"Исламан мостагIий". СаIудхойн объекташна дина тIелатар емалдина Кадыровс\nНагахь санна, СаIуда Iаьрбийчоьнна тIелатар дахь, ша царна тIехIуттур ву аьлла, дош деллера Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. РогIера тIелатар дина саIудхошна, ткъа цунна бехкейо Оьрсийчоьнан бартхо. Хьаьнгахьа ву Кадыров?\nСаIуда Iаьрбийчоьнан "Арамко" мехкадаьттан компанина буьрса тIелатар дина кху беттан 14-чу дийнахь. Абкайкерчу а, Хураисерчу а гIишлошна дронашца тохарш даран бахьанашца шозза лахделла паччахьаллехь Iаьржа деши даккхар. Эксперташ тешна бу, мехкадаьттан мах лакхабала тарло аьлла.\nДинчу тIелатарх жоьпалла хусиаташа шайна тIелаьцна. 2014-чу шарахь шайн пачхьалкхера Iедал дохийна, Йеменера шиIитийн герзах йоьттина тоба ю иза. 2015-чу шарера схьа дуьйнна Эр-Риядан урхаллерчу Iарбойн коалицина дуьхьал тIемаш латтош бу цара.\nОцу сохьта инцидент емалйира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. "Дуьненчуьрчу цхьа миллиард ах миллиард бахархошна деза хетачу хIуманна кIелонаш йо кеп-кепарчу гоьбевллачу а, къайлахчу а исламан мостагIаша", - яздина цо шен Телеграмехь, Аравехь йолу бусулбачийн еза меттигаш – Медина а, Мекка а хьахош.\nЦIе ца яьккхина Кадыровс, ша буьйцучу "исламан мостагIийн". Амма Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн департамент тешна ю, оцу тIелатаршна бехке Оьрсийчоьнан агIонча - ГIажарийчоь ю аьлла.\n"Массо а пачхьалкхашка биллина кхайкхамбо оха ГIажарийчоьно дина тIелатаршна шаьш реза доцийла дIахаийта аьлла", - дIахьедар дина пачхьалкхан секретаро Помпео Майка шен Твиттерахь, ГIажарийчоьне жоп доьхур ду шаьш йинчу "агрессех" аьлла, тIетухуш.\nШегара догIучунна Iамеркан президенто Трамп Доналда а дIахьедина, саIудхоша бехкечун цIе яккхаре ладоьгIуш ву ша аьлла.\nЙеменехь иккхина конфликт СаIуда Iаьрбийчуьрчу сунниташна а, ГIажарийчуьрчу шиIийташна а юкъахь лаьтта тIом бу, гIажарой хуситашкахьа хиларца доьзна.\nШен идеологин агIончана кест-кеста бехкаш дохку Эр-Риядо, цо хуситашна тIеман гIо латторна а, паччахьаллина хьалха -хьалха хилла тIелатарш вовшахтохарна а. Масала, Стигалкъекъа-баттахь мехкадаьтта доккхучу шина станцина дина кеманца тохарш.\n"Регионехь шайн таронаш шоръярехь ГIажарийчоьнан планаш кхочушъен гIирс бу - хуситаш", - аьлла, Стигалкъекъа-баттахь динчу тIелатарх вистхилла СаIуда Iаьрбийчоьнан тIеман министран гIовс Халед бен Салман.\nТергамчаша масийттазза билгалдаьккхира, хуситаша оьрсийн а, советан заманахь еш хилла а ракеташ лелош хилар.\nТамашен ду кхузахь, "Арамкон" гIишлошна тохарш дича, Москвано ГIажарийчоьнехьа гIо дахар.\nШиIитийн Iедалхошна тIетайначу Оьрсийчоьнан президентех Путин Владимирх Гергарчу Малхбалехь "Абу-Iела Путин", "Аятолла Путини" олу.\n"СаIудийн гIишлошна тIелатар динарг мила ву къасточу хенахь, маггане а мегар дац сихо ян. ГIажарийчоьнна гонах евзаш йолчу Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн амалехь хилларг тидар пайден ца хета тхуна", - аьлла ду Оьрсийчоьнан арахьарчу политикан хьукматан официалерчу комментарехь.\nТкъа Нохчийчоьнан куьйгалхочо а, Оьрсийчоьнан дипломатин цIийно а ялочу комментарешкахь башхалла ю цхьаъ – цара бехкебийраш.\nКадыровна бехкеберш билггал хууш хиларх (хуситашна тIехьа лаьттарш), дипломатийн шайн дIахьедаршкахь Iамерка йоцчунна цхьанна а бехкаш ца дохку.\nМасала, арахьарчу гIуллакхийн министраллан дIахьедарехь гуш ду, Оьрсийчоьно "шога емалдеш хилар тIеман йоцчу гIишлошна тохарш дар".\nОцу некъашца, Москвано гIо доху ГIажарийчоьнехьа. Ткъа Кадыров СаIуда Iаьрбийчоьнна тIехIуьтту.\nДагадоуьйту, нагахь санна паччахьаллина цхьаммо тIелатар дахь, ша хьалхара хир ву уьш Iалашбечарех аьлла, чIагIо йинера цо.\nIарбоша ишта тIеэцнера Кадыровс кху шеран Стигалкъекъа-баттахь Меккахь йоьдучу исламан конференцехь зевне хазийна дIахьедар.\nТкъа хIинца тIелатар дина. Цкъачунна къаьстина дац, шен социалан машанехь пост хIоттаярал а совнах, кхин хIуммаъ дан дагахь ву йа вац Кадыров.


ГIадужу-бутт 16, 2021\nШиIатийн маьждигехь, ГIадужу-беттан 15-хь эккхийтар динчул тIаьхьа\nКандагарерчу шиIатийн маьшдигехь пIерасакан дийнахь иккхина террорхо-Iожалхо, хаам бина меттигерчу Iедалша, хаам бо "Американ аз" зорбан гIирсо, Свобода Радионна тIе а тевжаш. Эккхар дина гIалин юккъерчу Фатимия маьждигехь. Кандагар провинцин талибаша кхоьллинчу культуран а, информацин а департаментана тIе а тевжаш "Ассошиэйтед Пресс" агенталло бинчу хаамца, вийна лаххара а 47 стаг, 70 чевнаш йина ву.\nАфганистанна урхалла дечу "Талибан" боламан векало дIахьедина, кхерамазаллин сервисан белхахой сихха кхаьчна хилар бохам хиллачу метте, хьал талла а, эккхийтар дарна бехке болу нах каро а. Болчу хаамца, ГIадужу-беттан 16-хь Iуьйринна а и тIелатар шена тIеэцна дац цхьаммо а.\nАфганистанехь шиитийн маьждигехь динчу эккхийтарехь велла бIе сов стаг\nШа вовзийта ца лиъначу цхьана тешо, дийцина France-Presse агенталле, шена кхо эккхар хезира, маьждигана чохь а, цунна уллехь а аьлла. Агенталло билгалдоккху, и лелхарш хилла хилар, мехкан къилбаседа-малхбалерчу Кундуз провинцехь ГIадужу-беттан 8-хь террорхо-Iожалхочо маьждигехь бомба эккхийтинчул тIаьхьа цхьа кIира даьлча. ХIетахь вийра 50 гергга стаг, 140 - чевнаш йина вара. И тIелатар шена тIелецира Оьрсийчохь йихкина йолчу "Исламан пачхьалкх" вовшахтохаралло.


"Артист Галкин Максим веара цунна тIе"\nХьанна эшна артистех йолу верси?\n2017-чу шеран аьхка ХIинжа-ГIалахь, Киркоров Филиппа концерт лучу меттехь, эккхийтар дан кечлуш хилла аьлла лецначех цхьамма дийцина талламе бахьана – цо бахарехь, артист вен дагахь хилла иза а, цуьнан го а. Шайга Киркоров мехах вер дехнарг Галкин Максим вара, дийцина лаьцначо. Бахарехь, Галкинна ца тайна Киркоровс шен зудчуьнца Пугачева Аллица тIекарло лелош.\nХьалхо "Кавказ.Реалиино" яздира ДАIИШ-ера хила тарло аьлла лецначу нахах лаьцна. Ницкъхоша чIагIдарехь, 2017-чу шеран Товбеца-беттан 6-чохь Дагестане вогIучу Киркоровн концертехь терроран тохар дан бохкура уьш.\nБехк ца карийра юьхьанца, юха – бехкебира\nАдвоката Гададов Исрафила дийцарехь, дайначу шеран тIаьххьарчу деношкахь талламчаш кхийтира "Киркоров вен бохкучаьргара" даьлла зулам доцийла, цара сацам бира дов цаайдан.\nАмма кху деношкахь юхатIебаьхьна бехктакхам (30-гIачу а, 205-чу а артиклашца дозу зулам). 20 шо долчу Казуев Хидирнебис кечйина бомбанаш яра ХIинжа-ГIаларчу "Хазар" ресторанехь леха езаш, амма "террорхой" говза бацаро а, меттиг полицино ларъеш хиларо а йохийна зуламхойн Iалашо – ресторанна чукхача аьтто ца баьлла церан, боху талламо.\nКазуевс иза ишта дац боху. Галкин Максиман дехарца Киркоров вер бен дацара тIехь, цхьа а вацара терроран тохар дан дагахь, чIагIдо цо.\n"2017-чу шеран юьххьехь, иза Москва вахана волуш, цунна тIевеъна артист Галкин Максим. Ша 2 миллион сом ло, аьлла, артист Киркоров вен иза реза хилахь. Реза хиллачул тIаьхьа, зулам дина доккхур долуш, 1 миллион сом а , "Нокиа" телефон а, сим-карта а делла цунна Галкина", аьлла хIоттийна талламо бехктакхаман материал.\n"Цунна чIогIа халахетта ша оццул вораха вохкар"\nХIинжа-ГIалахь концерт йоьдуш Киркоров вен ца хIоьттина Казуев Хидирнеби, юхаваьлла - дукха нах лийр бара и иза дича. "Стенна лаьара Галкин Максимна Киркоров вейта, Казуевна ца хаьа, амма шега дечу къамелехь иза кхетта, Пугачева Аллица Киркоров тIекаре хиларо хьогIе ваьккхина хилла Галкин", боху документо.\nКазуевс доьху талламчашка, шена дуьхьал ховшор Галкин а, Киркоров а, Пугачева а – уьш хьалха а болуш, ша ден дареш тIечIагIдан лаьа цунна. Амма талламчаш реза ца хилла – боху, лаьцначо дуьйцург дац бакъдолчунна герга.\n"Материалаш листина тхаьш девлча, оха доьхур ду Галкин а, Киркоров а, Пугачева а кхеле кхайкхар", элира "Кавказ.Реалиига" адвоката Гададовс.\nЦо бахарехь, Казуевн верси Инарла прокуратурехула таллийта гIерта адвокаташ. Ткъа шайга телефон тоьхначу Дагестанан чоьхьарчу гIуллакхийн министарллан пресс-гIоьнчаша ца елира комментари, хаийтира талламчаш бехк теллина бевллийла.\nГалкин Михаила, лелачу хабаршна дуьхьал жоп луш, арахецна цхьа забаре видео – доьху журналисташка, телефон етташ, Киркоров карзах цавахар, "цунна чIогIа халахетта ша оццул вораха вохкар".\n"Классико Советийн газеташ дукха Iуьрре ма деша баьхнехь а, Iуьйранна газеташ схьадиллича со кхийтира, сов тIаьхьа делахь а, бIаьсте схьакхаьчнийла. Нах самабовлуш бу. Нах хьовха, церан фантазеш а. БIаьстенан карзахалла ю яьржаш. Ас ларамца тIеоьцу журналистийн болх, бехк а бац, ло дIадаьлла, цундела царна гина и тIеевлла фантазеш, царех царна хаам кечбан лиина. Амма цхьа дехар ду сан, хьомсара журналисташ, ма хьевахьара аш Филипп. Цунна чIогIа халахетта ша оццул вораха вохкар", аьлла Галкина.\nКиркоровца къамелдан дагахь "Кавказ.Реалиино" тоьхначу телефонна духьал йистхилларг яра артистан цIахь цIано латтош йолу белхало. "Филиппан директоре ден шайн хеттарш", элира цо. Ткъа яц схьаоьцуш шега етта телефон Киркоровн директоро.


Цуцаев Iалауди. Стихаш | ВАЙНАХ\nЦуцаев Iалауди. Стихаш\n10.06.2019\tПопулярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\n1амо а оьший-те?\nТкъа эшахь, мел?\nХийла а йина\nВайн меттан кхел.\nЦхьанхьа а меттиг бац\nК1ант, велахь дика хууш\nШен ненан мотт.\nХир ву и д1акхехьа\nШен къоман яхь.\nШен къоман маттаца\nШайн дог а, ойла а\nЙо1арий кхуьур бу\nКхиийта цкъа хьалха\nГ1уллакх деш ц1ен т1ехь,\nЙо1арех – мехкарий,\nКъонахий – к1ентех!\nШен бенахь, шен маттахь\nДекар ду. Кхин д1адерг\nНовкъа вай xlиттapx,\nБакъ ду цхьаъ йиш йоцуш\nЛе1а я литта:\nКхин г1ирс бац дуьненахь\nЦхьа нохчийн мотт бен!\nГ1иллакхо латтадеш меттахь\nСхьадеъна вайн нохчийн къам.\nГ1иллакхца, собарца бертахь\nБаьккхина халонийн лам.\nЭшаеш муьлхха а хало,\nКъизачу баланех чекх\nДолуш, схьадеъначу халкъо\nЛардийр ду къоман эхь-бехк.\nЛарйийр ю къоман оьздалла,\nСадоккхуш доьналла, яхь.\nКоьртаниг лоруш адмалла\nДахаран ирсан шуьнехь.\nОьздалла, г1иллакх ду коьрта –\nКъоман юьхь схьагойту цо.\nВайн къоман юьхь ларъян г1орта:\nКъам хаздо шен г1иллакхо.\nКхоьллинчу Далла еш 1амал\n(Массо а хастам бу Цунна),\nБусалба нохчочун амал\nЦа хадош ламастийн хьаса,\nЛар схьая вайн 1адатийн,\nВазвина т1еоьцуш хьаша,\nДен, ненан – лаккхара сий!\nЖимачо воккханиг лоруш,\nХотта вайн лерамийн з1е.\nХ1ора юьхьиг машарца кхолуш\nШерийн – ткъе цхьалг1ачу б1е.\nНенан мотт – г1иллакхийн хьоста –\nКхиабар – х1оранна т1ехь!\nИштта ду Даймехкан косташ,\nДу Неврехь, ду Мартант1ехь.\nСов доцу сов ц1а\nКарахь дерг вай тоьлу олу,\nГеннара гуш хьоьгучулла.\nТоьлу сатедина къоьлла,\nХьан боцчу цу бахамал.\nКхин д1а а хьехамаш шорта:\nЦа доьху дика ма луо,\nМа бехка ца лозу корта,\nКъахьега. Мало – хало.\nСихалло даьккхина са а,\nСобаро баьккхина лам –\nИ дерриг оьшуш ду хаьа.\nОьшуш ду, оьшуш ду, амма,\nСобарца садетта 1емаш,\nТ1ех ца ваьлча нохчи ца 1а:\nЛаца ца лоцуьйту ден маж –\nЛаьцча ца хоьцуьйту д1а.\nДехье ца къевсича, сехье\nЯккха а тарлуш ма дац.\nЦкъа аьллий, дашна, ша вехь а,\nЮхавала амал а дац.\nЙовхачу чорпанах ларло,\nТ1аьхьа хина ца баха «х1уп».\nХарцлехь а, нагахь хьо – къарло,\nДухуш ду нохчаллин куц.\nКотам а хилла ца вехаш,\nН1аьна хиллий, вала а ле.\nМегаш ду хьийзина некъаш:\nНохчо ю хьан йоккху ц1е.\nЛоькхура белхолахь пондар,\nЙог1учу балхаца йиш.\nЧа хьоьрсуш кечбора поппар,\nЮх-юха деттара хиш.\nМехкарша елийна яххьаш,\nГонехь хьо поппаран хьиэр.\nЯшийна кучамийн яххаш,\nСоцуш дац забарийн лер.\nПенаш т1е хьоьхура поппар,\nНаг-наггахь долура «т1ох».\nСих-сиха соцура пондар,\nЦа соцуш, беш бара болх.\nДисийта дег1 а шен г1орахь,\nЦа йича йолий ткъа ял? –\nПоппаран пазаташ когахь,\nЮкъ-кара боккхура бал.\nБ1аьстенца товш хуьлу зезаг,\nДаим яц жа1уьнехь шедаг –\nДаим ю жа1уьнехь г1аж.\nДахаран новкъахь, хьайн декъехь,\nАс санна, лайнадерг айхьа,\nЦа къуьйлуш, соьца ахь декъахь,\nКъуьйлур дац долуш дерг сайца.\nЦкъа цхьанна къинт1ера яьлла,\nДуьжуш хьайн кийрара дарц,\nБиснехь цхьа суй, д1а ца хаьлла,\nЧ1аг1белахь цуьнца хьайн барт.\nДахарна елаеш айъал,\nЦо г1иттош ц1е летахь хьох,\nХеташ и хьайн деган х1айкал,\nИ х1айкал ларделахь… сох.\nЦхьа а ма вац вайга вог1уш –\nВайн д1адахар к1езга ду:\nДацахь хьалха латта охуш,\nД1а ма тийса эрна х1у.\nГергарлонийн, уьйрийн хьаса\nВахар-варца бузу вай.\nХаза хуьлу веъча хьаша.\nХьеший лаьтташ баьхна дай.\nДолуш ваьхнехь хьо т1еваха,\nХьайна т1едан йиша-ваша,\nВолуш къизчу шина т1амах,\nХала ма дац вижа коша.\nДебадо дехкан х1у цара –\nДехкаша, леттачу дайх.\nСом делларг схьатоьхча т1ара…\nТамаш бу хиллехь и вайх!\nБоллучу кхетаман гонехь\nСа идар д1ога, кхузий –\nАмалан диканехь, вонехь\nСов доцу сов ц1а ду и.\nХьехархо – лехархо,\nДегнаш т1е некъаш.\nХьайх хилла ага,\nВаьгна д1авалахь а,\nСерло луш вага.\nОлу а, язден а\nХ1ора дош аьзна,\nЧохь, арахь леларехь\nБоккху ког оьзда.\nБолх безаш хи санна,\nНисвелла пха санна,\nАмалехь боцуш хьайн\nЦхьа а зил гома.\nБераш вайн къоман.\nКан хьекъаш г1атта\nХьан г1уллакх– д1атасар\nНазад: Тимбулатов Мовсар. Стихаш\nТимбулатов Мовсар. Стихаш\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (51) Литература (28) Литературное наследие (34) Память (25) Популярно (399) Поэзия (277) Проза (244) Публицистика (248) Статьи (781)\nБечуркаева Милана. Вехийла хьо г1оза…


Евробертан пачхьалкхашка виза ца оьшу гуьржашна\nГуьржийчоьнан бахархойн бакъо ю Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхашкахь 90 де даккха эха шера чохь.\nЕвробертан пачхьалкхашка баха виза ца оьшу гуьржашна\nГуьржийчоьнан бахархой бакъо ю виза а йоцуш Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхашка баха. И раж болх бан йолаелла шинарин дийнахь Зазадоккху-беттан 28-чу дийнахь дуьйна. Гуьржийн хIинца аьтто бу биометрикан паспортца Шенгенан зонана юкъайогIучу пачхьалкхашка баха.\nВуьшта аьлча, гуьржийн паспорташ долу нах маьршша баха йиш йолуш бу муьлхха а Европерчу пачхьалкхе, Британи а, Ирланди а йоцург.\nМел хан яккха бакъо ю гуьржийн виза йоцуш Евробертан пачхьалкхашкахь?\nГуьржийчоьнан бахархойн аьтто хир бу Евробертан пачхьалкхашкахь 90 де даккха эха шера чохь. Амма цу пачхьалкхашкахь болх бан бакъо яц церан. И низам дохийна нах цIаберзор бу Гуьржийчу, 3 000 евро гIуда а тоьхна. Цул сов, царна 5 шаранна доьхкур ду Евробертан территоририна тIе бовлар.\nХIун оьшу гуьржашна виза йоцуш Евробертан пачхьалкхашка баха?\nГуьржийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло билгалдаккхарехь, доза хадо луучуьнан дезар ду цхьамогIа дозанхойн хаттаршна жоьпаш дала. Цул сов, церан гайта дезар ду Iедалан белхахошна Гуьржийчу юхаверза эцна билеташ а, медицинан кхерамазаллин кехат а, хIора денна дайа 50 евро барамехь дагардина ахча а, ткъа иштта хьешан хIусамехь чоь кечйина хиларан, я хьошалгIа кхайкхина хиларан тоьшалла а.\nГуьржийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Джанелидзе Михаила, РИА Новости агенталлана интервью луш ма аллара, коьртаниг ду, нагахь оьшуш меттиг нислахь, Евробертан территори тIе волучу стаге тешалур хилар дозанхой, ша цига цхьана ханна воьдуш хилар.\nМуха тIеэцна гуьржаша Евробертаца виза йоцу раж юкъаяккхар?\nКху шеран Зазадоккху-беттан 26-чу дийнахь Гуьржийчохь даздира виза йоцу раж юкъаяккхар. Тбилисехь Европан майданехь концерт хилира. Цул сов, Евробертан бос лоручу сийначу басахь серладаьккхира телевизионан чардакх а, Машаран цIе лело тIай а.\nМуха кхечира Гуьржийчоь Евробертаца виза йоцучу роже?\nЧиллан-беттан 27-чу дийнахь Евробертан кхеташоно тIеийцира Гуьржийчоьнца визан раж кIадьярх лаьцна кеп. Зазадоккху-бутт болалуш гуьржий маьршша Евробертан пачхьалкхашка бахкийта кхаж тесира Европан парламентан депутаташа.\n2016-чу шарахь Лахьан-баттахь Европарламенто къобулйира, виза йоцу раж юхаяккха оьшур йолу кепаш. Иза хила мегаш ду, масала, нагахь Евробертан территори тIехь дуккха а цIаберза ца луу гуьржий хилахь. Оццу шарахь Мангал-баттахь Гуьржийчоьнан президенто Маргвелашвили Георгис дIахьедар дира, шаьш декъашхо хила лууш ду Европерчу доьзалан аьлла.\nГрузинский паспорт открывает двери ЕС\nШен мехкашка лела хьакъберш къастийна ЕвроБерто\nЕвробертаца визан раж дIаяккхаре сатуьйсу Гуьржийчоьно\nЕвробертан пачхьалкхашка баха кестта виза оьшур яц украинахошна


Нью-Йоркехь цIеххьана ток дIаялар хьакхаделлера иттаннаш эзарнаш нахах\nНью-Йорк гIалин юккъехь меттахIоттийна тоькаца кхачо яр, вуно шуьйра электроэнерги ялар юкъахдаьллачул тIаьхьа (блэкаут). Товбецан-беттан 13-чу сарахь (шотде) электроэнерги йоцуш дисинера Манхэттенан доккхахадолу дакъа.\nЦIеххьана ток дIаялар хьакхаделлера иттаннаш эзарнаш нахах. Юкъахаяьхнера Бродвейра спектаклш. Madison Square Garden-хь юкъахяьккхира Лопес Джениферан концерт. Шоу дIатеттина кхечу дийне. Дуккха адамаш дисинера метрон вагонашна а, лифташна а чохь. Болх беш яцара светофораш. Урамашкахь сецнера транспорт.\nНью-Йорк штатан губернаторо Эндрю Куомос бинчу хаамца, ток дIаяларан бахьана хилла цхьана подстанцехь, цIе а йолуш, эккхар хилар. Iедалша дийцарехь, иза хилла техникан кхачамбацарш бахьана долуш. Терактан верси юьйцуш яц.\nНисса 42 шо хьалха, 1977-чу шарахь Товбецан 13-чу дийнахь иштта ток дIаяьлла йисинера Манхэттен.


Культуран чарх кхесташ я -\nКультуран чарх кхесташ я\nЕр йоазув де Iоховш, сона дагаехар къаман хьалхарча поэта Беков Тембота «Сердало» газета хетаяь хинна байт. Укх дешашца дIайолалу из:\n«Дахалда вайна «Сердало»! —\nВайна байта малх…»\nСтихотворене тIа ювцаш йола гIалгIай культуран чарх цIаккха ца социйташ, культуран хIама тоадеш, из дIахьалхакхувлаш хьабаьхкаб бIаьш бола вай къаман дикагIбола кагий нахи мехкарийи. Цар массане цIераш яха велча, газета оагIонаш тоъаргьяцар сона, хIаьта а укхаза хьоахабе лов, культураца вIалла дакъа доацаш мо мара цхьаннахьа хьоахабеш боаца нах. Цар шоай хана дукха къахьийгад культуран цIенош, клубаш наха накъаялийта гIерташ, вай районашкарча бахархой хьашташ кхоачашде гIерташ. Масала, царех вар Наьсарен райисполкома культура отдела кулгалхо хинна Аушев Муса, укх деношка, ший 88 шу даьннача хана вайцара къаьстар из. Дала къахетам болба цох, вийрза моттиг даькъала йойла цун. Наьсарен района библиотеканна дуккхача шерашка керте лаьттар Газдиева Марем. Библиотекарь йолаш, книжкаш дешача наьха хьашташ дика кхоачашдарца массанена йовзаш яр Газдиева Света. Наьсарен культура ЦIен директор хиннача Картоев Iазитал дикагIа ший балхах лоархIавеш саг хиннав е хургва аьлча теша хала да. Кхы а ба уж, даим вай халхараш, ашараш дийнъеш, уж наха юкъе дIайоаржаеш; концерташ вIашагIдехкаш, гIалат доацаш, гулбеннарашта тоам беш уж чакхдоахаш; вай мехка кхаьчача книжкай хьурмат деш, мехкахой ма хулла дийша хилийта гIерташ, къахьийга нах. Цу ноахалах цаI я тахан са ювца безам бола Матиева Iашат а.\nМатиев Мухьмада Iаьлийи Барахоев Элмарзий Хадчатеи дезале яьй Iашат 1954-ча шера. Вай Сибре дигале Буро магIа Попова отарашка баьхаб цун даьй. ХIаьта мехкахбаьхачул тIехьагIа уж кхоач Кокчетавски областа Щучинск яхача шахьар тIа. Мохк бохабеча хана, Iашата яхачох, цар да тIем тIа хиннав. Цига моастагIаша каравига Польше а Германе а концлагерашка валла вийзав цун. Джабагиев Висангире дехарах мукъабаьхача вайнахах цаI хиннав Мухьмада Iаьла. Из а цун фусам-нана а дукха дийша хиннабац. Да шофёра болх беш чакхваьннав ше мел вахача хана. Нийсса 45 шу даьккхад цо машена ко бера дIа ца хецаш. Ишттал машена тIа багIаш къахьийга нах, гIаш лела ховш а хилац. Сона дагавоагIа цхьа водитель. Ше сакхетарг хилча денз трактор тIа болх беш хиннавар из, дукхагIча даькъе райпора товараш тикашка дIачукхухьаш яр цун транспорт. Цу ший «Белоруса» тIара Iо а ваьнна, из дIаволавелча а, трактора ко бедоаллаш санна гоамденна латташ хулар цун кулгаш. Ишттал дукха машена тIа къахьийга саг хиннав Iаьла а. Цул совгIа, дикка боккхача дезала да а хиннав из. Виъ воIи ши йоIи хиннад цар вай цIадоагIача хана. Зама сиха йода, шераш дIакхухь цо, дукха безаш бола нах вайцара къестабу. Тахан цу дезалах нийсса ахаш боацаш ба. Ши вошеи йишеи дIадаьннад. Юхедисараш а да ши воша, йиша. Наггахьа мара хулаш хIама дац вай къаманна юкъе бераш шола дар. Iашати цун воша Асхьаби шола даь да. ХIанз а ший дезалца Щучинске вах Асхьаб.\nМехкахой цIаихабале а, Матиев Iаьла дукха сихлуш хиннавац Казахстанера хьалъаравала. Из а цун дезал а мехкабаьннабац 1970-ча шера мара. Цу хана Iашат хIаьтта 10 класс яьккха мара яцар, кхычахьа деша отта кхийнадацар цун хIанз а. Илдарха-ГIалий тIа сайцар уж баха. МоллагIа цхьа балха говзал Iомае езаш яр. Уйла сецар Шолжа-ГIалий тIарча мах беча наьха техникум тIа. Сона хеташ, Iашатá цига деша хала хинна хургдац. Школе деша ягIаш из дика дешаш хиннилга хьахайташ ба цо цIена а хоза а бувца эрсий мотт. Математиках «Iилмай паччахьа я» оале а, хIаьта а мотт боацаш хилча математика а Iомалургьяц. Цудухьа эггара чIоагIагIа эшаш дола метташ шаьра дувца ховш яр хургйола дохкархо. Шоай станицерча (цу хана иштта оалар Илдарха-ГIалах) тика чу ворхI бетта болх бу йоIа. ГIалгIай мехкарашта дешар а болх а бицбеш цхьа хIама мара дац: маьра баха дика моттиг нийсъялар. Нагахьа санна хоатте:\nДика дешаш ма ярий хьа йиIиг школе, институте хIана яхийтанзар Iа из?\nЦхьа дика моттиг а нийсъенна, дIаелар-кх аз из, — оалаш хезад сона хийла къонахчо.\nИштта хилар Матиевай вахаре а. Из маьре йода Сипсой-ГIалий тIа вахаш волча Цечоев Яхььяйга. МассагIа хIама нийслу вахаре? Цхьана бахар хиланзар цар шин шера мара. Ши йиIиг йолаш къаьстар уж. Карарча хана шаккха йоI кхийнай Iашата. ЦаI Берлине ях, вож – Эбарга-Юрта. Iашат ше йоккха еце а, цун йиIий-виIий а бераш кхувш да таханарча дийнахьа.\nМишта нийсъелар из кхалсаг культуран болхлой мугIарашка? Шедар вIалла дагадоацаш хилар, иштта яздаь хинна хургда-кх из низ болчо. Сипсой-ГIалий тIарча универмаге цхьан-шин кIира яхар мо мукъаяла мегаш моттиг хиннай, кIадаш дохкаш йола кхалсаг пенсе а йодаш. Цу хана райпора араяьнна йоагIача цох кхийттав Щучинске шоашта юхе ваьха а цхьацца гаргалолаш йоахка а Хадзиев Асхьаб. Белгалдаккха деза, из Россе гIорваьннача театра актёра Хадзиев Махьмад-Гире воша хинна хилар. Асхьаб культура цIен директор хиннав цу заман чухь. Фуд-малад хаьттача:\n-Балха отта енай со, — аьннад Матиевас.\n-Тхо долча кассира моттиг я хьона. Цхьан юкъа, хьо раьза яле, оаха цига хьаэцаргья хьо, — аьле, культуран даькъе балха хьех цо къона кхалсаг. Алапи цу хана 35 сом мара дацар. Цига къахьегаш цхьа-ши бутт хиллал ха яьккхар цо, дIахо автоклуба заведующе балха тIа хьожайир. Кхо-виъ болхло кара волаш, концерташ ийца тайп-тайпарча боахамашка аха езаш яр из а цун новкъостий а. Цу хана чIоагIа леладеш дар из гIулакх. Цкъа цу тайпарча автоклубаца се совхозе ваха дагадоагIа сона, газета репортаж язъяр духьа. Кхашка къахьегаш болча наьха йиш хилацар дийнахьа кино, концерташка аха, сарахьа театре фуд хьажа. Цудухьа из кхоачамбоацар кIеззига мукъагIа дайде, дIадаккха, уж болх беш болча ухийташ яр автоклуб. Къахьегамхошта боккха салоIам а сакъердам а хулар цох.\nХадзиев Асхьаб балха тIара мукъавоалийташ, моттиг этта хиннай культура ЦIен вахаре. Цу хана райисполкома культура отдела заведующи хиннача Февралёва Зоя Владимировнас кхайке тIаех 23 шу мара даланза йола Iашат. Цхьан юкъа директора декхараш кхоачашдар дех цо, культуран институташ йоахаш бола кагий нах, мехкарий цIабахккалца. Къона кхалсаг юххьанца кхералу, могаргдий-те из болх дIабахьа, цох лоархIае, яха хаттараш увтташ хиннад цунна хьалхашка. Цул совгIа, геттара юхе яр парте райком, райисполком, шедар гуш дар хьакимашта. ДукхагIбараш кхыча къамех хьабаьнна нах хиннаб цун кулгалде дезараш: эрсий, гIазкхий, нохчий. ХIаьта а шийга хьакимаша яхар а дийя, из болх караэц цо, цхьан хан-юкъа аьле. Из дар 1982-ча шера май бетта. Культураца дувзаденна дешар карадерзаде дезаш дар гIулакх, дIахо а из болх бе безам бале. Ерригача районе 29 культура цIа хиннад, дукхагIбола цар кулгалхой шоаш беча балхаца дувзаденна дешар дийша хиннабац. Бахьан из долаш, Февралёвас кхетаче йийя, хьагулбеш хиннаб уж. Цул тIехьагIа, автобуса тIа а ховшабийя, Шолжа-ГIалий тIа бугаш хиннаб, деша овттабар духьа. Цо дехар а дийя, культпросвет училище деша йода директора декхараш кхоачашдеш йола кхалсаг. 1985-ча шера из чакх а йоаккх цо. Тайп-тайпара говзалаш Iомайора цу училище: библиотекара, хореографа — цхьацца пандараш лакха ховш бола нах а бар цига дешаш. Матиевас хержар яр наьха салаIар вIаштIехьадаккхарца ювзаенна балха говзал. Цу хана Зоя Владимировнайна меттел кхыйола кхалсаг (Зиборова) оттаю района культуран отдела кулгал де. Цунна дезадаланзар Iашат, лакхара дешар дешанза йоллаше а, культура ЦIен директор хилар. Республикан культуран министерствон болхлоша (Ф. Цолоевас, З. Богатырёвас) направлени яле, ший чотах отпуск ийце, Краснодарерча культуран паччахьалкхен институте деша отта йода культболхло. Хьалха яьккхача училище санна, цига а заочно деша дIаэц из 1987-ча шера, болх бешше чакх а йоаккх 1991 шера. ХIанз сага пIелг Iотта йиш йоацаш, культура цIен бакъйола директор хилар цох, хьалха мо декхараш кхоачашдеш а йоацаш. Цун диплома тIа дIаяздаьдар, из культурно-сердалон балха организатор-методист я, аьнна. Карарча хана, 38 шу даьннад цо цхьан метте а цхьан гIулакха тIа а къахьега. Ше хержа никъ геттара дукха безача сага мара карагIдаргдолаш хIама дац из, ишттал йолча хана кIорда ца беш алхха цхьа болх бар.\nДукха нах хиннаб цунца балха цу юкъа. Цхьабараш хIанз пенсе баха а, можамаш кIайенна а ба.\n-Дуккхача шерашка укхаза болх беш, — йоах Iашата, — цхьан сагá вас еш, выговор техаяц аз, цхьан сагá тIера цхьа кепиг алапи Iо а даьккхадац аз. Сона эггара керттердар да, новкъа кхийтача, бIара ца хьежаш, саг сога моаршал хоатташ хилар, кхыметтел зIамига бер из дале а.\n-Уж болхлой сов дика болга дар из е, во бале а, Iа царех къахетам белга дар из? – хаьттар аз Iашатага.\n-Нах-м тайп-тайпара хул. Эггара харцахьарча бераца а бувца мотт, из тоалургдолаш бола никъ лаха йиш я. Иштта да укхаза а. МоллагIа декхар тIадуллаш, цох жоп дала дезар хьо ва, хьох тийша да хьона из гIулакх аьлча, из кхетадеш хиннаб соца къахьегаш бола нах. Цу кепара Iа царца болх беш хилча, уж оамала дикагIа хул, тоалу. ГIар е, во къамаьл де мегаргдац нахаца. Цхьацца халонаш ма хулий наьха вахарца-леларца ювзаенна, из кхетадеш хила веза кулгалхо, — дувц цо дIахо.\n1990-ча шера Ставропольски крае фестивале яха езаш иллиалархой-ши йиIиг хиннай Матиевай. Бузуртанова, Евлоева яха уж ши йиIиг цаI 7-ча, вож 8-ча классашка дешаш хиннай. Царех цаI дас, ца йохийташ, цIагIа соцаяьй. Даьца къамаьл де яха езаш гIулакх нийсделар директора. Концертага хьежаш, иллешка ладувгIаш массанена хоза хеташ хилар, цхьанне хьакхоллаш ца хилча, из хозал хьахулаш йоацилга дIакхетадайта хьежар Iаьлий Iашат. Ше цу йиIигах жоп лургдолга а, дIаяххача тайпара юха цIайоагIаргйолга а хьоахадир. ТIаккха раьза хилар да Iашата дувцачоа. Иштта бахар уж фестивале дакъа лаца.\nЦу тайпара моттигаш нийслу культураца болх беш волча сага вахаре. КIеззига дегI деча, ер йоккха хиннай аьле, халхара ансамбле хьаахийтац кхувш йоагIа йиIигаш. Юха а цу гIулакха юкъеаха езаш хул. Цудухьа атта боацача балхех цаI ба культуран лостамагIа бер. Атта-м цхьаккха болх бац, йоах Iашата, бакъда цу балхаца безам хуле, хала бале а, хьабу, толамаш доах. Цхьайолча хана, шийна гIулакх тIадулле, ше из де декхарийла еце а, кхоачашде хьож из, хьакимий юхь цайоагаяр духьа. Цаховр дIахоатт цкъа а иттаза а, деча хIаманца гIалат хургдоацаш, шийх бехк боаккхаргбоацаш. Шедар ховш кхоллац саг, цадовзар, хоатташ, хьаIомаду. Иштта я ше беча балхах йола Матиевай уйлаш. Даим заман тIехьа ца йиса гIерташ, балха тIа кердадар Iомаде, довза гIерташ хьайоагIа из.\nКаст-каста дIа-юха аха безаш ба цар болх. Цу гIулакха хьаенна «газель» яха машен я культболхлой доалахьа. Нагахьа санна цхьа дуккха нах дIабига е цIабоалабе безаш хилча, йоккхагIйола машен оттаю. ДукхагIйолча хана ахчах оттаяь автобус хул из.\nМалагIа керттера декхараш латт директора хьалхашка, цо хIара денна яхар санна кхоачашде дезаш? Уж кIезига дац. Саг балха хьаэцар, балхах мукъавалийтар; наха паргIата болх бергбола хьалаш кхоллар; культура ЦIа хоза леладар; ахчанцара болх нийса дIабахьар; къахьегаш боахкача нахаца дика, Iимерза хилар; харцахьа болх бечунна хьехар дар, кхы а массагIа да уж. Наха лоархIаш а хила еза кулгалхо. Iашатаца болх беш 26 саг ва, кхоллама болхлой 11-12 мара вац, юхебисараш хаьхой, цIераш йоагаеш бола болхлой, техничкаш ба. Массар а цхьатарра сий ду шоай хьакима, къахьегаш боахкача наха зе хургдола хIама цо дергдоацилга ховш. Кхыча районий культуран цIеношка дукхагIа хила мег уж, бакъда укхаза, советий хана денз, шоаш хиннача тайпара ба уж тахан а, нагахьа санна цар дукхалга-кIезигилга хьоже. Хьалха юрташкара культура цIенош районни цIенна чудоагIаш, цун филиалаш санна леладора. Шолжа районе из гIулакх кIеззига кхыча беса латт. Керда культура цIенош хьадийллад дукхагIа мел йолча юрташка: Оалкама, Мужеча, Арште, Чамаьлха, ГIажарий-Юрта, иштта кхы дIахо а. Царех хIарадар ше-ший вахар долаш да. ХIаране ший бухгалтери я, мухьар да, хIаьта царна доал дераш моттигашкара администрацеш (юртсоветаш) я. Дехача тоаде дезараш, алапи дала дезараш, балха тIахьожам лоаттабе безараш а моттигера хьакимаш ба. Матиева Iашата кулгалду культуран ЦIа района кулгалхочо тIахьожам лоаттабеш да. Из болх иштта дIаоттабаьб 2011-ча шера денз. Заманца дуккха хIама хувцаденнадале а, хIаьта а халонаш нийслу культуран доал деча наьха балха тIа. Эггара йоккхагIйола хало – эшаш йола говзал Iомаяь болхлой цахилар. Тахан даггара лехача корабагIац дика иллиалархой, пандарчаш, гатар локхаш бола нах. ЧIоаггIа эшаш бола болхлой ба уж, кхоачам хиллал уж ца хилча, болх лерттIа дIабодац. ХIаьта а министерствон а района а кулгалхой шедар кхетадеш, де йиш йоацар дIадехаш бац шоай кара болча нахагара. Халонаш йолга кхетадеш а, уж кIезига хилийтара эша гIо-новкъостал деш а ба. Матиева Iашата беш бола болх гуш, цо мел даь дикадар белгалдоаккх хьакимаша. Цунна еннай «ГIалгIай республикан гIоръяьнна культуран болхло» яха цIи, из я Шолжа района сийдола яхархо, къахьегама ветеран. Къахьегаш даьха шераш дукха хиларга хьежжа, пенсе а яхай из, ше хана йоккха еце а. Матиева хьинарах йизза а ший болх дика барца кхы а дуккхача шерашка накъайоалаш а хургья аьнна хет сона Шолжа районе а республике а бахача наха.\n← В Москве наградили победителей конкурса «Единой России» на лучший школьный музей памяти Великой Отечественной войны\nВыборы в условиях пандемии: к избирательным урнам только с чистыми руками →


Скрынникна дуьхьал дов айдина Швейцарин прокуратуро\nЛахьан-бутт 04, 2015\nОьрсийчоь -- Юртбахаман министр Скрынник Елена, Охан-бутт 5, 2012\nОьрсийчоьнан премьер-министран Медведев Дмитрийн чоьхьарчу гуонера стаг ларалуш йолчу Скрынник Еленина дуьхьал Швейцарехь зуламан гIуллакх схьадиллина боху хабар даьржина масех кIира а ду. Амма Кремло иза дацаре дора, бехкталламан гIуллакх Скрынникца доьзна ду бохург.\nОршот дийнахь Оьрсийчоьнан президентан администрацин куьйгалхочуо Иванов Сергейс дIахьедар дира, Швейцарерчу прокуратурано толлуш берш Скрынникан гIоьнча хиллачу Бажанов Александран леламаш бу, ткъа ша Оьрсийчоьнан юьртбахаман министр хилла йолчу Скрынник Еленах и талламаш хьакхлуш бац, аьлла. Цул совнаха, Скрынникан шен адвокато Вихляев Александра а чIагIдо, Швейцарехь цхьанна а кепарчу зуламийн гIуллакхийн турпалхо и зуда цкъа а хила а ца хилла, цуьнан цу махкара чоташ гIорийна бохург харцдерг ду, бохуш.\nАмма кхаари дийнахь немцойн Дойче Велле радион белхахоша динчу хаттарна Швейцарерчу прокуратурано даийтинчу жоьпехь тIечIагIдеш ду, миллионашкахь ахчанаш диларна шеконе лаьцначу Скрынник Еленина дуьхьал зуламан гIуллакх схьадиллина хилар а, цуьнан долара Швейцарера чоташ цигарчу Iедало гIорийна хилар а.\nЖурналисташка Швейцарин инарла прокуратурин прессица болхбаран декъан векало Фон Бург Линдас яздарехь, цу пачхьалкхан Iедалхоша Оьрсийчуьрчу куьйгалле официала дехар хьажийна, Скрынник Еленина дуьхьал бечу талламехь гIодахьара, аьлла, амма Кремло и дехар цкъачунна тергал а ца дина.\n2009-чу шарера 2012-чу шаре кхаччалца Оьрсийчоьнан юьртабахаман министр хилла йолу Скрынник Елена цу дарже хIетахьлерчу Оьрсийчоьнан президентан Медведевн хIусамнанас Медведева Светланас хIоттае а аьлла, кхьачнера бохуш яздо Википедия сайто. Ткъа Дождь телеканалан хаамашца, Скрынник Елений, Медведевн хIусамнана Светлана вуно гергара ши доттагIа ю.\n20I2-чу шарахь Оьрсийчоьнан президентан дарже Путин Владимир юхавирзича, цуо хье ца луш балхара дIаяьккхира Скрынник. Хаамийн гIирсанашкахь баржа болабелира, цу зудчуьнна дуьхьал коррупцица боьзна талламаш бу дIахьош боху хаамаш. Ткъа цул тIаьхьа хье ца луш, Скрынник шен доьзалца Франце дIа а яхана, цигахь масех миллион евро мах болчу виллехь ехаш ю.\nОццу шарахь Оьрсийчурчу талламийн структураша тергоне ийцира Скрынник Еленас куьйгалла деш хилла йолу Росагролизинг цIе йолчу корпорацин белхаш. Ша юьртбахаман министр хилларг цу талламашкахь теш санна бен йоьдуш ца хиллехь а, - коьра бехке веш верг цуьнан гIоьнча хилла Бажанов а волуш, - амма оьрсийн Iедалхошна гучуделира, Скрынникан Швейцарерчу чоташна тIехь шеконечу кепара даккхий ахчанаш хилар.\nКху шеран гIадужу баттахь гIарделира, цуьнан чота тIера 60 миллион франк Швейцарино гIорийнила, ткъа Интерфакс агенталло чIагIдарехь, 2007-чу шарера иза министран даржера йоьхначу 20I2-чу шаре кхаччалца цуьнан чотехула I40 миллион доллар чекхдаьлла хилла.\nАмма юьртбахаман министр хилла йолу Скрынник Елена цхьаъ хилла ца Iа, Оьрсийчоьнан лакхарчу хьукматхойх а, политикех а Малхбузерчу пачхьалкхашкахь миллионашкахь ахчанаш лардон чоташ а, баккхий бахамаш а берг.\nЦу пачхьалкхан идеологехь патриоталла а, Малхбузено йолу гамо яржор а алсам мел долу а, цигарчу куьйгалхой а, политикийн а дозанал арахьара бахамаш алсамбовлу. Я уьш шаьш шаьш дуьйцучух ца тешахь а, я шайний, шайн берашний бен Малхбузера аьхна дахар хьакъ дац аьлла царна хеталахь а.\nИштта, масала, дукха хан йоцуш РБК агенталло бинчу талламца, уггаре а алсамох дозанал арахь петарш а, бахамаш а оьрсийн хьукматхойн Болгарехь ю. Ю цигахь йоккха петар Федерацин Кхеташонан депутатан Федичев Александран, кест—кеста Малхбузенан телхина хилар телевизионехула критике деш волчу. „Со хIурда йисте сайн бераш ца дига ца волу, тхо долчехь шийла ю, ткъа берийн иммунитет тоьллачу хьолехь латтон еза“ - аьллера цуо цу хьокъехь шега журналисташа хаттар дича.\nБолгарера петарш хIуммаъ йоцург ю Испанехь Оьрсийчоьнан лакхарчу хьукматхоша а, политикаша а ийдечу лаьттанашка а, виллашка а диллича. Масала, Пачьалкхан думин депутатан Пономарев Аркадийн цигахь кхо петар ю, царех цхьаъ 260 квадратан метар йолуш, говраш хахкал йоккха ю. Ткъа уггаре а доккха цIа Испанехь оьрсийн политикашна юккъехь ГIалгIайчуьрчу сенаторан Полонкоев Ахьмадниг ларалуш ду – 1000 квадратан метар герга долу.\nМел кIезга а 500 гергарчу федаралан тIегIанерчу оьрсийн хьукматхойн бахамаш а, чоташ а ю цара шайн официалан къамелашкахь телевизионехула сел емал ечу Малхбузехь, РБК агенттало тоьхначу чотаца. Царна и бахамаш дозанал арахь эца а, дебон а таронаш декъа цIена цхьана алапах вовшахкхетта бохучух теша хала ду.\nАмма Швейцарехь хIинца шена дуьхьал таллам дIахьочу Скрынник Еленин санна, царех цхьанна Iедалца йолу юкъаметтигийн ког тассабаллалца, цу бахамийн хьостанаш ца толлу Оьрсийчоьнан Iедалша.\nСкрынника дуьхьалталламан гIуллакх схьадиллина Швейцарин прокуратуро


Нохчашна - дIовш, "Роснефтна" - хIонс\nТовбеца-бутт 27, 2012\nНохчийчоь -- мехкдаьтта доккху меттиг, Соьлж-ГIала\nНохчийчохь мехкдаьтта доккхучу ткъеха меттигна кхин а тΙекхетар йолчух тера ду массех керланиг. Еа меттехь лехамаш дΙабахьа дагахь ю нохчийн маьΙданех болу пайда шен дола берзош йолу компани "Роснефть". Шеко яц, сане ду и гΙуллакх Москохарчу хьолахошна. Ткъа мел пайда хуьлу нохчашна тахана шайн махкахь доккхучу «Ιаьржачу дешех»?\nОьрсийчоьнан маьIданийн урхалло бакъо елла «Роснефть» компанина Нохчийчохь йолучарна тIе кхин а йиъ меттиг мехкдаьтта схьадаларца талла. Билгалаяьккхинчу меттигех кхоъ Соьлж-ГIалин йистошкахь ю, цхьаъ - Нажи-Юьртан кIоштахь. "Роснефт" декхаре йина Нохчийчохь даккха тарлучу мехкадаьттан а, газан а барамаш билгалбаха.\nТахханалц мехкдаьттан керла меттигаш таллар дIахьош а дацара Нохчийчохь. 1999-чу шарахь дуьйна кхуза чуеъначу «Роснефть» компанино дукха сиха даьккхира нохчийн мехкдаьтта шен дола. Оцу бакъонах белла мах а бара беламе. «Грознеский рабочий» газетан коьрта редактор Турпалов Лоьмас оцу хенахь дуккхаза а далхийра Москохарчу "хьешаша" нохчашна дина къола. Цо оцу хьокъехь дийцира Маршо Радиога а.\nТурпалов Лоьма: «Роснефть» Нохчийчу шозлогIа тIом дIаберзале чуеъна ларалуш ю. !999 шеран ГIуран-баттахь цуьнга дIаеллера республикан мехкдаьттан комплекс. Цу хенахь, махкахь 19-20 меттиг яра мехкдаьтта доккхуш. ХIораннах «Роснефть» компанино делира 1500... сом (!) ахча. Оцу ахчанах 6-7 кийла жижиг бен а ца догIура хIетахь.\n«Роснефть» компанино Нохчийчуьра ша хьаладаьккхинчу мехкдаьттах, ала догIу, тIадам а буха ца буьтуш, пачхьалкхан дозанал арахьа дIадухкуш ду хIинца а. Иштта, масала, 2008-чу шарахь цо 8 миллиард сов сом даьккхира. Цунах Нохчийчу юхакхаьчнера 1,5 миллиард . Оцу ахчанах 512 миллион сом, мехкдаьттан комплекс ларъярна, бухадисинарг алапашна а, цхьацца кхечу гIуллакхашна а дIасадахара. И ахча тоьаш а дац кхузара маьхдаьннан комплексан шен хьашташ кхочуш дан а, хIета-м муххале а кIезиг дара. И система хIинца а хийцаелла яц, бохуш, кхин дIа а дийцира Турпалов Лоьмас.\nТурпалов Лоьма: "Мехкдаьтта схьадаккха еллачу лицензех «Роснефтехь» 51 процент акцеш ю, ткъа вайн, нохчийн, Iедалехь 49 процент бен яц, оцу бахьаненна дерриг а мехкдаьтта оцу компанин карахь ду. ДIадохка а, дIадахьа а бакъо ю цуьнан. ХIинца шарахь 2 миллион тонн доккхуш ду, бохуш дуьйцу, цунах 12 миллиард сом хуьлу. 10-I5 процент юхайогIу Нохчийчу, важа ахча «Роснефтна» дуьсуш ду-кх".\nЦхьа ши кIира хьалха, мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана рогIехь бартбеттарца дIахьедар дира, «Роснефть» компанино шена тIелаьцна декхарш кхочуш деш дац, аьлла. Оцу пачхьалкха компанин коьрте Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран уллера доттагI волу Сечин Игорь хIоттор дика хIума лоручу Нохчийчоьнан куьйгалхочо, ...шен и дойла дацахь а, бехке йира «Роснефть», кхузахь мехкдаьтта чекхадоккху завод еш яц, аьлла.\nШо хьалха, генна кхайкха а деш, Соьлжа-гIала йистехь и завод йилла йолийра. Амма, масех бутт балле и болх сецира. ХIинца и майда лаьтташ ю, гонаха еккъа цхьа керта а йолуш. Бинчу бартаца, 2013 шарахь и завод болх бан йолаяла езащ яра. Амма схьагуччул бен кхин жигаралла яц цигахь. Нохчийн республикана шен мехкдаьттах цкъа а пайда баьлла ца хилар билгалдоккху «Грозненский рабочий» газетан коьрта редактора Турпалов Лемас.\nТурпалов Лоьма: "Нохчашна оцу мехкдаьтах цкъа а пайда болуш бац. Кхузара дIа а хьой, цигахь иза чекх а доккхий, дIадухку. Масех шо ду Нохчийчохь иза чекхадоккху завод йийр ю боху. Ама иза еш яц. Иза йича, дуккха а белхан меттигаш хир яра. «Роснефть» компанино кхузахь доккхуш долу мехкдаьтта башха дукха дацахь а, цу системехь болх бечарна а, цхьацца хьакамашна а каракхача дика хIума-м хуьлу, аьлла, хета суна".\nНохчийчохь мехкдаьтта даима а хилла лечкъош а, шена тIехь цхьацца бозбуанчаллаш лелош а. Ишшта, цхьацца ницкъаша оцу мехкдаьттанехула политикан тIеIаткъамаш а бо махкана. Шена цIе нийса тиллина юйла оцу маьIдано хаийтира шина тIамна юккъехь а - могIарерчу наха иза шаьш доккхуш, кхехкош, духкуш беъна хиллачу муьрехь. И зама хIинца гена яьлла, дIаяхана, амма цо шел тIаьхьа шех Iехабеллачеран чарташ а дитина. Кхин дай бу Нохчийн мехкан. Ткъа царна мел лаарх а, уьш мехкдаьттан дай ца хилало.


Амриев Мурад, ММА-н чемпион, къайлаваьлла ша лаца баьхкинчех\n"Нохчийн "Колобок" санна: со Дадех ведда, со Бабех ведда"\nИнзаречу блокбастерехь санна хьийзира шинарийдинан делккъалц прессехула хаттар: валалур ву ММА-н чемпион Амриев Мурад Нохчийчуьра баьхкина, Брянскерчу прокуратуре ша дIавоьхуш лаьттачу ницкъхойн карара, я вац?\nХеппи-энд ю цкъачунна. Еха ойла ца еш, шен адвокаташ, талламчаш, Соьлж-ГIалара оперативхой къийсалучу юкъанна, арахь лаьттачу тIутмIаьжгашна юккъехула а ваьлла, машенчу а хиина, ведда Амриев.\nВуй Амриев кхерамзаллехь, ша деношкахь схьавеъначу Германе юхаваха аьтто бала тарлой цуьнан, кхидIа хIун дан дагахь бу адвокаташ, бакъоларъярхой?\nМаршо Радион хеттаршна доцца жоьпаш делира Амриевна орцанна Брянске кхаьчначу цуьнан Оьрсийчуьрчу адвокато Заикин Петра.\nМаршо Радио: Карарчу муьрехь муха бу кхоллам, мичахь ву Амриев, иза кIелхьара ваьллий?\nЗаикин: «Хетарехь, кхоллам гIолехьа бу, Нохчийчоьнан полицин тобано ницкъала лаьцча гундолчуьнга хьаьжча».\nМаршо Радио: Иза лаца гIертар дитина, я Амриевн аьтто баьлла вада?\nЗаикин: «Сан а, сан меттигерчу коллегин-адвокатан Тарасовн а аьтто баьлла. Массех сахьтехь, 10 сахьт даьлча 12 даллалц, тхо оцу нехан низамехь боцу болх юкъахбаккха гIиртира».\nМаршо Радио: ХIинца иза кхерамзаллехь ву?\nЗаикин: «Суна хетарехь, цкъачунна ваьлла кIелхьара. Цуьнан ситуаци хIинца нохчийн «Колобокан» санна ю: «со Дадех ведда, со Бабех ведда»…\nМаршо Радио: КидIа иза кIелхьараваккха, Iедало лохучийн тептарера дIаваккха аьтто беррий-те?\nЗаикин: «ХIаъ. Суна хетарехь. Иза кхидIа бан беза болх бу. Цкъачунна кхерамах ведда. Цо дийна а волуш, Нохчийчу ша вуьгуьтур вац боху. Ткъа вигина хиллехь – Нохчийчохь цо дика ловр дацара, хьал да хьоьгучех хир дац. ХIинца ситуаци оццул кхераме яц, хила тарлуш хиллачуьнга хьаьжча.\nМила ву Амриев Мурад? ХIун даьлла цуьнгара?\nШоьтадийнахь Брянсканна гергарчу Суземка станцехь полицино цIерпоштачуьра ваьккхина, лецира ММА-н World Mixed Martial Arts Federation версехь дуьненан чемпион волу Амриев. Иза Европера вогIуш хилла, адвокаташа дийцарехь, Москох виза дIаяхъян а эшна (хIинца а Оьрсийчоьнан вахархо ларало иза).\nХарц документашца ву аьлла, федералан тIегIанахь лаца кхайкхийна ву Iедало. Амма 2013-чу шарахь Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран № 213 омрица бехказа ваьккхина ларало, цундела иза леха а бакъо яц полицин.\nАмриевх Нохчийчуьрчу хьаькамийн гамо йоьлла 2013-чу шарахь, иза амалт а вина, чIир екха, вешин меттана лаьцча.\nХьостанаша а, ша а АмриевгIара а дийцарехь, цхьана воккхачу полицин хьаькамо Мурадан воккхахволу ваша бехкевина, цо шена кIело йинера, иза ша вен воллура цхьана заманахь, аьлла. Ткъа важа Германехь веха, каравогIийла дац. Цундела бекхам ша жимахчу вешина бийр бу, аьлла, лаьцна кхаьбна Мурад.\nИза Нохчийчуьрчу полицин карара ваьлча, шен Амриевн дехарца, къайлаваьккхина кхебира Каляпин Игоран «Iазапна дуьхьалояран комитето» еххачу хенахь.\nАдвокаташа чIагIдарехь, Амриев хуьлийла дацара федералан лехамехь, Брянскерчу полицино йинарг харцо ю, иштта, харц бу Нохчийчуьра оцу гIала иза дIавига баьхкина хьийзарш а.


Консерватизм — Википеди\n• Ма-йарра йолу бакъо\n• Норма Ӏалашъяр • Социалан стратификацин теори • Ламасташ Ӏалашдар\n• Долара бахам\n• Либертарианан • Къоман • Неоконсерватизм • Социалан • Палеоконсерватизм\nКонсервати́зм (схьадаьлла лат. conservo - Ӏалашдо) — ламаста мехаллин а, низамашна а, социалан я динан доктринашна тӀаьхьавазаран идеологи. Коьрта мехалла лору юкъараллин ламасташ, цуьнан институташ а, мехаллаш а Ӏалашъяр.\nЧоьхьарчу политикехь консерваторша билгаладоккху йолуш йолчу пачхьалкхан а, юкъараллин низаман а мехалла, тӀе ца оьцу радикалан реформаш, церан мах хадабо экстремизман санна. Арахьарчу политикехь консерваторш кхерамазалла чӀагӀъяран болх хьалхатотту, могуьйту тӀеман ницкъ бар, ламастан бартхошна гӀолаца хьовсу, арахьара экономикин юкъаметтигашкахь гӀолоцу протекционизм.\nКонсерватизман идеологи кхоллаелла «Французийн революцин цӀарматаллашна» (Бёрк Эдмундан гӀараяьлла памфлет, 1790) реакци санна. Экономикин а, социалан а маршонаш кхайкхочу либерализман а, социалан нийсо кхайкхош, долара бахаман доза деттачу социализман а дуьхьала лаьтта. Бёрк воцуш, доккха дакъа лаьцна консерватизм кечъеш французийн иезуита Де Местр Жозефа (1753—1821), ингалсан философа Гоббс Томаса (1588—1679), австрийн-немцойн канцлера графа Меттерних Клемента (1773—1859).\nХӀокху заманан йукъараллашкахь консерватизм базанан идеологийн кхааннах цхьаъ ю: либерализм, социализм, консерватизм. Иза къасто еза обскурантизмах керлачу хӀуманна дуьхьала гӀертаран пурх латтарах, ткъа иштта ламасталлех. ХӀокху заманан консерватизм (неоконсерватизм) наггахь хуьлу кхечу политикин боламел алсама сетташ, меттаха йолуш. Масалаш — Рейганан АЦН хийцамаш а, Тэтчеран Йоккха Британера хийцамаш а.\n1 Консерватизм кхоллаялар\nКонсерватизм кхоллаялар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nИнгалсера консерватизм, тӀаьхьа торизм ала долийна, кхоллаелла ЮхаметтахӀотторан (1660—1688) муьрехь. Цуьнан бух бара адамийн юкъараллера тӀегӀанан тӀехь лаьтташ, ткъа коьртехь лаьтта цхьан доза а доцуш Ӏедал карахь долу монарх (моно – цхьаъ, арх – урхалла дар). Амма, шен коьрта Ӏалашо урхаллин а, паргӀатонан эхь-бехкаллин а конституцин кепаш хилла йолу Сийлахь революцис, далийра торизман кхечу формуле. ХӀинца торизман бух бу кхаа тӀегӀанехь чӀагӀйина суверенитет: паччахьан доьзал, лордийн палата, юкъараллин палата.\nКонсерватизм кхиина роялизмах, орамаш тесира Ингалсахь ЮхаметтахӀотторан муьрех. Роялисташа гӀолоцура абсолютан монархин, цара кхиайора паччахьан Ӏедал делера хиларан теори. Цара къобал дора британин маршо а, парламентаризман ламасташ а, дӀатоттура суверенитет парламентан Ӏедалах яларан теори, цуо паччахьо санна, дерриг халкъ ца гойтура, дин лелоран маршо а ца лора. Ингалсара гражданийн тӀом болабалале Филмер Роберта язбира болх «Патриарх: я паччахьийнедал», иза хилира церан доктринин формула. Сийлахь революцил тӀаьхьа, 1688 шарахь, тори санна бевза консерватораш, къобал дира, суверенитет кхаа тӀегӀанех латтар. Амма ехачу хенахь вигийн урхаллехь британин консерватизм дӀахилира генарчу плане. Коьрта политикин ницкъ юхабеира хӀинца 1830-гӀа шерашкахь консерваторийн парти аьлла цӀе хийцина, цуо шена чохь цхьаьнатуьйхира аристократийн а, базаран капиталистийн а чолхе барт.\nДукхаха болчу историкашна консерватизман бух биллинарг хета Бёрк Эдмунд, иза хилла маркизан Рокингеман секретарь, кхайкхийна вигийн партин уггаре консервативан декъан гар.\nБёркан гар охьадиллар\nБёрка гӀолецира америкин революцин прогрессан хилам болун дела, амма ца езара радикализм а, къизалла а французийн революцийн. Цуо могийтура Смит Адаман долара бахаман а, экономикин а либералан ойланаш, Смита санна, лорура, экономика куьйгакӀела хила еза консервативан социалан этикан, капитализман тӀехула латта деза юккъерачу бӀешерийн социалан ламасташ, ткъа гӀуллакхан классан коьртехь аристократи лаьтташ хила еза, цуо тӀе ца лоцура Смит Адаман белхалойн классех йолу тезис. Эхь-бехкаллин профессоран Смит Адаман гора аристократин функцеш, еккъа фабрикаш, заводаш, транспортан пхенаш дахкарца, массийн белхан класс кхоллархьама латташна хи дилларца, цу тӀе хьалхалерачу сутарчу лахенашкара капиталисташа нах баца а ца беш, ткъа и ламасталлин аристократис кхиийна къинхьегамхойн, таро хилар шешша пачхьалкхан урхалла дан демократи а, промышленностехь оьшу дешар а бахьнехь. Ткъа Бёрка къар ца луш чӀагӀдора, нагахь эхь-бехкаллин доза аристократин юккъера бӀешерийн ламастех схьадаьллехь а, тӀаккха аристократи керлачу капиталистийн юкъараллехь хилла Ӏан ца еза хилла яьлла тхьамда экономикин сферехь, амма хила еза пачхьалкхан урхаллехь а.\nБёрк кхийтира, парламентехь, кхочушдаран Ӏедало хӀиттийна комитеташкахьчул, алсама хаамаш буй, ткъа цуо тажан Ӏедалан доза туху. Пачхьалкхан килсан гӀолоцуш, цуо лорура динан собараллин тӀегӀа а. Бёрка къобал дора ламастийн бух тӀера социалан низам.\nБёркан Французийн революцица гора, адамаша шайна дан тарло, максимум зулам, хӀунда аьлча церан нийса кхетам шен Ӏаламо а, адамийн юкъара дахаран законаша а, дӀабаьккхина болун дела. Цуьнан кхетаман коьрта хьесапаш тарло лахарчарна тӀедало: 1) адам динера кхоллам бу, дино кхуллу гражданийн юкъараллин бух; 2) йукъаралла — истори кхиаран сурсат ду, цуьнан институташа шена чохь дайн хьекъалалла; 3) адам зиеделлачуьнца, Ӏедалца куьйгалла ден, инстинктан, синхааман, хьекъалан дух ду; 4) зулам юкъараллин кхолламашна чохь дац, адаман шен Ӏаламан чудоьллина ду; юкъарло адам ша-шеха ларден кеп ю, цундела иза мехала хила деза индивидал, ткъа цуьнан бакъонаш декхараллин тӀаьхье ю; 5) адамаш шен Ӏаламера цхьабосса дац, цундела юкъараллехь башхаллаш ца хилча ца йовлу, цхьаболчара кхечарна тӀехь куьйгалла даран иерархи а, бакъо а; 6) зулам радикалан хийцамашца дӀадаккха гӀертаро доккхачу зуламе вуьгу, тӀаккха болуш болу юкъараллин хӀоттам ларбан оьшу, ткъа иза цхьаьнаэшшара хийцамаш ма бе бохург дац (Burke E. Reflections on the Revolution in France. L., 1790; рус. пер. 1992, с. 85).\nXIX бӀешарахь кхоалгӀа чкъоьран а, аристократин а хиллачу девно бекъна британин консервативан болам шина декъе: цхьаболчара кхойкхура юккъера бӀешерийн мехаллашка юхадерзар, вуьш бара пачхьалкх экономикин долара секторна юкъа ца гӀертийта лууш.\nКонсерваторша юккъера класс парламенте ца яхийта новкъарло ешшехь, 1834 шарахь цара къобал дира шайн харжаман система йохар, тӀелецира кхин дӀа харжамхойн барам шорбан, нагахь цуо килсан а, пачхьалкхан а институт йохор яцахь. Керла хьесапаш кхайкхийра харжамийн хьалхарчу къамелехь сэра Пиль Роберта. Историкашна го и Тамвортский манифест консерваторийн керла партин коьрта аргумент.\n↑ КОНСЕРВАТИЗМ — информация на портале Энциклопедия Всемирная история. w.histrf.ru. Теллина 2019 шеран 21 майхь.\nGND: 4032187-3 · LCCN: sh85031272\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Консерватизм&oldid=7926061»


Iедална "сту бели - жижиг, ворда юьйхи - дечиг" ду дерриг а\nМарсхьокху-бутт 02, 2016\nЮкъ-кара цхьана ханна дижар доцург кху тIаьхьарчу хенахь Нохчийчохь хаддаза дийцаре деш ду нодуряляран дерматит цамгар бахьанехь даьхний далар. Ишта юкъараллехь дол-долуш коьртах а даьлла, сих-сиха хьехо даьккхина, нахана хилла даккхий зенаш дайдан Iедалхой сиха цахилар.\nIедал: сту бели - жижиг, ворда юьйхи - дечиг\nЯрташкахь бехачу могIарерчу нехан дукха даьхний эгийна нодулярный дерматит олучу буьччалгийн цамгаро. Схьагучу суьртехь цо деш долу зенаш хIинца а севцца а дац.\nОфициалан далочу терахьашца Нохчийчохь 5.500 эзар бежанна кхетта и цамгар, ткъа царех делларг 370 сов хьайба ду.\nИ цамгар дIаса ца яржийта а,эшо а махкахь говзанчех кхоьллина ю леррина штаб. Цуьнан мел кхиамаш бу ала хала ду. Бакъду тахана махкахь хьалха санна паргIат духкуш карош дац бежана жижиг, дохкарехь хаъал алсамдаьлла уьстагIан дилха.\nМа-дарра аьлча даьхний даларехь бегашена а доцуш хуьлу зенаш а, деллачул тIаьхьа уьш лаьттах дохкарехь а, церан чархаш ягорехь а хуьлу гIайгIа-халонаш шайнне йисна бахархошна. Цу декъехь сан къамелаш нисделла кхаа кIоштан бахархошца.\nСоьлжа кIоштера Маржан ю дуьйцуш шен юьртахоша даьхнешца ловчу баланех. Цо чIагIдараца массо декъехь харж еш беш могIарера юьртахой шаьш бу.\nМаржан: «Дала а делла ,цомгуш а ду. Къаьхьа де ду тхан куьпахь. Делларш дIатекхадо. Iедало деш гIо дац хьуна делахь. ХIора дийнахь мехий доьттийта, лор а валавой. Лийчош лаьтташ ду, наха шайн киснара еш ю харж. Iедалдайша деш гIо дац хьуна. Валлай дац-кх».\nВон –дика луьстуш,боьду-богIуш-массанхьа а дийцаре деш ду даьхний далар. Хезаш зуькар а долуш,ТIехьа –Мартанан кIоштехь сагIа доккхучу меттехь дийцаре деш ду адамийн хьашт-дезарш листарехь лаккхарчу даржашкахь болу хьаькамаш а, маьхькIамхой а партал лелар,маьхаза молха делла а, садаьлла бежана дIатакхийна а гIо дан уьш сиха цахиларх.\nАьзнаш: «Тхан юьртахь деш гIо дац хьуна делахь,кхечанхьа дергга-м ца хаьа. Етт балар жима болх а ма бац. Юьртахоша шайн кА яьл-яьллачу меттигашка дIа а текхийна хьайбанаш. Iедало терго ян мА езара уьш дIадохкарехь. Айххье солярка а эций, трактор а караяй бохург дош ма дац».\nДахарехь зеделла бакъдерг ду, бежаний кхобуш болу дукхахберш кхин дIоггара токхо йоцу, гIийла бохкуш болу а, юккъерчу барамехь таро йолу а нах хилар. Амма цара шаьш мукIарло дарца цкъачунна кхузахь цхьана а тIегIанахь хьахийна а, я къадийна а дац зенаш хиллачарна гIодар. Бежнийн цамгарца а, уьш даларца а мел доьзна хаттар юххера, чуьра девзачех ю ас юьззина цIе ца йоккхуш юьту Соьлжа гIалин кIоштера яхархо Лариса.\nЛариса: «Цомгуш хуьлу бежний лахха-м дела, и лазар юхадаьлла ала-м ца хаьа суна. Нахе шайгга къайладохуьйтуш делла бежанаш. Наха хIора а дийнахьбохург санна лийчош ду уьш. Iедало цхьана кепара деш гIо дац. Уьш деллачарна а ца до, я даьхний дIадухкуш а ца до».\nТамаше хеталург ду, Нохчийчоь Юххера Азин пачхьалкхаш биста кхаччалц дуккха а мохк -къаьмнашна сагIина кхачанана сурсаташ доькъуш, эзарнашкахь уьстагIий дIакхачош схьайогуш йоллушехь кху масийтта шарахь, дукха вайнахана моттане а ца моьтту меттигерчу маьхькIамхоша даьхнех бевллачу бахархошна гIо дийр ду.\nДелахь а, гIийла кхаьбна а цу декъехь дегайовха ойланш кхобурш а бу ба-м дукха бацахьа а.


Реннехь протетан гуламе араваьлларг вара 400 гергга стаг, Страсбургехь – 150 гергга, боху Францерчу хаамийн гIирсаша. Протестан коьрта бахьана дара, Лабазанов вер хьахош, полицино и зулам "наркотикаш юхкучийн" къийсамашца доьзна ду алар.\n"Тхуна шозза тухуш ю: цкъа – стаг вуьйш, юха – тхуна тIе ирча цIе хьарчош. Нохчех болучаьрца и тайпа бохам хилча, царна цIе кхуллу. Нохчийн диаспорех нах бойъу, уьш бехке а бо" – элира 30 шо долчу Мохьмад цIе йолчу Лабазановн лулахочо журналисташка.\nБохам нисбелла дийнахь 2 сахьт долуш Клене (Cleunay) куьпарчу туьканна гергахь. Реннан прокурора Астрюк Филиппа дийцарехь, ши африкахо тIевахана пхеа жимчу стаганна. Дар-дацар иккхина царна юкъахь, шиннах цхьамма, 21 шо долчо, хьала а яьккхина, тапча йиттина, иза лаьцна, ткъа ведда хилла цуьнца верг лаьцна тIаьхьо.\nКоьртах тапча кхетта Лабазанов Хьамзат велла. Цуьнан 25 шо долчу вешина Сулиманна когах тоьхна герз – иза дарбан цIийне виллина.\nЗазадоккху-беттан 27-чохь хиллачу протестан акцехь ЛабазановгIеран дас нохчийн кегийрхошка дехна наркотикаш юхкучу нахана юьстах Iар.\nВийначун гергарчара дечу тоьшаллица, иза наркотикаш юхкучарна новкъарло ян гIоьртина, ша вехачу цIа чохь и зулам цалелор царна тIе а дожош.\nГуламхоша йовзийтина шайн протестан резолюци: "харц информаци цаяржор", "боцу бехк нохчийн мухIажарашна тIе цахьерчор" доьху Iедале гуламхоша.\n"Зулам хуьллушехь, иза нохчашна тIе цахьарчор доьху оха. Хаамийн гIирсашкахь "нохчо" дош шашаха дузу криминалца, гIелоярца", - бохура журналисташка юриста Шавхалов Зеламхас.\n"Тхан цхьа бехк бу – тхо ийза ца ло наркотикаш лелочарна хьалха", - билгалдаьккхира "Даймохк" юкъараллин векала Артчаков Iусмана.\nГуламашка бевллачара диллина кехат хьажийна Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министре Дарманен Жеральде.\n2020-чу шеран аьхка Францерчу Дижон гIалахь наркотикаш юхкурш тIелетира 16 шо долчу нохчочунна. Цул тIаьхьа оцу кIантехьа гIодаккха Францин цхьацца меттигашкара баьхкинчу нохчашнийн, наркотикаш яржочу наханий юкъахь иккхира дов.\nЦхьаццаболчу хаамийн гIирсаша хилларг тидира "наркобизнес къуьйсучийн" дов аьлла – иза эладита ду протестан аьрзнаш даржийначу нохчаша бахарехь.


Батукаевн гIуллакхехула кхин а 3 стаг лаьцна ГIиргIизойчохь\nГIиргIизойчоь -- Батукаев Iаьзиз Бишкекерчу кхелехь, 4Охан.2006\nКриминалан гонашка дош лелаш ву бохуш вуьйцучу Батукаев Iаьзизан гIуллакхехула кхин а 3 стаг лаьцна ГIиргIизойчохь, хаам бина "Суьйренан Бишкек" сайто, низамаш лардон органашна тIе а тежаш. Болчу хаамца уьш берш лоьраш бу.\n2013-чу шарахь Оханан -баттахь Нарынан гIалан кхело хенал хьалха маьршаваьккхира нохчийн тутмакх, цунна ваха дукха хан ца йисина аьлла. "Суьйренан Бишкеко" яздарехь, кхелера араваларца, "Манас" аэропорте а вахана, долахь долчу кеман тIехь йитира цо ГIиргIизойчоь.\nАмма кестта лоьраша делла кехаташ харц хилла аьлла, ГIиргIизойчоьнан коьртачу прокуратуро Оьрсичоьне дIавийхира Батукаев. Амма иза дан аьтто ца хилиара. Цу хенахь (2014-чу шарахь Товбеца-баттахь) 53 шо долу "криминалан инарла" хан а тоьхна чувоьллира Нохчийчохь, бакъо йоцуш герз лелорна (маьршаваьлла 2017-чу шарахь).\nКху шара юхаталла долийначу Батукаев маьршаваккхарца доьзначу бехктакхаман гIуллакхехула лаьцна ву могушаллан министраллехь болх бина ши стаг.


Нохчийчохь дагестанхой байар Дагестанехь листийта реза яц Оьрсийчоьнан Лакхара кхел\nОьрсийчоьнан Лакхарчу кхело ца магийна Нохчийчохь 8 дагестанхо вер кхечу регионан кхеле листийта.\nБайина дагестанхой бехкебина Нохчийчохь полисхошна тIелатарна. Гергарчара чIагIдарехь, веле массех де хьалха, шайн цIера лачкъийна хилла барххIе а дагестанхо. Оцу хьокъехь хаамбо телеграм-каналехула адвокато Сабинин Андрейс, боху "Медиазоно".\nБайинчийн гергарнаш а, церан адвокаташ а ца теша Нохчийчуьрчу кхело ша дов луьстуш нийсо йийриг хиларх, цара цундела дехнера Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхеле гIуллакх Дагестанан кхелахошка далар.\nТалламчаша бахарехь, 2016-чу шеран гуьйренан буса Нохчийчохь шайн шина машенан кехаташка хьажа, уьш совцо гIоьртинчу полисхошна тIе герз тоьхна дагестанхоша. Оцу тасадаларехь яьгна машенаш, чуьранаш а богуш. Белларш бехкебо низамца а доцуш герзашца леларна а, полисхошна тIелатарна а.\nБеллачийн доьзалша тоьшалла до шайн нах цIера дIабигина хиларх а, шаьш протестан акцеш хIитто доьлча, лецнарш Нохчийчохь байина хиларх а. Гергарчара чIагIдарехь, Нохчийчуьрчу полисхоша, кеп хIоттош, шаьш-шайгара кхоьллина хилла а доцу "тIематасалар".


ТIеман сийлаллин де Гезгмашин-беттан 3-чу дийне дIатеттина Путина. "Бесланан наной" реза бац оцу сацамна\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира шен омрица Гезгмашин-беттан 3-чу дийне дехьатеттина хIинццалц пачхьалкхехь цул де хьалха билгалдоккхуш хилла ТIеман сийлаллин де. Денна и дезде дехьадаккхар довзуьйтуш, далийна бахьана ду, "Дуьненан шолгIа тIом берзош коьрта гIулч яра Советан пачхьалкхо 1945-чу шарахь Япони эшорца яьккхинарг", аьлла. Ткъа ша и толам баккхар Советан пачхьалкхо а дIакхайкхийра 1945-чу шеран Гезгмашин-беттан 3-чу дийнахь.\n"Бесланерчу наноша" юха а доьху школана дина тIелатар таллар\nХIинца низамо ТIеман сийлаллин де къастийнначу Гезгмашин-беттан 3-чу дийнахь дIахьо Къилбаседа ХIирийчуьрчу бахархоша шайн белла махкахой, школехь хIаллакдина бераш дагалоцу тезетан барамаш. Ши хилам цхьана дийнахь билгал ца бахийтархьама, Путине хIинца арадоккхучу низамна вето тохар доьхура Бесланерчу бохамехь бераш деллачу наноша а, гергарчара а.\n"Кавказ.Реалиино" дагалецаман барамаш цхьана денца нислуш хиларх лаьцна комментари ялар дийхира "Терроран тохарша зен динчу нехан "Бесланан наной" ассоциацин куьйгалхочуьнга Дудиева Сусаннига. Шена «халахетта чIогIа, комментари ян а дог дац», жоп делира юкъархочо.\nТIеман сийлаллин де эдойла дац Терроризмца латточу къийсаман денца, оьзда дац и ши де цхьаьнатохар, нийса дац, цо историн факташ бIостанехьа доху, бохура «Бесланан наноша» шаьш хьалхо яржийначу петицехь.


Маршо Радион белхахошна кхерамаш туьйсу\nЗазадоккху-бутт 19, 2016\nПIераскана сарахь вевзаш воцу ши стаг, шаьш НТВ-телекомпанин белхахой ду а аьлла, Москох Маршо Радион векалтан куьйгалхочунна кхерамаш тийсина, журналистикан этикаца яггIане а ца йогIучу кепехь. Иза низамца догIуш доцчу хьесапехь кхерамтасар ду, аьлла дIахьедина Маршо Радион коьртачу редакторо Пейич Ненада.\nОьрсийчоьнан телеканалаша тIаьххьарчу заманахь маситтаза кечйина хьовсархошна Маршо Радио маьттазчу суьртахь гойту сюжеташ. Нохчийчохь Маршо Радион нохчийн редакцин сайт Iедалх болчу провайдерша низамца а доцуш къуьйлу бу ши бутт.\nМаршо Радио дуьненаюкъара хаамийн гIирс бу, малхбалерчу а, къилберчу а Европана, Кавказна, Юккъерчу а, къилберчу а Азина, Гергарчу Малхбаленна, Оьрсийчоьнан хаамийн кхачо еш. 1991 шарахь дуьйна ю Москох болхбеш Маршо Радион бюро.


Нохчийчуьрчу Бороздиновская эвлара вахархо Курбаналиев Курбан бехке веш ву Ойсхарара яхархо Шемарчу тIемалойх дIатоха дагахь хилла аьлла шеко йолуш. Ткъа цуьнан ши юьртахо лаьцна цо зулам кечдеш хилар хьокъехь Iедалшка хаам ца барна. Меттигерчу телеканалехь шайн бехк хилар даре дина цара, амма цу нехан гергарчара иза бакъ дац боху, яздо "Кавказский узело".\nБолчу хаамца, Бороздиновская юьртара 6 стаг лаьцнера ницкъаллин структурийн белхахоша кху беттан 12-чу дийнахь. Уьш лацаран ца хаьа шайна, бохура гергарчара. Нах кхоьруш бу муьлхха а комментари ян, ткъа низамаш лардечу органийн векло чIагIдо, шайга цхьа а латкъам кхаьчна бац бохуш, яздора "Кавказский узело" ши-кхо де хьалха.\nАмма тахана Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан векло хаам бина цу порталан корреспонденте, Курбаналиев лаьцна ву Шемарчу "Джейш аль ислам" тобанах дIакхета а, цул сов, социалан машанехь шена евзина Ойсхарара жима зуда шеца Шема дIайига дагахь а хиларна аьлла.\nДийцарехь, цуьнца цхьаьна 12-чохь лаьцна хилла кхин а 3 стаг дIахецна Iедалша, бехк а ца кховдош.


Болх лерттIа кхоачаш бе, нах а лорабе — Сердало\nГIалгIайчен мехка бахархой дIа-хьа кхувлаш йолча юкъарча транспортах лаьца дувца лаьрхIад оаха тахан. Дукха ха яр со ер дувца чам болаш вола а, язде уйла йолаш вола а, бакъда ма хетта ха йоацаш, укх деша дIатIа ца кхоочаш ваьгIав.\nАвтобусаш а, газелаш а иштта кхыйола машенаш а я вай мехка нах дIа-хьа кхувлаш. ХIаьта ший коа, машена чу дIачу а хайна дIаваха йиш йолаш машен Iалашъе аьттув мича ба массане. Цудухьа новкъа ваьнна гIаш а, е йодача хIаманца ваха везаш нийслу хIаманга. Юртара юрта ваха везаш, е шахьаре гIолла лелавезаш вола саг юкъарча транспортаца лел. ДукхагIа, боккхий нахи, истийи, мехкарийи, бераши да цу транспортаца нийслураш. ДIахо бола маIа нах наггахьа мара нийслуц автобуса чу а е газела чу а.\nНах дIа-хьа кхувлаш мехка юкъара я аьнна белгалъяьча цу транспорташта сеца а, нах хьачуховшийта а, чура Iобовлийта а лаьрхIа къоастаяь остановкаш я. Уж сеца а сеца. Бакъда, сецар тайп-тайпара да. Цу вай ювцача астановкашта юхе гаьна йоацаш белгалъяь моттигаш я гIашлой дехьа а сехьа а бувргболаш Iалашъяь, зебра оал цох. Из аз хIана хьоаяьй аьлча, автобус яле а газель яле а, е кхыйола транспорт яле а ше нах Iобаха соцача хана яхе цу зебран тIа саце дIаотт. ТIаккха нах из транспорт цу тIера дIаяллалца наькъа дIа-хьа тIехбовла йиш а йоацаш латташ хул саькхбаьлча санна. Цул совгIа наха чIоагIа хьовзам бу цу транспорто, ше саца йоагIача ца сацарах.\nЦхьаькха а да ца хьоадича даргдоацаш. Саг Iоваьнна валале, е хьачухайна валале автобус яле а газель яле а башха яц дукхагIа мел болча водителаша тоха йолийт. Ах минота сабар ца де хийла кхалсаг, йоI, воккха саг Iовожачара воалача хьале кхоачаву цар. Из вIалла болх беце а адамгахьа хиладезача гIулакхаца а товш хIама дац. ХIаьта машенаш йоагIача скорастал тIех лехкаргйоацаш, ишколаш йолча а, наькъ тIа кхераме моттиг йолча а бордюраш ядача хIамма лаьгIа ца луш, йодаше, Iай хьаьхка йоагIа соалоз мо тIехйохийт хийла волча водитело. Сайна бIаргдайнар да аз яхар. Кхы хIара дийнахьа ца леле а юкъарча транспортаца дIа-хьа ваха нийслу са каст-каста. Из доацаш сфетофор цIе йоагача хана а тIех лелхаш нийслу цхьабараш. Цу хьаькъе са къамаьл хилар ГУП «Ингушавтотранс» яхача предприяте эксплуатацен отдела хьалххочунца Галайнаькъан Мухьмадаца. Цо йоах:\n«Автобус соцаш хилча бокъонца ший астановке саца еза, хIаьта зебраш тIа уж мишта нийслу сона хац. Тешшаме саг Iохайнаваьннавий е хьалчуваьннавий а хийна мара транспорт тохаялийта йиш йолаш а бац уж. ХIана аьлча саг лозавой гIулакх вIаштIехьа мичад. Цудухьа оаха тхоай водителашца массаза болх бу из гIулакх царна дIахьалхадоахаш, нахаца кIаьда, Iимерза, хьоастадале хила яхаш. Дала аьннадале из гIулакх кхоана а тIехьа нах дIа ара а баьха тохкаргда оаха, бехкевар бехктокхаме а озаргва. Шоана баркал хилда из гIулакх теркал дирах. Иштта цхьана болх бергба-кх вай».\nДог доах аз гIулакх дикагIча оагIорахьа хувцадалар. ХIана аьлча Мухьмада хьадувцар цIенхашта къамаьл да. Нагахьа, хьал тоа ца лой, малагIа автобус, е газель, малагIча метте ца йоагIача бокъонах хьайзар оаха белгал а яь цIаькха дувцаргда, из гIулакх нахалдоаккхаш.\nБакъдар аьлча, цхьа наггахьа йолча остановкашка автобус саца езача машен хул, доххьал цу зебра тIа дIа а этте латташ. Нах лоархIаш хилча ду хIама дац из. Цкъаза хеталу вIалла адам лархIара, наха сагота хилара тIера-м бий-хьогI гIалгIай аьле…\nИз гIулакх тохкаш тхона гучадаьлар наха дехьа-сехьа бувла белгалъяьча зебраш тIа сецача машена Iаьдало гIод тохалга. Цу хьаькъе са къамаьл хилар ГIалгIай Мехка гIолла йолча Россее УГИБДД МВД полице воккхагIволча лейтенантаца, наькъа тIа хатар ца хилийтарах волча ГАИ инспектораца Бесайнаькъан Мухьмадаца. Цо яхачунга ладийгIача-м дукхагIйолча, мехка юкъарча транспорта гIод тоха доагIа:\n«Цхьаккха тайпара чархаш тIа лелаш йола транспорт зебра тIа саца йиш йолаш яц. ХIана аьлча, наха наькъал дехьа-сехьа бувла аьнна белаглъяь я уж. Нагахьа санна цу тайпара моттиг нийсъелча цун гIод доагIа фуннагIа кхоачашде из цига эттавале а. Цхьаькха а цхьа хIама да, нагахьа санна цу гIашлой наькъа тIа латташ машен бIаргагой, башха яц автобус, газель, кхыяр тха балха телефон хьа а теха ишта моттиг нийсъеннай аьнна из транспорт белгалъяьккхача бакъахьа я. ХIана аьлча, наха боккха хьовзам бу цар. Зебра тIа саца йиш ца хиларал совгIа кхоъ метр цун юхера гаьна хила еза транспорт шинна а оагIорахьара. Из хIанад аьлча, сеца латтача машена хьалхашка гIолла хьавоагIа саг новкъа хьалйоагIача машена бIаргагургволаш».\nЦхьайола автобусаш зебран тIа совца езаш нийслу, остановке сайца машенаш латташ хиларах, цу хьаькъе а дувц Мухьмада дIахо:\n«Нагахьа санна астановке машен а латташ автобус е газель дIатIаяхаяле, сигнал теха а, е Iаьдалга цу машенах хоам баь а цигара из дIа ваьккха ший метте дIаоттаве веза юкъарча транспортаца лелачар. Харцахьа лела нах бахьан долаш бокъо йоацача гIашлой новкъа саца мегаргвац. Тхога массанахьа астановкашка Iоувттабе нах мича ба, цудухьа наха а хоам бича нийса хургда цу мо долча хIамангахьа», — йоах Мухьмада гIулакх метт деча бакъахьа хеташ.\nНах а ба цхьа тамашийна. МоллагIволча водитело ца йоагIача боараме автобус лаьлла а, нах Iоховшале дIайолаелийта а, бордюра тIехкхесса а, е зебран тIа соцаяь а хIама дича цу водителага доагIар дIа ца оалаш. Нах шоаш ба ба-м цу гIулакха бехке. Iа хIама оалаш ца хилча хьох эхь ца хетача дIатIавоал харцахьа хIама леладеш вола саг. Даьла салам хилда цунна вай Пайхамаро а аьннад: «Хьайна хIамах эхь ца хете хьай хьаштдар хьаделахь». Царех ца хила а кIезига наха сагота хилча бакъахьа уж водителаш а бар.\nДогдоах оаха из гIулакх меттадар а, цу тIехьа бе безаш бола болх шоай болхлошца ГУПас а, дIахо новкъа лелача машенашца бе беза болх ГАИ болхлоша а хьабергба аьнна. Дала дикача оагIорахьа тоадолда вай хьал. Бакъда, вай воаша тоха ца лой тоалургда аьлча нийса дац.\nОтметили День рождения почтового ящика →


Чиллан-бутт 27, 2021\nУкраинера Оьрсийчу экстрадици йинчул тIаьхьа набахтехь даккха 18 шо тоьхначу гIалгIачун Тумгоев Тимуран йишас Тумгоева Маринас гIо дехна бакъоларъярхошка. Цо дехар до, шен ваша латточу Саратовн кIоштарчу Балашов гIаларчу номер 3 йолчу колонерчу хьолах талламаш бар. Бакъоларъяран "Мемориал" центран Кхеташонан куьйгалхочун Черкасов Александран а, "Гражданское содействие" комитетан куьйгалхочун Ганнушкина Свеланин а, "Машр" организацин коьртехь волчу Муцольгов Мохьмадан а цIарах ду дахьийтина кехат.\nКолоне дIавоьдучу юкъанна а, номер 3 йолчу набахтехь иза тIеоьцучу хенахь а Тимурна ницкъ бина хилла, Тумгоева Маринас бахарехь, иштта новкъарло йо цунна дин лело а, камеран кепехь йолчу юкъарчу Iойле (ЕПКТ) дехьаваккха а.\nИза цига дехьаваккхарх сацам Тимур цхьана а воцуш бина бу, ткъа шаьш дина вердикт Тумгоевн кара кхачийна дац аьлла, яздо кехата тIехь.\nМуцольгов Мохьмад республикерчу омбудсмене а, юкъараллан тергамчийн комиссе а, набахтешкахь долчу хьолана тIехь терго латточу Саратовн кIоштарчу прокуроре а ваьлла, Тумгоевн бакъонаш ларъеш цахиларх кхаьчна арз зер доьхуш.\nКолонин администрацино Тумгоевн адвокате, иза ЕПКТ дехьавоккхуш бинчу сацамах кехат ца кхачорах дийца даьккхира стохка ГIуран-баттахь. Колони дIавуьгучу заманчохь йиттина хиллера цунна хIетахь.\nМаршо Радионо яздира, Украинан къайлахчу сервисаша 2018-чу шеран гурахь Тумгоев Тимур Оьрсийчоьне дIаваларх. Стохка аьхка Къилбаседа-Кавказан гонашкарчу тIеман кхело луьрачу хьелашкахь набахтехь даккха 18 шо хан кхайкхийра цунна. Оьрсийчоьнан ФСБ-но бехкевина Тумгоев Шемарчу тIамехь хилла ву аьлла.\nКъилбаседа Кавказан тIеман кхело набахтехь даккха 18 шо кхайкхийначу гIалгIачо Тумгоев Тимура латкъамбира Европерчу адамийн бакъонийн кхеле, шена харц кхел а йина, Iазапехь а валлийна ша аьлла. Динчу арз тIехь охьаяздина дара Тумгоев оьрсийн талламан изоляторшкахь латточу заманчохь цунна тIехь ницкъбарх - еттар, ток еттийтар, бахьана а доцуш динах лаьцна литература цуьнгара дIаяккхар.\nИшта дIахаийтина, Тумгоевн гIуллакх луьстучу хенахь суьдхой объективе цахиларан тоьшаллаш а. Дийцарехь, тIечIагIдина ца хилла, Тумгоев Шемахь хилар а, террорхойн организацехь цо дакъалаьцна хилар а.


Дагестанехь гIаланашка, кIошташка доьлху некъаш къевлина полицино COVID-19 бахьанехь\nОхан-бутт 20, 2020\nКIиранан дийнан хьалхарчу декъехь къевлина дара Каспийск гIалара арадовлу некъаш, хаам бо Кавказ.Реалиино. ХIинжа-ГIала боьдучу шина а трасси тIехь лаьттара полицин хаш, некъ бихкинера дуьхьалхIиттийначу эвакуаторшца. Чекхъяла бакъо лора юкъарчу транспортна – маршрутан таксешна а, троллейбусашна а, автобусашна а. Кхийолу машенаш юхаерзайора.\n"Нийсса тхуна хьалха эвакуаторца некъ лецира, карахь чекхволу кехат делахь а, дIа ца вохуьйту элира. ТIехьашкахула доьлху некъаш лаха дийзира», - боху Каспискан вахархочо Муртуза.\nЦул тIаьхьа къевлина ХIинжа-ГIалара Кизилюрта а, Хасу-Юьрта а доьлху некъаш. Вуно дукха машенаш севцца латттара некъаш тIехь. Сарахьо чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Дагестанерчу урхалло республикин бахархошка видео-кхайкхам бира шен интернет-агIонна тIехь.\nПресс-векала хаийтиа, ши кIира ду, цIахь-чохь совца бохуш, нахе дехарш ден, хIинца полицино шен берриг а тидам тIеберзор бу оцу дехкарна, аьлла. Нах ца совцу дIасалелачуьра, бохура къамел дечо.\n"Оцу бахьаница низам ца лардайтича ца долу. Цундела, Дагестанерчу гIаланийн а, кIоштийн а некъаш тIе дуккха а меттигерчу полицин а, Росгвардин а хаш хIитто сацамбина», - элира чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин векала.\nБахархошка хьолах кхеташ хилар доьху Iедало, ша «нехан могашалла Iалашъян декхаре хиларна».\nХьалхо хаам баржийра Дагестанан могашаллин министралло, регионехь коронавирус цаяржийта йолчу Iалашонца белхан план хIоттийна шаьш, аьлла.


Манхэттенехь теракташ динчун кхел йолийна\nБахначу баттахь Iамеркан Нью-Джерси, Нью-Йорк штаташкахь цхьа могIа терроран акташ дарна бехкевен 28 шо долу Рахьими Ахьмад Хан Элизабет гIаларчу кхелана хьалха хIоьттина. Лоцучу хенахь чевнаш хиллачу Рахьимис кхелахойн хеттаршна жоьпаш дарбан цIийнан хIусамера видеозIенехула лора.\nЦо чIагIдо, шен адвокат хилар а, ша закъалтах схьахоьцург 5 миллион 200 доллар мах хIоттийна хилар а. Масех бутт баьлча, кхелахойн комиссино, шайга кхаьчна кехаташ листинчул тIаьхьа, сацам бийр бу, ду я дац и тоьшаллаш тоъал, Рахьимина дуьхьал бехктакхаме гIуллакх гIаттон аьлла, хаамбина прокуратурано.\nОвхIанистанехь винчул тIаьхьа, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь кхиина ву Рахьими. Бехкевечо, ша радикалан агIонча хиларе терра, Манхэттенерчу Челси кIоштахь иттанашкахь нах лазош, талораш динера, иштта Нью-Йорк, Нью-Джерси штаташкахь кхоъ эккхийтар дина бохуш, чIагIдо Iамеркан Iедало. Эккхаза йисинчу бомбанатIехь дисинчу пIелгийн таммагIашца карийна талламхошна Рахьми. Т\nIаьхьаяьллачу полицис шолгIачу дийнахь Нью-Джерсирчу Линден гIалахь лецира Рахьими.


Нохчийн музыкант Дежиев Асланбек.\nШансон лара мегар ду, масала, Сулейманов Бауддис дIаолуш хилла «Анзоран Зазу» санна иллеш.\nИнтернетехь таллам бича гуш ду уггаре а кIезиг шансон ладугIучу меттигашна юкъахь Нохчийчоь а, ГIалгIайн мохк а, Дагестан а хилар.\nИ хьал иштта дуй аьлла, хаттар делира ас музыканте, "Орга" ансамблан декъашхочуьнга Дежиев Асланбеке. Цо дийцарехь, шансон езаш а, цуьнга ладугIуш а кIезиг нах бац Нохчийчохь.\nДежиев: «Шансон тахана чIогIа ладугIуш ю-кх вайн цIахь. Телехьожийлехь кIезиг ю иза, амма радиохь ю. Цхьа кIорге йолуш эшарш а яц уьш. Дахарах а, ненах а ойла йойтуш-м хуьлу уьш, амма дукхачу хьолехь и эшарш иштта ю олийла дац».\nНохчийн артисташа коьртачу декъана лоькхурш шансон олу эшарш ю аьлла хета Дежиев Асланбекан.\nДежиев: «Тахана нохчийн эшарех хьалхалера вайн шира иллешка ладугIу ас. Сулейманов Баудди масала. Ахмадова Хьава а, Токкаев Сулейман а, Дадашева Тамара а. Ахмадова Хьавас локхурш-м билггала шансон ю ала мегар ду».\nМузыканто Дежиевс халахетарца билгалдоккху тIаьхьарчу хенахь музыка магийна яц, пондар а, кхиболу гIирс а хьарам бу бохуш, кегирхошна коьрта чу дуьллуш хилар. Оцу бахьанца дуккха а нах къехка элира цо.\nДежиев: «Мегаш дац, мегаш ду бохуш, чIогIа дийцаре даьккхина ду културица доьзнарг. Вайна юкъахь чIогIа айдина ду иза. Хьалха-м мага а мегаш схьадеана дара иза, ткъа хIинца галдаьлла-кх».\nИлланча Сулейманов Баудди.\nШансонан кеп йолу эшарш французийн къоман културера ю. Оьрсийчохь галдаьккхина цуьнан маьIна, шансон набахтерчу тутмакхашкахь бен йоцуш санна. Ткъа нохчийн бакъйолу шансон лара мегар ду-кх, масала, Сулейманов Бауддис дIаолуш хилла «Анзоран ва Зазу» санна долу иллеш а.


Нови-Пазар гIалахь КъорIан Iамон Кадыров Ахьмадан цIе а туьллуш, школа йе аьлла, Нохчийчоьнан Iедалхошка шаьш дехар дина бохуш, Оьрсийчоьнан зорбанашкахь дуьйцург бакъ дац аьлла, дIахьедина Серберчу бусулбанаша, яздо Кавказ.Реалиино.\n"Дукха хан йоццуш Европерчу бусулбачийн форуман делегацина дагадеанера КъорIан деша Iамош Исламан центр хьалаян. Цунна тIаьххьа Нохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа тIечIагIдира, инициативана гIо лаца чIагIо а еш", - хаам бина Серберчу Исламан юкъаралло Свобода Радион Балканан сервисе.\nПресс-гIуллакххоша билгалдаккхерехь, школа ярх проект динан а, дешаран а ю, цундела цхьана а кепара политикан тIаьхьало хила езаш яц оцу хаттарца.\nНови-Пазар гIалин Iедалхоша хаам бина журналисташка, Европан бусулбачийн форуман делегаци вовшахтохар шайгара дацара аьлла. Динчу дIахьедарехь билгалдаккхарца, Сербин Конституцица а догIуш, динан цхьанатохараллийн болх Iедалхошца боьзна бац.\nМангал-бутт бовш Оьрсийчоьнан официалан зорбанашкахь дийцира, Сербин динан урхалло дехар дина Нохчийчоьнан куьйгалле, Нови-Пазарехь КъорIан Iамош, центр еш гIодахьара аьлла. Масала, Новости агенталлан агIонехь баржийра хаам: "Серберчу бусулбанаша гIо дехна Нохчийчоьне" аьлла.\nСербехь хилла барам боьзнера Кадыров Ахьмадан 70 шо кхачарца. Цуьнан гурашкахь Европан бусулбачийн форуман декъашхой кхечира цхьа могIа Балканан мехкашка.\nНохчийчоьнан хаамийн гIирсаша яздира, школа йоцург а, дийцаредина урамашна а, тIайна а, паркна а Кадыровн цIе тилларх лаьцна а аьлла.\nОцу юкъанна, эксперташа билгалдаьккхира, Балканерчу бусулбанашна моттаргIанечу гIо лацарна а, Югославехь тIом боьдучу заманчохь Кремлан бакъйолчу политикана а юкъахь лаьттачу цхьанацадарах.


Ессентуки гIаларчу кхело лаьцна Кисловодскехь терроран тохар кечдеш хиларх йолчу шеконца бехктакхаме озийна 14 стаг, аьлла "Интерфаксе" кхелан пресс-векалтехь.\nТалламан комитето дуьхьал дов айдинарш бу Камнев Даниил, Мамедова Себила, Гогуев Тимурлан, Ростомян Гегам, Газиева Амила, Баженов Александр, Апсов Мурат, Аров Рустам, Богатырев Iиса, Леденев Дмитрий, Магомедов Гаджи, Магомедов Раджаб, Фатуллаев Абумуслим, Хажиев Иманали.\nТалламо бахарехь, 2017-чу шарахь Гогуев Тимурлана Кисловодскехь кхоьллина магош йоцу дуьненаюкъара динан цхьаьнакхетаралла, цунна юкъахIиттина бисинарш.\n2021-чу шеран зазадоккху-беттан 5-чохь Кисловодскера полицин цIа эккхийта дагахь хилла Камнев Даниил ша цхьаьнавехачу Мамедова Сабилица, чIагIдо талламчаша.\nХаьлхо хаам баьржира Кисловодскехь стаг лаьцна, шеца оьккху коьчал а йолуш, полицин белхахошна тIелата воллучу муьрехь, аьлла, иштта лецира зуламан декъашхой хиларца а дузуш, кхин а кхо вахархо. Уьш ДАIИШехьа ойланаш йолуш бу, бохура.\nЗазадоккху-баттахь ФСБ-но Краснодар-махкарчу Сочи гIалахь лецира лицейн дешархо. Цо "ВКонтакте" машанехь ша, оьккху коьчал а йина, шеца доьшу бераш лелхийта воллу аьлла, даржийра урхалло.\nIедало ша къинхетам бийр бу, олий, цIа а балабой, кхелашкахула чекхбоху тIеман зонашкахь хилла бахархой, иза харцо ю, аьлла хета Оьрсийчуьрчу бакъоларъярхошна. Оцу хьокъехь Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле арз хьажийна цара.


Чиллан-бутт 11, 2014\nАвстри - "Кобра", полицин леррина ницкъаш, Вена, 2014\nОьрсийчохь дIахьочу олимпиадах бала хилла нохчашна, шайн цIахь хьонке ца бахийтарна тIера Европехь лецарна тIекхаччалц. Австрехь, Францехь, масала, лаьцна иттех стаг, уьш Сочи терроран тIелатар дан кечбелла аьлла Кремлан векалша дIасахьийсийначу орцан хаамашца.\n"Цицкана - ловзар, дехкана - балар" бохучу нохчийн кицанахь санна, генарчу Сочи -гIалахь Оьрсийчоьнан куьйгаллина Олимпан ловзарш хиллехь а, Европехь бехачу нохчашна кхерам а, бала а хилла. Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша динчу аьрзнашна тIе а тевжина, Австрерчу Iедалхойн леринчу тобанаша, шайна юккъехь террорна дуьхьало ен полицин дакъа а, „Кобра“ цIе йолу лерина тоба а йолуш, цу махкахь бехачу нохчийн мухIажирийн хIусамашна чулилхина кху деношкахь.\nГерзашца а, жIаьлешца а и нохчийн бехачу хIусамийн неIарш а йохош, сахуьлучу хенахь чухьаьлхинчу полисхоша, Сочерчу Олимпан ловзаршна дуьхьал терроран тIелатарш дан кечлуш бу бохучу шеконашца 5 жимстаг а, цхьа зуда а лаьцна.\nЦара и даран бахьана Оьрсийчуьрчу ФСБ-но яханчу гуьйранна австрихойн Конституци ларъяран хьукмате бина хилла хаамаш бара. ХIетахь оьрсийн къайлахчу сервисхоша яздинера шайн Австрерчу коллегашка, цу махкахь бехаш болу цхьамогIа нохчий Сочерчу ловзаршна дуьхьало ярхьама, цу гIалахь я цунна гонах лелхийтарш дан кечлуш бу, аьлла.\nЦара дийцарехь, Имарат Кавказан гIаттамхойн баьччин Умаров Доккин омрица, Венехь вехаш волу цхьа нохчийн жимстаг, цуьнан цIе Ислам ю, Оьрсийчоьнан карарчу муьрехь уггаре а мехала долу спортан ловзаршна новкъарло ян кечлуш хилла. Цу Iалашонца, къайлахчу сервисхоша дийцарехь, цо тоба вовшахтоьхна а хилла.\nХIетахь дуьйна цу оьрсийн къайлахчу сервисаша цIераш яьхначу нахана тIехь терго еш хилла австрихойн Iедал, масала, цара ладугIуш хилла цара телефонашкахула дечу кхамелашка. Иштта уьш лелачу некъашкахула царна тIехь хIиттийна белхахой а болуш, церан вахар-вар а тергал деш хилла, сарташ дохуш хилла церан а, уьш цхьанабетталучу нехан а. Масех кIиранах и болх бинчул тIаьхьа Австрин Iедалхой ялх нохчо, шайна юккъехь цхьа зуда а йолуш, бехачу хIусамашна чулилхина, уьш дIа а лоцуш.\nИ хилам шен тергонехь латтош ву Венерчу нохчийн диаспоран векал Исханов Хьусейн.\nИсханов: „ЖIаьлешца чу а лилхина, тIе герзаш а хьежош, чуьра бераш а, доьзалш а кхерош, инзаре схьалийцина хилла уьш, къизаллица, мацах вайна тIехь оьрсаша лелийна хилларг санна йолчу. Оьрсийн ФСБ-но, и Сочера ловзарш лардо шаьш бохуш, массо а маьIIе, Франце а, Германе а, Австре а шайн мацах цкъа цхьана хенахь тIом бина аьлла хезна я тIама юккъехь лелла аьлла болчу нехан цIераш Iедалшка дIа а елла, уьш кхераме а бу, цара цхьаъ дан а мега шуна, аьлла.\nТелефонашкахула цара мел дуьйцучуьнга ладугIуш хилла. Цара дIайигинчарна юкъахь цхьа зуда а ю, кхо бер а долуш, цомгуш ду цхьа бер, хьо эккха яха гIерташ хилла, аьлла цуьнга. Аш хIун дуьйцу, со муха оьккху, хIара бераш а дитина, аьллера цо цаьрга“.\nМеттигерчу Iедалхоша шаьш лецначу нохчийн петаршкахь массо а хIума тIекIел тухуш, лехамаш дIабаьхьна. Амма цхьа а шеконе хIума, оькхуьйтургаш, молха, я кхийолу Iедало ца магийна хIума ца карийна царна цигахь.\nБакъду, бохуш дуьйцу кхин дIа Хьусейна, дуккхаъчу Европехь бехачу нохчийн кегийрхойн Iедал ду, шаьш олу дош ца лардеш, шайн леларшца а, духаршца а, хабаршца а шаьш Къилбаседа Кавказехь я кхечу меттигашкахь тIемаш бечу муджахIидашца хилар гайта гIертар. И бахьана долуш меттигерчу Iедалхоша царна тIе шайн тидам бохуьйту, уьш талла а буьйлало, цаьрца цхьаьна иштта церан зIе мел йолу а, бовза-беза мел болу а нах а цхьана.\nИсханов: „Кхузахь хIун ду? ДIо джамаIат ю, Имарат Кавказ ю, бохуш, и къамелаш а деш, лела кегий нах. Шаьш мичахь ду а ца хаьа, дийца дезарг а, ца дезарг а ца хаьа. Я дешна а, я кхетам болуш ца хуьлу уьш дукхахьолехь. ТIемалошца цхьа уьйр хилийта лаьа царна шайн, царна са а гатдо цара. Мухха а тарбелла а, царех тарбала гIерташ лела уьш кхузахь“.\nДуьненаюкъарчу радикал исламхойн тIелатарех кхоьруш болчу Европерчу Iедалхошна бехк болуш а, боцуш а шайна шеконе хетачарна тIехь тидам латтон мел кIеззиг хIума оьшу гойту австрихойн „Ди Прессе ам Зоннтаг“ газетано кху деношкахь зорбане даьккхинчу нохчийн хIусамашкахь лехамаш бе аьлла, метигерчу инарла прокуратурано динчу омрано. Цу тIехь яздина ду, лецнарш вуно къайлене а, конспиративалле а лелара, аьлла. Шаьшна тIехь терго ян Iедалхошна хала хилийтархьама, уьш дукха адамаш долчу меттигашкахь вовшахбетталора, аьлла.\nИ хIума мел беламе хеталахь а, масала, дуккха а нах болчу Венерчу нохчийн базара вахар а лара йиш ма юй ишттачу кхетамца вуно къайлене а, конспиративалле а - хIетте а Iедалхошна, цара цкъа цхьа адам шеконе лаьцнехь, иза а тоьуш ду, и адам потенциалехь террорхо лара.\nОлимпиада бахьанехь нохчий хьийзабо Европехь


Наьна мотт хьийха саг — Сердало\n07.12.2018 10.12.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nДагалоацам, дIадилла улла хIама санна, ба. Эшача хана хьаэца йиш я цу тайпара хIама. Иштта ба дагалоацам а. ЗIамига кIаьнк волаш, сайна дикадар Iомаде гIийрта, гIалгIай мотт хьийха саг цIаккха вицлуц сона. Из вар Льянов Арскхе Яхьья. Наьсарерча №1 йолча школе деша вахар со вай цIадаьхкачул тIехьагIа. Из дар, хетаргахьа аьлча, 1964 шу. Йоккха, сийрда, кхо гIат долаш школа яр аз дийшар. Кхыча юрташкара бераш хьагар иштттача школе дешаш долча берех. Наьсаре а юрт лоархIаш яр цу хана, кхы а кхо шу даьлча мара хилац цох гIала (город). Юххьанцарча классе ухаш волча сона, каст-каста гора школан коа а наIарга а заIапхой белгало тIайола «Москвич — 401» оала машен. Цунца лелар хьехархо Льянов. Чура Iо а ваьле, Iасашца чуводар из ше болх беча моттиге. Новкъа дар тхона из мо вола саг могаш воацаш, ший лоIамагIа лела йиш йоацаш хилар. Бакъда из тхона хьехаш вацар, хIана аьлча тхона деррига Iилмаш цхьан хьехархочо хьехар.\nИз йоккхагIча классашка хьехаш вар. ХьатIакхаьчар из тха классе а чувоагIаргвола ди. Сона белггала дагадоагIа ворхIлагIча классе тхоашта наьна мотт хьехаш из хинна. Iасашца из санна сиха, хало йоацаш лелаш саг вайнавац сона ер ди доаккхаш. Хетаргахьа, из дувзаденна дар зIамига волча хана денз царца хьакхаштаваьнна хиларах, дегI деза доацаш, дайга хиларах. ДегIа тIа совлен дулха маза боацаш, гIийлача дегIара саг вар тха хьехархо. Цудухьа атта хьалтIавоалар из шоллагIча е кхоалагIча гIата тIа, улга йисте ураэтте яздора. Къаьстта а тхона дезалуш хиннар дар, ше хьехаш дола Iилма цIена хьехаш, из кIоаргга ховш, саг из хилар. ХIаьта сона-м из кхыча берел шозза дукхагIа везар, хIана аьлча са ялх бутт баьннача хана веннача са даь цIи яр цун. Са да а хиннав Яхьья яхаш. Цул хьалхагIа а хьехархой хиннабар тха гIалгIай мотт хьехаш, бакъда цо санна аттача, массане кхетабеча меттаца хьехацар вокхар. Сона дагадоагIа, дожараш Iомаде ца могаш, айса дикка ха яьккха. Дожараш-м ховра сона, бакъда легача дешай чаккхенаш тувлйора е харцахьа язйора. Арскхе Яхььяс цкъа царех дийцачул тIехьагIа, вIалла хало йоацаш, шаьрвенна, моллагIа дош лега Iомавенна, дIавахар со. Из гIулакх аз дика кхетадаьлга хайнача хьехархочо, дешаш дожарашца лега дезаш хилча, даим улга тIа со вохийтар. Айса баьча балхах цунна дикахетар хулаш санна хетар сона, хIана аьлча балха мах беча хана со хоаставора цо, велавалар оттар юхь тIа, цул совгIа оценка а дикагIъяр оттайора. ДIахо дIа мел йодача хана, гIалгIай меттах дика кхеташ, цунца чам болаш, шаьрвенна дIавахар со, дIахо айса школе мел йоаккхача хана. Цул тIехьагIа университете деша вагIаш а къаьстта дикагIа ховра сона из Iилма. ХIанз со-се а ва гIалгIай мотт школе хьехаш. Балха говзал хоржача хана а, хIанз болх беча хана а, сона чIоаггIа накъадоалаш хиннад къаьнарча хьехархочо Iомадаьр. Къаьстта цунгара Iомадича санна хет сона сабаре хилар, берашта сатоха хар, царцара юкъамоттиг лаха гIертар, хьехаш дола хIама кIоаргга довзар.\nЛьянов Яхьья ваь хиннав 1919 шера ЖIайрахьа ваьхача Арскхе-моллаи Евлоева Дуцеи дезале. Укхаза белгалдаккха ловра сона, цу хана Iарбий дешар дийша хинна Iалама нах кIоаргга хьаькъалаш, кхетамаш долаш нах хиннилга. Цунна тешал деш дукха моттигаш хиннай са вахаре а. ЗIамига волаш, Iарбий йоазув Iомаде аьнна дIавеннавар со а са воккхагIвола ши воша а. Алапаш ахаш совгIа Iомадаь даьннадар тхо, бакъда из йоазув а дешар а хала хийтта, дIахо ца дешаш дита дийзар. Дунен дешари бусалба дешари шиъ хеттача тайпара дика вIаштIехьадалацар. Цудухьа сона хов, дукха а дика а дийша моллаш Iилман моллагIа оагIув караерзае таронаш йолаш нах хиннилга. Цар хьаькъалаш цар тIехьенашка а кхаьчад. ГIорбаьнна хиннача моллай къонгаш а мехкарий а, вай мехка накъабоалаш, халкъа боахама бе-беча доакъошка къа а хьегаш, хьабаьхкаб. Цхьабараш хIанз а хьабоагIа.\nИйс шу даьнна кIаьнк волча хана (цу хана цар дезал Буронна гаьна йоацаш уллача Реданте бахаш хиннаб), берашца ара ловзаш лелаш хиннав Яхьья. Цхьаннахьа хьалъетта латташ хьу хиннай, укхунцара бераш бIоагIаш тIа хьалтIадаьннад, хIаьта ер лохе лаьттав. Новкъосташа меттагIдаьха бIоагIий хьатIахаьрцад Яхььяйна, шаккха ког лозабеш. Цу дено цунна енар йоккха гIайгIа хиннай, хIана аьлча, цу лазарах кхы тоа ца луш, ше мел яьккха ха заIапхо волаш, хала лелаш яьккхар цо. ХIанз санна говза хиннабац цу ханара лораш, эшаш бола кхоачам а хиннабац цу тайпарча лазарашта сакхат доацаш дарба де. Иштта дIависав из, Iасашца лела везаш. 1932 шера, Яхььяй кхойтта шу даьннача хана, цу ханарча Iаьдало вийнав Арскхе-молла. Цул тIехьагIа деррига дезала дукъ IотIадуж фусам-наьна белаж тIа. Цу ханарча юртарча школан массехк класс яьккхай кIаьнка (цу заман чухь школаш ялх, ворхI шера дешаш хиннай). Хетаргахьа, цунна хьийха хила тарлу цу школе болх беш хиннаб аьнна белгалбаьхача Озиев Илеза Ахьмадеи Базоркин Муртуза Идрисеи. Цул ши шу зIамагIволча Арскхе Мухьмада яздаьд, уж ши саг шоай юртарча школе хьехаш вар, аьнна. Нанас лоархI из Буро тIарча хьехархой техникуме деша вахийта. Цунна аттагIа булургбола болх, сискал юаргйола моттиг харжа гIийртачох тара я из. Шийна гивехкаш Iо а кхувлаш, из техникум яккхийтай цо могаш воацача кIаьнкага. Бокъонца йолча наьна дог, гIалгIай кхалсага денал хиннад цу хана цо хьагойташ хиннар. ВIалла шеко йоацаш да цаI, Беков ДордагIа Тембота гIалгIай мотт цунна хьийха хилар, из дийна хиннав Льяновс техникуме дешача шерашка. Цул совгIа, цунна вайна хила тарлу вай йоазув кхелла вола Мальсагов Кураза Зоврбик а. Техникум чакх а яьккхе, хьехархо хул цох, бакъда из болх шийна хеттача тайпара дукха бе вIаштIехьадалац цун, ший къаман юкъе а ший мехка а вахаш. 1944 шера вай къам арадоаккхача хана, цар дезале диъ бер хиннад. Эггара воккхагIа хиннав Яхьья, шоллагIа – Мухьмад. Ши йиша а хиннай цар Райхьанти Мадии яхаш. Сибре бигача, уж баьхаб Кокчетавски областа Рузаевски района Золотоноша яхача юрта.\n1957 шера юха мехкабоал цар дезал. Вай цIадаьхкачул тIехьагIа, Яхььяс чакхъяьккхай Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен пединститут, дIахо из даим болх беш хинна школа яр Наьсарера №1 лелаер. Цу хана вайзар из сона а. ХIаьта цун урокага хьежаш, цунца чIоагIа чам болаш а хулар со, хIана аьлча кхыча берашца санна а воацаш, сайца из дикагIа, безамегIа, велавеннагIа ва аьнна хетар сона. Аз кулг айдича, улга тIа ца вохийташ се вита дагадагIац сона. Цо сайна увттаяь оценкаш алхха 4-аш, 5-аш хиннилга, селхан хилча санна, дагадоагIа. МоллагIа хIама (фаьлг е дувцар) аз юхадувцаш хилча, воккхача сагага санна ладувгIа ховра хьехархо. Вешта аьлча, наьна мотт сона безалург мел бола хIама хьадора цо. Йоазон балхаш кIеззига халагIа хулар язде, хIаьта а Яхььяй цIенача, дика кхетаеча оазо гIо дора уж яздеча хана а. ХIара оаз цIена, чIоагIа хьаоалаш дешар цо ше деша моллагIа хIама. Бераш дерригаш цхьатарра дацар цу хана а. ХIанз а дац. Нийслора хабара, харцахьа лелара тIерабараш. ХIаьта а хьехархо дукха эгIазводацар царна. Уж нийсача новкъа баха гIертар. Цхьан дийнахьа ворхIлагIча классера ши кIаьнк воаллар, лесттаеш элтара кий етташ, ловзаш. Кий техе, цаI дIаводар. Вокхо, хьа а ийце, из юхатохар. Ведда дIаводача кIаьнка теха кий, цу ханна классе чуваьннача хьехархочох хьокха а луш, уй тIа Iоежар. КIаьнкага барт бийттар цо, бакъда кхы доккхагIдола таIазар динзар: саьн чу оттаванзар, эккхаванзар, тIорми хьабаккханзар. Иштта яр цун оамал, моллагIа хIама дика дIадийрзача бакъахьа хеташ хулар из, бакъда бехк-м боаккхар хоза наьха санна.\nЕр йоазув де волавелча мара ханзар сона, вай республике вовзаш хинна хьехархо, поэт Льянов Арскхе Мухьмад, цун нанас ваь, зIамагIвола воша волга. Из кхо шу зIамагIа хиннав Яхььяйл. Цо а чакхъяьккха хиннай Редантерча школера ялх класс, цул тIехьагIа вошас дийшача Буро тIарча техникуме эттав из, чакхъяьккхачул тIехьагIа болх баьб ЖIайрахьарча школе гIалгIай мотт хьехаш а завуч волаш а. Сибре яьккхача хана, цо къахьийгад Кокчетаверча №2 йолча кхалнаьха школе юххьанцарча классашка хьехаш. ДIахо Алма-Атерча № 60 йолча юххьанцарча школе къахьийгад цо. Цу хана уж баьхаб казахий столицанна юххе. ТIехьарча хана из хиннавар Эккажкъонгий-Юртарча школан директор, Наьсар-Кертерча №1 йолча школан хьехархо волаш болх беш. 1995-гIа шу хьатIакхаччалца къона тIехье кхееш хул из, халкъа дешарца айхха вувзавенна а волаш. Мухьмад поэт а вар, цо яздаь, 2003 шера арадаьккхадар «Яхийла дуккха хьо, са дошо ГIалгIайче» яха байтий книжка. Цунна юкъеяхача стихотворенеша хьагойт Арскхе Мухьмад хоза уйлаш, цIена нигаташ долаш саг хиннилга. Хьехархой сий деш, цар аьттув балар ловш, хьехар деш даь йоазош а да цунна юкъе. «Хьехархо» яха ший стихотворени цо хетаяьй ший йоIа Фатимайна. Цун цхьа дакъа шоана а довзийта лов сона, еррига ца йовзийте а:\n«Яха, кIоаргьенна я бийса,\nЦхьа къона хьехархо.\nШе хьийгача къина мах\nГу цунна цар тIа,\nЦар духьалкхувл цунна\nШий хIара дешархо.\nШий балха толам цар тIа\nБIарга а байна,\nСов гIадъяха, цунга\nСийрда елар дувл.\nШе Iомаберий кхетам\nИз ше хьалаьца никъ\nМухьмад тахан воацаш ва, из кхелхав 2007 шера. Каст-каста араваьнна, наIарга латташ го йиш яр из Наьсаре. Вахаш вар къаьна хьехархо Московскии Насыр-Кортскии ши урам вIашагIкхетача саьн тIа.\n1954 шера, Казахстане волаш, саг йоалаю Льянов Яхььяс. Из яр Буро кIалхарча Ужахов Къаршечун йоI Тамара. Сона дика дагайоагIа Тамара, сона меттел берригача наьсархошта а йовзаш яр из, хIана аьлча цо болх бора Наьсарерча керттерча маькх йохкача тика чу. Цу заман чухьа, хIанз санна доацаш, гIалий тIа маькх йохка тикаш кIезига яр. ЦаI заводской районе яр, вож къаьнара гастроном хиннача яр, иштта маькх йохкар Эльджеркиев ГIапура тика тIа а. Цудухьа цар чу къахьега тиканчаш а цар цIераш а дика йовзар моттигерча бахархошта. Из болх Тамарас бир 1991-ча шерага кхаччалца, цул тIехьагIа пенсе а яха, 2007 ворхIлагIча шерага кхаччалца салоIаш хилар. Цу шера къаьстар из ший дезалах. ЧIоагIа сабаре, нахаца Iимерза саг яр из. ЦIаккха а из чIоагIа йистхулаш хезаяц сона, мел дукха зерах, эцархоша цкъаза ший саготдарах. Сага шийна чухьа даха эздел дар цун оамалашца хиннар. Цо ваь виъ дезалхо ва Арскхе Яхььяй.\nЭггара йоккхагIа я Лейла. Массехк класс тхол лакхагIа ягIар из школе дешаш. Духхьал школе деша ягIача хана яйза ца Iеш (цо дийшад Наьсарерча №1 йолча школе), Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультете дешаш хинна а дагадоагIа сона. Ши-кхо шу тхол хьалха эттаяр из цига деша. Школе йолаш а университете а чIоагIа сабаре, нахаца Iимерза, безаме саг яр из а. Хьехархочун болх, вIалла шеко йоацаш, цунна безабалийтабар дас. Оалаш да, даьх тара йола йоI ираз долаш хул. Лейла а яр даьна тара, духхьала куца-сибата хинна ца Iеш, цхьаццайолча ший оамалашца: наьна мотт дукха безарца, наха тIера хиларца, берашца беш бола болх хьаштдолаш хиларца. МоллагIча сага ше езаялийта ховш а яр. Сона из дагайоагIа кхашкара балхаш деча заман чухьа. Массехказа Наурски районерча Ищерски яхача станице комсаш чуэцаш хилар тхо. Массехк шера университета пенашта юкъе а, хIара дийнахьа яхар мо, бIаргаго йийзай из. Шолжа-ГIалий тIа долхаш-доагIаш а цхьана никъ кхахьа бийзаб. Миччахьа яле а, шийх гIалат ца доаккхийташ, тIехьа дика тешал долаш, чакхъяьлар из. Лейла маьре яхар шийца деша ваьгIача нохчочунга. Дуккхача шерашка берашта хьехаш хинна, хIанз пенсе яха, цIагIа я из. Цун дезал а из ше а бахаш ба Шолжа-ГIалий тIа.\nШоллагIа Яхььяй дезале Люба яр. Из къаьстта а дика адам дар. Школа яьккхача, цига пионервожате болх беш хилар йоI. Цул тIехьагIа дийша, хьехархочун никъ хержар цо а. Из пионервожати йолча хана, никх мо цунна гонахьа хьувзаш хулар школера дешархой, цун кабинет цIаккха къайла е саг чувоацаш хилацар. Е иллеш Iомадеш, е зурма (горн) локхаш, е фата етташ хулар дешархой. Цар мотт дика кхетабеш, царна товр де гIерташ хулар йоккхагIйола цар неш. Любай маьрцIай тайпан Евлоевш ба. Из Нальчике ях. Аутизм оалаш дола цамагар долча берашца болх беш хьайоагIа из карарча хана.\nКIаьнкашта юкъе воккхагIа Закре ва. Аьшкапхьар хиларах тарра, дикка ха яьккхай цо, пхьоалле болх беш а тайп-тайпара хIамаш: шалташ, товраш – хьаеш. Из а, болх бита, салоIаш ва хIанз.\nЭггара зIамагIа ва Бахьаудин. Цо ший вахара никъ хетабаьб милице балха. Дуккхача хана ГIалгIай Республикерча МВД балха а хинна, пенсе ваха, да ваьхача коа вах из. Яхьья вахаш йола моттиг яр В. Половинкина цIерагIча урам тIа хинна хьехархой цIенош. ХIанз цох А. Газдиева цIерагIа улица оал. Цхьа гIат долаш фусамаш яр цига хиннараш. Бакъда Бахьаудина, кIеззига дIаховаьнна, шозза вIаштIардаь доккхий цIенош даьд цига. Фусама къел фуд ховргдоацаш, паргIата а хоза а воалл Бахьаудин а цун дезал а.\nЛьянов Арскхе Яхьья дагавоагIаш а цунца болх баь а нах дукха бисабац. Бахьаудина яхачох, из волча воагIаш, бувзамаш леладеш хиннав Мальсагов Ювсап, Шадыжев Борис, Дидигов Борис, кхыбараш. Цунца цхьана къахьийга ва гIалгIай метта гIорваьнна хьехархо Медов Йоакъап.\nБахьаудинаца къамаьл деш вагIаш, аз хаьттар:\n-Хьона хой гIалгIай мотт?\n-ГIалгIай мотт-м хIанз цхьанна сага а хой-хьогI дика? – аьнна, велавелар Бахьаудин.\nЦхьадолча даькъе цо яхар бакъ а дар. ХIара шу мел доалача хана, кIалбусаш хьабоагIа вай мотт, дуккхачарна биц а беннаб.\n— Мотт-м цIена хьабувц Iа, — оал аз, — наьна меттала язде хой хьона?\n— Хов даьра-кх, мишта хац из? – аьлар, къаьнача хьехархочун бIаргкIалха хьалкхийнача Льяновс. –Со школе дешаш волаш, сона а мотт хьехаш хилар из.\n«Из» яхаш, цо вийцар вар ший да Арскхе Яхьья.\nХа дIайода, бакъда дикача хьехархочо йита лар ноахалашкара ноахалашка йоалаш яха юс. Иштта дуккхача наьха вахаре дикачун лар йитарех ва Льянов Яхьья а.\nСурта тIа: Льянов Яхьья, цун фусам-нана Ужахова Тамара.\nЦул совгIа, цун кхы сурт дисадац. Шоашка долаш саг вале, тхога хоам бе.\n← Холодный батик Лизы Марзабековой\nКомплексные меры против огненной беды →


Школа: кеп - хаза, чулацам - беркъа\nГезгмашин-бутт 01, 2016\nДаима а санна дешаран шо долалуш школаш тергоне эцна Нохчийчуьрчу полисхоша. Керлачу шеран хьалхара хаарийн Де дIадерззалц, официала кхайкхорца, полисхоша доладийр ду школийн.\nДаима а санна ГIадужу-бутт тIекхочуш ишколаш тидам-тергоне эцна полисхоша. Доьшийлийн кетIенаш цара йийсаре яр шатайпа хаам бу керла дешаран шо тIекхочуш хиларан.\nКхушара а ду изза сурт. Керлачу шеран хьалхара хаарийн Де дIадерззалц, официала кхайкхорца, полисхоша доладийр ду ишколийн.\nБакъду, стохкалерчу хьолаца дуьстича мелла а синтеме «денлуш» ду ишколашкара дахар кхушара, стенна аьлча, тIемалой бу тIелата кечбелла бохуш, кхераме къамелаш тахана доцу хьесап ду.\nДелахь а дай-наношна,бегашена а доцуш ладегIаме долалуш ду ишколашкахь керла дешаран шо. И доьзна ду стохка шо юккъе даханчу муьрехь, цIеххьана тохабеллачу маьхькIамхоша, балха тIехь зеделла, шуьйра хаарш а,кIорге а йолу хьехархой-пенсахой дIа а бохуш, церан меттана хIумма а хууш боцу кегийрхой балха дIаэцар.\nМа-дарра аьлча шаьш хIун дан деза ца хууш,холчохь берийн дукха гергарниш. Царех ву СоьлжагIалин кIоштера Сайдулаев Руслан а.\n40 шарахь болх бина шен йоьIан хьехархо балхара йоха а йина, цуьнан меттана лартIахь яздан а хууш йоцу жима жоI муха йоьуьйту берашна хьеха бохуш, даггара хеттаре вуьйлура иза.\nРуслан: «Вайн йоI 4-чу классехь ю. Шовзткъа шарахь болх бина йолу цуьнан дуьххьарлера хьехархо дIа а яьккхина,и бератIорз даийтина. ХIумма а хууш яц иза. Юьртахь атта дIасадаьржа хIума. Иза дIа ладоьгIча берийн беша ,хьехамча балха яха гIоьртина ишколе кхачале. Йоза-дешарца муха ю хьовса диктант язьяйтина цуьнга. Цунна йоза лартIахь хууш а ца хилла. Ишта кхаьчна –кх иза ишколе. Шена а яздан хууш а йоцчу цуо берашна муха Iамор ду?»\nИшколашкахь керла шо доладаларца доьзна нахана халонга долург ду,ахча дайдаларе хьаьжча кхин дIоггара тIекхеташ пенсеш,пособеш я алапаш а доцуш, массо хIуманна а мехаш тIедетталуш лаьтташ хилар. Цу хьокъехь дуьйцуш ю Шелан кIоштера Рукъидат.\nКIант, цIийнда балхахь воллушехь,»нахала ца довла гIерташ» хала хене довлу шаьш, деккъа и пенси оьцуш Iийраш муха ларало хаац шена бохура цо..\nРукъидат: «Валлай атта-м дац доьзалхой ишколана кечбан. Чуьра масех кечван муххале а хала ду. Ас цу шина йоIана 20 эзар доьхкина а ца Iа-кх. И шаерг эца езаш хиллехь кхин а дукха дезар дара. Стохлера духар цхьана йоьIан долуш дара,цунна къелхьардевли-кх.\nТхо-м масех балхахь а вара,гIийла бохкурш муха ларало-м ца хаьа… Цхьа лол бетта хир бу-кх. ХIора шарахь мехаш тIедетталуш лаьтташ ду,ткъа алапа а,пенсеш лаьтташ ду…»\nБераш ишколе дахийта пхи доьзалхо волу шен йоI амал доцуш йиснера къинхетаме нах орцах ца бевллехь боху Новр кIоштерчу Кайпас. Туьканан долахоша закат даккхар бахьнехь, хала –атта цхьа чкъор бедарш эца лараелла шен боху цуо.\nКайпа: «Ялх доьзалхо ву сан йоьIан. Царех пхиъ ишколехь ву. Цхьана доьзалхочунна,цара мА-бохху дIахьажо, лаххаре а итт эзар деза.Лаххаре а итт эзар долу. Хьалха хIуъу а тIеюха а магара. ХIинца шена луъург тIеюха а ца вуьту. ХIумнаш еза ю. Мехаш лакхадуьйлуш лаьтташ ду. Делан къинхетамца оцу цхьаболчу хьоладайша закат даккхар бахьнехь гIо хилла-кх йоIана бераш кечдарехь. Дела реза хуьлда царна».\nБераш ишколе хьовсор хьокъехь хIинцца къамел динчу Кайпас а кхечара а билгалдоккхура,хьалха Советан Iедал урхаллехь долуш,гIийла боллучу доьзална,баха а а ца оьшуш Iедало духарца, дешаран гIирс-коьчаллица гIо деш хилар.\n«ХIинца цхьана агIор,дуьненна а гуш, лестош ахчанаш ду миллионашкахь, -Кайпас, -ткъа вукху агIор мел де эшначунна,хала дела балийца хене бовлучарна а кховдо сом а ца хуьлу».