72 шо даьлла нохчийн къам, махках а даьккхина, Сибреха а, Юккъерчу Азе а дIадохийна. Амма цу бохамах болу дагалецамаш дIа ца бовлу къоман иэсера. И бохам лайначийн а, иза шаьшна шайн бIаьргашца схьа гина бацахь а, амма баккхийчаьргара иза буьйцуш хезначийн а – массеран синошца цхьатерра леза къам дIадохор.\nНохчийн къоман исторехь хала киртигаш дуккха а хилла, - къийсамаш, мостагIийн тIелатарш, церан къизалла, къам сакхачийна, лаьттан букътIера дIадовчу зилана тIе хIоттош бахбелла тIемаш.\nЦу массо а халонех а, цу массо а баланех баккхийчу эшамашца, амма шайн орамех ца хедаш, шайн латтах тIамаршца дозаделла, цунах летта, цуьнгарчу йовхоно керла ницкъ луш схьадеана долу нохчийн къам амма 1944-чу шарахь махках а даьккхина, шен лаьттан йовхонах а хадийна, дохоро йинаерг санна лазаме чов ца хилла цу исторехь аьлча харц хир дацара.\nИ чов ца туьку тахана а ерза, къам дохор дагадогIурш шо шаре мел долу кIезгалуш белахь а, и де шаьш лайнарш кхачалуш белахь а.\nЛазаме ю и чов кху муьрехь юха а оццу мостагIчу махка беанчу тIемаша шайн Даймохк битина, хийралле берзар тIедожийна, Малхбузехь бехачу вайнахана а.\nЦундела хIора шарахь чиллан беттан 23-гIа де герга гIорта доладелча вовшахбетта буьйлало Европера нохчи, къам дохоран де шайн иэсехь карла а доккхуш, тIекхуьучу чкъурана цу бохамах лаьцна дийца а дуьйцуш, Малхбузехь нийсбеллачу и де дагадогIучу я дIадохор лайначу баккхийчу нахаца цхьаьнакхетарш а деш.\nКху шарахь къаьстина шуьйра яра нохчийн къам дIадохор дагалоцуш Европехь бехачу вайнаха цхьаьнакхетарш а, тайп-тайпана акцеш а дIаяхьанчу пачхьалкхийн географи. Ма-дарра аьлча, Евробертана юккъе богIучу мехкашлахь массанхьа а аьлча санна дIаяхьира цигахь бехачу вайнаха митингаш а, дагалецамийн суьйренаш а.\nЕвропехь уггаре а йоккхаха йолу нохчийн диаспора ехачу Австрехь шинари дийнахь хIора шарахь вай дIадохийначу дийнахь дIахьош ма-хиллара, Венина юккъерчу Шварценберг майданахь Оьрсийн салтичунна хIоттийначу хIолламна хьалха вовшахкхийтира йоллучу Австрера схьагулбелла болу нохчи шайн дагалецаман акце.\n„Доьлхур дац, духур дац, дийдийр дац“ бохучу хьесапца вовшахтоьхначу митинге баьхкинера къена а, къона божарий а, зударий а, бераш а. И цхьаьнакхетар вовшаштоьхначу Австрерчу нохчийн диаспорин жигархочуо Исханов Хьусейна Маршо радионе дийцира къам дохорна леринчу акцех лаьцна.\nИсханов: „Тахана вайн къам цIера даккхарна лерина де ма дуй. Цу дийнахь Евробертан пачхьалкхашкахь беха нохчи арабевлла шаьш бехачу гIаланийн урамашка, вайн къоманна тIехь хIоттийна хилла йолу къизалла карла а йоккхуш, хIетахь оьрсаша вайна тIехь дина хилларг геноцид хилар меттигерчу Iедалшка къобалдайта.\nИза геноцид хилар 2004-чу шеран Чиллан - баттахь Европарламенто тIеэцна ду, иза даима а карладоккхуш хила деза вай. И де вайш вешан иэсехь дагахь латтийна ца Iаш, Европехь кхуьучу нохчийн къоман керлачу чкъуран а дагалецамашкахь дита дезаш ду.\nИза вай диц а ца дина я дицдийр а дац. Цундела кхузахь Венерчу Шварценберг майданахь гулделла ду тхо тахана“.\nШинари дийнахь Оьрсийн салтичун хIолламна хьалха дIаяьхьанчу митингаца дIа ца доьрзу Австрерчу вайнаха къам дохорна лерина долу цхьаьнакхетарш. ТIедогIучу шота дийнахь Венерчу цхьана Ленас Донау ХIотел цIе йолчу хьешийн цIийнан конференц-залехь дIахьур ю депортаци дагалацарна лерина суьйре. Исханов Хьусейна дуьйцу.\nИсханов: „Тахана цхьаьна дийнахь Венехь шиъ акци дIахьойла дацара, хIунда аьлча тахана белхан де а хиларна, дуккхаъ вайн махкахой доьшуш я болх беш хиларна. Цундела тIедогIучу шота дийнахь Ленас Донау ХIотел хьешийна цIийнахь суьйре вовшахтухуш ду тхо. Цигахь дуккхаъ нах гулбала меттиг а ю.\nКхечу къаьмнех хьеший а хир бу цигахь. Депортацех лаьцна филм а гойтур ю. Иштта цигахь хIума кхалла таро а хир ю хьешийн, цу бохамехь кхелхинчу вайн къоман йижаршна, вежаршна тIера сагIа а доккхуш. Тезетан хьесапехь цхьаьнакхетар хир ду иза“.\nЛакхахь хьахийна ма-хиллара, йоллучу Европехь а дIаяхьира шинари дийнахь депортаци дагадоцу акцеш. Норвегин коьртачу шахьарехь Ослохь Оьрсийчоьнан векалтана хьалха гулбеллера цу махкахь беха нохчи а, амма царел сов нохчийн къомаца солидарелле болу кхечу къаьмнийн векалш а.\nЦу гулдаларан хьокъехь митинг вовшахтоьхначу Норвегерчу нохчийн диаспорин векало, адамийн бакъонашларйархочуо Гисаев Ахьмада яздинера шен интернетерчу агIонна тIехь, „вай дицдан мегар дац Путинан пропагандано вайна иэсера цу бохамах болу дагалецамаш дIабайъа гIерташ къахьоьгуш хилар. Путинан Iедало Сталинан режимо лелийна хилла къизаллаш ур-атталла дагалацар а дихкина.\nЦо гойту, советийн-оьрсийн импери, и къизаллаш лелийна йолу, дохкояла дагахь а ца хилар, кхин цкъа а и саннарг вайна тIехь дан цара шайна магош хилар а. Цуьнан тоьшалла ду цу хиламех бакъдерг ала воьхьначу нохчийн къоман турпалхочуьнга Кутаев Руслане цара юьйцу харцо а“, - аьлла.\nГерманера нохчи а, немцойн къомах болу нохчийн доттагIий а гулбеллера шинари дийнахь депортацин де дагалаца. ХIора шарахь санна Берлинерчу Унтен дер Линден урамехь лаьттачу Оьрсийчоьнан векалтана хьалха гулбелла хилла уьш цигахь шайн дуьхьалонан акци дIайирзинчул тIаьхьа Бранденбургийн кевнашна хьалха бахара, цу гIалахь уггаре а алсам адам лелачу меттехь нохчийн къоман бохамах лаьцна дийца.\nЙистаха ца бисира шайн къоман бохаман де дагалацарна иштта Полшехь а, Белгехь а, Францехь а, Финляндехь а, цхьа могIа кхечу а Евробертан пачхьалкхашкахь беха нохчи а.\nИсханов: "Кхечу къаьмнех хьеший а хир бу цигахь..."


Университет чекхъяккхар 1977-чу шарахь хуьлу. Яздан ойла жимчохь дуьйна кхоллало, пхийтта-ялхитта шераш долуш. Прозехь язйинчу еа киншкин автор ву: «Мархийн кIайн гIаргIулеш», (1985) шо; «Юха кхана а, селхана санна», (1988) шо; «Наггахь, сайн сагатделча», (2004) шо; «Я хьан тухур буьйсанна хьан неI», (2004) шо. «Сан вешин тIехьийза йоI» (2011) шо. Немцойн маттахь шиъ киншка араяьлла Швейцарехь. Россин яздархойн союзан декъашхо а, Нохчийн халкъан яздархо а ву Муса, иштта Россин журналистийн Союзан а, Дуьненаюкъарчу яздархойн ассоциацин – Оьрсийн Пен-центран декъашхо а волуш.\nIер-вахар Соьлжа-гIалахь а, Олхазар-кIотарахь а ду. Зудий, виъ доьзалхо а ву цуьнан: цхьа йоI, кхо кIант. Яздар нохчийн маттахь ду. ХIун яздар коьрта а ца лору, муха яздар бен.\nБолх бина 1987-чу шарахь дуьйна «СтелаIад» цIе йолчу берийн журналехь.\nБалхал чIогIа ца дезаш – сискална хан яйар – дуьненчохь хIума а дац, хьаьнгара елахь а –харцо йоцург.\nШен цIарах мостагI а вац, къоман юкъара воцург: моттбетта нах. Дозанал арахь хилла, Швейцарехь, набахте а ца кхаьчна, кхечу къоман мотт а ца хаьа, гIазкхийн маттах кхетар бен. Ша яздархо а ца лору – шех хила лиъна яздархо: Бунин а, Пруст а, Фолкнер а санна.\n– Сатийсам цхьаъ бу-кх: нохчех цкъа къам а хилла, вайх хIора а цу къоман хьакъволу векал хилар, – шеца хиллачу къамелехь дерзош цо аьлла дешнаш.\nЯздархочун-художникан дахаран некъ дуьненчохь цо яьккхинчу хенашца буьстина бац, вайна ган Iеминчу вахаран, валаран шина терахьо чулоцучу. Художникан дахар ойланашца ду, хан а, доза а, юьхь а, чаккхе йоцчу ойланашца. Кхолларалла – иза ду художникан бакъдолу дахар, шерашца юсталур йоцу ойланийн оьмар. Кхолларалла – художникан синан сибат ду, цуьнан синлехамийн, синхаамийн маршо.\nЯздархочух а, яздархочун кхоллараллах а дийца ницкъ берг яздархочун дош ду, ткъа вайна, дешархошна, ладегIар ду, ойла сема латтор.\nШен кхоллараллехь «Дахар» цIе йолу цхьа дийцар яздан сатийсам болчу яздархочун Бексултанов Мусан и сатийсам кхочушхиларан тоьшалла ду цуьнан повесташ, дийцарш, хьаьркаш, эссеш а. Бексултанов Мусан ерриг кхолларалла цхьа дийцар ду: «шена чохь со а, шу а, хIара дуьне а – бIешеран цхьа мIаьрго, мIаьргона чохь бIешо а» долуш.\nНохчийн прозехь дийцаран керла кеп юкъаялорца, жанрийн башхаллашца, шен хатIца къаьсташ ю Мусан проза. Цо язъешйолу жанр проза аьлла билгалъяккхахь а, амма иза ша «прозаични» бохучунна чIогIа генара ву шен дахаре болчу хьежамашца а. Цунна тIетоьвжина, искусствехь уггар лакхара тIегIа музыка а, поэзи а ша лоруш хиларна, Мусас шен проза исбаьхьаллица, яздаран шатайпаналлица, поэтикица, дешан мукъам ларбарца гергаялийна поэзина. Цуьнан муьлхха а дийцар, доккха, жима бен а доцуш, я повесть мукъам болуш ю. Исбаьхьаллин произведени ца йийцича а, публицистикехь цо язъеш йолу статьяшкахь а, интервьюшкахь а, дешан хазалла хаало. Амма и хазалла – хазалла лоьхуш, хаза ала гIертарца, хаза дешнаш лоьхуш кхоллалуш яц цуьнан. ХIора дош шен-шен меттахь долуш, хIора дош сюжет йолуш хиларна ша-шаха кхоллалуш йолу хазалла ю – дешан чIагIаллица, цу дашо дохьучу бакъдолчуьнца. Кхузахь аргентинийн яздархочо Борхеса Кортасаран дийцарех аьлларг дало лаьа: «Кортасаран дийцарийн сюжет юхайийца йишйоцуш ю, хIунда аьлча цуьнан хIора дош шен-шен меттахь, коьрта ду, цхьа дош дицделла юкъарадалахь а, хьо кхета, уггар коьртаниг хьан алаза диснийла». Иштта Мусан произведенешкахь а коьрта хIора а дош ду, цу дешнаша кхуллуш болу тIеIаткъаме ницкъ а. Нохчийн исбаьхьаллин дашна хIоллам бу Мусан проза.\n«Дикачу яздархочун произведенехь са а, къинхетам а, абаде а цхьаьна хуьлу, оцу цхьана произведенехь гайтина, цу кхаа хIуманца нийсса гойтуш синхIоттам а болуш».\nМуса гуттар лехамехь ву, карийнчух тоам ца хуьлуш, керла, керла йозанан некъаш лоьхуш, меттан таронаш шоръеш, дош дашца луьттуш, лаца йиш йоцу исбаьхьаллин мIаьрго шен йозанашкахь сацаеш. Мусан произведенеш тайп-тайпанчу хотIехь язйина ю – психологин, фантасмагорин, лирикин а.\nБексултанов Муса кхоллараллин лакхе – иза хазалла ю, цуьнан Iалашо хазаллин къайле ястар, дешархо хазаллина герга вигар, юха гергакхаьчча, даима «хазалло кхуллучу гIайгIанехь» йийсарехь висар. Мукъаме дирзинчу исбаьхьаллин дашо кхуллуш йолу хазалла хаало цуьнан кхоллараллехь, дош маьIне, кIорге йолуш хиларна. Стаг ша-шега верзо, шен сине ладогIа, ша мила ву, хIунда веана кху дуьненчу, ша-шех кхета Iамаво Мусан произведенеша. ХIан-хIа, Iама ца во, хьехарш ца до, Мусас, амма даима хьоьца даха дуьсу-кх цуьнан хIора дош, хьо адам дуйла, са а, дог а долуш, хьуна хьуо виц ца волуьйтуш.\nБексултанов Мусан кхоллараллин хьоста – иза Нохчийчоь ю, цуьнан баланаш, лазамаш, эшамаш, толамаш а. Мусана Нохчийчоь, цуьнан истори йовзар ширчу тептаршкара дац. Бексултанов Мусана Нохчийчоь – ша схьаваьлла доьзал бу, цуьнан да, денда, ворхIе да, муьлххачу доьналлин нохчочун санна, церан нисбелла декъаза кхолламаш а. Мусан «Дахаран хин генара бердаш» повесть, хIора нохчочунна дахаран Iамат хила йогIу, нохчалла бохург хIун ду, дуьненчохь сий долуш чекх муха вала веза, дуьненчохь муьлхачу декхаршца ваха веза, хIун Iалашонаш хIитто еза шена хьалха: « И Хьенех дика къонаха ву шуна, – олура цо тхоьга кхано, – иза ларалаш, цу юьртахула шаьш нисделча, чу хIотталаш иза волчу: дика къонаххий, дика динний баьлла меттиг лийрина шуна вайн дайша, – олий. – Ден цIе яьккхина ца Iаш, мехкан цIе а йолу шуна дика къонаха кхиъча: Зусойн Дуйн Iума, Эвтархойн Ахьмад, Харачойн Зеламха, Мартанхойн Исмайлин Дуда, Шелахойн ТIелхаг… И меттигаш лара а еза шуна, и къонахий дийна болуш санна. Нехан сий дар – шен сий дар ду шуна, нехан цIе ларар –гIиллакхан хьукма а долуш. И нах дийна а болуш, ша царна гуш санна ваха веза шуна къонаха, дерриг а хIума цаьрца дуьстина, церан когийн лар а гуш. Яхь цигара схьа хила еза, цара дитинчу гIиллакхашца. Шен махкахь бен къонаха а ца кхуьу шуна». («Дахаран хин генара бердаш» повесть)\nБераллехь дуьйна ден масалш тIехь, цуьнан хьехарш тIехь кхиина волчу Бексултанов Мусан кхоллараллин турпалхой бу шатайпа, доьналлин амалшца къаьсташ болу нах. Церан Iалашо дуьненчохь шен цIе йита езар ду, стаг ша велча а, дийна юьсур йолу цIе: «Нехан-м дашо раьгIнаш хилахьара, къонах боху дош дуьсийла-кх сох даха». Шайн белшаш тIехь дуьне латтийна болу къонахий биц ца болуьйту Мусас шен произведенешкахь. Церан турпаллаллин васташ кхуллуш, церан доьналлин некъаш карладохуш, даима вайн иэсехь баха буьсу уьш: ТоргIа, БIахо, Iаьзим, Овтархан Юсуп, Элдарха, Керим, кхин дуккха а.\n«Къолам буьххье къам а, мохк а тарбина» воллучу Бексултанов Мусана дика го шен къоман синкхетамехь хийцалушйолу мехаллаш. Цуьнан кхоллараллехь коьрта тема хилла лаьтташ ю, халкъ шен бух тIера даьлла, эзар шерашкахь кхиийначу амалшна тIера хердалар. Шен произведенешкахь церан бахьанаш дуьйцу цо. Генна историн хиламашка дуьгий, тIаккха таханлерачу заманан васташца, вайн къоман юккъехь муьлххачу заманахь хилларг, лар йоцуш довш доций гойту Мусас. Уггар коьрта бахьана къам шен бух тIера далар – иза дешан мах лахбаларна, дешан бакъо хьаьнг-хьаьнга а ерзарна, дош ловзадаккхарна тIера долалуш хилар дуьйцу Мусас.\n«Маржа яI, маржа, халкъан доцу гIиллакхаш хилла те цу наха схьакхехьнарш, я халкъан йоцу амал латтийна-те болатах яхчош, собарца юттуш, хIара дуьне кхоьлличхьана кху махкахь шаьш дехаш, коьртан сий бен кхин Iалашо ца лоруш, мехкан маршо бен кхин декхар ца хеташ, тIерачу Далла бен суждане ца боьлхуш, дуьненчохь шаьш яьккхинчу кIеззигчу ханна дуьне мел лаьтта шайх дийца дош дуьтуш дIаихначу къонахаша хьанна бохуш дитина те шайн сийх, йохьах доьттина долу и кортош кура ламанаш, мила лелийта дехкина те шайн гIиллакхашца дуьне дузуш, шордина хилла маьрша некъаш, мила кхион дитина те: «Цхьана къонахчун меха дуьне а ца кхочу», – боху, шайн мах шаьш хадийна долу хала весет!…»\nМуьлххачу заманахь а, мел къизачу юкъараллин системехь, оцу юкъараллин гураш, дозанаш дохош бIеннах цхьаъ волу, къаьсташ ззарнах шен «юьхь», ойла, хьежам хиларца, дахарна кIел ца вуьсуш, шен амалх ца вухуш, дахаран ерриг трагизм ша-шеца ловш чекхволу иза. ГIело шен амалх ца юлуьйту цо, шена тIехь цуьнга толам ца боккхуьйту, мелхо а, гIелоно ницкъ ло къийса, толам гуш бацахь а, бекхам бан. Толам коьрта ца лору оцу турпалхочо я толаме са а ца туьйсу; коьрта ша мила ву хаар, шен са хаадалар, ша-шех тешар, гондахьа дIаса а ца хьоьжуш, орцане ла а ца доьгIуш, цхьана амалца чекхвалар, иза бен кхин толам ца хеташ. Бексултанов Мусан дешнашца аьлча, шен «эхьан эла хилла висар» бу цу турпалхочун толам.\nВайн къоман ментальни, культурогенни амал гучуйоккху автора шен турпалхойн васташкахь. Яздархочун Iалашонех коьртачех хета заманан а, цу заман адамийн а сурт дитар, дуьненчохь адамаш мел деха, гуттар а диллина лаьттар ду хаттар: «Со мила ву?» Цу хаттарна жоп луш ю Мусан произведенеш.\nШирачу заманахь дуьйна, тIебогIучу ницкъана дуьхьало еш, гуттар къийсамехь даха дезаш хилла вайн къам, шен ницкъана, доьналлина тIетийжаш, гондхьара гIо а ца лоьхуш. Доьналла зуьйш, доьналлица хьалхе яккхар сийлахь долуш, доьналлин шатайпа культ кхоьллина хилла къаьсттина кавказхойн къаьмнаша, цунна масал ду халкъан фольклор, иллийн эпос. «Лечу сохьтахь цхьа узар бан а бакъо ца лучу гIиллакхо», – боху амал а цигара ю, доьналло кхиинчу гIиллакхера. Цхьа леткъам боцуш, узар, карзахалла. ТIебеанчу баланаша, вонаша амал зуьйш хилла, къийсам латто чахчош. Цхьана заманчохь къоман дин хилла лаьттинчу оцу гIиллакхаша кхоьллина и шатайпа доьналлин амалш. Бексултанов Мусана и амалш герга хилар гучудолу цуьнан ерриг кхоллараллехь. Шен турпалхойх лаьцна иштта яздо Мусас: «И турпалхой сан ойлано кхоьллина бац, уьш шайн тайпа а долуш, хилла болу нах бу. ТоргIа а, Овтархан Юсуп а сан дас вийцина суна. Керимах дерг Моьсаган Бисанас нахе дийцинчуьра хезна ду. Шайн эхьан хаттарна – кханенаш а ца йоьхкуш, – хаттар хIоьттинчу мIаьргона жоп луш хилла болу нах бу ас буьйцурш. Уьш дукха а ца хуьлу. Цара йоккхуьйту къоман цIе, уьш бахьанехь девзаш а хуьлу къам гонахарчу мехкашкахь. Церан дахаран масалш бIешерашца деха, Адин Сурхон а, Мадин Жаьммирзин а, Таймин Бийболтан а, Харачойн Зелимхин, Ахьматхан Ичин а, ЗIокин Хазин а, ТIуьшан Воварган а, Дерказан Джокъалан а санна. Iожаллин букъа тIе ког лийзина нах бу уьш, шайн эхь шайх ца кхардийта».\nТахана вайна масалш оьшу, тхо а хилла ала кIезиг ду, тхо а ду ала бух беза вайна. И бух вайн хилар тоьшалла ду Мусан произведенеш.\nХIора заманахь ваьлла цхьаъ, вер ву, цу цхьаннах дусту вайн дийнна къам а, халкъан иэсехь вуьсучух къоман цIе а йолуш. Цу цхьаннах, къомах къам дечух ю Бексултанов Мусан ерриг аьлча санна кхолларалла.\nЙоккхачу повесть тIера масех могIанех лаьтташ йолчу хьаьркашна тIе кхаччалц дерриг ду яздархочун кхоллараллехь: дуьне а, абаде а; гушдерг а, гушдоцург а; зама а, къам а; къоман бакъйолу амалш а, къонахийн васташ а, – и дерриге а цхьаьна ца хилча хила йиш йоцу мохк а.


ГIурбан денна лерина Iарбойн Эмираташкахь маьршавоккхур ву эзар гергга тутмакх\nТIедогIучу дезачу ГIурбан денца а дузуш, Цхьанатоьхначу Iаьрбийн эмираташна (ОАЭ) юкъайогIучу кеп-кпарчу эмиратийн урхалхоша гечдина цхьа эзар сов тутмакхна, хаамбо эмиратан WAM агенталло. Дубайхь набахтера аравоккхур ву тайп-тайпанчу къомах схьаваьлла 430 тутмакх, Шарджехь маьршавоккху 400 стаг. Рас-эль-Хайма эмиратехь набахтера аравер ву кхин а 208 тутмакх, ткъа Аджманехь гечдина 70 тутмакхна.\nХьалхо хааме даьккхира, Iийд ал-Адхьан денна лерина ОАЭ-н президенто, шейха Аль Нахайян Халифа без Заида 669 тутмакхна гечдина аьлла. Ишта цо шена тIелаьцнера царна тIера гIуданаш а, декхарш а ша дIатокхур ду аьлла.\nЦхьанатоьхначу Iаьрбийн эмиратийн прокуроро Хьамад аль-Шамсис дIахьедарца, амнисти юкъахь хир бу терроризмна а, экстремизмна а бехкебина, чубоьхкина, амма леринчу хьукматашкахь реабилитацин курс чекхъяьккхинарш.


27-чу январехь, Россехь билгалдоккхуш ду Ленинград фашистийн блокадехь к1елхьараяьккхина де. » Нийсо-Дагестан\n29.01.2020 75 0 niyso\n27-чу январехь, Россехь билгалдоккхуш ду Ленинград фашистийн блокадехь к1елхьараяьккхина де.\nЦунах лаьцна шен вконтакте йолчу интернет аг1онехь яздина Нохчийн Республикин куьйгалхочо Кадыров Рамзана. - Ленинградан оьмарехь уггаре а къаьхьа хан д1айолаелла эзар исс б1е шовзткъе хьалхарчу шарахь, фашистийн Германис г1ала дIалаца тIом болийча.\nМостагIаша го бинчу Ленинградехь шиъ ах миллион вахархо вара, шайна юкъахь диъ б1е эзар бер а долуш. Гуттар а т1е еттачу бомбанаша а, мацалло а, шелоно а цхьаъ ах миллион гергга стаг вийра. Исс б1е дийнахь Ц1ечу армин майрачу т1емалоша, шайн декъехь б1еннаш нохчий а болуш, доьналлица ларйира г1ала. Царех дукхаболчарна Советски Союзан Турпалхо аьлла ц1е а елла, эзарнаш тIемалошна орденаш а, мидалш а елла,- яздина Кадыров Рамзана.\nЦо билгалдаьккхина цхьаалла а, барт а, майралла а хиларо Ленинград ларъярхойн блокада эшо аьтто баьккхина хилар.\n« И хилам фашизм эшийна а, Европа парг1атъяьккхина а хилам санна вайн Даймехкан - Россин оьмарехь Сийлахь толам санна буьсур бу. Сий хуьлда Даймехкан Сийлахь- боккхачу т1еман Турпалхойн. Сий хуьлда Ленинград а, Сийлахь Даймохк а ларбархойн а!»- яздина Республикин куьйгалхочо.\nДаймехкан сийлахь-боккхачу тIаме воьдуш, цуьнан вуьрхIитта шо бен дацара. Хала а, къиза а хиллера цуьнан бераллин а, кхиазхочун а хан, амма халонаша вахчийна, къонахчун\nМашаран дахар ду-кх вайна оьшург\n«Терроризмаца болчу къийсам т1ехь дог лазар» - иштта билгалдаьккхина ду вайн мехкан календарь т1ехь 3-г1а сентябрь. Ткъа кху шара Россехь и иэсан терахь билгалдоккхуш ду\n9 май - Толаман Де\nКху деношкахь 74 шо кхочу советски халкъо Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1амехь фашистски Германина т1ехь Толам баьккхина.9-г1а май – Толаман Де – уггар а ладамечух долу


Тапалаева А. «Керлачу шарах лаьцна» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\n«Керла шо» аьлча, вайна бераллехь дуьйна дуьххьара дагайог1ург елка ю. Даима баьццара, кура лаьттачу диттах оцу деношкахь ца хилча ца волу хьаша хуьлу, школашкахь, берийн бошмашкахь, х1ораннан бохург санна х1усамехь, массо а махкахь. Ткъа мичара, маца деъна и г1иллакх вайн дахаре? Мила ву дуьххьара елка х1отто дагадеънарг?\nХьалха заманахь адмашна дитташ чохь дехаш синош ду моьттуш хилла, царна хьасталуш цхьацца совг1аташдар шайн декхар хеташ а хилла. Ткъа даима баьццара йолчу елкано кхъаьсттина меттиг д1алоцуш хилла дитташна юкъахь. Цу т1е х1ора шарахь, декабрь бутт чекхболуш, адмаша тайп-тайпана совг1аташ ухкуш хилла, синошна олий. Хьалха заманахьлерчу немцоша, елкана т1е лентанаш, х1айкалш, 1ежаш, х1оаш ухкуш хилла, ишта хьуьнан синошна хьасталуш а, Деле беркате шо доьхуш а хилла боху цара.\nИ хьалха заманахь хилла, ткъа вайн заманахь, историкаша дийцарехь, дуьххьара елка Германехь х1оттийна. Юьхьанца хьалдолчу нехан бен таро ца хилла т1е 1ежаш, каьмпеташ, кхин а цхьацца мерза х1умнаш а оьхкина, елка кечъян. Амма хенан йохалла, кхоч-кхочуш, мискачу нахе а кхаьчна, ткъа цул т1аьхьа дозанал ара а яьлла елка.\n1807-чу шарахь Францин императора Наполеона І, немцойн оцу ламастах льацна шена хиъча, Касселе олучу г1алахь елка х1оттаяйтина цу къомах болчу т1емалошна лерина. Францехь дуьххьара елка 1837-чу шарахь х1оттийна. Схьахетарехь, герцогинин Орлеонскаян омрица – и г1иллакх лелочу Германера схьаяьлла хилла иза. Англехь дуьххьара елка 1800-чу шарахь х1оттийна, бохуш дуьйцу, король Георгийн ІІІ х1усамнанна-немкина Шарлоттина лерина. Амма и г1иллакх эццехь ч1аг1делла д1а ца х1оьттина. Цул т1аьхьа 1840-чу шарахь бен ца х1оттийна Англехь елка, т1аккха а королевин Викторин ц1ийндена принцана Альберта Саксен-Кобургскогона лерина.\nАнглехь а, Францехь а елка х1оттор халкъан ламаст хилла, 19-чу б1ешарахь бен д1а ца х1оьттина. Амма вайн заманахь Францехь оцу дезачу деношна кхиош-лелош йолу елканаш еригге а Европана а тоьа.\nЕлка кечъяран ламаст Америке 19-г1а б1ешо юкъал т1ехдаьлча бен ца кхаьчна. Цига а иза Германерчу иммигранташа деъна. 1882-чу шарахь Нью-Йоркехь дуьххьара леррина оцу г1уллакхна йина токаца йолу лампанаш а ухкуш, кечйина елка. Цул т1аьхьа масех шо даьлча, 1902-чу шарахь дуьйна и тайпа елки т1е ухку токаца йолу лампанаш туьканашкахь йохка а йолийна. Ткъа елки т1е ловзоргаш охка дуьххьара японцашна дагадеъна.\nРоссин махка а и г1иллакх немцоша деъна 19-чу б1ешеран 40-чу шерашкахь. Дуьххьара Санк-Петербургехь 1аш болчу немцойн х1усамашкашкахь х1иттош хилла елканаш, ткъа цаьргара схьаэцна, юьхьанца г1аларчу, цул т1аьхьа ярташкарчу бахархоша а х1итто йолийна. Доцца аьлча, 19-г1а б1ешо чекхдолуш Россехь х1ора х1усамехь бохург санна х1оттош хилла елка.\nТкъа Нохчийчу елка кечъяран г1иллакх оьрсаша деъна аьлча нийса хир ду. Баккхийчу наха дийцарехь, дуьненан 1илма хьоьху школаш мискачу нахана маьхза ехкиначул т1аьхьа, Советан 1едал д1ах1оттийначул т1аьхьа, нисло иза. Массарна а дагадог1у хир ду аьлла хетта 1997-1998-чу шерашкахь, коьрта елка вайн махкахь х1оттийнехь а, и муха х1оттийнера, цига ваха ваьхьаш стаг а вацара. Елке даха хьовха, шен г1уллакхе д1асадаха а маьрша дацара адам.\nИштта дагадог1у, 1997-чу шарахь школашкахь елка х1оттор дихкича, хьехархоша 1едале:\n«Берийн т1аьххьара самукъа д1а мадаккхахьара!», – бохуш, дехаршца яздина кехаташ жоп доцуш дисар а.\nОцу хьола юкъара схьадевллачул т1аьхьа, баккхийчарна а, кегийчарна а цхьабосса, синан дарба дара хаза кечйиначу елке ваха аьтто хилар.\n«Маьрша дахар ду кхин д1а!», – бохуш санна хеталора елкано.\nВайнахана дозалла дара 2011-чу шарахь Соьлжа-г1алахь х1оттийна елка еригг Кавказехь а уггаре лекха хилар. 37,5 метр яра цуьнан лакхалла.\nТкъа тахана 1едало елка х1оттор а, совг1аташ далар а, даима хилча санна, ч1аг1делла д1ах1оьттина вайн махкарчу массо а школашкахь, берийн бошмашкахь. И хаза совг1ат, исбаьхьа кечйина елка ца кхочуш тахана цхьа а юрт ца юьсу.\nАмма керлачу шеран деношкахь кечъеш йолу елка, воккхачун а, жимачун а б1аьрг хьостуш елахь а, коьрта долучунна берийн лерича харц хир дац. Шен х1усамехь иза х1отточо а уггар хьалха берийн дуьхьа, церан самукъадаккха х1оттайо. Ткъа царна бен а дац иза дуьххьара хьан я мичахь х1оттийна бохург, церан коьрте хьийзарш кхин ойланаш ю. Шайна баккхийчара кечдина совг1аташ схьаэцар ду царна хьалхара. И хаза туьйра г1оза дехийла царна!


Бер а доцуш зудий, майрий хилла боху 1аш.\nЦеран беран мета еана, эцна кхела бекъа хилла боху, зуд хилла боху.\nЗуьдо к1езий деш цахилла боху, кхело бекъа еш цахилла боху, зудчо Бер деш цахилла боху.\nИшттачу г1айг1анца къанлуш 1ачу зудчунна г1ан дайна боху буьйсанна охьайижча.\nБоккхачу новкъа а яьлла хьо хьалайоьдуш цхьана беша 1аж карор бу хьуна, и 1аж схьа а эцна, схьа а беъна, цуьнах ахьа хьайни, оцу кхеланий. Оцу зуьданий бекъа а бекъна, нийсса кхо ах а йина, ахьа и 1аж баабахь, ахь турпал к1ант вийра ву, кхело турпал бекъа йийра ю, зуьдо турпал к1еза а дийра ду аьлла г1ан дайкха шена аьлла шен ц1ийнадега дийцина цу зудчо.\nДала диканна туьдийла хьан г1ан – аьлла ц1ийнадас, хьайга аьллачу новкъа д1аг1олахь, Дала мукъалахь и 1аж каро а мега хьуна.\nТ1аккха и зуда цу новкъа яха а яхна и 1аж а бахьаш схьеъна боху.\nХаза ламаз дина и ламаз карахь а долуш, 1аж кхо дакъа а дина бекъна боху.\nТ1аккха дукха хан ялале цо турпал к1ант вина, кхело турпал бекъа йина, зуьдо турпал к1еза а дина боху.\nИштта уьш 1аш, к1ентан ворх1 шо кхаьчна. К1ант хьужаре деша д1авелла.\nЦхьана дийнахь оцу зудчунна бекъа езаелла, цуьнан дог-пахе безам бахна боху.\n- Стаг, со оцу бекъин дог-паха дезаделла ю, и ца диъча мегар йолуш яц, и бекъа ен еза ахь – аьлла боху.\n- Делахь, зуда, оцу кхаанна са цхьана кхоьллина ду, оцу цхьана 1ожах кхоьллина а ду, бекъа йича цу вайн кантах х1ун хир ду техьа – аьлла ц1ийнадас.\n- Х1инца и к1ант лахь а, цу бекъин дог-паха цадиъча мегар йолуш яц-кха со – аьлла зудчо.\nХьуьжаре ваханчохь к1ант сацаве аьлла моллица барт а бина, бекъа йен сацам бина кхара.\n1уьйранна к1ант хьужаре д1аваха араваьлча бекъа терсина к1анте олуш:\n- Хьо ц1ахь воцуш селхана со йен къамел дина хьуна цара, хьо хьуьжаре д1аваххалц 1аш бу хьуна уьш.\nСо божличуьра арайоккхуш цкъа терсар ю хьуна, охьатухуш шозлаг1а терсар ю хьуна, логах урс хьокхуш кхозлаг1а терсар ю хьуна, хьо Суна т1е цакхиахь, со йиначу кхочур ву хьо.\nДелкъана бераш арадовлуш, к1ант ара ца валийтина боху к1ант.\n- Аравалийтахьа со, са а ма ду арахь г1улкх – аьлла к1анта.\n- Волуьйтур вац, валийта йиш яц – аьлла моллас.\nБекъа терсина боху. Аравалийта ша элира боху к1анта.\nЦавалийтира боху моллано.\nШоллаг1а а терсина боху бекъа. К1ант юха а ара ца валийтина моллано.\nКхозлаг1а бекъа терсина боху.\n- Хьоьх долу эхь-бехк Дала лоьрийла – аьлла – х1ара т1ара хьан бетах цатоьхча ца волу – аьлла, ласттийна тара тоьхна мола т1ек1ел а ваьккхина хьаьдда вахна ц1акхаьчна к1ант. Ц1ахь, говра д1айихкина охьатоьхна, бисмилла-оллох1уакбар доьшуш 1аш к1ентан да хилла.\nШа т1екхоччушехь т1ара тоьхна шен да кхоьссина д1а а вахи1тина к1анта аьлла:\n- Хьуний, молланий ца тоьхча цавели-кха ша х1ара т1ара.\nБекъа хьалаг1еттина, хьо т1е цакхаьчнехь юьш яра-кха ша кхара аьлла.\nШоллаг1чу дийнахь шен хьуьжаре д1авахна к1ант. Зудчо ойла йина, х1ара к1ант д1овш тесна валийта веза ша, цу бекъин дог-пах цайиъча мегар йолуш яц ша аьлла. Зудчо д1авш тесна ч1епалгаш дина к1ант цавале. К1езанний, бекъанний хиъна иза, цара к1анте д1адийцина, т1аккха аьлла:\n- Хьайна хьалха йиллина х1ума ма яалахь, ма дукха йиъна алий, хьайца чудеъначу цицигана д1а а тассий аравалалахь.\nК1ант ц1авог1уш зуда дуьхьал а яьлла аьлла:\n- Нана яла хьан, хьо сайн цхьаъ бен воцу дела хьуна довха ч1епалгаш а дина 1аш ю-кха со.\n- Дика ду, мама, х1инцца куьйгаш а дилина схьавог1у со.\nНана араяьлчи, шен юург цицкана д1а тесна к1анта, цициг оцу сохьта делла. Йисинарг къайла яьккхина.\nЗудчо ойла йина кхуьнах а цавели-кх х1ара, ас дера деза кхунна сийна ц1е лета догур долу коч-хеча эца аьлла.\nТкъу бекъо юха а д1адийцина иза к1анте, шена т1е цавог1уш чу а ма г1олахь аьлла, чу вахча коч-хечий т1е а ма духалахь, хи т1е а вахна, лийча а лийчина духур ду алий и шиъ хичу а тасий д1ададахийта, т1аккха кхечу туькнара ишттанаш эций уьш т1к а духий схьавола , аьлла хьехна бекъо.\nК1ант ц1авеъча нана дуьхьала яьлла:\n- Ас хьуна коч-хечий эцна, т1едухал хьайгахьа муха хета хьажа – аьлла.\nБекъо ма-аллара хи т1е вахна к1ант, коч-хечий хичу кхоьссина, уьш сийна ц1е летта дага а догуш хино д1адаьхьна. Т1аккха туькана а вахна, вукхарех терра кхин коч-хечий а эцна уьш т1е а дуьйхина ц1а вахна.\n- Ваннах, х1ара вала а вела, сунна дог-паха гура дац, стаг, х1инца кхин къамел цадойтуш, моллега к1ант саца а вайтина и бекъа кхана ен еза вай – аьлла зудчо шеен майрачуьнга.\nБекъо д1ааьлла к1анте:\n- Х1инца юха а со ен барт бина 1аш бу хьуна уьш, хьо хьуьжарехь саца вайтина моллега.\n- Цу хьуьжаре а г1ура вац кхин со – аьлла к1анта – адам схьагулдан деза.\nНах схьа гулбина, пхьоьг1анехь аьлла цо:\n- Бер доцуш 1ийна да-нана дара сан, Бера меттана х1ара зуд, х1ара кхела а яра кхеран лелош, иштта г1ан а гина, цу г1енаца дас г1о аьлла яхна 1аж а биъна, цу бахьанца дуьненачу даьлла а дара шаьш кхо са – к1еза дийча ша лийра волуш, бекъа йийча а ша лийра волуш, со вийча уьш лийра долуш.\nХ1окху бекъанан дог-паха дагаеъна, иза яаархьама, сан нанас цкъа д1овш тесна юург а кечйи суна, шозлаг1а сийна ц1е леташ йолу коч-хеча ийци, юха молланега со хьуьжарехь саца а вайтина бекъа ен гирти х1орш, и цаейта т1ара туьйхи ша цкъа дена, шозлаг1а моллина иштта бехкала а ваха. Со д1аваха волу, со махках вала волу, сан кхин кхузахь 1ойла дац. Схьало сан, турпал к1еза, схьало сан турпал бекъа – аьлла, т1е а кхайкхина, шеен бекъан т1е а ваьлла, 1одикайойла сан йижарий, вежарий, 1одикайойла сан мехкан дай аьлла к1ант д1авахара.\nМаситта дийнахь некъ бина к1анта. Лелаш исс корта болчу Хожин махка кхаьчна иза. К1анта аьлла шен бекъегий, к1езегий:\n- Со к1адвелла, со охьавижа волу, нагахь сана вайна т1е х1ума йог1уш хилахь, суна ког тохий со самаваккхалаш, шаьшиъ ма латалаш.\nХ1орш махка баьхкина тоса а Белла исс корта болу Хожа хилла дог1уш багах суьйнаш а туьйсуш. Кхело ког тоьхна самаваьккхина к1ант. К1анта аьлла:\n- Цхьа сунна т1е ма кховдалаш со к1ел цависахь, со к1ел висахь т1аккха г1о дийра ду аша.\nЧ1ог1а лета и шиъ. И шиъ леташ цаьршимма д1аетташ йолчу 1аьнаро дохк х1оттийна вовшен ган а цагуш, цаьршимма д1абетташ болчу когаша г1одаюккъалц лаьттах вахийтина и шиъ. Т1аккха шаьшиъ лаьтта ваха воьлчи к1анта тур хьоькхуш кортош даха долийна Хожин. Барх1 божийча, иссалг1а битахьара шена аьллаХожас, ша йинчу г1алийн да вийра вара хьо аьлла. Ткъа паччахь вина чухиъна Хилла иза цу г1алина. Кхина ла цадуг1уш иссалг1а корта тоьхна схьа а баьккхина, шеен таьлсаш (сумка через плечо)\nЧу а тесна, барх1 кортий, 1уьллуш долу Хожий дита а дитина д1авахна и цу г1алийчу, Хожа 1ийначу мете.\nЦигах Хилла Хожас яцош йо1, цуьнана г1улкхаш деш, цунна юург еш г1арбиш (служанка) , генара вог1уш к1ант гинчу йо1а мохь бетта болийна:\n- Дела доьхьа ма ваг1ахьара хьо кхуза, исс корта болу Хожа т1екхачахь цо вуьйра ву хьо.\nКху махка адам дан даьхьаш дацара, кху махка цхьа Адам долуьйтуш дацара – аьлла.\n- Исс корта болу Хожа кхин кху наь1арга дог1ур дац. Цо кхин хьо хьийзора а яц. Барх1 цигахь бу хьуна, цхьаъ х1ара а бу хьуна –гарс аьлла корта охьакхоьссина – и новкъара д1адаьлла хьуна!\nТ1аккха к1анта хаьттина ц1аяха лаьий хьуна аьлла. Шена юьрта яха эхь хетар ду аьлла йо1а.\nЙиша хила лаьий хьуна – нанас вина ваша хир ву ша аьлла.\nДевеший шича хила лаьий хьуна - шича хир ву хьуна аьлла.\nНанас вина ваша хила, хьо шен нанас вина а цахилча, де веши шича хила, хьо шеен девешина вина а цахилча ша муха эра ду. Шена къур1ано, жайно ма-баххара хьан х1усамнана хила лаьа аьлла йо1а.\nЭццигахь мах а бина зудий, майрий хилла цаьршинах.\nДеррига а адам исс корта болу Хожа д1адаьлла бохуш оьхуш хилла цига, цу Хожас махках даьхна долу адамаш хилла уьш.\nЦхьа зуда еъна ладог1а к1ант Хожех муха тоьлла, к1анта цадийцина, иштта лата кхоьллина ву-кха ша аьлла 1ийна. Иза д1аяхча чохь аьлла цо, шеен г1одаюккъахь цхьа шаьлта ю аьлла, иза д1аяьккхича ша турпал хир вац аьлла, ша вела ву аьлла, ткъа важа араяьлла зуда г1ам хилла, иза цициг хилла чу а еъна. Маьнги к1ел ладуьйг1уш 1аш хилла, цунна хезна к1анта дуьйцург.\nК1анта аьлла нагахь сана ша ара ца валахь, тохий не1 схьа а еллий чудуьйла, шен г1одаюккъехь шаьлта юй хьажа. Дей, буьсий д1адаьлла иза ара ца волуш. Не1 йохийна чоьхьаяьлла бекъа, д1асакарчийна 1ант, ца хилла доьхкий, шаьлтий. Араиккхина деда доьдучу к1езина кула т1ехьа лечкъина 1аш долу г1ам гина. Т1екхетта схьа а лаьцна, ша вовшах доккхур ду хьо, схьадийца мича даьхьна шаьлтий, доьхкий аьлла.Ша к1езо билггал дуьйра дуй хиъча, даьхьна х1орда чу кхоьссина ша аьлла г1омо. Т1аккха аьлла , Хожин исс корта баьккхинчу цо, кхузахь адам даха а дуьтур дац аьлла иза валийта д1адаьхьна ша аьлла.\nХ1орд бекъа Белла, цу чохь 1уьллуш гина доьхкий, шаьлтий. Бекъега г1ам д1а а лацийтина, к1еза х1орда чу иккхина шаьлтий, доьхкий схьа деъна.Т1аккха чу а даьхьна уьш к1антана т1е охьадиллина, цуьнан зудче г1одаюккъе д1а а дехкийтина, к1ант аравалийтина.\nГ1ам д1а а х1оттийна аьлла, хьокхо даьхьнера хьан шаьлтий, доьхкий. Турпал к1езой, турпал бекъас д1асаозийна ши дакъа дина боху оцу г1омах.\nИ берриге а Бахам шайна а болуш, и зуда а йолуш, оцу дех-ненах д1а а къаьстина, цу геначу махкахь ваха хиъна боху и к1ант.\nДика мел дерг вайна хуьйла, вон мел дерг гена а долийла.\nШаипов Саида д1аяздина Магомадова Нурбикера йина йолчу 1917ш. Урус-мартана яхархо.


Краснодарера Соьлж-ГIала тIех-чехка аьчган некъ билларх ойла хийцина Москох\n2025-гIа шо тIекхачале некъ бина балийта Iалашо яра Кадыровн.\nКхушара Мангалан-бутт чекхболуш Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дехар дира Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире Краснодарера Соьлжа-ГIала валош тIех чехка аьчган некъ билла. Цхьадолчу хьасташа даржорехь, 2025-гIа шо тIекхачале некъ бина балийта Iалашо яра Кадыровн. Цуьнах лаьцна яздора, масала, "Коммерсанто".\nГазето бахарехь, экономикан а, транспортан а министраллашна проект кечъяр тIедожийнера Путина.\nТкъа хIинца, Маршо Радион Оьрсийн сервисо яздарехь, Соьлж-ГIалахула чекхболуш Карснодарера ХIинжа-ГIала кхаччалц билла юьхьарлацна хилла аьчган некъ юкъарбаьккхина 2024-чу шаре кхаччалц ахча дала кечйинчу проекташна. Иза гуш ду, Оьрсийчоьнан Iедалан сайта тIехь арадаьлла документ тидаме эцча.\nГовзанчаша чIагIдора, 400 километр сохьтехь чехкалла а йолуш цIерпошташ лелийта и некъ билла 1 триллион 200 миллион сом оьшу бохуш. Гарехь оццул ахча доцучух тера ду бюджетехь.\nИштта, цу документо гойту планехь хилла Сочера Джубга гIала боьду машенийн некъ буьллур ца хилар а, Сахалин гIайрене аьчган некъан тIай тасар билгалдаьлла цахилар а.\nГIадужу-беттан 11-чу дийнахь Оьрсийчоьнан министрийн кабинето тIечIагIйира 6 триллион сом мах болу 2024-чу шаре кхаччалц йолу магистралийн инфратруктура тоян а, шоръян а кечйина план.\nРБК-но дийцарехь, цу юкъахь хила безаш бара Кадыровс Путине бан безара аьлла хьахийна некъ. Амма тIеххьара Iедало тIечIагIйинчу вариантана тIехь иза бац.\nБац цу тIехь 120 километр сохьтехь чехкаллица Сочера Джубга ваха аьтто бийр болу 1 триллион 200 миллион мах болу некъ а. Ткъа Путина проект кечйе аьлла омра делла Сахалине аьчган некъан тIай дуьллур ду, аьлла яздина ду нагахь иза таса бюджетера доцу ахча карадахь.\nРБК-н хаьстано дийцина цу агенталлана лаккхарчу сихаллин аьчган некъ биллар чекх ца даьлла проект кхоччуш кечйина ца хиларна а, дукха йоккха харж яр оьшуш хиларна а. Амма Iедало кечйинчу плана тIехь хицамаш бан мега, иза тIечIайина яьлла аьлла ца Iаш, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.


официальный сайт » Культура: Итон-Кхаьллахь музыкин школа\nКультура: Итон-Кхаьллахь музыкин школа\nКху тIаьххьарчу шерийн боламан билгало хилла вайн дахарехь хуьлуш болу керл-керла хиламаш. ХIинццалц вай дозаллица дагардора дIогахь керла школа йина, кхузахь маьждиг доьттина, эццахь тIай тиллина бохуш. Дахаран хьелаш тодаларе хьаьжжина, вай ягарйо гIалин керла гIишлош, буьйцу районашкахь хилла бIаьрла хийцамаш. Царах ю лаьмнийн Итон-Кхаьллахь схьайиллина берийн музыкин школа а.\nБIаьстенан делахь а, Iаьнан ачонах далаза долчу шийлачу догIанан ладаро корал арахь сингаттамца, йиш хаьдда ен гIовгIа шера къаьста нохчийн халкъан артиста, илланчас Ясаев Мохьмада урок лучу класса чохь.\nЦIен йовлакхаш а техкина, хьехархочуьнга дукха лерина ладоьгIуш Iа хин болу «баккхий артисташ», кхузарчу юкъардешаран 2-чу классан дешархой. Элпаш а, йоза-дешар а Iемина дукха хан яцахь а, цара хазахетарца Iамадо ноташца дешар а. Шайна а ца хууш, доккха ирс долуш бераш ду уьш – церан хьехархо, мукъамийн дахаре дуьххьарлера гIулч яккха уьш Iамош «Машаран илланча» аьлча мичхьа а вевзаш волу Ясаев Мохьмад ву.\n– Ши бутт бу со Итон-Кхаьллахь кху школехь болх беш волу, – дуьйцу Ясаевс, – хIара меттиг гена хеташ, некъашца а, Iер-дахарца а долу хьал аьрха хеташ, районан культурин отделан хьаькама Ш.Исмаиловс а, сан куьйгалхочо Дешаран-методикин туьшан хьаькама I.Саиевс а лаьмнашкарчу музыкин школехь болх бан «захало» дийцича а тIе ца воьрзуш, Iаш вара со. Эххар а и гIуллакх нисделла воккхаве со. Дукха хьекъале, ийманехь бераш хилла кхузахь, кху чохь берш Муртазова Милана, Закариева Амнат, Закариева Мата, Гайтукаева Иман, схьакхача езаш кхин цхьа Иман а ю. Кху берашна нотни грамота а, вокал а Iамор сайн коьрта гIуллакх хета суна. Кхаьрца чIогIа сакъерало сан. Ноташца бечу балха тIехь дика кхиамаш бу тхан. Iуьйранна уьтталгIачу ах даьлча, шийтта даллалц юкъардешаран школерчу 2-3-чу классера а, шиъ даьлча, диъ даллалц 3-4 классера а берашца болх бо ас, ткъа хIара болх бина ваьлча, баккхийчаьрца беш а болх бу сан – исбаьхьаллин куьйгалхочун даржехь. Кху районехь иллеш олуш, эшарш локхуш, пондарш локхуш алссам кегийрхой бу. Церан аьзнаш, аларш, пондарш нисдеш а болх бо ас.\n– Ткъа муха карийна хьуна хIара меттиг?– хаттарна жоп луш Ясаевс дийцира:\n– Туьйранахь буьйцу мохк хилла хIара. Кху Делан Iаламах воккхавийна ца волу со. Iуьйранна самаваьлча, гобаьккхина гучу башлаьмнийн баххьаша дог тIома доккху, ткъа хIаваан цIеналла-м, мел чуоьзча а ца Iебаш, башха ю. Кху къеззигчу хенахь могашалла таелла йогIу сан. Син паргIато йолу меттиг ю хIара. Ткъа адамаш мел дика ду!\nШайн гIуллакхах сакъерадаларца районан музыкин школах лаьцна дийцира районан культурин декъан куьйгалхочо Ш.Исмаиловс:\n– Итон-Кхаьлла, Шуьйта, Соьлжа хIара кхо район яра вайн республикехь музыкин школа йоцуш. И гIуллакх вайн паччахьна дIатосаделла, цуьнан лехамца, аьхка схьайиллина болх беш ю тхан школа. Кхузахь кхоъ отделени ю – дечиг-пондар, кехат-пондар, фортепьяно. Iемаш 50 бер ду. Бакъдерг аьлча, Дала шайна делла похIма долуш бераш а ду. Царна дечиг-пондар Iамош музыкин говзанча Исаев Ваха ву. Вокал Iамош ю Имадаева Iаламат. Нотни грамота а, фортепьяно а Iамош ву Ясаев Мохьмад. ХIара санна волу говзанча хилар тхуна боккха кхиам а, юьхькIам а бу. Иштта ву балетмейстер Абубакаров Адам а. ЧIогIа шен балхаца бала болуш а, цунна сагатдеш а ву иза. ХIинцале 20-х бер вовшахтоьхна а, церан масаллин хелхар а гайтина цо. Дала мукъ лахь, ишттачу говзанчийн гIо-накъосталлица, Итон-Кхаьллан районехь, культура лаккхарчу тIегIанехь хирг хиларх тешна а ду тхо.\n« «Без культуры нет нации»


Доьзалехь ницкъбарна дуьхьал низам тIеэца реза бац Нохчийчоьнан Iедалхой\nДоьзалехь Iазап латторах юкъаяккха хьийзочу низаман проектна дуьхьалбевлла Нохчийчохь дIаяьхьначу горгачу стоьлехь Къибласеда Кавказан векалш. Дакъалаьцна гуламехь Нохчийчоьнан а, Дагестанан а, Кхарачойн-Чергазийчоьнан а, Ставрополан а, Оьрсийчоьнан кхийолчу регионашкарчу а юкъаралхоша. Ишта цхьанакхетарехь хилла Москвара а, Санкт-Петербургера а дайн-нанойн организацеш а, кхечу пачхалкхашкара эксперташ а. Царна хетарехь, доьзалехь ницкъбарх низаман проект Оьрсийчохь лелачу ламасташна а, барамашна а дуьхьал хилла ца Iаш, цо кхерамечу хьоле берзабо доьзал, оцу бахьанашца, Iедална реза хир бац бахархой, цо кхиор ю экстремизм а, адамашлахь радикалан хьежамаш а.\nДахначу кIирандийнахь Петербургехь митинг хIоттийнера низамна дуьхьал болчара. Гулбеллачара дIахьедира, инициатива хьалхатоьттурш Малхбузе а, феминистийн организацеш а, гейш а бу, доьзалан мехаллаш йохо Iалашо йолуш аьлла. "Катюша" патриотикан проектан коьртачу редакторо Цыганов Андрейс дIахьедира, ша дукха хан йоццуш Нохчийчохь хиллера, кечъечу низаман проекто синтем байинера церан. Къилбаседа Кавказан республикашкахь протестхой акцеш юьйлаяла куц ду аьлла, билгалдаьккхира Цыгановс.\nПачхьалкхан Думан депутаташ хийцамаш бан дагахь бу доьзалехь ницкъбарх долчу низамехь. Низаман проектехь билгалдаьхна тIедилларш ца лардинчунна таIзар дар чIагIдар хьехна депутаташа. Царна хетарехь, дуьххьара низам дохийначунна административан жоьпалла дуьхьалдаккха деза, ткъа шолгIа низамна тIехвалахь - бехкзуламан гIуллакх дуьхьал даккха догIу.\nДепутатийн хийцамаша доьхкуш ду ишта, доьзалехь ницкъбарна тIехь терго латточу юкъаралхойн организацешна, полицига дIахьедар дан, нагахь шена тIехь ницкъбинчо пурба ца лахь.


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Зуда берах ца хилийта бахьанаш лело мегаш дуй? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум варахьматуллахI! Лераме тхан бусалба ваша Олхазар, Дала латта войла хьо тхуна, тахана бусалба динах ненан маттахь хатта метиг хилар доккха совгIат ду суна, иштта кхечарна а хир ду аьлла хета суна.\nСан хаттар: Стага шен зудчуьнца гIулкх доуьйтучу хенахь шен зуда берах ца хилийта лелош бахьанаш ду-кх (презерватив а, цхьацца молхан бIаалгаш а). Уьш лело мегаш дуй, цхьана ханна, масала цхьана шарахь я шин шарахь, я шиъ-кхоъ, я диъ-пхиъ бер делахь, кхин бер цахилийта лело а мегий и духьало?\nДала диканца бекхам бойла хьуна. Ларамца, хьан дин ваша Халид\nЦхьаъа бахьана а доцуш, бер ца хилийта бахьанаш лелор дика лоруш хIума дац, ца лелийча мелехь долуш хIума ду. Ткъа нагахь санна цхьа бахьана делахь – тIаккха шен билламашца мегаш ду бер ца хуьлуьйту бахьанаш лелор.\n● Хьалха-хьалха хиллачу бусалба нахана девзаш хилла дац таханлера бер ца хуьлуьйту керлаюкъадевлла бахьанаш, ахь хьайн хаттарехь хьахийнарш санна долу. Хьалха девзаш хилларг – майрачо шен хи зудчух къастор ду. Иштта оцу цIарца девзаш а ду и хаттар жайнашкахь, «дIакъастор», «къастор» аьлла. «Къастор» бохучуьнан маьIна – майрачо шен хи (оралла) шен зудчуьнан бехкеметтигал арахьа охьадалийтар ду. Вуьшта аьлча, шен зудчух шен хи къастор ду иза.\nЖабира – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Оха тхайн зударех тхайн хи къастадора, АллахIан элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – заманахь, Къуръан охьадуссуш а долуш, ткъа иза ца мегаш хIума хиллехьара Къуръано иза ма де аьлла хир дара тхоьга». Кхечу дийцарехь цо иштта аьлла хиллера деана а ду: «Оха тхайн зударех тхайн хи къастадора, оха и хIума деш хилар АллахIан пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дIа а кхечира, цо тхоьга иза ма де а ца элира».\nОцу шина хьадисо гойтуш ду иза мегаш хилар, иза хьарам ца хилар.\nТIаккха, кхечу хьадисехь деана ду, зудчух хи къасторах лаьцна Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттина хиллера аьлла, тIаккха цо иштта жоп делла хиллера\nаьлла: «Дийна доллушехь бераш къайлах дайъар ду иза». Ткъа хIокху хьадисо гойтург иза мегаш ца хилар ду.\nЦунах лаьцна Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «И хIума «макрухI» (дича къа а доцуш, ца дича мел а болуш долу хIума) ду вайн Iелам-нахана гергахь, муьлхха хьолехь а, муьлхха зудчуьнца а; хIунда аьлча иза тIаьхье хадоран некъ бу, цундела деана ду хьадисехь, - «дийна доллушехь бераш къайлах дайъар ду иза» - аьлла; ткъа хIара хьадисаш цхьаьнатохаран некъ иштта бу: иза ца магош долчу хьадисашкахь дерг – иза «макрухI» хилар гойтуш ду, ткъа иза мегаш хилар гойтучу хьадисашкахь дерг – иза хьарам ца хилар гойтуш ду, дика доцучара и дIадоккхуш ду бохург а доцуш».\nЦундела, шен зудчух шен хи (оралла) къастор хьарам дац, делахь а ца лелийча мелехь ду иза.\n● Цигара схьа девза вайна бер ца хилийта лелочу таханлера бахьанийн хьукм а, хIунда аьлча церан хьукм «къасторан» хьукманах схьаоьцуш ду, церан массеран маьIна цхьаъ долу дела.\nТаханлера Iелам-наха цундела аьлла, бер ца хуьлуьйту бахьанаш лелор – хаттар юкъахь хьахийна дерш санна долу – дика лоруш дац нагахь санна уьш лело цхьаъа бахьана дацахь, уьш лело цхьаъа хьашт дацахь. Амма нагахь санна и хIума лелорна цхьа бахьана делахь, цхьа хьашт делахь, тIаккха мегаш ду уьш лелор, хIара билламаш кхочуш хилчахьана:\n1 – И бахьанаш лелорах зудчунна зен хуьлуш ца хилар. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Мегаш дац зен дар ша́ шена а, кхечунна а». Цундела билггал хууш хила деза, масала, бер ца хилийта лелочу молханаша зудчунна зен деш ца хилар.\n2 – И бахьанаш лелорна майра а, зуда а ший а реза хилар. Нагахь санна цаьршиннах цхьаъ реза дацахь мегар дац иза, хIунда аьлча доьзалхо хилар доьзал кхолларан уггар коьртачу Iалашонех ду, иза цаьршинан шиннен а хьакъ ду, бакъо а ю, цундела майра реза а воцуш и хIума лело мегар дац зудчо, зуда реза а йоцуш лело а мегар дац майрачо.\n3 – Бер хиларан некъ даиманна дIабаккха, доьзалхо хилар даиманна йолчу ханна дохо Iалашо йолуш лело мегар дац и бахьанаш, хIунда аьлча доьзалхо цкъаъа хуьлуьйтур воцу бахьанаш лелор хьарам ду, мегаш дац. Шейх ВахIбат Аз-Зухьайлийс дийцина Имам Аз-Заркашийс цу хьокъехь аьлларг: «Мегаш ду бер ца хуьлуьйту молха-тайпа бахьана лело цхьайолчу ханна, «къастор» санна. Цкъаъа бер хир доцучу кепара молха-тайпа бахьанаш лело мегар дац».\nТкъа уьш лело магош долу бахьанаш а, хьашташ а хIун ду аьлча – Iелам-наха церан хьахийна долу масалш иштта ду: тIаьхьий-хьалхий бераш дар бахьана долуш зуда кIадйалар, йа гIелйалар, йа цуьнан могшалла галйа́лар, йа бер дича зудчуьнан могшалла телхар хилар, зудчунна берах хилча чIогIа йоккха хало хуьлуш хилар, зудчуьнга бер «кесарево» йеш бен далуш ца хилар, бер дакхо дезаш хилар, бераш кхио дукха хала хир долчу кепара совдовлар, иштта кхидIа а.\n● Кхузахь билгалдан деза цхьа хIума: бер ца хилийта тахана лелош долчу бахьанех цхьа бахьана ду оьрсийн маттахь «спираль» цIарца девзаш, иза дукха даьржина лелош а ду. И «спираль» йиллар дика лоруш хIума дац, йа цхьаболчу баккхийчу Iелам-наха ма-аллара, мегаш хIума дац. Шейх Мухьаммад Ал-Мухта́р Аш-Шинкъи́тIийс – Дала Iалашвойла иза – аьлла: «Спираль» - иза зудчуьнан бехкеметте юьллуш хIума ю, иза доьзалхочух ца хилийта. Мегаш дуй и йиллар, йа мегаш дац? Оцу хаттаре хьаьжира со, иза магош болчеран дешнашка а хьаьжира со, цара и хIума йилла магорна далош долчу шариIатан Iилмангара а, лоьраллин Iилмангара а бахьанашка хьаьжира со, тIаккха шариIатехь нийса лара мегар долу цхьаъа бахьана ца карийра суна и хIума йилла мегаш хиларна. Цундела, цу хаттарх схьа гуш дерг а, билгалдолуш дерг а иза йилла мегаш ца хилар ду. Иза ца магаран масийтта бахьана а ду:\nЦундела, зене доцу, хьарам доцу кхидолу бахьанаш лело аьтту а болуш и бахьана лело мегар дац бер ца хилийта.\n Имам Ан-Нававий, «Шархь сахьихь Муслим», 10/9-10.\n Шейх ВахIбат Аз-Зухьайлий, «Ал-фикъхI ал-исла́мийй ва адиллатухI», 4/194. Билламаш бийцина жайнаш: «Фата́ва́ аш-шабакатил-исла́миййахI», фатва № 18375; «Фата́ва́ ал-ладжнатид-да́имахI», фатва № 18591; «Фата́ва́ Шейх Мухьаммад Ал-Мунадджид», фатва 12529.\n Иза вайн Шейха Мухьаммад Ал-Мухтар Аш-Шинкъи́тIийс шега деллачу хаттарна маттаца делла долу жоп ду, «За́дул-мустакъниI» жайнин маьIна дечу хенахь. Хьажа, йа ладогIа: Шейх Мухьаммад Ал-Мухтар Аш-Шинкъи́тIий, «Шархь за́дил-мустакъниI», 24\_22, «Шархь сунан ат-Тирмизий», 2\_40; Иза мегаш дац аьлла кхин а: «Фата́ва́ аш-шабакатил-исла́миййахI», фатва № 22784, 4219, .


Дикаллин, къинхетаман, аьхналлин г1айре хилла лаьттина зуда нохчийн юкъараллехь. Шайна хьалха х1иттинчу халонаша, вуонаша эша а ца деш, догкъеда, дахаре кхийдаш схьаеъна шушиъ.\nИштта аш шайн къинхетамечу серлонца къагийна хийлачу г1ийла-мискачийн, заь1апчийн, де доьхначийн дахар. Цундела Мехкан Нана боху Сийлахь ц1е йоккхуш ю Айманин вайн махкахь а, махкал арахьа а. Нохчийн бакъйолчу зудчун дахар Меднин дахаран масаллехь го. Ткъа генарчу оьмарашкара дуьйна схьадог1уш ду, нохчийн зуда эсалаллин, дикаллин масал хилар. Тахана мах хадийна вер а вац нохчийн зудчо къона чкъор кхетош-кхиорехь лоцучу декъан.


Милицех бола дагалоацам - Сердало\nУкх деношка милице цIай да. Дуккхача наха дагаух, йIаьххача хана зуламхошца къовсам лоаттабеш, наьха сатем лорабеш, шоай балха декхараш дика кхоачашдеш, чакхбаьнна нах. Уж вай мехка кIезига а хиннабац. Царех цаI вар милице подполковник Зангиев Саварбик. Наьсарен района милиценна, со зIамига волаш, кулгал деш хиннараш арахьара тIаиха, кхыча къамех бола нах бар. ХIаьта 70-ча шерашка цу балха тIа гIалгIа хьожаваьв аьнна хезар тхона. Нах теша а тешар, теша а тешацар цу хабарах, хIаьта а дукха ха ялале массанена яйзар цу сага цIи. Из вар подполковник Зангиев Саварбик. Сайна эггара хьалха из вовр а вовзар а дувца безам ба са.\nХIанз Барта майда йолча моттиге дар из. Цхьа малара дагахьа вола зIамига саг вар цу хана яьнна, вайцига дикка яьржа хинна IажагIа такси хьаллоаллаш, хьовзаеш, цунга цхьа во мухь ухийташ хьувзаш. Нах, ма хулла цунна гаьнабовла гIерташ, болхар. Бераш, кхерамах диззача бIаргашца хьежар, хIанз фу хургда-те, сенца чакхдаргда-те цу зуламхочо леладер, яхаш. Цу хана, шийца цхьа-ши кхалсаг йолаш, гIашлой лелача новкъа гIолла хьалвоагIар, юкъерча дегIара вола, хьаьрча, маьженашка низ бола къонах. Хетаргахьа уж кхалнах накъабаха араваьннавар из, цу юхе дагIача вIаштIара даьча цIеношкара. Чархех кIур дIаухаш, хьувзаш йола машен бIаргаяйча, кIирвенна цунна бIарахьежаш а лаьтта, шийцарча кхалнахах хьа а къаьста, машенаш лелача новкъа ваьлар из. Шийна юхегIолла тIехъэккхача машенага кулг айдир, бакъда чувагIа малара дагахьа вола зIамига саг цо яхар де дага вацар. Машен, къонахчоа мух тохаш, юххе гIолла тIехъийккхар. Из дир цо, шозлагIа шийга кулг а айдаь, саца аьлча а. АргIанара го а баьккха, такси ше волчахьа Iойолаелча, къонах цун новкъа дIаэттар. Тхо, геттара цунца сакъердалуш, цох фу хул ца хьежача дIа ца дохалуш, латтар. Шийна новкъа нийсвеннача сага хьалха сецар «Волга». БIаргногIар тохача юкъа, водитель вагIача оагIорахьара ниI йийллар къонахчо, цу наIарах, из-м йоккха тамаш а яр, чу а ваьнна, тIехьашкарча гIанда тIа нийсвелар из. Дукха ха ялале, тхона яйра такси лехкаш ваьгIачун пхьукIоаг чу латтача кIор мо Iаьржача тепчан юхь. Цар фу дийцар белггала тхона хазанзар, бакъда машен вовзаш воацача къонахчо милице Iочуйигар. Наха юкъегIолла чакхдаьлар «шиш-пиш». Тхона хIанз а хацар из малав. Бакъда цига лаьттача, цу юхе баьхача къонахаша оалаш хезар, из милице керда вайта начальник Зангиев Саварбик ва, аьнна. Оаха, бераша, доаккхал дора из гIалгIа хиларах а, иштта денал долаш хиларах а. Тхоашта дайна хIама, шоллагIча дийнахьа школе а, тхоаш дIа мел кхаьчача а дIадувцар оаха, милице подполковник миштав наха дIахайта гIерташ. Каста тхо деша даьгIача школе аха даьлар цун цхьадола бераш. Цар да иштта воккха эпсар хиларах, массане сий дора керда баьхкача дешархой, уж беза лоархIар. Цун керттера бахьан дар аьнна хет сона, гIалгIашта юкъе боккхий эпсараш кIезига хинна хилар. Цудухьа царех къаьстта чIоагIа доаккхал дора. Подполковника, полковника седкъий баламаш тIа дада нах бIаргаго хала дар вайцига, вай къаман ва а вацар уж ши-кхо саг мара.\nИштта вайзар сона а са ханара долча Наьсарерча цхьадолча берашта а гIорваьнна вола, цу хана гIалгIаша доаккхал деш, вувцаш хинна районерча милице керда хьаким. Белгалдаккха деза из цу балха тIа волча хана, Наьсарерча зуламхошта духьала лоаттабеш хинна къовсам ирбенна хилар, деш дола къоалаш, нах боабар, царех тарра кхыдараш дикка кIезигденна хилар.\nШоллагIдола Саварбикацара вIашагIкхетар а вIалла дагадоацаш хилар са а са новкъостий а. 1975 шера, школа чакхъяьккхачул тIехьагIа, со деша эттар Шолжа-ГIалий тIарча Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультета къаман отделене. Вешта аьлча, со кийчлуш вар наьна мотти литературеи хьехаш вола хьехархо хила. Вахаш «Минуткерча» студентий общежите вар со. Тхо дахача 104-ча цIагIа биъ маьнги латтар. Цу чу ваха вера хьатаро, даиман эрсий мотт бувца зIамига саг. Цкъаза тхо делалора цох, гIалгIай мотт мишта хьеха воалл хьо, аьле. Цу хана тхона цох ховш хIама дацар, из Зангиев Iалихан хиларал совгIеи, Знаменская яхача нохчий станицера из хиларал совгIеи. Бакъда цхьа-ши бутт баьлча тхо цецдоахаш моттиг нийсъелар. Цхьан дийнахьа тхо дахача цIагIа чувера баламаш тIа доккха седкъий дада, хоза товш бола милице гIирс бувха саг. Сона цу сахьате вайзар, моцагIа вайна къонах. ХIанз-м из вовза вIалла хала дацар, тIерча барзкъо хьахайтар из малав. Тхога массанега дахар-денар хаьттачул тIехьагIа, ше Iалихана да хиларах дийцар цо. Тхо мишта дах, фу эш, хетта волавелар Зангиев. Деррига гIулакхаш хаьтта ваьлча, тхо хIама даа хьийхар цо. Нийса делкъийна хIама дуа ха яр из. Общежитен юхе яр «Махачкала» яха, цу хана Шолжа-ГIалий тIа дика лоархIаш йола кафе. Цхьаккха дича из саца а ца сеца, хIама даа дахар тхо. МоллагIа шоашта эша хIама хьаоалаш хилалаш, аьнна, дIавахар из. Цул тIехьагIа цкъа а шозза а яхар санна вера из тхо долча, ший виIий гIулакхаш миштад хьажа. Iалихан харцахьа вацар, цудухьа цунна латкъаш саг лаха хала хургдар. Дукха Iанзар из тхоца, цхьа шу даьлча литературни отделене ваьлар, къаман отделенера дIа а ваьнна. Тхона из дикка новкъа а хилар, безам бацар подполковника воI тхоашцара къастийта. ХIаьта а де хIама дацар. ХIанз кхычахьа ваха дIавахар из, цудухьа Саварбик а кхы вагIацар тхо долча.\nКхоалагIдола подполковникацара са вIашагIкхетар хилар, дийша а ваьнна, саг а йоалаяь, Шолжа-ГIалий тIа книжни издательстве балха волча хана. Каст-каста милице опорни пункта гIо де даха дезаш хулар тхо, боад къовлабенначул тIехьагIа городера сатем лорабе а, бокъонаш телхаераш юхатоха а дагахьа. Цхьан сарахьа Октябрьски районерча гIишлонхой общежитешка нийсделар тхо. Укхазарча милиценна гIо де хьожадаьдар тхо. Комендант волча чудаьлча, цецваьлар со. Истола хьатIахайна вагIар, баламаш тIа кхуллаш милице бушлат йолаш вола эпсар. Из атта вайзар сона. Зангиев Саварбик вар тхо кхаьчача общежитен тIахьожаш хиннар. Хетаргахьа, цу чу баьхараш лийца а боахкаш, болх беш бола нах бар. Се дIавовзийтар аз Саварбика, цул тIехьагIа Iалиханах, берригача дезалах хаттараш дир. Дезал лакхе йийцача Знаменская яхача станице ба ший, аьлар цо, ше укхаза балха ва. Дикка ха яьккхар оаха цхьацца дагалоацамаш, балхаца ювзаенна моттигаш ювцаш дагIаш. Цу хана Саварбик воккхалгахьа леставар, цун къамаьлаца а дерригача дегIаца а хоалора из балха тIа кIаьдвенна хилар. Из дар цунца са хинна кхоалагIа, тIеххьара вIашагIкхетар. Зангиев Саварбик са дагахьа висав; майра, зулам деш вола саг юхатохара ший са кходеш ца хинна саг санна. Цул совгIа, дика да, Iимерза, наха тIера саг санна а дагавоагIа сона милице эпсар.\nМилице цIай дездеча ухк деношка дукха нах ух вай республикан МВД цIагIа болх беш йолча музее. Из эггара хьалха е йолаяьр, ше валлалца цу чу болх баьр вар Абадиев Бек. Тахан дагалаца веза аьнна хет сона селлара боккха болх дIаболабаь, дуккха хIама карахдаьнна дIаваха саг. ХIара шинарча дийнахьа Iуйрийна 10 даьлча денз, сайрийна 17 сахьат даллалца нах цига чубаха, хьажа йиш йолаш ба. ДIадахача шинарча дийнахьа цу музейга хьажа ваха хилар со а. Цу чу милице болхлой шоаш а хул, хьалха дIабахача боккхагIболча шоай новкъосташка хьажа баьхка. Цу дийнахьа цу чу нийсвелар сона полковник Яндиев Iаьла, кыбола милиционераш. ХIаьта цхьаннахьа йисте керда стенд хьаеш боахкар дукха ха йоацаш укхаза балха баьхка кагий нах. Йоккха шиъ зал я музейга. Хьалхаръяр спорте даьха лоархIаме толамаш гойташ я. Кизгах даьча оагилгашка латт тайп-тайпара, бIаргаяйча шоаех курал яйташ йола кубкаш, царна юххе дIанийсъеннай бе-бе дозал а лоархIам а бола майдилгаш. Цу чура чувоалаш я цхьаькха зал, из «г» яхача алапа хисапе я. МагIа баьрче, беррига пен дIалаьца, хьалтеха доахк шоай балха тIа болаш, вай мехка доазонаш лорадеш, байнача милиционенрий сурташ. Уж геттара дукха а, тайп-тайпара ханаш йолаш а, даржаш долаш а ба. Уж берригаш дагалаца, цIераш яха мегаргйолаш, сий долаш нах хиннаб. ХIаьта а массехк саг хьоахавергва вай укх йоазон тIа. Царех хиннав полковник Котиев Хьусена Зяудин, мугIарера Султыгов Сулеймана Яхьья, старшина Бедоев Салмана Адам, лейтенант Дзейтов Бексолта Исроапил, лейтенант Гадаборшев Даламбика Мухьмад, капитан Евлоев Жабраила Жамарза, полковник Гагиев Мухьмада Рашид, зIамагIвола лейтенант Оздоев Халийта Гурусман, иштта кхы дIахо а. Цар цIераш цIаккха йицлургьяц царца болх баьча новкъосташта а, цар лораяьча республике бахача наха а. Царех цхьачар цIераш лелаеш улицаш я тайп-тайпарча моттигашка.\nIоэгIаваьлча музее я, милице болхлошца а цар дезалашца а ювзаенна хIамаш. Масала, укхаза го йиш я СССР МВД лакхара школа яьккха, дуккхача шерашка милице болх баьча подполковника Дахкильгов Хьусена Iадрахьмана хетаяь экспозици. Ховш ма хиллара, духхьал из ше болх баь ца Iеш, цун къонгаша (Мусас, Iийсас, Адама) дас хьабена никъ хержаб, цул совгIа цхьабола цун къонгий къонгаш а бокъонаш лораеча балхаш тIа ба.\nИштта экспозицешта юкъе го йиш я Гациев Хизира сурташ а. Со зIамига кIаьнк волча хана денз, милице болх беш вар старшина Гациев. Дийнахьа шозза-кхозза тха наIарга гIолла тIехвоалар балха водача е цIавоагIача хана. Ший деррига вахар цу балха дIаденна саг ва из. Иштта ший дикагIдола шераш милице мугIарашка волаш дIадихьар воккхагIволча сержанта Арапиев Асхьаба а. Уж шаккхе пенсе ва хIанз, Наьсаре вахаш а ва. Тахан боацаш а ба дуккха денал долаш хинна гIалгIай милиционераш. Масала, шоаш цIена беча балхаца, дегIамашца, кепашца вай милицен сий лакха лоаттадаьрех бар тахан мо сона дагавоагIаш вола капитан Халухаев Махьмад (Наьсаре), Нальгиев Хьасан (Пхьилекъонгий-Юрт). ТIеххьарчун воI Руслан а йIаьххача хана милице болх беш хилар.\nИштта Наьсарерча милице кховзткъалагIа шераш долалуш болх беш хилар «За отвагу» яха медаль енна вола воккхагIвола сержант Измайлов Шахмарзий Хаматхан. Из медаль цунна еннаяр Карагандерча милицеца волаш, денал дола хIама карахдаларах. Цул тIехьагIа цIавена, Шолжа-ГIалий тIарча цIермашиннаькъа милице, юххера Наьсарерча РОВД болх бир цо. ТIеххьара шераш Сусуманерча аьшка-бетонни завода цхьан цеха мастер волаш даьхар цо. Цун воI Муслим а вайцигарча МВД доакъошка болх беш хьавенав.\nБелгалдаккха деза кхоллама наха юкъе а милице мугIарашка латташ, дукхача шерашка кхъахийга нах хинна хилар. Масала, художник Барханоев Iийса, со зIамига волча хана, эггара кхерамегIа бола болх беш вар. Цо лелаеш, из водитель волаш, яр ПМГ аьнна тIаяздаь милице IажагIа-сийна уазик. Къаракъ менна гIар еш саг хуле, урсаш е кхыдола герзаш детташ кагий нах леташ хуле, эггара хьалха гучайоалар Iийсас лелаеш хинна машен. Из йоагIаш яйча, шоай дов дите, бовдараш а нийслора каст-каста.\nЦох тарра. милице болх баь, лейтенанта цIи йолаш вар поэт, журналист, «Сердало» газета керттерча редактора заместитель хинна Угурчиев Шовхала Азмат-Гири. МВД-на чудоагIаш долча, цIера духьала къовсам лоаттабеча даькъе къахьийгар йоазонхой Союза правлене председатель хиннача Хамхоев Висангире Вахас, хIаьта цун сесаг Котикова Iашат Наьсарерча паспорташ хьателача отдела кулгалхо яр.\nЦу тайпара, хоза оагIув йолаш, ба вай къамах болча наха милицеца болаш баь болх. ДIахо кхы а хозагIа из хиларга сатувса лов.


"Одноклассники.ру" тIехь "лаьцна" Нохчийчура жимастаг цIаваийтина - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » «Одноклассники.ру» тIехь «лаьцна» Нохчийчура жимастаг цIаваийтина\nЭххар а цIаваийтина «Одноклассники» сайт тIехь тIемалочун сурта тIехула къовсадалар а хилла, Нохчийчура къайлахчу ницкъаша дIавигина хилла Теркйистера жимастаг.\nШи кIира гергга хан яьккхина ницкъаллин структураша лаьцна дIавигначу Теркйист кIоштан Iелин-юьртарчу Дешиев Шамалан кIанта набахтехь. Цунна бехке диллинарг хилла, ма-дарра, аьлча, интернетехь тIемалойн агIонча а хилла цо къамел дар а,цхьана тIемалойн баьччана сурт цу чуьра дIадаккха цо дуьхьало яр а.\nСхьагучу суьртехь 17-18 шо бен хан йоцчу жимачу стагна дагахь ца хила шена къайлахчу сервисан белхойг тIаьхьа кхуьур бу аьлла а, интернетехь йозанехь къамелаш динера аьлла ша жоьпе ийзор ву аьлла а. Бакъду, дукха хан ялале цунна хиъна, къастам боллуш аьлчи,дешан маршо йолчуха,тIома ваьлла леллачу Дешиевна хаийтина шена моьттург гена дуй.\nКху карарчу Чиллана беттан хьалхарчу деношкахь лаьцна дIавигна иза,мукъа ца валийтина I4-чу дийнахь бен.Цунна цигахь ,еттар биста кхаччалц,тIеIаткъам биний хаар доцург,гергарниш хIуьттуш бац,цуьнан хьокъехь «бур-бур» аьлла дош хазо.\nВуьшта аьлчи къайле ю ДешиевгIеран кIант лаьцнарш хIун структураш ю а,и мичахь, муьлхачу набахтехь чуьвоьллина латтийна а. Билггал хууш ду ерриг бохург санна хан цуьнга Соьлжа-гIалин цхьана набахтехь такхийтина хилар. Ша тутмакх лаьттинарг цкъачунна наха юкъа волуш а вац.\nЦуьнан хьокъехь могIарерчу бахархоша олуш дерг кхето вуно атта ду,вайнехан кица санна: «Хьалха хьажий бен ког ма баккха,тIехьа хьажий бен дош а мА ала». Масала шен юьртахо лацарх ишта дуьйцу кхузткъара ваьллачу Юсупа:\n«ГIуллакх доцург стена дуьйцу. Батт а сацаяй IадIехьа. ХIинца цхьа хIума а дийца а мА ца оьшу. Закрой свой рот лаа ма ца аьлла IадIехьа.IадIиIнеххьа-м хир дацара. Деладахь хир дацар-кх. ЦIа веъча ахьа везар.Цара Iаьхна хир вара иза-м.»\nЦо а кхечара а кхеторехь.пIелг биллал бен йоцу батт саца а йина, IадIийча дика ду. ЛадегIам кIезиг хир бу.\nЦу кеппара хьажам болчех ю Айнаъ а.\n«ХIун дика болх бина цо. Гергарчарна ,йиш-вешина сингаттам баьккхи-кх цо.Аттаниг хIун дара. Царна сингаттам а ца боккхуш IадIехьа.Массо а хIума ладугIуш дуй а хаьа а.И саннарг лохуш,тIабевлла буй хаьа а. Уьш аьлчи могуьйтур доций а хаьа а. Стена леладо?ЦIеранш стена хьийзабойту. IадIийча дика дар-кх. ЛадегIам кIезиг хир бар-кх»\nМогIарерчу наха мискъал зарратал лечкъош дац тахана Нохчийчохь Iедалехь болчарна Iотталуш,царна резадоцуш,уьш аьшнаш беш, хIума алар кхераме хилар. «Кхийринчу нана йилхина яц». Нохчийн цу кицан маьIна тахана тIех дика кхетало могIарерчу нахе. ХаОс.


Товбеца-бутт 05, 2014\nЭххар а цхьа барт хилла немцойн урхаллин а, Бундестаган депутатийн а махкахь уггаре а лахара алапа мел магийта йиш ю бохучунна тIехь. ТIедогIучу 2015-чу шарахь дуьйна иза Германехь 8,5 евро сохьтехь хир ду.\nВуно боккха кхиам лоруш, даздеш ду и керла минимала алапех долу низам немцойн юкъараллехь. ХIунда аьлча, советийн заманчохь а, цул тIаьхьа а Оьрсийчохь бехачарна Европехь, ткъа къаьстина Германехь, массо а стаг вехаш а, баккхий бахамаш а, таронаш а йолуш ву аьлла хеташ хиллехь а, амма сохьтехь 4-5 евронах дийнахь сарралц къахьоьгуш дукха нах бу цу дуьненчохь уггаре а кхиинчу пачхьалкхех цхьаъ йолчу махкахь. ХIунда аьлча, хIинцалц схьа шена болх бечу белхахошна шена бакъахьа хеташ долу алапа хIоттон аьтто бар белхан дайн.\nТIехьажарехь, башха йоккха хIума а ма яц цу низамо алапана тIетухуш ерг аьлла хетадала там белахь а, амма баттахь 2-3 я кхин а совнаха бIе евро хуьлуьйту цу сацамо бIеннаш эзарнаш нахана. И хийцамаш хьакхалур бу иштта дуккха Германехь бехачу вайнахах а, дукхахьолехь, лакхара алапаш лучу белхашкахь боцучу. Масала, хаъалла дика кхаъ а, дика гIортор а хир ю цунах Берлинерчу берийн бешахь болх бечу Тарамова Луизина. ХIинцачул I евро 30 цент сохьтехь алсамох оьцур ду цуо. КIирнахь 35 сохьтехь болх бечу цунна 45,5 евро сов хуьлу, ткъа баттахь 200 евро герга совдолу.\nТарамова Луиза: „ХIинцалца сан 7,20 дара сохьтехь. Изаъ сайнарг наха дикаъ лоруш хьал дара кхузахь. Юург ечу меттигашкахь болхбечеран а, цомгаш а, баккхий а нах лелош болчеран а, официантийн чIогIа кIеззиг ду алапа, сохьтехь 4-5 евро бен хуьлуш а дац. И низам доккхур ду боху дуккхаъ хан яра, амма хIорш сиа ма баций, кхеран министрийн шортта даккхий алапаш ду, I2-I3 эзар баттахь оьцуш Iаш болчу. Тхаьшна 8,5 евро лур ду аьлча а гIаддахана Iаш ду тхо-м“.\n„Болх хIунда беш бу, иза цабар мелхо а санехь а хилча? Сахилле хьала а гIаьттина, ваца хIунда воьдуш ву, делкъа хан хиллалца бийшина Iоьхкучарна Iедало луш долу ахча болх бечунна лучу алапал дукхаха хилча?“ - и санна долу къамелаш социалан система кхиина йолчу пачхьалкхаш сих-сиха хеза, шайн малонна кийтарлонаш лоьхучу нахера. Уьш, цхьаболрчарна хета ма-маггара, кхин хIара аьлла тIебаьхкинчара, масала, нохчийн мухIажарша, деш а ца хуьлу, - доккхачу декъехь шаьш меттигерчу бахархошна юккъехь даьржина хуьлу.\nЦхьана агIор, бехк а бац нехан иштта ойланаш кхоллаелча а. ХIунда аьлча, нагахь санна цхьана доьзалехь, масала, 2- 3 бер а, да-нана а делахь, церан болх ца бечарна луш долу пособи а, берашна луш долу ахча а вовшахтоьхча, баттахь 800-900 еврох къахьоьгучеран алапел чул а дуккхаъ алсамох ахча кхочу цаьрга. Вуно мехала а, адамашна аьхна а кхоьллина йолчу социалан пачхьалкхан системин эшаме агIо ю иза – болх бар нахана санехь ца хилар а, болх ца баро нахана рицкъ алсам далар а.\nХIетте а, муьлхачу а болхбечуо Германехь а, Австрехь а, Скандинаверчу социалан система кхиинчу пачхьалкхашкахь а эр дара – алапа кIеззиг делахь а, болх бар сийлахьох ду, аьлла.\nИштта хеташ ю Германехь берийн бешахь кхетамкхиорхо болх беш йолу Тарамова Луиза. Нохчийчохь ишколан директор болх бина йолчу цуьнан Германехь хьехархо санна болх бан йиш ца хилира, диплом цу пачхьалкхехь къобалдойтуш, иза юхаметтахIоттийна ца хиларна. Цундела цуо шина шарахь керла дешар а дешна, берашна Iуналла дар Iамийра шена, ала дашна, Германехь вуно чIогIа оьшуш а, белхан меттигаш шортта йолуш а болх белахь а, амма алапца долчунна лахарчу могIаршлахь ларалуш болу болх.\nТарамова Луиза: „Социалах дерг аьлча, бакъдерг ала деза, хьо болх ца беш, чохь Iийча изза ахча ма хуьлий хьунаъ. Бераш алсам делахь кхин лакхарох а хуьлуш. Иза бакъ ду. ХIетте а болх ахь беш хилча, кхузахь Iен а, ваха а дезаш хилча, пенсица долчуьнна а, кхиндолчуьнна а гIолехь хета суна-м. Балха а вахана, хьайна хьанал доккхуш дерг чохь вижина Iилларна схьалучул бегIийлох хета суна.\nШена сингаттамна а тоьлу болх. ХIуммаъ ца деш волчу стагана, вон ойланаш яр бен, кхин дика хIума дага а ца догIу. Берашна а хетар ду, хьоьга а хьаьжна, хIара а чохь Iаш ю, ас а дац тIаккха доьшар а, я къахьоьгар а, суна а схьалур ду-кх Iедало изза, аьлла. Шен доьзална иштта хоьтуьйтучул цулле а, Далла гергахь а, шена хьанал болхбар гIолехь хета суна“.\nХIинца, алапа эххар а тIетоьхначул тIаьхьа-м, тешна а буьтур бацара ша болх, бохуш дийцира Луизас Маршо радионе.\nАла догIу, низамца билгалдаьккхина минимала алапа массо а Евробертан пачхьалкхашкахь дац, Еврокомиссин куьйгалло дукха хена дуьйна иза юккъедаккхар тIедожийна делахь а. ХIинцалца схьа Евробертана юккъе йогIучу 28 пачхьалкхенах 21 ю иза тIеэцнарг. Уггаре а лакхара минимала алапа Люксембургехь ду – 11 евро 10 цент. Ткъа уггаре а лахарниг Болгарехь – цигахь уггаре а кIезга алапа 1 евро 4 цент ду.\nГермани, цу кепара, мелла а лакхарчу могIаршлахь нисйелла. Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а, Британехь а чул лакхара ду цигахь алапа, амма Францехь а, Ирландехь а, кхин а пхеа пачхьалкхахьчул лахарох ду.


Нохчийчохь велла стаг дIаверзоран тайп-тайпана гIиллакхаш\nНохчийчоь -- стаг дlаволлале кешнашкахь доlанаш до\nБусалба нах бехачу кхечу кIошташца а, пачхьалкхашца-м муххале а юьстича, вайнаха ма-аллара, куй биллал жима ю Нохчийчоь. Делахь а кхузахь, 30-40 чакхарма дехьа-сехьа валар тоаме ду нохчий Iар-дахарехь, ненан мотт биста кхаччалц, яккхий башхаллаш хааяла. ХIумма а кIезиг ца тергалло уьш велла стаг дIаверзош а.\nТIехьа-Мартана кIоштахь, масала, лаьтташ тезет а долуш, даьхний а дойуш сагIанаш доху хьалхарчу дийнахь дуьйна. Кхечанхьа и сагIа даккхар цхьана кIиране дIатотту. Цхьана кIоштехь каш гомхо доккху, я лахьта аьтто агIор доккху. Кхечанхьа каш кIоргоа, лахьта аьрро агIор а доккху… И башхаллаш йийцина ца валлал дукха хилар тIарикъатца дузу, Далла Iамал ярех кIаргбеллачу бусалба наха. Иштачех ву Теркйист кIоштера Джениев Мовла а. Цу тIарикъаташ тIера доладелтра тхойшиннан къамел.\nДжениев Мовла: «Ши тIарикъат ду-кх Нохчийчохь. Къадарийн а,НаIашбанди а. Къадарийн тIарикъатехь болчара Кишин –Хьаьжин муридаш а бу,Iовдин а,Манин а муридаш а бу.Цара мохь туххий дела а хьахош стаг дIаверзаво. ХIокху чохь Сулим-Хьаьжин,Iусман –Хьаьжин а,Дедин а,Бахьа а,Воккхачу Хьаьжин а вирдаш ду. Цара зуькар ца до. Ткъа Хьаьжин мурдаша кхо буьйса а ларъйо зуькар а деш, кхоалгIа буьйса дIайолуш мовлад а доьшуш, сагIа а доккхий дIадерзадо»\nМаршо радио: Мовла, стаг дIаверзош, кхузахь тергаллуш йолу башхаллаш, уьш дуккха а ю, тIарикъатца доьзна ду?\nДжениев Мовла: «Дера ду. Тхан вирдехь болчара хьалхарчу буьйсанна дуьйна кхаа буьйсанна сагIа даош меттигаш а нисло. Хьаьжин мурдехь болчу нахах дуьйцуш ду и дакъа дIадоьллина а далале, чорпийн кедаш буу бохуш. Дуккха кху ДегIастанара Iеламнах а болуш хиллачу гуламехь хаттар делира цхьамма шариIато магош ду я дац ишта хIума яар аьлла. Дешначу наха жоп делира магош ду аьлла. Со цу гуламехь хилла ву-кх»\nМаршо радио: Мовла таронца доьзна а дац ткъа сагIа даккхар?\nДжениев Мовла: «Цу юкъадогIуш цхьа хIума а ду. Нагахь санна шен таро а йоцуш.наха а леладо-кх бохуш.декхаре воьдуш сагIанаш дахар нийса дац, я и сагIа а дац.Шен йолчу таронах таро а йина,веллачу стеган таронца цо сагIа доккхий и цIена а ду ,деза а ду. Боберийн хьакъ диъна волу стаг цIе Iуьйшуш ву аьлла ду бах. Жоьжахатийн цIе Iуьйшуш ву боху и стаг.Цундела таронах доьзна а ду сагIа даккхар.\nМаршо радио: Каш даккхар бен-бен стенна нисло?\nДжениев Мовла: «Каш массанхьа цхьабосса цадаккхар латта чIогIа хиларх а.цахиларх а гIоьртина а ду.Даима а ши метр барамехь лелош дар-кх каш даккхар. Со-со а и каш доккхуш лелаш ву-кх.»\nМаршо радио: Билгалбаьккхина цхьа барам бан а буй каш даккхарехь?Черкасийн юьртахь хилла со масала стаг дIаверзош. Цигахь каш чохь болчара логгалц гуш а болуш, дакъа каш чу а эцна, дIаверзийра стаг…\nДжениев Мовла: «Со дешна стаг а вац. Суна дага а догIуш кхузахь зударшна исс чкъор, божаршна бархI чкъор доккхуш ду-кх каш. Барам и бар-кх»\nМаршо радио: Вайнаха шайна халонгага-м ца доккху –те стаг дIаверзор? Масала зуькарш деш вовшахтосуш аннаш ду… Чу аннаш муха туху. Ишта дукха лерина кечдо и аннаш…»\nДжениев Мовла: «Цунах хаттар а дира цу гуламехь. Юьстах а ваьлла, мукъам а беш зуькар дан мегар дуй аьлла. Магийра Iеламнаха. Аннаш тIехь зуькарш дар а магийра .»\nМаршо радио: Стаг валарх цуьнан садалар еза,ницкъала киртиг хиларх ишта дийцира Джениев Мовлас.\nДжениев Мовла: «Стаг валар иза Iаламат чIогIа хIума а ду иза, вай кхера оьшуш хIума ду иза. ИбрахIим пайхамар Дела реза хуьлда цунна. Дела чIогIа хьаша а,цунна герга вахна пайхамар а хилла иза.Цуьнан саэцна даьлча Дала цуьнга хаьттина бах и саэцар муха хийтира хьуна аьлла.? И вай хIума тоьгуш болчу механ лергахула чекхваьккхича санна хийтира шена валар аьлла жоп дела цо.Оццул хала ду саэцар».\nМаршо радио: Соьца къамел деш волу Теркйист кIоштера хьаьжин мурд Джениев Мовла ткъе итт шо гергга хан ю шена тIаьхьахIоьттина йоккха тоба а йолуш туркх волу. Кхидерг доцуш, ала дашна, кху тIаьххьарчу ткъеха шарчохь, Делан дуьхьа аьлла дина ният а долуш, веллачу стагана каш доккхуш белхаш беш ву иза а, цуьнца кхин пхи-ялх бусалба стаг а. Мовлас ша ма-аллара аьлча и болх беш къанвелла иза а, цуьнан накъостий а.\nТхойшиннан къамел дерзош,Мовлас билгалдаьккхира, веллачу стагна тIаьхьа доккхуш долу сагIа, хIораммо цуьнан а, шен а таронийн хьаьжжина, даккхар йолехь хилар.\nДжениев Мовла: «Шен таро йолчу кепара сагIа даккхар сийлахь ду. СагIа даккхар Дела оьгIазло дIайоккхуш хIума ду аьлла ду. Сайн таро елхьара ас-м дойур дара даьхний. ВорхI дийнахь зуькар а дойтур дара. И стаг Деле воьхур вара. Шеен таро йолчу хьолехь,декхарийла а ца воьдуш сагIа даккха дIайоккхуш хIума ду аьлла ду. Сайн таро елхьара ас-м дойур дара даьхний. ВорхI дийнахь зуькар а дойтур дара. И стаг Деле воьхур вара. Шеен таро йолчу хьолехь,декхарийла а ца воьдуш сагIа даккхахь, иза дIакхочур ду.\nМаршо радио: Соьца къамел динчу Теркйист кIоштерчу Джениев Мовлас ша тидарехь,Нохчийчохь валар-висар нисделча хаалуш йолу башхаллаш зене а я зуламе а яц. «Мелхо а, бохура цо беркате ю, уьш хилар доцург кхин цакхетар а, вовшех цадашар а ма хилхьара Нохчийчохь къематан шо даллалц».


Даьхен тIем тIа лийгарий сийна — Сердало\nМай бетта 9 дийнахьа Iуррехьа хьахозаш дар Магасе цIейга гулбеннача наьха лер, цар гIадбахара оазаш, белам, белхам. 10 эзар гаргга ГIалгIайчен бахархой гулбеннабар мехка керттерча шахьаре Коталон ди дезде. ТIем тIа хиннача наьха портреташ а дахьаш «Бессмертный полк» яхача акце дакъа лаца баьхкабар Магасе дукхаш. ХIаьта цу деррига вIашагIкхетара доал деш, цун керте этта хилар ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бек.\nАкце доакъашхошца цхьана Магаса керттерча боккхача новкъа проспекте гIолла чакхваьлар Мехкда, фашисташта духьал тIем тIа лийгарий сий деш. Кхыча нахага санна моастагIчоа духьал дов деш хиннача ший даь-веший Евкурнаькъан Ахьмада портрет дар цунга массаболча наха гургдолаш айдаь дахьаш. Акце дакъалоацаш хиннараш тIем тIа хинначар дезал, дезалий дезал, цар дезалаш бар.\nШахьаре чувоаллачара бола а бенна Барта ГIала, Аланой майдан тIа кхаччалца бахар «Бессмертный полк», яхача акце доакъашхой, бе доахкаш тIем тIа хиннача шоай дай, даь-дай портреташ а долаш. Царга гIолла хьахайтар наха мехка моастагIа тIавенача хана кхерабенна цIагIа ца а багIаш шоай дай Даьхе лораеш тIем тIа дакъа лоацаш хинна хилар.\n«Ма дарра аьлча халкъа цIай да ер. ХIара шера кхы а чIоагIагIа гIаддаха а долаш дезде деза вай ер вIашагIкхетар. ХIана аьлча, дукхаш ба тIема тархьар шоашта дIатIаязде безам болаш, коталон оагIонаш шоашта дIатIаязъе безам бараш а ба. Цу хана, доккха доацача вай къамо хIама дулургдолаш мел вола саг тIем тIа вахийтав. Цу хана 97 эзар саг волча къаман тIем тIа хиннараш ба 21567 саг, царех 6 эзар совгIа саг цIенах юхакхийттавац. Доккха доацача къаман йоккха цифр я из», — аьнна дийцар Мехдас ший моаршал хаттара къамаьле.\nМехкдаьца цхьана цу боламга дакъа лоацаш дар цун бераш а. Уж кийчденнадар цу ханара барзкъа тIадувхарца: «ЛоархIаме да, зIамига долча хана денз тIема тIа хиннача салтий сий де а, уж дагабахка а бераш вай Iомадар», — аьнна белгалдир Баматгире Юнус-Бека.\nИштта тIем тIа хинна ший даь-воша Ахьмад дага веха, ше айдаь хьош хиннача цун партретах дийцар Мехкдас: «20 шу даьлча тIем тIа вахав из. ТIом болалуш Одесса кIалха дIакхалхав. Кхыбола миллионаш салтий санна ший даьхе лораеш хиннав из, цо баьккхар толам ба. Вайна уж дага мел боагIача хана турпалхой леш бац. Вай декхар да, ноахалгара ноахалга а кховдадеш из гIулакх дIаходахьар», — аьнна дийцар Мехкдас ший даь-вешах дош оалаш.\nТIем тIа хинна вай мехкахой ца бовзаш а, уж мел хиннаб а, цар тIом мишта баьб а ца ховш дукха ба кхувш боагIачарна юкъе. Цудухьа уж наха дикагIа дIабовзийтар духьа мехка хIара юрташка IодогIаш аламбекъаш да, тIем тIа хиннарий тайпан а шоай а цIераш белгалъяхарца наха уж бицлургбоацаш. ХIаьта ховш ма хиллара уж дукха нах ба. Цу хьаькъе дийцар дIахо Мехкдас.\n«Сийлахь Даьхен тIом фу тIом ба, хIара зIамигача сага бIаргагургдолаш, царна из фуд ховргдолаш, из цхьаннахьа гаьнна а доацаш укхаза, вайна юхе хинналга ховргдолаш деш хIама да из. Вай даьша даь-даьша деррига а дуне фашизмах кIалхардаьккхалга вай дезалашта дIаховргдолаш, овттадеш да уж аламбекъаш», — аьнна белгалдир цо.\nДIахо дийцар Мехдас дунен тIа цIихезача гIалгIай къаман сийдолча къонгий цIераш а йоахаш: «Вай доаккхал де дезаш ва вай Барханой Умат-Гири. Брестски крепость лораеш кIалхаръяьккхарех ва из. Иштта доаккхалде деза, цIихезача летчиках Цхьорой Iабдуллайх, летчикех Къоастой Ширванех, Оздой Мурадах, иштта кхы массаш ба уж. Из вай легенда я, вай курал я», — аьнна чакхдаьккхар Мехкдас ший къамаьл.\nЦу дийнахьа Магасе акце дакъа лоацаш мел хиннараш боккъонца дола цIай хинна, цох дог гIоздаьнна, тIем тIа байнача шоай даьшта, даь-даьшта, кхы дIахо бола гаргара нах доаккхалца дагалувцаш, уж дагабоагIаш бар. Уж нах бахьан долаш я таханара вайгара паргIато. Тахан из цIай дездеш, хIара шера цунга дакъа лоацаш гIалгIай бале а, 1945 шера коталон ди дездеча хана тийшача балхаца бехк боацаш мехках баьха Сибаре токхаш цига цIайга дакъа лаца йиш йоацаш хиннаб вай дай. Тахан Даьла къахетамца из харцо тIера дIаяьннай. Шоай даьхе лораеш тIем тIа хиннараш, цига лийгараш, цар сий а деш, царна маьл а кхайкабеш, дагабоагIа вайна. Цига вай мел байначарна Дала гешт долда. Цу тайпара а, е цхьаккха тайпара а тIом кхы ма хилба дунен тIа.\n← Чей видеоглаз наблюдает за дорогой?\nПора помочь ингушскому футболу →


Вена -- 6Лахь2014.\nАвстрерчу бусулба нахана дуьхьал акцешка арабевллера меттигера аьтто-радикалан хьежамаш болу нах, амма царна дуьхьало ян гуллабелларш дукхох хилира.\n„Карарчу шеран уггаре а кхераме суьйре“ - иштта цIе тиллинера Венерчу полисхойн куьйгалло еври суьйренан. Бахьана – масех кIирнахь дуьйна меттигерчу FPÖ цIе йолчу аьтто-популистийн партино шен агIончашка бусулба дин лелочарна дуьхьал леринчу акце арадовларе кхайкхина хилар. Шен кхин дин а, кхин дегIан чкъор а, кхечу къомах а болчаьрга цабезамца евзаш йолчу цу партин куьйгалло дуьххьара еш яц и тайпа юкъараллехь гамо яржош йолу акци.\nАмма хIинца цуо юхтаралаьцнарг Венин Зиммеринг олучу йистахо Iуьллучу кIоштахь бусулба дин лелочара схьаелла лерина йолу дин хьоьху ишкол яра. И ишкол еллар кIоштан куьйгаллийца бертахь дийцина делахь а, амма цигахь бераш Iамор туркойн маттахь дIадахьа лерина ду, ткъа иза ян а, лелон а ахча Туркойн махкара латтор долуш ду. Цундела кхечу пачхьалкхан тIеIаткъам бийца а, цигахь берашна радикалан хьежамаш Iамор бу бохуш чIагIдан а бахьана даьлла аьтто-популистийн хIинца.\nЕари сарахь и ишкол йотта леринчу кхерчана хьалха вовшахтоьхнера цара шайн агIончаша. Цу партин куьйгалхочуьн гIоьнча Гуденус Йохан вара лерина вистхила веана. Ала догIу, и Гуденус хийранарш ца безна ца Iаш, уггаре а хьалха къаьстина нохчашца а, бусулба дин лелочаьрца а гамонца гIарваьлла ву. Шуьйра даьржира юкъараллехь, цуо ши шо хьалха „хIора а нохчо, берана тIера воккхачу стаге кхаччалца кисана урс доьллина лелаш ву“ алар. Иштта иза, и Гуденус, вара даханчу шарахь Нохчийчуьрчу Iедалшца цхьаьнакхета Соьлжа-гIала вахана хилларг а, цигарчу Iедалша совгIаташ а деш, цул совнаха, бусулба динна гаррехь сел гома волу иза „Нохчийчоьнан дог“ цIе йолчу маьждиге а вигина лелийнарг а.\nАмма Гуденуса а, цуьнан партин агIончаша а мел къахьегарх, Австрин юкъараллийна кхин дIа а гома бу церан хьежамаш. Иза гайтира оццу еари сарахь аьтто-популисташна дуьхало ян а, бусулбачаьрга гIо даккха а вовшахкхеттачу жигархоша. Нагахь санна ГуденусгIеран гуламе бIе герга стаг бен ца веънехь, царна дуьхьало ян арабелларш пхи бIе сов вара. Цул совнаха, Венин цхьана кхечу кIоштахь, гIалин юккъерчу Зигмунд Фройд Паркехь, бусулбачаьрца цхьаьна машарен акци дIаяхьа арабевллера кхин динаш лелочийн векалш а.\nКеристан динан католикан а, протестхойн а килсаний векалш а, ткъа иштта жуьгтийн дин лелочийн Кхеташонан векалш а бара бусулба кегирхошца цхьаьна ислам дин емалдарна а, цунна гуонахьа юкъараллехь цхьаццаболчу ницкъаша а, хаамийн гIирсаша а цабезаман кампани дIахьош хиларна а шаьш резацахилар гайта арабевлла.\nИ акци вовшахтоьхначу Австрера бусулба къонаберш юкъараллин куьйгалхочуо Шека Тубас дийцира Маршо радионе, шаьш кхечу динийн векалшца цхьаьна арадовларан бахьана – иза нахана дин лелочийн вовшашлахь цхьа а гамонаш йоцийла, Делах тешачара массара а лоруш ерш цхьа мехаллаш юйла дIагайта лаар ду.\nШека Туба: ХIара оха тахана дIахьош йолу акци – иза оха тхаьш машарехь хилар а, гIелонаш а, ницкъ барна а дуьхьал тхаьш хилар а дIагайта лерина ю. Цундела Австрерачу „Католикан дин лелош болу къонаберш“ цIе йолчу юкъараллийца цхьаьна коопераци а еш, хIара суьйре кечйина оха. Тхуна тхайн боламца дIагайта лаьа, тхо дерриш а цхьа мехаллаш йолуш хилар а, цхьатерра хьежамаш болуш хилар а. Тхо вовшах дика кхеташ хилар а.\nХIара тховсалерниг оха дуьххьара цхьаьна беш болх бац, дуккха а ю тхан юкъара проекташ, оха кхин дин лелочаьрца дIахьош. Ткъа тховса кхузахь гулбелларш - тайп-тайпана дин лелош берш а, банне а динехь боцурш а боламаш вовшах а кхетта, - цхьа юкъара машаре ойла нахе дIакхачон арабевлла бу“\nИштта цу акцехь дакъалоцуш хиллачу жуьгтийн динан Кхеташонан кегирхойн декъан куьйгалхочуо Фрайер Сарас шен къамелехь билгалдаьккхира, юкъараллехь тIаьхьарчу хенахь юх-юха а тайп-тайпанчу динийн башхаллаш а, царна юккъера цакхетамаш а бийцаре беш хилар, мелхо а, церан юкъарадерг хьехорна метта.\nФрайер Сара: „Иштта тхо а, „Австрера жуьгтийн къонаберш“ Кхеташонан декъашхой, ду, барт барехь а, нах вовшашлахь тарбаларехь а, церан диалог хиларехь а къуьйсуш. Тхо а ду цхьаццаберш йистахтеттарна а, ницкъ барна а, дискриминаци ярна а дуьхьал. Цхьа хIума дийца лаьа суна доца. Даханчу шарахь сан сайн кIантаца хилла долу. Сан кIант даханчу шарахь ишколе ваха волавелла.\nЦигахь цуьнан уггаре а гергара ши доттагIа хIоьттина бусулба кIант Жунайдий, католик волу Леополдий. Цу кхаана ялх шо бен доцушехь, дика хаа царна, шаьш кхоъ тайп-тайпан дин лелош вуйла. ХIунда аьлча динан урок йола ма еллий, и кхоъ тайп-тайпанчу классашка дIаса вуьгу. Амма и урок чекх ма яьллий, вуно самукъане цхьаьний буьрках ловза воьду и кхоъ. Цу кхаанна кадаьлла, динан башхаллаш хьалха а ца тоьттуш, адамийн юкъаметтигаш толийта. Цаьрга иза да делча, вайга, баккхийчаьрга а, дадала ма деза иза.“\nЦу хенахь Венин Зиммеринг кIоштахь бIеннаш полисхоша а, ВЕГА цIе йолчу Австрерчу Iедалийн леринчу ницкъаша а хаддаза деш ха а долуш, дIахьош яра шиъ дуьхь-дуьхьала митинг. Нагахь санна аьтто-популистийн митинге церан хьежамаш боькъучийн цхьа жима тоба бен ца гулйеллехь, царна дуьхьал арабевллачу аьрро ницкъашна а, бусулба юкъараллийн векалшна а белшаш гIортон баьхкинера дуккхаъ меттигера бахархой.\nЦеран карахь „Тоьар ду бусулбачу нахе гамо яржон!“, „Нациш, арабовла тхан парламентера“ я „Нациш махкара аракхийса, мухIажарш чубахкийта!“ боху йозанаш тIехь долу транспаранташ яра. Иштта цара мохь бетташ, кхайкхош йолу паролаш а яра, немцойн мотт ца хуучарна а дика кхетар йолуш.


Лецарш, ледарш ловш беха гIалгIайн протестан болам, шена цо цатамбар доькхуш хьийза Iедал\nПолицино, къайлахчу сервисаш мохк баьккхина лоьху Магасехь лаьттинчу гуламийн хьалханчаш. Шайх къаьхкина, махкахбевлларш кхайкхабо федералан лехаме. Ма-хуьллу духьаллатта гIерта гIалгIайн оппозици репрессешна, амма гуш ду, Iедалца къийсаяла гIора дац цуьнгахь.\nДаймахкал арахьа дукха хан йоццуш лаьцначу кхаа жигархочух ву Бапхоев Зеламха. Кху шеран Зазадоккху-беттан 27-чохь митинг дIасалоллуш хьийзинчу Iедалхойх летта боху иза.\nКIира хьалха Якутехь лецира Бапхоев, схьавалийра Нальчике, кхобу цигарчу изоляторехь.\n30 гергга гIалгIа ву Магасерчу митингашца доьзна жоьпе ийзош. Лецна латтабо дукхахберш.\nГуламашкахь билггал жигара хьийзина ала дац массарех а, амма талламчаш сиха бац шаьш зераш дIаьхьочу юкъанна и нах шайн доьзалех кхетийта, могIарчу хьелашкахь церан кхолламаш къесто. Ши бутт бу уьш изоляторехь кхобу, ткъа цхьа а вац церан бехкаш талла сихвелла, адвокаташа дийцарехь.\nОцу юкъанна, талламчаша дехна кхеле лецнарш кхидIа а чохь кхабар – Гезгамашин-беттан 25-чу дийне кхаччалц. Цкъачунна кхело и хан тIеяллалц изоляторехь кхабу кхачийнарг ву 12 оппозиционер.\nТалламчийн лаам луьстучу кхело сурт хIоттадо шена тIебалийнарш, бахархошлара политикан жигархой а боцуш, цхьа даккхий зуламаш дина нах болуш санна. Ткъа лецначех дукхахберш бу гIеметтахIиттина, я къанбелла, цамгарша хьийзош беха нах.\nЛадегIарш хуьлучу деношкахь Нальчикера кхел гоне лоцу полицино, чу ца буьту журналисташ, жигархой хьовха, ур-атталла гергарнаш а.\nМасала, кху беттан 5-чохь Барахоев Ахьмадна чохь кхобу хан яхъяр луьстуш яра кхел, оппозиционеран зуда йоцург, гергарчех чу ца витира стагга а. Адвокато Урусова Фатимас дийцарехь, кхело бахьане диллира оппозиционеран агIончаша чохь цхьа гIаттам айбарна ша кхерар.\nГIалгIайн жигархойн адвокаташа хIораза а доьху кхеле девнаш нийсонца листар, доьху, кхел Нальчикехь а ца еш, нах леца бахьана даьллачу Магасе дехьаяккхар. Амма хезаш дац и дехарш цкъачунна.\nХезаш дац кхеланна, оппозиционераш лецна кхаба хьашто яц, бохуш, адвокаташа ден аьрзнаш а.\nНальчикехь лаьцна кхобучу шина жигархочун – Дугиев ИбрахIиман а, Дзейтов Русланан а - адвоката Цороев Виситас иштта довзийтира хьал: "Кхелахойн бала бац оха дуьйцучун, оха низам а, Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхелан хьехамаш а дуьхьалбетта, ткъа уьш тIетийжа деккъа дIа талламчаша бохучунна – лецна латтораш бовда тарло, цара тешашна тIеIаткъам бан мега, шаьш маршоне кхачахь, боху".\nЛецначуьра дIахецча, оппозиционераш талламчех къайлабевр бу бохург бух боцуш го дукхахболчу гIалгIашна. Изоляторера арабевлича, махках бевлла баха меттиг яц къоман лидерийн – бевдича бехйо цара шайн цIерш, протестан болам юьхьIаьржа хIоттабо. Оппозиционераш бовдарна кхоьру талламчаш бохург бакъ дац - кхоьру уьш федералан центро тергонехь кхобу хьал хийца, Москох тIехьожуш ца хилча, изоляторера араваккха тарлора муьлххарг а.\nЦкъачунна лецначех арахецнарг пхи стаг бен вац, бакъду, юьххьехь, нах леца болош, дов а ца айдеш, 2-3 кхо жигархо а хийцира дIа.\nТамаше хIуманаш а лела лецаршца доьзна. ЦIера дIасавер вац аьлла куьг а яздайтина, талламчас дIахецначех ву Ажигов Адам. Талламчас и сацам бале диъ де хьалха йинера цунна кхел, беа баттахь чохь кхаба кхачийра иза. Гарехь, ГIалгIайчуьрчу Iедалхоша аьлла талламчашка иза дIахеца. Мехкан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека а элира ша ГIалгIайчоьнан телевизионна еллачу интервьюхь, и тайпа дехарш хьийсийна ша талламчашка, аьлла.\nАжигов Нальчикера дIахеццале хьалха цуьнан а, махкарчу кхечу вахархочун, Мужахоев ИбрахIиман а гергачара дехнера мехкан Кхерамзаллин кхеташоне, шайн нах лецна а ца кхобуш, цIахь-махкахь лебайтахьара талламчашка, аьлла. Кхеташоно шен адаптацин комиссехь дийцаредира и дехар.\nЦхьа Ажиговн я Мужахоевн гергарчара дехна ца Iа Iедале шайн нах махкахь, паргIатчу хьелашкахь бехар жоьпе. Оццу кепехь Бадиев Адаман дов листар дехна цуьнан гергарчара а. Ткъа стенна ца вахийтина иза ханна мукъабуьтучийн декъа? Стенна ца луьсту лецна латточу кхечу оппозиционерийн гергарчийн аьрзнаш? ХIунда дац кхелехь хазош Iедалхойн дехарш?\nГуш дерг цхьаъ ду: яц талламна, кхелана шайга ден дехарш тидаме эца хьашто. Протестан болам хьашна бевлла ницкъхой, оппозици къайлаяьлла еха. Резавоцург хаавелча, сиха вуьгу административан жоьпаллина кIел. Ишта нисделира, масала, жигархочуьнца Матиева Анжелица. Цу тIе, оьшуш дац ницкъхошна стаг таIзарна кIел вуьгуш хено къастийна гураш лардан а - тохало гIуда цхьа зама хьалха митингехь мел хиллачунна.\nДелахь а, яц листина гIалгIайн юкъаралло протесташкахь елхийна проблемаш. Олийла дац, цу тIе, ницкъ гайтаро лакхадоккху Iедалан сий.


Куьршаларчу кегийрхошна низамашкахь тоьхна ю хенаш аьлла церан гергарчара\nЛаккхара хенаш тоьхначу Куьршаларчу кегийрхойн гергарчара меттигерчу телехьожийлехь дехар дина, кхелан сацамна оьгIазбахначийн видео дIаса ма яржаяхьара аьлла.\nМаршо Радионо яздира Куьршала кIоштарчу 14 вахархочунна 9,5 шарна тIера 10,5 шаре кхаччалц хенаш тохарх. Ватсапехула яржийначу кхелан гIишлонна хьалха йинчу видеоно дийцарш даржийра Нохчийчохь. Кхелан сацамна шаьш реза цахилар дIахоуьйту оцу видео тIехь гергарчара, Iедалхошна яппарш еш.\nКуьршала кIоштарчу 14-нна хенаш тохарх дуьххьара хаам баьржира Ватсапехула кхааридийнахь. "Талламаш дIахьочу цхьана шарахь а, эхашарахь а гергарчийн аьтто ца хиллера шайн доьзалш ган", - аьлла, дара хаамтIехь, яздо "Кавказан узел" агенталло. Хьостанна хууш дац, стенгахь латтийна и кегийрхой оцу заманчохь.\nХенаш кхайкхийначул тIаьхьа боьлхуш гергарнаш а болуш, видео социалан машанашкахула дIасаяржийначул тIаьхьа "Грозный" телеканалан хаамашкахь хенаш тоьхначу кхааннан вежарша, йогIуш тоьхна ю аьлла, дIахьедина шайн нахана хенаш.\nИштта вукхара а даредина, цара дина зуламаш бахьана долуш дина царна таIзарш аьлла. Низамашкахь дIа а лецна, низамашца хенаш а тоьхна аьлла гергарчара.


Еари-де 16 Товбеца-бутт 2020\nОьрсийчуьрчу бакъоларъярхоша ахча гулдан долийна деэшначу Нохчийчуьрчу оьрсийн къаношна. Муха мах хадабо оцу акцин нохчаша? Хьашт дуй-те беккъа дIа оьрсий а хаьржина, церан терго ян юкъархой гIертар? Оцу хаттарна жоьпаш лучура гойту къинхетамалла.\nОьрсийчоьнехьа болчу сепаратисташа дIалаьцна латтийначу Украинин кIошташкахь масех юкъара каш карийна, байъина маьрша нах а, Украинин эскархой а чохь болуш. Царех цхьаболучеран кийрара чокош дIаяьхна хилла. Нохчийчохь оьрсийн эскархоша а бухкура шаьш кийрара межеш дIаяьхна нах юкъарчу кешнашка.\nГезгмашин-бутт 29, 2014\nМостагI веш ву Iедало поэтах Сулейманов Ахьмадах а...\nДуьххьара коьртах йовлуш яц Нохчийчохь школашкара киншкаш. Масситтаза а меттигаш нисьелла Iедалехь болучара шайна гергахь лартIа доцург дIадаккха, массо школашкара киншкаш дIа а гульеш, цхьацца хийцамаш бина. ХIинца дIалахьийна Сулейманов Ахьмадан цхьа "маьттаза" байт тIехь йолу киншка...\n11 шо кхаьчна Нохчийчохь бакъоларъярхо Эстемирова Наташа йийна. Хьенан карах елла хила тарло иза?\nИчкерин тIемалоша йийна 0 %\nIадалехь болучара йийна 100 %\nИза сан бала бац 0 %


«Ненах къаьстича беран даг т1ера зезаг дужу», – олуш хезна суна жималлехь. Бер ирсе ду ненаца. Цунна къеггина тоьшалла до нохчийн яздархочуьн С-Б. Арсановн «Нана» дийцаро а.\nБалхара ц1а йог1учу нанна г1али юккъехь карадо мацалло чуьра арадаьхна, тиладелла, кхерста шен бераш. «Цу сохьтехь тхо дерриш а ирсе дара», – боху к1анта. Йоккхачу говзаллица гойту автора ненан а, берийн а вовше болу безам. Мацалла а, муьлхха хало а лан кийча бу доьзал, шаьш цхьаьна хилчахьана.\nНенаца ду бер ирсе. Лаа дай х1ета, дуьххьара мотт 1емачу беро ненан ц1е яккхар. Тийсалуш олу цо: «На-На». Цхьа цатам хилча а нене орца доьху. Еза цунна иза шен сил дукха. Цунах даьлча шен дахарехь т1аьххьара минот ю моттало. Вайна массарна а хууш ду мел марзо, йовхо ю ша винчу, кхиийначу нене.\nХ1инца со бер дац, амма сайн нене Тайбате (иза х1инца яц, Аллах1 Дала декъал йойла иза) лийр боцу безам, марзо ехаш ю соьца даима.\nШовзткъа шо хьалха, чолхе операци а йина, дуьне ган йиш йоцуш, дууш-молуш х1ума доцуш, вистхилар доцуш, дуьнене айса т1аьххьара б1аьрг тоьхна баьлла моьттуш со 1уьллучу хенахь, ненан аьхна куьг сайна т1едеача, деригге а дицлой, лазар сайх даьлла, суо товелча санна хеталора. Еш наб йоцуш, хуьлуш синтем боцуш, байлахь дисина бер санна, г1ийла сан б1аьра хьоьжуш уллера д1а ца йолуш, 1ийра иза цхьана шарахь гергга. Иштта бала а, сингаттам а лан дийзира ненан со бахьанехь.\nАллах1 Дела, Хьайн боккхачу къинхетамца, комаьршаллица со бахьанехь цо лайна бала, хало, цунна хилла ницкъ, Хьайн дуьхьа ларий, декъала хиллачу тобанах елахь сан нана, Тайбат.\nСо х1инца воккха хилла, берийн бераш а ду сан, амма суо бахьанехь нанна хилла ницкъ а, суна йовхо луш лаьттина цуьнан аьхна куьйг ца дицло.\nЦхьана буьйсана нене сада1ийта дагахь, соьца больницехь буьйса йоккхуш 1ийна хиллера сан ненайиша, Джабраилова Зайнап (Дала декъалйойла иза).\nСо сама ваьлча, сайна уллехь даима санна, ненан куьг доцийла хиънера суна.\nТ1аккха ас, доккха са а даьккхина, аьллера: «Х1ара сан ненан куьг ма дац. Хьо мила ю?» Ненайишас, елхаран къурдаш а деш, ша хилар хаийтинера.\nАх аг1о чуьра са д1адаьлла, мотт сецна, 1уьллучу хенахь а со дог токкха вара нана дийна йолуш, иза хиларх воккхавеш. Суна цкъа а йицлур яц сайн ненан, Тайбатан, комаьршалла, цуьнан къинхетам, деган йовхо, марзо. Даима дуьхьал лаьтта цуьнан юьхь-сибат, цуьнан аз. Г1енах яйча а, самаха и долуш санна, сайл ирсе стаг ца хеташ лела со.\nЦкъа мукъне а ненаца марзо эца йиш хилча, мел ирс долуш хетар вара суна суо. Иза хила йишйоций хууш, дагна ч1ог1а ницкъ хуьлу. Жимчохь эшна ца 1аш, воккха мел хуьлу а, ма ч1ог1а оьшу нана. Хьо мел веха а бовш бац нене болу безам.\nНене кхочуш х1ума дац кху доккхачу маьлхан дуьненчохь. Ненан сий деш, хам-пусар деш ваха декхарийлахь ву xlopa доьзалхо ша йоккхачу хенахь.\nНенан дог къинхетаме ду шен бераца. Цунна эшначохь са д1адала а, ц1ергахь яга а кийча ю нана. Йийцина ца валллал йоккха ю цуьнан деган йовхо.\nНанас бер хала кхиорах лаьцна дика аьлла Мохьмад Мамакаевс шен «Нана» стихотворенехь:\nПхьор доцуш хьо тийжаш,\nКорталин бовха т1ам\nСан дег1ах хьерчабеш,\nАхь хала кхиий со.\nВезачу Аллах1 Дала вай лардойла вай нанна вас ярах. Шен боккха къинхьетам бойла Цо вайх бусулба динехь нисдеш, иманехь ч1аг1деш, вовше къинхетаме, г1иллакхе деш, кураллех, сонталлех, харцонах лардеш. Вовшех дешаш, вовшашца ларам болуш дахар лойла вайна Аллах1 Дала.


Мордоверчу ИК-5 олучу набахтехь латточу Нохчийчуьрчу тутмакхаша протест еш, шайн гешна чевнаш йина. Цхьахволчу чохь хан токхучу кIентан вашас "Кавказ.Реалии" портале дийцина, шен вашас цхьана бетта чохь шозза гай датIийнера шен аьлла. Цо бахарехь, цкъа - набахтин хадархоша кхерамаш тийсича, шолгIа - колонин белхахоша шена йиттича а дина хиллера цо и.\nГеш ятIийначу иттанах, шайлахь Нохчийчуьра бахархой а болуш, хааме даьккхинарг бакъхилар чIагIдо республикерчу бакъонашларъярхочо Саратова Хедас а. Ткъа Мордоверчу таIзарш кхочушдаран урхаллехь (ФСИН) 8 стага чевнаш ярх дIахьедина.\n"Кху беттан 5-чохь ШИЗО-хь а, колонехь а латточу бархI стага шайна чевнаш йинера, набахтен белхахошна протест кхайкхош. Шайн хеннахь лоьраш тIа а балийна, дарба лелийна царна", - аьлла, дийцина "Кавказ.Реалиига" ФСИН-ан векало.


ТаIзар кхочушдаран федералан урхаллан (ФСИН) куьйгалхо Калашников Александр дажржах мукъаваьккхина Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Цунах лаьцна омра Кремлан сайтехь зорбане даьккхина. ДIаваккхаран бахьанаш ца дуьйцу.\nФСИН-н керла хьаькам ву Гостев Аркадий, хьалха чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовс лаьттина волу.\nКолонешкахь а, ФСИН-н кхечу хьукматашкахь а тутмакхаш хьийзийна, царна тIехь Iазапаш, къизаллаш лелош гойту иттаннаш видеош тIаьххьарчу кIиранашкахь Гулагу.нет проектан бакъонашларъярхоша зорбане ехира.\nБакъонашларъярхоша чIагIдо, оцу кепарчу видеох шайга йоккха архив кхаьчна, цуьнан жимахдолу дакъа бен шаьш Iорадаьккхина а дац аьлла. Iедалхоша масех бехкзуламан гIуллакх диллира, ФСИН-н Саратовн кIоштарчу туберкулезан дарбан цIийнехь ницкъбарна тIехула.\nДахначу шерашкахь а хаамаш бора ФСИН-н хьукматашкахь Iазапаш лелорах. Масех колонехь бунташ гIиттайора тутмакхаша, шайга бахьочу балана латкъам беш. ФСИН-н масех белхахо, колонийн куьйгалхой а цхьаьна, бехкебира, амма массарна а ца йиттира хенаш.\nКалашников - ФСБ-ра схьаваьлла ву, ши шо хьалха хIоттийра иза ФСИН-н директор.


ДжихIадехь хиллехь, хьашт вац хьо Европана\nЕвробертана юккъе йогIучу пачхьалкхийн Лакхара Кхел Люксембургехь ю. Цу кхеле бовлу Цхьаьнакхеттачу Европин декъарчу мехкийн кхелашкахула бинчу сацамех шайна кхачам ца хилча цу пачхьалкхийн бахархой. Иштта цо толлу Евробертан декъарчу пачхьалкхийн институцеша а, хьукматаша а тIеэцна болу сацамаш, уьш низамца богIуш хиларна.\nХIинца, шинари дийнахь Люксембургерчу кхело тIеэцна болу сацам а бу йоллучу Европина прецедент хир йолуш. Цу сацамца, Евробертан пачхьалкхийн Iедалийн а, мухIжаршца болх бечу хьукматийн а бакъо ю, террорхошца зIенаш хилла я террорхошна цхьанна а кепара гIодинчу нахана политикан я гуманитаран тховкIело ца яла.\nКхеле латкъам бинарг Мароккора орамаш долу Лоунани Мустафа вара. Белгехь даханчу шарахь тховкIело ехнера цо, амма цигарчу Iедалша цунна дацаре жоп деллера. Бахьана – и жимстаг Ал Къаидица йоьзна йолчу „Мароккора тIеман исламан тоба“ аьлла цIе лелочу джихадошца уьйраш йолуш хилар дара.\nЦхьаьнакхеттачу кхаьмнийн юкъаралло 2002-чу шарахь дуьйна террорхойн тобанийн могIаршка язйинчу цу тобанехь жигара дакъалоцуш хилла Лоунани. Ша герз карахь тIелатарш деш ца хиллехь а, амма кхечу тIемлошна харцахь кехаташ дохуш а, Шема а, Иракъе а тIаме оьхучу джихадхошна дозанал дехьа бовла гIодеш а, ткъа иштта цига тIаме баха нах гулбеш а, бусалбачу кегирхошна джихадхойн пропаганда яржош а хиларна гучуваьлла иза Белгерчу кхелана.\nЦундела Iедалхоша иза шен даймахка Марокко юхахьажон сацам тIеэцнера. Ша Лоунанис ша джихадхойн могIаршлахь хилар дацаре деш дацара, бакъду, ша герз карахь тIом бина ца хилар чIагIдора цо. Цул совнаха, нагахь санна Белгино ша Марокко дIахьажавахь, цигарчу Iедалша ша джихадхо а, радикале исламхо а лерина, шена таIзарш дийр ду бохучу бахьанца Белгехь ша витар доьхура цо.\nХIетте а, террорхойн могIаршлахь жигаралла лелорна цунна 6 шо хан тоьхнера Белгерчу кхело, ткъа иштта иза Даймахка дIахьажон сацам а бинера. Цул тIаьхьа шен гIуллакхан хьокъехь цо Люксембургерчу лакхарчу кхеле латкъам барца доьзна тIеэцна бу хIинцалера сацам, Лоунанин гIуллакхах хьакхалуш хилла ца Iаш, хIора а Евробертан пачхьалкхашкахь террорхошца зIенехь болчу нахах хьакхалуш болу.\nКхелан сацамехь билгалдаьккхина ду, тховкIело йоьхуш волу стаг ша тIом беш ца хиллехь а, амма цхьа кепара тIаме боьлхучарна гIодеш хиллехь, я джихадана пропаганда еш хиллехь, я террорхошна доза хададан а, кхечу кепара логистикалле накъосталла деш хиллехь а, церан дехарна дацаре жоп дала бакъо ю меттигерчу кхелийн, аьлла.\nХьахон догIу, хIинцалца схьа Евробертан пачхьалкхашкахь кхечу меттигашкахь тIемашкахь дакъалоцуш а хилла, цул тIаьхьа Малхбузехь тховкIело ехначу нахана меттигерчу низамашца набахтехь я арахь яккха хан тухуш хиллехь а, амма уьш шайн орамаш долчу, шаьш схьабевллачу мехкашка дIаюха хьажор яккхийчу халонашца доьзна дара.\nНаггахь данне а дан а ца лора иза. ХIунда аьлча и нах доккхачу декъехь авторитарийн режимаш я диктатураш йолчу мехкашкара хуьлуш хиларна, ткъа цигахь царна Iедало къиза таIзарш дан там болуш хиларна. ХIинца Люксембургерчу кхело дIаьяккхина и новкъарло, террорхошца зIенаш хиллачарна депортаци ян магорца.