Соьлж-ГIалара тIелатар а, чIир кхайкхор а: шира Iадат политике дерзор\nДечкен-бутт 07, 2021\nСоьлж-ГIала, тIелатар динчу меттигехь бу полисхой\nБайначу беттан 28-чохь Соьлж-ГIалахь доккха зулам хилира. Официалан версица, ППС-н белхахочунна Джабраилов Мохьмадна тIелеттера ши ваша. Цара йинчу уьрсан чевнех велира полисхо, ткъа цуьнан белхан накъост дарбан цIийне вадийра. Оцу меттигехь вийра шала вина ТимурзиевгIеран ши ваша Хьасан а, Хьусайн а. Церан карах велла полисхо схьаваьллачу Дишнийн тайпано чIир кхайкхийра СултыговгIеран а, ТимурзиевгIеран а тукхамашна.\nКавказ.Реалиица къамел динчара дийцира, кавказхойн шира Iадат хIокху гIуллакхехь политикехьа дерзарх.\n"ГIалгIайчуьра дIабаханера уьш, оцу шина кIентан 8-9 шераш долчу хенахь, - дуьйцу ТимурзиевгIеран тайпапан векало Мохьмада. - Соьлж-ГIалахь хиллачух сайна хезча, суна уьш дага а ца богIура. Итт шо хьалха церан ден-ненан цхьа конфликт хиллера, цундела гуттаренна а ГIалгIайчуьра дIабахара уьш. ХIетахь дуьйна тхуна кхин гина а бацара уьш. Нохчийчохь школа а яьккхина оцу шиммо, цул тIаьхьа университете деша а хIоьттира. Иштта, бепиг дечу меттигехь болх беш а вара и шиъ".\nТIелатар хилла йоккха юкъ йолале Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIакхайкхийра, зулам дина шиъ ГIалгIайчуьра схьаваьлла, нанас дена вина ши ваша ву аьлла.\nТIелеттарш байъира, иштта йинчу чевнех кхелхира ППС-н белхахо а. Iедало йовзийтинчу версица - ницкъахошкара герз даккха гIоьртинера и ши ваша.\nЦул тIаьхьа оппозицин IADAT телеграм-каналехь видео Iораяьккхира.\nЦу тIерачу суьрташца, цхьахволу ваша лаьттахь Iуьллу, шолгIаниг меттаххьуьйш ву. Вийначунна улло тIоьрмиг а, цхьа пакет а юьллу тIеман барзакъ доьхначу цхьаммо. ТIелатар деш ца гойтура цу ролика тIехь, цул тIаьхьа хилларг бен. Каналан авторша дIахьедора, ТимурзиевгIеран вежарех цхьахверг дийна висина, ткъа церан да Тимурзиев Ахьмадхан а, нана Дарсигова Лидия а, церан 20 шо долу йоI Зарета а нохчийн полицин карахь бу бохуш.\nИштта, IАДАТО хаамбора, кадыровхошна а, тимурзиевгIеран вежаршна а юкъахь дар-дацарш хиллера аьлла. Полицин белхахоша шаьш сийсаздар ца лайна ши ваша царех лата чухьаьддера, тIаккха цара вийна и шиъ, яздора канало.\nОцу версино йоккха гIовгIа эккхийтира луларчу ГIалгIайчохь. Мехкан бахархоша тIелатарх йолу видео зорбане яккха аьлла, тIедожийра, гIалгIайн Iедалхоша цхьана а кепара реакци цаярна эргIад а оьхуш.\nШайн бераш террорхой хиларх тоьшаллаш дийхира иштта ТимурзиевгIеран а, СултыговгIеран а тайпанинй векалша а. Цара тIедожийра, байъинчийн гергара нах маьршабахар а, вийначу шиннан дакъа дIадолла схьадалар а.\nОцу сохьта "Фортанга" ресурсо тIечIагIдира, вийначу шина вешин ненайишас Дарсигова Тамарас бахарехь, цуьнан йиша Дарсигова Дидия а, нуц Тимурзиев Ахьмадхан а, церан йоккхахйолу йоI Зарета а, жимахволу кIант а полици дIабигина аьлла. Жимахволу кIант тIаьхьо дIахецнера, тIаккха Тамарин аьтто белира ГIалгIайчу ша йолчу иза а, ши йиша а дIадига. Новкъахь уьш дIабоьлхучу заманчохь Тамаре телефон тоьхна хиллера оперативан белхахочо, кIант юхавалаве аьлла, амма ша цуьнга ла ца дуьйгIира аьлла Тамарас.\nОцу юкъанна, ТимурзиевгIеран а, СултыговгIеран а тайпано видеоца бинчу кхайкхаман терго йинера мехкан парламентан спикеро Даудов Мохьмада.\nЦо тайпане чIир кхайкхийра, иштта Соьлж-ГIала а кхайкхира цо уьш, билггал ТимурзиевгIеран ши ваша полисхошна тIелатарх тоьшалла деш, видео гойтур ю ша аьлла.\nЧIир кхайкхае аьлла, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана тIедожийнера спикерна.\nОцу суьйранна юха шолгIа видеокхайкхам арахийцира СултыговгIара. Цу тIехь дийцира, шаьш ГIалгIайчуьрчу экстремизмна дуьхьало латточу Центре кхайкхарх.\nЦара бахарехь, ТимурзиевгIеран шина кIанта ППС-на тIелатар деш, йоллу видео гайтинера царна. СултыговгIара кадам бира шайн тайпанах волчу шина кIентан карах веллачух. Юха а тIедожийра цара, ТимурзиевгIеран гергара нах маьршабахар а, декъий схьадалар а.\nШолгIачу дийнахь вийначу Джабраилов Мохьмадан цIийнах болчу наха чIир кхайкхийра ТимурзиевгIеран а, СултыговгIеран а тайпанашна.\nИштта цара билгалдаьккхира, ТимурзиевгIара гIиллакх ца лецира шайца, гечдар ца дийхира шайн стаг верна аьлла.\nТкъа суьйранна "Грозный" телеканалан директоро Ахмадов Чингиза кадраш гайтира полисхошна тIелатар деш гойту. Новкъахь ехкинчу видеокамераша дIаяздинера хIоьттина сурт. Юьхь гуш йоцучу цхьаммо постехь лаьттачу полисхочунна масийттазза урс туху, тIаккха шолгIачунна тIевоьрзу иза.\nВидео зорбане яларца экстремистийн "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобано Соьлж-ГIалахь полисхошна динчу тIелатарх жоьпалла шена тIелецира.\n"Монтаж ю, фотошоп ю бохуш, версеш ю лелаш. Факташка хьовса деза вай, ткъа уьш йолуш ю. Бехк-гунахь доцучу стагана тIе а вахана, иза вуьйш яьккхина видео ю. Со а ца теша там бара, оцу кепарниг хила магарх, амма стохка Магасехь кхуьнах тера хилларг дайна ву со", - боху Тимурзиев Мохьмада, 2019-чу шарахь ГIалгIайчуьрчу Магасан ДПС-н белхахошна муьлш бу цахуучу наха арсашца дина тIелатар дага а лоьцуш. ХIетахь йинчу чевнех хьалха ца велира лакхара лейтенант Кокорхоев Зеламха. Кхузахь а санна, даIишхоша шайна тIелецира зулам.\nСулыгов Сараждис видео тIехь динчу дIахьедарна иштта жоп делира нохчийн парламентан "Единая Россия" партин цIарах депутат волчу, яхначу хенахь Ичкерин тIеман министр лаьттинчу Ханбиев Мохьмада.\n"Тхо беной ду, лаххара а 10 эзар тIом бан а хууш, карахь герз а долуш нах бу тхан Iедалан белахашкахь. Ахь тхан паччахье къамел дина, ткъа иза тхан бено ву, оха ахь цуьнга динчу къамелах хьоьга жоп доьхур ду. …Хьо бIаьрса доцуш ву, хьуна хьайна тIехьа масса стаг ву а ца хаьа. …Хьоьца тахана дуьйна бенойн чIир ю хьуна, нагахь санна ахь къинтIера довлар дехахь, хьовсур ду вай», - бохуш, кхерамаш тийсира шен къамелехь Хамбиевс.\nХьем ца беш цунна дуьхьал жоп дитира цуьнан оппоненто, "дудаевхо" а лаьттина, "кадыровхошкахьа" вирзина "ямартхо" ву элира цо депутат Ханбиев.\nИштта, дагадаийтина цо, 2004-чу шарахь ГIалгIайчохь Нохчийчуьрчу тIемалоша цхьана буса 100 стаг охьавиллича, цхьаммо а чIир ца кхайкхийра шуьга аьлла. (Нохчийчохь шолгIа тIом боьдучу хенахь, Наьсарахь динчу тIелатарехь вийра 98 стаг, 104 чевнаш йира. Доккхачу декъанна бара уьш чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а, къайлахчу сервисийн а белхахой.-Редакцин билгалдаккхар.)\nКерлчу шеран Дечкен-беттан 1-чу дийнахь СултыговгIеран а, ТимурзиевгIеран а тайпано керла видео яржийра. Цу тIехь цара доьхура вийначу Джабраилов Мохьмадан гергарчаьрга, шаьш тIедитахьара, маслаIат дан аьлла.\nЧIиран мостагIалла а, шариIат а\n"Йа Iадатехь а, йа шариIатехь а хIара хилла гIуллакх чIире доккхийла яц, - дуьйцу Петр Великийн цIарахчу Кавказан антропологин а, этнографин а Музейн лакхарчу Iилманан белхахочо, "ГIалгIайчохь чIирца къийсам латторах" бинчу талламан авторо Албогачиева Маккас. - Iадато чIир кхайкхор хIунда дерзош хилла ишта? ХIунда аьлча, юкъараллана шегара пайда бохьу стаг церан вийна хиларна. Кхузахь оцу агIор цхьа стаг вийна (полисхо), кху агIора - шиъ. Ткъа шариIатехь и стаг вийначунна бен чIир кхайкхон йиш яц. Цундела шариIато кхузахь магош дац чIир екхар".\nАлбогачиевас дийцарехь, вовшащца маслаIат ден процедураш йолайо и стаг вийначу дийнахь дуьйна. Тайпанан векалша оцу сохьта лоху шайн карах веллачун гергара, я бевза-беза нах. ГIалгIайн Iадаташца, дов дерзо юкъаралла лелочарлахь дехойн агIор болу нах хила йиш яц, хIунда аьлча, чIир царех а хьакхалуш ю.\n"Кхузахь оцу доьзало шайн тайпанца дIоггара уьйраш латтош ца хилла. Соьлж-ГIалахь уьш беха дуккха а хан ю. ТимурзиевгIеран а, СултыговгIеран а тайпанан векалш цига ца бахана а хила тарло, цаьргара цхьа инициатива ца хилча. ТIехула тIе, СултыговгIарех шиъ ма ву вийна. Цул совнах, лаьцна ду ТимурзиевгIеран да-нана а, йиша а. Оцу гIуллакхан цхьа йист яккха декхаре верг лаьцна ву, тIаккха мила вара цигахь хьалха вала везарг? Ца баьхкинера шайна тIе аьлла, и нах бехке бар нийса дац", - аьлла хета Албогачиевана.\n"Хьал дерш - лета, доцучарна - кхета\n"Тхуна тIе цхьа стаг веара, Нохчийчуьра кост дохьуш. "Шу тIеоьцур ду, амма цкъа хьалха лакхахь болчара листа деза и хаттар. Политика дIаяккха, тIаккха шу тIедуьтур ду", - элира. Ткъа политикаша боху тхоьга, ролик дIаязъе, шаьш терроризм бакъ ца йо а олуш, веллачух кадам а беш", - дуьйцу ТимурзиевгIеран векало.\nШайн шина кIанта билггал тIелатар дарх видео гайтинчул тIаьхьа дIаязйина видео ца магийна нохчийн агIоно, боху Тимурзиевс. Шайга телефон а тоьхна, кхиниг дIаязъе аьлла, тIедиллира боху цо.\n"Оха боху: "Тоийта, роликаш кхин хир яц, - дуьйцу Тимурзиевс. - Аш тхо тIедитахь, тхо дIадогIу, бехк тIе а лоцу, вовшашна цIий хьанал а дийр ду. Цкъачунна цу тIехь сецна лаьтташ ду тхан гIуллакх".\nЦо бахарехь, Соьлж-ГIалахь тIелатар хилчхьана цхьана буса чомахь наб йина бац уьш. Денна вовшахбеттало уьш, амма вийначун нахана тIевахийта стаг кара ца во царна.\n"ТимурзиевгIар а, СултыговгIар а цига гIойла дац, юкъа лела нах бен цига бохуьйтийла дац. Тайпанийн кхеташонца а дагадийлина тхо, муфтиятан векалшца а къамелаш хилла. Дийцарш ду дIахьош Iедалхоша тхан къаношца, цхьа кIира гергга хан ю Iедалхойн ницкъ ца кхочу Нохчийчу бахийта нах вовшахтоха. Суна хетарехь, Iедалехь болчу наха гIуллакх дерзош гIо дича дика дара. Юкъалеларш схьабаьхкича, дерриг а ларамца, гIиллакхца чекхадаккха хьовса деза. Амма цига ваха лууш стаг а вац, мухха а гIуллакх дерза там бу, массо а хIуманна кийча хила дезаш ду-кх тхо", - дуьйцу къамел дечо.\nОцу кепара конфликташ ерзош нах болуш бу республикехь, тIетуху Тимурзиевс, амма кхул а хьалха махкахь хилла политикан хиламаш бахьана долуш, эвсара доьрзур дац хIара. (Дуьйцург ду 2018-2019-чу а шерашкахь Нохчийчоьнца латтанаш хийцинчул тIаьхьа Магасехь хIиттийна митингаш. - Редакцин билгалдаккхар.).\n"Хьал дерш - лета, доцучарна - кхета" бохучу аларехь санна ду тхан.\nКоьртехь берш IадIахьара, мискачу оха тхаьш дерзор дара тхайн гIуллакх", - боху шен къамелехь ТимурзиевгIеран цIийнах волчо.\nГIалгIайчоьнан муфтийн гIовсо, маслаIатан комиссин декъахочо Хаштыров Мохьмад-Алима дийцина Кавказ.Реалиига, Iеламчаша вовшашлахь барт бина, шина регионна юкъара телхина хьал кхин тIе а ца эгIийтархьама, комментареш кхунах лаьцна йийр яц аьлла.\nАмма СултыговгIар а, ТимурзиевгIар а муфтияте бахана бац.\nТайпашна юкъара конфликт ерзош хилла Iадат политикан гурашка а дерзош, цунах акци еш ю, нохчийн агIорара пачхьалкхо юкъахь дакъа а лоцуш боху Free Russia Foundation юкъараллан эксперто Соколов Дениса.\n"ХIара дов дерзош муфтийн Хамхоевн а, тайпанинй Кхеташонан а кхачам боллуш ницкъ ца кхачар интересе дац кхузахь, суна коьрта хетарг, ассиметри гучуялар ду. Цхьана агIор, чIир кхайкхоран Iадатах лаьцна къамел ду дIахьош, тIаккха дан ма доггIучу тIегIанехь листа деза, шина а агIор болу динан дай а, тайпанаш а юкъа а балийна. Ткъа вайна гуш дерг - тайпашна юкъахь иккхинчу девнна юкъагIертар конфликтан агIор йолу пачхьалкх. ХIара тайпа ассиметри Нохчийчохь бен хила йиш йолуш яц. ЧIир йоькхуш долу Iадат политикан гурашка дерзош истори ю-кх хIара",- аьлла ахета Соколовна.\n"Ницкъаллийн структурашка довла"\nКъаьмнийн гIуллакхашкахула йолчу министралло байначу беттан 30-чу дийнахь хIоттийна пост йоцург, хIара материал зорбане йоккхучу хенахь ГIалгIайчоьнан Iедалша цхьана а агIор комментари ца йинера хиллачух. Тоьшаллаш далош, СултыговгIеран тайпанна видео гайтина аьлла яра министралло зорбане яьккхина пост.\nКарарчу беттан 4-чохь Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада видео дIаязйира, террорхой къаьмнашца ца къестабо ша, къоман бехк бац, шайлахь оцу кепара нах хиларна аьлла.\n"Суна хетарехь - хIара гIуллакх политике даккха гIоьртира, хууш вац со стенна оьшура иза. Бакъдерг дийцича, со кхеташ вац, стенна юккъаийзаво мехкан куьйгалхо, субъектан урхалхо? Кхечу мехкашкахь терроран тохарш хилча, нах республикан куьйхалхочуьнга бовлу?", -аьлла Даудовс, оцу тайпа зуламаш луьстуш ницкъаллийн структураш а, къайлаха сервисаш а ю, Кадыровга дийла ца оьшу аьлла, тIе а тухуш.\nТимурзиевгIеран да-нана а, йоккхайолу йиша а лаьцна хиларх официалехь хаамаш бина бац. Кавказ.Реалига дийцира полисхойн хьостанерчу цхьаммо къайлах, Тимурзиев Ахьмадханна а, Дарсигова Лидина а, Заретина а административан протоколаш хIиттийна, цаьрца а догIуш, чохь даккха 15 дей-буьйсий хан кхачийна царна аьлла. И гIуллакх а бух боцуш долийна элира цо.\n"Гергарчу заманчохь гIуллакхна юкъавалош ву оха адвокат", - дийцина Кавказ.Реалиига Тимурзиев Мохьмада.\nГIалгIайчуьрчу тайпанийн Кхеташоно дIахьедар дина, шаьш терроризм къобал ца еш хилар дIа а хоуьйтуш, веллачух кадам а беш, дийна висинчунна маршалла дойла а олуш.\nПолицин белхахо вара 22 шо долу вийна Джабраилов Мохьмад. Кхаа баттахь бен ца ларийна иза цигахь болх бан. Ненан цхьаъ бен воцу воI хиллера иза. 2001-чу шарахь эккхийтина хиллера, хIетахь полицехь болх беш хилла цуьнан да.\n"Ненан цхьаъ бен воцу кIант вара боху и Джабраилов, жима кIант ву, чIогIа дог лозу цунах а. Тхо холчахь ду и сингаттам нисбаларна, стаг верна. ХIокху шина вешех а къа хета, царна тIера бIаьрг тилла, цундела Iоттаделла хIума ду. Кхетам чохь волчу стага оцу тайпаниг дийр дац, йа бакъбийр бац террорхой а", - аьлла Тимурзиевс.\nМатериал оьрсийн маттахь еша кхузахь


Москвана гергахь ФСБ-н белхахошна тIе герз диттинарг чохь волу цIа Нохчийчоьнан экс-премьеран хилла\nМосквана уллерчу Мытищи гIалина гергахь Зазадоккху-беттан 30-чохь полицина а, ФСБ-н белхахошна а дуьхьал чуьра герзаш диттина цIа ду Нохчийчохь министрийн кабинетан куьйгалхо а, ханна президент а Iийначу Абрамов Сергейн. Иза 2004-2006-чу шерашкахь вара премьер, ткъа президентан декхарш ханна кхочуш дира цо Кадыров Ахьмад вийначул тIаьхьа, 2004-чу шеран Стигалкъекъа-баттера Марсхьокху-бутт боьрзучу кхаччалц. Цул хьалха Нохчийчоьнан ларамаш бечу палатехь бюджетан харжаш тергалъечу инспекцин куьйгалхо а, финансийн министр а хилла иза.\nГерзаш детташ Мытищи гергарчу Новые Вешки юьртахь дагийна цIа хьалха Абрамовн хиллийла хоуьйтург ю Радио Свобода. Журналисташкахь йолчу информацица, 2001-чу шарахь даьлла лаьттан дакъа цуьнан дола, ши шо даьлча хьаькаман цIа дина даьлла цу тIехь. Иштта билгалдаьлла исс сахьтехь Барданов Владимира Iедалхошца чуьра дIа тIом бина цIа Абрамов Сергейна дина хилла тарлуш дуйла. Ша иза реза ца хилла информацина комментари ян, амма харц а ца бина хаам, боху Радио Свободин журналисташа.\nЗазадоккху-беттан 30-чохь ФСБ-н а, полицин а белхахой баьхкина Бардановн хIусаме Новые Вешки юьрта, гайтина цуьнан зудчунна, чохь герз хила тарлуш ду аьлла, цIийнах хьажа кхело делла пурба. Барданов, Iедалхой чу ца буьтуш, корехула маса топ етта волавелла, гранаташ а кхуьйсуш. ТIелеттачу Росгвардин леринчу ницкъаша кхийсинчу серло-тата доккхучу герзах, гарехь, цIеяьлла коттедж чохь. Баьржинчу хаамца, дахарна кхераме доцчу хьесапехь лазийна цигахь цхьа ницкъхо. Ткъа герзашца дуьхьало йинарг карийна цIергахь ваьгна.


Церан коллективехь дакъа лоцуш хилла бу мехкарий: Межидова Хеда, Амаева Маржан, Пашаева Зараъ, Манзаъ. К1еда мерза аз долуш яра Межидова Хеда.Ладог1архоша езаш т1еоьцура цуьнан эшарш «Хьелиозархо», халкъан эшарш, къаьсттина Ш.Рашидов дешнаш т1ехь язъина «1аьржа б1аьргаш» ц1е йолу йиш. Цул т1аьхьа и эшар Т. Дадашевас, М.Ташаевас лекхира. «Зандакъара зезаг» - оцу эшарца евзира Амаева Маржан (Маша) ладог1архошна. Диккачу хенахь дийкира цуьнан аз радиохула. Цул т1аьхьа евзира цуьнан керла эшарш «Йолало нохчийн йо1», «1алхан юьртахь б1аьсте ю» халкъан эшарш а. Дукхах йолу эшарш, ша поэтесса хиларе терра, дешнаш ша яздина Маржана.


Сребеницехь хилла геноцид хьокъехь резолюци кечйина Британино\nТовбеца-бутт 07, 2015\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин кхеташоно йийцаре йир ю Британино хьалхатеттина йолу резолюци. Иза йоьзна ю Боснерчу Сребреница гIалахь маьрша адамаш дайина 20 шо кхачарна. И зулам геноцид хиларх лаьцна сацам бан беза аьлла ду цу резолюцина тIехь.\nЦунна дуьхьал хила мегаш ю Оьрсийчоь. Иза кечйелла ю, Кхерамазаллин кхеташонехь шен йолчу бакъонах пайда а эцна, вето кхайкхо. 1990-гIа шераш дуьйлалуш Югославехь тIом боьдуш Оьрсийчоь гIотор еш яра Боснерчу сербашна а, Сербина а. Резолюцина тIехь емал еш ю Сребреницехь хилла акхалла. Цу тIехь кхайкхам бу дерриг а дуьнентIехь адамашна тIехь геноцид яр сацаде аьлла.\nБосни а, Герцеговина а кечлуш ю Сребреницехь хилларг дагалаца кху беттан 11-чу дийнахь. Маьрша бусулба адамаш дайаран бехке бу Боснера сербаш. ХIаагерчу Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Дуьненаюкъарчу кхело даре дина Сребреницехь адамаш дайар геноцид хилар.


Радиона а олуш хилла хьарам ю. Мегар дуй бусалбанашна биткоинаш эца?\nИнтернетехь цхьаъ лахаран системехь (масала Google-хь) "мегар дуй бусалба нахана…" дешнаш чуяздича каро аьтто бу бокс а, йога а, ур-аттал Iадатан гIуллкхаш а. Делахь а оцу могIарехь карайо инвестицеш а, трейдинг а, криптовалюта а. Ши кIира хьалха ГIалгIайчохь криптовалюта хьарам ду аьлла дIахьедар динера. Ткъа муха хьоьжу бусалбанаш биткоинашка?\nИслам динца йоьзначу гIараяьллачу динан сайташкахь, криптовалюта лело мегар ду-дац бохучух лаьцна дуьйцуш, Iелам наха дIахьедарш до шаьш цунна дуьхьал хиларх лаьцна. Атта тIеоьцу иза махкал арахьа, дуккха а бусалбан пачхьалкхашкахь.\nИштта ГIажарийчохь майнинг ян бакъо елла индустрин элекростанцешна, ткъа ша криптовалюта тIеэцна дуьненаюкъара мах баран гIирс санна. Индонезерчу исламан Iилманчаша дIакхайкхийна биткоин дино магийна хилар, ткъа Саудийн Iаьрбийн пачхьалкхехь кхуллуш ду noorcoin цIе йолу шайн электронан ахча.\nАмма Мисарахь 2018-чу шарахь мехкан коьртачу муфтийно, шейха Аллам Шавкис фетва арахийцира, криптовалюташца операцеш яр емалдеш. Цо хаам бира биткоин "исламехь йихкина ю", цунна гонаха лелаш "бозбунчалла а, Iехор а, бодане хилар а" ду аьлла.\nКадыровна - хьанал\nОьрсийчьуьра бусалбанаш дукхачу хьолехь дуьхьал бац криптовалютина. 2018-чу шарахь криптовалюташ дийца волавелира Кадыров Рамзан. Шен телеграм-каналехь цо хаам бира, биткоинаш эца дагахь ву ша аьлла. Шен лаам цо кхетабора криптовалюта даржар тидамехь латто дагахь ву ша, ткъа "даим а хийцалучу технологин дахарехь кхиа веза хIора а, керла юкъадаьлларг хууш хила везаш хиларна" аьлла.\nБиткоинашна инвестици яр, дера, шеконе хIума ма ду\n"Ас хьалха а аьлла Нохчийн республикехь блокчейн юкъайоккхур йолуш ву со. Суна хазахета инновацин махбаларан машанаш", - яздира Кадыровс.\n"Биткоинашна инвестици яр, дера, шеконе хIума ма ду, ахча дайна виса а мега, цхьа а страховка яц. ТIехула тIе оцу сегментехь яьржина ю хьарамлонаш. Амма сан ойланца и гIуллакх а низамашца дIанисдина хила дезаш ду, дехка оьшуш дац иза. Коьртаниг бахархой финансийн пирамидех а, кхечу курхаллийн схемех а ларбар ду, - тIетуьйхира цо.\nАмма, оцу хенахь дуьйна майнингехь Кадыровс кхин кхиамаш баьхна аьлла хаам бина бац зорбанан гIисаша.\n2017 шарахь биткоин дош юкъадаьллачу хенахь, Россельхозбанкан ГIалгIайчуьрчу филиалан директоро Мальсагов Ахьмада дийцира шайн республикехь йоккха потенциал хиларх лаьцна криптовалюташ кхиийта.\nГIалгIайчохь – хьарам\nАмма кхин а диъ шо даьлча ГIалгIайчохь и риторика хийцаелира, ткъа Охан-беттан 12-хь хиира динах тешаш болчу нахе майнинг лелалур ца хилар республикехь, къа а ца латош.\nГIалгIайчоьнан муфтийн когаметто Хаштыров Мохьмада дийцарехь, "гIалгIайн дешна нах дуьхьал бу криптовалютица йоьзна пирамидаш ярна: "Таханлерчу денна дуккха а меттигаш ю криптовалютех пайда оьцуш пирамидаш ярна адамаш шайн ахча а дайна бисна хиларан. Дикаллах а, кхерамазалла хиларх а пачхьалкхо жоьпалла шена тIеэццалц, тхуна хетарехь, оцу шеконе операцешна исламо гIортор ца йо".Хаштыровна хетарехь, оцу ахчанна гIортор ян еза пачхьалкхо.\n34 миллион соьмана ток лачкъийна дагестанхочо майнинг-ферма лелош\nОьрсийчоьнан кхечу регионашкарчу бусалбан диндайшна оццу хенахь бусалбачу нахана мегар доцуш хIума ца хета криптовалюташ лелорехь.\n"Дуккха а хуьлучух кхетор доцуш ду дIаяхначу заманчохь Iелам наха язбинчу белхашкахь, - кхетадо ислам дин дика девзаш волчу Сулейманов Раиса. – Масала, изза коронавирусан пандемия. Цунах лаьцна дийца аьтто бу вайн дин девзачу наха Ӏаьржа ун, я, масала, чоьнан ун гучудаьлча дийцинчуьнца. Ас хьалхо теллира 20-чу бIешеран 20-чу шерашкахь хилла динца йоьзна политика. Документашна юкъахь карийра суна, хьалха молланаша дийцина хилар, исламо доьхка радиога ладогIар бохуш. ХIунда дуьйцуш хилла цара иза? Дера хилла, шайна иза хIун ю хууш ца хиларна".\nСулеймановна хетарехь, криптовалюташна дуьхьал болчу наха дуьйцучуьнан логикан бухехь ду иза вуно тешам боцуш финансийн инструмент ю, акцеш эцар санна йолу бохург.\nГIалгIайчуьрчу Iелим наха бина сацам ша цхьаъ нийса болуш санна тIеэцалур бац, тешна ву эксперт. "Тамаш бу кхечу регионаша иза тергоне эцахь", - боху Сулеймановс.\nТоькан майнинг-къоланаш гучудаьхна Къилбаседа Кавказехь 230 миллион соьмана\n2019-гIа шо чекхдолуш ГIалгIайчохь криптовалютан майнинг йон ферма карийра, низам а дохош тоькана тIетесна йолу. Къайлахчу криптофермин гIишло яра Несаран кIоштарчу Плиево эвлан йистехь. Криптовалюта доккху 1 651 аппарат а, системан ши блок а, ноутбук а, видеон терго йон аппарат а, ткъа иштта хIора а 1600 киловат ницкъ болу трнформаторан ши пункт а яра цигахь лелош.\nБакъо йоцуш тоькан серешна тIетесна ферма карийнера оццу шарахь Сунжехь а. Цуьнан барам дуккха а жима бара, цуьнан долахочо ГIалгIайчуьрчу Джейрахан кIоштахь кIиранах, ткъа республикан дарбан цIийнехь баттахь ягош йолу электроэнерги мехаза ягийна ток латточу компанина доккха зен дина хиллехь а.


Презентация по чеченской литературе на тему "Д1авахийтийша со юьрта" ( 4 класс)\nИнфоурок / Начальные классы / Презентации / Презентация по чеченской литературе на тему "Д1авахийтийша со юьрта" ( 4 класс)\n1.Маршалла хаттар. 2. Ц1ера болх таллар. (Бераша д1адоьшу П. Хатуевас яздина дийцар : «Къонах хьанах олу?»).\nIII. Мотт шарбар Суна-1ежаш, Хьуна-кхораш, Кхунна - баьллаш, Цунна-хьечаш. Т1аьхьависнарг Мила ву? Цо б1ьргаш Д1ахьаббийр бу. -Д1адеша массара цхьана дагардар. Х1ораммо шена деша. Нийса деша.\nIV. Дешаре шовкъ кхоллар. Вина юрт Жималлехь левзина Хаза урамаш, Къонахий хьизина Юьртан майданаш, К1ентийн дой хьизина Бай сийна майданаш Ца тиги йицъяла, Валарх мел гена.\nСтенах лаьцна дуьйцу кху стихотворени т1ехь? Муха дуьйцу цо шен юьртах лаьцна? Тахана вай урокехь стенах лаьцна дуьйцур ду аьлла хета шуна?\nТема: Д1авахийтийша со юьрта.\n4. 1алашо йовзийтар. Хетачу аг1ор 1алашонаш х1иттор. -Д1аелла учебникан 34-38-г1а аг1онаш. Муьлха дийцар доьшур дув ай тахана? («Д1авахийтийша со юьрта»). -Мила ву цуьнан автор? (Б. Шамсудинов). -Стенах лаьцна хир ду дийцар? Стенгахь веха шву аьлла хетта шуна к1ант? -Муха болх бийр бу вай и дийцар дика 1амо?\nЧакъяха предложенеш: Суна девзар ду… Суна 1емар ду… Суна хуур ду… Аса дийр ду…\n5. Керла тема хьехар. -Мила ву дийцаран коьрта турпалхо? (Азор). -Стенгахь веха шву Анзор? (Г1алахь). -Стенгара схьабаьхкина уьш? (Юьртара). -Стенга са туьйсура к1анта? (К1антана лаьара юьрта д1аваха). -Х1унда лаьара? (Цигахь бабас доту хьокхамашка сатуьйсура , шеен доттаг1ашка сатуьйсура). -Муха ю ден-ненан Анзоца йолу юкъаметтиг? (Да-нана кхеташ дац Анзорех. Уьн реза бац юьрахь баха). -Х1ун ду Анзорана гуттар новкъадеанарг? (Дас Анзоран доттаг1ий сийсазбеш «х1умнаш» элира цареш). -Хьанца гергарло лело лаьа нанна Анзора? (Васица). -Муха к1ант ву Вася? (Васяна реза вац Анзор. Х1ара буха ког а тесна,охьатоьхнера цо).\n-Муха ду к1ентан школехь г1уллакхаш? (К1антана оьрсийн мотт дика ца хьаьа.Цундела цхьацца йолчу предметех ца кхета иза). -Муха хийцаелла г1алахь Анзоран нана? (И оьрсийн маттахь бен йист ца хуьлу. Цо шеен месаш басарйина,хедайина.Цо коьртахь йовлакх ца леладо). -Иштта барий Анзоран доттаг1ийн наной? (Бацара). -Муха хетара Анзорана нана иштта хийцаялар? (И реза вац нанна.Цунна эхь хетар дара и шен доттаг1ошна гича). -Х1ун аьлла хета Анзоран дена,нанна цуьнан юьртахь ваха лаарх? (1овдал ву олу цара и к1ант). -Нийса дуй ишттаниг алар?\n5.Сада1аран миноташ. Зезаг долу-уш самадели, Тохадели, меттахдели. Мохо патарш лестадо, Г1ийла зезаг техкадо. Малх схьакхийти, айбели, Бода лоллуш, серло ели. Полла г1оттуш, т1емабели, Т1емаш лестош, лакхабели.\n6. Керла тема кхин д1а а хьехар. -Муха дара Анзоран дахар? Д1аеша к1айдарг. -Х1ун халхетр дира цунна туьканахь.Д1аеша меттиг. -Х1ун къамел хилира Анзоран, цуьнан ненан х1ума юуш? Д1аеша к1айдарг. -Х1ун элира дас Анзоран доттаг1ех лаьцна? Д1аеша и к1айдарг. -Муха вевзира Анзорана Вася. Д1аеша и меттиг. -Муха хийцаеллера Анзоран нана?Д1аеша и меттиг. -Муьлха къаьхьа ойланаш йора Анзора ? Д1аеша и к1айдарг.\n7.Рефлекси. Чакхъяккха предложении: Суна девзи …. Суна хии…. Сан ницкъ кхечи…\n8. Жам1 дар. -Муьлха дийцар девзира шуна? Мила ву цуьнан автор? -Муха хетта шуна и дийцар? 9.Ц1ахь бан болх балар. 1. Б. Шамсудиновн «Д1авахийтайша со юьрта» дийцар дешар.\nКатаева Марина Абдул-Азизовна\nНомер материала: ДВ-100672\nУрок по математике на тему "Таблица умножения на 8 и соответствующие случаи деления"


Кубанехь велла "криминалан эла" Краснодарски Дато\nКраснодарера номер 1 йолу госпиталь\nКраснодарехь велла 37 шо долу "криминалан эла" (вор в законе) хилла волу Джангидзе Давид, криминалан гонашкахь Краснодарски Дато санна вевзаш волу. "Прайм Крайм" портала бинчу хаамца, валаран бахьана ду коронавирусан ун кхетар.\nКхушара Товбеца-баттахь (июль) Краснодаран мехкан суьдо кхел йира цунна 8 шаранна чуволла, зуламхойн иерархехь лаккхара меттиг дIалоцуш хиларна. Хан тохарал а сов, Джангиздзена гIуда тоьхнера цхьа миллион сом барамехь.\nОьрсийчоьнан Талламан комитетан меттигерчу талламан урхалло а, прокуратуро бинчу хаамашца, Джангидзе билламза авторитет йолуш вара зуламхойн гонашкахь, берриг а Краснодаран махкахь Iаткъам бан таро йолуш.\nДжангидзе вина Ростовн махкарчу Таганрогехь, хаам бо "Прайм Крайм" портала. Духхьара цунна кхел йира, арахь кхо шо даккха, 2002-чу шарахь талор дарна. "криминалан элан" таж тиллира цунна 2013-чу шарахь Мангал-баттахь (июнь).\nХьалхо зорбан гIирсаша хаам бира, Сочехь валарх лаьцна криминалан элашна юкъахь уггар къеначерах цхьаъ 80 шаре ваьлла Самтредски Луа цIарца вевзаш волу Никурадзе Михаил валарх лаьцна.\nАфинашкахь Гезгмашин-баттахь (сентябрь) криминалан авторитетийн цхьаьнакхетарехь ультиматум кхайкхийра нохчех криминалан авторитет волчу Шалински Ахьмаде (бакъйолу цIе ю цуьнан Домбаев Ахьмад), 150 миллион сом юкъара ахчацо шена дитина аьлла бехке а вина.\nКхушара ГIадужу-баттахь (октябрь) Дагестанерчу криминалан авторитетана Абдулхаликов Зиявудинна кхел йира 9 шо луьрча хьелашкахь колонехь даккха, зуламхойн иерархехь лаккхара меттиг дIалацарна а, ша "криминалан эла" ларарна а.


Беларуси - Мигранташ бу Беларусин а, Польшин а дозанехь. 8Лахь.2021\nЛахьан-беттан 8-чохь социалан машанашкахула видеогайтамаш баьржина Польшин агIор дIагIерта мигрантийн тоба гойтуш. Беларусеру Гродно гIалех а, Брузги меттигах а чекхбевлла, дозанхойн гIарол лаьттачу кхаьчна Европехь баха лаам болу Азера нах.\nУьш тергалбеш, царна тIаьхьахIиттина лела Беларусан эскархой, полици.\nБеларуси - Мигранташ, ха а деш, дIабуьгуш бу Польшин дозане, 08Лахь2021\nМигрантийн цхьа дакъа дозананна тIекхаьчна а даьлла, лаьтта кхидIа шега бойуш боцчу некъаца.\nБеларусерчу Дозанан комитетехь хаам бира иштта: «Карарчу хенахь мигрантийн йоккха тоба ю Польшин дозанехьа дIагIерташ. Польшин дозанхоша дуккхаза а информаци яржийна, шаьш и нах Беларусин дозанехьа юхакхийсина, аьлла. Польшерчу агIонна бен дацаро, адамалла ца тоаро бале хIиттийна мухIажираш.\nБеларусин агIоно дерриг а до дуьненаюкъара зIенаш цахедийта, трасси тIехула дIадоьлхучу адамашна кхерамзалла латто».\nБрузги юьртал дехьаваьлла, Польшин агIонехь нисвала таро яц гIашлочуьн. Инструкцино машенахь я автобус чохь хича бен ца магадо дозанал дехьавала.\n"Сема бу" Польшин дозанхой\nПольшин агIор латтачу гIароло тIаьххьарчу дийнахь-буса 222-зза юхатоьхна Беларусера шайн махка кхача, доза дохо гIертарш. Билгалдоккху, III легалехь воцчу мигрантанна омра дина Польшин лаьтта тIера юхавала. Арахьара чугIертачу наханна гIодарна Польшин ши вахархо а, цхьа украинахо а лаьцна шаьш, хаам бина Польшерчу дозанхоша.\nВуно гIоьртина хьал ду Польшин-Беларусан дозанехь. Мигранташ дехьа ца бовлуьйтуш, биллина латторал совнаха, Польшин пачхьалкхан урхаллаша Беларус бехкейо дозанехь провокацеш латторна.\nБрузгина гергахь кIирандийнахь, Лахьа-беттан 7-чохь, вийна карийна Польшин дозалардархо. Толлуш ду бахьана. 7-чохь Iуьйранна карийна вийнарг цуьнан накъосташна, амма иза яц мигранташца доьзна хьал гIоьртина лаьтта меттиг, боху хьасташа. Салти хадеш а хилла иза вуьйчу муьрехь – кир дIасакхоьхьуш хилла. Польшерчу Люблин гIалин тIеман жандармерино толлуш ду хилларг.\nИштта кхечанхьа а…\nЛитуварчу delfi.lt портало, шайн пачхьалкхан дозалардаран урхаллин информацина тIе а тевжаш, хоуьйту Литуван дозанхоша Беларусера шайн махка гIертачу мигрантех 97 сацийна хилар. Боху, гуманитаран бахьанашца Литува пачхьалкхе ца кхачийтина стагга а.\nПIераскана Литуван эскархоша доза дохош сацийна 126 мигрант, шоьтан дийнахь – 98 … . Оцу кепара бу хаамаш.\nМиграцин кризис - 2021 шо. Коьрта хиламаш.\n2021 шеран Товбецан-баттахь Беларусин президента Лукашенко Александра дIахьедира, шайн пачхьалкханна дуьхьал санкцеш етташ хьийзачу Европе дIагIерта мигранташ ша кхин сецор бац, аьлла. Доккхачу декъанна Литува дIахьалхира мигрантийн тобанаша, Гезгмашин-беттан статистико бахарехь – Азера а, Африкера волу 4,2 эзар стаг.\nЦул тIаьхьа гIоьртина хьал хIоьттира Латвин а, Польшин а дозанашкахь. Мигранцин и кризис луларчу мехкашкахь йолаелча, Литува а, Польша а дIахIоьттира Беларусица лаьтта шайн дозанаш пенашца къовла.\n2021 шеран аьхка Литуван а, цул Iтаьхьа Латвин, Польшин а Iедалша шагдира шайн пачхьалкхан дозанаш хадорах долу низамаш, Беларусца лаьттачу кIошташка дозанаш чIагIдеш хьийсийра эскарш. Лукашенко во бехке Европан Цхьанакхетаралле хьалхинчу мигранташна аьтто барна.\nЛитувахь масийттазза, уьдуш, мухIажирийн лагерашка дехьабийлина мигранташ.\nПольшин Iедало Гезгмашин-баттахь леца болийра мигранташна аьтто бех хуьлу бахархой. Нисло оцу нахалахь Европехь баха бакъо елла болу Польшера, иштта Беларусера, Азера схьабевлла мухIажираш.\nПольшин премьер-министр Моравецкий Матеуш тешна ву Европан Бартанна дуьхьал «гибридан агресси» Минско ша ца йолийна, Москва а ю цуьнца бохучуш.\nПольшин къайлахчу сервисийн координаторна векала Жарын Станислава Гезгмашин-беттан 27-чу дийнахь дIахьедира, лецначу мигрантех 20% Оьрсийчоьнца зIе йолу нах бу, тоьшаллаш а ду иза тIечIагIдан, аьлла.\nПольшин чоьхьарчу гIуллакхийн министра Каминский Матеуша дIахьедина, Белрусерчу дозанхоша кортош галбоху молханаш латтадо мигранташна, церан берашна, аьлла. Цо дийцарехь, лоьцучу мигрантех доьалгIа дакъа хуьлу Гергарчу Малхбалечу тIеман гIеранашкахь лаьттина я цаьрца уьйраш йолуш.\nЕвропан Кхеташонан Парламентан Ассаамблеяно Гезгамшин-беттан 30-чохь «мигранташ тобанашкахь царна кхераме болчу мехкашка дIахьийсорн» бехкбиллира Латвина а, Литувана а, Польшина а. Амма документ толлучу комитето тIе ца ийцира миграцин кризис айарна Лукашенкон Iедална дуьхьал санкцеш яхар доьхуш Европарламенто дина дIахьедар.\nГIадужу-беттан 4-чохь Польшерчу дозанхошна Беларусан-Польшин дозанерчу Подляскан кIоштахь карийра оьккху коьчал. Оцу хиламна а Беларус бехкейо Варшавехь. Цо видеогайтамашца тоьшаллаш даладо Беларусерчу дозанхоша Польшин доха хадош мигранташна гIодеш хилар гойтуш.\nГIадужу-беттан 14-чохь Польшин Iедало бакъо елла шайн хьукматашна Беларусин-Польшин доза хадийна стаг юхахьажо.\nГIадужу-беттан 18-чохь Германин арахьарчу гIуллакхийн министра Маас Гайка дIахьедина: «Лукашенко ву легалехь боцу мигранташ дехьабоху пачхьалкхан маша коьллинарг».\nМиграцин кризис йолаеллачу юкъанна Беларусан, Польшин, Литуван дозанехь вийна лаххара а 9 стаг.


Iамеркера эшаршлакхархо Лопез Дженифер, Бразили, Сан Паоло, 26Манг2012\n"Доккхачу цу ловзарна меттиг яра къезиг..."\nЦхьа кIира хьалха дуйна оцу меттехь гIишлошъярхоша болх болийнера, Iаьржа костюмаш йоьхна, даккхийн догIмаш долчу божарша, теллинера оцу меттиган гонахь йолу майда. Меттигера бахархой кхеташ бара, цхьана хьоладен даздаршна кечам беш хиларх.\nАмма боккъала а цецбевла нах а, цига бахкина хилла журналисташ а, хьеший а, гIалгIайн олигарх лоручу Гуцериев Михаилан кIантан СаIидан зуда ялорна дайинчу ахчанах. Тахана а билгала хууш дац иза мел ду, амма, цхьацца лараршца, ГуцериевгIара схьабалар долчу ГIалгIайн мехкан шеран бюджетал дукха хилар.\nНускалан коьртахь хиллачу тажан а, кучан а мах 400 миллион соьман барамехь хилла. Ала догIу, ГIалгIайн махкахь кху шарахь могашалла Iалашъяран хьелашна хьажо билгалдаьккхина 25 миллион сом. Иза нускалан коьртахь хиллачу жовхIарх хIоттийначу тажан мах бу. Деккъа зезагех дIадаьлла 200 эзар доллар.\nГуттара а нах цецбаьхна цига кхайкхинчу эшлакхархойх. Бьонсе, Лопес Дженифер, Джон Элтон, Иглесиас Энрике, Стинг иштта кхиберш а. ХIоранна мах бу, ишттачу метте 2-3 эшар лакха вогIуш цхьа миллион еврон тIера 3-4 миллионна тIекхаччалц. Оьрсийчура артистийн мехаш кIезга ду, амма уьш а хилла цигахь дуккха а.\nКхайкхинчу хьешашна юккъахь дуккха а политикаш а, Оьрсийчохь а, цуьнан дозанал арахьа бевза нах а хилла. ГIалгIайн мехкан хилла президент Аушев Руслан а, хIинца волу Евкуров Юнус-Бек а хилла ловзархь.\nОццул дукха харж а еш, Гуцериевс синкъерам хIотторна реза боцуш дийцаре даьккхина хаамийн гIирсашкахь а, интернет блогашкахь а. Вайнехан гIиллакхехь а, бусулба динехь а догIуш дац иза, оьзда доцуш, хIума ду бохуш, дуьйцу царах цхьаболчара.\nГIалгIайн юккъараллехь, доккхах дакъа къе а долуш кхеташ дац, оццул барам ахча муха дойура ду зуда ялош. Несар-ГIалара Бузуртанов Мохьмадас иштта элира Маршо радиога цу хьокъехь вистхуьлуш.\nБузуртанов: «Хаза дац цо динарг. Тахана вай махкахь къе бехаш нах а бу. Оьзда дац иза цо динарг».\nНесар-гIалахь вехачу нохчийн совдегархо Ильясов Лом-Iела а цецваьлла ГуцериевгIеран доьзало зуда ялош йинчу харжех. И ахча цхьана мела хуьлучу агIора хьажо дезаш дара, аьлла хета шена элира цо.\nИльясов: «Тахана Гуцериев Минкаила шен кIантан зуда ялош миллионаш а луш йишлакхархой а бакхина, деший ахчанаш дIасадекъна бохуш дуьйцу. Веш лаьтташехь миллиардаш а долуш ма ца вина Гуцериев. Ша кхана вала везийла а ххууш, гIийла а миска а болчу нахана иза дIаделлехьара гIоле ма дара, бохуш ву-кх дIа мел хаьттинарг».\nНохчийн а, гIалгIайн а башхалла а йоцуш, юккъараллехь тIаьхьарчу хенахь чIогIа даьржина схьадогIуш ду, ишттачу даздаршкахь тIехсов, ца дича а мегара йолу харжаш яр. Цунна а терго йо ша а бизнесхочо Ильясов Лом-Iелас.\nИльясов: «Вайна ма хаара, дукха харжаш еш зуда ялор Гуцериев цхьаъ хилла Iаш ма ваций. Декхар а доккхуш, дукхачу наха, шай бахам гайта гIерташ леладо и хIума. Тахана Гуцериевс оцу нахана гойтуш ду-кх, 5 миллион цига делла, вукхунахь делла, бохуш».\nШа даьккхина ахча муьлхачу стага шен луучу дохкарх цхьа а цецвала ца оьшу. Иза цуьнан бакъо ю. Амма вай вайнах хиларо, цхьацца оьздангаллин дехкарш тIедожа а до, аьлла хета Ильясов Лом-Iелин. Оцу синкъерамехь, я вайнехан а, я бусулба динан а барамаш ца лаьрра, элира цо.\nИльясов: «Тахана Туркойн махкахь цхьа кIантий йоIий, керлачу доьзале вовшахкхеташ, даз а ца деш, цунна дайа лаьрра ахча мискачу нахана дIасадекъна. Иза динехьарий бакъахь дара цо».\nГайтаме а деш, гIар а доккхуш, инзаре дукха ахча а дойуш шен кIантан Гуцериев Михаила зуда ялор, пачхьалкхехь экономикан кризис хIоьттинчу хенахь, дукхачу хаамийн гIирсаша цIе тиллина, «ун даьржинчу хенахь той хIоттора санна».\nЦхьа бутт сов хьалха, ша Гуцериев Михаила, Оьрсийчуьрчу бахархошка экономикехь хIоьттинчу хьолах а, цара хIун дан деза аьлла бина хьехам тидаме эцча, гIуллакх гуттара а чолхе хетало. ХIара ду и къамел.\nГуцериев: «Массо а хIуманна тIехь кхоам бан дуьйлало. Цуьнан кхин дан шапаIат дац шуна. Шозза дукха болх бан беза, шозза кIезга дайа деза. Шозза дукха ойла ян еза, шозза кIезга дайа деза. Шозза кIезга садаIа деза, шозза кIезга дайа а деза. Иза деш хилахь-аьтто хира бу. Кхиндерг-дIахьокхура ду».


Харжамашкахь дакъалаца шен лаам хилар дIахаийтина Кадыров Рамзана.\nХьенан карахь буьсур бу Нохчийчоьнан "дашо тIам?"\nШоьтадийнахь мехкан куьйгалхочун декхарш ханна кхочушдечу Кадыров Рамзана хаамбира шен Инстаграмерчу агIонтIехь, Гезгамашин-беттахь дIахьочу Нохчийчоьнан куьйгалхочун харжамашкахь ша дакъалаца бинчу сацамах.\nЦуьнан дешнашца аьлча: «Делан пурбанца со резахилла Нохчийчоьнан куьйгалхочун харжамашкахь дакхалаца.\nСан декхар хета суна хьалхарчу президентан Кадыров Ахьмада болийначу некъахула сайн къоман хьаштонна, сайн махкана, Оьрсийчоьнна гIуллакхдан».\nШен зевне къамел дерзош боху Кадыровс: «Хинболу харжамаш уггар цIена, нийсаллин харжамаш хир бу дуьненан практикехь цахиллачу барамехь».\nКху деношкахь дина къамел ду иза.\nТкъа Чиллан-баттахь, шен кхолламца дерг цхьалха далазчу хенахь, дуьме ца кхаьчначу цицго санначу кепехь оьрсийн хаамийн гIирсашна лучу интервьюхь иштта элира цо: «Лаьий суна кхин дIа а даржехь виса? Ца лаьа суна! Говзаллица, корматаллица дуккха а нах бу сан тобанца, мехкан урхалла дан хьакъ болуш. Сайн декхарш кхочушдина со ваьлла!», аьлла.\nШа аьллачунна юха вала некъ а буьтуш, тIетуьйхира цо хIетахь: « Сайга «болх бе» алахь, ца бича а ца волу со», аьлла.\nТергамчаша къайлах-къулах дийцарехь, тера ду Кремло «болх бе» аьллачух.\nБакъду, Нохчийчуьра политикан хьал шайн тидамехь латто тергамхой а, бакъонашларьярхой а, могIарера нах а тешна бара, цу даржехь Кадыров вуьсург хиларх.\nТаханалерачу дийнахь махкарчу зорбанаша схьакъедорехь, Кадыров воцург а мехкан куьйгалле кхача сатесна кхин а 3 кандидат гучуваьлла.\nБисзнесхойн бакъонаш Iалашъен, кхиамен партин декъашхо Усманов Идрис ву хьалха гучуваьлларг.\nТкъа ша-м вац иза халкъаца контакте волуш а, тийна-таьIIина Iа. Ца буьйцу ша арабаьккхина некъ, халкъ Iехон гIерташ даккхийн къамелаш а ца до.\nКхо шо бен дац Усманов Идрис совдегарийн бакъоналаръечу хьукматан векалехь волу.\nЦул хьалхарчу шерашкахь Нохчийчоьнан парламентан вице-спикер вара.\nГуш ду иза Кадыровн гонера стаг хилар а.\nТкъа шолгIа Кадыровн некъ хадо ваьхьнарг ву регионерчу «Нийсонан Оьрсийчоь» партин куьйгалхо Денилханов Султан.\nРегионерчу коммунистийн партино КПРФ-но шайн кандидат а тоьтту харжамашкахь дакъалаца. Харжамийн урхаллин хаамашца, иза ву махкарчу Юкъараллин Палатин куьйгалхо Батаев Гайрсолт.\nЭксперташа дийцарехь, и кандидаташ кеп лелорхьама юкъабалийна нах бу, харжамаш баккъал а демократин хотIехь дIахьош бу аьлла сурт кхоллархьама.\nНохчийчоьнан Федерацин кхеташонан векало Сабсаби Зияда дира тоьшаллаш, Кадыровца къовсавала цхьа а вац махкахь, аьлла.\n100% ала ца хIутту ша, амма 98 процент харжамхой Кадыровн агIончаш бу аьлла хетачарех ву Сабсаби.\nТовбеца-беттан 4-чу дийнахь мехкан куьйгалхочун харжамашкахь дакъалаца леринчийн тептар дуьзна хила дезаш дара.\nТкъа шаьш харжамаш дIахьур бу Нохчийчохь Гезгамашин-беттан 18-чу дийнахь.\nАла догIу, Къилбаседа Кавказерчу мехкашкахь куьйгалхо харжар парламентан компетенцехь ду, ткъа цхьана Нохчийчохь бен дац, мехкан урхалхо халкъо ша кхаьжнаш а тосуш, къастош.\nМуха бу шун хьажамаш хинболчу харжамашка, биний аш шайн къастам кхаж тасарехь аьлла хаьттира оха.масех махкарчу вахархочуьнга.\nМоттаргIанаш лелор доцург харжамаш кхин бан а бац, цхьабоса элира Маршо Радионе шайн аьзнаш хазийта, доьвзачу бахаьанашца, ца хIиттинчу махкахоша.\nХаржамийн хьокъехь Нохчийчоьнан журналисте, бакъоларъярхочуьнга Серганова ТIаусе хаьттира оха. Ша хIинца а кандидаташлахь къастам бина яцахь а, шерра хаьа цунна хьенан карахь буьсур бу дашо тIам.\nСерганова: «ЦIена, демократин харжамаш дIабахьа лерина уьш белахь, наха хаьржжинарг хIуттур ву-кх мехкан куьйгалле. Бакъдерг аьлча, важа кхо кандидат нахана башха вевзаш вац. Кремлца а, Путинца а, Оьрсийчоьнан Iедалца а хьалхе дуьйнна уьйраш а йолуш, дуьненна а цIарца вовза а вевзаш верг ма ву важа. Цара ма-бохху хир бу и харжамаш, амма чекх мила вера ву суна-м хууш ду».\n«Интерфакс» агенталлица Зазадоккхучу баттахь хиллачу къамелехь, Кадыров Рамзана элира: «Путинах доьзна ду со оцу даржехь юха а къобалвар. Ткъа со цуьнан гIашло ву, цуьнан муьлхха а буьйр кхочушдийр долуш».\nГарехь, буьйр динчух тера ду.


Дуьненаюкъарчу могашаллин организацино (WHO) коронавирусан пандеми лаьттачу муьрехь сихха тоха мегачу вакцинийн могIара язйина Америкерчу Moderna компанин вакцина. Иза пхоьалгIа препарат ю оцу хьумато магочех, кхоалгIа – Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу компанеша арахецна.\nМагочийн могIарахь яра хIинццалц Америкера Pfizer/BioNTech а, Jannsen а (Johnson & Johnson компанин дакъа), Британин-Швецин AstraZeneca а, цуьнан Индера вариант а. Шуьйрра яржо Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Цхьанакхетаралло магочу вакцинашлахь яц я Китайн а, я Оьрсийчоьнан а препараташ.\nКерлачу кепан коронавирусан пандеми йолаелира Китайхь лурчах, шо доьрззуш. Стигалкъекъа-беттан 1-чу денна дуьнентIехь ун хьакхаделла 151,5 миллион адамах, велла 2 миллион 182 эзар стаг, боху Балтиморерчу Хопкинс Джонсан университето.\nИ терахьаш гулдо пачхьалкхашкарчу Iедалера, ткъа цара уьш лахдеш хааделла дуккхаза а, я ца хила ца тарло мехкашкахь нийсса мониторинг ян таронаш.\nМасала, Оьрсийчохь официалехь цомгушчийн терахьаш довзуьйтучу коронавирусна дуьхьалоечу центро гойту барам бу 4,8 миллонал совъоьккхуш, велла 110 529 стаг. Амма Росстатан статистико дикка хан ю коронавирусах 250 эзар стаг веллийла хаийтина, ткъа цомгуш хилларш бу, цо бахарехь, официало бохучул вуно дукха.


Банижа — Википеди\nЖурнал «Лукоморье» (1916 шо)\nБанижа я лорйиша — юккъера говзаллин медицинан областера дешар чекхдаьккхина говзанча. Банижа юккерачу медицинан персоналан юкъа йогӀу, лоьралла а лахара говзанча ю.\nЛахара медицинан дешар доьшу лахара банижаш а, санитараш а, цара лерина курсаш йоху я дуьззина доцу юккъера медицинан дешар доьшу. Уьш лахара медицинан персонал юкъара бу.\nБанижа лоьран гӀоьнча ю дарбанан-профилактикан кхолламашкахь, лоьро яздина дарба леладо, лорйишин процесс йо.\nДаржаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБанижаш бекъало белхан профильца:\nКоьрта банижа — лакхара медицинан дешаран, лакхара лорйишийн дешаран факультет чекхъяьккхина говзанча. Цуо бен болх – дарбанцӀийнан рационалан болх дӀабахийтар, юккъера а, лахара а медицинан персоналан квалификаци айар, церан белхан тергояр.\nВерещагин Василий, «Даймехка кехат»\nЛакхара банижа — гӀо до дарбанцӀийнан (поликлиникан) декъан куьйгалхочун административан-бахаман белхан тӀехь, болх дӀа а бохуьйту, терго а йо палатийн банижийн а, лахарчу медицинан персоналан а.\nПалатан (постан) банижа — кхочушдо лоьро цомгашчарна яздина дарба шайн еллачу палаташ чохь, тергойо пациентийн хьолан, церан Ӏуналла до, царна юурган гӀайгӀа бо.\nПроцедуран банижа — лоьро яздина дарба до (пхенах махатохар, пхенаш чу молха доттар), лоьран бен ян бакъо йоцу манипуляцеш еш гӀо до, таллархьама пхенах цӀий оьцу.\nОперацин банижа — гӀо до хирурган хирургин операцешкахь, хирургийн гӀирс кечбо операцин, тегаран а, ехкаран гӀирс, чухула юху бедар кечйо.\nДекъан банижа — шена деллачу декъан тӀехь беха цомгашберш тӀеоьцуш декъан лоьран гӀо до, лоьро яздина дарбан процедураш кхочушйо цомгашчеран цӀахь, профилактикан белхаш беш дакъа лоцу.\nДиетан банижа (диетйиша) лоьран-диетологан куьйгаллийца жоп ло дарбан даар нийса лелорех, меню хӀоттайо, тергойо кулинарийн кечамна а, юург хьалха йилларна, ткъа иштта кухнин а, цомгашчеран юурган цӀийнан а санитарийн хьолах жоп ло.\nГотта говзаллаш йолу лоьраш (окулисташ, оториноларингологаш, невропатологаш, кхин а) цомгашнарш тӀеоьцуш гӀо деш болу банижаш.\nМедицинан кхолламашкахь даржех: «акушер-аьзни», «лорйиша», «санитар-аьзни», болхбеш берш боьрша нах белахь, олу: «акушер», «лорваша», «санитар».\nXI бӀешарахь Малхбуза Европин (Нидерландаш, Германи, кхин а) гӀаланашкахь кхоьллира зударийн а, мехкарийн а йукъараллаш цомгашчарна Ӏуналла дан. XIII бӀешарахь граф-азни Елизавета Тюрингенан шен хьолах дарбанцӀа дира, дӀакхийсина берашна а, байшна а цӀа дира, цигахь ша а шортта болхбора. 1235 ш. иза Сийлахь болчу нахана юкъатуьйхира, цуьнан цӀарах йиллира католикийн йукъаралла «Елизаветинкаш». Маьршачу хенахь юкъараллин йижарша Ӏуналла дора беккъа цомгашчу зударшна, ткъа тӀеман заманахь — медицинан гӀо оьшучу боьршачарна а. Оцу юкъаралло дукха гӀуллакх дина проказа цамгар йолчарна. Изза гӀуллакхь леладора «иооаниткаш» юкъаралло а, церан декъашхоша гайтира шайн майралла Парижехь 1348 ш. Ӏаьржа ун долуш. Йижрийн-«госпитальеркийн» карахь дара даккхий дарбанцӀаш — Парижера Сийлахь Людовикан, ткъа иштта кхечу Францин гӀаланашкара а.\nКъинхетаме йижрий — Сийлахь Элан йоӀ Татьяна Николаевна а, Император-аьзни Александра Фёдоровна — хевшина бу, Сийлахь Элан йоӀ Ольга Николаевна — хоьттина Ӏа.\n1617 шарахь Францехь мозгӀаро Викентий Пола вовшахтуьйхира хьалхара къинхетаме йижрийн йукъаралла (Къинхетаме йоӀрий), цуьнан коьрте хӀоттийра де Марийак Луиза, цуо йира семинараш къинхетаме йижаршна а, цомгашчаьрга хожучарна а, ткъа 1641 ш. кхоьллира леррина ишкол уьш Ӏамош. Викентий Пола дуьххьара юкъадаьккхира дешнийн цхьаьнакхетар «къинхетаме йиша», «йоккха йиша», хаийтира, юкъараллехь монахиняш а боцуш жерой а, йоӀстегрий а, хила безар, цара цхьан а нияташ дан ца дезар. Тера къинхетамен йижрийн институташ кхолла йолийра Францехь, Нидерландашкахь, Польшехь, кхечу мехкашкахь а. XIX бӀешо юккъе доьдуш Малхбуза Европехь 16 эз. къинхетамен йиша яра.\nГовзанчаш болчу банижийн гӀуллакх кхоьллира ГӀирман тӀеман заманахь ингалхочо Найтингейл Флоренса. Ф. Найтингейл шен гӀоьнчашца, царна юкъахь бара монахиняш а, къинхетамен йижрий а, бахара хьалха Туркойчура аренан дарбан цӀеношка, ткъа тӀаьхьа ГӀирме. Кхин оцу заманан гӀараяьлла банижа яра Сикол Мэри. ТӀаккха кхоллаелира хӀоьттина стереотип: банижа — иза тӀеман аренашкара чевнаш йинарш арабоху санитар-аьзни ю, я операцин менгин уллехь лаьттарг ю.\nХьалхарчу, тӀеме баханчу, банижашна юкъахь бара москохан Никольски обителера къинхетаме йижрий. Шайн лаамца а, низамца а бахара уьш ГӀирман тӀоман фронте чевнаш йинчу тӀемлойн гӀоьнна.\nОцу тӀеман хенахь исторехь дуьххьара тӀом боьдуш чевнаш йинчарна Ӏуналла дан хӀиттийра къинхетаме йижрий (сийлахь элан йоьӀа Елена Павловнас кхоьллина Крестовоздвиженски юкъараллера). Оцу зударша бира леррина кечам тӀом бечу эскарийн могӀнашкахь болхбархьама. Пирогов Николай Иванович, гӀараваьлла лор, керла социалан институт кхуллуш куьйгалла а дира, кхолларан болх дӀа а баьхьира.\nКрестовоздвиженски юкъараллин йижрий, Севастополь, 1855 шо.\nМидал «Къинхетаме йиша. Чевнаш йинчарна гӀо. 1914—1917.»\nТолстой Лева «Севастополан дийцаршкахь» бицира тӀам тӀехь долу эскаре къинхетаме йижрий бахкарх, тӀаьхьуо царна мидалш елира «Севастополь ларъярна», царна юкъахь — Бакунина, Карцева, Стахович, Хитрово, кхин а. Крестовоздвиженски килсера, гуо бинчу Севастополехь болхбинчу 120 йишех, 17 кхелхира шайн белхан декхарш кхочушдеш.\n1863 шарахь араделира Российн империн тӀеман министран омар, Крестовоздвиженски килсаца бартбина, тӀеман госпиталшкахь цомгашчарна гуттаренна йижрийн Ӏуналла дарах. И шо лара мегар ду Россехь банижан говзалла кхоллаяларан шо.\n1877—1878 шерашкахь Оьрсийн-туркойн тӀемаш болуш Российн ЦӀиечу ЖӀарийн юкъараллехь кхоьллира «Керсталлин гӀо» Комитет. 1882 шарахь оцу Комитето кхоьллира ЦӀиечу ЖӀарин дерриг дуьненан системехь хьалхара къинхетаме йижрийн йукъаралла, ткъа кхин а ши шо даьлчи — уьш кечбан дешар.\nСту Шаховская Наталья шен йоӀаршца Надеждица, Натальяца, Верица, Новосильцева Екатерина, Розен Прасковья, сту Трубецкая Надежда, кхин а — и ю юьззина йоцу исписка къинхетаме йижрий хиллачу российн гӀарабевллачу некъийн векалийн.\n1912 шарахь юкъаяьккхира башха мидал — Дуьненаюкъара ЦӀиечу ЖӀарин банижашна луш долу лакхара совгӀат.\n1913 шо долалуш Россехь ерриг 109 юкъараллехь болхбеш яра 3442 къинхетаме йиша, ткъа кхин а цхьа шо даьлчи, Хьалхара дуьненан тӀом болалуш, еккъа госпиталашкахь уьш бара 20 эз. гергга, тӀом чекхболуш уьш хилира 30 эз. гергга. Царски Селон лазареташкахь къинхетаме йижарша, леррина дешаран курс чекхъяьккхина, экзаменаш дӀаелчи, болхбора паччахьан доьзалашца цхьаьна могӀара, уьш бара оьрсийн Паччахьан зуда а, йоккхаха йолу ши йоӀ а: Император-аьзни Александра Фёдоровна, Сийлахь Элан йоӀ Ольга Николаевна, Сийлахь Элан йоӀ Татьяна Николаевна. Паччахь-аьзни шен йоӀаршца дӀаьндаргаш схьайохуш а, меженаш дӀахедош а операцешкахь ассистенташ хуьлура, чевнаш дӀайоьхкура, госпиталш йохкура, дӀасакхалхо лазареташ йохкура, санитаран цӀерпошт кечйора, тӀамах бевддачарна а, тӀемлойн доьзалшна а гӀоьнна комитеташ кхоллара.\n12 майхь, Флоренс Найтингейл йинчу дийнахь дахдо Дуьненаюкъара банижин де. Дезчу дийнан бӀе сов шо делахь а, официалан иза 1971 шарахь бен ца кхоьллина. Дерриг дуьненан банижийн де Россехь даздо 1981 шарахь дуьйна.\nДуьненан масех гӀалахь хӀоттийна банижин иэс.\nН. И. Пироговс дуьненахь дуьххьара юкъа а даьккхина, лелийра тӀом болчу кӀошташкахь зудрий чевнашйинчарна Ӏуналла дар.\nЦуо дакъа лецира «Крестовоздвиженски къинхетаман йижрийн йукъаралла» когахӀотторехь. Билгалдаккха деза, кхечу махкахоша, масала, немцой, тӀеман кӀошташкара чевнаш йинчарна зударийн Ӏуналла дар, ингалсхочун Найтингейл тӀеязда гӀиртира, цунна дуьхьала Пироговс реза ца хилар гойтуш, луьро кехат яздира, «Крестовоздвиженски къинхетаман йижрийн йукъаралла» 1854 шеран октябрехь кхоллар, ткъа ноябрехь уьш тӀамехь хилар гойтуш (баронессе Радене кехатехь). «Мисс Нейтингелах» а, «цуьнан хаза дегнаш долчу маьхкарех» а — тхуна дуьххьара хезна, — яздо Пироговс, — 1855 шо долалуш," — кхин дӀаяздо: «Оха, оьрсаша, магийта ца деза цхьаьнге а историн бакъдерг иштта чӀогӀа хийца. Тхан декхар ду оцу хӀинца массара а тӀеэцначу дикачу белхан хьалхе схьаехар».\nКрестовоздвиженски къинхетаме йижрийн йукъаралла\n↑ История сестричества и ухода за больными Архивйина 2010-05-02 — Wayback Machine\nБанижа Викиларма чохь\nБанижа Викикерланаш чохь\nСправочник медсестры. Архивйина 2018-09-14 — Wayback Machine\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Банижа&oldid=7925960»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 3 март, 23:28.


Махьшаран майданахь декъалчех хьо декъал хуьлда... | ВАЙНАХ\n27.08.2018\tПопулярно, Публицистика, Статьи Оставить комментарий\nНохчийчоьнан вуьззина кIант\nКадыров Ахьмад-хьаьжин безамна\nМуьлхха а, кхерам тIехьаьдча,\nДIахьоду, дадош шен са.\nТкъа ахьа-м, тхан Ахьмад-хьаьжа,\nТхан дуьхьа дIадели са.\nАхь хьайна тIелеци дерриг\nТ1едеънарг кху Нохчийчу.\nЦундела хьо веги верриг:\n– Со воьду, дог тешна шух!\nБехк тхуна ахьа ма билла,\nЛарван-м ницкъ ца кхечи тхан.\nМостагIчо тхуна ди хIилла –\nДIадаьхьи цо дахар хьан.\nIожалло д1авахьарх, тхуна,\nХьо-м вуьсий тхан муъма да.\nБекхаман чIир йоькхуш, хьуна\nКийча ву муьлхха вала.\nЦундела, хIай Веза Дела,\nЦхьа дехар хир ду тхан Хьоь:\nКъинхетам Ахь цунах белахь!\nДекъала Ахь делахь тхо!\nВайн стиглахь лепаш\nСедарчий мел ду,\nТхуна хьо везаш\nТхан хьаьжа хир ву.\nХьо вара Нохчо,\nДош нийса олуш,\nЮха ца волуш.\nНийса некъ гойтуш.\n«Серлонан седа!» –\nХьаьжин таж лело\nТеш вара Дела,\nИ дара хьоьгахь.\nЙорт эцна маса,\nВиц ца веш цкъа а,\nДагахь ву даим.\nХьо вазвеш олу.\nАхь даха ницкъ луш,\nХьан лорах догIу.\nТхан чIогIа чIагIо,\nТхан хьаьжа Ахьмад,\nIилла хьо паргIат.\nХьо тхуна везаш,\nНохчийн къоман хьалхарчу\nКъонахчун са лаца сихъелла, ка-мIараш туьйсуш,\nЦхьа хьаргIа-Iожалла хиллера тIехула хьийзаш.\nТкъа нана-м Iаш хилла бIаьстенан гIенашца къуьйсуш,\nЦIеххьана еъначу гIайгIанан узамца тийжаш.\nСа лоцу синхаам шен дагна базбелча, нана\nХьан синан маршонна гIаьттира доIадан маса…\nАмма хьо веха и хиллера ша т1аьхьайисна\nХиллера вайн Деле хьо веха и тIаьхьайисна…\nТезет дIахIоьттина Нохчийчохь. Денош майн беттан…\nЙочанаш яхъелла, гIайгIане бIаьсте ю цIийзаш.\nЦ1еххьана кхалхар хьан халкъана сих-дагах кхетта,\nКъобала хуьлда-кха хьан гIазот, даьккхинарг цIийца.\nСтигланан сийналлехь хьаьвзина, къоналлин шовкъехь,\nЦхьа аьрзу дуьйжира хедаш хьан тIаьххьара аз а.\nДуьненчохь кхин цкъа а ца хазарх тхуна дош довха,\nХастам бо лаьтта тIехь бисарна хьан кошан барз а.\nБакъдолчу дуьненахь хьан синна паргIато хуьлда,\nДикано бицбойла лаьтта т1ехь ахь лайна бала,\nМахьшаран майданахь декъалчех хьо декъал хуьлда,\nВезначийн даггара къинхетам бойла хьох Дала.\nВайнах, №8 Эл. версия\nНазад: Али Зармаев\nВыберите рубрику Дебют (23) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (18) История и общество (42) Культура и языкознание (48) Литература (28) Литературное наследие (32) Память (25) Популярно (292) Поэзия (226) Проза (207) Публицистика (214) Статьи (645)


ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама Председатела Йовлой Заьлмахас Параза-Мархий бутт чакхбаларца Бахархошка даь кхайкарал\nГлавнаяПресс-центрНовостиГIалгIай Республика Халкъа Гуллама Председатела Йовлой Заьлмахас Параза-Мархий бутт чакхбаларца Бахархошка даь кхайкарал\nОпубликовано 24 Июнь 2017 .\nЛерх1аме бола бусалба нах, хьамсара вежарий, йижарий!\nТахан вай дездеш да миллионаш болча Ислама ах1лошта лоарх1аме а деза а дола Параз-Марха дастара 1ийд-аль Фитр ц1ай. Из белгалдаккха деза беркате шу оттадарца санна дикача, хозача г1улакхашца. Укх бетта чухь вай Лакха хинна волча Далла 1ибадат деш хиннад. Воай иман ч1оаг1деш къахьийгад, г1о ийшарашта новкъостал де хьежад. Вай г1аддугаш да машаре йолча республике даха аьттув хилар, Далла 1ибадат де, хьаьнала къахьега а дикаш совдаха а торо хилар.\nРамазан-бетта марха кхаьбарий ду1аш Дала ше къоабалдаь д1аэцалда, нах къиноех ц1ен а беш. Х1ара бусалба сага вахара еза маьхалаш керттера хийла, цар дикашка кхача г1ерташ укх бетта Сийдолча Далла 1амалаш еш хьийга къа маьлехьа а хургдолаш.\nСона лов беррига а бусалба нах дег чура тешар, цунца нийса дикашта иразага кхачар а совбалар а. Укх дезача ц1айно х1ара дезале дахьалда ираз, барт-цхьоаг1о, машар, безам, лерх1ам. Укх Рамазан беттачухь вай даь 1ибадат лораде а совдаккха а аьттув хилба!\nДала марха къоабала долда вай! Хьийга хало маьлехьа язйойла! Дехка а даста а ер ди шера керте маьрша юхадоаг1алда вайна!


Мухьаммадан возалла (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) — Зори Ислама\nНаггахь бен ца хуьлучу дикаллин масал дара Мухьаммад. Шен бераллехь дуьйна цIеналлин масал дара, шен вахарехь – шена самукъа, там ца лоьхуш, юхаозалуш хиларан масал дара.\nУггаре а нийса кхиэл еш къеда вара иза. Бакъо толош уггаре а дика куьйгалхо вара иза, уггаре а дика кхиорхо вара. Дала уггаре а хаза гIиллакх, амал шена елла, дика кхиийна, цахуург Iамийна вара иза (IалайхIис-салату вас-салам). Дала шех боккха къинхетам бина вара иза. Цо терго еш, гIайгIа беш ларвина вара иза, дерриге а Iаламе, Шел тIаьхьа цунна муьтIахь хила аьлла, омра дина Дала. «Элчанна муьтIахь верг Далла муьтIахь ву», – аьлла Лекхаволчу Дала.(Къуръан, 4 сурат, 80 аят). Цкъа а тIулгашна сужуде вахана вац Делера салават а, салам а хиларг, Делаца накъост лаьцна, тIулгашна Iибадат деш болчу нехан даздаршкахь дакъалаьцна а вац иза. Кхачаме долчу адаман, кхачаме масал ду Мухьаммад (саллаллахIу IалайхIи ва саллама).\nДукхавезаш, дика стаг ву иза, возаллехь кхачаме волуш, бакълуьйш, тешаме волуш, юхаозавелла хиларехь, цIена хиларехь цуьнца нисвала цхьа а вац. Мухьаммад вевзинарг массо а къера вара, иза са цIена, догдика, хьекъале, тидаме, доьналла долуш хиларна.\nДерриге а Iаламна дика масал ду иза. Лекхаволчу Дала ма аьлла: «Баккъал а, шуна дара Делан Элчанехь хаза масал»(Къуръан, 33 сурат, 21 аят).\nВезачу Дала сийлахь волуш кхоьллина ву иза. Цундела, ша дуьненчу ваьлчахьана а, сийлахь хилла иза. Ша жима волуш а, къона волуш а, гIеметтахIоьттина волуш а, воккхастаг волуш а, Дала шега пайхамаралла далале а, пайхамаралла деллачул тIаьхьа а сийлахь хилла Иза (IалайхIис-салату вас-салам).\nДала, цуьнан шовзткъа шо кхаьчча, шен омра (пайхамаралла)кхочушдан кечвеш, ларвеш кхиийна иза. Цо дика кхочушдира иза (омра). Элча (IалайхIис-салату вас-салам) сийлахь хиларна тоьшалла ду, кIеззиг йолчу хенахь цо, Делан пурбанца, нахана уггаре а дика уммат кхоллар.\nДелан Элчано Маккахь кхойтта шо даьккхира. Цигара нах Ислам-дине кхойкхуш, цара жоп ца делира цунна, цара, таIзарш деш, балехь латтийра иза. Цуьнан асхьабашна а массо тайпа Iазапаш дира цатешачара. ЧIогIа собаре хилла, сатуьйхира Делан салам хиларо. Маккахь Ислам даржар меллаша дIадоьдуш дара. ТIаккха Дала Мухьаммаде омра дира, Мединате хIижрат де аьлла. Иза цига дIавахара. Цул тIаьхьа Iаьрбийн ахгIайре тІехь Ислам чехка даьржира. Мухьаммад, динан кхайкхамаш беш, халонаш ловш, Iийра Дала шена боккха толам баллалц, Маккарчу наха дин тIеэццалц. Цул тІаьхьа, Ислам, Iаьрбийн ахгIайренал дехьа даьлла, кхечу къаьмнашка кхочуш дIасадаьржира, исторехь цкъа а ца хиллачу кепара чехка.\nЭлчано (IалайхIис-салату вас-салам) Къуръанца, кхетамца, хазачу дашца, шена вон диначунна дика деш, царна къинтIераволуш, динан кхайкхам бира. Нах Делан дине – Исламе – баьхкира тобанашкахь.\nМухьаммад (IалайхIис-салату вас-салам) гучувелира, даим къийсалуш, вовшашна юкъахь тIемаш беш, лулахь долчу тайпанашца тар ца луш, бодане болчу Iаьрбашна юкъахь. Делан Элчано царах сийлахь-доккха уммат кхоьллира. Йоккха пачхьалкх, керла Iалам, нуьцкъала тайпа кхоьллира, син лакхалла йолуш, ийман чIогIа долуш, гIиллакхаш хаза долуш, тешам боккха болуш, бакъонна муьтIахь долуш, нийсонна тIера ца долуш, кхидолчу къаьмнаша иза лара а лоруш. Уьш даккхий хIуманаш ду, цул хьалха а, цул тIаьхьа а цхьамма ца дина долу.\nДелаца хоттадалар чIогIа долуш бусалба пачхьалкх яра иза, цунах кхолладелира тIаккха нахана пайдехь долу доккха бусалба уммат, Мухьаммадан уммат. Мухьаммад (IалайхIис-салату вас-салам) лаккхара масал дара амалехь а, аларехь а, леларехь а. Делан салам хиларг кхайкхам беш вара, вовшийн даггара дукхадезаш, адамалла, вежаралла долуш хила бохуш. Цо аьлла (IалайхIис-салату вас-салам): «Шух цхьа а ийман диллина (ийман кхочуш долуш) вац, шена дезнарг шен (бусалба) вешина дезаш хиллалц».\n← Сийлахь Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна)\nЧто Пророк Мухаммад (Да благословит его Аллах и приветствует) говорил о национализме? →


ЦIердешай дера дожара чаккхенех лаьца\nНаха г1алг1ай мотт харцахьа, г1ожа бувцаш хилча ч1оаг1а новкъа хул сона. Геттара новкъа хул цу тайпара къамаьл телевидене дувцаш хилча. Ладувг1ал оаш, цу дикторий багенашкара боаг1ача кегарага. Цар тексташка дош кхоачалуча мукъаза оаз латта ц1ердош ц1ера дожаре (-а), дера дожаре (-а) цхьатарра дек. Масала:\n"Х1анзара г1алг1ай мотт" яхача учебника т1а яздаьд: "Дера дожар -ас (-з), -а, -е (-ие), -о (-уо), -во (-вуо) яха аффиксаш ц1ера дожара лардах т1акхетарца кхолл. Уж аффиксаш екъалу кхетамеи кхетамзеи х1аманц1ерага хьажжа, масала: аффиксаш -ас, -а, -ие (орфографически -е) духхьал кхетама х1аманц1ерашца мара лелац: да-с, нана-с, воша-с, Тамара-с /Тамаре, нане, воте, даде, йо1-а, во1-а, Ахьмад-а иштта д1. а (оаг1.86-87)\nХ1аманц1ерий (-ц1ердешай) легара система ювцача яздаьд: "1. Хьалхарча легара чуйоаг1а ц1ера дожаре ларда чаккхенга мукъаза оаз йоаг1а х1аманц1ераш. Из легар шин группах декъалу". (оаг1.93)\n"…Шоллаг1ча группа чуйоаг1а ц1ера дожаре чаккхенга мукъаза оаз йоаг1аш, овлана мукъа оаз эргача дожарашка ца хувцалу х1аманц1ераш:\nц1ера дожар - к1аьнк\nдоала дожар - к1аьнк-а\nлура дожар - к1аьнк-а\nдера дожар - к1аьнк-а… (оаг1.94-95)\nВайна хьагуча суртах кхаь дожара формаш цхьатарра язъю. Лура дожара чаккхенгара - а д1аьха оал, х1аьта доалеи дереи дожарий чаккхенгара (- а) лоаца ала дезар. Ала дезаш-м дар, оалаш-м дац! Цудухьа цхьаболча наьха (диктораш царна юкъе ба) къамаьле кхаь дожара формаш (ц1ереи, доалеи, дереи) цхьатарра ек: к1аьнк.\nЭрсий меттала уйла е 1емача наха из новкъа дац. Х1ана аьлча, эрсий меттала подлежащи ц1ера дожаре латт, дера дожар цар меттала дац. Цу тайпарча наха дувца къамаьл г1ожа хеташ, уж шиъ дожар къоастаде г1ерташ болча наха дера дожаре кхыйолча чаккхенех пайда эц. Цар аргдац: Президента аьннад…\nЦар аргда (оала а оал):\nСона хьалхашка улл 1934 шера Буро т1а арадаьнна "Макар Чудра" яха книжка. Автор - массанена вовза М. Горький ва. Таржамхо-М. Шадиева я. Цу книжка т1ара массехк масал доаладергда аз.\n1. "Макараз ший топпар г1аьле хьакховдайир сога".\n2. "Зобараз (Зобар - цхьан цигаьна ц1и я. - Б.М.) т1а а хейна д1айугаш-м гургйар из".\n3. "Циггар аьларий цунга Данилаз…"\n4. "Раддаз (Радда - йи1ий ц1и я. - Б.М.) аьлар: -"Йиш дика локхаш ва хьо Лойко".\nУкх масалаш хьахьокх - хьалхаг1а г1алг1ай меттала дера дожаре чаккхе -(а) -з хинналга, бе-башха доацаш: мукъаза оаз я е мукъа оаз я ц1ердош кхоачалуча.\nХ1анзара хьал терко йоацаш дуте, кхы а ца1 дожар д1адаргда вай метталара. Вай мотт кхы а къелургба.\n20 шу хьалха "Сердало" газета т1а цу хана "Лоаман 1уйре" яхача альманаха редактор хиннача М. Вышегуровс яздаьдар: "…Вай тахан язду:\n1)\t1уно (хьан?) жа доажаду.\n2)\tПочтальоно (хьан?) газеташ денад.\nШиннахьа а (1уно, почтальоно) "о"латт. Х1аьта дера дожаре хаттар "хьан?" оттадича из харцахьа ма дий. Х1анад из иштта? Из яздаьд: "1уна жа доажаду" г1алг1аша ца оаландаь е ала йиш а яц. Т1аккха правилага диллача из харцахьа ма дий? Фу де деза? Аз дувца хаттараш (хьаназ? Сеназ?) дера дожаре оттадой уж г1алаташ хургдац. Масала, жа доажаду (хьаназ?) 1уназ. Почтальоназ (хьаназ?) газеташ денад. Космонавтаз (хьаназ?) къамаьл ду. Иштта хилча деррига дешаш язде а кхетаде а аттаг1а хургда, г1алаташ хургдац".\nСона хац, таханарча дийнахьа раьза хургварий-те ше ткъо шу хьалха яздаьчоа М. Вышегуров. Вешта сона-м из уйла нийса хет.\nМотт кхоллар - халкъ да. Вешта цхьан тоабана, 1аьдал цун кара дале, хала дац из мотт х1алакбе. Таханарча дийнахьа е, нийсаг1а аьлча, 1944 шерагара денз г1алг1ай мотт х1алакбеш латт. 1илманхоша а (Ю.Д. Дешериев, Т.И. Дешериева) зийнад вай метта хулаш дола хувцамаш, царна юкъе - номинативизаци. Лоацца аьлча, дера дожара когаметта ц1ера дожар отт, эрсий метта санна. Хатта ловра сона, фу даь новкъа хиннай дера дожара чаккхе -з (орфографически -с) вай метта нормаш оттаечарна?\nЦхьан хана эрсий меттала ма1ача наьха тайпара долча дешай ц1ера дожари, карара дожари (винительный падеж) цхьатарра дар. Т1аккха хала дар ма1ан кхетаде: "Отец видит сын" - даьна во1 б1аргагу, е во1а да б1аргагу.\nХа д1айодаш, кхетаме долча ц1ердешай карара дожар доала дожара гаргадера, цудухьа х1анз оал: отец видит сына.\nВешта х1аьта а, цкъаза дожарий формаш тара хиларах, хала хул ма1ан кхетаде:\n1)\tТеплоход обогнал буксир.\n2)\tМать любит дочь.\n(Хьажа: Одинцов В.В. Лингвистические парадоксы М., 1988. оаг1 (50-51)\nВай дожарий чаккхенашцара г1улакх къоаста ца дой, лакхе доаладаь эрсий масалаш мо мара кхеталуш хургдац г1алг1ай меттала ду къамаьл.\n"-За" суффиксах лаьца\nВай грамматикашка геттара к1езига ювц "-за" суффикс. "Г1алг1ай метта грамматика. Морфологи (И.А. Оздоев), "Г1алг1ай мотт. Морфологи" (Ахриева Р.И., Оздоева Ф.Г.) книжкаш т1а яздаьд из суффикс наггахьа мара нийслуш йоацалгеи, цун г1онца белгалдешаш/белгалц1ераш кхоллалгеи: къа - къиза, чам - чамза. Цу тайппара яздаьд укх книжкаш т1а а: "Х1анзара г1алг1ай мотт" (Ахриева Р.И., Оздоева Ф.Г., Мальсагова Л.Д., Бекова П.Х.), "Г1алг1ай мотт. Лексикеи, фонетикеи, морфологии" (Оздоев И.А.). Мальсагов Зоврбика язъяьча грамматика т1а ("Грамматика ингушского языка") к1езига дукхаг1а корайоаг1а вайна информаци. Цо язду: "Прилагательные, образованные этим способом, соответствуют русским прилагательным с отрицанием без: безвкусный, бессменный и т.д.\n… Частица "- за" теперь уже не употребляется сознательно в качестве словообразующего элемента и заменяется отрицательной формой деепричастия глагола быть: доацаш, воацаш и. кх.д1.\nНо в глаголе частица "- за" вполне сохранилась: дешанза - неученый, ваханза - неживший, аланза - несказанное и др. (оаг1.30).\nСона хетарах, ц1ердешаехи хандешаехи т1акхета "-за" - омонимаш я. Ц1ердеша т1акхета "-за" бацой "-ц1и" яха суффикс санна къаьстта дожар кхоллаш суффикс хинна хила еза. Х1анз вай белгалдешаш санна лоарх1аш дола дешаш хьалха ц1ердеша (д1а) даккхара (лишительный) дожар дар. Т1аккха таржам а кхыча бесса де дезар:\n1)\tчам - вкус\nчамаца - со вкусом\nчамза - без вкуса\n2)\tкъа - жалость\nкъинаца - с жалостью къиза - без жалости\n3)\tц1и - имя\nц1ераца - с именем\nц1аза - без имени\nВешта х1анз вай цу дешашта таржам иштта ду:\nчамза - безвкусный\nкъиза - безжалостный, жестокий\nц1аза - безымянный\nЦу тайпарча формаех фу ала деза, сенах д1атоха еза уж: белгалдешаех е ц1ердешаех - цу тайпара хаттараш лингвисташа къоастаду. Х1аьта грамматикаш т1а уж формаш белгалдешаех д1атеха яле а, сона нийсаг1а хет уж ц1ердеша (д1а) даккхара дожар санна лаьрх1ача.\n"-И" суффиксах лаьца\nГ1алг1ай багахбувцама т1ара цхьацца х1амаш дешача, цхьадолча дешаша са теркам т1аувзар. Уж дар т1ехьа "-и" долаш дола дешаш: бози, цоги, дади, нани, цици. "Х1анзара г1алг1ай мотт" яхача книжка т1а иштта яздаь да: "Суффикс (-и) хьастар ма1ан долаш я. Из лел нахи, наьха ц1ераши белгалйоахача х1аманц1ерашца: Ахьмад-и, Султан-и, Тамар-и, Сон-и, нан-и, дад-и, вош-и иштта д1." (оаг1. 100).\nТоъал дуккха дийшад аз г1алг1ай меттала, г1алг1ашца г1алг1ай мотт бувц (ховчарца), вешта Ахьмадага - Ахьмади, Султанага - Султани и.кх.д1. оалаши, яздаьи нийсъенна моттиг я-м яц. Воша хьоастача хана а - "вошилг" оал, "воши" ца а оалаш. "Тамари" - ше йолча тайпара гуржий форма я. Из ц1и г1алг1ашка гуржешкара кхаьчай. Т1аккха дукхаг1долча гуржий ц1ердешай/х1аманц1ерий ц1ера дожаре чаккхе "-и" я:\nЦ1вени (мутт), бали (боал), п1ури (маькх), цхени (говр) и.кх.д1. Х1аьта "дади", "нани" вай къамаьле т1адерзар хул. Масала: 1) " -Нани, - аьлар Наташас, кхы ше фу аргда а ца хайна, - даьце Вазипата хоза кхаъ баьккхаб сога тахан". (А. Ведзижев. "Ц1и тохар")\n2) " - Дади, хьа во1 ва чов а хинна ц1авена, - жоп делар несо". (А. Ведзижев. "Лоа ц1увзар когашта к1ал").\nЦкъаза кхыкхе предложене маьженаш хул уж дешаш. Масала: 3)\t" - Дади ва из-м, - наьнагахьа д1айийрзар 1айшет". (А. Ведзижев. "Ц1и тохар").\nИштта хул из берий къамаьле, вешта боккхаг1чар воккха саг е йоккха саг бувцаш хилча, "дади - нани" цаоалаш, "даь-да", "даь-нана", "наьна-да", "ненна-нана/наьн-нана" аргда.\nОакхарий дувцаш хилча а "бози", "цоги", "цици" ца оалаш, "борз", "цогал", "циск" аргда. Х1аьта "бози", "цоги", "цици" фаьлгашка т1адерзара функци кхоачашъеш нийслу. Масала: 1)\t"-Бози, бози, ма яа со, - аьннад говро". (Г1алг1ай фольклор. Том 2. Хьажий-ц1а яха араяьнна борз).\n2)\t"Берзо хаьттад:\n3)\t- Ай, ва цоги, думи беций из д1а уллар?" (Г1алг1ай фольклор. Оттадаьр Танкиев А.Х. Цогала марха).\nХьалха вай метта кхы а ца1 дожар хиннадий-те, вехара (звательный) дожар? Цу дожарах йиса лараш йий-те уж дешаш? Саг е аькха белгалдеча дешай мара я а мичай уж "-и" суффикс йола формаш. Т1аккха боккъонца долча вахаре - саг веха йиш ма йий, х1аьта фаьлга чу - аькха.\nИз "-и" суффикс з1амаг1дара, хьастара, доастамдаккхара суффиксаш санна т1акхетац деша. Диста:\n1) Истол - истол+г\nц1а - ц1а+лг къонах - къонах+илг\nбу - бу+нг\n2) Циск - циц+и бордз - боз+и\nнаьн-нана - нан+и\nдаь-да - дад+и\nцогал - цог+и\nдаь-воша - вот+и\nБелгалдаккха доаг1, из суффикс ширача дешашта мара т1а ца кхеталга.\n"Цогал" яхача деша шоллаг1а форма нийслу цхьаболча наьха къамаьле: "цхьогал". Сона хетарах, из "цхьогал" яха форма шираг1а, къаьнаг1а я, "цогал" яха дош цох хьахинна хила деза. "Цогал" яха дош тахка вай долалой, сакхув "цог" - овла хила безалга, "-ал" - суффикс. Вешта "х1анзарча г1алг1ай меттала "цог" яха дош дац. "Цхьогал" яха дош тохкаш хилча, гучабоал "цхьог" - овла. Г1алг1ай меттала цхьана хана цхьадолча дешашкара "хь" хувцаденна, "1" - оаз хьахиннай. Масала: вохь - во1, йохь - йо1, бахь - ба1.\nИз хинна хила мегаш дола дош "цхьог" хувцадала дезар, цох "ц1ог" хулаш. Т1аккха "цогал"/"цхьогал" яхача деша хьалхара ма1ан "ц1огдар", "ц1огацадар" ("хвостатая") хинна хила деза.\n1. "Вир" ("осел", "ишак") яха дош тайп-тайпарча классе оалаш хул г1алг1аша: е "вир да", е "вир я". Куркиевс яздаьча "Г1алг1ай - эрсий дошлорга" т1а из дош шинна а классе доаладаь да. Вешта нийсаг1а йола вариант малаг1а я-те?\nХовш да, из дош гуржий метталара хьат1аийца долга (хьажа: Куркиев А.С. Основные вопросы лексикологии ингушского языка. Грозный, 1979, оаг1.132). Т1аккха гуржий метталара хьат1аийца оакхарой ц1ераш д-д классе я: лом (д, д), дж1али (д, д), циск (д, д). Цудухьа "вир" яха дош а д-д классе хила деза.\n"Вир я" оалаш хул, вир говра таралестандаьи, говраца ювзаенна дукхаг1йола ц1ераш я-я классе йоландаьи: говр (я, я), 1айг1ар (я, я), кхал (я, я), бакъилг (я, я).\n2. "Аьрзи" яха дош лакхе хьоахадаьча дошлорга т1а я-я классе да. Цу классе да из Оздоева "Г1алг1ай метта орфографически дошлорга" т1а а. Наха из дош шинна а классе оал: аьрзи да/аьрзи я.\nФу бахьан долаш да из иштта?\nКхыдола дулхах дажа оалхазараш (хищные птицы) дувца вай долалой, вай зувргда - уж деррига а д-д классе долча дешашца белгалдоаккхалга: кер (д, д), маккхал (д, д), лаьча (д, д).\nСона хетарах, "аьрзи я" наха оалаш хилара шиъ бахьан да.\nЦкъа-дале, Аьрзи яхаш юрт/пхьа "село") я.\nШозлаг1а-дале, фаьлгаш т1а ювцаш "нана-аьрзи" я ший к1оригашца. Цу "нана" яхача деша класс наха "аьрзи" яхача деша д1ат1аяьккхай. "Нана" яха дош дуккхача фаьлгаш т1а хьоахадеш а дац. Хьалха "нана-аьрзи я" хиннача "аьрзи я" дисад. Вай нохчий диалекталоге материалашка хьоже, цига иштта да из дош доаладаь:\nнохчий - аьрзу (я, я),\nитумкалин - аьрзуо (д, д),\nведен - аьрзов (д, д),\nаьккхий - аьрзу (д, д),\nшарой - аьрзуо (д, д),\nшатой - аьрзуо (д, д).\n(Тимаев А.Д. Категория грамматических классов в нахских языках, Ростов, 1983, оаг1. 64.).\nГуш да, алхха литературни метташка мара "аьрзи" яха дош я-я классе доацалга. Из дувзаденна хила деза лакхе ма аллара, д1аязъяьча фаьлгий тексташка "нана" яха дош 1охецарцеи, цу деша ("нана") класс "аьрзи" деша д1ат1аяккхарцеи. Вешта нийсаг1а да - "аьрзи да" оалаш. Б1АРХОЙ Мохьмад\nВАЙ ОРФОГРАФИ ТОАЯРА ХЬАКЪЕХЬА\nНагахьа кхоана са мотт д1абоале, Тахан вала кийча ва со.\n"Сердало" газета т1а укх т1ехьарча хана юха а кепаетта яьннай г1алг1ай йоазон долча кхоачамбоацарех йола статьяш. Эрсий алфавит вайна юкъе доаладаьча ханара денна хьадоаг1аш да вай орфографех дола лазараш. Дукхаза а дукхачар а яздаьд уж д1адаха дезарах. Бакъда, ворда меттахьара йоалаш яц. Вай Правительствос кхеллай орфографически комисси (цун председатель - Г1Р Правительства Председатела заместитель Х.И. Евлоева я).\nУкх шера 21 феврале, хилар цу республикански комиссен хьалхара заседани. Цкъа-дале, цо даь хинна соцамаш август бетта дувца, лаьрх1а хиннадар, хьехархой августовски совещанеш хургйолча хана, шозлаг1а-дале, дукха ца говш сентябрь бетта хургда "Г1алг1ай мотт" яха ц1ай. Цигача дувца таро хургья комиссе даь хинна соцамаш. Х1аьта, х1анзарча вай метта юха а теркам беш хилар бахьан долаш, цу комиссе даь хиннача соцамех хьалххе а дийцача бакъахьа хет.\nКомиссе хиннача заседане дакъа лоацаш хилар: Султан-Гири Котиев, Ювсап Чахкиев, Мохьмад Льянов, Фируза Оздоева, Мохьмад Кулбужев, Лиля Тариева, Урусхан Дударов, Муса Аушев, Бадруддин Горчханов, Фариза Илиева, кхыбараш а.\nЭггар хьалха комиссе белгалдир вай йоазон керттера кхоачамбоацараш. Уж сов дукха хиларах, комиссес лаьрх1ар хьалхарча юкъа дукха хувцамаш ца де, - орфографецара болх, цхьацца лаг1а доаккхаш, ханна й1оахалца д1абахьа.\nЦкъарчоа комиссес лаьрх1ар эггар хьалха кхо хувцам ба:\n1. Г1алг1ай меттаца дукха я й1аьхеи лоацеи йола мукъа оазаш. Уж д1аязъеча хана, цар й1оахал-лоацал белгалъеш яц. Из бахьан долаш, 1одеша хала хул. Масала, хьаэцаргда вай дош "дакъа". Из 1одешача хана кхетаде хала да дувцашдар, эрсий меттала аьлча, е "доля" да из, е "труп" я. Х1ана аьлча, хьалхарча деша /"доля"/ хьалхара "а" д1аьха да, шоллаг1ча деша /"труп"/ хьалхара "а" лоаца да. Укх моча шеко йолча метте й1аьха оаз белгал ца йича, мишта кхетае йоаг1а ер предложени - "Ший новкъоста дакъа дахьаш воаг1а из"? Цудухьа комиссес белгалдаьд ший соцамца, ер санна йолча метте дича бакъахьа дар ер да:\n"Яздеча хана й1аьха мукъа оазаш тохара хьаракаца белгалйича бакъахьа я".\nКхы а масалаш доаладе йиш я:\nМасала, "ала" - сказать, "ала" - лежать; "ваха" - жить, "ваха" - уйти.\nЯзду вай "маьре йигар". Укхаз а хьагуш ши ма1ан да: "взяли в замужество" или "взятая в замужество". Ер шоллаг1а дола ма1ан /"взятая в замужество"/ белгалдеш хилча, укхаз "йигар" яхача деша юкъе "а" яха й1аьха оаз хьаракаца белгалъе йоаг1а. "Яха оала дош а шин ма1анца кхетаде йиш я: "уйти", "жить". Шоллаг1а ма1ан белгалде дезача, юха а из хьарак оттаде доаг1а /"яха"/.\n"Вала" яха дош а кхетаде йиш я "заканчивай" или "умереть". Хьалхара ма1ан а укхаз тохара хьаракаца белгалду /"вала"/.\n"Со йига з1амсаг хьагучаваьлар" - укхаз, цкъарчоа, кхетаде йиш я "вошел молодой человек, чтобы меня проводить /например, невесту/", е кхыча тайпара а кхетаде йиш я "вошел молодой человек, который меня взял замуж". Ер шоллаг1а дола ма1ан а иштта цу хьаракаца белгалде доаг1а - "йига".\nВедзижев Ахьмада да книжка да "Сенах велар 1аббас" яхаш. Кхетаде хала да укх дешай ма1ан. Цкъа-дале, из кхетаде йиш я "Над чем смеялся Аббас", кхыча тайпара а кхетаде йиш я - "За что умер Аббас". Ер кегар хургбоацаш "смеялся" аьнна, дола ма1ан вай белгалде безам бале, вай язде доаг1а "велар". Бокъонца аьлча, укх деша юкъе хозаш яр дифтонг "ие" я, х1аьта вай из язъеш ца хилча /"виелар"/, укхаз из хьаракаца белгалйича бакъахьа я.\n2. Ткъоалаг1чеи ткъаь иттлаг1чеи шерашка, ЧИАССР хиннача хана, хила бокъо йоацаш дола х1ама хиннадар официальни пропагандо динза даргдац, яхаш, дола х1ама - г1алг1ай мотти нохчий мотти искусственно в1ашаг1а а теха, цхьа мотт хьабе беза, аьнна. Дунен практико хьахьекхад метто цу тайпара шийна т1ахьош бол низ хьат1аэцаш боацалга. Ши саг хьа а ийца, уж в1ашаг1а мел хьокхаварах царех цхьа саг хургвац. Иштта 1аьдал да меттай. Х1ара мотт ший къаьстта дуне долаш мотт ба. Из хьахилари дег1абари дола законаш цунна шийна юкъе доахк. Меттана искусственно т1ахьош дола х1ама метто ловш дац. Масала, мел дукхача хана дукхача 1илманхоша къахьийгад искусственни мотт "эсперанто" хьабеш, дуне т1а дахача дукхача къамий юкъара мотт из хилар дага долаш. Дика а атта а мотт ба, йоах из, х1аьта а, цхьаккха дарах, цхьанне хьат1аийцабац, иштта байна д1абоалаш а латт из мотт. Аьннача цу 20-30-ча шерашка "1илманхоша" лаьрх1ар г1алг1ай мотт нохчий метта д1ат1аберзаргболаш, г1алг1ай дешай чаккхенга йола зовне оазаш къораерзаеш язъергйолаш. Ховш ма дий, уж чаккхенгара мукъаза оазаш нохчий меттала къора йолга /"ш", "с", "х" яха оазаш я уж/, х1аьта г1алг1ай меттала уж оазаш деша чаккхенга зовне я /"ж", "з", "г1" яха оазаш я уж/. Теркалде дезаш кхы а цхьа х1ама да - д1аоалача хана зовне оаз хозаг1еи дикаг1еи екаш я. Мотт хозаг1а, зовнег1а хулийт цар.\nГ1алг1ай метта чаккхенга йола зовне мукъаза оазаш шоаш йолча тайпара язъе йоаг1а вай. Масала, тахан вай язду "водаш", "дас-нанас", кхийттар "ц1енах". Цу тайпара дола дешаш, вай д1аоалача хана, оалаш да укх тайпара "водаж", "даз-наназ", "ц1енаг1а". Иштта хозача тайпара д1аязде а доаг1а уж дешаш. Хотталур дожаре тахан вай увттадеш дола хаттараш да "хьанах", "сенах". Укх хаттарашка а ца доаг1ашехьа чаккхенга "х" да латташ. Уж хаттараш вай д1аоалача хана зовне оал - "хьанаг1", "сенаг1". Цу хаттарашта жоп луш дола дешаш а хила доаг1а шоай чаккхенга "х" а доацаш, "г1" латташ. Метташ искусственно в1ашаг1атохара идея тхьовре а ейна д1аяьнна йоллашехьа а вай тахан а т1ехьа вай мотт къораберзабеш хьадоаг1а.\n3. Цу аьннача 20-30-чеи шерашкара деннзх вай метта юкъе искусственно юкъедоаладаь хилар нохчий метта куцаг1а яздеш дола дешаш "уйла", "уйче", "думе", "кулг"… "у" яха алап да укхаз массанахьа юкъедоаладаь. Иштта уж дешаш вай яздар бахьан долаш, уж иштта д1аала а деза /юкъе "у" яха оаз йолаш/, аьнна, хеташ бола нах нийслу вайна юкъе. Бокъонца аьлча, г1алг1аша цу дешашта юкъе "у" ца а оалаш, "и" оал: "ийче", "ийла", "диме", "килг"…Комиссе соцамо дех уж дешаш шоаш доаг1ача тайпара г1алг1ай меттала яздар, юкъе "и" а долаш. Цхьаккха хало яц из хьаде. Цхьан хана искусственно вай метта юкъедоаладаь хинна х1амаш, вай меттаца в1алла а товш доацараш, мичча хана даьха а, уж д1адаха декхарийла да вай.\nКхы дукха доккхий х1амаш дац комиссес тахан цкъарчоа хьаде деза яхараш. Комиссес лаьрх1а а хиннадац д1айолалушшехьа доккхий х1амаш хьаде, царца нах тувлабе а. Вай орфографи тоаяра г1улакх цхьацца г1а боаккхаш д1адахьа дезаш да. цкъарчоа лакхе дийца дола ер кхоъ кхоачамбоацар д1адаьккхача, т1аккха кхыдараш дувца арг1а хьаоттаргья. Ц1аьхха деррига хьаде велча, атта кегар хургба, цкъа-дале, шозлаг1а-дале, из деррига хьат1аэца наха хала а хургда. Комиссес баьча укх соцамех д1ахо де дезачун малаг1а наькъаш да, аьлча, "Сердало" дешачар /хьехархоша, журналисташа, йоазонхоша, культура болхлоша…/ комиссе баьча цу хувцамех шоашта хеташ дар яз а деш, дискуссе хьисапе бола болх д1абихьача бакъахьа ба. Шозлаг1а, вай дешара Министерствага дехар да "августовски чтенеш" йолча хана комиссе даь хинна соцамаш дувцар а царех шоашта хетар алар а. Укх дешах соцам бе безар вай Правительство я. Дискуссеш д1а а яьнна, Правительствос комиссе даь хинна соцамаш ч1оаг1дой, т1аккха вай йоазон практикана юкъе г1оргда уж.\nИ. ДАХКИЛЬГОВ, 1илма-тохкама института директор ---- Новости | Наш Президент | Пишет пресса | Документы | ЖЗЛ | История


Оппозицин политикан Навальный Алексейн штабе хаам бина Ставрополан пачхьалкхан аграран университетан дешархоша, дуьхьалонан митинг кхайкхийначу дийнахь шаьш аудитори чохь кино хьовса дуьтуш ду - хIун филм ю хууш дац аьлла.\n"Кхана суьйранна ялх сахьт даьлча хьалхарчу аудитори чохь цхьа фильм ю гойтур йолуш. Йоллу курс цигахь хила еза, цабаьхкинчаьрга уьйтIе цIанйойтур ю аьлла", - ишта информаци яржийначу группан кураторан хаам жигархошка дIахьажийна цхьахволчу студенто.\nНуьцкъаша кино хьовса дешархой совцош хиларх комментари ца йина цкъачунна доьшийлан администрацино. Делахь а, жигархой тешна бу, студенташна билггал бекхам беш тIаьхьабовла тарло аьлла.\nДечкен-беттан 23-чохь кхайкхийна акци герга кхочучу хенахь ишта даржийра, Ставрополерчу аграран университетан студенташ дIабаха куц ду, нагахь санна, Навальныйгахьа уьш арабовлахь аьлла. ХIетахь университетан куьйгалло дIахьедира, политикаца "доьзна дац" шайн дехар, йа кхерамаш "ца баржийра" аьлла.\n"Навальныйна Маршо!" акцин интерактиван картан зерашца, Ставрополерчу Крепостная гора олучу меттигехь гулбала лерина бу Охан-беттан 21-чохь ши эзар гергга бахархой.


Iамерка -- Дуьненаюкъара зарратан самммит. Вашингтон Охан-бутт 1, 2016.\nИттаннаш пачхьалкхаша дакъа а лоцуш, дуьненаюкъара зарратан саммит йолаелла Вашингтонехь. Цигахь дакъалаца реза цахилла Оьрсийчоь. Малхбузехь иза доьзна ду аьлла хета, Оьрсийчоьно ГIирма дIа а лоцуш, Украинин Малхбалехь тIом баккхарна Москохан, НАТО-н а юкъаметтигаш шелъяларца.\nВашингтонерчу конференцин декъашхоша дийцаре дийр ду «боьха бомба» ян гIертачу зуламхойх зарратан коьчаллаш ларъярца доьзна хаттарш. Царна юкъахь ду Къилбаседа Корейн зарратан программица доьзна хаттар а. Пхеньян кхерамаш туьйсуш ю Малхбузенна. Къилбаседа Корйно масийттоза дIахьедар дина ша зарратан ракеташ зерах лаьцна.\nIамеркин президентан къоман кхерамазаллехула волчу хьехамчан когаметто Родс Бена дIахьедар дина, Вашингтонерчу саммитехь дакъалаца реза а цахилла Оьрсийчоьно "ша шена изоляци йина" аьлла.\nВашингтонехь зарратан саммит гуллуш Iедал ду 2010-чу шарахь дуьйна шина шарахь цкъа. Иза юкъаяьккхинарг ву Iамеркин президент Обама Барак. Хьалха хиллачу шина форумехь Оьрсийчоьнан цIарах цига веана вара цу хенахь президент хилла Медведев Дмитрий, ткъа кхолагIчу саммитехь хилира Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей.


Харжам боцу харжамаш\nМангал-бутт 04, 2012\nКъилбаседа Кавказ -- Харжамашкарчу харцонашна дуьхьал гулам, Ростов, 28Сти2012\n8 шо хьалха тΙемалоша Беслан-гΙалахь йийсаре лаьцна латтийна школа, 350 гергга бер а леш, мукъаяьккхича, хΙетахьлерчу президента Путин Владимира, пачхьалкхехь низамалла телхина хилар юьхьар а эцна, дΙаяьккхира халкъера мехкашкахь куьйгалхо хоржу бакъо. ХΙинца юха а и тайпа харжамаш юкъабаьхна Оьрсийчохь. Арахецначу низамах а, цуьнан башхаллех а лаьцна дийцарш ду дΙадоьлхуш мехкийн парламенташкахь.\nОьрсийчоьнан дахаран тΙаьххьарчу муьрехь, дуккха а агΙонаш юьйцуш лаьттинехь а, Ιедалан дайша кΙезиг хьехош хуьлура шайна уггаре мехала дерг – шаьш дарже дуьгу некъ.\nХуьлда иза Чукоткехь, я Нохчийчохь – хΙинццалц бен-башха дацара, мехкийн дайн хΙун мах хадабо халкъо, хьашт ву иза цунна я вац. Меттигашка президент я губернатор шеггара дΙахΙоттавора Кремлан дас, Оьрсийчоьнан президента.\n2004-чу шарахь Бесланехь берийн ишкол мукъайоккхуш кхо бΙе сов бер билггал хьан дийна – террорхоша я Ιедалан ницкъаша - къайладаьххьинчохь дисинехь а, хΙетахь пачхьалкхера хьал чолхене даьлла хилар бахьане а диллина, Федерацин дакъошна шеггара куьйгалхой тΙехΙиттор юкъадалийра Путин Владимира.\nМуьлхачу а демократин охΙла ларалучу пачхьалкхехь гайтаме йолу и халкъан бакъо хΙинца юха а дахаре ерзо дагахь ю Кремль. Ткъа оцу хьокъехь низам юкъадаккхар даьлла Медведев Дмитрийгара иза цхьана даржера кхечу дарже вала дисинчу сохьташкахь. Амма дацара иза Путина шен куьйга къел премьеран даржехь виса кхачийна волчунна цΙеххьана Оьрсийчохь демократин марш бетΙийла лиира, бохург. Дара тандем шайх олучу оцу шинна экха цхьана тоьпан даьндаргаца ден лаар.\nЦхьаъ делахь, карара хеца йиш яц, хьалха ша президент волуш Путина ма-хуьллу тΙеоьзна, халкъан маршонаш Кремлан караерзош, буьйнахь латтае архаш. ШолгΙа делахь, урхаллера долуш лаьтта хьал а, Болотная майдана хьалхина бахархой а оьшу тебан. И ши Ιалашо, вовшашца гома нислуш йолу ши Ιалашо, кхочушъярхьама тΙеийцира мехкийн дай, губернаторш халкъе хоржуьйту низам.\nЦуьнан маьΙна цундела нисделлачух тера ду я Ιедална парггΙат шех жоп лойла а доцуш, я халкъана хецна луш паргΙато а йоцуш пачхьалкхан Думера арадалар. Федералан дакъойн куьйгалхой халкъо паргΙатчу харжамашкахь къастош бу, боху, «N40-ФЗ» терахь а долуш даржийначу низаман цхьана декъо.\nТкъа шолгΙачу декъехь боху, халкъан кхоже кандидаташ бохку, къошташкахь депутаташа а, куьйгалхоша а уьш къобалбинчул тΙаьхьа. И бохург ду, цхьана кегийчу гонаша къастор бу губернатор я мехкан да хила магабе нах, цул тΙаьхьа царех шайна тайннарш билгалбохур бу харжамийн цΙийне воьдучу вахархочо шен кара лучу кхожа тΙехь.\nОцу кепо юьхьхадайо, буьззина харжам бан таро ца ло халкъана, боху къамелаш лела тахана Оьрсийчоьнан коьрта шахьарарчу а, мехкашкарчу а оппозицехь. Оцу юкъанна мехкийн конституцешка керлачу низамо хьоьху артиклаш язъеш ю регионийн парламенташ. Масала, халкъо шена тΙера куьйгалхо цкъа а хаьржина а йоцчу Дагестанан парламент а тΙехь.\nМехкан да харжаран керла кеп Дагестанан конституци тΙе яккха ХΙинжа-ГΙалахь парламент гулъелира дΙадахначу еарий дийнахь. Оьшу я ца оьшу шайн куьйгалхо халкъе шега харжийта, боху хаттар дехха дийцаре дира депутаташа. Цхьаболчарна хетарехь, оьшу – бахархойн лаам, кхетам бу махкахь уггаре коьртаниг. Кхечарна хетарехь, и дан мегаш дац, хΙунда аьлча, халкъан карара долу юкъарчу барамашна тΙехь Ιуьналла латтор, тΙаккха , олуш ма-хиллара, цхьа кан даьлларг вогΙур ву махка тΙехь олалла лелон.\nТамаше хетало, халкъе цатешам, Ιедал карахь кхобучу «Цхьааллин Оьрсийчоь» партехь боцчу политикаша а тΙехь къадош хилча. Оцу маьΙнехь дара, масала, Маршо Радионо шеца къамел динчу Дагестанехь дика вевзаш волчу политика, юкъархочо Уладиев Сулимана бохург а. Цунна хетарехь, питаненна санна юхадалош ду Кремло халкъе мехкан дай харжийтар.\nУладиев Сулиман: «Дагестанехь президентан гΙента хаа лууш болу нах – уьш, доккхачу декъанна, миллионераш а, милиардераш а бу. Кхеташ ду, лечкъийна ахчанаш ду уьш. Церан хΙоран а шайн эскарш ду. Царгахь тоьлла герзаш а ду. Дала тΙе ма доийтийла церан некъ цΙенчу стага хадабар, цара бΙаьрган негΙар а тохале хΙаллаквийр ву иштаниг. Дагестанехь цΙена стаг, низамаш мухха а хилахь а, валур вац Ιедале, хΙунда аьлча, адам марзделла шайн кхаьжнаш шекарх, я долларех дΙабохка, уьш бешар бац ахча доцчух. Психологи ю-кх.\nАс иштта аларна цхьанне а хала а ма хетийла, дΙога, Швейцарехь я Бельгехь – церан а дан-м ду шайн сакхташ – амма ишттаник тешна а чекхдер дац. Вайн халкъо, шега цΙенна хоржуьйтуш хилахь а, цхьа жуьйлиг хоржур ю. Нах боьлла цара шайна кхуьйсучу хуьскех. Оцу низамо хуьйцур ду Дагестанера хьал, дика ду цхьана партерчу маситта стеган цхьаъ бен доцу президентан гΙант декъа барт хир боцуш.\nЖоьлгаша шаьш йоьллачу кепара, цΙийца, я кхечу хьарамлонашца боккхур бу шайна некъ. Мехкан куьйгалхо харжа кхин а дикка хан ю, кхуьур бу уьш кху чохь цхьа гΙурт эккхийта а, оцу юкъа ийзор бу шайн гергарнаш а, шайн къоман нах а.\nЦаьргара хΙуъа а дер ду. И церан хатΙ ду. Нах ца кхета кхузахь, ткъа Ιедалерчарна шайгара гΙенташ дΙа а ца даьхчхьана, къола дан а йиш хилчхьана кхин хΙумма а ца оьшу. Цундела оцу низамо махкара хьал гуттар а эшор ду».\nКавказера юкъархой кхин тешаш хΙума дац мехкийн дай халкъе хоржуьйтур бу, бохург. Адам гΙаьттина тΙех дардалале, цуьнан само йижош, шайн дуьхьа, шайгара мукъ ницкъаша дΙабаккхале, бохуш, лелаечу кийтарлонийн могΙара хΙума ду хΙинца юкъадоккхург, демократи нахана яла хьаьгна цхьа а вац,я Путин а, я цуьнан го а, боху ойла уггаре яржийначух карийра Маршо Радиона ГΙебарта-Балкхаройчохь а.\nШаов Азамат, гΙебарто, историк ву. Цо иштта дуьйцу.\nШаов Азамат: «Иза формализм бен а яц. Мухха а хьийзадахь а, цига вогΙур вац нахана оьшу стаг. Халкъе хоттуш а доцуш, цхьаммо кхечуьнга дарж дΙа а лой, юха а иза цигга охьахиича хаттар хΙоттало нахалахь – стенна дац халкъе хΙумма а хоттуш, олий.\nНехан багош дΙакъовлархьама лелайо цара и кепаш. Хьовсал шу, оха ели шуна харжамаш дΙабахьа бакъо, бохуш. Ткъа вай-х даций бΙаьрзе! Цара шайниг бен хΙоттор ма вац. Ιедална атта ду хΙинца, харжамаш бу а, бохуш, хьал шен карахь кхаба. Цу тΙе, хаьржинарг галвалахь, хьовсал шу, иштта бу-шуна шун харжам, ала йиш хир ю халкъе. ХΙинца жоьпалла, эшначохь, шена тΙера доккху некъ а карийна Ιедалшна».\nКхин сов тешам болуш вац Ιедалх оццу ГΙебарта-Балкхаройчуьра политикан жигархо Карданов Азамат а. Конституци, низамаш мухха а хийцахь а, Кремло хийцадолуьйтуш хΙумма а дац. Кепаш ю лелораш, халкъана дика хилахьара ,бохуш, ца хьийза пачхьалкхан дай, аьлла хета Азаматна.\nКарданов Азамат: «Хетарехь, хΙумма а хийцалур дац. Халкъана шен протест дΙахезна моттийта, харжамаш юхаберзийна, дахар толур ду моттийта деш хΙума ду иза. МоттаргΙанаш ю. Низамна мухха а цΙе тиллахь а, харжам банне а бац цо магош. Нах-м дика кхетий, кандидат шайна оьшург хир воцийла, лакхарчара чекхваьккхинарг хΙуттур вуйла хьакамалле».\nКавказехь лаьтта тΙемаша а, Ιер-дахарехь уггаре эшначу кхечу хьелаша а шерашкахь гуре лаьцна кхобучу кавказхойн ян а яц оптимизм деба меттиг. Цундела цхьаьнадогΙуш а ду церан мехкдай харжа шайна бакъолуш ду бохучу низаме хьажар а.\nМелла а кхечу хьесапехь тΙеэцна, аьлча а, луьсту низам ГΙезалойн махкахь. Хууш ма-хиллара, сепаратан боламца Нохчийчоьнна тΙаьхьа ца кхиинехь а, Кремлана суждане кΙезиг хΙиттарца билгалйолуш яра Казань дахначу шерашкахь. Цо хΙинца а гойту изза шен хатΙ. Кхечу парламенташа санна, гΙезалойн парламенто а дийцаре дина мехкийн куьйгалхой халкъе харжийтарх долу низам.\nДепутаташа иза дийцаре деш а, мехкан конституцин хийца оьшу артикл хийца кечлуш а дерриг а до,ГΙезалойчоь ма-хуьллу Москохан хьаькамех маьрша яккхархьама.\nЦигарчу политикийн, жигархойн ойла йовзуьйтуш дара Маршо Радиоца Казанерчу историка, «Цхьааллин Оьрсийчоь» партех ГΙезалойчоьнан парламентан депутат волчу Хакимов Рафаэлан къамел. Оьрсаша гΙезалошна бехке юьллу сепаратизман ойла цо а къадийра.\nХакимов Рафаэл: «Москох Ιечара-м бохур ду, тхуна товрриг де, делахь а, вайн дош а лелаш хила ма деза, ваьшна хьашт дерг кхочушдан. ХΙораза а, цхьаьнга куьг яздайта эшча, Москох лела-х ца оьший! Демократех дерг аьлча, вайн тΙаьхьакхуьур дац Европана. Вайн вешан демократи ю. Вайн демократи – ГΙезалоймохк тахана берриг Ιалашбар ю. Тхуна дика хета президент харжа бакъо юхаелла. Оцу низамехьа оха куьйгаш айъина, Оьрсийчу федерализм юхаяре са а туьйсуш».\nМедведев Дмитрийс ша президент дарж охьадуьллуш бух а биллина, Оьрсийчоьн пачхьалкхан Думано арадаьккхинчу низамо къастадо махко хоржучу куьйгалхочун кхаьчна хила деза шераш а, цуьнан махкалла а. Амма низам дийцаре дечу парламенташа алссам тидам тΙеберзориг ду хΙора а кандидато муниципалан урхаллехь болчу депутаташкара а, мэрашкара а 5 процента тΙера 10 проценте кхаччалц куьйгаш лахьо дезаш хилар. Кремло цунна бухайиллина ю аьлла хета кийтарло а ялхайо мехкашкахь.\nИза «Цхьааллин Оьрсийчоь» парти Ιедалехь чΙагΙъе «цаца» бу, бохурш а буьйлу дуккха а . ХΙунда аьлча, оцу партин векалшкахь ду массо а тайпа Ιедал. Къошташкахь хевшина Ιачу депутаташа а, мэраша а шайн партех боцчу кандидаташна яздийр дац царна оьшшучул куьйгаш, шайн партерчу векалшна озабезамаш бийр бу, боху, масала, ГΙезалойчуьрчу коммунистийн лидера Миргалимов Хьафиза.\nМиргалимов Хьафиз: «Федералан хьаьакамашна ша-тайпа «цаца» кхолла лаьа, уьш кхоьру ГΙезалойчоьнан президентан дарже шайн стаг чекх ца валарна. Иза демократина юьстаха гΙулч яккхар ду».\nФедералан низам мухха а делахь а, цо кΙезиг деллахь а, мелла а дΙадоьллу пачхьалкха демократин битамаш буьссу ков. Цундела гΙезалойн депутаташа а, Оьрсийчоьн оьрсий бехачу къошташкарчу политикаша а шуьйрра дийцаре до тахана харжамех долу низам. Ткъа кхин хьал ду цуьнца Нохчийчохь.\nНохчийчохь тахана тΙех актуале а дац мехкаша дийцареден куьйгалхой харжаран низам. Цхьаъ делахь, махкана куьйгалхо ша президентан даржара воссале къастийна Медведевс кху Ιай – Кадыров Рамзанна цо йиллина хан кхин а пхи шо ю. Ткъа дуккха а адамийн кхетамехь, дуьне кхачалуш а кхачор доцу паччахьалла ду оцу стагехь.\nДелахь а Нохчийчохь массо а бу лаьттачу хьолана реза, и кеп дΙакхоьхьуш лела хΙора а, дош ала а ца баьхьа нах, бахар а хир дац нийса. Махкарчу коммунистийн куьйгалхочо Ахматов Мохьмада ца лечкъадо шена хетарг. Цо иштта балхийра шен цатешам.\nАхматов Мохьмад: «Ιедал кхераделла ду хаъал. ХΙунда аьлча, кху шийлачу Ιай наха, ара а бевлла, хаийтира шаьш резабоцийла. Ткъа кхайкхийнарг – иза жΙаьлина дΙаьΙахк кхоссар ду, мехкашкахь куьйгалхой хоржуьйту нахе, бохург. Цу низаман мах со воцчу политикаша а къастийна, харжамаш бац уьш, халкъан тидам бижон гΙертар ду. Цундела, лацархьама харжамашкахь дакъалецар ца оьшу тхуна.\nТхан партино бакъ ца бина я Ιай а я бΙаьста а хилла харжамаш, царех дерг кхеле а делла оха. Делахь а, оццу Оьрсийчоьнан харц Ιедало арахецна низамаш а кхобуш дΙалела тхо. Оццу низамо магочу кепехь протестан гуламаш а дΙахьо. Эзарнашкахь арабуьйлу тахана нах. Со а, сан Нохчийчуьра накъостий а хилира Москохарчу Манежан майданарчу гуламехь цкъа кху Ιай».\nНохчийчуьрчу компартин декъан лидеран Ахматов Мохьмадан ойланца бехаш дуккха а нах бу. Бакъду, бац Ιедалан лаккхарчу даржашка хевшина Ιийраш-м. Иза цара хоуьйту телевизионехь дечу къамелашкахь а, шайн белхан меттигашкахь а Кадыров Рамазанан васт даздеш дийцарца а.\nНохчийчоьнан куьйгалхошлахь шайн хьаькам Кадыров массарел а дукха вазварца гΙарабевллачех ву, масала, парламентан спикер Абдурахманов Дукхаваха. Цо къайлахьош а доцуш, даима а дуьйцу шен сина КадыровгΙеран доьзало кхачочу йовхонах лоций. И безам, беламе а баьккхина, кицанашкахь буьйцуш а тΙехь нисло нахалахь. Абдурахмановс Кадыров Рамзан нохчашна даиманенна а велла ву, и бен паччахь хуьлийла дац махкахь боху ойла хΙинцца дΙахазийра Москохахь а, Федерацин кхеташонехь.\nОцу кхеташонан куьйгалхочо Матвиенко Валентинас байначу беттан тΙаьххьарчу дийнахь дΙабаьхьначу барамехь Абдурахманов Дукхавахас ша а, шен Нохчийчуьра парламент а реза яц мехкийн куьйгалхошна тΙаьхьий-хьалхий шозза бен даржехь Ιан цамагорна, элира. Абдурахмановн аьллар хилахь, баккъала а паччахьан хьолара цкъа а вуссур ву ала дац цо доггаха лоруш а, везаш а вуьйцу стаг – Кадыров Рамзан. Ткъа нохчашлахь цкъачунна гΙиллакхехь дац аз а хазош кхечу кепара лаамаш нахала бахар.\nЦундела Кремлера арадуьйлучу низамаша халкъашна кехата тΙехь луш йолу бакъонашший, нохчашна чохь-арахь хета торурггий, дийца мегарггий шалха довлу хΙуманаш а хилла дуьсуш ду цкъачунна. Оцу хьелашкахь волуш волчу элин меттиг дΙалаца дагадогΙундерг Нохчийчохь дуьнентΙе вер ву ала а ду хала.


Шемахь лелош дерг вовшен хаийта барт бина Iамеркахоша а, оьрсаша а\nШема -- Мангал-бутт, 2016\nIамеркин а, Оьрсийчоьнан а эскаран веакалша барт бина Шемахь тIеман операцеш дIахьош вошен хаам бан. Мангал-беттан 17-чу дийнахь Iамеркин тIеман министро Картер Эштона бехке йинера Оьрсийчоь, цо тергал а цадеш дуьтуш ду шега Iамерко гIортор еш йолчу тобанашна бомбанаш маетта бахар аьлла.\nЦу тайпа инцидент хиллера Еарин дийнахь. Оьрсийчоьнан векалш чIагIдо шаьш тохарш дина меттиг Iамерко юьйцуш йолчу территорина 300 километр генахь яра бохуш. Iамеркин тIеман министро дийцарехь, Оьрсийчоь ша лелош дерг хIун ду а хууш леррина ю Iамерко бохург тидаме цаоьчуш, я цуьннан таллам барца долу хьал вуно ледара ду.\nКартера дийцарехь, Оьрсийчоьнан тIеман кеманаш тохарш дина ницкъаш тIом беш бу «Исламан пачхьалкх» олучу тобанца, ткъа Оьрсийчоьно ша Шемахь бомбанаш етта йолалуш дIахьедар динера шаьш а ду цу тобанна дуьхьал тIом болош аьлла.


7 апреля в 15:11 (2010 г.)\nСелхана кхо шо кхаьчна Кадыров Рамзан Нохчийн Республикан Президентан дарже хаьржина. Россин гІараваьлла волу къона политик, ондда лаам, доккха хьуьнар долу стаг, кІадвалар девзаш воцу къинхьегамхо, доккха ийман долу муъма стаг, баьчча ву Кадыров Рамзан. Вайн Президентан иштта мах дозанал арахьа а хадош болу дукха хан ю. Цигахь берш эххар а кхетта шеца дика амалш, доккха хьуьнар, доьналла долчу стаге бен тІом хиллачул тІаьхьа дІаяьллачу йоццачу хенахь инзаре баккхий хийцамаш республикехь балург цахиларх. Кхо шо хан бен яц Кадыров Рамзан Президентан даржехь волу. Цецвийлина а ца волу оцу къоначу стеган куьйгаллица Нохчийчохь хуьлуш болчу хийцамех. Мел доккха хьуьнар, майралла хила еза тІеман чолхечу хьелашкахь нисъелла республика овкъаршкара, саьлнашкара гІатторан декхар шена тІелаца! Рамзана иза тІелецира. Тахана, кху республикех дог диллинчара а, дуьненах чам баьлла хиллачара а даре до – Кадыров Рамзан, шеко йоццуш, къоман баьчча ву, ша саннарг кхин хир дуй-те аьлла хеташ адам ду. Цо шен гІуллакхашца чІагІдо Лекхахинволчо башха хьуьнар, похІма деллачу цхьана стаге а историна Іаткъам балург хилар, заманал хьалха а вуьйлуш гІуллакхаш далург хилар.\nРоссин Федерацехь тахана дукха субъекташ яц Нохчийн Республикехь санна шуьйрачу барамашкахь а, сихачу боларшкахь а гІишлошъян ницкъ кхочу шайн аьлла дозалла дан йиш йолуш. Оцу белхийн жамІаша воккха а вево, бІаьрг а хьоьсту. Хьовсийша вайн аэропорте. Къилбаседа Кавказехь уггар а хазачех ю иза. Хьакъ а долуш елла цунна дуьненаюкъарчу аэропортан статус. Иштта, тоьлла Зорбанан цІа а ду вайн, журналисташна лерина башха сквер а йолуш. Юха йина Пачхьалкхан театрально-концертни зал. Йина аквопарк, самукъадаккхаран марказ (центр), шена чохь кинозалаш, кафеш, хехкадала ша болуш. Кхин хІумма а ца хилча а, вай дозалла дан тоьар дара Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цІарах долу Соьлжа-ГІалара «Нохчийчоьнан дог» цІе йолу исбаьхьа маьждиг. Цунна гуонаха кхоьллина вуно йоккха исламан марказ.\nКадыров Рамзанах лаьцна дийца дуккха а ду. Мел дийцарх кІордор а доцуш. Оцу стеган хьекъал, кхетам, ницкъ, похІма довза лаахь тоьар ду гонаха хуьлуш долчуьнга бІаьрг тоьхча а. ТІаккха а, юх-юха а цецвуьйлу хьо цо деш долчух, цуьнан оьшуш доцчу, гІеллуш доцчу хьуьнарх, бала-гІайгІа дукха лайначу вайн махкахь цо дечу мелехьчу гІуллакхех, цуьнан комаьршаллех.\nВуьшта, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа санна волчу цІеяхханчу, турпалчу ден кІант кхечу кепара хуьлийла а дацара. Оцу хьикмактечу, хьуьнаречу ден кІант воцчуьнга дІабахьалур а барий хьовха Кадыров Ахьмад-Хьаьжас дІаболийна хилла машаран а, халкъ, мохк когахІотторан а некъ. Цуьнан кІанта далийна вай таханлерчу синтемечу дахаре. Цхьадика, Ахьмад-Хьаьжин а, Рамзанан а бІанакъостий цу шинна муьтІахь а, тешаме а хили. Цо таро ели нуьцкъала, бертахь команда вовшахтоха.\nТамашийна ца хетало Россин куьйгалла Кадыров Рамзанах массо хІуманна тІехь а чІогІа тешаш хилар, Россин пачхьалкхан арахьара политически балхаца доьзна цунна шенна декхарш тІедахкаран биста кхаччалц. Иштта бІаьрла ду республикан берриг а бахархоша шайн Президентан гІолоцуш хилар, иза къобалвеш хилар. Иза къеггина гучудолу Рамзанан юкъараллица хуьлучу дуккха а цхьаьнакхетаршкахь. Боккъал а, тамашийна хІума ду халкъо шен баьччанан а, баьччано шен халкъан а оццул боккха сий-ларам бар.\nОцу дерригено а вай тешадо вайна тІейогІу ерш токхе, зовкхе заманаш хирг хилларх. Цунна закъалт ду Кадыров Рамзан – Россин регионийн куьйгалхошна юккъехь уггар къона а, хьуьнаре а волу куьйгалхо.\nД.АБДУРАХМАНОВ, Нохчийн Республикан Парламентан Председатель.


Кротов Яков: Дала шена лаахь, йийр ю-кх Оьрсийчоь бусулба а...\nДечкен-бутт 31, 2014\nОьрсийчоь - Керста мозгIар Кротов Яков,12ГIу2013\nДеношкахь Оьрсийчоьнан килсехь доьзалан хьашташ а, наналла а, бералла а тергонехь кхобучу комиссин куьйгалхочо Смирнов Дмитрийс дIахьедина, цамгареххий, балареххий ах бIе шо далале кхачор ду оьрсийн къам, аьлла. Иза демагоги ю, элира Маршо Радиоца оцу хьокъехь къамел деш вевзаш волчу кхечу мозгIаро – Кротов Яковс.\n«Цамгарш, берашна юкъахь а тIехь, тIех дукха хиларо, нах тIех хьалхе а, дукха а баларо гойту вайн къомана а, пачхьалкхана а йисина хан ахбIе шо бен йоцийла», элира тIаьххьарчу шинарий дийнахь Пачхьалкхан думин Федерацин кхеташонехь Оьрсийчоьнан килсан патриархатехь доьзал, наналла, бералла тергонехь латточу комиссин куьйгалхочо Смирнов Дмитрийс.\nШайн зударша бераш дIадахар емалдеш, цо бохура: «Вешан бераш дойу вай. Ца оьшу вайна бераш, ца деза. Оьрсийн матте даьккхича, Оьрсийчоь а ца оьшу, иза ехийла а ца лаьа, цуьнан синбахам хIаллакъхилийта гIерта вай бохург ду иза», аьлла, «вешан килсийн меттана маьждигаш лаьттийла лаьа вайна», аьлла тIе а тухуш.\n«Доьзалан институт, доьзалан институт...» Иза коммунистийн Iовдал термин ю, бохура мозгIара. Институт иза елахь, Малхбузено а санна, дIайоккхур ю-кх вай а. ХIан-хIа, оьрсийн маттахь «нетушки», «доьзал – иза Делан болх бу», бохура ша Делан лай лоручу Смирновс.\n«Диканиг ца хьоьху телехьожийлаша а– зуламениг хьоьху. Эстрада – маьттаза, эшарехь ах дешнаш – боьха, гIоданюкъан лахе ю даим а юьйцуш. ДIадаха деза и хIуманаш. Цензура стенна яц? Асар деш хила деза. Дахь – цхьаъ хир ду. Пачхьалкх ю и дан дезарг».\nИштта ду оьрсийн килсан лаккхарчу хьаькамо ден къамел.\nМаршо Радио гIоьртира пачхьалкхан дай Iамош волчу Смирновца къамеле яла. Ца карийра иза. Халкъаца шен дагавала йиш а йолуш, ша халкъах а лечкъаш, болх бечу хьаькамех ву мозгIар Смирнов.\nОьрсийчоьнан Патриархан пресс-гIоьнчалле кхечира тхан зIе. Жоп доцца а, кхеташ а дара – дац Смирновн телефон лойла, элира пресс-гIоьнчас.\nСмирновс а, и санначу кхечу мозгIарша а, мозгIарех боцучара а кест-кеста хьахош болу оьрсийн демографин гIайгIанаш бийцаре бойла хилира ша маьрша адам лоруш волчу кхечу мозгIарца – вевзаш волчу Кротов Яковца.\nКротов: «Делах тешачу адаман уггаре хьалхара декхар ду, оьрсийчун а, масала – ма-хуьллу къинхетаме волчу Далла Iамал яр. Смирновс дуьйцург хьахийча, иза дац хьакхалуш я динах а, я Оьрсийчоьнах а, я демографех а. Иза яксенофоби а яц, ша ма-ярра хьалхалерра пропаганда ю. Цо мел дагардечу хIуманийн бахьана – Оьрсийчохь маршо яцар ду, кхин хIумма а дац. Дмитрийс дуьйцурш тоххара ширделла хIуманаш ду. Ас хIун эр дара? Дера эр дара, тергал а ма де цо дуьйцурш, эр дара-кх».\nТкъа тергал муха ца до, пачхьалкхан архаш карахь йолучара лара а лоруш, царна хетарг чоьте а оьцуш болчу мозгIарех ма ву Смирнов Дмитрий, шеггара а доцуш, Патриархна хетарг ма дуьйцу цо, аьлла хаьттича, дийцийта, ткъа дерриг а Делан карахь ду, бохура Оьрсийчуьрчу мозгIаршлахь уггаре бевзачех волчу Кротов Якова.\nКротов: «Гармони латтор, адамаша вовшийн ларар – иза Дала вайна лардан а, кхочуш дан а тIедожийна декхар ду. Хала хеташ делахь а, Дмитрий саннарш бу динехь а, прокуратурашкахь а, полицехь а – дерриг а Iедалехь. Цара-м оьрсашлахь бусулба дине бевлларш а хьийзабо, адаман шена луъу дин лело йиш йоллушехь. Москох, масала. Иза конституцица догIуш ма дац!\nОьрсийчоь хIаллакъхулуш ю бохург, хIинца Смирнов санна, демагоги яржош ву. Цхьана а демографо ма ца боху иза иштта ду. Оьрсийчоь йовр яц. Деса къамел ду иза, бусулбанаш оццул а ма бац Оьрсийчохь. Ткъа Оьрсийчоь бусулба хилахь – иза а Делера ду. Ца хиин керстанашна нийсса баха, нийсса лела – Дала царна еш кхел ю-кх иза. Вавилон, масала, керста хилла, ткъа нахана нийса лела ца хаарна, Дала иза схьа а эцна, туркойн караелла, бусулба мохк бу-кх иза хIинца. Оьрсашна ца лаьа цIинбала, цундела царех сагатдан а ца оьшу».\nДелахь а официалехь пачхьалкхана гIеххьа тIеIаткъам а беш болчу килсан дайх цхьаъ ву бусулбанаша оьрсашкара мохк а, синбахам а, дерриг а дIадаккхарх вогу Смирнов Дмитрий. Цунна хетарг кестта хаза тарло Кремлан дайн маттахь а.\nХилча хIун ду Оьрсийчоь бусулба!