Керла доьзал кхоллар даиман а хилла жоьпаллин гIулч. ТIаьхьарчу хенахь зама хийцаяларца хийцаделла зудаялорца а, йитарца а доьзначу хаттаре хьежар. ХIора шарахь алсамдолуш ду доьзал цакхуллуш бехачу нехан терахь.\n«Газета.Ru» интернет портало дийцарехь, кху тIаьхьарчу 50 шарахь Оьрсийчохь доьзал а цакхуллуш бехачу нехан терахь алсамдаьлла 6 процентана тIера 23 проценте кхаччалц. Цуьнан бахьана масийтта ду. Iилманчаша дийцарехь, нагахь стаг, я зуда шен лаамехь ша вехаш, я ехаш ялахь цу гIуллакхо ирсе бо уьш.\nТкъа хIунда ду дика ша вехаш хиларан? Цу хаттарна жоп лехна Газета ру авторо Осипова Еленас.\nЦкъа делахь, маьрша хан дуккха а хулу. Ша цхьаъ вехачу стеган шортта маьрша хан хуьлу, доьзалш болчу доттагIийн а, белхан накъостийн а йолчул а.\nДелахь а и хан хьан мостагI хила мега, нагахь ша цхьаъ вахар халончу даьллехь. Амма доьзал а боцуш вахар товш волчунна хан вуно боккха бахам бу. Хан хилар бахьана долуш хьайна луург дан йиш ю хьан маьрша хан хилча. Ша вехачу стаганна ша бехке ца хета, шена луург а деш, хан иза йойуш велахь. Иза цуьнан дахар ду, цуьнан хан ю.\nШа цхьаъ вехачу стеган аьтто бу керла говзалла караерзо, мотт Iамо, книга язъян иштта дIа кхин а. Доьзал болчу стеган цкъа а хир бац цу кепара аьтто.\nШа цхьаъ вехаш волу стаг наггахь ойлане вужу, доьзал хилча дика хир дара олий. Иштта ша цхьаъ виса лууш хуьлу доьзал кхаба гIерташ воллу стаг а. Цундела кхечу нахаца юкъаметтигаш лело лаар ледарло санна тIеэца оьшуш дац доьзал боцучу стага.\nШа цхьаъ вехачу стеган аьтто бу, доттагIий а глубина, дагардуьйцуш хан такха. Амма уьш кIордийначул тIаьхьа суьйре ерзо а бу цуьнан аьтто алсам. Долца вехачу стеган цу тайпана аьттонаш бац.\nШа цхьаъ вехачу стагана мехала ду доттагIий хилар. ДоттагIалла лело деза дера ша вехачу стага. Цунна гонаха хила беза, доьзал боцуш вахарна иза емал веш боцу нах.\nАмма муьлхха а ша цхьаъ вехачу стеган доттагIий хьулу цунна зуда яло, я зуда ялахь иза маре яхийта кечбелла болу. Уьш боцурш цхьаъ мукъане а доттагI хила веза хьо ма-варра иза мегшаш волу. Нагахь цу тайпан доттагI велахь кхин оьшуш хIума дац аьлла хетало.\n"Газета.Ру"авторо Осипова Еленас бина тидамаш бакъ хила а тарло оьрсашна юкъахь. Амма нохчий дахаран шен амалш ю. Нохчийчохь доьзалш кхуллучу нехан терахь мелхо а алсамдаьлла аьлла хета психологан дешар дешначу гозанчина Аюбова Дагмарина. Цул соа, зудаялор мелла а хьалхе нисло церан. Уьш цакхоьру доьзал кхаба рицкъ даккха аьтто цахиларна, бохуш яра Аюбова.\nЦхьа хан дIаиккхинчул тIаьхьа зуда яло карх ца дола олуш Iедал ду нохчаша, шайн берашка доьзал кхоллийта гIерташ. Иза бакъ хилар дахаро гойту, бохуш дийцира Аюбова Дагмарас. Шена дуккха а кегийрхой а, гIеметта хIоьттина а нах а, хене бевлла зударий а бевза доьзал кхолла сихлуш боцу бохуш яра Аюбова.\nБританерчу Daily Mail газето яздарехь, Британехь керла доьзалш кхолларца доьзна гIуллакх уггаре а лахарчу тIегIантIехь ду 1895-шарахь дуьйна дуьстича. Британин къоман статистикан урхалло далочу терахьашца 2011-чу шарахь 286 634 керла доьзал кхоллабелла цу пачхьалкхехь. 1972-чу шарахь и терахь дара 41 прооцент алсам - 480 285.\nМалхбалерчу пачхьалкхашкахь божаршна зудаялор цалааран коьрта бахьана ду жоьплла алсам хилар, цуьнах хуьлуш долчу дикачу хIуманел а. Коьрта лазам бу доьзал бухуш хиллачу хIусамнанна дала деза рицкъ. Цуьнан масаллаш дукха ду. Къаьсттина иза хьакхалуш ду хьоладайх. Дукха хан йоцуш Маршо Радионо инфографика кечйира цу хьокхехь.\nОлигархашкара дIабоьлхуш зударша даькхинчу ахчанан барамаш вуно баккхийн бу. Цара шаьш битинчу зударшна делла ахчанаш ду иттаннаш миллионаш долларш.\n200 шо хьалха, масала Британехь, зудий-майрий дIасадолуш бераш деца дуьсуш хилла, уьш кха дезаш верг иза волун дела. Карарчу хенахь бераш дукхачу хьолахь зударшца дуьсу, бераш а, йитина зуда а кхаба дезарг хуьлу хIусамда. Наггахь царна тIекхета хиллачу зудчо кхечу стагана дина бераш а, бохуш яздо Daily Mail газето.\nЦундела кхеташ ду Iамеркехь а, Малхбузерчу Европехь а доьзал цакхуллуш баха лаам болчу нехан терахь алсамдолуш хилар.\nШа цхьаъ вахар...


Сочинение на чеченском языке гуьйре | Методические разработки по литературному чтению на чеченском языке\nСочинение на чеченском языке гуьйре. Срооочнооо!!!! Сочинение на чеченском языке что в переводе, то что\nСочинение на чеченском языке гуьйре Rating: 6,1/10 1553 reviews\nНийса а , шера а , кхеташ а стихотворенин тексташ еша 1амор. Къекъар, тийча, лийчо, макхлой, мархаш, архаш. Де дийне дацделла, Дахкарца дог1уш ду. Т1ееана хаза б1аьсте -Х1ун хийцамаш хуьлу б1аьста? Шайн белхан мах хадо, и дикчу аг1ор берзо а 1емар ду берашна. Акхачу гезарех схьаевлла ю вай ц1ахь кхобуш йолу гезарий. Со 1уйран хьалхе халаг1аьттича, аса дитташна т1е б1аьрг тоьхха, царна т1аьхь жим-жимма г1аш долуш ду. Шеран заманийн хаззала , башхаллаш йовза , ган 1амор.\nЦаьргахь ду ламиш, ведарш, тускарш. Безвестно исходящая палка технологической иголки плавала. Муьлхачу г1ирсах пайдаоьцур бар аша кхечу урокашкахь? Чуьппалгаш а кхиссало , - Мала , к 1 а , ахь мала. Кхин оцу авторан произведенеш еша лаьий шуна? Сих-сиха хийцалуш гайтина 1алам: стигал къекъа, дог1а долало, мархаш йовду, малх хьажа г1ерта. Цунна хазахеташ дерг 1аламан тидам бара. Коьртачу декъан 1аьрби поэт-лирик ву. Х1ун хийцамаш хуьлу дог1а дале? Когийн бергаш ас туху , Лаахь , хьо а хохкур ву.\nСрооочнооо!!!! Сочинение на чеченском языке что в переводе, то что\nАдамийн маттахь цуо элира: — Х1ай ницкъ болу наьрт! К1езиг -Х1унда йисина уьш к1езиг? Предметни: произведенин чулацамах дерг ала хуур ду ,цуьнан ц1е йовзарца. Вайна ххур ду кхин х1ун зеделла коьртачу турпалхочунн лаьмнашкахь. Мамакаевн: «Гуьйре» ц1е йолу стихотворени. Т1ейог1учу хана 1аламна пайде дерг бен ца лело лаам хир бу берийн. Мамакаевн стихотворени : «Гуьйре» йовзийтар. Саракаевн : «Аьхка садо1уш» ц1е йолу дийцар. Буц, дийнаташ а, Хьун, 1аннаш а Самадевли Хьан йовхонца.\nЯхас к1елла 1енна стоьмаш схьагулбо. Учебника т1ехь далийначу хаттаршна жоьпаш лаха хуур ду. Заходите и скачивайте Сочинения тут! Оцу произведенеша шуна довзуьйтур ду вайн Дахмехкан, вайн хьомечу Нохчийчоьн 1аламан хаза суьрташ. Цхьейолу акхарой д1айийша кечам беш ю: д1амаш, черчий. Хасаевс яздина : «Лаьмнашкахь» ц1е йолу дийцар довзийтар. Луьйта -нуьйран ког чутосуш долу дакъа.\nСулейманова : «Аьхкенан сурт», 1. Царана т1ера д1аболабелла цуьнан яздархочун некъ. Бож лекхачу берда т1ехь тидам беш яра : т1ебог1ург кхерам буй хьожуш. Сулейманова Зайнап - нохчийн берийн яздархо ю. Произведенин коьрта маь1на 1алашо а евзар ю.\nЧ1ог1а ешарехь кхиамаш баха 1емар ду. Цо Терк дендеш,шен доттаг1чуьнца санна дуьйцу. Цхьажимма ла а дог1ча ч1егардиги аз хеза. Нийса а , шера а , кхеташ а дийцаран тексташ еша 1амор. Освободившийся аспирант поддерживается весенними маячками. Халидана гира акхачу гезан бож. Нийса а , кхеташ а стихотворни тексташ еша 1амор.\nНапишите сочинение на чеченском языке на тему Дашо гуьйре, что в переводе означает золотая осень\nХ1ун эр дара аша сагалматех лаьцна? Мамакаев: «Гуьйре юлу зама, М. Личностни : берийн амалехь кхуьур ю мехаллин аг1онаш: 1аламан хазаллин мах хадор. Предметни: берашна 1емар ду шайна суьрта т1ехь гуш долчух барта жима дийцар х1отто, и д1аяздан. Цунах лаьцна ала оьшу дешнаш карор ду. Шайна хетарг т1еч1аг1дан масалаш карор ду. Кхузахь цо караерзайо масех корматалла :корректорна т1ера редакторна т1е кхаччалц. Детица кхелина Хин бердаш гатлуш ду.\nМуха ду могушаллинна стоьмаш баар? Мамакаевн : «Гуьйре юлу зама» ц1е йолу дийцар. Бераша схьадуьйцу шаьш лунах лаьцна х1оттийна дийцар. Т 1 емаяьлла д 1 аяха , д 1 аяха , Т 1 емаш лестош , генна д 1 а. Ас хьан ч1абанех г1айг1а юцур ю, К1айчу говрана туьйра дуьйцур ду, Гуьйре тийжачу нохчийн аренгахь. Уьш , ца 1 ебаш , сийна бай , Хьоьшуш , хьерчаш , кхиссало , Хьайна лаахь , вола хьо. Амма цо ца дуь зуламе доцу экха. Бераша д1адоьшу акхачу гезарех лаьцна шаьш х1оттийна дийцар.\nнохчийн маттахь сочинение дашо гуьйре / Блог им. ynonave / Кампусята Дальневосточного Федерального Университета\nМамакаевс язйина : «Дагалецамаш» ц1е йолу стихотворени. Служители не подсмыкивают, иссохшаяся радиоастрономия это. Денанас хазачу аренга йуьгуш ,1аламан хазаллин тидам бойтуш , цуьнан къайленаш йовзуьйтуш хилла Зайнапана. Т 1 араш тухуш , т 1 араш тухуш , Тонна т1аьххье дуьйлало. Хьажал , со мел хаза ю : Мел тамехь ду ц 1 ога , кхес , Ц1ок - ц 1 ок , ц 1 ок - ц 1 ок Йодур ю со хилла ткъес! Сагалматаш, акхарой , олхазарш ду кхаьънаш дохуш. А Азбука абат азиатский азиатски англичанин ингалсхо армянин эрмало Б бабушка денана, ненанана баня баня баскетбол баскетбол бег вадар бедный къениг, мисканиг белый кІайн белье бедар берег берд беседа къамел беседовали мы къамел дира оха беспокоиться сагатдан, сагатдала не беспокойтесь са ма гатде бесполезный пайде воцу беспорядок къепеяцар, низамдацар бессмысленный маьІна доцу рг благодарность баркалла близкий гергара, юххера близко герга ду блондин сирла месаш ерг, хьаьрсаниг блюдо даар богатый хьалдолу, хьалдерг болезнь цамгар болею болен я могуш вац со болит у меня лозу сан больница больница больной цомгушниг большой воккханиг боремся къийсам латтабо оха борьба къийсам брат ваша братство вошалла, вежаралла бровь брови цІоцкъам цІоцкъамаш будущий хиндерг буква элп бумага кехат быть хила я есть со ву ю ты есть хьо ву ю он она есть иза ву ю мы есть тхо, вай ду вы есть шу ду они есть уьш бу я был со вара мы были тхо дара вы были шу дара они были уьш бара я буду со хир ву мы будем тхо, вай хир ду вы будете шу хир ду они будут уьш хир бу В в в городе чохь гІали чохь , гІалахь вам шуна ваш шун ведь -х, -кх, иза-х, аьлла-кх вежливость гІиллакх великий сийлахь-воккха веник нуй верный тешаме вес йозалла веселый самукъане весна бІаьсте весы терза весь ерриге ветер мох ветка га вечер суьйре вечером сарахь вечно даима, гуттара вещь хІума взять схьаэца вид кеп, куц, гар видимо схьагарехь вилка мІара вино чагІар виноград кемс виноградник кемсийн беш вишня балл вкусный чоме власть Іедал вместе цхьаьна внимание тидам внук внучка кІентан кІант, йоьІан кІант, кІентан йоІ, йоьІан йоІ вода хи водка къаьркъа водопад чухчари воздух хІаваъ возраст хан возьмите дІаэца возьму ас оьцур ю война тІом волк борз волна тулгІе волос волосы месаш вопрос хаттар вор къу воробей хьоза восток малхбале восторг воккхавер восторженный воккхаверан восход схьакхетар вот хІара враг мостагІа вражда мостагІалла врач лор время хан, зама все массо а всегда даима все же хІетте а встать хьалагІатта встреча цхьаьнакхетар встречаемся цхьаьнакхета встретимся цхьаьнакхетар ду вай встретились мы тхо цхьаьнакхийтира второй шолгІа второй раз шозлагІа вчера селхана вы шу вызвать кхайкха вынести араяккха выпить мала выполнение кхочушдар выражение алар, хилар высокий лекха высоко лекха, лакха выступление къамел дар, юкъавалар высший лакхара в это время цу хенахь в этом году кху шарахь Г газета газета где мичахь героический турпалаллин герой турпалхо главный коьрта глаз глаза бІаьрг глубокий кІорга глупый сонта гнездо бен говорить дийца, баха говядина бежанан жижиг голодный меца голос аз голубой стигалбасахь гора лам рагІ гордо кура горе бала город гІала горячий йовха горький къаьхьа гостиница хьешацІа, гостиница гость хьаша в гости, в гостях хьошалгІа хь граница доза грех къа гриб жІаьлинускал грубый кІоршаме грудь накха группа тоба грустный гІайгІане, сингаттаме груша кхор грязный боьха грязь хатт губа губы балда Д да хІаъ дайте мне ло суна далеко гена, генахь дар совгІат дать дала дача дача дважды шозза дверь неІ движение болам,лелар дворец спорта спортан цІа девочка йоІ девушка йоІ дедушка деда, ненада дежурный гІазанча, дежурни действительность бакъдерг, долуш дерг делаю ас до дело гІуллакх день де деньги ахча деревня юрт, эвла дерево дитт дети бераш детский берийн деятель гІуллакххо, хьуьнархо длинный еха для дат. Вовшашка оьшург хатта, накъостий кхетарболу кепара дийца хуур ду.\nЧ1ерий лецарна т1ера варий иза? Мамакаевн : «Гуьйре юлу зама» ц1е йолу дийцар. Хьо доьдучу бехачу новкъахь, харкъашка маршала ло боху. Хасаевн: «Беркате аьхке» ц1е йолу дийцар. Alan Stivell - Susy Mac Guire. Бераша д1айоьшу Сулейманова Зайнапа язйина: «Ч1ег1ардиг» ц1е йолу стихотворени. Аьхка 1алам ша-тайпана дог хьостуш хуьлу.\nСочинение на чеченском языке гуьйре


Исламан Нур - Свет Ислама - 2-гIа дакъа\nХIан, нагахь дуьйцург (бакъо йоцуш цо доладерзийна я лачкъийна) ахча, я иштта йолу муьлхха а кхин мехала хIуманаш елахь - ткъа уьш йолучу дена юхаерзон езаш ю цо.\nНагахь КъурIанан а, Суннатан а бакъонашкахь билггал таIзар дан догIуш долу эладитта, (цIе) кхоллар я муьлхха а цуьнах тера кхин къа делахь - бехкечо шен лаамехь и таIзар дайта деза шена я зен хиллачуьнга гечдар деха деза шена.\nНагахь динарг гIийбат делахь – шена гIийбат а дина зен хиллачуьнга къинтIера валар деха деза цо.\nМассо а къинойх дан дезаш ду тоба.\nНагахь стага цхьадолучу къинойх тоба динехь - цо оцу къиношна дина тоба, Суннатан тIаьхьабазархошна гергахь, нийса лорур ду. Ва амма диссиначу дерригенна а тоба дар тIехь дуьссу цунна, хIунда аьлча тоба дар важиб хилар гойтуш ду КъурIанера а, Суннатера а тоьшаллаш а, умматан (Iеламнехан) барт а.\n«ХIай, иман диллинарш! Тоба де АллахIе массара а цхьаьна - декъала хила мега шу» («ан-Нур», 31).\n«Гечдар деха шайна шайн Деле. Тоба а де Цуьнга» («ХIуд», 3).\n«ХIай, иман диллинарш! Тоба де АллахIе, даггара (а деш)!» («ат-Тахьрим», 8).\n13. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезира шена аьлла: «АллахIах дуй ма буу аса: дийнахь кхузткъей уьттазза дехна ца Iаш, АллахIе гечдар ма доьху аса. Цуьнца тоба а ма до аса» (Бухари: 6307).\n14. Ал-АгIарр бин Йасир ал-Музанис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХIай, нах! Тоба де АллахIца. Гечдар а деха Цуьнга. Боккъалаъ, со а ву Цуьнца дийнахь бIозза тоба деш» (Муслим: 2702).\n15. АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ялхочо Абу Хьамзат Анас бин Малик ал-Ансарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, Шен лайно тоба дича АллахI воккха ма вево - гIум-аренгахь яйна хилла йолу шен эмкал дагахь а доцуш карийначу шух муьлххачул а сов» (Бухари: 6308, Муслим: 2747).\nМуслиман ривайатехь (дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла): «Боккъалаъ, Шен лайно тоба дечу хенахь, цо и дарна АллахI сов воккхавево - шух эмкалахь гIум-аренгахь (новкъа воьдуш) волучул а, цуьнан ерриге лахьанан тIаьхьалонаш, хи тIехь а долуш, цуьнан карара а яьлла, иза шена карор ю бохучух дог а диллина, цхьана диттана тIе а веана, цуьнан IиндагIехь охьавижиначу, кхин шена (шен эмкал гур ю я карор ю бохучуьнга цхьа а) догдохийла а йоцуш. Иштта оцу хьолехь иза а волуш, «лап» аьлла шена уллохь лаьтташ карийна цунна (эмкал). Цул тIаьхьа, цуьнан архаш схьа а лаьцна, дукха чIогIа хазахетар хилла, цо аьлла: «Я, АллахI! Хьо – сан лай ву, ткъа со – Хьан Дела ву!». Дукха чIогIа хазахетар бахьана долуш гIалатваьлла иза.\n16. Абу Муса IабдуллахI бин Къайс ал-АшIарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, Сийлахь-Везачу АллахIа Шен куьг кхийдор ду буса - дийнахь муьлхха а цхьа вониг диначуьнга тоба дайтаран дуьхьа. Дийнахь а Шен куьг кхийдор ду Цо - буса муьлхха а цхьа вониг диначуьнга тоба дайтаран дуьхьа. (Иштта дIа) чубузучуьра малх схьакхета хан-зама кхаччалц (хир ду)» (2703).\n17. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Чубузучуьра малх схьакхетале хьалха тоба дина волучуьнан тоба АллахIа къобалдийр ду» (Муслим: 2759).\n18. Абу Iабд ар-Рахьман IабдуллахI бин Iумар бин ал-ХаттIаба (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIа лайн дохковалар (тоба) къобалдийр ду - лечу хенахь (деш долу) дехьар дан волавелла иза мел воцу» (Тирмизи: 3537, цо аьлла хIара «хьасан» дарж долуш хьадис ду).\n19. Зирр бин Хьубайша дийцина: «(Цкъа) Сафван бин Iассал (АллахI реза хуьлда цунна) волучу веара со - маьхьсешна (мачашна) тIе мосхьа дарах лаьцна цуьнга хаттар дан. Цо хаьттира: «Сте валийна хьо, хIай Зирр?». Аса жоп делира: «Хааршка гIертаро (Iилма лехаро)». Цо элира: «Боккъалаъ, малекаш шайн тIемашца дIахьекхало Iилма лоьхучух - цо лоьхучунна реза хуьлий!». Цул тIаьхьа аса хаьттира: «Доккха гIуллакх хилча а, жима гIуллакх хилча а маьхьсешна (мачашна) тIе мосхьа даран хьокъехь кхоллаеллачу шеконо ца вуьтуш (хьийзаво-кха) со. Ткъа хьо пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) асхьабех цхьаъ ма вара. Цундела хьоьга хатта (дагахь) веъна-кха со: «Оцу хьокъехь хIумма а ца хезна-те хьуна, цо дуьйцуш?». Цо жоп делира: «ХIаъ. Тхо новкъахь (я некъахой) хилча, цо олура тхоьга: кхаа дийнахь-бусий тхешан маьхьсеш когара дIаяха ца еза, лийчар тIедоьжча а бен. (Амма) доккха хьашт кхочушдарна а, жима хьашт кхочушдарна а, я наб кхетарна а дан дезаш дацара и». Цул тIаьхьа аса хаьттира: «Безамах лаьцна цхьа а хIума хезний хьуна цо олуш?». Цо жоп делира: «ХIаъ. (Цкъа) тхо АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна новкъа доьлхуш, тхо цунна уллохь а долуш, цхьана акхачу Iаьрбочо, цIеххьана чIоггIа аз а айдина, мохь туьйхира цуьнга: «ХIай, Мухьаммад!». АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, цо санна чIоггIа аз а айдеш, жоп делира цунна дуьхьал: «Кхузахь ву со!». Аса элира цуьнга: «АллахIа къинхетам бе хьоьх, банехьа! Меллаша ала, хьо-м пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьалххахь вай. Оцу тIе дихкина а ма ду хьуна ишттаниг дар!». Амма цо элира: «АллахIах дуй буу аса: меллаша эра ма дац аса!». ТIаккха оцу акхачу Iаьрбочо (элира пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIокху дешнашца): «И нах безаш ву стаг, амма хIинца а царех дIакхетта вац иза». (Оцунна) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делира: «И стаг къематдийнахь шена безначаьрца цхьаьна хир ву».\n(Зирр бин Хьубайша аьлла): «Вехха дуьйцуш Iийра иза тхуна - малхбузехь йолу цхьа неIарш йийца волаваллалц, шайн шоралла (я сел шуьйра йолуш, дошлочунна цуьнан юкъ хадо) шовзткъа (я кхузткъей итт) шо зама оьшур йолуш».\nХIара хьадис дийциначарех цхьаъ волучу Суфйана аьлла: «И неIарш Шам агIор ю. Сийлахь-Везачу АллахIа стигланаш а, латта а кхуллучу дийнахь тобанна дуьхьа схьайиллина а йолуш, кхоьллина ю уьш. ДIакъовлур йолуш а яц уьш - цигахула схьа малх кхетталц» (хIара хьадис дийцина Тирмизис а: 3529, кхинболучу мухьаддисаша. Тирмизис аьлла «хьасан, сахьихь» даржехь хьадис ду хIара).\n20. Абу СаIийд СаIд бин Малик бин Синан ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан пайхамаро (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), элира аьлла: «Шул хьалха баьхначарна юккъехь цхьа стаг хилла, везткъей ткъесна стаг вийна. Цул тIаьхьа (нахе) хетта воьлла иза: «Лаьтта тIехь бехаш болучарех уггаре а дика хуург мила ву?». Ткъа цара цхьана мозгIарна тIехьажийна иза. Иза волучу а веана, цуьнга ша везткъей ткъесна стаг вийна а аьлла, тIаккха (хаьттина) цо: «Тоба даро бан цхьа а пайда буй-те суна?». Вукхо жоп делла: «ХIан-хIа!». ТIаккха и (мозгIар) а вийна, ша байъиначу нехан терахь бIаьнга даьккхина цо. Цул тIаьхьа юха а хетта воьлла иза (нахе): «Лаьтта тIехь бехаш болучарех уггаре а дика хуург мила ву?». Цара иза Iилма девзачу (Iелам) стагана тIехьажийна. (Ша цуьнца цхьаьнакхетча), «БIе стаг вийна аса. Ткъа тоба даро (бан цхьа а пайда) буй-те суна?» аьлла (хаттар дина) цо? Вукхо жоп делла: «Бу! Тоба дечунна новкъарло ян мила ву?! Иштта хIоккху-оццу лаьтта тIе дIагIо хьо. Сийлахь-Везачу АллахIана лолла деш нах болуш ду хьуна и. Цаьрца цхьаьна АллахIана гIуллакх деш цигахь саца хьо. (Хьо ваьхна долучу) хьайн лаьтта тIе вуха а ма верза, хIунда аьлча вон латта ду и!». Иза (цига ваха) дIановкъа ваьлла. Амма некъ юккъе баьллачу хенахь валар кхаьчна цуьнга. Цуьнан хьокъехь (дан дезаш долучунна) шайна юккъехь къовсаме девлла къинхетаман малекаш а, Iазапан малекаш а. Къинхетаман малекаша аьлла: «Боккъалаъ, тоба а дина (дохко а ваьлла), шен дагца Сийлахь-Везачу АллахIе а вирзина вогIуш вара иза!». Ткъа Iазапан малекаша аьлла: «Боккъалаъ, цкъа а цхьа а дика хIума дина вацара иза!». ТIаккха царна тIе адамийн суьртехь малек деана. Цара оцу шайн къовсамехь кхиэлахо дина цуьнах. Цо аьлла: «Оцу шина лаьттан юкъ юстал. Цаьршиннах иза герга хиллачуьнан хир ву иза». Юьстича - цига дIакхача гIерташ хилла долучу лаьттана гергаха карийра царна иза. ТIаккха къинхетаман малекаша шайца дIавигира иза» (Бухари: 3470, Муслим: 2766).\nОцу хьадисан «Сахьихь» жайнахь долучу кхечу ривайатехь (дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла): «Дика нах бехаш хиллачу юьртана цхьа ше герга хилла дела - цигахь баьхначарех дIатуьйхира иза».\nОцу хьадисан «Сахьихь» жайнахь долучу кхечу ривайатехь (дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла): «Сийлахь-Везачу АллахIа цхьана (агIонехь долучу) лаьтте «Генадала!» аьлла омра дира, вукхуьнга – «Гергадола!» аьлла. Цул тIаьхьа аьлла Цо: «Юста церан юкъ». (Юьстича) - цхьа ше вукхунна гергаха карийра царна иза. Цул тIаьхьа гечдира цунна (цо летийна хиллачу къиношна)».\nОцу хьадисан «Сахьихь» жайнахь долучу кхечу ривайатехь (дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла): «…Шен дагца гIерташ вара иза цига».\n21. IабдуллахI бин КаIб бин Малика (АллахI реза хуьлда цунна), КаIбан кIентех, цуьнан бIаьрса дайначу хенахь, иза дIасалелориг хилла волучу, дийцина: «КаIб бин Малика (АллахI реза хуьлда цунна) ша Табук гIазотехь АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дакъа ца лоцуш виссарах лаьцна долу дийцар дуьйцуш хезна суна. КаIба дийцира:\n«АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) деш долучу цхьана а гIазотехь буха ца сецнера со, Табук гIазотехь бен. Вуьшта, Бадр гIазот дечу хенахь а вацара со цуьнца. Цхьа хIума-м дара: (оцу гIазотехь) бухависсиначу цхьаьнггара а бехк боккхуш бацара, хIунда аьлча АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (Меднара) араваьллера (кхинболучу) бусалба нахаца, къурайшин (мах лелабен) ковра лаца Iалашо йолуш. Ткъа АллахIа уьш вовшахтуьйхира шайн мостагIашца, йиллина хан (бина барт) а боцуш. (Оцу тIе) пайхамарца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хилла а вара со Iакъаба буса, Ислам-динна тешаме хила оха чIагIонаш йиначу хенахь. Я аса хуьйцур а ма яцара хьуна Iакъаба буьйса Бадр гIазотах, нахалахь Бадрахь хилла тIом гIарабаьлла буьйцуш белахь а.\nСо АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Табук гIазоте ца воьдуш бухависсиначу хенахь леллачу сан исторех дерг дийцича… Боккъалаъ, цкъа а хилла вацара со сел дегIехь ницкъ болуш а, (оьшург дерриге долуш) аьтто болуш а - со цуьнца оцу гIазоте ца воьдуш бухависсиначу хенахь санна. АллахIах дуй ма буу аса: оцул хьалха цкъа а цхьана хенахь ши эмкал хилла ма яцара сан. Ва амма оцу гIазотан (хенахь) йолуш яра сан и шиъ. АллахIан элчанах (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дерг дийцича, (цхьанна дуьхьал) гIазоте шена аравала лиъча, цо гуттар а хьулйора (шен бакъ йолу Iалашо), кхин гIазот дан (Iалашо йолу сурт гойтура цо). (Иштта и дара деш) оцу (Табук) гIазотан хан тIехIотталц. АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) инзаречу йовхонехь а, вуно беха некъ бан безаш а, хи доцу гIум-аре хадон езаш а, мостагIийн дукхалла дукхе-дукха йолуш а (деш дара и гIазот). Цо дIадовзийтира бусалбашна гIуллакхан дух - уьш оцу гIазотана кечбалийтархьама. Цул тIаьхьа цо царна дIайовзийтира билггал ваха гIерташ йолу агIо а. Иштта АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) сел дукха бусалба нах бара, тептаре (язбеш хилча) церан (дукхаллин) чот ян а тарлур доцуш.\nЦигахь дакъалаца ца лууш хилла кIеззиг стегарий цуьнах дерг цхьанненна а хуур а дац аьлла хеташ бара - нагахь оцу хьокъехь Сийлахь-Везачу АллахIера хаам ца боссахь. АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) оцу гIазоте ваха велира стоьмаш хиллачу хенахь, (дитташа) хаза, томехь IиндагIа лучу хенахь. Со а (дера) вара оцу (стоьмашна а, IиндагIашна а) тIеийзалуш. ТIаккха АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кхинболучу бусалба нахаца кечамаш беш вара (оцу гIазоте ваха вала). Со а волавелира (цIера) Iуьйррехь аравала - цаьрца цхьаьна кечамаш баран дуьхьа. Юха а вухаверзара со, дина хIумма а доцуш, айса-сайлахь баха а бохуш: «Соьга далур долуш хIума ду-кха иза - суна лиъчахьана». Иштта оцу хьолехь лаьттира со, кхинберш (оцу гIазоте баха) леррина (кечамаш беш а болуш). Эххара тIаьхьа, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кхинболучу бусалба нахаца цхьаьна новкъа вала вуьйлира, ткъа аса дина кхин хIумма а дацара. Цул тIаьхьа (юха а), Iуьйррехь ара а ваьлла, (некъан кечамна) дина кхин хIумма а доцуш, юха а цIавирзира со. Со оцу хьолехь лаьттачу юкъанна (гIазотан декъашхой), шайн (новкъа) бахар маса (чехка) а даьккхина, (оцу сохьта) дикка дIагена бовла ларийра. ТIаккха а ма хилира хьуна сан ойла – «Новкъа а ваьлла, царна тIехьакхиа веза со» аьлла. ЭхI, кхочуш дина хилла делар-кха аса и! Делахь а, суна доьгIна ца хиллера и (кхочушдар). АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дIаваханачул тIаьхьа нахана юккъе волура со. Суна гуттар а чIогIа халахетара - сайна со саннарш дуьхьал цанисбалар. (Дуьхьал ца нислора суна) - мунепикъаш бу аьлла дIакхайкхийнарш боцурш, я Сийлахь-Везачу АллахIа (гIазотах хьалхабитина) бехказа битина стегарий боцурш.\nТкъа АллахIан элчанах (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дерг дийцича, цунна со дагавеана а ца хиллера Табуке дIакхаччалц. Цига дIа а кхаьчна, нахана юккъехь хиина Iаш а волуш, цо хаьттина хиллера: «КаIб бин Малика динарг хIун ду?». Бану саламат тайпанах волучу цхьана стага жоп деллера: «ХIай, АллахIан элча! (Дера, цIахь ма) сацийна иза цуьнан шина духарой, кураллой!». ТIаккха МуIаз бин Жабала (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла цуьнга: «Ма вон хIума эли-кха ахьа ала-м, ткъа, хIай! АллахIах дуй ма буу аса, хIай АллахIан элча! Цуьнах тхуна хууш диканиг бен хIума ма дац хьуна!». Ткъа АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) вист ца хилла. Оцу юккъехь делкъахенан бIарлагIехь кIайн духарехь вухавелла вогIуш цхьа стаг гира цунна. АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Абу Хайсама хила везаш ву-кха иза». Бакъ долуш, ван а вара иза Абу Хайсам ал-Ансари, цо цхьа сахь хурманаш сагIийна еллачу хенахь мунепикъаш шех кхаьрдина хилла волу.\nАллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Табукера вухавоьрзуш хилар сайна хиъначу хенахь чIогIачу гIайгIано лецира со. (Бакъ йоцучу) бехказлонийн ойланаш ян а вуьйлира со, (айса-сайлахь баха а) бохуш: «КIелхьара муха вера вара-те со кхана цуьнан оьгIазлонах?». Оцу тIехь гIо лоьхуш сайн гергарачарех хIора хьекъалечу (стагана) тIе а воьдура со. (Ткъа нах соьга) баха хIиттиначу хенахь: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гуттар уллхь ву (Меднина)», (дерриге) харцдерг генадолура соьх. Со кхийтира - харцонан гIоьнца со (цуьнан оьгIазлонах) цхьана а кепара кIелхьара валалург цахиларах. ТIаккха ма-дарра бакъдерг дIадийца сацам бира аса.\nIуьйранна АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (Медне) вирзира. Ша муьлхха а цхьанхьа ваханачуьра вухавоьрзучу хенахь - доллучул а хьалха гуттар а маьждиге вогIура иза. Цигахь ши ракаIат (ламаз а) дой, цул тIаьхьа (цхьана ханна) нахаца хиина Iара иза. Цо и диначул тIаьхьа, (Меднахь) бухасевцна хилла болу нах тIеэха буьйлира цунна - (шаьш цIахь совцарна) цуьнга бехказа буьйлуш, цунна дуйнаш даарца шайн бехказлонаш тIе а чIагIъеш. Ишттанаш везткъа сов стаг гулвелира. (Цаьргара схьа) гуш долучунна тIе а тевжаш, цо къобалйира церан бехказлонаш а, цара диъна долу дуйнаш а. АллахIе доIа а дира цо царна гечдар доьхуш. Церан дагахь йолучу ойланийн хьокъехь кхиэл яр АллахIе а диллира цо.\nТIаккха со вахара цунна тIе. Аса шега салам деллачу хенахь велакъежира иза. Шен оьгIазало хьулъеш велакъежнарг санна, цо элира: «СхьатIевола!». ТIаккха цунна (улле) тIе а вахана, цунна хьалхха охьахиира со. Цо хаьттира соьга: «Хьо цIахь сацийнарг хIун дара? Эмкал эцна яцара хьан?». Аса жоп делира: «ХIай, АллахIан элча! АллахIах дуй ма буу аса: со муьлхха а хьо воцучу цхьана кхечу стагана хьалхахь хиина Iаш велахьара, суна хетарехь, (муьлхха а цхьа харц) бехказлонаш а лехна, цуьнан оьгIазалоаех кIелхьара валалур ма вара со, хIунда аьлча хаза-говза къамел дан (хаар ду-кхи) суна делла. Ва амма, АллахIах дуй ма буу аса: суна хаа ма хаьа, нагахь тахана аса хьуна харцдерг дийцахь - оцу (къамелана) хьо реза хилахь а, герггарачу хенахь АллахIа хьо суна оьгIазавахийта герга дуйла. Нагахь аса хьуна бакъдерг дийцахь - хьо суна (хIинццехь) оьгIазагIур ву. Делахь а, аса догдоху - и бахьанехь доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIа со тIаьхье дика йолучу тIе вигаре! АллахIах дуй бууш (боху) аса: цхьа а бехказло ма яцара хьуна сан! Юха а АллахIах дуй бууш (ма боху) аса: хьол тIаьхьа со цIахь виссиначу хенахь цкъа а ца хиллачу кепара дегIехь ницкъ боллуш а, аьтто болуш а ма вара хьуна со!».\nТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «ХIокхуьнах дерг аьлча, хIокхо бакъдерг дийци. ХьалагIаттий (хьоьжуш Iе хьайна) - АллахIа хьайн хьокъехь цхьа сацам баллалц». (Цул тIаьхьа) суна тIегIоьртира бану саламат тайпанан нах. Суна тIаьхьахIиттира уьш, соьга бехкаш а дохуш: «АллахIах дуй буу оха: ахьа кхул хьалха дина цхьа а къинош хааделла ма дац тхо. АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьалха бехказа ца валавели-кха хьо, кхинболу цIахь Iийна хилларш бехказа ма бовллара. (Хьан къинна гечда-м) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) АллахIе хьуна доIа дар тоьаш хир дарий!».\nАллахIах дуй ма буу аса: (сел чIогIа) бехкаш дехира цара соьгара. (Эххара тIаьхьа) вуханехьа АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIе а вахана, цуьнга олучу хьолтIа валлал, аса дийцинарг бакъ дерг дацара аьлла. ХIета, аса хаьттира цаьрга: «Цхьаннена а тIехIоьттиний хIара суна тIехIоьттинарг санна дерг?». Цара жоп делира: «ХIаъ, кхин а шинна тIехIоьттина. Оцу шимма а аьлла ахьа аьллаарг. (ХIинца оха хьоьга бохуш дерг) цаьршинга а баьхна (оха)». Аса хаьттира: «Мила ву и шиъ?». Цара жоп делира: «Мурара бин РабиI ал-Iамрий, ХIилал бин Умаййа ал-Вакъифий ву». (Ткъа цара суна яьхнарш) дикачу шина стеган (цIераш) яра, Бадр гIазотехь дакъалаьцна хилла а волуш. (Аса элира тIаккха): «Царех масал эца деза аса!». Цара сайна оцу шиннан цIераш яьхча, (айса дуьххьара дийциначунна тIехь, цхьа а хийцам ца беш, чекхвала) хиллачу сацамна тIехь дIавахара со.\nАллахIан элчанах (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дерг дийцича, (Меднахь, гIазоте а ца боьлхуш) буха мел биссиинчарна юккъера къасттийна тхо кхаанца къамел дар дихкира цо. Нах пебетта буьйлира тхох (я: наха шайн тхоьца йолу юкъаметтиг хийцира). (Оцу тIехь со вехаш долу) латта а цхьаьна суна цадевзачу даьлла хийцаделлера. Бакъдолуш, суна (хьалха) девзаш хилла латта дацара и. Иштта, оцу хьолехь шовзткъей итт дийнахь Iийра тхо. Сан шина накъостах дерг аьлча, тийна-таьIна, шайн цIахь а севцна, воьлхуш Iаш вара и шиъ. Ткъа со царел къона а, дегIехь ницкъ болуш а вара. Цундела со (цIера) ара а волура, кхинболучу бусалба нахаца ламазехь дакъа а лоцура аса, базаршкахула а лелара со. Амма цхьа-цхьаъ къамеле ца волура соьца! АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу тIе а вогIий, цуьнга салам а лора аса, ламаз дина а ваьлла, иза нахана юккъехь хиина Iаш волучу хенахь, айса-сайга хетта а хоьттуш: «Сан салам схьаоьцуш шен ши балда меттаха хьадира-те цо я ца хьадира-те?». Цул тIаьхьа, цунна улле а хIуттий, ламаз дора аса, къайлах цуьнгахьа дIа а хьоьжуш. Со сайн ламазе вирзина а волуш, соьга хьаьжира иза, тIкъа со иза волучухьа дIавирзича - сох дIавирзира иза.\n(Цкъа) бусалба нахерачу шийлачу юкъаметтигашна тIеIиттавалар дукха ехачу ханна дахделлачу хенахь, (цIера ара а ваьлла) вахара со, массо адамал сайна дукха везаш хилла волучу сайн шичин Абу Къатадин бешан керта кхаччалц. Оцу кертана тIе хьала а ваьлла, цуьнга салам делира аса. АллахIах дуй ма буу аса: соьгара салам схьа ма ца ийцира цо! ТIаккха аса элира цуьнга: «ХIай, Абу Къатада! АллахIах чIагIо еш боху аса хьоьга: (алахь) со АллахI а, Цуьнан элча а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) везаш хилар хууш вуй хьо?». Вист дIа ца хилира иза. Ткъа аса юха а АллахIан цIарах дийхира цуьнга. (ШолгIа а) вист дIа ца хилира иза. Аса юха а цкъа элира сайн дешнаш. ТIаккха жоп делира цо: «АллахIана а, Цуьнан элчанна а дика хаьа-кха цуьнах дерг!». ТIаккха сан бIаьргаш хих дузуш, юханехьа керта тIехула а ваьлла, вухавирзира со.\nМеднарчу базархула лелаш со а волуш, (цхьа хан яьлча) цIеххьана хезира суна Шемарчу цхьана ахархочо (керста вара иза), Медне бохка кхача кхоьхьуш лелаш хилла волучу, олуш: «КаIб бин Маликана тIе хьамма вуьгур вара со?». Нах соьхьа хичаш ян хIиттира цунна. ТIаккха суна тIе а веана, гIассанидхойн куьйгалхочуьнгара кехат делира цо соьга. Со яздан хууш вара. Цундела аса и кехат дIадийшира. (ДIахьаьжча) цигахь яздинарг (хIара) дара: «Цул тIаьхьа: Боккъалаъ а, тхоьга (хаам) кхаьчна, хьан доттагI хьох къехка воьлла аьлла. Амма АллахIа герга дуьтур долуш хIума ма дац хьуна - хьох цабашар а, хьан бакъонаш эшор а. Тхох схьакхета, ткъа оха дог оьцур ду хьан!». Айса и кехат дешначу хенахь (айса-сайлахь) элира аса: «ХIара а ду-кха кхин цхьа зер». Цул тIаьхьа, пешана тIе а вахана, цIерахь дагийра аса (и кехат).\nАллахIера хаам ца богIуш хьебелла, шовзткъей итт дийнах шовзткъа де тIехдаьлча, дагахь а доцуш, со волучу а вогIий, АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) геланчо соьга олу: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьайн зудчунна улло ма гIорта аьлла, омра до хьоьга!». Аса хаьттира: «Йита езаш ву со иза, я кхин хIума ду аса дан дезарг?». Цо жоп делира: «ХIан-хIа! Ва амма нацкъарвала цуьнах. ХIуъа хилча а цунна герга а ма гIорта». ТIаккха (пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) шен геланчехула сан шина накъосте а дира соьга динна омра. Аса сайн зудчуьнга элира: «Хьайн да-нана долучу а гIой, уьш болучохь сацахьа - хIокху гIуллакхан хьокъехь АллахIа Шен цхьа сацам баллалц».\nЦул тIаьхьа АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу ХIилал бин Уммаййан зуда еара. Цо элира цуьнга: «ХIай, АллахIан элча! Боккъалаъ, ХIилал бин Умаййа гIораза воккха стаг ву. (Шен гIуллакхаш а, хьашташ а кхочуш дан) ялхо а вац цуьнан. Аса цуьнан гIуллакх дойла ца лаьа хьуна?». Цо жоп делира: «И дац и. (Цуьнан гIуллакх дан йиш йолуш ю хьо). Амма хIуъа хилча а хьуна улло гIорта йиш йолуш вац иза». (Оцу хьокъехь) цо элира: «АллахIах дуй ма буу аса: цхьана а хIуманан ойла еш а (я меттаха волуш а) ма вац иза. Юха а АллахIах дуй ма буу аса: хIара гIуллакх доладелчахьана схьа хIинццалц воьлхучуьра сецна а ма вац иза!». Оцул тIаьхьа сан охIланах цхьамма элира соьга: «Хьоъ ваханехьара АллахIан элчанна тIе (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), хьайн зудчо (хьайна гIуллакх дайтаран хьокъехь) дехар эцна, хIунда аьлча ХIилал бин Умаййан зудчунна а ма магийна цо и дан». (Цунна жоп луш) аса элира: «Иштта долу дехар эцна гIура вац хьуна со АллахIан элчанна тIе (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), хIунда аьлча оцу хьокъехь аса цуьнга пурба дехча - суна хIун хаьа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) сайга хIун эра ду. Жима стаг ма вай, ткъа, со хIинца!».\nИштта оцу хьолехь кхин а итт дийнахь Iийра со. Уьш дIадевлча, шовзткъей итт де дуьзира тхан - нахана тхоьца къамеле бовлар дихкиначу хенахь дуьйна. Оцул тIаьхьа, шовзткъей итталгIа буьйса дIайолуш, тхайн цхьана цIийнан тхевна тIехь ламаз а дина, циггахь Сийлахьчу АллахIа тхайн хьокъехь хьаххийначу хьолехь со хиина Iаш а волуш, дог дара сан тIеттIатеIаш (хорамехь). Латта а хеталора суна гатделла, сел шуьйра доллушехь а. ЦIеххьана СалI лома а ваьлла, аз ма-дду бетташ стеган мохь хезира суна: «ХIай, КаIб бин Малик! Кхаъ бу хьуна!». (И хезна) суждане вуьйжира со, хIунда альча паргIато еанийла кхеттера со. (Боккъалаъ, хила а хиллера и иштта). Iуьйра-ламаз диначул тIаьхьа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (нахе) дIакхайкхийра - доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Веза а волучу АллахIа тхан тоба къобалдар. Цул тIаьхьа нах буьйлабелира тхуна и хаза кхаъ маса тIекхехьа. (Царех цхьаберш) сан ши накъост волучу бахара, и хаза кхаъ хьуш. Ткъа со волучу говрахь хаьхкина бере веара. Со волучу, иштта, аслам тайпанах кхин цхьа стаг а веанера, маса, лома тIе хьала а ваьлла, (мохь тоьхна) хилла волу. Ткъа цуьнан аз-м говрал а чехка дара. Суна шен аз хезна волу стаг, и хаза кхаъ бохьуш со волучу веъча, сайна тIера сайн ший а духар схьа а даьккхина, цунна тIедуьйхира аса - цо баькхиначу кхоана. АллахIах дуй ма буу аса: оцу хенахь и шиъ доцург духарах цхьа а хIума йолуш ма вацара со. Цундела юхалург ши духар а эцна, и шиъ тIе а доьхна, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучехьа вахара со. Новкъа воьдуш тоба-тобанашкахь нах дуьхьал бетталора суна. (Царех хIорамма а АллахIа сан) тоба къобалдарна со декъал а веш, олура соьга: «Диканна хуьлда хьуна АллахIа хьан къобалдина тоба!».\nМаьждигна со чуваьлча, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гира суна, гонаха гулбеллачу нехан голахь хиина Iаш. ТIалхьа бин IубайдуллахIах дерг аьлча, (ша волучура) хьала а иккхина, суна чу а хьаьдда, сан куьйгаш а лаьцна, со декъалван вуьйлира иза. АллахIах дуй ма буу аса: мухIажарех иза воцург цхьа а хьала ма ца гIаьттира. Ткъа и хIума КаIб цкъа а дицдеш вацара ТIалхьина! Аса АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) салам деллачул тIаьхьа, цо элира: «Хьайн нанас хьо вичахьана хьайн денойх уггаре а дикачу денца воккхавеве хьо!». И олучу хенахь цуьнан юхь-сибат дара хазахетарна лепаш. Аса хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Хьоьгара ду хIара я АллахIера ду?» Цо жоп делира: «ХIан-хIа, иза – доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Веза а волучу АллахIера ду!». Муьлхха а цхьана хIумано АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) воккхавевича, цуьнан юьхь, серла а йолий, беттан бIелигах тарлой дIахIуттара. Тхуна массарна а тидаме хуьлура и. Цунна хьалха со охьахиъча, аса элира: «ХIай, АллахIан элча! Сайн тоба къобалдарна (баркаллина) сайн мел болу бахам АллахIан а, Цуьнан элчанан а дуьхьа къечарна дIасабекъа лууш ву-кха со!». (Оцу хьокъехь) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Цуьнах цхьаберг хьайна Iадбита, хIунда аьлча и гIолехь хир ду хьуна». ТIаккха аса элира: «ХIета, аса сайна Хайбарахь кхаьчна долу сайн дакъа сацадо». Иштта кхин а элира аса: «ХIай, АллахIан элча! Боккъалаъ, АллахIа кIелхьара ваьккхина-кха со - бакълер (бахьана долуш). Сайн тоба къобалдарна - со валлалц бакъдерг бен ца дийца тIе ма лоцу аса сайна!». Кхин а АллахIах дуй ма буу аса: айса и АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьллачу хенахь дуьйна суна хезна дац Сийлахь-Везачу АллахIа сайна динарг санна дика цхьана а бусалба стагана дина аьлла. Кхин а АллахIах дуй ма буу аса: айса и АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьллачу хенахь дуьйна таханлерачу хIокху дийне кхаччалц цкъа а, со кхета а кхеташ, аьшпаш боьттина ма бац аса. Кхин а, боккъалаъ, сатуьйсуш ву со - тIейогIучу ханна а Сийлахь-Везачу АллахIа со цуьнах Iалашваре!\nТIаккха Сийлахь-Везачу АллахIа (хIара) аяташ диссийра:\n«Тоба къобалди АллахIа пайхамаран а, мухIажирийн а, ансарийн а, халачу сохьтехь цунна тIаьхьабаьзна хилла болучу» хIокху тIе кхаччалц: «ХIунда аьлча И – цаьрца Къинхетаме, (царех) къинхетам беш ву. Кхааннан тоба а къобалди АллахIа, битина хилла болучу, царна латта гатта даллалц битина, сел шорта и доллушехьа а» хIокху тIе кхаччалц: «АллахIах кхера, (шайн негаташкахь, къамелехь, Iамалшкахь) бакъ болучаьрца а хила»\nАллахIах дуй буу аса: АллахIа сайна Ислам-дине некъ гайтиначул тIаьхьа Цо суна дина уггаре доккха дика - со АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) бакъ лийна хилар ду. Цунна аьшпаш ца боьттина аса, (хIунда аьлча соьгара ишттаниг даьллехьара) хIаллакъхир вара со, аьшпаш боьттинарш хIаллак ма хиллара. Боккъалаъ, Сийлахь-Везачу АллахIа хаам боссийна аьшпаш боьттиначеран хьокъехь, муьлххачаьрга а аьллачул вон дерг а олуш. Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла:\n«Шу царна тIе (жихIадера) духадирзича, АллахIах дуйнаш дуур ду цара - шу шайх дIадерзийтархьама (шаьш паргIата битийтархьама). ДIадерза, ткъа, царех, хIунда аьлча уьш – боьхалла (нажжаз) ю. Церан боьрзу меттиг жоьжагIати хир ю. Иштта бу цара лелийначунна бекхам. Дуйнаш даа хIуьттур бу уьш шуна - шу шайна реза хилийтархьама. Ткъа шу царна реза хилахь а - АллахI-м хир вац песикъа нахана реза».\nТхо кхоъ буха витинера АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шайн дуйнаш къобалдиначарех а къастийна, цара цунна дуйнаш диъначу хенахь - цо АллахIе гечдар дехначарех а. АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тхан хьокъехь болу сацам тIаьхьатеттира - Сийлахь-Везачу АллахIа оцу хьокъехь цхьа сацам баллалц. Оцу хьокъехь Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла: «Кхааннан тоба а къобалди АллахIа, битина хилла болучу. (Оцу аятехь) тхо «дитина дара» аьлла хьахийнарг - тхо (Меднахь а севцна, оха) гIазотехь дакъа цалацаран (хьокъехь) хилла Iаш дацара. Иштта (пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) тхо дитаран хьокъехь а ду и. Цо тхан гIуллакхан хьокъехь сацам а ца беш, тIахьататтар а дара и, цунна дуйнаш а диъна, цунна хьалха бехказа а бийлина, цо церан бехказлонаш къобалйиначарех схьа а къастийна» (Бухари: 4418, Муслим: 2769).\n(Оцу хьадисан) кхечу ривайатехь (дийцина, КаIба элира аьлла): «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) еарин дийнахь новкъа велира Табук гIазоте. Гуттар а вара иза еарин деношкахь новкъа валар дезаш.\n(Оцу хьадисан) кхоалгIачу ривайатехь (дийцина, КаIба элира аьлла): «(Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) новкъара) вуха ца верзара дийнахь, цIарца аьлча – Iуьйранна (духьа хенахь) бен. Ша вухавирзича - доллучул хьалха маьждиге а воьдий, цигахь ши ракаIат ламаз а дой, тIаккха (цхьана ханна) охьа а хуий, соцура иза оцу чохь».\n22. Абу Нужайд Iимран бин ал-Хьусайн ал-ХузаIис (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Цкъа АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршоа хуьлда цунна) тIе жухIайна тайпанах цхьа зуда еара, нахаца лелла берах а йолуш. Цо элира цуьнга: «ХIай, АллахIан элча! ТаIзар дан догIуш дерг дина аса. Ткъа (и таIзар) дехьа суна!» ТIаккха АллахIан пайхамаро (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), цуьнан верас ша волучу схьа а кхайкхина, (цуьнга) элира: «Дика хила цуьнца. Ткъа бер дина яьлча, суна тIе схьаялае иза». (Оцу стага, шега ма-аллара) кхочушдира шена тIедилинарг. (Бер диначул тIаьхьа иза а ялош пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу схьавеъча), пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дан догIу омра дира. Цуьнан духар цунна тIехь чIоггIа тIе а къевлина, тIаккха (элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) омрица тIулгаш туьйхира цунна. Цул тIаьхьа докъан ламаз дира цо цунна. ТIаккха Iумара хаьттира цуьнга: «ХIай, АллахIан элча! Докъан ламаз деш ву хьо цунна, и нахаца леллашехь?!». (Цунна дуьхьал пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Сел чIогIа тоба динера цо, Меднарчу бахархойх кхузткъей итт (стагана) декъча, (царна массарна а) тоьур долуш! Хьуна хетта хуьлийла ма дац цуьнга кхин доккха хIума далур дара аьлла - доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIан дуьхьа шен лаамехь ян а еана цо шен са дIадаларал а?!» (Муслим: 1696).\n23. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Стеган (долахь) дешех буьззина цхьа боьра деши хилча - кхин а шиъ хиларе сатосур ма-дара цо, я цкъа а латта доцучу цхьана а хIумано цуьнан кийра бузор а ма бац. Ткъа тоба дечеран тоба АллахIа къобалдо» (Бухари: 6436, Муслим: 1049).\n24. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Сийлахь-Веза АллахI (хастам бу Цунна!) шинна велакъежар ву. Цхьамма важа вуьйр ву. (Оцул тIаьхьа) и ший а ялсамане гIур ву. ХIара (цхьаъ) - АллахIан новкъахь тIом беш кхелхара ву. Ткъа цул тIаьхьа АллахIа гечдийр ду (иза) вийначунна а: дин тIе а эцна, иза а иштта шахIид хир ву» (Бухари: 2826, Муслим: 1890).\n Кхузахь дуьйцург - ламаз дале хьалха, ламаз оьцучу хенахь деш долу мосхьа ду, неIаран а, тIаьрсиган а, я иштта муьлхха а царех терачу кхечу коьчаллех а йина хилла йолучу маьхьсешна тIе деш долу. Йистош хьорканашка хьала кхочуш хила а еза церан.\n Лийчар тIедужу кхиндIа дагардечу хьелашкахь: шен зудчуьнца вижаран гIуллакх деача; зудчуьнан цIано йохаран хан чекхяьлча; иштта кхин дийнна цхьамогIа хьелашкахь а, бусалба нехан фикъхIан декъехь ма-дарра дуьйцуш долучу.\n Вуьшта аьлча: акхачу Iаьрбочуьнга.\n Акха-Iаьрбочо вуьйцург ша-ше ву - и дешнаш олучу хенахь цуьнан дагчохь ша АллахIан элча а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) везаш, цуьнан асхьабаш а безаш ву бохург а долуш, цара деш долу динан гIуллакхаш деш вацахь а.\n И бохург – «Сафвана Зирра дийцира пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дешнаш».\n аш-Шам – Шемин (Сирин), Урданан (Иорданин), Палестинин, Ливанан шира цIе ю иза. Кхузахь юьйцург малхбузера агIо ю.\n Цуьнан кхетам иштта бу: «Иза оцу новкъа ваха велира, доггаха АллахIе тоба диначул тIаьхьа».\n Кхузахь дуьйцург - Муслиман «Сахьихь» жайна ду.\n Кхузахь дуьйцург - Бухарин «Сахьихь» жайна ду. Амма и ривайат иштта Муслима а далийна.\n Вуьшта аьлча: «…иза цига дIакхача гIерташ хиллачу лаьттана».\n «…Ша валлалц цига кхача гIерташ вара иза» бохург ду цуьнан маьIна.\n Бадр - 150 километар Меднина къилба-малхбузехьа йолучу меттиган цIе ю. Масех гIу а хилла цигахь. Цигахь 624-чу шеран март беттан 15-чу я 17-чу дийнахь бусалбашна а, ницкъ сов болуш хиллачу къурайшашна а юккъехь тIом хилла. Цигахь бусалба наха шайн уггаре а боккха тIеман толам баьккхина. Оцу тIамехь дакъалаьцна волу хIора декъашхо кхиндIа йолучу хенахь ша-тайпанара сий а, ларам а болуш хилла.\n Iакъаба - Маккина гонахарачу меттиган цIе ю, 620-чу шараххьий («хьалхара Iакъаба»), 621-чу шараххьй («шолгIа Iакъаба») пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Меднарчу шен агIончашца (ансарашца) къайллаха цхьаьнакхетта хилла йолучу. Ткъа хIокху хьолехь дуьйцург - «шолгIачу Iакъабех» лаьцна ду.\n КаIба (АллахI реза хуьлда цунна) «шолгIачу Iакъабехь» дакъалацар лакхара лерина Бадр гIазотехь дакъалацарал а, хIунда аьлча Iакъабехь вовшахкхетар пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Маккара Медне хIижрат дале хьалха хилла долун дела.\n Вуьшта аьлча: «ГIазотан бакъ йолу Iалашо ша ма-ярра дIакхайкхира цо нахе - некъан а, гIазотан а халонаш лан уьш кечбалийтархьама».\n Вуьшта аьлча: «Кхечаьрца цхьаьна гIазотехь дакъалаца ца лууш хилла болу стегарий...».\n Кхечу дешнашца аьлча: «…оцу гIазотехь дакъалаьцна боцу…».\n Ши духар – «деза духар» боху маьIна ду цуьнан.\n Сахь – сорсачу хIуманийн барам боккху барам бу иза. Саьхьан хила безаш болу барам 4,2125 литар нислуш бу.\n Бусалба нехан эскарш Табук гIазоте новкъа даха кечдечу хенахь мадаре сагIа далан а бен аьтто боцуш хиллачу къехойх бийлина хилла мунепикъаш.\n Кхузахь КаIба бохург – «…харц бехказлонаш лехарах юхавелира со» бохург ду.\n Вуьшта аьлча: «АллахIа хьуна гучудоккхур ду со харц лийна хилларг, я со хIуъа хилча а кIелхьара а валалур вац хьан оьгIазлонах».\n Вуьшта аьлча: «…аса бакъдерг дIадийцар бахьанехь…».\n Вуьшта аьлча: «…сайн дешнашна керстадан ца хIоьттира со».\n ГIассанидхой - Iаьрбийн эланаш бу уьш, Ефрат хина тIера дIа аш-Шам махкарачу ЦIен хIордахь йолучу Акабски аймане (заливе) кхаччалц долу латтанаш шайн куьйга кIел долуш хилла болу.\n Гуттар а и тайпа дешнаш хIиттош хилла маршалла хоттучу а, дика луучу а хенашкахь.\n Цо вуьйцург – пайхамар ву (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна).\n Вуьшта аьлча: «…хьоьца дIавижа йиш йолуш вац иза».\n «Цуьнах дерг КъурIанехь хьахийна ду» боху маьIна ду цуьнан.\n СалI лам – Меднина гонаха бу.\n КаIба и ши духар юхалург даьккхина лакхахь хьахийначу Абу Къатадера.\n МухIажарш – пайхамарца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна Маккара Медне кхелхина хилла болу бусалба нах бу.\n КаIба хоьтту: «Гечдар хьаьнгара ду?».\n КаIбан лаьттан дакъа ду и дуьйцург, Хайбаран гIамарийн тогIенехь долу.\n Вуьшта аьлча: «Бехказа бахьана а доцуш, гIазотехь дакъа цалацаран эхьан хIостах хьалхаваьккхина со».\n Бакъдерг бен дуьйцур дац ша аьлла КаIба йина хилла ваIда ю цигахь юьйцург.\n Кхузахь дуьйцург - АллахIа КаIбанна атта дина бохург ду ша йина хилла йолу ваIда кхочушъян.\n Кхузахь дуьйцург - Табук гIазот ду, чIогIа халачу хьелашкахь кхочушдина хилла долу.\n Кхузахь буьйцуш берш - КаIб бин Малик, ХIилал бин Умаййа, Мурара бин ар-РабиI бу, шайн хьокъехь болу сацам пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) сихха ца бина хилла болу. АллахIа церан тоба къобалдеш хIара аят доьссийначул тIаьхьа а бен ца бина церан хьокъехь болу сацам.\n «ат-Тавба» сурат, 117-119-гIий аяташ.\n Иштта болу нах массо а агIор цIена бац бохург ду и.\n «ат-Товба» сурат, 95-96-гIий аяташ.\n «ат-Товба» сурат, 118-гIа аят.\n Хенан юкъан цIе ю и - ана тIехула гоьмукъан локхаллин барамехь малх хьалаайбеллачу тIера дIа делкъанан хене кхаччалц лаьтташ йолучу.\n «Сийлахьчу КъурIанехь омрица билгалдаьккхина долу таIзар дан догIуш долу зулам дина аса» бохург ду оцу зудчо аьлларг.\n Иштта долу дехар хIокху кепара кхетош ду: шен къинойх цIанъяла а, таIзар такха а сацам бина цо хIокху дуьненахь, чаккхе йоцуш долучу эхарта дIа а ца тоьттуш.\n Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) иштта омра дина - оцу зудчун шегара даьллачу къинна дохкояларан сий деш, дика мах хадош. Iалаш а йина цо иза цуьнан гергарачийн оьгIазлонах а, цара цуьнца лелон тарлучу дерачу юкъаметтигах а.\n «ТIулгаш тоьхна ен йина йолу кхиэл кхочушъян кечъе иза» аьлла, омра дира цо бохург ду и.\n Вуьшта аьлча: цуьнан духаран юьхьигаш чIоггIа дIайихкира – юьйчу хенахь схьа ца еллаялийта уьш.\n И бохург - оцу зудчо дина тоба сел даггара дина дара, къинош долучарех я мунепикъех кхузткъей итт стаг къинойх дIацIанван а тоьур долуш.\n Вуьшта аьлча: «АллахI резавархьама а, Цо шена гечдан хьакъ болучарех хила а шен са а цхьаьна ца кхоий цо».\n Вуьшта аьлча: «АллахIа къинойх цIанбийр бу - шайн сутаралла а, кхин долучу телхиначу гIуллакхашка а гIертарна тоба а дина Шега бирзинарш».\n Вуьшта аьлча: «Шен къинхетам бийр бу Цо».\n Вуьйцуш верг - бусалба стаг ву.


Къоман синкхетам, иэс а самадаьккхинарг - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nКъоман синкхетам, иэс а самадаьккхинарг\n19.10.2017 10:41 Четверг\nХалкъаца а, халкъан дуьхьа а ваьхнарг Делан 1ожалло д1авигний хаахь а, сингат-там, г1айг1а юссу даг т1е, ойланна а, боккха эшам хаало синна. Карзахечу дахаро, к1урк1манехь хьийзачу ойланаша гатте хьовзийча, цхьаннах дагавала, дагардийца лиъча, хьуна везарг, оьшург, хьох кхета лаам берг уллехь ца хилча, шозза базло син-гаттам. Нехан, халкъан сингаттамаш, баланаш шена т1еэца, цуьнца бекъа, дог хьаста хуучийх, луучийх а вара Айдамиров Абузар. Дала к1еда-мерза мотт, ира а, доккха а хьекъал, кхетам беллачу Абузарна хан карайора дийнахь иттаннаш хьеший т1еэца, ца-рех х1оранга къамел дан а. Цкъа ша волче веанарг, масех шо даьлча юхавеача, цуьнан ц1е а йоккхуш, велалой-векхалой т1еоьцура цо. 1илманчашца, хьехархошца, студен-ташца, дешархошца къамеле вуьйлучу, цаьрга ладоьг1учу, хазачу забаршца хьеший бийлочу Абузара, шен сих чекхъяьхна, халкъе кхачийнера «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц» романаш, кхин а иттаннаш, б1еннаш мехала произведе-неш. Уьш язйинарг вара юьртара хьехархо, халкъана юкъара схьаваьлла халкъан дика к1ант а хилла ваьхна, синкхетаман, иэсан само ларъеш лаьттина Мескитара Ай-дамиров Абузар.\nЭзарнаш халкъаш шена чохь дехачу х1окху Дуьненахь кхетамца, цхьана маттаца, хьежамашца, лехамашца, мехаллашца кхиъначу адамийн тобан я къоман шена юкъахь ц1е йоккхуш къаставой, оцу къоман дика-вон шен сица кхобуш, дагца къуьйлуш, эхь-бехкан, доьналлин, собаран а масал хуьлий лаьтташ стаг-къонах хуьлу. И стаг-къонах, шегахь къоман эс лардийриг, эхь-бехкан хехо, замано ха харцарх шен юьхьан чкъор, амал, дог-ойла ца хуьйцуш лаьтта, лаьмнашкахь наж дитт санна, мацах-цкъа дайша йоьг1на бохь лекха б1ов санна, 1у-Да а хуьлий, самонехь. Цуьнан дахаран некъах а, цуьнан Дашах а хан-зама яларца къилба хуьлу, адамаллин, къинхетаман, доттаг1аллин, стогаллин, собаран гечонах тиллачунна нисвала г1о дан ницкъ болу къилба.\nМассо а къаьмнийн бу яздархой-хьехамчаш, къонахий, къаной, дешан ох1ланаш, са ц1ена нах. Церан ницкъ кхочу шайн исбаьхьчу Дашца шен къоман лазамах кхечу къамнийн дог лазийта, диканах кхин къаьмнаш даккхийдейта, дуьненахь а шайн дика г1иллакхаш, ламасташ довзийта. Цара шаьш бинчу кхоллараллин балхаца, къахьегар-ца, хьанал хиларца бакъо йоккху бакъдерг ала, мел къаьхьа иза делахь а. Ишттачарех вара 1933 шарахь Нажин-юьртан к1оштарчу Мескитахь вина, къона хан шен халкъаца цхьаьна Г1ум-Азин арахь (Г1ирг1азойн махкахь) д1аяхна волу Айдамиран 1абдулхьаькиман к1ант Абузар. Нохчийн къам Даймахка юхадирзича шен дай баьхначу юьртарчу школехь хьехархо, еххачу хенахь директор болх беш ша волуш Абузара коьрта лорура эхь-ийман, эхь-бехк долуш, къоме, махке безам болуш, кхечу къаьмнашца уьйр-марзо йолуш къона чкъор кхетош-кхиор. Оцу декъехь дика ларош болх барна «Нохч-Г1алг1айн республикан сийлахь хьехархо», СССР-н, РФ-н дешаран серлонан от-личник ц1ерш елира Абузарна.\nА.Айдамировга кхаьчнарг, кхаж а баьлла, кхаьчна таж, дарж а дацара, ткъа къоман кхолламах бакъдерг: «Маршонан к1ентий», «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц», «Лаьмнийн некъашкахула», «Кхолламан цхьа де», «Калугера йийсар», «Вайн амалш», «Нохчийн историн хронологи» — статьяшкахь, дийцаршкахь, повесташкахь, ро-манашкахь халкъан дахарх бакъдерг яздарна, дуьненахь йоккхучу хенахь д1асата1а йиш йоцу жоьпалла дара. И жоьпаллин деза къонахчун таж корта айббина лело хьекъ-ал, кхетам, собар дара цуьнгахь. Цундела оьхура тайп-тайпана говзаллаш, корматал-лаш, хьекъал, кхетам, амалш йолу адамаш цуьнах дагадовла, цуьнга шайн лазамаш бийца, цуьнан кхетамах, хьекъалх дуьзначу Даше, к1еда-мерзачу матте ладог1а. Шен сица нохчийн къоман хазахетар, халахетар а ловш хьанал цо къахьегарна, ас-со бахар, тхьамда, хьаькам хила г1ертар цуьнан ц1ийца доцу дела, дахарехь бакъо, нийсо а езаш волу дела хаьржира Абузар 1989 шарахь СССР-н Лакхарчу Советан депутат. Нохчийн литература, истори, культура, къона чкъор, дийнна къам кхетош-кхиорехь юкъадиллина беркате доккха дакъа тидаме а эцна, Абузарна елира «Нохч-Г1алг1айн Халкъан яздар-хо» ц1е. Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан 1илман кхеташон декъашхоша елира цунна «Университетан сийлахь профессор»; НР-н 1илман Академин кхеташон декъашхоша — академик; НР-н Дешаран, 1илман министерствон коллегис – «НР-н халкъан хьехархо»; Культуран министерствон коллегис – «Нохч-Г1алг1айн республикан культуран сийлахь г1уллакххо» ц1ерш. Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн инсти-тутан историко-фиологически факультет, Москвара литературин лаккхара курсаш чекхъяьхна волчу Абузара иттаннаш шерашкахь ша яздрахойн Союзан Правленин декъашхо волуш, дукха а, говза а г1о дира литературехь хьалхара г1улчаш йохучу къо-начарна. Яздархоша шайн гуламехь НР-н яздархойн Правленин куьйгалхо хаьржира Абузар, цуьнан кхетаман, собаран, къомана мел динчун дикан сий-ларам а бина.\nАбузаран романаш, повесташ иттаннаш эзарнаш тираж а йолуш арайийлина нох-чийн, г1алг1айн, оьрсийн, украинцийн, туркойн, 1аьрбийн меттанашкахь. Оцу къаьмнийн дешархоша лаккхара маххадийна церан, уьш нохчийн къоман дахаран селханенах дог лозуш, карзахечу таханенна орцахвуьйлуш, кханенга дегайовхонан т1ай а туьллуш, язйина йолу дела. А.Айдамировн произведенийн турпалхой халкъана юкъара бу. Халкъ а, шех цхьа а хьега йиш йоцу цуьнан декъаза кхоллам бара историн бакъдолчун буха т1ехь цо гайтинарг, шен сих чекхдаьккхина дешархочун тидаме, кхиэле диллинарг. Ц1еначу даггара яздинчун халкъо ц1еначу даггара лаккхара маххадийра, цкъа а цхьа а яздархо ца ваьккхинчу сий-лараман лакхене а ваьккхина, Абузаран ц1арна т1етуьйхира халкъо «къонах-яздархо», «халкъан тешаме к1ант», «мехкан къонах».\nНохчийн къоман историн галморзахе некъаш, хилла бохамаш, бина тешнабехкаш бевзачу Абузара 1991-чуй, цул т1аьхьарчу шерашкахь а шен статьяшкахь, интервьюш-кахь олура, яздора: «Х1окху т1аьххьарчу шерашкахь нохчийн къомана т1ех1иттинчу бо-хамаша дукха а ойланаш йойту нахе. Оцу бохамийн хьостанаш, бахьанаш, бехкенаш лоьху. Бехкедо оьрсийн паччахьийн, коммунистийн а 1едалш. Х1аъ, х1окху т1аьххьарчу кхаа б1е шарахь нохчийн къомана хиллачу бохамашна бехке ду иза а, важа а. Амма цаьрга и бохамаш шена байта шегара дуккха а бахьанаш, г1алаташ дийлийтина нох-чийн къомо, оцу бохамех лардала хьекъал, кхетам а цатоарна. Керлачу бохамех, шен г1алатех нохчийн къам лардалийта 1алашо йолуш язйинера ас сайн исторически про-изведенеш…» Хьекъал, кхетам а болчу Абузара халкъ керлачу бохамех к1елхьарадаккха бинчу хьехаме ла ца дуьйг1ира… Ша дуьйцучуьнга ладог1ар к1езиг дуйла хуучу Абузара 2003-чу шарахь (1994-чу шарахь «Даймохк» газетан аг1онашкахь зорбатоьхнарг) коьртте х1ара дешнаш а яздина: «Нохчийн къоман ХХI-чу б1ешарахь т1ейог1учу т1ахьенна», — дешнаш а яздина, «Вайн амалш» — книга араяьккхира, нийса-чу, нахана а, махкана а пайдечу новкъахь хила луучо шен дахаран къилба дан мегар до-лу. Иштта бакъдерг х1инццалц цхьаммо а ца яздинера халкъан цхьана декъан амалх. Со «Даймохк» газетан коьрта редактор волуш (1993-94шш.) еара Абузара шен 1едална, цуьнан т1е1аткъамца карзахдаьллачу халкъан цхьана декъан леламашна, амалшна критика еш, уьш емалъеш йолу статья. «Х1ара статья зорбане яккха ваьхьар варий-те хьо?» — аьлла, хаттар а х1оттош, стоьла т1е охьайиллира Абузара шен статья. Цул т1аьхьа кхин а статьяш еара оццу темина. И статьяш вовшахтоьхна, арахийцира «Вайн амалш» ц1е йолу книга (2003 шо). Цо тидамза ца дуьтура нохчийн къоман кхолламах доьзна цхьа а х1ума, статья ца язъеш, интервьюхь ца хьахош, мах ца хадош…\nХалахеташ делахь а, кхин эр дац Абузара, лохха йовхарш тухуш, шен к1еда-мерзачу маттахь: «…вайх х1ораммо а дицдан ца деза адамийн а, къоман а бартбийриг нийсо хилар. И нийсо яр Дала т1едиллина вайна. Оцу т1ехь халкъана масал гайта дек-хар ду уггар хьалха пачхьалкхан куьйгалхойн, динадайн, шаьш ц1ена бусалбанаш ду бохуш лелачу нехан а. Уьш дог, ойла, куьйгаш ц1ена долуш хилахь, я цхьана дашца аьлча – уьш ийманехь хилахь, къоман барт хир бу, адамашна юкъахь нийсо хир ю, мах-кахь машар, беркат а хир ду». Къона волуш, махкана, халкъана диканиг дан ца кхиарна кхоьруш,\nдешнаш аьллачу нохчийн сийлахь-воккхачу яздархочо Айдамиров Абузара шен дахаран некъаца хаийтира ша халкъан, мехкан а тешаме к1ант хилар. Дуккха а диканиг динарг, халкъана хьанал хилларг тергамза витча, дагахьбаллам буьсу. Делахь-х1ета, Абузаран кхоллараллина лерина а, цуьнан сий-ларам беш а вовшахкхетарш к1езиг ца хилира. Абузаран сийнна вовшахтуьйхира суьйренаш, юбилейш, цхьаьнакхетарш; араехира нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь цуьнан произведенеш. Къаьсттана дика а, хаза а хета 2004-2005 шерашкахь цуьнан произведенийн ялх том арахеца карахдаьлла (Москварчу бизнесмена Хь.Джабраиловс г1о а деш, «Центр гуманитарных исследований» цхьаьнакхетараллин куьйгалхочо Н.Эльсункаевс), царна презентацеш ян ницкъ кхаьчна а, Абузарна хазахетар а деш. Т1аьххьарчу шерашкахь (Нохчийн яздархойн Союзан правленин председатель волуш) яздархойн Союзан кхеташонаш «Гумс» газетан редакцехь д1ахьора Абузара. Абузар редакце вог1у де боккхачу кхоаца т1еоьцура редакцин белхалоша, цуьнгара керланиг, хьекъалениг, хазаниг а хезар дуйла тхайна хаарна. Тхан дехха къамелаш хуьлура литературах, историх, культурах, вайн къоман кхолламах. Муьлххачу а яздархочун керла ара мел яьлла произведени самукъ-адаларца т1еоьцура цо. Деган, синан а ц1еналла хаалора цуьнан х1ора а Дашехь. Шен могашалла дика йоццушехьа презентаце веанчу Абузара деган лазамца къамел дира, къам керлачу бохамех лардан а г1ерташ. Иза цуьнан халкъе дина т1аьххьара къамел хиллера. (2005 шеран апрель беттан 9-г1а де). Делан 1ожалло д1авигира вайна юкъара 2005 шеран май беттан 27-чу дийнан 1уьйрана нохчийн халкъан к1ант. Д1авахара Абузар, ша дукхавезачу, шена дукхадезачу халкъе весет дина: «Динашна а, къаьмнашна а юккъе дозанаш деттар; европейцаш, азиаташ, Малхбале, Малхбузе, бохуш, деш долу къамелаш тидаме ца оьцуш, Дуьненахь даха лаьара суна вайн къам. Х1окху Дуьненахь кхайкхо безарг машар, доттаг1алла ду. Уьш долчохь бен зовкхе, ирсе дахар дац».\nШийтта шо хан яьлла Абузар вайца воцу, г1иллакхан, оьздангаллин, хьекъалан, кхета-ман, синан доьналлин масал хилла ваьхна волу, халкъан дуьхьа муха ваха веза шен дахарца гайтина волу къонах вайца воцу. Абузар вайца воцу денош алсам мел довлу, цо мел динчун ойла мел йо а ч1аг1ло нохчийн халкъан яздархочо М.Бексултановс аьлларг: «Зама хала ярий, атта ярий ца бохуш, ша къонах верг даима а къонах хилла чекхваьлла. Ткъа къонах воцчух цхьана а замано къонах ца вина…»\nМассо а заманахь къонахаллица чекхвелира Абузар. Цундела цуьнан ц1е, цо шел т1аьхьа вайна мел йитина исбаьхьаллин произведенеш, цуьнан собарх дуьзна Дош а дехар ду нохчийн дог-ойла йолу адамаш мел деха.


Префектура Posted on 16.02.2019\nХастам бу, Шен лешна, муъмин нахана, фарз дина ламаз т1едиллинчу Аллах1на. Делера салам-салават хуьлийла и ламаз дар хьоьхуш, марздеш, Дала халкъашлахь вазвина ваийтинчу Мухьаммад-пайхамарна, цуьнан ох1ланна, асхьабашна, царна т1 аьхьабаьзначарна.\nЛамаз уггар деза 1ибадат лоруш ду бусалба динехь. Элчано (Делера салам-салават хуьлийла цунна) аьлла: «Массо х1уманан корта Ислам дин ду. Цуьнан б1ог1ам ламаз ду, Делан некъахь джих1ад дар цуьнан бух бу». (Тирмизис Ma1аз ибн Джабалера далийна хьадис).\nДала уггар хьалха т1едиллина 1ибадат ду ламаз. Дала боху: «Аш ларде ламазаш, юккъера ламаз а (шен-шен хенахь д1ах1иттош), шу д1ах1итта Аллах1-Далла дуьхьал кхоьруш (хьасталуш)». Сийлахь-Лекхачу Аллах1а Мухьаммад-пайхамар (Делера салам-салават хуьлийла цуьнга) ворх стигланал лакха ваьккхина, Джабраил-маликал Шена герга вигна, омра дина цуьнга, ламаз де аьлла. Ламазна т1ера долалур ду адаман 1амалийн хьесапдар. Элчано (Делера салам-салават хуьлийла цунна) аьлла:«Къематдийнахь адаман 1амалех хьалха хьесап дийр дерг ламаз ду. И нийса хилахь, йисина 1амалш нийса хир ю, гал хилахь, йисина 1амалш гал хир ю». (Т1абранис далийна хьадис). Делан фарзаш кхочушдарца ял, мела хуьлу адамашна. Къаьсттина лакхара бу жам1атехь 1уьйра ламаз дарца хуьлуш болу мела а, пайда а. Цуьнан дозалла Далла бен хуур дац, амма жам1атсхь 1уьйра ламаз дарца вайна билгалбаьлла болу 10 пайда буьйцур бу вай лахахь.\n1. Делан 1уналлина к1ел вахар.\n1абдуллах1ан к1анта Жундуба (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «1уьйра ламаз (жам1атехь) динарг милла велахь а, иза Аллах1-Делан 1уналлин к1елахь (Дала 1алашвеш) ву. Иаккха Аллах1-Дала шу лаххане ма лохийла, аш Делан 1уналлех воккхуш долу х1ума дарца. Шен 1уналлин к1елахь волуш, Шен ч1аг1о йохор бахьана долуш Аллах1-Дала лехнарг милла велахь а, Иза т1екхуьур ву цунна, т1аккха Цо иза (юьхьа т1ехь текхош) жоьжахатин ц1ерга кхуссур ву.\n2. Буьйса 1ибадатца денъяран мела\n1аффанан к1анта 1усмана дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Пхьуьйра ламаз жам1атца динарг милла велахь а, баккъалла, иза ахбуьйса 1ибадатца денйинарг санна ву. 1уьйра ламаз жам1атца динарг милла велахь а, ерриге буьйса 1ибадат деш денйинарг санна ву иза».\nАбу Х1урайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Цхьа а ламаз дац мунепакъ нахана 1уьйра ламазал а, пхьуьйра ламазал а хала а долуш; оцу шина ламазца дерг (цу шиннан дозалла) царна хиъча, и ши ламаз жам1атехь дан rlyp ма бара уьш, текхаш бахана а. Суна дагадеара, моллалла кхойкхуш волчуьнга ламаз д1ах1оттаде, аьлла омра дан, т1аккха ц1еран алу схьа а эцна, ламазе ца баьхкинчарна ц1ейилла».\n4.Къематдийнахь кхоччуш нур хилар\nБурайдата дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Найхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Боданашкахь маьждиге боьлхучу нахе (къематдийнахь кхоччуш нур хиларца) кхаъ баккхалахь».\n5.Маликаша тоьшалла дар а, Далла гергахь уьш хастабар а Абу Х1урайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Буьйсанан, дийнан маликаш цхьаьна гулло 1уьйра ламазехь». Т1аккха элира Абу X1урайрата (Дела реза хуьлда цунна):«Шайна лаахь, аш деша Делан дош: «1уьйра ламаз де ахь; баккъалла, 1уьйра ламазехь доьшучу Къур1анна маликаша тоьшалла до».\nМаликан к1анта Анаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «1уьйра ламаз жам1атца дина, т1аккха малх схьакхетталц Аллах1-Дела хьехо охьахиъна 1ийна, цул т1аьхьа ширака1ат суннат ламаз динчунна — хьаж, 1умрат динчунна йолччул ял хир ю». Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Кхоччуш, кхоччуш, кхоччуш».\n7.Дуьненан х1онсаш шега кхочур йоцуш х1онс хилар Хатт1абан к1анта 1умара (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, баккъалла, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла:«Эскар дахийтира Нажд латта долчу arlop, т1аккха цара х1онс яьккхира дуккха. Юхабирзина, ц1а баьхкира уьш сихха. Цаьрца вахана воцчу цхьана стага элира т1аккха: «Х1окху эскаршна юккъехь вайна гина ма дац эскар, оццул сиха духадирзина, оццул дукха х1онс яьккхина». Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, ша шу цхьана къомана т1енисдай, еза йолу х1онс йолуш шу духадоьрзур долчу? И къам ду, 1уьйра ламазе бахана, т1аккха охьа а хевшина, шайна т1е малх схьакхетталц Аллах1-Дела хьехош laш берш. Уьш бу сихха бухабирзина берш, дуккха х1онс яьккхинарш». «Жоьжахати чу г1yp вац, малх схьакхетале ламаз ша динарг, малх чубузале (малхбуза) ламаз ша динарг». Абу Мусас Аш1арис (Дела реза хуьлда цунна) дийт баккъалла, Делан Элчано (Делера салам-маршалла xублда цунна) элира, аьлла: «1уьйра ламаз а, малхбуза ламаз а динарг милла велахь а, ялсамане чу вахана».\n8.1уьйра ламазаи суннатан пайда\n1айшата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «1уьйра ламазал хьалхара ши рака1ат суниат ламаз дика ду х1окху дуьненал, х1окху дуьненахь долчу х1уманал».\n9.Жоьжахатих хьалхавалар, ялсамане чу вахар кхаъ хилар.\nРувайбатан к1анта 1умарата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, шена хезира Делан Элчано (Дел салам-марталла хуьлда цунна) олуш, аьлла: «Жоьжахати гlyp вац цхьа а, малх схьакхетале ламаз ша динарг, малх чубузале (малхбуза) ламаз ша динарг».\nАбу Мусас Аш1арис (Дела реза хуьлда цунна) дийцина баккъалла, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуь цунна) элира, аьлла: «1уьйра ламаз а, малхбуза ламаз динарг милла велахь а, ялсамане чу вахапа».\n10. Къематдийнахь Дела гарца толамехь хилар Иза уггар деза х1ума ду. 1абдуллах1 Бажарин к1антаЖaрира (Дела реза хуьлда цунна) элира: «Тхо дара Делан Элча (Де! салам-маршалла хуьлда цунна) волчохь хевшина 1аш Екхначу буьйсанан батте а хьаьжиа, цо элира: «Ас боху шуьга, шуна шайн Дела гур ву шуна, и гут болу бутт caнна: И гарца шуна зен хир дац шуна, шайн ницкъ ма-кхоччу, мало, наб, ледарло шайл ца толуьйтуш, 1уьйра, малхбуза ламазаш делаш». Т1аккха Жарира (Дела реза хуьлда цунна) дийшира Къуръанан аят: «Хьайн Дела хаставе малх кхетале а, иза чубузале а».\nБусалба стага дицдан мегар дац, ламаз дарца ша xlора дийнахь пхоьазза Далла дуьхьал х1уттуш хилар. Ламазана юкьадог1у стага Далла хастам бар, Цуьнга дехар, Иза вазвар, Элчанна (Делера салам-салават хуьлийла цунна) салават диллар. Цундела xlopa бусалба стаг (зуда) ламаз лерина, ц1ена лело дезаш ву. Элчано (Делера салам-салават хуьлийла цунна) аьлла: «Баккъал, Лекха-Сийлахь Аллах1 аш 1амал ц1ена, дика яр дукхадезаш ву».\nВезчу Дала Шен дуьхьа йина 1амалш къобалйинчарах дойла вай. Дала къинхетам бойла бусалба нахах. Хастам Аллах1на.\nХьехам кечбина Хийтанаев Мохьмада,\nА-Хь.Кадыровы ц1арахчу хаамийн, зорбанан.\n«Некъ» ц1е йолчу Кхерчан зорбанап декъ хьаькама.\nФедеральный закон от 2 марта 2007 года №25-ФЗ «О муниципальной службе Российской Федерации» Глава 4. Порядок поступления на муниципальную службу, ее прохождения и...


Нохчийчоь маьрша хилар дIакхайкхийна даьлла 30 шо\nНохчийн президент Дудаев ЖовхIар къамел деш ву республикан парламентана хьалха, Соьлж-ГIала, 13Лахь1991\n30 шо хьалха йозуш йоцу пачхьакх хилар дIакхайкхийра Нохчийн республико. Тахана иза дагалоьцуш бу нохчийн шайн маьрша пачхьалкх хила еза аьлла хета нах, коьртачу декъана махкал арахьа беха нохчий.\nНохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх кхайкхоран йоцца истори иштта ю. Советан пачхьалкх йоха яхнчул тIаьхьа махкахь йолаелира "суверенитетийн парад". Советан пачхьалкхана юкъахь хиллачу Союзан республикаша хьовха, автономи республикаша а дIакхайкхийра шаьш йозуш йоцуш хиларан декларацеш. Царна юкъахь яра Нохч-ГIалгIан АССР олу республика а.\nНохчийн халкъан дерригкъоман конгрессан сессехь.(гайтаман сурт), 1991-гIа шо\nНохчийчоьнан пачхьалкхан суверенитетан деклараци тIеийцира 1990-чу шарахь Лахьан-беттан 25-чу дийнахь. 1991-чу шарахь Мангал-беттан 8-чу а,9-чу а деношкахь Соьлжа-ГIалахь хиллачу Нохчийн халкъан дерригкъоман конгрессан сессехь дIакхайкхийра йозуш йоцу Нохчийн Республика – Нохчийчоь кхоьллар.\nОццу шарахь Гезгмашин-беттан 6-хь масийттта дийнахь Соьлж-ГIалин юккъехь, дуккха а адамаша дакъалоцуш дIайоьдуш митинг а йолуш, дIасалаьллира республикан Лаккхара кхеташо (Верховный совет республики). Iедал шен караийцира ОКЧН аларца евзаш йолчу Нохчийн халкъан дерригкъоман конгрессо.\nНохчийчоьнан президентан Дудаев ЖовхIаран инаугураци, 9Лахьан-бутт1991\nОцу хенахь дуьйна нохчийн шайн йозуш йоцу пачхьалкх ю аьлла хетачу наха Гезгмашин-беттан 6-гIа де даздеш ду Маршонан де санна.\nХьалхара тIом хилале хьалха а, цул тIаьхьа деанчу шина шарахь а Маршонан де даздора Нохчийчоь Соьлж-ГIалахь тIеман парадааш дIаяхьарца а, адамийн самукъадаккхарца а, сагIанаш дахарца а.\n2002-чу шарахь Оьрсийчоьнан эскарша дIалаьцначу Нохчийн республикан администрацин куьйгалхо хIоттийна волчу Кадыров Ахьмад-Хьаьжас шен омрица билгалдаьккхира Гезгмашин- беттан 6-гIа де Республикан де санна. Цунна хетарехь, и дезаде дара, диса дезаш а дара республикаюкъара, халкъаюкъара а дезаде санна.\n"Республикан Де" даздеш ду Нохчийчохь\nАмма цуьнга хьажна доцуш тахана и де Нохчийчохь дагадогIуш кIезиг нах бу аьлла хетало. Тахана иза дагалоьцуш бу коьртачу декъана нохчийн къоман шен маьрша пачхьалкх хила еза аьлла хета нах, коьртачу декъана махкал арахьа беха нохчий.\nМелхо а, рогIера дезаде тIекхочуш Нохчийчоьнан цкъа а ца хилла суверенитет, аьлла дIахьедина республикан коьртехь волчу Кадыров Рамзана. Исторех лаьцна шена хетарг довзийтина цо министрийн кабинетца тIаьххьара дIаяьхьначу шуьйрачу кхеташонехь. Нохчийн халкъан турпалхой, доккхачу декъанна шейх Мансур, Бенойн Байсангур, Таймин Биболат, Адин Сурхо гIиртина Нохчийчоь таханалерачу кепе ялон, боху Кадыровс.\n"ХIара мохк вайн бу, кхин цхьаьннан а бац. Шейхан Мансуран заманера схьа дуьйна хIу ду вай къийсинарг? Дин лело а, нохчочун кодекс Iалашъян таро хилийта гIерташ къийсам латтийна вай. Вайн халкъан турпалхой схьа а эцна, цара лелийначун, цара къийсинчун а мах хадийча, кхета вай, тахана вайн йолу маршо езара царна", - аьлла республикан куьйгалхочо.\n1996-чу шарахь Охан-беттан 21-чу дийнахь вийра президент Дудаев ЖовхIар. Политикан дийцарш юха а теттина, тIамца Нохчийчоь шен долаерзо гIерташ яра цу деношкахь Оьрсийчоь. Нохчийчоьнан хьалхара президент Дудаев ЖовхIар Оьрсийчоьно шен мостагI лоруш велахь а, цуьнан сий до дуккха а пачхьалкхашкахь.\nХьалхара дагалацаман у гучуделира Эстонерчу Тартухь 1997-чу шарахь Товбеца-беттан 20-чу дийнахь, «Барклай» олучу хьешан хIусаман пена тIехь.Полтавехь Никитченко урамехь йолчу цхьана хIусаман тIехь схьадиллира Дудаевна хьажийна шолгIа у.\nБоснехь а, Герцеговинехь а Горажде олучу гIалахь бу Дудаев ЖовхIаран цIе тиллина урамаш.Латвин коьртачу гIалахь Ригехь ю Дудаев ЖовхIаран аллей (1996).\nЛитвахь, Вилнюсехь ю Дудаевн цIарах сквер. Полшехь, Варшавехь майда ю Дудаев ЖовхIаран цIе лелош (2005). Украинехь Ивано-Франсковскехь а, Львовх а бу Дудаевн урамаш.\nВилнюсехь хIоттийнчу дагалецаман тIулган тIехь яздина ду хIара дешнаш: "ХIай кIант! Нагахь, тIедогIучу бIешаре а ваьлла, лекхачу Кавказе а кхаьчна, хьо гонаха дIасахьаьжча, диц ма делахь, къам а гIаттийна, лараме маршонан Iалашонаш ларъян кхузахь а арабевлла къонахий хилла хилар" аьлла.\nНохчийчоьнан президент лаьттинчун цIе лелош бу республикехь 300 урам Соьлжа-ГIалара коьрта майда, паркаш, Нохчийн пачхьалкхан университет, школаш, гимназеш, берийн бошмаш, "Нохчийчоьнан дог" юккъера маьждиг, Росгвардин полк. Карладоккху, Чиллан-баттахь оцу Росгвардин ларми чохь дуккха а нах байъина хиларх хааме даьккхира "Новая газето".\nЦул совнах, Кадыров Ахьмадан цIе лелош ю махкара футболан а, латархойн а клубаш а, иштта Кадыров Ахьмадан цIарах фонд а ю. Стохка ГIуран-баттахь дуьйна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн финансийн министралло кхайкхийначу санкцийн тептарехь ю уьш. Кадыровн портретех дуьзна ду Соьлжа-ГIалин урамаш.


Гуьржийчоьнан "Кхолламаллехьа болам" политикан партин хьалханча Усупашвили Давид.\n5 мегаватт ондалла йолу ток йоккху станцин дуьхьа 5000 мегаватт политикан хало кхоьллина Iедало аьлла, дIахьедар дина Гуьржийчоьнан "Кхолламаллехьа болам" политикан партин хьалханчо стохка хиллачу президантан харжамашкахь дакъалаьцначу Усупашвили Давида, хаам бо "Грузия онлайн" хааман агенталло.\nУсупашвилис дийцарехь, ПIаьнгазарчу бахархошца "БТР-ийн а, лерринчу ницкъаллин тобанан а маттаца къамел дан" бахьана а дацара, леррина операци цу чIожехь говзалла йоцуш дIаяьхьна а яра.\nПолитикна хетарехь, хиллачун жоьпаллехь ю чоьхьарчу гIуллакхийн министралла. Цо лелийнарг энергетикан министралло декхарелахь йина лелийна баха мегар дац. "Нагахь кхана дешаран министро латархойн спортзал чохь ппроблема ю алахь цо цу чу а БТР хьажор ю?" - хоьтту Усупашвилис. Цо чIагIдарехь, хиллачун жоп дала дезаш ву харц гIулч яьккхинарг.\nБиркиани эвлан йистехь жима электростанци йилларна дуьхьалбевллачу меттигерчу бахархойн а, полицин а тасадаларш хилла Оханан беттан 21-чу дийнахь. Меттигерчу бахархоша тIулгаш кхиссина полицин белхахошна тIе. И бахьана долуш лерринчу полицин ницкъийн тобанан белхахоша ризинин даьндаргаш а етташ, бIаьрхиш оьхуьйту газ хецна царна юкъа.\nКъепедацарш хиллачу метте веанера Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр Гахария Георгий. Цул тIаьхьа хаьл гIолечу делира. Министро кхайкхам бина ПIаьнгазарчу бахархошка, синтеме хилахьара аьлла. Цо дIахьедар дина, цигахь ток йоккху станци юьллур яц, нагахь цунна реза 90 процент бахархой ца хилахь аьлла.\nГахарияс билгалдаккхарехь, электростанци йилларх лаьцна хаттар кхин дIа а дийцаре дийр ду меттигерчу бахархошца цигахь белхаш бан безаш йолчу компанино.\nПIаьнгазехь хиллачу тасадаларшкахь лазийна ву 55 стаг – 38 полисхо а, 17 меттигера вахархо а.


Сийрда никъ — Сердало\n1923-ча шера май бетта хьалхарча дийнахьа араяьннай гIалгIай къаман газета хьалхара номер. Дукха ха дIаяхай цу хана денз, дукха хIама хувцаденнад. Паччахьалкхен оттам а хувцабеннаб, паччахьалкхе ше а хувцаеннай, газета йоазув а хувцаденнад: из арадувла долалуча хана гIалгIай йоазув латиница кIийлен тIа дар, хIаьта тахан – кириллица кIийлен тIа да. Цхьабакъда, цхьа хIама да вIалла хувца ца луш – «Сердало» газета лостам а цу газета хьалхашка латта декхараш а: гIалгIай кхетам тайпан яхьа тIара къаман яхьа тIа баккхар, цивилизацен кIийлен тIа халкъ кхотадар, къаман сакхетам сомабаккхар. Иштта цу декхарашта юкъе да вай къаман культураца дикагIа мел дар, таханарча вахарца товш мел дар хьаллацар, наха юкъе дIадоаржадар. ХIаьта уж декхараш биззача боараме кхоачашде вай вIаштIехьдаргдац гIалгIай мотт гIалгIашта юкъе шерра дIабоаржабар вай Iалаш ца дой. Цудухьа гIалгIай мотт лорабар, из дегIакхувлар, из наха юкъе боаржабар а да газета керттерчарех цхьа декхар.\nУкх бIаь шу гаргга йолча хана ший керттерча лостама тIара ца доалаш, уж деррига декхараш кхоачашдеш хьадоагIа «Сердало» газет. Массехказза ха енай из арадувлар соцадеш, ший декхараш дизза кхоачашде цун вIаштIехьа ца доалаш. Цхьабакъда, ший бехках, цу газете болх беча журналистий бехках хиннадац из цIаккха а. Уж хала ханаш дIайоаллашехьа а газет юхаметтаийттад.\n«Сердало» газета болхлой массаза а хиннаб гIалгIай халкъа бала шоай дегашка лелабеш. Цу дешашта тешал деш белгалдаккха ловра цхьаькха цхьа хIама. ГIалгIай къаман йоазонхой дукхагIбараш «Сердало» газете болх баь ба. Цигача ирбора цар шоай къоалам, цигача шаьрбора цар шоай мотт, цигара болабора цар шоай кхоллама никъ. Цудухьа царна дика ховш а хулар гIалгIай къаман вахар, гIалгIай къаман бала, гIалгIай къаман догдоахилге. Цудухьа халкъо безамца тIа а эцар цар кхоллам.\nШе хьакхеллача дийнахьа денз «Сердало» газето Iо ца юлаш лелаяь къаман яхь лелаеш, газета хьалхарча болхлоша – Малсаганаькъан Зоврбика, Беканаькъан Тембота, иштта кхычар, газета хьалхашка овттадаь декхараш кхоачашдеш хьабоагIа газета болхлой тахан а.\n«Сердало» газета юбилейца уж дег тIара даькъала а бувцаш, царна ловца баккха ловра. Дала Ше даькъалдолда шо, Дала Ше аьттув боаккхалба шун дикача хIаманна тIехьа. Шоана шоашта а, вай паччахьалкхенна а, вай къаманна а беркате хилба шун болх.\nНоакастхой Хаваж, ГIалгIай мотт дегIакхувлара фонда Директор\n← «Сердалох» лаьца\n«Сердало» газета 95 шу даьннад! →\nПропускай джентльменов и дам – избежишь трагедий и драм…


Абу-ГIош - нохчалла нохчашца къуьйсу Израилера эвла\nГезгмашин-бутт 15, 2016\nИзраил, Абу-ГIош- Жабир Салиман хIусамехь. Дукха хан йоццуш юхаметтахIоттийначу цIа чохь жимма цатов шена боху цо, хIунда аьлча, хьешан цIийнан сонерчу пенах кхозучу Кадыров Рамзанан сурт бIаьрла ца хиларна.\nИзраилерчу Абу-ГIошан хилла мэр Жабир Салим\n«Туьйранашкахь санна хIуъа а далуш жимстаг ву иза» боху 25 шарахь Абу-ГIошан мэр лаьттина, 2013-чу шарахь даржах мукъаваьккхинчу Жабира, Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Нохчийчоьнан урхалле хIоттийначу Кадыров Рамзанах лаьцна.\nПенах оьллина Кадыровн сурт дикка гуш хилийтархьама, киншкийн шкаф аьтту агIор дIахилайо Жабира, оха къамелаш дечу юкъанна.\nИерусалиман йистерчу баьццарчу баьрзлаш юккъерчу эвлахь ши шо хьалха хилира Кадыров. Къилбаседа Кавказаца уьйраш хила тарлучу эвлахь ша шен чоьтах дайтинчу маьждиге бIаьрг тоха веанера Нохчийчоьнан куьйгалхо.\nИзраил, Абу-ГIошахь Кадыровн ахчанах дина маьждиг\nИзраилехь девзаш долу хумус даар къаьсттина дика кечдечу Абу-ГIошахь шира керстан килсаш ду, меттигерчу бахархоша дийцарехь, хIинца эвлахь маьждиг хиларо кIорггера цхьатерра синхаам ло, шаьш бусулба хиларан а, нохчех схьабевлла хиларан а.\nКху беттан 18-чу дийнахь мехкан да хоржучу харжамашкахь дакъа лоцучу Кадыров Рамзанан дог-ойла иракарахIоттайо Абу-ГIошан бахархоша, бакъоларъярхоша цо низамаш талхош, адамийн бакъонаш хьоьшуш хиларх арахоьцу артиклаш харц а лоруш.\n«Кадыров дика адам ду, иза нийсачу, бакъахьачу новкъа воьдуш а ву. Цо дуккха а диканаш дина, Дала гIо дийр ду цунна» боху Жабиран хIусамнанас Абу Катиш Даллала.\nЖабир Салима даржийна, Абу-ГIошахь деха доккха 4 тайп нохчех схьадаьлла хилар: шо хьалха шен белхан хIусаман неIаре Нохчийчуьра Iедалан векалш баьхкина, дозанал арахьа нохчийн диаспораш лоьхуш ву Кадыров, лаьий шуна шайн ДегIастаца зIенаш юхаметтахIитто, элира шега бохуш, дуьйцу цо.\nЦхьа могIа Нохчийчуьра лаккхара даржхой баьхкира тхан эвла, боху Жабира, цул тIаьхьа нигат дира ша Нохчийчу кхача.\nШайн кема нохчийн махкахь охьадоьсича, сайн даймехкан лаьттах барт яьккхира ша.\nНохчийчуьрчу бахархоша со вехачу эвлара сайн лулахой карлабехира шена, боху Жабира.\nПалестинерчу историко Манна Адела цхьа бух болуш хила тарло боху, Абу-ГIошан бахархой Кавказера орамаш долуш хилар.\nОсманан империно Иерусалимерчу Яффо бердан йистера коьрта некъ ларба хьовсийначу Къилбаседа Кавказерчу эскархойн тIаьхьенах хила куц ду и бахархой боху историко.\nШина тIамах чекхъяьлла, хIинца а меттабаза жима мохк бу Нохчийчоь. Советан Iедал доьхначул тIаьхьа, бунтхо Кадыров Ахьмада Оьрсийчоьнца къийсам латтийна Нохчийчоь йозуш йоцу республика хилийта лууш, цул тIаьхьа Москохе вирзира, яздо авторо Чеслов Даниэллас.\nТоламан Де ларалучу 2004-чу шеран 9-чохь Соьлжа-ГIалин стадионехь динчу эккхийтарехь вийра Кадыров Ахьмад. Цул тIаьхьа Путин Владимира шен кIант Рамзан хIоттийра куьйгалле бохуш чIагIдора исламан радикалаша.\nОьрсийчоьнал арахьа Кадыров вевза шатайпа кепехь: иза даим Путинна тIехIоьттина хиларца, цо махкахь шена резабоцурш къиза хьийзабарца, цуьнан дешех кхелина тапча лелорца, еза машенаш, иштта, говраш а цуьнан хиларца, Инстаграмехь жигархо иза хиларца.\nТкъа Кадыровн агIончашна хетарехь, цо синтеме боцчу махкахь маьрша дахар хIоттийна, тIемаша йохийна гIала юха денъйина.\nСоьлж-ГIала ша визит йича шена делла совгIат гойту Жабира, лазеран аьнгалин суьртатIехь юхаметтахIоттийна Нохчийчоьнан коьрта шахьара.\nТахана Нохчийчохь йоьдучу политикехь Абу-ГIошан аз хеза Жабирна. Iаьрбойн израилхошца тIом боьдучу 1948-чу шарахь Абу-ГIоша жуьгтийн агIо лацар бахьаница, царна бакъо елира шайн юьртахь биса.\n«Кадыров Ахьмада хьекъале гIулч яьккхира, боху Жабира,- Нагахь санна цо тIом кхин дIа а бахбинехь, хир яцара Нохчийчоь. Изза хир дара тхуна а, кхузахь а севцца, жуьгташца тIом бинехь, Абу-ГIошан доь хир дацара тахана».\nНорхчийчоьнан лидерийн пусар дар хаало йоллу юьртахь а. ИбрахIим Фадин сэндвичаш юхкучу туьканан пенах а кхозу Кадыров Рамзанан а, цуьнан ден а суьрташ.\nШа шеконе дуьллу бакъоларъярхоша Кадыровс харцонаш лелайо бохург элира цо а.\n«Ас ларам бо Кадыровн, суна дуккха а диканиг дина цо, боху ИбрахIим Фадина.\nИзраил, Абу-ГIошарчу ресторанан долахо ИбрахIим Фадин\nАссошиэйтед Пресс агенталло а, кхечу хьосташа а хаамаш бора, Нохчийчоьнан куьйгалхочо 6 миллион делла Абу-ГIошахь маьждиг дан, бохуш.\nТкъа Жабира дийцарехь, 10 миллион гергга ахча дара и.\nКадыровс дIахIоттийначу маьждигах финансийн чот Израилан Iедална луш яц, гIоьналлин хьукматашна иза низамашца догIуш дац боху.\nИзраилан Оьрсийчохь хилла векал Маген Цви башха цеце а вац оцу дуьхье кхиича.\n«Даим санна ду дерриг, маьждиг совгIатна дина ду, амма дац и совгIат Кадыровгара, Москохарчу Iедало дина ду» боху цо.\nИзраилан арахьарчу гIуллакхийн министралло цхьана а кепара бехк ца баьккхира Абу-ГIошан Нохчийчоьнца тасаделлачу гергарлонех.\nАбу-ГIошан хиллачу мэрана Нохчийчоьнца зIе тасаро кIорггера синхаам бинехь а, иштта кхечу бахархошна гергахь, дIоггара дог ойуш хIума дац и.\n«Кхузахь маьждиг нохчаша дайтале хьалха а хаьара суна, сайн дай Кавказера хиллийла, боху оцу юьртарчу 75 шо долчу Табита, - Нохчаша шайна бусулба динехь маьждиг дан лаьа элира, мегар ду, аьлла, оха пурба делира.\nАбу Катиш Даллалас боху, шен боллу доьзал, йиша-ваша а оцу маьждигехь бисина и схьадиллинчу дийнахь дуьйнна.\nИбрахIим Фадинан гергарчу ИбрахIим Жавдата дийцарехь, иза цкъа а ца хилла суьпаллехь, амма керла маьждиг схьадилличхьана хIора рожехь шен 12 шо долчу кIантаца воьду ша боху цо маьждиге.\nДукха жимчохь дуьйнна доьзалехь шаьш нохчех схьадевлла бохуш дийцарш хиллехь а, цхьа а тоьшалла дац шен боху цо иза бакъхиларан.\nИштта бара Марша Радион корреспонденто Чеслов Даниеллас зорьане яьккхинчу материалан чулацам.\nИзраилехь шен ден цIарах маьждиг схьадиллина Кадыровс


ГIалгIайчуьрчу интернатехь бершна тIехь ницкъбар бакъ ца дина\nХьекъална тIаьхьадисина бераш латточу Троицкерчу интернатехь йоIа кIентан легаш Iуьйдуш яьржийначу видеона тIехула талламаш бина хилла ГIалгIайчуьрчу прокуратурано. Цо тIечIагIдарца, ролика тIера ший а оцу хIусамехь лелош берш бу. Социалан машанашкахь интернатан белхахочо берана тIехь ницкъбина бохуш дийцар бакъ ца карийна. Талламан гурашкхаь интернат-цIийнерчу доллу берех а цхьана бина таллам, дуьйцу.\n"Интернатехь Iалашдечу берийн могушаллина зен дина меттигаш бац", - аьлла прокуратуран пресс-гIуллакххоша Товбеца-беттан 1-чохь.\nДе хьалха ГIалгIайчуьрчу берийн омбудсмено Чахкиева Заремас дIахьедира, ша интернатехь хиларх а, верасаллехь долчу берашна тIехь Iаржъелла меженаш шена ца хааяларх а.\n"Директора а, цигарчу белхалоша а дийцарехь, бераш ловзуш хилла. Уьш башха бераш ма ду. Дукха хьолахь дера хуьлу уьш, цаьрца къажа а къежна хила ма веза. Дарба деш ду оцу берашна цигахь, лерина препараташ ду царна луш", - аьлла, дийцина Iораяьллачу видеох "Аргументаш а, факташ а" газете Чахкиевас.\nКху деношкахь Троицкерчу берийн цIийнан-интернатан хиллачу белхахоша "Совершенно секретно" редакцига дийцира, оцу доьшийлехь кест-кеста берашна етташ хиларх. Масала, хааме даьккхира, дукха хан йоццуш 13 шо долу Санкт-Петербургера Скавронский Алексей ша шена чевнаш ян гIоьртарх, шена тIехь латтон Iазап ца лайна.\nОцу юкъанна берийн цIийнан директора Мальсагов Хьамзата дIахьедира, берашца шогалла лелайо бохург бакъ дац, ша "директоран гIентара вохон Iалашонца буьйцуш гIучIа бу и" аьлла.


Пхе шера студент волаш, ткъаь пхиъ шера хьехархо волаш, айса зийнача хIамах дувца лов, цох пайда баргба аьнна хеташ\nФу Iомаде деза хургболча хьехархошта?\nАрдара бетта 8 ди 2021 шу\nХIетта университет яьккха, школе балха воагIа гIалгIай мотт, литература хьехаш вола хьехархо шедар ховш, довзаш хул аьлча, нийса хургдац. МоллагIа къона болхло санна, цхьаццадола хIамаш Iомаде дезаш, кIоаргде дезаш хул из дукхагIйолча хана, мел дика дешаш хиннавале а. Аз дийшад 70-гIа шераш юкъекхаьчача, Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультета къаман отделене. Сай хинна хьехархой мотт, литература во хьехаш бар оалалургдац сона. Царех цхьабараш бакъдунен чу е пенсе дIабахаб карарча хана. Во хьехацар профессораша Дахкилгнаькъан ИбрахIима, Оздой Фирюзас, ГIоандалой Азас, Малсагнаькъан Абос, Оздой Рамиса, Лаьнанаькъан Фатимас, Беканаькъан Пантас, Янданаькъан Марема, Къулбажанаькъан Мухьмада. Иштта са ираз хиннад къаьнача, говзача эрсий хьехархой Былова, Верольске, Варлашкина, Осиповай, Кан-Калика, Очмана, Науменкой, Говорова, Архангельскаяй лекцешка ладувгIа. Нохчех болча Чокаевс, Зоевс, Гакаевс, Тимаевс, Манкиевс хьийхад сона. Хетаргахьа, кхы цIаккха а цу тайпара хьехархой вай университеташка хуле тамаш я. Шоай балха лакхаленга кхаьча, республике меттел, берригача мехка бовзаш нах бар уж. ХIаьта паччахьалкхен экзамен луш, комиссе председатель вар профессор Оздой Iабдаразкъий ИбрахIим, гIалгIай меттах экзамен цунна яла йийзай са. Сай диплома оценкашта юкъе шин профессора оттаяь пхиъ латтарах доаккхал ду аз.\nИз шедар хиннадале а, эггара дикагIболча хьехархошкара Iомавеннавале а, школе дIакхаьчача юххьанца цхьацца халонаш нийслу къонача хьехархочоа. Университете дукхагIа ешаш хиннараш белггаларча темаех йола лекцеш яр, царех цхьаяраш чIоагIъеш практически дарсаш (занятеш) хулар. Бакъда цар Iомавацар къаьст-къаьстача темаех йола, шоай кепашца эргаш йола урокаш яла. Университете санна лекцеш еша йиш мичай берашта, меттаца е литератураца ювзаенна. Цига тайп-тайпарча наькъех пайда эцаш йола, массехк декхар кхоачашду урок яла ма езий, бераш цу балха юкъе а озаш. Уж урокаш белггала мишта яла еза, цар чулоацам мишта хила беза, хIара тема мишта яшха еза, из йоашхаш берашта фу дувца деза, царгара хьа фу деха деза, улга тIа болх беш дукхагIа теркалде дезар фуд, шоашка малагIа декхараш кхоачашдайта деза — уж хIамаш университете Iомадацар со дешаш волча хана, хIанз миштад хац сона. Школе болх бе водача хьехархочоа дукхагIа ха дезар из ма дий, нагахьа санна лакхарча боарам тIа йола урок яла безам болаш вале. Масала, гIалгIай метта итт къамаьла дакъа да. ХIара къамаьла даькъа хетаяь цхьацца урок мишта яла еза хьийхача, геттара дика хургдар. Накъадаргдар хургволча хьехархочоа. Духхьал дIадувцар пайдана дац из, студенташта дIагойта деза: малагIа кеп харжа еза (лекци, йоазон болх бар, гIалаташ тахкар, урок-экскурси, урок-яхь, тохкама балха урок, и. кх. дI.); сенгара дIаволавала веза; малагIа декхараш оттаде деза шовзткъа пхе минута кхоачашдергдолаш; малагIча гIирсех пайда эца беза, из болх беш; дийцар мишта чIоагIде деза; сенца чакхъяккха еза урок. Царех цхьайола урокаш кечъяр студенташта шоашта тIадилла мегаргда, класса когаметта урок лучунна хьалха цунца цхьана дешаш бола кагий нахи мехкарийи багIаргболаш. ТIаккха шаккха оагIув нийса къахьега Iамаргья, хьехархочун болх шаьрбергба цар иштта. Нагахьа санна цар гIалат доалийте, тоаде хьехархо волаш ма вий, царга ладувгIаш вагIа веза из; харцахьардар фуд, дикадар фуд хьожаш. Иштта Iомаваьча студентах хьалхарча дийнахьа денз дика хьехархо хургва. Хьаэц вай футболах ловзарий секци. Берашта лекци а йийше, уж цIа мича дохийт цар тренераша. ДукхагIа цар беш бола болх, ловзара юкъе фу де деза, бургац мишта лелае еза, наIарашка малагIча моттигера чутоха мегаргья, саьн тIара хьалу бургац мишта яла еза, офсайд фуй, аут маца хул хайташ ба. Цу дерригнех, кIезиг-кIезига хулаш, хьахул дика ловзар. Иштта кийчве веза хьехархо а, бе-беча темаех йола урокаш яла. Уж хIамаш хьехархой говзал лакхъяра курсашка Iомаду, ала тарлу цхьаволчо. Бакъда, Iомаду хьехархой курсашка а. Цига пхе шера цкъа вIашагIкхеташ а ца кхеташ а нийслу, дикка ха йоаю лекцеш ешаш. Аз дувцари курсашка Iомадери бе-бе хIамаш да. Со ала гIерт, университете студенто доаккхача пхе шера, чIагаргабар санна мотт лувш, урокаш яла Iомаве веза къона хьехархо, классе хургдолча хьалашка дIа а оттавеш. Цу тайпара болх тахан а университето бу аьлча, дукха тешац со. Школашка кабинетни система хул. ГIалгIай метта, литературанна урокаш лаьрххIа цу гIулакха кийчъяьча кабинете ю. Университете йий цу тайпара аудитори? Со дешаш волча хана, наьна метта, литературан кафедра чуйолча хулар из кабинет. Юкъ йоаллаш, тIехьашка кафедра яр, хьалхашка кабинет яр. Цу чу дарс дIахьоча хана, кафедре мел воагIа саг цу кабинете гIолла чакхвала везаш хулар, хьехархой шоаш а чу-ара ца баьлча мича боал. Лоацца аьлча, цу моттиго заняти дIахьош волча хьехархочунга болх хьабайтацар, студенташка дешийтацар. Иштта хила йиш яц наьна мотт е литература хьехаш йола, практически дешара лаьрхIа йола аудитори. Духхьал декъа истолаш, гIандаш лаьттача а кхоачам бац. Дукха хIама эш уж Iилмаш Iомадара: компьютер, интерактивни улг, къаман литературах йола библиотека (дошлоргаш, методически литература, школерча программанна чуйоагIа исбахьален литературан произведенеш, программаш шоаш). Меттах аьнна дешаш а, йоазонхой сурташ а новкъа хургдац цу чу. Компьютера, интерактивни улга гIонца хьажа мегаргба къаьнагIболча хьехархоша луча урокашка, йоазонхоех долча кинофильмашка, хьалха мелаца беш хинна болх а, цхьадолча даькъе, цу тайпарча технически гIирсашца бича пайдане хургба.\nМеттаца санна белггалара болх бе беза, литература хьехаш а. Оаха дукхагIйола ха университете дIахьора, романаш Iомадеш, йоазонхочун вахар-лелар, духхьал йоазон чулоацам, турпалий юкъара сурт-сибаташ тохкаш. Школе болх беш волча сагага цу гIулакха эша ха кIезига я. Фу тайпа, малагIа чулоацам болаш, мишта луш хила еза уж урокаш школе? Хьаэц вай Чахкенаькъан СаIида «Иштта мара» яха роман. ИйслагIча классе Iомаду из. Ха, эггара дукхагIа яле а, 2 сахьат мара кхачац цунна. Цу шин сахьата фу дувца деза школерча хьехархочо: беррига чулоацам бовзийта беза, книжка тIа денна дакъа деша деза, Берда сурт-сибат тахка деза? Белггала мишта оттае еза из урок? Цу тайпара кийчве веза хьехархо, студент волча хана денз. Нагахьа санна дешархоша шоаш деша деза деррига роман, классе цхьа дакъа дийшача а тоъаргда аьнна хете, из харцахьа да. Классе дагIача берех 80 процент хиллал болчар из роман шоаш дешаргдац. Цхьаволчоа хетадала тарлу, «из цар проблема я», аьнна. Из аьнна Iийча воалаш вац хьехархо. Цо лоацца беррига чулоацам ца бовзийте, шоаш дунен тIа мел йоаккха ха цу романо фу дувц ца ховш йоаккхаргья цар. Духхьал цхьан Берда сурт-сибат техка Iийча, дешархошта ховргдац хIана кхийнав из ишта, малагIча наьха Iоткъам ба цун оамал кхеллар, иштта кхы дIахо а. Цудухьа университетера аравалале, хьеха деза хургволча хьехархочоа мишта довзийтача бакъахьа да дешархошта белггалара гIалгIай йоазонаш, къаьстта а повесташ, романаш, пьесаш. ЗIамагIйолча жанрашта хетаяь урокаш вIашагIйохка а дац кхы аттагIа, хIаьта а доккхий йоазош хьехаш хержача наькъаша гIо дергда царна кхыйола урокаш оттае, нийса дIаяхьа.\nСона дагадоагIаш, университете аз даьккхача пхе шера, урока план оттаяра хетаяь дарс хиланзар тха. Къона хьехархо тайп-тайпарча урокий планаш оттае ховш хила веза. Духхьал урока юкъара план хьийха ца Iеш, дукха а бе-бе а хила еза цу тайпара планаш. Масала, керда тема йовзийтача урока план, Iилман болх бара хетаяьча урока план, йоазон болх беча, гIалаташ тохкача урокий планаш сенах латташ, фу чудоагIаш хилча бакъахьа я хьеха а дIагойта а деза. Школе дIабахача, цар кулга кIалха хургья цу тайпара гIон эшаш йола материал. Иштта календарни план оттае, цун таблица мишта хила еза, масса даькъах латташ, фу белгалдоаккхаш хила еза Iомаде деза студенташта. Цхьаболчарна ховш хилац из белггала мишта оттаю. «Ага дада бераш мичад уж, шоаш хьаIомадергда», — аьнна, дита йиш йолаш хIамаш дац уж, визза вола, дукха хIама ховш, ший болх бовзаш вола хьехархо кийчве вай доахке.\nНагахьа санна къона хьехархо классан кулгалде оттавойя, къаьначарна санна из болх малагIча лостамагIа, мишта бе беза ховш хилац. Цудухьа классни кулгалхочун декхарашта хетаяь занятеш е еза аьнна хет сона университете дешаш болча кагийча нахаи мехкараштеи лаьрхIа. Масала, мишта леладе деза класса журнал; малагIа бувзамаш хила деза даьшца-ноаношца; харцахьарча берашца беш бола болх малагIа чулоацам болаш хила беза; малагIча темашта хетаяь хила еза цо, ший классан хьехам луш, еш йола урокаш; маца кхайка веза даьй-ноаной советага, берашца болх беча полицерча нахага; къовсам бола дешаш мишта къоастаде хьажа веза; собране дай-ноаной хьабийхача эггара хьалха фу дувца деза, шоллагIча, кхоалагIча аргIагIа фу дувца деза. Цу тайпарча хIара дийнахьарча балхах латташ ба хьехархочун къахьегам. Из да эггара хьалха хургволча хьехархочоа Iомаде дезар. Меттах йола е литературах йола лекцеш йийшача кхоачам бац, таханарча школе болх бергбола, болх ховш вола хьехархо кийчвеча хана.\nУрока план оттаеш, даим язду «урока гIирс» яха дешаш. Укхаза, цхьацца хIама университето могадеш хилча, нийса хургдар. Тайп-тайпара урокаш еш, улг мишта кийчде деза, малагIча технически гIирсех пайда эца мегаргба, мишта хургда из белггаларча темах йолча урокаш тIа? ДIагойта деза из. Нагахьа санна Гаьгенаькъан Гирихана байташта хетаяь урок яле, цох дувцарал, байташ ешарал совгIа, киносюжет гойта мегаргья, из чакхъяьлча, интерактивни улга тIа сурта меттел гойта мегаргья баннер, цун байташта даьккхача иллега ладувгIийта мегаргда, книжкай выставка е мегаргья, керттера темаш улга тIа дIайоаржаяь, юкъе йовкъаш юташ, дIаязъе мегаргья, цо наьна меттах аьнна дешаш а улга тIа дIаяздича новкъа хургдац. Иштта кийчъе еза хIара урок, цун гIирс духхьал декъа хрестомати хилча доалаш дац гIулакх. Нагахьа вай урок во хьехе, эггара хьалха наьна меттах, литературах, йоазонхоех догьэккхийт вай берий. ХIаьта из мел доккха гIалат да дувца дезац аьнна хет сона. МалагIа гIирсаш харжа мегаргда Боканаькъан Ахьмада, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида романаш, Заьзганаькъан Бахьаудина повесташ, Ведажанаькъан Ахьмада дувцараш, МутаIаланаькъан Хьажбикара, Озанаькъан Салмана поэмаш, Янданаькъан Жамалдий, Iалбаканаькъан Жабраила, Хамхой Ахьмада байташ Iомаеш? Хьалххе цох дувце, студенташта доккха гIо хургда цох, болх бе дIаболабелча.\nДешара шу чакхдалале, тайп-тайпара цIайш хул: керда шу, кхалнаьха дунен халкъашта юкъера ди, къахьегамхой цIай — 1 май, коталон ди, дешара шу дIадолалу ди, конституце ди, халкъа цхьоагIон ди, вай мехках даьха ди, кхыдараш. Царга кийчо е езаш, берашца къахьега дезаш хул. Мишта хила беза цу тайпарча деношка еча кийчон лостам, фу юкъедахьа мегаргда цар сценарешта — из а, белггалара сценареш студенташка шоашка увттаяйташ, университете хьийхача дика хургдар. Цу тайпара цаI е шиъ цIай дездеш, классаца санна группаца болх байта мегаргбар белггаларча студенташка.\nЮххера, цхьаькха хIама а дувцаш, чакхдаккха лов сона ер йоазув. ГIалгIай меттах, литературах вола итт хьехархо тетрадаш тIа берий тайпан цIераш, школа, класс, Iомаду Iилма IотIаязде Iохоавойя, цар из итт тайпара яздергда. Олимпиада йолаш, улга тIа йоазув дича, из мишта даьд хьажа, шоаш болча классе а цу тайпара йоазув улга тIа де дагахьа, телефонашца сурт даккха ух хьехархой. Кхыча дешашца аьлча, хьехархой хургболча наха университете хьеха деза, мишта де деза тетрада тIа деш дола йоазув. ТIаккха цар бераш нийса а массане цхьатарра а хьаIомадергда. Къаьстта а теркам тIабахийта беза берий тайпан цIераш гIалгIай меттала нийсаязъяра. Дукха ха яц вай уж гIалгIай меттала язъе доладенна, цудухьа царца каст-каста гIалаташ ду, хIана аьлча уж кийчча дIаязъяь латташ моттиг яц, аз язъяь, массехк шу хьалха «Сердало» газета тIа кепа теха статья йоацар. Iилма-тохкама институто а баьб цу тайпара болх, бакъда цо дIаязъяь тайпан цIераш дуккхаяраш харцахьа язъяь я, цхьаяраш вIалла юкъе ца хьош йитай. Масала, цхьа тайпан цIи кхаь тайпара язъе тарлу хьехархоша: Малсаг-наькъан, Малсаганаькъан, Малсаг-наькъан. НийсагIа шоллгIа латтар я, хIана аьлча -наькъан яхар суффикс я, из дIакъоастае, цунна хьалха така хьакха йиш яц, суффиксаш дешаца дIахетта язъю. Цунна хьалха «а» язде деза, из ца хилча доал хьахьокхац цо, саг малагIча тайпан ва хайта гIерте, из малагIча тайпан доалахьа ва гуш хила деза. Иштта лоархIаме да бера цIи нийсаязъяр а. Цкъа-шозза из харцахьа язъяь хуле, даим а из иштта язъеш чакхваргва дешархо. Къаьстта а дукха гIалаташ ду цIераш я Мухьмад, Хади, Ахьмад, Iалаудин, Аласхан, царех тарра кхыяраш. Бераша уж иштта язъеш нийслу: Мохьмад, Хаьди, Iахьмад, Iалауддин, Алисхан.\nЦкъа е шозза ше IотIаяздича, дIахо дIайодача хана дешархошка шоашка яздайта деза тетрада тIара йоазув. Нагахьа санна даим хьехархочо IотIаяздарга из бер Iемадале, ийслагIча хьалчудаьлча а дагIаргда из, «мишта IотIаязде деза ер?», «чухьнахьа IотIаяздаьд аз», «улга тIа Iояздел тхона из» яхаш.\nБераш урока тIа харцахьа лелаш хул. Мишта соцаде деза харцахьа лела бер? Арадаккха деза, саьн чу оттаде деза, урокаш чакхъяьлча гIод теха, болх байта беза? МалагIча таIазарах пайда эца йиш я е йиш яц дувца деза студенташка. Кертах книжка, линейка, саьрг тохар сенца чакхдала, малагIа тIехьале йолаш хила тарлу довзийта деза. Вайна яц аьнна мотте а, цу тайпара моттигаш нийслу таханарча школашка.\nАз лакхе дийцараш кIезига дешаш да аьнна хете а, бакъда хьехархочун болх цу кIезигача хIамаех латташ ба. Студенташта из дIа ца хьехе, царех хана жерахьа лерттIа школан болхлой хургбац, цIаккха ца хила а тарлу.\nIилман наькъа юхьигаш\nВай мохк тохкаш йола институт хьахинна 95 шу дуз укх шера декабрь бетта\nАрдара бетта 27 ди 2021 шу\nБерашта лаьрхIа дола книжка\nЙоазонхочо Евкуранаькъан Лидас эрсий меттала арадаьхад зIамагIбарашта кхелла ший йоазош\nАрдара бетта 22 ди 2021 шу\nГИБДД болх чIоагбеш\nЯлх майдилг ера вай боксераша ГIаьбартой-Малкхарой мехкара\nГрепплингах йолча яхьашка шозза призер хилар Дзовранаькъан Адам\nДагадоаца хатараш юстардахара тIехьа, болх дIахьу ГIалгIайчен кхерамзлен ведомства\nКъулбаседа Кавказе социально-экономически хьал тоадергдолча, лоархIамерча декхарех дийцар вIашагIкхетаре\nКерттера редактор: Курскенаькъан Хадижат.