалд Ли ХIарви Маршо Радион корреспондентаца Буторин Павелца хиллачу къамелехь.\nМаршо Радио: Хьо Освалдана оьрсийн мотт Iамош цуьнца юкъаметтигаш лелийна ву. Хьуна муха стаг хийтира иза? ХIун ойла кхоллаелира хьан Освалдах?\nШушкевич Станислав: Сан чIогIа дика ойла кхоллаелира цунах. Цкъа делахь, цо лелош дерг могIарера советан заманан духар дара. Амма и духар товш дара цуьнгахь. Иза чIогIа товш стаг вара. Лелар вуно оьзда дара цуьнан.\nЦхьа а сов долу хIума ца далийтара цо шегара. Цхь а хIума а ца хеттара цо. Ткъа тхуна дихкина дара цуьнга хетта мила ву иза, мичара ву, хIунда веана бохург? Тхан декхар дара цуьнан оьрсийн мотт шарбар.\nМаршо Радио: Iамеркехь хиллачу шен дахарх лаьцна дийцарий цо?\nШушкевич Станислав: Дуьйцийла а дац иза. Цхьа дош ца элира цо. Суна хетарехь, цунна а хьехар динера (КГБ-но) суна сан партин секретаро санна, цхьа а хIума ма хетта аьлла.\nМаршо Радио: Болх муха бора цо?\nШушкевич Станислав: Слесар санна иза дукха лахара корматалла йолуш вара. Иза сан ойла ю. ТIаьхьо Iаьмма хила а тарло иза.\nМаршо Радио: Ткъа самукъа даларий цуьнан шен белхах?\nШушкевич Станислав: Суна хетарехь, цунна дерриг а дара заводехь сингаттаме.\nМаршо Радио: Иза хьекъале стаг варий? Муха мах хадор бара ахьа цуьнан дешна хиларан?\nШушкевич Станислав: Кхетий шу, иза дукха адамашца тIекъаре йоцуш стаг вара. Цуьнан дешна хиларан мах хадо хала ду. Амма цунна оьрсийн мотт тоъал хууш хилар, аьлча а, шена хетарг цу маттахь дийцалуш а, кхеташ а иза хилар шеко а йоцуш дара.\nМаршо Радио: Освалдах лаьцна дуккха а яздина кху тIаьхьарчу 50 шарахь. Ахьа хIун дуьйцур дара цунах лаьцна, цхьанхьа а хьахийна доцург?\nШушкевич Станислав: Хаий шуна, цунах лаьцна алсам дийцина, суна иза иштта хир ду аьлла соьга сайна дуьхьал хIотталур долчул а. Кхин а цхьаъ ала гIерта, цкъа делахь, сан лаам бац. Суна хетарехь, президент Кеннеди вер цуьнан бох бац. Сан хиллачу дешархочуьнан бох бац иза.


Муха стаг вара политик Маккейн Джон?\nНохчийчоь маьрша хила еза, олура Маккейна\n81 шо долуш кхелхина Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн сенатор (Аризона штато ялхазза хаьржира иза оцу дарже), "Ханой Хилтон" набахтехь ялх шарахь Iазап лайна тIеман турпалхо Маккейн Джон.\nИттаннаш шерашкахь Сенатехь болх беш а, президентан кампанехь шозза дакъалоцуш а Маккейна ша гайтира проблемех лаьцна юьхь-духхьал хетарг олу а, политикехь къарвала Iаьмна воцу а стаг санна.\nШен оьмарх дисина тIаьххьара кIиранаш Маккейна дIадаьхьира Аризонерчу ранчохь, гонах доьзал а, доттагIий а болуш, "Сахьийзаме тулгIенаш: дика заманаш, бакъ гIуллакхаш, бIаьхочун къийсамаш, кхиболу а леллачух бисина дагалецамаш" цIе йолу мемуарийн жайна а, шен дахарх лаьцна тележурналисташа яьккхина филм а араяларе а хьоьжуш.\nМемуараш язъян иза волавелира 2017-чу шеран аьхка шена шен коьртаца рак юйла ма-хиъина.\nОцу жайнин дакъош Маккейна зорбане дехира хьалхо – шена йисина хан мел ю хууш дац, яздора Маккейна. Оцу йозанашкахь а ца Iийра иза карарчу хенахь президент волчу Трамп Доналдна критика ца еш. Ша дохковаьлла 2008-чу шеран президентан харжамашка воьдуш, шена вице-президентан дарже кандидат ша къастийнарг Аляскин губернатор Пейлин Сара хилла, яздора цо.\nЕххачу хенахь Сенатерчу эскарийн гIуллакхийн комитетан куьйгалхо лаьттира иза.\nПанамерчу тIеман базехь гIуллакх дечу эпсаран доьзалехь вина Маккейн 1936-чу шарахь. Шен дегара а, дедегара а масал оьцуш – адмиралаш бара уьш – чекхъяьккхира цо Аннаполисерчу ТIеман-ХIордан академи. Дешна ваьлла иттех шо дара иза Вьетнамехь боьдучу тIаме хьажийча. Ханойна тIехула доьдуш чудожийра цуьнан кема, массарна а вевза турпал хилира цунах оцу сахьтехь. Кагдина ши куьг а, гола а йолуш карвахначу цунна тIехь дехха латтийра Iазап. Набахтера аравала магийра цхьа зама яьлча. Амма реза ца хилира иза цIаваха –массо а Iамеркахой дIахецча бен вер вац ша набахтера ара, элира цо.\nВьетнамехь ша набахтехь латтор дагалоцуш хIоттийна хIоллам гойтуш ву Маккейн Джон, 1985\n2008-чу шарахь ша президентан дарже кандидат воккхуш Республиканан партин гуламехь цо динчу къамелан дакъа ду хIара: "Сан даймахке болу безам чIагIбелира со нехан махко лаьцна кхобучу заманахь. Суна иза ца безабелира, цигахь ваха атта ду аьлла. Цуьнан халкъ оьзда, хьекъале, нийсоннна тIехь хиларна, догдика хиларна безабелира. Цхьаьнхьа меттиг дIалоцу мохк бу аьлла ца безабелира иза суна, безабелира сатийсам санна, шен духьа къийсавала иза хьакъ хиларна. Со даиманенна хийцавелира, суо-сайна а воцуш, со цуьнан вара".\nМаккейна дийриг даима а ца догIура цо лакхахь бохучуьнца. Шен дагахь а вуьсура иза хийла. Сенатор волчу юкъанна иза къовсаме волура президенташца, иштта, шен партица а, цуьнан политикана ша реза ца хилча. ТIеман турпал лоруш волу иза хенан йохалла шен амалехь а, возуш воцу а политик хилира нехан бIаьргаш чохь.\nКонгрессе ша дуьххьара хаьржинчу муьрехь иза духьал хIоьттира халкъо тахана а лаккхарамах хадош волчу хIетахьлерчу президентна Рейган Роналдна, шайн са лардан эшначохь духьало ян а доьхкуш, Бейруте машар бан хIордан гIашсалтий хьовсабайта. Ткъа замано гайтира иза бакъ хиллийла – 1983-чу шеран гурахь хIордан гIашсалтийн хIусамаш лехийтира оьккхучу молханах юьйлинчу машенца, вийра 241 эскархо.\nНхалахь иза гIаравелира кхечу республиканхочунна-президентна Буш Джорджна-жимхачунна дуьхьаллаттарца, нахера йоккху ял лахъярца, Гуантанамо гIайри тIерачу набахтехь тутмакхашна гIело латторца, Iамеркан ГIажарийчуьрчу стратегица доьзна критика ярца.\nДаьржира, Буш Джордж-жимхачо, ша духхьара Оьрсийчоьнан президентца Путинца цхьаьна а кхетта, цIавеъча, халкъе дийцинчунна критика еш Маккейна аьлларг. (Люблянехь – Словени – ша Путин Владимиран бIаьра хьаьжира, царна чохь шена оьзда са гира, бохура хIетахь Буша). "Иза цуьнан бIаьргаш чу хьаьжинехь, царна чохь цунна ган дуьсург дара кхо элп: КГБ", - аьллера цо.\nДемократин партин лидершна а кхочура цуьнгара критика. Обама Баракан арахьарчу политикан уггаре луьра дуьхьалонча вара Маккейн. Иракъера эскарш арадаха Обама волавелча, иза дан хьалхе ду, чIагIдора сенаторо. Шемахь химин герзах пайдаоьцучу Асадна, иза "генаваьлла" элира цкъа Обмас – "генаваьллехь", ницкъ гайта беза, бохура Маккейна.\nЦа хийцавелира иза КIайн ЦIийне Трамп Доналд веъча а. Вашингтон йоьлла а йоцчу кепехь президентан антагонист хилира оцу сенаторх. Къаьсттина дукха аьшнаш йора Трампна Маккейна Шема, Оьрсийчоь, Китай бахьанехь.\nШа а дукха хьолехь тIех шога хуьлучу Трампа, "хIумма а хууш воцу стаг" элира цкъа Маккейнах. Президентан компани йоьдуш, Трампа, "йийсаре вахарна турпал вина цунах", ткъа шена дезарш "йийсарехь хилла доцу адамаш ду", элира.\nШена Маккейнна а йора наха критика. Емал дора цо политикехь ойла кест-кеста хуьйцуш хилар – иммиграцига, зударша бераш дIадахаре, Iедална лучу йолах болу хьежамаш.\nМаккейн, политикех лоций, дешнаш а ца хоьржуш, хетарг олуш хиларца вевзара дуьненна. Мел хала проблема а, могIархой кхетош, аттачу дешнашца йовзуьйтура цо.\nМалхбалерчу Европера мехкаш Атлантикан тIеман альянсан декъа бигарехьа вара иза. 2017-чу шеран бIаьста цо доггах къобалдира Черногори альянсе эцар – регионера хьал тодан а, Оьрсийчоь цигарчу мехкийн гIуллакхашна юкъа ца гIертийта а оьшу иза , бохура хIетахь Маккейна.\n2014-чу шарахь Украине а вахана, Штаташка юхавеъча, цо аьлларг даьржира, афоризм а хилла: "Оьрсийчоь – ша пачхьалкх ю моттийта гIерташ хьийза бензинан биргIа ю. Иза клептократи ю, коррупци ю". Дуьненна Путин ДаIишал а кхераме ву, цо алар а дара даьржина лелаш.\n2017-чу шеран Дечкен-баттахь немцойн Дойче Велле радиона Немцов верца доьзна интервью луш, Маккейна Оьрсийчоьнан президентан цIе яьккхира, оппозиционер цо а вийна, "иза муьлххачу а ситуацех пайда эца хууш бандит а, КГБ-но кхоьллина хIума а ю", аьлла.\nПутина духьал жоп иштта делира ша Стоун Оливерна еллачу интервьюхь: Маккейн Джон санна нах "яхначу заманца беха, хиндолчух бIаьрг тоха а ца лууш". "Иза, ма-дарра аьлча, суна гIеххьачул товш стаг ву, ас бегаш а ца бо, баккъал а боху, суна иза шен патриотизмца, шен мехкан интересашкахьа хиларца тов", аьлла, Оьрсийчоьнан президенто Порций Катон Марках тарвира Маккейн, цо аьлла "Карфаген йохо езаш ю" дага а лоцуш.\nМаккейна 2008-чу шарахь ша президентан харжамашкахь кандидатан къамелаш деш хьахийра Кавказо ловш схьабахьа баланаш а. Кремло шен агIор Къилба ХIирийчоьнан а, Абхазин а пачхьалкхалла къобалъярца дузуш, элира, Оьрсийчоьно цIийла керчочу Къилбаседа Кавказан, ша аьлча, Нохчийчоьнан, пачхьалкхалла къобалъян декхаре ду дуьне.\nВашингтонна кест-кеста дагабохкуьйтура Маккейна Оьрсийчохь демократи чIагIъярхьама белла оппозиционераш.\n40 шо гергга хан цхьаьна яьккхина цIийннана Синди а, пхи бер а дисина Маккейнан.