«АЬХКЕНАН ДIАХЕЦАРШ» = 3 - 4 Июля 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Июль » 4 » «АЬХКЕНАН ДIАХЕЦАРШ» = 3\nМесопотамин23 къилбседа-малхбузехьа долчу, «Балих» («Ба-али-хин» кхин цIе, «Гуллаба» ю) хица Iуьллуш йолу Харран (нах-маттахь «Ха-ара», гIазкх., «стража степи, долины»), махлелорца ладаме гIала хилла. «Балих», Евфратах (Нахарина-хи)24 дIакхетта хи ду иза. И Харран-ГIала а, Митаннин пачхье хиллачу Вассуканни-ГIалана, 75-80 чакхарма а йолуш, Дамаск-гIалана, 450 чакхарма юкъ йолуш хилла ю. Цу кIоштахь вовшахакхеташ хилла Вавилонера, Жимачу Ази а, Сийрихула (Сири)25 Мисаре26 а доьлху къепалан некъаш. Иштта, Дамаскера Нинуа (Ниниви) а, Кархимес («Кар-хи-Ме-са», «река-крепость и божественная душа»), Арпаде («Аре-па-да», «степь-стена-владетель») а доьлху некъаш вовшахакхеташ, меттиг хилла и Харранан кIошта. Къаьсттина, Ассирин паччахьашна, стратегица доьзна маьIналла долу меттиг хилла, Малхбале а, Малхбузе а вовшахатуху и гIала. И кхоьллинарг а, цу гIалахь Iийнарш а, «хурритин» орамах долу нах-адам хила деза. И Харран-ГIала а, цунна генайоцуш Iуьллу кхузаманан Урфа (Ур-са – гIазкх., «Ур-душа») а, цхьана хенахь пачхьеш хилла ю, «Митаннин» империн («Нахарина», «Нах-Арена»). Иза иштта хилча, цу меттехь даьхна ду, «нах» олу халкъ а. Ширачу оьмаран27 1520-гIачу шарашкахь, «Тот-Ма-Са цIийнан» пирIунаша28 (ист., «Тотомас-I», «Тотмас-III») бухадитина тешаллаш ду, цу меттигах, «Нах-Аренан» мохк бу аьлла.\nМитанни паччахьаллин Iаткъам лахбала болабеллачул тIаьхьа, цу гIалана йовза йолаеллачух тера ду, «Син» олу цIун культан кеп. «Син», мифан29 маттахь, «баттан дела» ву. Бухарчу адамна а, вуьшта Месопотамин дахарна а, бутт-седа ладаме хилла малхал а. ХIунда аьлча, цу малхо шен товхонца дийна Iалам дагорна а, ткъа батто, и товхо йойъу шийла хIо даларна а. Къилб Месопотамера, ассири-вавилонан пантеонан дукхаделин лард юкъахь, сийлахьа лорачу цIуй юкъахь, цхьа «дела» хилла и «Син», еха маж а, «тиара» олу таж-куй тIехь, готтачу ахбеттан амат а долуш.\nГеографига диллича, доккха «Шина хин юкъахь» Iуьллуш хиларна (Евфрат – «Нахарина-хи»; Хабур – «Ха-ба-ара»), цу ширачу заманчохь ладамениг хиллачух тера ю, и Харранан кIошта. Бакъду, гайта шира иэсчуьрташ (памятник) дацахь а, тахана и юьстаха лаьтта, Iарбойн адам деха жима гIала евзуш ю, ша тайпа архитектура бахьана долуш а, пайхамаршца йоьзна истори хиларца а. Цхьацца тешалаша хьахош ду: «…соьналла йолчу берда тIехь, цхьана хенахь Ибрахиман а, цуьнан ден Терахан а, четарш лаьттина цу меттехь» бохург.\nЦу архитектуран орамаш, кху меттехь моцаха кхуьуш хиллачу, «Халаф культуран» (V- эзар ш.оь.шш.) оьмарца зIе йолуш ду. Цу ширачу заманчохь санна, Ибрахиман хенахь а, ваьррин юкъаметтиган зIенаш, чIагIо йолуш хила шеко а йоцуш. Цу заманан («Халаф») башхалла йолу культуран иэсчуьрташ карийна, кхузаманан сийрин-туркойн дозана гергахь долчу цу «Хабур» хица, цхьа бIешо хьалха. Цу «Халаф культуран» кхерчаш Сийрин къилбседехь, къилб-малхбален Турцехь, Иракан къилбседа-малхбузехь бен ца карийнехь а, цу культуран Iаткъам хаалуш хилла, «Дуьненаюккъерачу хIордан» йистошка кхаччалца. Цу заманан гIишлош хилла, хьийначу поппарах а, малхехь якъийначу кибарчигах а йина. Цу культуран хиллачу гIишлош юкъахь карийна, «толос»* аьлла тиллиначу цIарца евзу, кхета халачу къайленан гIишлош. Цу «толосин» кеп ю, тIулган лард тIехь, хьийначу поппарах йина гоьрга гIишлош. Церан гоьргаллин шуьйралла ю, 3,7 метар тIера 9,4 метаре кхаччалца. Цхьайолчу гIишлошна тIехIоьттина, нийсасаберган йаккхийра учеш а ю.\nТелль-Арпачае (Сийри) олучу меттехь диначу схьаделларо гучаяккхина, евзиначарна юкъахь, уггаре а йоккхачех цхьа «толос». Иза, ши чоь йолуш ю, 19 метар еха хьалхара чоь а, гоьрга йолу коьрта чоьнан шуьйралла, 10 метар а йолуш. Цуьнан пенин стоммалла а, 2-2,5 метр ю. «Халафан культуран» оьмар Хьалхарачу Азехь30 чекхйолучу заманчохь, «толосаш» а дIайолу юкъара, «Кипр» олучу гIайре тIехь бен ца юьсуш.\nХарран-ГIалара, никхан санна гоьргий тхевнаш долу и гIишлош, цу «Халаф культуран» архитектуран амат а, кеп а йолуш ю тахана а. Баттаза болчу сацкъарах дина ду цигара цIенош. ХIорра цIийнан чоьнна тIехула дина, конусах тера долу тхевнаш, накхармозийн никхах тера ду. Конусан кеп йолу и тхевнаш дина, чIогIа таIийна латта тIера хьала, сацкъаран кибарчиг а юттуш. Цу цIийнан чуьра нарталаш кхоьллина ю, лакхенга мел йолу а готталучу, тIегуладиначу гонан хьесапехь. И доллу цIенош, цхьа этаж йолуш ду. Амма, дукхаха долчу цIенойн тIера тхевнаш лекха ду, пенин локхалле диллича. Церан локхалла йиъ-пхиъ метар йолуш ду, и конусан тхевнаш бахьана долуш. Арахь, 50 градус товхо елахь а, цу тхевнаша, чуьра микро-Iалам (микроклимат) нисдо хIо шелдарца. Масех чоь йолу, и тайпа долчу цIенош чуваьлча, конусан тхевнин лакхахь долчу кегийра кораша серло елла, маьлхан зIаьнарш чукхеташ а йолуш ду.\nЯхначу ширачу хенахь, и Харран-ГIала шена гонахьа дина пенаш а долуш хилла ю. Бакъду, тахана цу гонахьа йисна кескаш бен яц, моситтазза юхадиначу цу пенех. ТIаьххьара уьш меттахIиттийна зама, кху оьмаран 12-гIа бIешо ду. Цу гIалахь хиллачу шийтта кевнах диснарг, пхи ков бен дац тахана. Кхузаманан гIалина юкъахь болчу берда тIехь Iаш хиллачух тера бу, цу шира заманчохь баьхна кхузара гIалахой. Цу гIалахь, дийцарехь, пенал арахьа хилла ю, цIеяххана, Ибрахимца йоьзна йолу гIу.\nтолос (фолос: греч. thо́los) олу цIе йоьзна ю, монументальни культан гIишлошца – каш, я аьрда-цIа. Ширачу оьмаран 16–12-гIачу бIешарашкахь и тайпа гIишлош яржина хилла Жимачу Азин малхбузерачу хIордайистенашца а, Крит, Микена олу гIайреш тIехь а. Евзуш ю, «подкурганный» олу Этрурехь (этруск) хилла толосаш а – 7-6-гIа ш.оь.шш. Невр Месопотамехь и тайпа амат долу гIишлош хилар тамашийна гIуллакх дац, хиларна «ширакавказхойн», я вайн масалехь хурритин этночкъоран культуро Iаткъам бина, йоллу «Дуьненаюккъерачу хIордан» йистошкахь.\nИбрахимца доьзнарг, тIаьхьо кхуллура йолчу «историн хааман» кепаца Iорадаккха а дитина, вай хIинца тидаме оьцура ю, анайист дIалаьцна гучу лекха доцчу лаьмнин лахенга а ялла йогIу цхьа жима тоба. Вайна ма-хаъарра, иза яра Эйа эцна йогIу къонахойн къепал.\nАб-беттан, 23-гIчу дийнан (21 июль) суьйренга таьIна хан яра иза, хIинца а сирла йолчу стиглахь гуш, ахбеттан сурт а долуш. Вукха агIора гучу, цу лекха доцчу лаьмнаш тIехьа къайлабала, малхбузехьа дIашершинера маьлхан горгал, цу сийначу арахь юкъ-юкъа гуш долу тIулг-гIамаран латта, сирла-цIен басе дерзош. Цу айъаеллачу тIера лахенга дIахьаьжча, бIаьрго ма-лоццу гуш йолу и сийна аре, ниIмате аса яра, аьхкенан бовха бутт хIара белахь а.\n- Вайна, аьтту агIора йиси и Урса-ГIала. Лараме Эйа! Иза, «…хьан жималлина евзина ю» элар-кха ахьа цкъа. Дийцахьа тхуна, хIара некъ бацбархьама цунах а, кху кIоштах а лаций шира хIуманаш.\nЭйъига, цхьацца хаттар а дой, иштта некъ бацбора кегийрахоша.\nДикка хан ялийтара къанос, вист хилар доцуш. Ша дIатаьIна Iан миндар букъа тIехьа нисбина, цергаш тIехула пIелг а хьокхуш иза башийна, шен дакъаделлачу балдаш тIехула хьаькхира цо. Цуьнан хIуманаш девзачу Ваванис а, шен бесни чIачкъийра, собаре васт гайтахь а, шен накъостийн сихалло лоьхку ойланаш шена йовзарна.\n- Доьзткъа шаре хьалакхочуш хан йолчу сан дас дуьйцура, лечу муьрехь кхузткъа шо хиллачу шен дас дийцинарг ду бохуш. Иза, цхьа бIе доьзткъа шо хьалха, кху вайн аьтту агIора охьадогIачу Нана-хин, малхбузехьара бердаца нисделларг хилла. Шен деца, жа дажош волу сан денда, пхийтта шаре ваьлла жимха хилла цу хенахь. И хенан мур хилла, «Тот-Мэ-са КхозлагIаниг» пирIун а волуш, малхбалехьа цо, шен бархIалгIа кхарстар до зама. «Нах-Арена-хи» тIе, цхьана Iуьйранна хи мало шайн жа лаьллина воьдачу сан дендена а, цуьнан дена а, хил дехьарчу лам бухахь лаьтташ дукха четарш а, цхьа доккха сур а дайна. Мичара евлла ца хууш, цIеххьана гучаевллачу марой-ворданаша, го бина хилла цу сан дайшна. «ХIара жа, «бу-мар-Iам» (гIазкх., «плот») тIехь, хил дехьа даккха! ЖаIуй, бехкий охьабахка, хьалла гучу гун го а теллина, тхо юхадоьрзачу юкъана. Талмаж! Хаттал цаьрга, муьлхачу ваьрах бу уьш? Кху гонахьа, цхьаа суран дакъа хааделлий царна?» аьлла, буьйр дина хиллера «маруо-тIан»31 (ист. «марутта») хьалханчо.\n«Тхо, «нах» ду. Тхан «эни», «ТIо-йа-Ша-ба» ву. Ашшур схьаяккхина, цуьнан дашо ков схьадеъна волу тхан паччахь Сауссадаттара, тхан халкъан дегайовхо а ю!» аьлла, доцца жоп делла хиллера, сан кхозлагIачу дас - Дарсас. Цул тIаьхьа, хин йистехь алсама марой-ворданаш гулаеллачу куьпа дIавуьгуш хиллера, хил дехьавьккха лерина ши йийсар. ХIорш хил дехьа бохачу муьрехь, тIекхиъначу «маруо-тIан» хьалханчо вихкина валийра, верриг а цIийх вуьзна волу, кхеран ваьрах ву ала томехь волу цхьа тIемало.\n- Сан уггаре а гIолехьа волу, кхоъ тIемало вийна, кху экхано. Амма, лоьмаш лоьцачу сан гоьмукъо кIелайити, есачу аренгахь, оьпанаш къехко Iемина хIара чагIалкх.\n- Сийлахьа хуьлда, вайн да волчу «Амон» «энис» а, цуьнан сий лардечу «Дхаути-Ма-Си» пирIунас а, айхьа байъанчу мостагIин букъ тIехь латта бакъо елла волу, тхан турпалхо Аменемхеб! – аьлла, мисархоша сийдарца маьхьарий тоьхна и «эври»32 , цу Мисар махкахь гIараваьлла талламхо а, тIемало а хиллера.\nЙиъ агIо йиллина, малхана дуьхьала хIоттийна четар дара айъаеллачу меттехь лаьтташ. Цу бухахь лаьтта, дашо гIойленаш йолу пирIунан гIант ларош, лаьтташ ши гIарол бен вацара. Кхо йийсар, цу айъабеллачу гун когашкахь берталла вожийна, Аменемхеб юьстахаваьлла хиллера. Чов йина тIемало ирахь латта гIора долуш ца хиларна, цуьнан цIий Iийдало чов ехка гIерташ хиллера сан денда. Ткъа кхозлагIа да, дегI нисдеш ирахIоьттина хиллера, курра, шен чIенга а ойъуш. ДIанехьа, ахбIе гIулч хиллал юкъ йолчохь Iуьллучу онда тIулган экъа тIехь, къахьоьгуш тIулгпхьераш а болуш, сийдолчу адамин тоба яра гулаелла лаьтташ. ТIулг огуш болчу пхьерашка буьйраш деш лелаш вара цхьаъ. Амма, массеран тидамехь вара, кху меттехь коьртаниг ву ала йиш йолу кхин цхьаъ. ДегIана лекха вацахь а, тIехьажарехь ткъе итт шаре ваьлли бен вацахь а, цуьнан лелар, цуьнан васт паччахьан ду ала томехь хиллера. Кхеран кхоллаелла и ойла чIагIъян санна, хасторца дош элира, сан дай йийсар биначо:\n- Сийдолчу Амонан кIант! Хьан сийлаллин йозалла лалуш яц кхузарчу мостагIашка. Стиглахь нека дечу цу гIиргIано даIамаш санна, ахь лоьцу уьш га ма-гиннехь, хьайна дага ма-деънехь! Иза деш верг ву, тхан Сийлахь-Воккха пирIун, тхан да волу хьо Тот-Ме-са!\n- А-а, сан турпал Аменемхеб! ХIун деа ахь суна керланиг? Дийцал, талламан жамIех лаций. ХIун ду цу хил дехьа, башхаллениг?\n- «Тот» «энис» винарг! БIаьрго лоцу анайист толлачу юкъана, сан караеънарг, кхоъ чагIалкх бен яц. Кхин виъ а ву цу арахь, Iаьржачу хьаргIин даар хила кхоллам нисбелла Iуьллуш. Кху куьпана лахахь, кху онда хица Iуьллуш ю, «Нии» олу гIала-гIап. Цуьнан пенаш, хьан сийлаллин йозалла лан, тIех онда дуьхьало яц. Амма, цу акха аренашкахь, тайп-тайпана долу дийнат шорта ду. Къаьсттина кхоэ дерг ду, еза кIомсарш йолу пийлаш хилар, цу арахь паргIата дежаш. И аре аса толлуш, кIезгачу барамехь ши-кхо бIе дийнат долуш, иттех рема а ягарйира аса. Хьан даккхийра, хьалхе йолу гIуллакхаш чекхдевлича, таллар дарца самукъадакка томехьа шорте ю, цу хил дехьа гуш йолу и онда аре.\n- И дика кхаъ бу. Ахьа дийцарехь, цу «Нии» гIопа кхаччалца, дуьхьало ян ницкъ бац-кха цу арахь, и дийнат доцург? – олуш велакъежначу пирIунан тидам, шена тIеберзийра, гергагIоьртанчу гIуллакхдархочо, - «Паччахьан яздархо»! Лараме цIераш техкина волу сан Тинини! ХIун ала гIерта хьо соьга?\n- Экъан тIехь зорба яздойтачу суна хьалха хIоьттина ду, хьан кхеле дилла деза хаттар. Лакхара, Лахара Мисарахь «Амон» динан да волчу Хабусонебас, кху махках «Меттанне» аьлла яздан догIу боху. Ткъа хьан хьехамча волчу Пуемрас, кху махках, «Нах-Арена» ала деза боху. Кхузахь дехачу адмаша шайх йоккху цIе «На-х», я «На-хи» хиларна, сан хьесапехь, кху мехкан цIе а, кху халкъан цIарах хила еза аьлла хета суна. Иза, тхо кхааннин ойла а, кхетамаш а бу. Къастам бар хьоьгахь ду, «Амон» энин озабезамна кIелахь волу, «Тот» энис кхоьллиначу цIийнан кIант, Сийлахь-Воккха тхан Тот-Меэ-Са! – элира, Тинин цIарца волчо.\nЛекха вацахь а, амма зоьртала, Iаламата чIогIа ницкъ болуш волчу пирIунан лоха хьаж, гуш йолу цуьнан дегIан меженаш санна чIагIделира. Дуьзна балдаш долу йоккха батт, аьрзунан зIакарх тера болу мара, цхьанадогIу аматаш дацахь а, цуьнан мокхаз санна чIогIа йолчу амало дIанисйора и галаморзагIаллаш. Шен гIоьнчин яххьаш, ша-шега хьожуш тидаме а эцна, гергахь лаьттачу Аменемхебе а, гIаш-бIахойн баьчча волчу Джхутига а хьаьжира пирIун.\n- Сеннефер! Ахьа хIун олу? – аьлла, шен гон юккъерачу цхьанге кхоссар а йина, Тининина лерина хаттар дира цо, - «Амон» цIарах динан да волчунна хуург а, сан хьехамчана гург а, хьуна билгала даьлларг а, тIебаьхкиначарна гиначо, хеттачо кхоьллина кхетамаш бу.\nТIейогIучу ханна, вайн хьуьнарш довзийта гIерташ вай делахь, бакъдерг дийца дезаш ду вай. Кхузара адамех йоккху цIе вай хийцича, тIейогIачу ханна, цуьнан тIаьхьенашна девзура дуй, ма-дарра вайн хилла хьуьнарш? Вай бекхам беш берш бу, цхьа бIе ахбIешо кхоччуш, вайн «Лахарчу Латта» тIехь олаллехь хиллачу «жи-ка хьовсурган» ораман тIаьхьенаш. Цундела, вай хаттам бийра бу, цу орамах йолчу тIаьхьенашка. Аменемхеб! Ахь суна дуьхьала валаве виъ, кхузарчу халкъан орам болу стаг – къано, юккъерачу хенара гIеметта хIоьттина стаг, кхиазхо, ворхI шаре даьлла бер.\nКху деношкахь йийсар биначу «нахана» юккъера хаьржина къано а, шовзткъа шаре хьалагIоьртина хан хира йолу стаг а, кхиазхо а, иштта марахь бер долу зуда яра пирIунан четаре схьаялош, иза цу четаре воьдучу хенахь. Четар бухахь лаьттачу гIанта хаа воьдачу пирIунан бIаьрг кхетта хиллера, кхаа йийсарах.\n- ТIех кура и корта айъанарг схьавалавел суна тIе, - царех цхьаннин латтар, тIех куралла йолуш хеттачу пирIунас, шена тIевалавайтира и йийсар, - Хьо мила ву? Стенах йо ахьа и куралла, хьан сий дайъар а, и лакхадаккхар а сан «энин» а, сан а карахь хилча? – аьлла цо диначу хаттарна, жоп делла хиллера сан кхозлагIачу дас.\n- Со, «нах» ву. Кху махкара эла ву со. Хьан карахь дерг, суна таIзар дар бен дац. Сан куралла, «Меттан-На» махках дозалла деш ю. Сан сий дожор хьан карахь а, я хьан «энин» а карахь дац! ХIунда? И дайъа йиш ерг, со цхьаъ бен ца хиларна – аьлла хиллера, сан кхозлагIачу дас, пирIунна гергахь лаьтта Аменемхеб вела а къажош.\nКъаьрззина пирIун шега хьаьжча, эхь хеттачу талламхойн хьалханчас, ша велаваларан бахьана пирIуне хьахийна хиллера.\n- Жа дажош хуьлу эла? – аьлла диначу хаттарна, цхьаа кхерар доцуш, жоп делла хиллера сан йийсар-дас.\n- «Маьлхан эни» волу, «Тот» цIарах цIе хIоттаелла Сийлахьа пирIун! Хьо цецваллал хIума дац, эла бен воцу со, жаIу хиларх. Ши-кхо бIешо а дац, тхан орамах болчу жаIу-паччахьаша, цхьабIе шовзткъа шарахь цу «Iаьржачу Мисаран» латта тIехь пирIунаш хилла. – цо аьлча, цуьнан кIоршаме и хабар сацо айъана шад, охьаяхийта езна хиллера, пирIунас куьг ластийча гIаролхочуьнан, - «Нах-адаман»33 орамах ваьлла муьлхханиг а эла, паччахь, пирIа хилла ву. Аша, «хурри», я «хорри» олуш болу тхан шира дай, «Iуьйренна гIоттачу малхаца кхолладелла, цо яржочу зIаьнарша некъ гойтуш, малхбузехьа кхелхина онда халкъ ду. Ткъа тхо, «нах» олу цуьнан дакъа а, «Меттани» олу тхан мохк а, «Ков-Кха лаьмншкара», «Лахарчу хIордана» тIекхаччалца, «Ла-ван-тIе махкара», «Хурру-Манна лаьмнашка» кхаччалца доза долуш, тхан дайша кхиийна мохк бу тхайниг. Аша туп тоьхна хIара атагIа, цу боккхачу мехкан доза бен дац. Тхан ламанхойн орца кхуза кхаьчча, шун асаре хан, и дашо малх дIабуззалца бен хира яц. Цундела, и охьадогIачу Сийлахь-Доккха «Нах-Аренан хин» бердаш юкъахоьура доцу сан сий, кху сан кийрара къасто йиш ерг, со цхьаъ бен вац. Тхан «нах-адаман» сий, цу «Арар-да» ломал а лекха ду. «ТIо-йа-Ша-ба» «эни» ву, и сий ларориг! – Дарсас аьлча, цу юкъана улле дIахIоьттиначу кхиазхочуьнга а, хаттар дина хиллера цу пирIунас:\n- Ткъа ахьа хIун олу? – аьлла.\n- Сан дас аьлларг, бакъдерг ду. Иза диц ца дар, со санна волучуьнан декхар а ду. – сан дендас аьлча, пирIуно буьйр дина хиллера:\n- Бердаца тангIалкх хIоттаяй, корта Iункара хьалаолла воккханиг. Цуннан кIеза, цу тангIалкхах дIадехка, мала хи луш доцуш, шен ден хьехамо кхоьллина кхетам, цу маьлхан Iаткъамо хьеца дIаэбаллалца башабайта цуьнан. Вай хьовсура ду, кхуьнан ден кийрара охьашершина, цу хи чу дужара долчу кхуьнан сийно, хIара «Нах-Аренан хи» лакъадой! – олуш, велакъежна хиллера пирIун.\nГонахьа берш а белабелла хиллера, цхьацца забарш а еш. Кест-кестта тухуш хIума а йолуш, дIавуьгачу сан ден дена хезна хиллера, пирIуно шен йозанче дина буьйр. Цу меттехь кечбиначу оькъам тIеяздан дезарг а, шен гIалан пенаш кечдеш яздан деза хьуьнарех лаьцнарг а хиллера, цунна хезнарг: «…Тутмос КхозлагIачо «Сийлахь-Доккха хи Нахарина» хадийна ницкъалгIа а, толам болчу шен суран коьртехь…вара, гIаланаш схьайохуш, бахамаш чIанабохуш, «Нах-Аренан» цу неIалте мостагIчуьнан…»; «…цхьаа ца ваьхьара царех юхахьажа, акха гезарий санна шаьш бевдда боьлхуш…», «…Хин кеманаш тIе шен сур хаийна, пирIун хица охьанехьа волавелира йохош гIаланаш, дахаран меттигаш», «…уьш ягийра сан Возалло, …» - яздойтура ду, Тот-Мэ-сан цу буьйро, - «Аса дIадигара церан адамаш йийсар деш, барам боцу церан дийнат, бажа, церан хIуманаш, рицкъ схьадоккхуш, церан мукх бухабоккхуш, доллу стоьмин дитташ, бошмаш хедийра…» – олуш шен дахделла дийцар сацийра къанчо. Шен-шен ойланаш еш богIачу къонахоша, бист ца хуьлуш дикка юкъ ялийтара, Эйас къамел юхадоладаре сатесна. Амма къано, вицвелча санна Iара вист а ца хуьлуш. Собар дайначу Варзапас, хаттар дира къанога:\n- Сийдолу Эйа! Ма-дарра и хилларш, мичара хаьа хьуна? Кхин дIа а, и хилларг дийца хала-м дац хьуна? – аьлла.\nОйланах хаьдда къано, леррина Варзапе а хьаьжна, гIийла, шен юьхь къажийра.\n- Сан денда, цул тIаьхьа кхин шовзткъе пхеа шарахь ваьхна. Сан да а, цул тIаьхьа ткъе дейтта шо даьлча вина ву. Цу дийнахь вадар бахьана долуш, пирIунан таIзарах кIелхьара ваьлла сан да. Сан кхозлагIчу дена а, цу пирIуно ма-кхайккхора, таIзаран чам бевзина бац, цу дийнахь валар цуьнан хиллехь а. ТангIалкх а кечйина, хIорш цу тIебуьгачу хенахь, шайн гоьмукъех тоам бечу «мисархоша», куьйгаш дехкарах паргIата битина хилла сан дай. Сан ден да, цу кIоштахь а гIараваьлла некадархо хилла боху, «Нах-Аренан хи» а хадош. Шен бIаьргашна ца гинарг тешара воцу, хьуьнар хилла иза цу хенахь. Кхечу кIошташкара а, «нах» оьхуш хилла боху, цу кхиазхочуьнан и хьуьнар ган.\nТангIалкх тIе хIорш буьгачу хенахь, дас буьйр дина шен кIанте: «…лома а кхачий, махкана тIебогIу бала бовзийта вай «нахана» аьлла. «Хьалха ахь хаийта, «Нии-ГIала» яккха лерина пирIун хилар а, цуьнан гIийла меттиг хин-кеманаш хилар а. Уьш дагадаро бен, бала юхатухург ца хилар довзийта вайчарна. Хьан хьуьнаро нахалла ваьккхина, дукхачарна вевзуш ву хьо. Со воккха ву, хица гIора къовса. Берда тIера хи чуэккхалахь, аса хьан букъ, кхеран гоьмукъах ларор бу хьуна» аьлла.\nДен сацамна дуьхьала дуьйцург эрана дуйла хуу сан денда, цуьнан лаам кхочушбеш, тангIалкх хIоттийначу лекха берда тIера хи чукхоссавелла. Меттадеъначу гIаролан, кIантана тохар дан аьтто бохош, тасавелла хилла цуьнан да а. Иза, цу меттехь велла, шиъ гIаролхо а воьш. Хин лахенгахь, цкъа мацца а, некахо хин йисте вериг хиларх тешначу мисархошна тешебехк хилла, важа хил дехьа а ваьлла. Иштта, дийна висначу сан ден дегара, вайга кхаьчна хIара дийцар. Бакъду, хоршан лазаро лаьцначу кхиазхочуьнан, шен хенахь хаам бан аьтто ца баьлла, цу Нии-ГIаларчу бахархошка. Амма, пирIуно и гIала яккхинехь а, шен кеманах пайда ца эцначух тера ду цо цу шарахь. И Iа, цу меттехь даккха дезна цуьнан. Цул тIаьха ши-кхо шо даьлчи бен, юха а веъна, ша даза диснарг чекхдаккха аьтто ца баьлла цуьнан. Вайнахана тIехь, ханна толам баьккхинехь а, вайн мехкан дага юккъе кхачарца йоьзна Iалашо, кхочуш ца хилла цу пирIунан. Цул тIаьхьа хIиттиначу кхечу пирIунаша, вайн дайшца, даима гергарло лоьхуш хилла. Вайн паччахьан йоIарех шайн зударий беш, захалонаш тийсина масалаш а ду, цу яхначу шира хено тIаьхьадитина. Иштта, бакъдерг девзина мохк бу-кха хIара. ХIинца, сан кегийра некъахой! Хьалла гуш болчу гуна гонахьа ерг, вайна оьшу, Харран-ГIала а ю-кха шуна – олуш, шен къамел сацийра, кIедачу миндаро лаьцна шен меженаш меттаха яхначу къанос.\nХарран-ГIалана герга мел гIурту а, некъахошна кест-кестта дуьхьала кхетара варрашкахь а, дой, эмкалашца а долу адамаш. Йохка-эцарна гIала баханарш шайн-шайн «ди-матт-Iушка» цIабоьрзуш, суьйренга таьIна хан яра иза. Аренгахь жа дажош лелачара а, гIалехьа некъ бойтура шайн дийнате, цунна гергахь, буьйса яккха лерина. Амма, кхаш тIехь болх бечарна, аьтто боккху хан яра и суьйре. Садайчи бен, кху арара къинхьегаман шовкъ дIаера яц, кхуззахь буьйса яккхина, синбилгало къаьстачу хенахь юха дIаболон, юкъахбисна и къинхьегам. Кхана, малх Iаткъалца, юха а дIахьура бу цара и къинхьегам. Ткъа хIинца, юкъ-юкъа гучу баннашна гергахь, пхьор кечдан латийначу цIераша, тховса, ижу лаха арадевллачу акхорошна кхерамаш туьйсура белахь а, кхин кIезга хира бац, цу цIерин дай болчу адамин дегнашкара кхерам а.\nКху некъахойн некъ хадийна, жа дехьадоккхуш волу цхьа жаIу, Ваванига тIекхайкхитара Эйас. Пхийттара валаза кхиазхо хиллера и жаIу.\n- Жа доьбийла хьан жима къонах! Суьйренна, бахархоша шайн жаш гIалехьа лохкачу хенахь, хьо нацкъара теIаш ма ву?\n- Маьрша хуьлда шун некъ а! ТIех кIорга аренга гIоьртина, делкъал тIаьхьа хи малоза дисанера сан жа. ХIинца, хьалла таьIначу меттехь болчу Iома тIе, хи мало дуьгуш ду аса хIара жа.\nДIахьаьжча кхуо юьйцу меттиг билгала а ца ялла, арахойн и «хьалла» бохучу дешан мах хуучу къанос, шолгIа хаттар дира:\n- Кху Харран-ГIалахь, цIе яххана долчу адамин, масех цIе яккха хуура дарий хьуна? – аьлла.\n- ЦIераш яха хала дац. ЦIераш сий долуш а, и доцуш а хуьлу. Ткъа шуна оьшу адамин цIе, муьлхачу ваьран, я халкъан ю? - аьлла делла жоп, тайра къаночунна.\n- Уггаре а сий долу кхо цIе ахь яккхича, тхайна оьшург къастора яра оха – олуш къежира, шена хьекъале хетта и кхиазхо, кхин а зен лериначу къаночо.\n- «Син» «энин» динан да ву ша бохуш, кхузахь хезна доцу хабарш дуьйцуш лелаш, «аморрейн»34 орамах ваьлла цхьа стаг ву. Цуьнан цIе, Белиб-Син ю. Цуьнан тобанан адмаша лоруш ву иза. Масех бутт хьалха, кху гIалин «лимму» ву бохуш лелаш, цхьа «ашшуройн» лай вара, цу шен цIарах дозалла деш, ша хуррин орамах воллушехь. Амма, иза ведда тхан, цу цIарал гIолехьа дерг, корта ларор а хетта. Тахана шолгIа цIе ерг ву, «хеттин» орамах волу, амма «наха» «ах-ах, кхин цкъа а ах» олуш волу хьалхо – Сиват. Юьззина цIе, «Сиват-хайк-яуд» ю цуьнан.\n- И ма тамашийна цIе ю, цу шун «наха» цунах йоккхург? ХIун маьIна долуш аьлла, и «ах-ах» бохург цунна? – элира, и санна дерг, хаа гIертарг волчу АлгIас.\n- Ах «хетто» а, ах «эрмало» а, кхин цхьа ах «ахламуо» орам болуш иза хиларна, аьлла ду бохуш дийцира суна сан дас, изза хаттар ас шега дича. Да «мушка», нана «ахламуо»35, тIетевжина орам, «хеттин» бу олуш ву иза.\nАмма, тхан «нехан» садукъдина цо, шен таронца лелочу бозбуунчаллица а, хIиллане некъашца а. Амма, цу шина цIарал гIараялла а, сийдолуш а ю, «нах-хуррин» орамах волчу, цу И-бара-хи-Ман цIе. «Цуьнгахь Iедалан, аьрда-цIийнан, таронан Iаткъам бацахь а, керла дош ду цуьнан герз» олу сан дас. «Сан да! Соьгахь а ма ду и дош» аса аьлча, цо соьга элира: «КIант! Хьан дашо, я махьаро жа бен ца къахкадо. Ткъа И-бара-хи-Ман дош, дургал хааделла накхармозий санна, адамаш шена тIеийзош ду. Динан ден дашах – кхоьру, хьолахочуьнан дашо – сатийсар ло. Ткъа И-бара-хи-Ман дош, серлонан зIенар ю, вайн мокха дахарехь» элира сан дас. И кхо цIе ю-кх, кху махкахь лерам берг. ХIинца, шун пурбанца со дIаваьду, сайн даьржаш доллу жа тIегуладан – кхиазхочо аьлча, цунах бIаьрг буьзанчу къанос, кхин цхьа хаттар а дира:\n- Цу серлонан зIенар хуьлда, хьан дахарна, даима лар гойтург! Тхойгара паргIата ву хьо, цу И-бара-хи-Ман кхерча тхо кхочун долу, некъан лар ахьа йийцичахьана – аьлла.\n- ХIара некъ, цу гIалана аьтту агIонца юххехула баьлла, къилбехьа боьдуш бу. Цу тIера дIакъаьсташ, тхан гIалан майдане доьдуш некъан га ду. Дамаскера богIачу некъан га ду иза. И некъ а, гIалина юккъехула баьлла, Ашшур-ГIалехьа боьдуш бу олу, и некъаш девзачара. ГIалин йистехь и биъ некъ къаьстачохь лаьтташ, онда четар ду шуна, цIен-сийначу чарташа къорзалла елла. Цунна гергахь лаьтташ, кхин ши-кхоъ жима четарш а ду, цу кхерчан «нах» а, «кхерчан нана» а Iаш. Царна, ахбIе гIулч гергахь лаьтташ, баттаза болчу поппаран карчоргах дина, масех цIа а гура ду шуна. Доккхаха долу четар, И-бара-хи-Ман ду шуна – кхиазхочо аьлча, Сур-Шенас а, шен хаттар дира кIанте: «Хьан ден а, хьайн а цIе йийцахь тхуна жима къонах?» аьлла.\n- Сан дас йоккху цIе Ловда ю. Ткъа сан де цIе ШимаIа ю. Иза, цу Ибрахиман кхерчахь ган а мега шуна. Iодика йойла шун! – аьлла, «ХIей-хIей!» бохуш шен дIасхьадаьржина жа тIегуладан дIаволавелира Ловда.\n- И кIант, ира хьекъал долуш ву. Бакъ некъа нисвича, онда гIортор хира ю цунах кху махкана – Эйас аьлча, - Васашаттан гон юкъа дIахIоттийча, хIун дара техьа иза вай? – элира Сур-Шенас.\n- ХIан-хIа. Шена аьхначуьра схьадаьккхина орамат ахьа кхечахьа даьккхина дIадоьгIча, гIад цIура доьрзий, тIех пайда боцуш кхуьу иза. Паччахьан гон юкъа и кIант ахьа воьллича, дахар вон хира дац цуьнан. Амма, цу Веза-Воккхачо чудиллинарг, ма-дарра схьакъегара дац цуьнан. Цуьнан буьйда кхетам чIагIбаллалца, И-бара-хи-Ман гергахь иза хилахь, кху гIалин да цунах хирг хиларх тешна ву со – олуш, ойланга велира къано, ша аьлларг, я кхин долучуьнан сурт юьхьдуьхьала тасийта санна, бIаьргин цIоцкъамаш тIеттIадийшош.\nКIантаца къамел хиллачул тIаьхьа, цхьа чакхарма некъ а бина, некъа йистехь лаьттачу дитта кIелахь севцира некъахой, тIера бедарш хийца а, киташ чохь дисна хи дийнатана мало а. Юьхь-куьг дуьлуш дой а, герзаш а ченах цIандина, керла барзакъаш духуш кечбелира и некъахой.\nИбрахим («И-бара-хи-Ма») волчохь, хьошалгIахь»\nШайн дой тIера биссиначу «эврин», дийнатан дирстинаш гоьзанех дIатуьйсуш гIаралхой а болуш, четаран неIарехьа волавелира ворхI къонах, некъан маршонна хьалхаваьлла Сур-Шен а, цунна тIаьхьа хIоьттина Эйа, Ваване, Гуне, АлгIа, Варзап, гIаролан коьртехь волу БугIа а волуш.\n- ХIай! «Нах» буй кху кхерчахь? Машар а, маршо а, ма оьшийла кху бахамна! – хьалхавоьдачу Сур-Шенас аьлча,\n- Маьрша догIийла шу а! Чудовла, махкара доцу хьеший! – элира, четаран шаршо хьалакарчош неIарехь гучаваьллачу, «кхерчан да» хила таралучо.\nТIехьажарехь шовзткъай пхеа шаре хан кхаьчна ву ала томехьа а, дика битам болуш а вара и стаг. Цу битаман аматаш дара: дикалла, сийлалла, къонахалла, нуьцкъалла, жигаралла, синкъерамениг, бIаьрланиг а. Цуьнан елаеллачу юьхьо а бакъдора, иза иштта хилар. ТIедоьхна духар, овкъаран басахь делахь а, цуьнан кочахь кхозачу баьццара, детин гур чубоьгIначу тIулго гойтура, цунна хIайбатениг хета бос, муьлханиг бу. Цу тIулган, заьнгала еш шарйиначу агIонна тIехь, маьлхан нуьро ловзочу зIаьнаро, кест-кестта бIаьрса дIаоьцура.\n- Тхо, еа-пхеа «Нах-Арин» меттигашкара, вовшахакхеттачу тобанан «нах» ду. Кху тобанан хьалханча, «Меха-арин» махкара, «Мехка Гуламан» къанойн корта болу Эйа ву. Тхуна оьшург, кху махкахь вевзина ца Iаш, доллу «Нах-Арин» лаьмнашкахь гIараваьлла волу, «И-бара-хи-Ма» цIе йолу къонах а, Iеламча а ву.\n- Iилманчаш гулабелла каппаш паччахьан гонна, я аьрда-цIеношна гонахьа хуьлу. Ткъа сан Iилма, цу каппин ладаме болчу декъахошна товш дац, юккъерачу могIера «нахана» иза хIайбатениг хетахь а. Iамдан воI, Эйа-м вац шуьца верг? Кху тхан махкахь, дикачу дашца хьахош ву цхьа-ши бIешо хьалха кхузахь ваьхна, «Дарса» цIе йолу цхьа «эврий». Цуьнан тIаьхье, цу аша хьахийначу «Меха-Арин» махкахь, «…ехаш ю» бохург хезанера суна. Царех и Эйа велахь, сан кхерчах, боккха къинхетам бина цу Веза-Воккханиг волчо. Беркате хуьлда шун некъ а, ирсе кIеж сан керча а хьевзила, шух бахьана хилла. Ма-латта арахь! Чоьхьа довлал, сан хьомсара хьеший! – элира, кхеран хьесапехь, И-бара-хи-Ма хила везачо.\nХIорш чоьхьабовла безачу четаран еа агIонгара тайп-тайпана дийнатан неIарш, хьалакарчийначуьра, суьйре елахь охьахецна дацара. Кхарна хьалха ма-хаззара, дуьненан еа маьIIера догIу адамаш тIеэца кийча хилар гойтура цу амато и кхерч. Иза, иштта дуйла хуу Эйа велакъежира, шен некъанакъостийн яххьашка хаьжча, изза царна хеттийла а хиъна.\nХьалха воьдачуьра нацкъара таьIаш, къано хьалхавалийтара Сур-Шенас. Маралелхаш маршалла хаьттиначул тIаьхьа, шира Iадат гойту мур а тIекхечира. Ишттачу меттехь, муьлхха а цхьа совгIат далар, дайн шира гIиллакх хиларна, хьалххе, цхьацца совгIаташ кечдинера хьешаша а. Ша воккха хиларе терра, Эйа вистхилира:\n- Вайн шира дай латталелорхой хиллехь а, кху тIаьхьарчу пхи-ялх бIешарахь, цу «а-къа-дайн» тIаьхьенаша, шайгара даьхнилелоран гIуллакх вайна марздина и схьалуш, шайн гIиллакхин цхьацца аматаш а делла вайга. Мисарахь олалла латтийна болу и «жи-ка-хьовсургаш» бу, ламастехь доцуш хилла, и жаIулла вайна марздинарш. Цу жаIуйн а, ахбIешарал тIехваьллачу стеган а некъанакъост, Iаса лерина вайн дайша. Иштта, коьртехь болучеран сийлаллин билгало а ю, цу Iасанца йоьзна. Хьо сол жима велахь а, сан дехачу дахаран теш хилла хIара Iаса, хьуна, согIатна яла лаьа суна лараме хьекъалча! – олуш, шегара Iаса, шина куьйга лаьцна хIусамдега кховдийра Эйас.\n- Делла совгIат схьа ца эцар, вайн гIиллакхо нисдо, иза деллачух ца вашар гайтарца. И тайпа ца ларам гойтура бац аса, «некъанакъостах» хьо ваккхахь а – олуш, велакъежира «кхерчан да».\nКуьйгаца шен бIахочуьнга ишар йиначу Сур-Шенас, шен хуьйцуш болчу шина динах гIолехьа берг, шена тIебалабайтира, датон тIош лоцуш кечйиначу дирстан улх караоьцуш.\n- Сийдолчу Киккулин* хьехамца Iамийна, и аренаш маса хьеша Iамарол совнаха, лаьмнин лакхенашкахь лелачу сосакхах тера лелар долу хIара дин, хьуна совгIатна бала лаьа суна, тхан хьомсара И-бара-хи-Ма! Сан цIе, Сур-Шен ю. Со, «Маса-Суран» махкарчу, «ХIал-Дан» динан да волчу, Месалимман воI ву. - элира, дирстан улх дIакховдийначу сур-элас.\nКиккули – Дуьненчохь ширачех тешалла ду, говраш Iаморах лаьцна яздар долу, митаннахо (нах-хуррит) волчу Киккулин Iилма. Цу Киккулин, ш.оь. XIV-гIа бIешарашкахь язбиначу цу белхан биллам схьабиллинарг ву, австрин, чехин Iилманча волу Бедржих Грозный. 1931-гIачу шарахь зорбане баьккхина и болх, тахана а йоккха хьашто йолуш бу. Мехаллениг ду, кхузаманан говрашлелоран гIуллакхан кхиам, буста йиш хилар, хеттин говраш Iамош хиллачу Киккулин къепаца.\n- Цул совнаха, бархI махкара паччахьаша, церан сур-элиша, «турпалхо ву» аьлла, сийдиначарех эла ву хIара Сур-Шен! – олуш, тIетохар дира Эйас.\n- Стага, ша хесторах кхоллалуш дац цуьнан сий. Иза ойъург, цуьнан мах хадориг халкъ ду. – олуш, шен хьаша кхин цкъа а маравоьллира «кхерчан дас».\n- Сайн куьйгашца дахчош дитт даьккхина, езан, варкъан чIагIо зоьш, даьттан гIорза санна уьш декъана йолу, «дика эчиган» хIара шаьлта, даьхнелелорхочуьнан накъост хиларе сатесна ву со. Лараме И-бара-хи-Ма! Диканна лелор хуьлда хIара хьан! – аьлла, исбаьхьаллица кечйина ботт йолу шаьлта кховдийра Ваванес а «кхерчан дега».\n- ХIара, «Меха-Арин» махкарчу паччахьан, «хьалхара туртан»36 волчу ХурIадан воI, Ваване ву. ХIара дуьне кхоьллинарг а, Iаламан, адамин да верг а, цхьа «ХIал-Эла»37 хилар, къобалдечарех верг а ву хIара – Эйас аьлча, къовллуш маравоьллира, И-бара-хи-Мас Ваване.\n- ХIара ву-кх, вай массарелла, везачарех верг. Цу Веза-Воккханиг волчо Iалашбойла хьан дахаран некъ – элира цо, шен бIаьргах даьлла хи дIадаккха, кIант дIа а хоьцуш.\nСовгIат дала рагI тIекхаьчна АлгIа, хьалхавелира:\n- ЖаIу-элана тIехь дац, даима, лено санна къахьегар. Сине, зовкх хьоьгийту мур а хила беза, цуьнан цхьатера долчу кху дахарахь. ХIун ду паччахьин, я цу эллин самукъадоккхург? Церан сийлаллин мах хадориг ду, таллар. Ткъа цу таллархочунна оьшург? Геннара, Iалашо лоцура йолу онда Iад ду. Ка йолуш, лелор хуьлда хьан хIара! – олуш, «метаннихойн Iад» а, пхенаш чохь лелон, исбаьхьаллица кечйина ботт а ковдийра АлгIас, - Со, Кумме-ГIалара веъна, Итхин воI АлгIа ву. – аьлла, ша а вовзийтуш.\n- Таллар, паччахьан дакъа ду. Делахь а, таллар дар хила дезаш дац, резадан дозалла. Цу талларо тодан дезаш ду, рицкъ тIецатоарца кхолладелла хьал. – элира, хьешера совгIат схьаэцначу кхерчан дас, - Вайн шира маттахь, «АлгIа» бохург, «ламанан дукъ», «шу», «дазо» олу кхетам бу. ТIехьажарехь, бIахаллиниг хьо велахь а, тIамаца дуьйзина гIуллакх, тIех хIайбате дац хьуна. Хьан васто гойтург а, хьан даго кIобалдийриг а, дуьне довзарца доьзнарг ду. Хьан герз Iад дац, некъахочуьнан, ца хилча ца долург иза делахь а. – олуш.\nКIезгачу юкъана, АлгIан бIаьра хьаьжначу, цуьнца цхьатерра ойлане ваьллачу «кхерчан ден» юьхьа тIехула, гIайгIане IиндагI кхерстира бIаьрга негIар тухучу юкъана. «Цхьа бIешарахь вахар хьан хилча, ламанхошна беркатениг хира вара хьо. Иза, Веза-Воккхачуьнан карахь бен дац» шен дагахь олуш, шена тIеволавеллачу хьешех волучуанна тIе, тидам берзийра цо.\n- Сийдолу И-бара-хи-Ма! Сан цIе Варзап ю. Со, цу лаьттачу Ваванин ден вешин воI ву. Цхьанаэшарехь аз долчу аренан махо, зевне шок лере лоькхуш Iабийна хьан ла меттадалон берг бу, хIара «уд»38 олу пондар . Лаьмнин оькъамаш тIехула кхиссадала Iеминчу сосакхан, кIажийн пхенашна чIагIо лучу, хьорзамах диначу мерзаша бен лура дац, бIарзделла са, паргIатдоккхун долу аз. – аьлла, мерзах масех пIелг а тесна, - ХIара совгIат, сан куьйгаша кечдина ду хьуна – элира Варзапас.\n- ГIайгIане еъна буьйса яцъен ерг ду, гIийла бечу мукъамах ийна, лекхало пондаран аз. – аьлла, рагI дIаэца санна, «кхерчан дас» а тесира, шен деха пIелгаш пондаран мерзех. Шен тIоьрмиг чуьра, махьмаран кIадий тIехула хьарчийна цхьа хIума хьалайоккхуш, тIеволавелира Гуне а.\n- Уд-пондаро Iехош дерг, ла бен дац. Ткъа дагах асар туха а, Iовжон а, и тедан а ницкъ берг ду дош. Багара арадаьлла дош, дададой генадоккху, къинхетамазе болчу махо. Адаман ойла шира яллалци бен, кхин оьмар яц цу дешан. Амма, тIулг огуш яздиначу дешнин оьмар, эзар шарашка яхъяла там болуш ю. Цуьнан масала ду, хIара шира экъа. Кху тIехь хастош верг, вайн шира да волу «Зи-Iу-сур-да» ву. Цуьнан гIуллакхаш вайна довзийтург ду, тIулг огуш яздина дош. ХIара шира экъа, кхуьнан мах ца бевзачунна, беттана поппар а, цу тIера сизнаш а бен дац. Ма-барра, кхуьнан мах хадон хьакъверг, хьо хета суна – элира цо, шен совгIат хIусаман дега а кховдош.\n- Шен къоналле хьаьжжина воцуш, махкахь сийдиначу къанойн могIарехь хаош ву хIара жима стаг. Шен ворхIе а дайх йисина, дайша шайн тIаьхьенашка кхийдош, кху дийне кхачийна куьпчийн корматаллан къайле, дика йовзарал совнаха, и гIуллакх кхин а тодан, керла лехар долуш ву, «Ха-ба-хин» махкахь «нийсаниг» аьлла цIе яхна волу хIара къонах. Цул совнаха, хIара гIараваьлла ву, «зайлйоза»39 , керлачу тIегIене доккхуш кхуо бечу балхаца а, «суккаллуш»40 , «хазухлуш»41 , «хазаннаш»42 гулабечу кхеташонехь, паччахьо, церан могIане хIара хаош хиларна а. Вовза ву, Киртин воI Гуне! – элира, шен кхиамаш хестор дезаш воцчу кIентан, амал евзачу Сур-Шенас.\n- ХIара санна йолу тIаьхьенаш ю, бакъ дош, адаман ойланга кхачон дерш. Кху совгIатан барам, мехаца хадалура бац. Хьомсара Гуне! Кху экъана тIехь хаалуш-ам бац, цу «а-къа-дайн» и Iаткъам? – И-бара-хи-Мас аьлча, дацаре корта ластийра Гунес:\n- И экъа язъечу муьрехь, олалла цаьргахь ца хиллачух тера ду – а олуш.\n- «А-къа-дайша», шайн керла хIуманаш юкъадалош, чолхе ерзийна, вайн орамах болчу, цу «шу-маройн» хилла йозанан и къепе. «Нах-хуррин» маттахь йоза кхуллуш, цу «а-къа-дайн» Iаткъамо бина гIучIа дIабоккхуш, доллу кхачамбацарш дIадохуш ахьа къахьегахь, цунах, Iаламата боккха пайда хира бу вайн тIаьхьенна. Цу Веза-Воккха волчу, «энин» накъосталла ма эшадойла хьуна! – олуш, даггара маравоьллира цо Гуне.\nКху сийдолчу адамех дIатаравала таро а, я цIе а йоцу «гIаролан хьалханча» БугIа синготте вара, ойла ца еш, кху «нахана» тIаьхьахIоьттина кху чу ша варна. Кхуьнан, кечдина цхьаа совгIат дацара. Юхавала а, даго ца вуьтура и жимха. Бераллехь дуьйна, шен кочахь кхаьзна мах беза чIиж дага а деъна, совгIатна и дала сацам бира цо. Кхуьнан баккхийчу некъанакъосташа совгIаташ туьйлучу муьрехь, тIехьа сецачу цо, чIиж тIехь кхозу асанах шен ворта мукъаяккхира. ХIусамден тидамера ца делира, цуьнан ирко йоцу хьийзар.\n- Кхара лучу совгIаташка нисдала, сан совгIат деза дацахь а, «бIаьрг хиларх, ун кхетарх дегI ларош ю» олура сан нанас кху чIижан мухалла. Иза иштта хиларх, тешна ву со а, – олуш, таьIна-боьмаша бос болу, дашон гура чухIоттийна чIиж тIехь кхозу асанан ши га, шина куьйга лаьцна, кхерчан дега кховдийра БугIас.\n- Сан жима хьаша! Хьайн ден а, хьайн а цIераш йийцахь суна – элира, велакъежначу И-бара-хи-Мас.\n- Сан да, суна дагавогIуш вац. Да воцуш сан нанас кхиийна ву со. Амма, шен цIе йолуш хилла ву иза. «Гила» хилла, цуьнан цIе. Шен кхерч, мостагIчух ларабеш вийна иза. Ткъа сан юьззина цIе, «БугIа-Сирри» аьлла йоккхуш ю. Цу Сийлахьа волчу «ТIо-йа-Ша-бан» «энин» ворданах йоьжначу шина бугIанан, цхьаннин цIе ю иза.\n- Беран нана, мерзачу стоьмаша даздина дитт ду. Ткъа да, цу стоьмаша даздиначу диттан генашна хIоттош йолу гIорторг ю. ГIорторг йоцу га, стоьмаш хьийкъаначу шарахь, дукха хьолахь каглуш ду. Хьо тайпа кIант кхио доьналла долу нана-дитт а, стом тIелатийна га а, церан гIорторг йолу да а, вайн халкъан онда зIенаш ю. БугIа-Сирри! Хьан нанас, хьо жима волуш хьан коча оьллиначу кху чIижах, тешар долуш леллий хьо? – аьлла диначу хаттаро, ханна синтем байъара кIентан.\n«Кхунна мичара хаьа хIара, сан ненан совгIат дуйла?» аьлла, ойла хьевзира кIентан коьрте.\n- Тешара – элира цо, кхин дала жоп а ца карийна.\n- Тешар, иза доккха хIума ду. Цуьнан барам, доза доцуш боккха бу. Боккха лам ез хилча, гIамаран аренгара и мискъалаш цу ламал хилча, йоллачу цу гIамаран мах, хьан тешар долчу кху цхьана, чIижан мехе а кхочура бацара. Ахь соьга кховдийна, хIара мах боцу совгIат схьа ца эца, хIуттура вац со – олуш, чIиж тIехь кхозу аса схьаэцна, юха, кIентан коча оьллира «кхерчан дас», - Сан цхьа дехар кхочушдар, хьуна а тIехь ду. Ахьа, хIара совгIат дIаэца деза соьгара – аьлла, дуьхьало ян гIоьртиначу кIентан белшаш тIе, шен деза куьйгаш дехкира кхерчан дас.\n- Ахьа, хьайн совгIатца там бина цунна. Цо а делла хьуна, ша тайпа бекхам беш совгIат, ахьа делларг иза делахь а. СовгIат, совгIат ду! Цуьнан барам а, хIоам а, я мухалла а яц совгIатан бакъ мах хадориг. Цуьнан маьIналла, кхин дустар долуш бу – «тергам», «ларам», «баркалла» олу кхетамаша кхуллуш бу, маьIналла долу бух – Сур-Шенас аьлча,\n- Нийса лоь Сур-Шен. Ахьа, хьайн ларам гайтина, И-бара-хи-Мас а гайтина шен гIиллакх. ЧIиж дац коьртаниг, и дIаэцча бухадуьсург ду. Ткъа иза ларам а, гIиллакх а ду. Цу шиннал деза, адаман юкъ кхуллург кхин хIун ду? – Эйас а аьлча, шен чIагIвалар маладира БугIа-Сиррис.\nИ-бара-хи-мана луш долу совгIаташ цуьнгара дIаоьций, юьстаха лаьттачу стоьла тIе уьш охьадохкуш волчу гIоьнчо барт а боккхий, шеггара, баркаллица доьзна дош олура.\n- Сан хьомсара хьеший! ХIара, сан дика накъост волу ШимаIа, со ца кхуьучохь, шун хьашташ кхочушдеш хира ву кхул тIаьхьа – олуш, шен лаамехь гIоьнча хилларг, вовзийтара «кхерчан дас».\n- «Ловда» цIе йолу кхиазхо, кхуьнан кIант хила веза-кх? И тайпа тIаьхье йолчу ден кхане, са паргIате а, нехан ларам болуш а хира ю. Кхоллам, ирсе хуьлда цуьнан! – элира, кIант хастийначу Эйас.\nТам хиллачу дас, шен дагтIе куьг дуьллуш, лараме корта таIийра. Оцу хенахь, дехьа неIарехь гучаелира, шовзткъа шо хира долу, безамехьа куц долу зуда.\n- Марша догIийла шу, кху махкара доцу хьеший! Беркате хуьлда, аша арабаьккхина некъ!\n- Машар, хьо нана йолчу кхерчана а, ма эшабойла. Хьан дахар а, хIара кхерч а, ирсо шен бен бан къастийнарг хуьлда! – олуш, маршала схьаэцначу Эйас, мела ишар йира Ваванига.\n- Сан хьомсара хьеший! Шуна йовза ю, сан «кхерчан нана» йолу, хIара С-ара-х! Кху Харран-ГIалахь, олаллехь болчу дайн йоI ю хIара – элира, шен зуда йовзийтуш вистхиллачу «кхерчан дас».\nОцу юкъана араваьлла чувеъначу Ваванес, шегара, «маржан» олу тIулгах дина заьнгала гIутакх кховдийра Эйага.\n- Тхан хьомсара, ларамца тхо тIеэцначу кху «кхерчан нана», С-ара-х! Кхуза дахка новкъадовлуш, кху И-бара-хи-Ман зуда хилахь а аьлла, оха кечдина хIара тхан мадаре совгIат дIаэцар доьху оха. – аьлла, гIутакх схьадиллина, цу чохь Iоьхку жовхIаран буьртикех дина туьтин кочар, шен декъа пIелгашца хьалалецира къаночо, - ГIоза леладойла ахьа хIорш! – олуш.\n- ЭхI! Хьо хазалла яI! «Бухара Латта» олу цу махка, «Инанна» «эни» юссучу хенахь, цуьнан гIодаюкъ кечйина хилла кочар а хира дац, кхарелла хаза. – аьлла, зудчо дукхаделин динан масала далийча, цунна реза ца хиллачу И-бара-хи-Мас кхоссар йира.\n- Цкъа латта буха воьссинарг, юха, хьалаволуш вац! - аьлла.\nЦу кхоссарна реза ца хиллачу С-ара-хас, ткъес кхетча санна ластийначу коьрто гайтира, шен амал йолуш иза хилар. Цо йиначу кхоссаро а гойтура, эмгараллица доза долуш цуьнан и амал хилар а.\n- Хьан массо а согIател деза ду, хIара сан совгIат – олуш, зевне аз декош елаелира иза. Цхьанна а хIуманна, атта резахуьлуш йоцчу шен зудчунна цунах там хиллий хиъча, сапаргIатдаьлла «кхерчан да» а велакъежира. Хьеший бахкале, цхьана хIумана тIехь вовшашна яппарш йина, къаьстина дукха хан яцара цу шиннан. Шаьш шиъ тан, хIара бахьана хIоттар а, хьеший беркате хиларан хьесап дара, «кхерчан дена» гург. Хьеший паргIата буьтуш, дукха ца Iаш С-ара-х а араелира. Са кIамделлера цуьнан, хIара туьтеш коча а оьхкина, кху кхерчара зударшна хьалха дозалла дан.\n- ШимаIа! – элира И-бара-хи-Мас, - И дукха «эни» дIатеттиначарех вай делахь а, вайн шира Iадаташа бакъо луш яц, хьешин самукъадоккхун долу гIиллакхаш ца лелон. Хьешашна лерина той хIоттош кечамаш бан, вайн кхерчара «нах», цIа кхайкха маса, - аьлла.\nГIалина гергадалийна жаш, шайн гIоьнчин тидамехь а дитина, хьеший баьхкина аьлла хезна кхерчан ден ваша а, кхин болу гергарнаш а цIабаьхкина, той хIоттош дакъалецира, сакъоьруш дIаяхьа хIара буьйса. ХIайт-аьлла хьийзара кху кхерчара воккха-жима а, боьрша-зуда а, шайн хьешин самукъадаккха гIерташ.\nИ той даар, кхечанхьа хуьлучуьнга диллича, ша тайпа вастехь дара. Кху чохь хезаш дацара тайп-тайпана болу «эни» хесторца до къамелаш а, я маларан-кедаш ойъуш бо хастамаш а. Бакъду, хьешашца баьхкина гIаролан декъашхоша юкъ-юкъа хастош болу «ТIо-йа-Ша-ба», «ХIал-Да» «эниш», тидаме ца оьцура кху кхерчан «наха», кхарна болчу томанна, и тайпа къамелаш шаьш а дора цкъацца.\nпродолжение следует в частях 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 и 12.\nПросмотров: 920 | Добавил: erzu | Теги: орстхой, нахи, тукхумы, ингуши, тайпы, чеченцы, вайнахи | Рейтинг: 5.0/7


Бурчаев Хь. - Оьрсийн маттера гочдинарг «Стомманиг а, вуткъаниг а» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nАьчкан некъан Николаевски вокзалехь цхьаьнакхийтира ши доттагI: цхьаъ – стомманиг, важа – вуткъаниг.\nСтоммачо вокзалехь хIинцца делкъейинера, даьттано хьандина цуьнан балдаш, къегара.\nЦунах дезачу чагIаран хьожа етталора. Ткъа вуткъаниг хIинцца охьавоьссинера вагона чуьpa, цуьнгахь чамданаш а, шеддаш а бара. Цунах кофен а, дакъийначу жижиган а хьожа йогIура. Цуьнан букъа тIexь apaсхьа хьоьжура еха чIениг йолу оза зуда – цуьнан xIycaмнaнa а, лекха, цхьа бIаьрг хабийна гимназист а – цуьнан кIaнт.\n– Порфирий! – воккхаверан мохь белира стоммачун, вуткъаниг гича.\n– Хьовуй xIapa? Сан хьомсарниг! Ма дукха шераш дар-кхаганза!\n– Сан Дела! – цецвелира вуткъаниг.\n– Миша! Бераллин доттагI! Хьо мичара вели?\n– Сан хьомсарниг, – дIаволавелира вуткъаниг.\n– Мадагахь а дацара! ХIapa цамоьттург! ХIай, соьга дика схьахьажахьа! Хьалха махиллара, товш стаг ву-кх хIинца а! Хьалха махиллара, куьце а, тамехь кечвелла а! TIaккxa, муха ву хьо? Хьал долуш вуй? Зуда ялийний?Со, хьуна ма-гарра, зуда ялийна ву...\nXIapa сан зуда Луиза ю, Ванцен бахера... лютеранка... ткъа иза – Нафанаил, сан кIaнт, кхоалгIачу классан дешархо. Нафаня, xIapa сан бераллин доттагI ву! Гимназехь цхьаьна дешна оха.\n– Гимназехь цхьаьна доьшуш вара, – кхидIа а дуьйцура вуткъачо.\n– ДагадогIий хьуна, оха хьо муха хьийза вора? Хьо, Герострат бохуш, хьийза вора, ахь, папироса Iуьттуш, пачхьалкхан книжка ягаярна. Ткъа сох Эфиальт олура, со моттто хардезаш хиларна. Хьа-хьа... бераш дар-кха! Макхера, Нафаня! Юххе тIегIo цунна... ткъа xIapa сан зуда ю, Ванценбахера... лютеранка. Нафанаил, жимма ойла а йина, ден букъа тIexьa дIалечкъира.\n– TIaккxa, муха вехаш ву хьо, доттагI? – хаьттира стоммачо, воккхаверца доттагIчуьнга а хьоьжуш, – болх мичахь беш ву? Даржехь хьала ваьллий?\n– Балхахь ву, сан хьомсарниг! ШолгIа шо ду коллежски асессор волу, Станислав – мидал а елла. Алап а ледара ду... И-м Далла дика хуур дара! Зуда музыкин урокаш хьоьхуш ю, ткъа ас дечигах порт сигараш йо. ТIехдика портсигараш! Цхьаннах сом а доккхуш, юхку. Нагахь цхьамма итт я цул сов оьцуш хилахь, хьо хьуо а кхета-кх, механа охьа а волу. Халий, аттий хене довлу-кх. Департаментехь болх беш вара, ткъа хIинца кхуза сехьа ваьккхина, кехаташ яздеш ву оццу ведомствехь... кхузахь болх бийр бу. Ткъа хьо муха ву? Штатехь белхало ву? XIa?\n– XIa-хIа, сан хьомсарниг, лакхо-о айалахь, – элирастоммачо. – Со лаккхарчу штатехь ву... шиъ седа а белла.\nВуткъачун юьхьтIepa бос байнера, шаволччохь лацавелира, амма дукха цаIаш цуьнан бат шуьйрачу велакъажарехь массо а aгIop дIасаяхара; хеталора, цуьнан юьхьтIepa а, бIаьргаштIepa а суйнаш Iенаш санна. Иза шахебира, кхитIe а вуткъавелира, букъ сеттира... цуьнан чамданаш а, шеддаш а, гIутакхаш а хебаршка яхара, хебира... Цуьнан зудчун еха чIениг кхитIe а яхъелира;\nНафанаила, шаволччохь вула а луш, шен мундиран ерриген нуьйдарчий дIатийсира...\n– Со, хьанлокхалла... ЧIогIа хазахета! Бераллин доттагI, ала мегар ду... ЦIеххьан иштта воккха хьаькам а хилла! Кхи-кхи-кхиъ!\n– XIa, тоьарду!, – юьхь хабийра стоммачо. – Стенна оьшу и къамел? Вайшиъ берахь дуьйна ши доттагI ву – тIaккxa стенна оьшу даржана хьалха oxьaтeIa!\n– Собардехьа... Хьо хиларна..., – велар лелхаш, кхитIe а хебира вуткъаниг. – Хьан локхаллин къинхетаме тидам… ГIора доуьйту хи санна… XIapaверг, хьан локхалла, сан кIaнт Нафанаил ву… зуда Луиза, лютеранка, кхечу кепара...\nСтомманиг дуьхьал цхьаъ ала лууш хилира, амма вуткъачун юьхь тIexь оццул сийдар, мерзалла, лераме муьсталла а гина, лаккхарчу штатан хьаькаман дог керчира. Цо, дIа а вирзина, вуткъачуьнга, цуьнан Iодикаеш, куьг кховдийра. Вуткъачо цуьнан кхопIелг схьалецира, дерриге дегIаца цунна хьалха охьатаьIира, китайхосанна: «Хи-хи-хи» – аьлла, велар а оьккхуьйтуш. Зуда елакъежира. Нафанаила когаца чхашт дира, хурашка охьа а йожош.\nУьш кхоъ тамехь инзар бевллера.


КъахIирехь вайначу гIалгIах хаам кхаьчна\nЗазадоккху-бутт 09, 2019\nКъахIирехь вайна лору гIалгIайн студент Дугиев Хизир карийна, ГIалгIайчоьнан омбудсмено Оздоев Джамбулата бинчу хаамца. Оьрсийн дипломаташкара кхаьчначу информацица, КъахIирерчу набахтехь латтош ву иза.\nЯхначу аьхкенан Марсхьокху-баттахь вайчхьана цхьана а кепара кост дацара цуьнгара. Цуьнца цхьана къайлаваьккхинера ГIалгIайчуьра кхин а виъ дешархо. Уьш берриш а Мисарарчу ал-Азхаран университетехь доьшуш хиллера.\nМисаран я полицино а, я прокуратурано кегийрхойх жоп ца лора Оьрсийчоьнан официалан векалшна а, байначийн гергарчара лецначу адвокаташна а ур-атталла. Дечкен-баттахь виъ кIант КъахIирерчу цхьахйолчу набахтехь латтош хилар къаьстира. Ткъа Дугиевх хилларг хууш дацара.\nДугиев Хизиран нене кхачийначу кехатан копи\n"Шун кIант дIалацаран бахьанаш довзийта аьлла, шайга динчу дехарна жоп луш, Мисаран Iедалхой тIетовжу 2017-чу шарахь шайн пачхьалкхехь тIеэцначу низамна. Цу низамо бакъо ца ло полисхошна, шайн лаьтта тIехь къепе йохорна дIалецначу кхечу пачхьалкхан бахархойх информаци яла. Мисарарчу Оьрсийчоьнан векалто меттигерчу Iедалхошка кехат дахьийтина, шаьш Дугиевна тIекхачийтар доьхуш", - аьлла ду, кIентан нене Дугиева Джаннате омбудсмено Оздоев Джамбулата даийтийна кехат. Цуьнан копи ю "Кавказ.Реалиин" редакцехь.


Нохчийчохь дарбан цIийнан коьрта лор дIаваккхийтина белхахоша\nКоронавирусан ун даьлла нах охьабахка кечйинчу Гуьмсан кIоштан дарбан цIийнан лоьраша а, лорйижарша а де хьалха коьртачу лоьрана тIедиллинера, шайна вирусах ларвен тоьаш доцу барзакъ а, медицинан гIирс а, белхан хенахь юург а хилийтар.\nДарбан хIусаман холлехь хIоттийна протестан акци лазартнен куьйгаллина а, белхахошна а юкъахь девне йирзира. Дарбан цIийнан хьаькамо шена дохку бехкаш тIе ца дуьтура, шен ницкъ берриг дина ша, ткъа юург лоьраша шайна тIелаца мегар ду бохуш.\nРеспубликан парламентан спикер, коронавирусана дуьхьал къийсам латто вовшахтоьхначу оперативан штабан куьйгалхо Даудов Мохьмад кхечира Гуьмсе, конфликт ерзон Iалашонца. Дарбан хIусаман коьрта лор Энгеноев Ильяс даржера дIа а воккхуш, цуьнан метта могушалла Iалашъяран министр лаьттина Ахмадов Муса а хIоттош, дерзийна дов.\nТIаьххьара еарин сарахь бинчу хаамашца, Нохчийчохь ун даьлла ву 865 стаг, дарба хилла 502 пациентана. Велла 9 дархо.


Риэлтор Ш. а, Кхарачойн-Чергазийчоьнан нанойн бIаьрхиш а\nIедало луш долу "ненан капитал" сетификатца оцу цхьана наха лелийна харцо бахьана долуш, шайн бахамах девлла шаьш аьлла, ницкъаллийн структурашка латкъамбина Кхарачойн-Чергазийчуьрчу масех доьзало.\nЦеран массо а дIахьедаршкахь билгалдаккхарца, цхьа риэлтор хилла цаьрца болх бийриг. Оьрсийчоьнан хьукматийн коьрта реестран (ЕГРЮЛ) тептарехь бизнесхо санна дIаязйина ю и зуда. Доккхачу декъанна, цуьнан декхарш ду, ара-чу ца баккхалун бахам оьцучу, бухкучу хенахь юкъарло лелор.\nНенан капиталца курхаллаш ишта лелайо: риэлторш ду шаьш бохучу наха юкъарлонаш лелайо, сертификат юкъа а далош, духалург ахчанаш лучу кредитан кооперативашца. Оцу кооперативо шен клиентна ахча ло, цул тIаьхьа декхар дIатокху ненан капиталан чоьтах. "Заем" лун кехаташ кечдинчул тIаьхьа, кооперативо шен клиентан чоьта тIе дIахьажадо ахча, ткъа тIаьхьо шен ахча схьаоьцу цо Пенсин фондехула сертификат тIера. Цу кепара процедура Iедало тергонехь латтош ю, нагахь и сертификат кхачийначу беран 3 шо дузаза делахь. Эццигахь гучуйолуш ю харцо.\nКлиенташка документашна куьйгаш яздойтучу заманчохь, хIилланчо тешаво иза, банкера ахча схьаэца бакъо шена юьтуш, куьйгъяздан деза бохуш. Iехийначу нахана ца кхочу йа ахча а, йа ара-чу ца баккхалун бахам а, "риэлторша" зIе хадайо клиенташца, шайн Iалашо кхочушхиллачул а тIаьхьа.\nЛаткъамашкахь цIе яьккхина риэлтор Ш. юкъарлонаш лелош ю Ставрополан кIоштарчу кредиташ лучу кооперативца. Шен клиенташца болх бечу юкъанна, цхьана документ тIехь шен куьйг ца таIадо цо. Ша ахча а луш, балхана юкъабалийначу нахана тIехь дуьту цо и декхар.\nЦхьацца йолчу меттигашкахь оцу риэлторна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх доло дуьхьало йина. Бакъду, цо балха эцна цхьа зуда бехкала хьарчийна. Церан карах шен сертификатах яьллачу Охтова Галимата дукха къахьийгира, иза таIзаре хIоттаяйтархьама. Шеца а, шен йоIаца Карова Анжеликица а юкъахь болх беш кхо зуда яра, оцу тобанна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх айдар доьху цо. Ишта Охтовас тIедожийна, шен ахча юхадалар а.\n"Суна бевзачу наха еллера суна риэлторан Ш. контакташ. Сан йоI могуш яц, дог лозуш ю иза. Сан йоьIан кIант а ву цомгуш. Ненан капитал эца бакъо еллера сан йоIана. Юкъарчу хIусамехь чоь оьцуш гIо дехнера оха оцу риэлторе, - дийцина "Кавказ.Реалии" портале Охтова Галимата. Ша и риэлтор а, цуьнца цхьана кхи ши зуда а яра тхоьца болх беш. Сан йоIа документашна куьйгъяздечу хенахь, харцонца кхи цхьа кехат тIечIагIдайтинера цара. "Связь-Банкехь" ахча схьаэца бакъо шегахь юьтуш документ хиллера иза. ХIусам эца хьажор ду ша и ахча аьлла, тешийнера цара сан йоI".\nЦо дийцарехь, йа чоь юхкучун цIартIе а ца даьккхина риэлторо ахча, йа кхуьнан йоIана дIакхачийна а ца хилла.\n"Эххар а, риэлторца Ш. болх беш хиллачу оцу шина зудчо даредира, шаьш ахча шайна дитина аьлла. Кехатца тоьшалла дира цара, шаьш ахча юхалур ду аьлла. Амма тахана а тхан кара кхаьчна сом а дац. К. цIе йолу зуда жоьпалле озийна, жима 5 бер ду цуьнан, цуьнан цIартIехь цхьа а бахам а бац", - аьлла Охтовас.\nЧеркесскерчу талламчас Эбзеев Ислама комментарий елира, оцу гIуллакхах лаьцна. "Бехкзуламан гIуллакх долийна К. цIе йолчу цхьана зудчунна дуьхьал. Амма прокуратурано юхахьажийна иза а, кхачо йоллуш таллар тIе а дуьллуш", - аьлла Эбзеевс.\nЦхьана а кепара оцу гIуллакхах дийца реза ца хилира бехкейийриг. "Со дуьхьал ю. Цхьа а комментари лур яц ас. Соьга телефон а ма етта, прокуратурас къастаде, шена хьашт делахь", - аьлла зудчо "Кавказ.Реалиига".\nРеспубликерчу кхи а цхьана зудчо Сакиева Заремас а яздина Талламан комитете арз.\n"2017-чу шарахь риэлторе Ш. дехар динера ас. Московский олучу эвлахь документашца петар а елира суна. Амма оцу хIусаман долахочо ша петар йоьхкина яц боху. Цо мукIарло дина, приватизаци яйта дагахь деллера ша шен кехаташ, амма Iехийна ша оцу наха аьлла. Инсулинах йоьзна ю сан йоI. Петар йохка-эцаран бертан куьйгаш а яздинера оха. ХIусам схьаэца езачу хенахь, риэлтор Ш. къайлаелира, сайн документаш ас схьадехча, цо боху "дайна уьш". Полицига, прокуратуре, Талламан комитете елира со. Усть-Джегутинскан кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн декъе дIахьажийра сан гIуллакх листа. Цкъачунна талламаш беш бу. И петар сан цIартIехь ю аьлла, тоьшаллин дубликаташ кхаьчна соьга", - дийцина Сакиевас.\nОццу махкарчу яхархочо Саркитова Софьяс "Кавказ.Реалии" портале дийцина, риэлторца Ш. гIуллакх деанчул тIаьхьа, шен доьзал хIаллакхилла аьлла.\n"Цхь йоккха истори ю хIара. Оцу риэлторца, нагахь цуьнах ишта олийла делахь, дийца долийнера оха тхайн гIуллакх. ЦIа эца дагахь дара тхо. Тхан чуьрчу шина несана бакъо еллера ненан капитал эца. Томехь цIа а карийнера тхуна эца, цуьнан долахочо магийнера тхуна риэлтор Ш. Цунах тешначу оха оьшучу кехаташна куьйгаш яздира. Сан несан цIарах ипотека а кечдира цара, бакъду цхьа а ара-чу ца баккхалун бахам цуьнан цIартIе ца баьккхира. 470 эзар сом ахча шайна дIаэцнера. Кредит такхар тхуна тIехь диссина, хIора денна банкера телефонаш етта тхоьга. Сан цIийнда комехь Iиллира цул тIаьхьа. Ледарчу хьелашкахь дехаш ду тхо, сан пенси дIа а луш, мехах нехан хIусамехь Iаш ду тхо. Ша еха меттиг риэлторо даим а хуьйцуш ю. Кехат дитина цо, ша тхуна 800 эзар сом декхар ю аьлла. Нотариусо тIе а чIагIдина, кехат ду и. Амма ахча схьалуш яц иза, ткъа документан хан чекхйолуш ю", - дийцина Саркитовас, тайп-тайпанчу структурашка латкъамаш бина ша, амма гIуллакхах йист йолуш яц аьлла, тIе а тухуш.\nОцу юкъанна, полисхошна дика девзаш ду хилларг, ненан капиталца шайца лелийна курхаллаш бахьана долуш, кхечу меттигерчу бахархошкара а аьрзнаш кхаьчна цаьрга.\n"Бакъду, оцу риэлторо лелийначунна чуделла аьрзнаш ду. Нагахь талламан органашка а цара латкъамаш кхачийнехь, луьстуш хир бу уьш, хан ма оьшу зерашна. Кхи информаци яц", - аьлла ницкъаллийн структурашкарчу хьостано.\n"Кавказ.Реалии" порталан аьтто ца белира шеца риэлторца къамел дан, ша Iехийначу нахах а санна, къехкаш ю иза журналистех а.\nАла догIу, оцу риэлторца юкъарлонаш лелийначу Ставрополан кIоштарчу кредитан кооперативо, шен юкъаметтигаш хедийна. "Кхарачойн-Чергазийчоьнца кхи дIа гIуллакх догIуш дац тхан. Тоххара тхан векал вара цигахь, хIинца вац", - аьлла "Кавказ.Реалиига" организацин белхахочо.\nНенан капиталца лелийна курхаллаш бахьана долуш, нахана зенаш дина меттигаш хьалха дуьйна бу республикехь. Масала, стохка Гезгамашин-беттан 13-чохь Усть-Джегутинскан кIоштан кхело Байрамукова Маринин а, Гатаева Заримин а, Алиева Салимин а бехк тIечIагIбеш, сацам дIакхайкхийра, хаамбира республикерчу прокуратуран пресс-гIуллакххоша. Ненан капиталца лелийна хьарамлонаш бахьана долуш, 1 милионн 180 эзар сом лачкъийна хилла цара.


...Ас дозалла до » Нийсо-Дагестан\n03.04.2019 189 0 niyso\n1982-г1а шо дара иза. Оцу шеран хьалхарчу апрелехь Дег1астанан Радиохь дуьххьара дийкира нохчийн маттахь «Къамел до Махачкалара» аьлла долу дешнаш. Ткъа боккъалла а исторически хилла болу и хилам, боккха кхаъ хилла т1еийцира вайн махкахоша.\nУггаре а хала нисделира редакци схьайиллина хьалхара шо. Оцу хенахь вайнехан юкъахь бацара журналистийн корматалла йолу говзанчаш. Ерриге дегайовхо школашкахь къахьоьгучу нохчийн меттан хьехархошна т1ехь яра. Иштта оцу г1уллакхна хьалха велира Испайханов Явмурад.\nИ вара редакцин хьалхара редактор. Ткъа редакцийна диктор оьшура. И болх хьалхарчу муьрехь кхиамца д1акхийхира Арсаналиева Зухрас. Оцу хенахь иза Хасавюрт г1алахь йолчу нохчийн радион диктор яра. Цул т1аьхьа, Дала шена елла оьмар чекхяллалц аьлча санна, и болх д1абехьира Гамзатова Амината.\n1983-чу шарахь Явмурада цига балха вигира Умаханов Эдальгери. К1еззигчу хенахь цуьнца болх бира Хазбулатова Маьлхазнис. Иза цигара д1аяьлча, редакце балха нисвелира со а. Цхьа болх боцург, 1ер-дахарна цхьа а хьелаш дацара кхузахь кхоьллина. Цундела дара редакце балха х1уьттурш, дукха ца 1аш, бухабовлар. Оцу хьалхарчу муьрехь иттаннаш нисбелира и тайпанарш.\nБакъдолуш, со редакцехь «сацийнарг» Умаханов Эдальгери вара. Тхо цхьана дешна дара Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетехь. Доттаг1алла дара юкъахь. Вуьшта, «патриотизм» бохург а дара тхан хьалха даьккхина лелош. Иштта 18 шарахь цхьана болх бира оха – Эдальгери бакъдуьне д1аверззалц. Цул т1аьхьа сан гихь дисира и дукъ. Нисса 25 шарахь къахьегна ас Дег1астанан Радиохь. Дохковаьллий? Ца ваьлла! Дуккха а доттаг1аллин уьйраш тесна ас оцу шерийн йохаллехь. Евзина дукха меттигаш, девзина адамаш.\nАс тахана дозалла до Дег1астанан журналистикехь шайн йоккха лар йитинчу говзанчашца Гамидов Магомедаца, Будайчиев Магомедаца, Глухов Иванаца, Алиханова Луизица, Спиранский Владимирца, Раджабов Абдулица, Едигарова Фаиница, Гилядов Нисонца, Азизханов Алюсетаца, Галбацов Газимагомедаца, Абдулгамидов Аликаца, Багирова Имарица, иштта дуккха а болчу кхечарций цхьаьна ас болх бина хиларх.\nХалахеташ делахь а, царах дукхах берш боцуш бу тахана. Амма цара битинчу бух т1ехь къахьоьгуш схьайог1у тахана а Дег1астанан Радион бертахь коллектив, царна юкъахь вайн нохчийн редакци а.\n«2019-чу шеран хьехархо»\n4-чу февралехь Дег1аста Республикин Хасавюртахь д1аяхьира, х1ора а шарахь хуьлу, «20190чу шеран хьехархо» ц1е йолу г1алин конкурс.


Гугло дегабаам байтина Яндексе\nЧиллан-бутт 20, 2015\nОьрсийчуьрчу интернетан кхачояран Яндекс-компанино Iамеркарчу ша санначу Гугл-компанина дина арз талла юьхьараэцна шех ФАС олучу Федералан монополина дуьхьалолатточу хьукмато. И хаамбина оцу хьукматан буьйранчас Артемьев Игора Пачхьалкхан думехь вистхуьлуш. Яндекс резаяц Гугло ша компютершна а, телефонашна а Андроид-системехула яржочу программашна юкъараяккхарна. Гугло стохка дихкина цхьаццайолчу телефонашчу Яндекс хIоттор. Оьрсийчохь бахархойх 44 процент бу интернетера хьостанаш Яндексехула лохурш.


Кадыров: Оьрсийчоьно гечдар дехна нохчийн къам махках даккхарна\nДечкен-бутт 10, 2020\n1944-чу шарахь Сталин Иосифа къам махках даккхарна Оьрсийчоьно гечдар дехна нохчашка аьлла, дIахьедина республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\n"Нохчийн къомана бехкбоцуш депортаци йина хилар билгалдоккхуш, Оьрсийчоьнан урхалло къинтIера довлар дехна", - яздина Кадыровс "ВКонтактерчу" шен пена тIехь, нохчийн къоман пачхьалкхалла юхаметтахIотторца шен декъалдарехь.\nОцу юкъанна юха а неIалт кхайкхийна цо Сталинна.\n"Ас юха а боху – неIалт хуьлда Сталин Иосифна, нохчийн къомана тIехь ницкъбарна. Гуттаренна а дегнашчохь бисина Сибрех а, Казахстанан аренашкахь а тхан бисина нах. Цкъа а бицлур бац уьш", - аьлла Кадыровс.\nКарладоккху, Советан пачхьалкхан куьйгалхочо Сталин Иосифа 1944-чу шеран Чиллан-беттан 23-чохь нохчий а, гIалгIай а махках бохучу омрана куьйгяздира.\nДелахь а, нахана гергахь Сталинца шен мостагIалла ду бахахь а, нохчийн куьйгалхочо депортацица боьзна барамаш дIатеттина Стигалкъекъа-беттан 10-чу дийне. Цу дийнахь дIавоьллира цуьнан да, Кадыров Ахьмад.


СагIин дозалла — Зори Ислама\n04.05.2021 15.06.2021 Administrator\nХастам бу АллахIана, комаьршо, шукра, хаза хастам а Шена болчу, сагIа луш болчарна рицкъа далар дукха долуш а, царна уггаре а дика бекхам бан чIагIо йина а Волчу. Ас хастам бо Цунна паргIатонехь, халонехь. Делера салам-маршалла хуьлда эвлаяийн тхьамда, Делах кхоьруш болчеран имам, хьокхуш болу мох санна шен комаьрша куьг сагIа даларехь даима кховдийна волчу Мухьаммадна, цуьнан доьзална, халонехь, аьттонехь сагIа луш хилла болчу цуьнан асхьабашна.\nБаккъал а, сагIа даларо хаза лар юьту, тIаьхье беркате а хуьлуьйту, и сагIа даьккхинарг цхьаъ велахь я цхьа тоба елахь а, и сагIа даьккхиначунна дагна паргIато я синтем ца хиллехь а, я и схьаэцначу къечу стагана цунах хазахетар ца хиллехь а.\nСуна лаьа, сагIин дозаллех лаьцна Iеламнаха аьлла дешнаш хьахо, хьалха заманахь а, хIинца а сагIанаш даьхначарех лаьцна мехала дийцарш дийца. Везчу Деле вай доьху церан сагIанаш къобалдар, вай ечу Iамалехь, олучу дашехь Цо вайн нийгаташ цIена хилийтар.\nХьуна хуоийла, цхьаболчу нахана сагIин белхаш бовза ма-беззара бевзаш цахилар. Царна моьтту, сагIа даккхар деккъа дохнаца доьзна ду, амма иза иштта дац. Цундела хIокху жайниахь сагIин дозалла, цуьнан дакъош дуьйцуш дукха хьадисаш далийна. ХIокху жайнахь долу аяташ, хьадисаш, Iеламнехан дешнаш ахь дешча, хьуна девзар ду сагIин дакъош, цуьнан бехкамаш, и къобал хиларх юхатухуш долу бахьанаш.\nСайн къамел дерзош, Веза-Сийлахьчу Деле доьху ас дика Iамал ярна тIехь, цIена нийгат хиларехь аьтто бар, Цо сайна гечдар, со маьрша витар. ХIай АллахI, тхо лардехьа гуш, ца гуш долчу питанех, тхан мохк, кхиболчу бусалба нехан мехкаш даима тешаме, маьрша хилийтахьа. ХIай АллахI, Айхьа тхуна тIехIиттийначеран ницкъ кхачийтахь Хьо реза волчу новкъа дIабаха. Делера салам-маршалла хуьлда вайна дукхавезаш волчу Мухьаммад-пайхамарна, цуьнан доьзална, асхьабашна, берриге а бусалба нахана а.\nШун бусалба ваша – Iелин Сулайманан кIант Халид.\nСагIа даларан хьокъехь даьхкина цхьадолу аяташ\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Мила ву Деле юхалург хаза декхар луш верг (Делан дуьхьа, шен даьхни сагIина луш верг). – Цо цунна масийтта декъехь алсамдоккхур ду иза. И Дела рицкъанехь гатто еш верг, шорто еш верг Ву, Цуьнга дерзор долуш а ду шу» («Аль-Бакъарат», 245).\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Шайн даьхни Делан новкъахь сагIина луш болчеран масал – буьртиган масалх тера ду, ша ворхI кан схьабалийтина а, хIора кена чохь бIе буьртиг а болчу. АллахI-Дала совдоккхур ду Шена луучунна, И Дела (комаьршонца) шорто еш Верг а, хууш Верг а Ву. Шайн даьхни Делан новкъахь сагIина луш берш, цул тIаьхьа шайн сагIанаш тIехдеттаршций, халахетарш дарций хьеха а ца деш, – царна ял хир ю шайн Далла гергахь, кхерам а хир бац царна, гIайгIане а хир бац уьш. Хаза дош алар‚ гечдар гIоле ду шена тIаьхьа халахетар деш долчу сагIанал‚ АллахI хьалдолуш а (шен халкъера хIумма а ца оьшуш)‚ кIеда-мерза а (Iазап дарца сихо ца еш) Ву» («Аль-Бакъарат», 261-263).\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Аш сагIанаш (нахана) гуш дахахь – дика ду иза (аш беш берг дика болх бу). Аш уьш къайлах даьхна, къечу нахана дIалахь а – и ду шуна уггар деза дерг, цо дIадохур ду шун вуонаш, АллахI аш дийриг хууш ма ву» ( «Аль-Бакъарат», 271).\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Шайн даьхни буса а, дийнахь а, къайлах а, гуш а сагIина луш берш – царна мел хир бу шайн Далла гергахь, кхерам а хир бац царна (къематдийнахь), гIайгIане а хир бац уьш (дуьненахь шайх дIатиллачух)» ( «Аль-Бакъарат», 274).\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Аш сихое шайна Делера гечдаре а, стигланаш, латта санна шуьйрачу ялсаманига а – Делах кхоьручарна кечйина йолчу. И нах бу уьш, шаьш паргIатонехь, халонехь (хьалдолуш, къен болуш) сагIа луш, шайн оьгIазло хьулъеш (и чекхъяккха шайн ницкъ кхоччушехь), нахана къинтIера бовлуш болу, АллахI дика деш берш дукхабезаш (царна хаза бекхам бийр болуш) Ву» («Алу Iимран», 133-134).\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Ахь ала: «Баккъал а, сан Дала шортта рицкъа ло Шен лех Шена луучунна‚ Цо цунна (рицкъанехь) гатто а йо. Аш (дикачу новкъахь) сагIина елла хIума Цо (Дала) меттахIоттайо, Иза рицкъа лучарах уггаре а диканиг ву» («Ас-Сабаъ», 39).\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Мила ву Деле юхалург хаза декхар луш верг (Делан дуьхьа, шен даьхни сагIина луш верг). – Цо цунна масийтта декъехь алсамдоккхур ду иза, цунна сийлахь йолу ял а (ялсамани) хир ю» («Аль-Хьадид», 11).\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Баккъал а, сагIа луш болу божарий а‚ зударий а‚ Деле юхалург хаза декхар луш берш а — (Дала) царна масийтта декъехь алсамдоккхур ду иза, царна сийлахь йолу ял а (ялсамани) хир ю» («Аль-Хьадид», 18).\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Шу Делах кхералаш шайн ницкъ ма-кхоччу‚ аш ладогIалаш (шайна бечу хьехаме)‚ шу муьтIахь хилалаш (Дала бохучунна)‚ аш сагIа лолаш (Делан новкъахь) – и дика ду шуна шайна. Шай синан бIаьрмецигаллех дIацIанбелларш — уьш бу-кх декъалхилларш. Аш юхалург Деле хаза декхар лахь — Цо шуна иза масийтта декъехь алсамдоккхур ду‚ шуна гечдийр ду. АллахI баркалла олуш ву (дика диначунна)‚ кIеда-мерза ву (къинош долчу Шен лешна сихха таIзар ца деш)» («Ат-ТагIабун», 16-17).\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Аш Деле юхалург хаза декхар ло (Делан дуьхьа, сагIа ло). Аш шайна хьалхадаьккхина диканиг – шуна иза карор ду, Далла гергахь дика долуш‚ дукха йоккха ял йолуш. Деле гечдар деха аш, баккъал а, Дела гечдеш верг, къинхетаме верг ву» («Аль-Муззаммил», 20).\nСагIа даларан хьокъехь даьхкина цхьадолу хьадисаш\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу цхьа стаг веара, цо цуьнга хаьттира: «ХIай Делан Элча, ял алсам йолу сагIа муьлха ду?» – аьлла.Цо жоп делира: «Ахь сагIа далар ду, хьо могаш а, сутара а, къеллах кхоьруш, хьал хиларе сатуьйсуш а волуш; тIаьхьа а ма тетта ахь, са (валарна гергахь) къамкъарге кхаччалц, ахь ала а олуш: «Хьенехана иза ду, минехана иза ду, тIаккха иза хила а хуьлу хьенехана» (Бухари, Муслим).\nАшIарин тайпана волчу Абу Малика (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «ЦIано ийманан ах дакъа ду, «альхьамду лиллахIи» (АллахIана хастам бу) аларо мийзан терза хьаладузу, ткъа «субхьаналлохIи, вальхьамду лиллахIи» (АллахI шеца там мел боцчух цIена ву, АллахIана хастам бу) бохучо хьаладузу стигланашна а, лаьттана а юкъахь дерг, ламаз – нур ду, сагIа – ийманан билгало ю, собар – гIайгIа, бала дIабоккхуш серло ю, Къуръан (цо бохучунна тIевирзинехь) хьоьгахьа, я (цо бохучух дIавирзинехь) хьуна дуьхьал тоьшалла ду. ХIора стаг а Iуьйрре араволу, ткъа царах ву шен са духкург, и хьалхадоккхург (Далла муьтIахь хуьлий) я и хIаллакдийриг (Далла Iеса а хуьлий)» (Муслим).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Цхьа хурма бен яцахь а, ша гулдинчу цIенчу (хьанал долчу) дохнах сагIа делларг милла велахь, – ткъа АллахI хьанал дерг бен къобалдеш ма вац – баккъал а, АллахIа и (сагIа) къобалдарца схьаоьцу. ТIаккха и сагIа деллачунна Цо и кхиадо, ламанал доккха ша хиллалц, шух цхьамма говран бекъа я эмкалан кIорни кхиорах терра» (Бухари, Муслим).\nАбу Умамата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «ХIай Адаман кIант, хьайна оьшучу барамал совдаьлларг ахь сагIина лахь – иза дика ду хьуна, ахь и ца луш хьайгахь сацадахь – иза вуон ду хьуна, хьайна оьшучу барамехь сацадарх бехк буьллур бац хьуна. Айхьа кхобуш болчарна тIера дIаволало хьо. Лакхара куьг (сагIа луш долу куьг) лахарчу куьйгал (сагIа схьаоьцучу куьйгал) дика ду» (Муслим).\nАнсарех волчу Абу МасIуда (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Цхьа стаг веара, жулар (дуьрста) тесна йолу эмкал ялош; цо элира: «ХIара Делан новкъахь сагIа ду». Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Хьуна и бахьанехь къематдийнахь ворхI бIе эмкал хир ю, уьш ерриге а жулар тесна а йолуш» (Муслим).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «ХIай Адаман кIант, сагIа ло ахь – Ас хьуна а лур ду» (Бухари, Муслим).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Лено олу: «Сан даьхни, сан даьхни», ткъа цунна шен дохнах кхо хIума ду: цо ша диъна дIадаьккхинарг, я цо тIедуьйхина тишдинарг, я цо сагIина дIадаларца эхартана дIадиллинарг. И доцург, дIадолуш, цо (ша веллачул тIаьхьа) нахана дуьтуш ду» (Муслим).\nХьатиман кIанта Iадиййис (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Шух цхьа а ма вац, тIаьхьа (эхартахь) шега АллахI вистхир волуш бен, цаьршинна юккъехь талмаж (къамел барта гочдийриг) а воцуш. Аьтту агIор дIахьожур ву иза, ша динарг бен гур дац цунна; аьрру агIор дIахьожур ву иза, ша динарг бен гур дац цунна; шена хьалха хьожур ву иза, шен юхьдуьхьал жоьжахати бен гур яц цунна. Жоьжахатин цIарах кхералаш, ах хурма сагIина лой а» (Бухари, Муслим).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «ВорхI ву, АллахIа динарг бен (IиндагI) доцчу дийнахь Цуьнан IиндагIа кIелахь хир волуш: нийсо еш волу имам; шен Далла Iибадат деш кхиъна волу жима стаг; маьждигех дог хоттаделла волу стаг; АллахIан дуьхьа гергарло лелош, Делан дуьхьа вовшахкхеташ, вовшахкъаьсташ, вовшашна дукхавезна волу ши стаг; хаза а, ехаш а йолчу зудчо, зина де аьлла, кхайкхича, ша АллахIах кхоьруш ву аьлла волу стаг; аьтту куьйго луш дерг аьрру куьйгана хаа а ца хууш (нахана гайта ца гойтуш), къайлах сагIа делла волу стаг; ша висинчохь АллахI хьехош шен бIаьргех хи даьлла волу къонах» (Бухари, Муслим).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Шена чохь леш Iуьйренга бовлуш цхьа а де ма дац, ши малик охьадуссуш а бен, тIаккха цаьршиннах цхьамма олуш: «ХIай АллахI, сагIа луш волчунна (даьхни) меттахIоттаде Ахь», тIаккха вукхо олуш: «ХIай АллахI, сецош волчунна (даьхни) иэшаде Ахь» (Бухари, Муслим).\nIабдуллахIа (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Шух мила ву шен верасан даьхни шен даьхнил дукхадезаш?» Цара элира: «ХIай Делан Элча, тхох цхьа а ма вац, шен даьхни (верасан даьхнил) дукхадезаш а бен». Цо элира: «Баккъал а, цуьнан даьхни – цо сагIина делларг ду, цуьнан верасан даьхни – цо сагIина ца луш дитинарг ду» (Бухари).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «СагIа даларо даьхни эшийна дац, гечдеш волу лай АллахIа сийлаллехь бен сов ца воккху. Делан дуьхьа цхьа а таьIна хир ма вац, Дала иза даржехь лакхавоккхуш бен» (Муслим).\nДжабалан кIанта МуIаза (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «…СагIано къа дIадойу, хино цIе дIаяйарх терра» (Тирмизи, Ибн МажахI).\nМаликан кIанта Анаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Баккъал а, сагIано Делан оьгIазло дIайоккху, (хIаллаквеш долу) вуон а юхатуху» (Тирмизи).\nIаишата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, шаьш уьстагIна урс хьаькхнера, тIаккха Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Цунах бухахь йиснарг хIун ю?» Iаишата (Дела реза хуьлда цунна) элира: «Цунах йисина ма яц, тIа доцург». Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Цуьнан тIа доцург, ерриге а бухахь йисина вайна» (Тирмизи).\nIамиран кIанта Iукъбата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) олуш хезира шена, аьлла: «ХIора стаг къематдийнахь ша деллачу сагIин IиндагIехь хир ву, нахана юккъехь кхиэл йина яллалц» ( Ахьмад).\nIубадатан кIанта СаIда (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Ас элира: «ХIай Делан Элча, ял алсам йолу сагIа муьлха ду?» Цо жоп делира: «Мала хи далар ду» (Ибн МажахI).\nСаIийда (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, СаIда (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу а веана, хаьттира, аьлла: «Муьлха сагIа деза хета хьуна?» Цо жоп делира: «Хи» ( Абу Давуд).\nАбу МасIуда аль-Бадрис (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Бусалба стага, шена ял хиларх теша а тешаш, Делан дуьхьа, шен доьзална напха делча, цунна иза сагIа ду» (Бухари, Муслим).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «СагIанах диканиг – шена эшам а боцуш луш дерг ду. Айхьа кхобуш болчарна тIера дIаволало хьо» (Бухари).\nХьизаман кIанта Хьаки́ма (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Лакхара куьг лахарчу куьйгал дика ду. Айхьа кхобуш болчарна тIера дIаволало хьо. Уггаре а дика сагIа – шен хьолана тIера делларг ду. ХIума ехарх ларвелларг – Дала ларвийр ву; шегахь долчух кхачам биначунна – Дала кхачам бийр бу» (Бухари).\nАбу Ваккъасан кIанта СаIда (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Делера ял хиларе дог а дохуш ахь сагIина напха лур ма дац, ахь хьайн хIусамнанна луш йолу яахIума цхьаьна, и бахьнехь хьуна ял хуьлуш бен» (Бухари, Муслим).\nIаишата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Зудчо шен хIусамехь йолу яахIума сагIина елча, (шен хIусамдена, доьзална) иэшам ца беш, цунна ша сагIа далар бахьанехь ял хуьлу; цуьнан хIусамдена, болх бина, и яахIума чуярна ял хуьлу, и яахIума ларъеш волчунна оццул ял хуьлу, царах цхьамма вукхуьнан йолах хIумма а ца эшош» (Бухари, Муслим).\nАсмаа (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Ас элира: «ХIай Делан Элча, Зубайрас чу деанарг бен кхин даьхни дац сан, ас сагIа дала мегар дуй?» Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «СагIа ло ахь, хьайгахь сеца ма де ахь, тIаккха АллахIа хьуна луш дерг сацор дац» (Бухари).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Делан новкъахь ахь делла долчу динарах а, лай хьалхавитарехь ахь делла долчу динарах а, мискачу стагана сагIина ахь делла долчу динарах а, хьайн доьзална ахь делла долчу динарах а ял хиларехь деза дерг – ахь хьайн доьзална делларг ду» (Муслим).\nIамиран кIанта Сулаймана (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Мискачу стагана делла сагIа – цхьа сагIа ду, гергарчунна делла сагIа – иза ши сагIа ду: сагIа а, гергарло хоттар а» (Ахьмад, Тирмизи, Насаи, Ибн МажахI).\nАнаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Цхьана а бусалба стага синтар я ялта дIадуьйр ма дац, тIаккха оцу тIера олхазарша я адамаша, я хьайбанаша дууш, цунах цунна сагIа хуьлуш бен» (Бухари).\nДжабира (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Цхьа а бусалба стаг синтар дIадуьйш ма вац, цунах йиънарг цунна тIера сагIа хуьлуш бен, цунах лачкъийнарг а цунна тIера сагIа хуьлуш бен, акхароша цунах йиънарг а цунна тIера сагIа хуьлуш бен, олхазарша цунах йиънарг а цунна тIера сагIа хуьлуш бен. Иза цхьамма хIаллакдийр ма дац, цунах цунна тIера сагIа хуьлуш а бен» (Муслим).\nАбу Бурдатан кIанта СаIийда дийцина, шена шен дас, дедас (Дела реза хуьлда царна) дуьйцуш хезна, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «ХIора бусалба стага сагIа дала дезаш ду». Цуьнга цхьамма дийхира: «Ца хилча дерг дийцахьа?» Цо (жоп луш) элира: «Шен шина куьйгаца болх бийр бу цо, шена пайда а беш, сагIа а луш». Цуьнга дийхира: «Ницкъ ца кхаьчча дерг дийцахьа?» Цо (жоп луш) элира: «ЧIогIа гIо оьшуш волчунна гIо дийр ду цо». Цуьнга юха а дийхира: «Ницкъ ца кхаьчча дерг дийцахьа?» Цо (жоп луш) элира: «Диканиг де аьлла, омра дийр ду цо». Цуьнга кхин а дийхира: «Иза ца дича дерг дийцахьа?» Цо (жоп луш) элира: «Вуочух вухакхетар ву иза, баккъал а, иза сагIа ду» (Бухари, Муслим).\nIабдуллахIан кIанта Джабира (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Массо а дика хIума дар сагIа ду» (Бухари, Муслим).\nIабдуллахIан кIанта Джабира (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Массо а дика хIума дар сагIа ду; баккъал а, дика хIума дарх ду хьо хьайн вешина къежначу юьхьаца дуьхьалкхетар, ахь хьайн пхьегIи чуьра хьайн вешин пхьегIи чу хи доттар» (Ахьмад, Тирмизи).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Шена тIе малх кхеташ долчу хIора дийнахь нехан массо а хуттургана тIера даккха дезаш сагIа ду; шина стагана юккъехь нийсо йой ахь – сагIа ду хьуна и, стаг шен хьайбанна тIехууш, и цу тIе хьалаваккхарца гIо дой ахь, я цунна цу тIе цуьнан мохь хьалакховдабой ахь – сагIа ду хьуна, хаза дош – сагIа ду хьуна, ахь ламазе воьдуш боккху хIора ког – сагIа ду хьуна, иштта ахь новкъара хIума дIаяккхар – сагIа ду хьуна» (Бухари, Муслим).\nАбу Зарра (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчане (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) цуьнан асхьабаша (Дела реза хуьлда царна) элира, аьлла: «ХIай Делан Элча, хьоладай дIабаха, шортта ял яьккхина; оха санна ламаз а до цара, оха санна марха а кхобу цара, шайн дохнах совдаьлларг сагIина а ло цара». ДеланЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Дала шуна ца делла ткъа аш сагIина луш долу хIума? Баккъал а, хIора тасбихьца (СубхьаналлохIи аларца) сагIа даларан ял ю шуна, хIора такбирца а (АллохIу акбар аларца) сагIа даларан ял ю шуна, Далла хIора хастам барца а (Альхьамду лиллахIи аларца) сагIа даларан ял ю шуна, хIора тахIлилца а (Ла илахIа иллаллохIу аларца) сагIа даларан ял ю шуна, диканиг де аларца сагIа даларан ял ю шуна, вуониг ма де аларца сагIа даларан ял ю шуна, хьаналчу агIор шен хIусамненаца дегIан лаам кхочушбарехь сагIа даларан ял ю шуна». Цара хаьттира: «ХIай Делан Элча, тхох цхьамма шен хIусамненаца дегIан лаам кхочушбича, мел хир бу цунна?» Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Аш суна дийцийша, цо шен дегIан лаам хьарамчу агIор кхочушбича (зина дича), къа хир дарий цунна?! Цунах терра, цо шен дегIан лаам хьаналчу агIор кхочушбича, мел хуьлу цунна» (Муслим).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Цхьана стагана ша яьссачу аренгахь волуш мархаш юккъера аз хезира: «Хьенехан беша догIа даийта», аьлла. ТIаккха и марха дIаяхара, цо догIа тIеIанийра тIулгех ийначу Iаьржачу латтана, и дерриге догIа дедира цхьана хорша. И стаг догIа охьахьаьддачу агIор дIавахара, цунна цхьа стаг гира, шегахь болчу гIирсаца шен бешахь и догIанан хи дIасадоькъуш. Оцу стага цуьнга хаьттира: «ХIай Делан лай, хьан цIе хIун ю?» Оцу стага шен цIе яьккхира, иза яра вукхунна мархаш юккъера хезна цIе. Оцу стага некъахочуьнга хаьттира: «ХIай Делан лай, соьга сан цIе хIунда хаьттира ахь?» Цо жоп делира: «Суна хIара догIа Iанийначу мархашна юккъера аз хезира, хьан цIе а йоккхуш, ша олуш: «Хьенехан беша догIа даийта». Цундела суна хаа лаьа, хьо хIун болх беш ву оцу бешахь?» Цо элира: «Хьо цунах дерг хаа лууш велахь, со бешара ялта кхиаре хьоьжу, (и схьалахьийча) цунах кхо дакъа а дой, цхьа дакъа сагIина ло ас, шолгIа дакъа сайна а, сайн доьзална а даа дуьту ас, кхоалгIа дакъа юха лаьттах дIадоь ас» (Муслим).\nIаишата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Баккъал а, Адаман доьзалх долу массо адам кхо бIе кхузткъа хуттург йолуш кхоьллина ду. АллахIу Акбар аьлларг, Альхьамду лиллахIи аьлларг, Ла илахIа иллаллохIу аьлларг, СубхьаналлохIи аьлларг, АстагIфируллохI аьлларг, нах лелачу новкъара тIулг я кIохцал, я даьIахк дIаяьккхинарг, диканиг де аьлларг, вуониг ма де аьлларг оцу кхо бIе кхузткъа хуттурган барамехь, баккъал а, оцу дийнахь суьйренга волу, шен дегI жоьжахатах генадаьккхина а волуш» (Муслим).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Ма дика сагIа ду-кх, Iуьйранна а, суьйранна а пхьегIа юьззина шура луш йолу эмкал шегара шура яккхийта сагIина ялар, иштта болу уьстагI шегара шура яккхийта сагIина балар» (Бухари).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) олуш хезира шена, аьлла: «Цхьа стаг хилла нахе юхалург хIума луш. Шен кIанте олуш хилла цо: «Аьтто боцург хьайна каравахь, цунна гечде ахь, тIаккха АллахIа вайна а гечдан тарло». АллахIана дуьхьал кхийтира (велира) иза – Цо цунна гечдира» (Бухари, Муслим).\nАбу Къатадатан кIанта IабдуллахIа (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Абу Къатадата шен декхархо лехира, ткъа иза цунах дIалечкъира, аьлла. Цул тIаьхьа цунна иза карийра, амма цо ша хала воллуш ву, элира. Цо элира: «АллахIах дуй буий ахь?» Цо жоп делира: «АллахIах дуй буу ас». ТIаккха Абу Къатадата элира, баккъал а, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) олуш хезна суна, аьлла: «АллахIа къематдийнан халонех ша хьалхавитича самукъадер долчо, аьтто боцчунна шен декхар тIаьхьатоттийла я иза (декхар) цунна гечдойла» (Муслим).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Таро йоцчунна (шена тIехь декхарш долчунна) аьтто биначунна – АллахIа дуьнен чохь а, эхартахь а аьтто бийр бу» (Ибн МажахI).\nСагIа даларан хьокъехь даьхкина Iеламнехан цхьадолу дешнаш\nИмам Ибнуль-Къаййима (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Баккъал а, сагIа даларо тамашийна лар юьту бес-бесара баланаш юхатохарехь, и сагIа делларг Iеса стаг я зуламхо, я керста стаг велахь а. Баккъал а, Дала цара деллачу сагIанах бахьана а дой, царах цхьаболу баланаш юхатуху. ХIара болх массо нахана бевзаш бу, латта тIехь мел болу нах цуьнца мукIарло деш бу, хIунда аьлча и болх шайна, шаьш зийн, бевзаш болу дела».\nЦо (Дала къинхетам бойла цунах) иштта аьлла, дог цIандаран бахьанаш дуьйцуш: «СагIа даларна юкъадогIу: нахана дика дар, ницкъ кхочучу барамехь шен даьхница, куьйган говзаллица царна пайда бар. Баккъал а, комаьрша волу дика стаг догцIена а, ирсе а, дог паргIат долуш а хуьлу. Амма шегахь дика доцу бIаьрмециг волу стаг – догьIаьржа, декъаза а, кхечарал алсам гIайгIане, сингаттаме хуьлу».\nЦо (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) кхиболчу нахал алсам шен долахь ерг сагIина луш вара. Ша, Делан дуьхьа, сагIина елларг дукха хеташ я кIезиг хеташ вацара иза. Цуьнгахь йолу хIума ца йоьхура цхьаммо, цо цунна и луш а бен, кIезиг я дукха елахь а. Къелла тIеярна ца кхоьруш волчо луш долу сагIа дара цо луш дерг. Адамна совгIат дар, сагIа далар уггаре цунна а дукхадезаш хIума дара. Ша сагIина хIума лучу хенахь, и схьаоьцуш волчул чIогIа воккхавеш, самукъадаьлла хуьлура иза. Дика хIума дарехь кхиболчу нахал комаьрша вара иза, цуьнан аьтту куьг хьокхуш болу мох санна беркате дара. Цхьана хIумане хьашто ерг шена тIевеъча, цо иза цунна оьшург дIаяларца шен дегIал хьалхавоккхура; цкъацккъа яахIума, цкъацккъа бедарш сагIина лора цо. Ша совгIатна луш йолу хIума, доккхуш долу сагIа а тайп-тайпана леладора цо, наггахь, сагIина, олий, наггахь, совгIатана, олий, наггахь, мах лой цхьа хIума оьций, тIаккха ша эцна хIума, цуьнан мах юхкуш волчунна дIалора цо, – Джабирера эцна эмкал юха цунна дIаяларх терра. Наггахь, юхалург хIума а йоккхий, цул алсам, гIоле, йоккха ерг дIалора цо, шен болчул алсам мах лой хIума а оьцура цо. СовгIат схьаоьцуш, шена деллачунна дуьхьал цул алсам, гIоле дерг луш вара иза, шегара гIиллакх гойтуш, тарлучу агIор сагIа даларан, дика даран дакъош билгалдеш. Цо луш долу сагIа, деш долу дика шен хьоле, ша олучу даше хьаьжжина хуьлура. Шегахь ерг сагIина лора цо, сагIа ло аьлла омра деш, оцу тIехь нах сутара беш, сагIа даларе уьш кхойкхуш вара иза. Шена бIаьрмециг, сутара стаг гича, сагIа даларе, комаьрша хиларе кхойкхура цо иза. Цуьнца цхьаьна хан яьккхинарг, цунна накъосталла динарг, цуьнан нийсо шена гинарг шен дегI комаьршаллех, догдика хиларх а ца дузуш висина вац. Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) нийсо ю-кх, диканиг даре, сагIа даларе, шарIаца догIуш дерг леладаре кхойкхуш. Цундела Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлийда цунна) кхиболчу нахал комаьрша, догцIена, дог дика долуш вара. Баккъал а, сагIа даларо, диканиг даро адам комаьрша дарехь тамашийна лар юьту».\nХьизаман кIанта Хьаки́ма (Дела реза хуьлда цунна) элира: «Сайн неIарехь цхьа хIума оьшуш веана стаг воцуш Iуьйренга ваьлла вац со, иза, оцу тIехь Делера ас сайна ял йоьхуш болу, баланех цхьа бала хилар суна хууш бен».\nХьасан аль-Басрис (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Ахьнафана цхьана стеган карахь дирхIам гира, тIаккха цо хаьттира: «Хьенан ду хIара?» Оцу стага, шен ду аьлла, жоп делира. Ахьнафа элира: «Иза хьан дац, ахь иза ял хиларе сатуьйсуш сагIина дIадаллалц. Хьо хууш хилалахь, ахь даьхни сагIина ца луш хьайгахь сацадахь, хьо цуьнан ву. Амма ахь иза сагIина делча, даьхни хьан ду».\nШайх Мухьаммад-Салима (Дала къинхетам бойла цунах) сагIанах, сагIа даларх лаьцна аьлла: «СагIа далар – деккъа даьхни я даьхница мах хIоттош дерг сагIина даларна тIехь хедаш дац, бакъду, цо чулоцу ерриге а дика Iамал: хаза дош; елакъежна юьхь; стагана шен хьайбанна тIехууш гIо дар, цуьнан партал цуьнга дIакховдор; халонехь волчунна декхар тIаьхьататтар я цхьадерг гечдар. Наггахь АллахIана деш долчу Iибадатах а стага шен бусалба вешина сагIа далар хуьлу. Цуьнан масал: цхьа стаг маьждиге веана, нах малхбуза ламаз дина бевлча, тIаккха Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Мила ву хIокхунна сагIа лун дерг, цуьнца ламаз а дина?» Цуьнан маьIна: «Цуьнца цхьаьна ламаз юха хьан дийр ду?» Абубакара (Дела реза хуьлда цунна) сагIа делира цунна (ламаз дира цуьнца)».\nСагIа даларан коьртачу хьукманех ду:\nСагIина луш ерг цIена, хьанал яьккхина хилар. ХIокху хьукмано адаман дахарехь уггаре хьалха юьту лар – иза адам хьанал дерг лаха, даа марздар ду. Билггал хууш долчух ду, цхьана а хIумано адам, Дела резавар лохуш, Далла герга ца дуьгу, нагахь и хIума Далла гергахь цIена дерг дацахь. Нагахь цо Дела резавар лоьхуш сагIина луш ерг цIена яцахь, цо шена Делан оьгIазло тIейоуьйту, хIунда аьлча АллахI оьшуш Вац Шен цIарца цо хьарам дохнаца харж яр.\nЛуш долу сагIа шен хьоле хьаьжжина хилар. Адамна там болуш дац, шена чIогIа оьшуш долу хIума сагIина далар, тIаккха цо дохко а ваьлла ша-шена бехкаш бохкур болуш. Хьалдолуш хилар шина кепара ду:\nа) Дохнаца хьалдолуш хилар – иза ша сагIа луш верг ву, шена, шен доьзална, дахарехь шена оьшуш долчунна иэшам ца беш. ХIара хьал массо а нахехь дерг ду, наггахь хьайбанашкахь а хуьлу иза, хIунда аьлча, хьайбано ша дуьзча шен докъар даарх кхидолу хьайбанаш юха ца туху. Амма ша меца долуш, цо шен докъар даарх кхидерш юхатуху, шеца чIогIа уьйр йолуш хьайбанаш уьш делахь а.\nб) Шегахь долчух тоам барца хьалдолуш хилар – иза цуьнан са меца ца хилар ду, ша мел чIогIа меца велахь а. ХIара хьал Дала хаьржинчу нахехь хуьлуш ду, Къуръана чохь Дала ансараш хасторах терра, Ша олуш: «Цара (ансараша) даьхни даларехь шайл толабора уьш (мухIажарш), шаьш цуьнга мел чIогIа хьашто йолуш делахь а. Шен дегIан бIаьргмецигалла юхатоьхнарг милла велахь а, – и ву-кх декъалхилларг». «Аль-Хьашр», 9.\nВеза-Сийлахьчу Дала вай даггара деллачу сагIанах бахьана дина, Ша динарг бен кхин IиндагI доцчу дийнахь Шен IиндагIехь гулдойла вай.\nХ1оттийнарг – Халид бин Сулайман бин Али (Iалий)\nГочдинарг – Магамедов Сулиман Рахманович\n← Две центральные площади обновили в Ачхой-Мартановском районе по нацпроекту «Жильё и городская среда».\nХьехархочунан санна, матте уьйр хилла ца 1аш, литературица а гергарло ду цуьнан →\nМожно ли преднамеренно прерывать желательный пост\n11.07.2019 16.03.2020 Administrator


Тхьамда волчу аса яздо хьоьга хІара кехат, сан хьоме Гаяс. Суна хьо билггал дукхавеза.\nСан хьоме доттагІа, ас доІа до, хьо могуш-маьрша хилийтар а, массо а агІор хьан дика хилийтар а доьхуш, хьан синан агІо дика ма-хиллара.\nСуна чІогІа хазахийтира, цхьаболчу динан вежарша, кхуза а баьхкина, тоьшалла дича, хьо билггал долчу бакъдолчунна тешаме а ву, цуьнца хьо кхидІа а лелаш ву аьлла.\nСуна массо а хІуманал хазахеташ дерг ду, сан динан бераш гуттара а билггал бакъболчу некъахула лелар.\nСан хьоме доттагІа, динан вежаршна дечу гІуллакхашна тІехь хьо чІогІа тешаме ву, уьш хьайна бевзаш а боццушехь!\nКхузахь йолчу динан тобанна хьалха цара тоьшалла дира хьан безамах. Далла хазахетачу тайпана уьш новкъа бахар дика хир дара хьуна.\nДала леррина Къобалвинчун дуьхьа буьйлабелла лелаш ма бу уьш, дин доцучу нахе гІо а ца доьхуш.\nЦундела вай, динан вежарша, ишттачу нахана оьшшург дІадала деза, вай ваьш а бакъдолчун дуьхьа цара дечу гІуллакхийн декъахь хилархьама.\nХьо вехачохь йолчу динан тобане кехат яздинера ас, амма Дайтарпана со къобал ца во, хІунда аьлча цунна динан тобанан коьртехь ша хила лаьа.\nЦундела со шу долчу веача, аса динан тобане ма-дарра дІадуьйцур ду Дайтарпана лелочух лаьцна. Цо тхох лаьцна харцдерг дуьйцу, ткъа, иза дина а ца Іаш, тхан динан вежарий тІе а ца оьцу цо. Иштта цо новкъарло йо оцу тобанехь болу и динан вежарий тІеэца лууш болчарна а. Цо уьш динан тобанна юкъара дІа а боху.\nХьоме доттагІа! Зулам лелочарах тар ма лолахь, амма дика дечу адамех тера хилалахь. Дика дечун гІуллакхаша гойту – иза Делера хилар. Ткъа зулам лелочун гІуллакхаша гойту – цунна Дела гина ца хилар.\nДинан тобанна юкъарчу хІораммо а тоьшалла до Дамарти дика стаг хиларх. Бакъдолчо а тоьшалла до цунах. Иштта оха а тоьшалла до иза дика стаг хиларх. Ткъа шуна-м хаьа, оха до тоьшалла бакъ дуйла.\nКхин дуккха а хІума дара сан хьоьга яздан, амма шекъанца кехата тІехь яздан ца лаьа суна иза.\nАса дог доху, кестта хьо гаре, юьхь-дуьхьал а волуш, вовшашца къамел дархьама.\nМаьрша Іойла хьо! Хьан доттагІаша маршаллаш доуьйту хьоьга. Хьан тобанехь волчу хІоранга а шен-шен цІарах маршалла далар доьху ас.


Керстанаша Делаца накъост варан бахьана и хилла ца Iа. Iийса-пайхамар – Делера салам хуьлда цунна – Делан кIант ву бах цара. Дела а, Iийса а, Жабраил-малийк а делаллин цхьалла йолуш ду бах цара. Цигара схьа, Дела Iийсанан дегIаца, цуьнца цхьаьна хилла ву, делалла а адамалла а цхьанакхетта хилла бах цара. Iийса-пайхамар делаллин куц долуш хилар тIехь барт хилар хилла, керстанийн терахьца 325 шарахь – иза Дала стигала хьалаваьккхинчул тIаьхьа кхо бIе шо зама яьлча – Нúкъиййа-цхьанакхетарехь. Оцу цхьанакхетаре веана хилла ши эзар шовзткъе бархI (2048) мозгIар а, керстанийн Iелам-стаг, дерриге дуьнена тIера. Керстанашна юкъара къийсамаш дIабахархьама, хIетахьлера Рим пачхьалкхан куьйгалхочо – цIунийн дин тIехь хилла волчу – цхьанатоьхна хилла уьш, Iийса мила ву билгалдайта. Оцу цхьанакхеттачарна юкъахь хилла Áриос цIе йолу Iелам-стаг, цо Iийса АллахIан пайхамар а ву, Цуьнан элча а ву, адам а ду, Делан лайшна юкъара цхьа лай а ву аьлла. Цигахь хиллачу мозгIаршна юкъара цунна тIетайна 1731, виссина 317 мозгIар бен тIе ца тайна Iийса делаллин куц долуш ву аьлла волчу цхьанна. Цигахь тIаккха и кIеззиг болчеран харц дош къобал дина Риман паччахьо, шен цIунийн динан кхетамца иза цхьаьнадогIуш долу дела. Доьххьара эццахь тIелаьцна ду керстанаша Iийса дела ву аьлла, хIетталц и кхетам хилла бац иштта. Иза тIелаьцнарш вовшахкхеттачеран иттолгIа дакъа бен ца хилла, кхиберш массо реза ца хилла церан сацамна. И сацам бича, Риман паччахьо омру дина «Сийлахь Жайна» нахана юкъара дIа а даккха, мозгIарша дуьйцург бен нахана довза а ма довзийта аьлла. Нахана юкъахь ца доьшуьйтуш сацийна хилла долу «Жайна» нахана юха юкъа ца даьккхина 1516 шарахь бен. Оцу кепара кхоллабелла таханлерачу керстанийн (христианийн) Iийсанах лаьцна болу кхетам, иза бакъ ца бина болу дукхах берш паччахьо лоьхкуш хьийзорца а, и харц кхетам чIагIбалийтархьама нахана юкъара Инжил дIадаккхарца а.\nЖуьгташа шайн дин хийцина хилар а, цара ширк дина хилар а, кхидIа дерг а ца дийцича а, АллахIа Ислам динца и дерриге динаш дIаайдина хилар тоьаш ду уьш тахана шайца Iамал йан мегаш доцуш харц хилар довза. Цунах лаьцна вай шен тешаллашца а, баххашца а дийцира эхартах лаьцна яздинчу яздарехь.\n Жуьгташа «Iизра» олу цунах, оьрсаша «Ездра» олу.