Саутиева кхин а 3 баттахь лаьцна йита сацам бина Ессентуки гIалин кхело\nЕссентуки гIалин кхело сацам бина 3 баттана, ГIура-беттан 11-чу дийне кхаччалц, лаьцна йита гIалгIайн жигархо Саутиева Зарифа, хаам бина "Кавказ.Реалиига" цуьнан адвокато Дзугаев Билана. Цо дийцарехь, цу хьокъехь лакхарчу инстанце латкъам бан дагахь ю Саутиван суьдехь гӀо лоцу агӀо.\nАдвокаташа дехар динера, закъалтана 500 эзар сом а эций, Саутиева араялийтахьара я цIахь лаьцна латто сацам бахьара аьлла. Амма къелахоша тидаме ца ийцира жигархочуьнан суьдехь гӀо лоцучу агӀоно дуьйцург.\nХууш ма хиллара, Саутиева лаьцнера Къилбаседа ХIирийчоьнан территори тIехь Мангалан-беттан 12-хь, ткъа чуйоьллинера Нальчикерчу талламан изоляторна. Цунна бехке дуьллуш ду Iедалан векалшна ницкъ бар.\nКхушара Зазадоккху-беттан 26-чу дийнахь Магасехь митинг хилира, Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанах лаьцна барт барна дуьхьал. Цуьнан декъашхоша иштта балхар дIавала декхарелахь вора республикан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек. ШолгIачу дийнахь и акци дIайирзира митинге баьхкина нах Росгвардин эскархойх латарца.


Исламан Нур - Свет Ислама - Ихьрам а, цхьацца цуьнах доьзнарг а\nИхьрам а, цхьацца цуьнах доьзнарг а\n606. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) «лаббайк» бахар дIацадоладора зул-Хьуйлафан маьждигера а бен» (ал-Бухари: 1541, Муслим: 1186).\n607. Халлад ибн ас-Саиба (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, шен дас элира, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Жабраил-малека, со волучу а деана, омра дина соьга: шаьш «лаббайк» олучу хенахь, аьзнаш айде алий, хьайн асхьабашка омра де аьлла» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 15961, Абу Дауд: 1814, ат-Тирмизи: 829, ан-Насаи: 2703, ибн Мажа: 2922. Оцу тIе ат-Тирмизис а, ибн Хьаббана а: 3791 бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n608. Зайд ибн Сабита (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ша ихьрам дехкале хьалха, верзина а волий, луьйчура» (ХIара хьадис далийнарг ат-Тирмизи ву: 830. Оццо дика «хьасан» хьадис ду а аьлла хIара).\n609. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттира: ихьрамах, (я хьаж) дихкиначул тIаьхьа тIедоха мегаш долучу духарах лаьцна. Жоп луш элира цо: «(Хьаж дихкиначо) тIейоха мегаш дац я коч, я чалба, я хечеш, я башлакх йолу палаш, я берриге когаш дIахьулбеш йолу маьхьсеш (мачаш). Нагахь хьажочунна когайоха тударгаш (сандалаш) цакараяхь - тIаьрсиган (неIаран) маьхьсеш юхийла цо кога, хьалххе хьакхолгашал а лахара хада а йина. Иштта тIемадухийла аша шапранца я можачу диттаца басардина цхьана а тайпана духар а» (ХIара хьадис далийнарг ал-Бухари: 1542, Муслим: 1177. Ткъа хIокху хьадисан дIаяздар Муслимниг ду).\n610. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаза хьожа йогIург хьокхура аса - цо ихьрам дехкале хьалха а, цо ихьрам даьстиначул тIаьхьа а, хьажцIенна гонаха тIаваф дан дагахь волуш а» (ал-Бухари: 1539, Муслим: 1189).\n611. Iусман ибн Iаффана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Ихьрамехь волу хьажо бакъо йолуш вац - я шена махбан а, я кхечуна махбан а, я зуда еха а» (Муслим: 1409).\n612. Абу Къатада ал-Ансарис (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а), хьаж (ихьрам) дихкина а воцуш, акха вир лацаран хьокъехь долучу дийцарехь дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ихьрам (хьаж) дихкина болучу шен асхьабашка хаьттира: «Шух цхьаммо а омра динерий цуьнга - (варрийн) гIеранна тIелата аьлла, я цхьана а кепара къедораш а (динерий аша)?». Цара жоп делира: «ХIан-хIа». Цо элира: «ХIета, диссина жижиг дIадаа аша»» (ал-Бухари: 1824, Муслим: 1196).\n613. Ас-СаIб ибн Жассам ал-Лайсис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина. Цкъа деана АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) акхачу виран жижиг деллера цо. Оцу хенахь АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ал-Абваэхь я Вадданехь вара, ткъа цо и жижиг схьацаоьцуш юхаделира. Жижиг схьацаэцаран бахьанехь асхьабан юьхьа тIехь халахетар а хааделла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Дера, бакъдолуш, оха юха-м лур дацара хьуна и, тхаьш хьаж (ихьрам) дихкина ца хиллехьара» (ал-Бухари: 1825, Муслим: 1193).\n614. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Дийнаташна юкъахь пхеа тайпана хIума ю, царех хIора а зене (бохаме) йолуш. Мухха делахь а, ен мегаш ю (и пхи хIума) - хуьлда уьш дезачу лаьттана тIехь а, иштта цунна арахьа а. Ткъа уьш ю – сту лоцу гезг, мохмуьйлург (маккхал), къиг, дахка, хьерадаьлла жIала» (ал-Бухари: 1829, Муслим: 1198).\n615. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), ихьрамехь а волуш (хьаж дихкина а волуш) цIий даьккхира» (ал-Бухари: 1835, Муслим: 1202).\n616. КаIб ибн Iужрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIевигинера со, сан юьхьа тIехула охьаоьхуш мезий а долуш. Ткъа (и сурт гиначу) цо элира: «Суна-м, дера, ца хаьара оцу жуккарша хьо оцу кепара хьийзош вуйла. УьстагI хила агIо буй хьан?». Аса жоп делира: «ХIан-хIа». Цо элира: «ХIета, кхаа дийнахь марханаш кхаба я ялх мисканна хIума яае, хIора мисканна ах сахь а кхачош»» (ал-Бухари: 1816, Муслим: 1201).\n617. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Макка яьккхиначул тIаьхьа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), нахана хьалха дIа а хIоьттина, АллахIна хастам а бина, АллахI ваз а вина, цул тIаьхьа элира: «Боккъалаъ, АллахIа Макки чу ца дуьтуш пийл сацийна, амма Шен элчанна а, муъма нахана а оцу гIалина тIехь толам баккха аьтту бина Цо. Сол хьалха хиллачу цхьанненна а Маккахь тIом бан магийна хилла дац, ткъа суна цхьанна магийна оцу чохь тIом бан цхьана дийначохь цхьана сохьтехь. ХIинца дуьйнна дIа цхьанненна а магийна хир долуш а дац и. Кхузара экха (талларца) хьедан мегаш дац, кхузара къохцалгаш кегдан мегаш дац, кхузахь карийна хIума, и карийна хилар дIакхайкхорна а бен, схьаэца мегаш дац. Нагахь кхузахь хьеннан а цхьаьннан гергараниг вийнехь - шайн стаг вийначеран шиннах шайна луъург цхьа сацам тIеэца йиш ю». Оцу хенахь ал-Iаббаса элира: «ХIай, АллахIан элча! Оцу бехкамна юккъера хаза хьожа йогIу эрз дIабакхахьа, вай кешнаш дечу хенахь а, цIенош дугIучу хенахь а лелош болу». Цо тIетуьйхира: «Хаза хьожа йогIу эрз боцург» (ал-Бухари: 3433, Муслим: 1355).\n618. IабдуллахI ибн Зайд ибн Iасима (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ИбрахIима дIакхайкхийна Макка - йихкина хилар, цигарчу бахархошна доIа а дина цо. Ткъа аса дIакхайкхадо Медна - йихкина хилар, доIа а до аса: хIокху гIалара хIора мудд а, хIора сахь а ИбрахIима Маккарчу бахархошна доIанехь дехначул шозза сов (беркате даккхар доьхуш)» (ал-Бухари: 2129, Муслим: 1360).\n619. Абу ТIалибан кIанта Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Меднара дихкина латтанаш - Iайр (ломанна тIера) Савр (ломанна тIекхачалц) юккъехь дерш ду» (ал-Бухари: 6755, Муслим: 1370).


Темиртау - Алеппо - Вена. Шемахь тIом бинчу казахстанхочунна набахтехь даккха 12 шо хан тоьхна Австрехь\nТемиртау — Алеппо — Вена.\nТерроризмаца доьзна зуламаш лелийна аьлла, набахтехь даккха шена тоьхна 12 шо доккхуш ву Шемахь тIемаш бина Казахстанан вахархо Арчаков Мохьмад. Венехь дов хаьттира цуьнан. Казахстанан Iедалша дехар динера, шайн вахархо схьавоьхуш, амма дуьхьало йира Австрино бохуш, яздо Казахстанан Азаттык Радионо.\nАрчаков Мохьмад Австрерчу набахтехь хан токхуш волу цхьа ах шо хан а ю. Казахстанера схьаваьлла 30 шо долу жимстаг, Австрехь лаьцна, Венерчу кхелахошна хьалха хIоттийра стохка Мангал-баттахь. Цигахь вехаш вара иза, шена тховкIело а ехнера цо. Бехккъасторхойн кхело луьстуш дара цуьнан гIуллакх, хIунда аьлча, Шемарчу эскархошна дуьхьал герз лелийна ца Iаш, Арчаков бехкевора стаг вен гIортарна а.\nАвстрин хаамийн гIирсаша яздарехь, цунна дуьхьал дехкинчу бехкашца 10 шарера 20 шаре кхаччалц, я велла дIаваллалц набахтехь яккха хан кхачайора цунна. Темиртаухь вехаш хиллера Арчаков юьхьанца. ХIинца а цигахь ехаш ю цуьнан нана.\nАрчаков вевзаш хиллачо бахарехь, массо а санна жимстаг вара иза а, кхин тIех даьлла хIума а доцуш шеца. Ша цецваьллера боху цо, шеца цхьана классехь доьшуш хиллачу цуьнан сурт полисхоша лоьхучийн тептарехь гича а, хаамийн гIирсашкахь терроризмана иза бехкевеш ву аьлла, яздича а.\n- Кхиндолу бераш а санна вара иза а. Школехь 3-нна доьшура цо. ТIаккха, 2012-чу шарахь дара иза, я 2013-чу шарахь дара- дуьхьал кхийтира иза суна, маж охьа а хецна, коьртахь пес а йолуш. Тхо долчахь массо а бусулбанаш ма лелий иштта. Цхьанхьара-м ша цIа веана бохура цо. Цул тIаьхьа масех шо даьлча газета тIехь дийшира ас, террорхо санна иза лоьхуш ву аьлла. 2017-чу шарахь къоман кхерамзаллан урхаллан белхахоша тIекхайкхира со цунах лаьцна хеттарш дан. Тхан йоллу классера иза цхьаъ вара, оцу гIуллакхашна юкъа вахана. Адамо ша лохуш ма бу шен некъ. Цхьаммо корта дIабаьхьна ма хилла цуьнан, ша цига воьдуш ван а ма вац. Дахарехь цхьаъ лелош хила везаш ву стаг. Нагахь санна, кетIахь кегийрхой вовшахбетталуш, хевшина Iийча, царна цхьаъ тIевогIу, болх бе шайца олу. Нагахь санна, стеган дахарехь дерриг а дика делахь, иза цхьанхьа а ваха гIертар вац. Шен цIе ца яккхар а дехна, иштта дийцира Арчаковца цхьана доьшуш хиллачу жимчу стага.\nАзаттык Радионо схьалехира Арчаковн нана, амма иза дуьхьал хилира къамел дан. Бакъду, шен кIантера даьлла бохург "цо дина хила йиш яц" аьлла, дIахьедира цо. Нанас бахарехь, Мохьмад 6 шо хьалха Европе дIа а вахана, цигахь "ваха виссинера, доьзал а кхоьллина".\nШЕМА — УКРАИНА — АВСТРИ\nАрчаков Мохьмад лоьхуш волу цхьа шо хан хилла а ца Iара. Юьхьанца меттигерчу полицино лийхира иза, зорбанашкахь цунах лаьцна яз а деш. Цул тIаьхьа республикан тIегIанехь. Эххар а Интерполехула лаца кхайкхийра иза.\nЦуьнца цхьана хIетахь дуьненаюкъарчу лехамашкахь вара Карагандинскан кIоштара кхин а пхи вахархо. Бара царлахь РахметовгIеран вежарий а. Жимахверг тIаьхьо йийсаре лаьцча Казахстанан къайлахчу сервисаша даймахка валийра Шемара. Карагандан кхело набахте хьажийна иза исс шарна.\n"Террорхойн организаци юкъа нах ийзорна" аьлла, бехкала воьллира Арчаков а, РахметовгIеран ши ваша а санна.\nТIаьхьо кхелан дийцаршкахь къаьстина ма-хиллара, Шемарчу тIамех интерес кхеттера Арчаковн 2013-чу шарахь. ХIетахь вахара иза Москвахула Стамбуле а кхаьчна, цигара дIа Гергарчу Малхбале. Шемахь Iаморашкахь хиллера иза. Иштта цо карадерзийнера тIом бар а, кеп-кепара герз тохар а, лелор а.\nТалламчийн версина тIе а товжуш, Австрин зорбанаша яздора, 2013-чу шеран Марсхьокху-баттера 2015-чу шеран Лахьан-батте кхаччалц масийттазза Шема вахана хиларх Арчаков. Цигахь пачхьалкхан президентан эскаршна дуьхьал тIемаш бина ву иза, "Исламан пачхьалкх" шех олучу организцина ваIда динчу "Кавказан Эмират" цIе йолчу тобанхошца. Иштта цо дакъалаьцна Хаританехь а, Алеппохь а лаьттинчу тIемашкахь а.\n2014-чу шеран Дечкен-баттахь Туркойчу юхавогIура иза, "саццаза бинчу тIемех меттаван". Юха а цхьа хан яьлча Шема дIаваханера. Пачхьалкхан къилбаседанехь боьлхучу тIемашкахь чевнаш йира цунна. Цул тIаьхьа шена дарба хиллачул тIаьхьа кхин юха а ца ваха веддера иза Украинехула Австри.\nХIУН ДАРА ЙОЬДУЧУ КХЕЛЕХЬ\n2017-чу шеран Зазадоккху-баттахь Казахстанерчу къайлахчу сервисаша хаам бинера Австрин Конституци Iалашъяран а, терроризмаца къийсам латточу а Федералан урхалле, церан пачхьалкхехь вехаш тIемало лаьттина стаг хиларх шеконаш ю шайн аьлла. Куьгийн таммагIашца а, суьрташца а къаьстира, вуьйцург лехамашкахь волу Арчаков хиллийла.\nТIаьхьа гIуллакх луьстучу заманчохь хиира, Арчаков 2015-чу шарахь дуьйна Австрехь вехаш хилар. Ша дуьненчу валарх харц кехат хиллера цуьнгахь, иштта машен лелон бакъо а хиллера харцонца.\nАвстрин зорбанаша дийцарехь, шен доьзалца цхьана вехаш хиллера Арчаков, цхьанхьа а балхахь а воцуш, амма социалан ахча а кхачош хIора баттахь. Шена тховкIело йоьхуш, чуделлачу кехат тIехь билгаладьккхина хиллера цо, динца доьзна Оьрсийчохь тIаьхьабевлла лелаш бара шена аьлла.\nКхелехь прокуроро дIахьедарца, ша Австри сехьа а валале, дозаллица социалан машанашкахь зорбане даьхна хиллера Арчаковс Шемахь даьхна суьрташ. Шена йинчу чевнех а цхьана дийцина хиллера цо масех онлайн-контакташкахь, "террорхойн организаци язъеш хиллера цо, цуьнан могIарш дуза Iалашонца".\nДерриг а Арчаковс тIе ца дуьтура. Цо чIагIдора, ша "Кавказан Эмират" тобанехь хилар, амма даIишхойн идеологина "тIетайна вацара" ша бохуш. Меттигерчу бахархошна гIо дан ваханера ша аьлла цо Шема. Иштта бакъ ца динера цо, ша адамашна герзаш диттина бохург а. ХIаваэ кхийсара ша герз аьллера цо, "мостагIчун эскарш къахкош".\nСтохка Мангал-беттан 27-чохь кхело шен вердикт йовзийтира. Эха дийнахь вовшашца дагабийлинчу бехккъасторхоша Арчаковн дохковалар къобалдеш, хьесап дира, билггал стаг вен иза гIоьртина хиларх тоьшаллаш цахиларх.\nЦунна кхайкхийна 12 шо хан хаамийн гIирсаша тIех кIеда таIзар ду элира.


IV дакъа. Доьзал а, бераш кхетош-кхиор а — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nНохчийн ширчу цIерашкахь шайн маьIна атта дан йиш йоцурш а нисло: божарийнаш — Моьсаг, Аказ, Очча, КIуштани, Теса, Хьама, ГIубач, Довт, и. дI. кх. а; зударийнаш — Пера, Таху, Баху, Заху, ШайлагIаз, ГунегIаз, и. дI. кх. а.\nБаьччин цIе — Аьрзу…\n— Дала беркате доьзалхо войла!\n— Дала дукха вахавойла!\n— ВорхI вешин ваша (йиша) войла!\n— Хьо вехийла Органна чо баллалц!\n— Хьо вехийла цицигана маIа яллалц! — царах терра кхин а.\nИ мухха делахь а, нахана хьалха шен бер хьастар, кара лацар, ура-атталла цуьнан тидам бар а гIиллакхехь дац вайнехан Iедалехь. Къаьсттина цунах ларлуш хилла да. Бакъду, беран дахарна я цуьнан могашаллина кхерам хилча, гIиллакхаш лелор тIехь дац стагана. Цигахь милла велахь а, берана (муьлххачу стагана а) орцахвала веза. Цундела С. Бадуевн цхьана дийцарехь марда хьалха ву аьлла, шен бер кIелхьара ца доккхуш, нанас гIу чу дожийтар, — иза гIиллакх дац, иза къизалла ю (и тайпа хIума-м дахарехь хир ду аьлла а ца хета, яздархочо шеггара кхоьллина ду иза).\n«ВорхI-бархI шо кхаьчна тхо долуш, хIаъ. Цу хенахь дуьйна схьа дуьйцура тхуна дас хабарш, тхо наьIара улло хьала а хIиттадой. Цкъацкъа вицлой, чIогIа лоьра тхоьга, шух нах хир дац, хIумма а хир яц шух бохуш. ТIаккха шен денда вуьйцура. Иштта берриш а буьйцура цо тхуна, ворхIе да а. «Къа дац ткъа цу нехан, — олура цо, — шайна вонна ала а дош ца дуьтуш чекхбевллачу, цхьа ледара тIаьхье а кхиъна хIаллакьхилча… Ду. Вайн цIе йоккхучу хенахь церан цIераш ма йовлу, хьенеха-минехан кIант олий. Беллачу нехан юьхь лара ма еза. Шен орам бовза ма беза стагана, иза мичара схьабогIу хаа ма деза. Шен гай, дегI лардича, къонаха чекхвер вара баьхна-кх хIума хуучу наха. Гай а хала ма ду. Комаьршо хила ма еза къонахчуьнца… Буй дIабостуш хила беза, хецца дIабостуш. Йоллуш чIир а ца хилча, нисдан дезаш дов ца хилча, шуна хIун хала ду нах хила. Комаьршой, гIиллаккхий шуьца хилчхьана, шу чекхдевлла-кх…».\n— дас хьехам бо берашна, «дера», «дов деш», хIунда аьлча, дай аьлла хIума беран кхетамо дIа ца лаца тарло;\n— дас шен денда а, ворхIе да а хьахаво, берашна царна хьалха долу жоьпалла довзуьйтуш. Цуьнца цхьаьна дас берашна хоуьйту уьш шайна луъург лелон «маьрша» доций, царна тIехь дайн сий лардар а дуйла;\n— дас билгалдоккху, шена хетарехь, стагана уггаре чIогIа оьшург: комаьршалла а, гIиллакх а. Цо иштта стагана уггаре хала ю аьлла хета киртигаш а билгалйоху (чIир, такха ца даллал доккха декхар);\n— кхузахь дас шен хьехамца а, шен дай хьахорца а ша тайпа кхетаман болх бо берашца. Ткъа уьш кхетош-кхиорна тIехьажийна хилла хьалха заманахь нохчийн доьзалехь дас, нанас, дендас, денанас, кхечу баккхийчу гергарчара мел олу дош а, мел боккху ког а, мел ден гIуллакх а.\nЦхьаболчу доьзалшкахь лелош гIиллакх ду: жимчу беран дуьххьара хедийна мIараш Къуръан юкъа йохкуш — Iеламстаг хилийта, чорха чу кхуьйсуш (йоьIан мIараш) — хIумнаш тега говза хилийта… Шайн бер хьанала къахьоьгуш, дика адам кхиийта, цуьнан дахар ирсе хилийта лаам бу дас-нанас оцу гIуллакхца гойтург. Амма бусалба дино тIедиллина хIума-м дац иза.\nБер жимма доккха хилча, нанас иза Iамош хилла массо а дикачунна, цIена лела, ялтин хама бан. «Бепиган цуьрг охьа ма дожаде, цу тIе ког ма баккха; яьгна хIума йиъча, майра хуьлу; еттинчу хьаьжкIан бух биъча, ницкъ болуш хуьлу, бохь биъча, хаза хуьлу; пхьид йиэ мегар дац, и йийча, етт ле; нуй тоха мегар дац, и тоьхча, ирс дов…», — бохуш, хьехамаш гуттар а беш хилла нанас.\nБоьрша бер гIеххьа хьалакхиъча, цунна тIекхочу доккха де — сунтваран де. ХIора бусалба стеган декхар ду шен кIант ламазна кийча хилийта сунтвар. Цхьадолчу бусалба къаьмнийн — масала, Iаьрбийн — боьрша бер дина дукха хан ялале деш ду иза. Ткъа нохчийн Iадат ду и гIуллакх беран ворхI шо кхачале чекхдоккхуш. КIант сунтвечу дийнахь, уьстагI а боьй, нах а кхойкхий, мовлад а йоьшуьйтуш, мерза яахIума а йой, цунна тIера сагIа доккху.\nБеран ира хьекъал, кхетам кхиорна тIехьовсийна хилла царна Iамадо дагардарш а, тайп-тайпанчу ловзаргашкахь олу дешнаш а, хIетал-металш а. Къаьсттина берийн хьекъал кхиош хилла «Хаттар — жоп» бохучу бустамехь долчу хIетал-металша. Царах цхьаъ далор вай кхузахь:\n— ДIо йоьдург хIун ю?\n— Iаьржа-Iаьржа къиг ю.\n— Цуьнан багахь хIун ю?\n— Боча-боча бIар ду.\n— И охьадожахь хIун дер?\n— КIела палс лоцур.\n— Палс батIахь хIун дер?\n— Маха каглахь хIун дер?\n— Пхьере хоттуьйтур…\n— Цхьаъ хIун ду?\n— Цхьана сил мерза хIун ду?\n— Шиъ хIун ду?\n— Шина бIаьргал сирла хIун ду?\n— Кхоъ хIун ду?\n— Кхо ког болу гIант хIоттийнчохь лаьтта.\n— Диъ хIун ду?\n— Биъ са болу гIала йоьггIинчохь лаьтта.\n— Пхиъ хIун ду?\n— Пхеамма вихкинарг цхьанна васта хала хир ду…\nГуш ма-хиллара, ишттачу къийсадаларша а, хIетал-металша а беран хьекъал кхиош хилла, ткъа кхечу ловзарша — тIахъаьлла хилар, ницкъ, майралла. Кхуьуш догIучу берашна къаьсттина доккха зер хилла кешнашка куй билла вахар. Цунах лаьцна дуккха а дийцарш а ду вайнехан. Куй билла воьдург кхерон кIелонаш еш меттигаш нислуш а хилла кхечу бераша. Ткъа вукхуьнан декхар — хIуъа шена дуьхьал хIоттарх, вуха ца волуш, воха ца вухуш, шен Iалашоне дIакхачар. Цхьамма охьабиллина куй схьабан воьдуш хилла кхин кIант.\nБерана мотт ма Iемми, «Бисмилла» даккха Iамош хилла. ХIума яа охьахиъча: «БисмиллахIиррохьманиррохьийм! Везандела, маьрша яийталахь, могаш лелийталахь»; йиъна ваьлча: «АлхьамдулиллахI! Дела, хьуна хастам бу!» — ала Iамош хилла. Ткъа ворхI шо кхаьчча, Элчанан — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — хьадисо ма бохху, ламаз Iамадо берана.\nБерийн ловзарех къаьсташ ду догIа дехар — «къоршкъури» цIе йолу шира ламаст. Иза, хетарехь, дукха хьалха, Iесачу заманахь кхолладелла гIиллакх ду. Бусалба дин чIагIдаларца хийцабелла цуьнан чулацам, ткъа ша гIиллакх дисна. Иза иштта ду: догIа ца догIуш, йокъа хIоьттича, бераш цхьана эвла йисте гулло, шайх цхьанна тIе яккхий яраш я дечиган генаш ухку цара, буьххьера дIа а доьхкий. Иза юкъа а хIоттавой, юьртахула дуьйлало бераш, хIора наьIарга хIуьттуш, шайн илли а олуш:\nБерашна дуьхьалъяьллачу хIусамнанас генашна бухахь воллучунна тIе хи туху (и мосазза туьйхи, важа, кхосса а луш, вегало), сагIийна хIума а ло — ахча, хIоаш, стоьмаш, марзаллаш… Суьйранна, я юьртах шаьш чекхдевлча, бераша шайна делла сагIа доькъу, генашна бухахь хиллачунна алсам а кхачош.\nИштта сагIа доккхучохь гулбеллачу Iеламнаха, юкъараллехь сий-ларам болчу баккхийчара довзуьйту пхийтта шо кхаьчначунна тIедужу декхарш, ловцаш бо, совгIаташ до… Пхийтта шо кхаьчнарг юкъаозаво шайца цхьаьна Далла Iамал ян: жамIатца ламаз дан, зуькаре, мовлад ешаре, и. дI. кх. а. Гулбаларна «бехке» волчуьнга, цуьнан хааршка хьожжий, дакъалоцуьйту: ламазна кхойкхуьйту, сураташ доьшуьйту, салават дуьллуьйту… Баккхийчара иштта тидам баро пхийтта шо кхаьчначунна шен хенан жоьпалла довзуьйту, сихха керлачу декхарийн дахаре вала аьтту хуьлуьйту.\nОцу зерех чекхваьллачо дакъалаца дезаш хилла кхечу къовсамехь а. Ши жима стаг, настарийн голанех ши кахьар а йоьхкий, хьалхаваларх водуш хилла, буса а, дийнахь а ца соцуш, кхаа юьртах чекхваллалц. ХIуъа хиларх, тIаьхьа жIаьла даларх, я цхьамма герз я мохь тохарх, орца дохуш хиларх, вухахьажа йиш а ца хилла, хIунда аьлча, и дича, са кIезиг долуш а, кхеравелла а лоруш хилла. Оцу зерах чекхваьллачунна секхаIад, тIаьхьуо — топ а лелон бакъо луш хилла.\nКIант кхиъна ваьлча, цуьнан бакъо ю зуда яло,ткъа кхиъна яьллачу йоьIан — маре яха. Кегийрхошна вовшийн довзар, дукха хьолахь, нах гуллучу меттехь хуьлуш хилла: хийистехь, белхешкахь, синкъерамехь, ловзаргахь… Дуккха а нах вовшахкхеташ, къайле хила йиш йоцуш меттигаш ю уьш. Нохчийн гIиллакхо тIедуьллу кIентан, йоьIан юкъаметтигаш тешаш болчохь хилийтар, теш воцуш цхьаьнакхетар – и осала лоруш а, магош а ца хилла.\n«…Кху хина пурх шина а агIор тIебогIучу новкъахула кегийчу наха, хитIа а кхуьйлуш, шайн дой суьйранна чудерзо чехкка цIа кхуьйлура. Царах цхьаболу кегий нах, кегийчу берашка шайн дой цIа а кхуьйлуьйтуш, хийистехь а соьцура. Уьш боцурш, кхин дуккха а кегий нах кху хитIа баьхкина бара, хIинцца хитIа оьхуш дуккха а мехкарий хиларна. Цу зудаберашца кегийчу наха, куьйгаш а туьйсуш, маьI-маьIIехь къамелаш дора. Церан дешнашна дуьхьало ца еш, церан массо а дашна дуьхьал там беш, зудабераш, чIогIа царах са а къералуш, гIадъоьхуш доьлура. Цу зудаберийн чамеш кIудалех детталуш, цIестан гIовгIанаш а яра хезаш. Кху юьрта юккъехула чекх а буьйлуш, хина дехьий-сехьий оьхучу кегийчу наха, цу зудаберашна тIекхаьчча, шайн дой тIетуьйсуш, еттачу шодмийн татанаша хийист наг-наггахь екайора. Цу хьешийн дешнашна а зудабераша дуьхьало ца йора. Царах цхьамма «йоI, йолахьа соьга маре» аьлча, йоIа, шена иза дуьххьара гуш воллушехь, «дера, йогIур ю-кх со-м», — олура. И зудабераш, шайн къамелаш ца хадош, меллаша хих кIудалш а юзий, юхадахка, чехкка цIа оьхура. Уьш цIа а ихина, шаьш бисча, кегийчу нахах наггахь волчо олура: «Дала хIун боху-м ца хаьа, бакъду, и жима кIорни нахе далийта безам бац сан». Цул тIаьхьа кхечо олура: «Вешан дагахь долу зудабераш вайна кхачо бен, вай цу Дала кхоьллина а дац, шек ма довлалаш, кIентий». Иштта шайн жималлех сакъералуш болу и кегий нах, цу дешнех синкъерам болий, гIадъоьхуш, куьйгаш вовшах а детташ, буьйлура».\nХийистехь йоI евзаш а, цуьнгара цкъа хьалха дуьненан синкъераман, тIаьхьа — дуьненан тIаьхьалонан дош доккхуш, кара хIума йоккхуш, хан юьллуьйтуш а хилла. ЙоIа кара луш йолу хIума — пIелгах юллу чIуг, я сахьт, я йовлакх хуьлуш хилла. Цу хьокъехь халкъан мехкарийн эшарехь боху:\nМамина хуур ду. —\nСан дегIан сий ма дов. —\nСан дашах хьо тешахь, —\nСан дашах ца тешахь, —\nЗахалонан юьхь йолаяла тарлуш ду синкъерамехь а. Нохчийн синкъерам — иза кегийрхой вовшашна довзийта вовшахтухуш меттиг хилла, кхочушбан безаш шен билггала лехамаш а болуш. Синкъерам дIакхехьаран некъаш тайп-тайпана ду Нохчийчоьнан тайп-тайпанчу кIошташкахь. Царах цхьаннах лаьцна дуьйцур вай.\nСинкъерам белхица, ловзарца цхьаьна а, хьаша веъна аьлла цуьнан сийнна а, иштта духхьалдIа кегийрхойн самукъадаккха а беш хуьлу. Оцу тIаьххьарчу синкъераман билгалонаш иштта ю. Синкъерам бечу цхьана хIусаме гулло кегийрхой. Цхьана агIор — кегий нах а, вукху агIор — мехкарий а охьаховшу. Кегийчу наха а, мехкарша а цхьацца тхьамда хоржу. Кегийчу наха шина тхьамдех цхьаьнга я юкъалелачу зудчуьнга, шайна сакъера луу йоI билгал а йоккхуш, хаам бо. Цара иза массарна а хозуьйтуш дIа а олу. Цхьана йоIана тIе масех кIанта хабар дахьийта тарло. Важа массарна а «реза» а хуьлу цкъачунна. ТIаккха цхьа хан йолу, мехкарша эшарш а локхуш, кIенташа бегаш а беш, юкъа-кара хелхаран бал а боккхуш, кегийрхоша самукъадоккхуш.\nКхин цхьа бакъо а ю оцу синкъерамехь ларъян езаш: «Хьаша — хьешана ца кхочу!» И хьешо хьешаца сакъера йиш яц бохург ду. Хьешо юьртахойх къасто веза кIант.\nБилгалдаккха деза, и тайпа синкъерам дIабахьаран кеп Нохчийчохь массанхьа а цахилар. Масала, Органца йолчу ярташкахь йоIана тIе дохьуьйту хабар а, цо делла дош а хууш кхоъ бен ца хуьлу — шен лаам дIакховдийна кIант а, юкъалела зуда а, дош делла йоI а. Чохь болчарна хууш ца хуьлу мила хьаьнга сакъоьруш ву, цундела синкъерам шина гоне бекъа а ца ло, «сов берш» ара а ца бовлу.\nЛовзар-синкъерам мелла а къаьсташ хуьлу. Уггар хьалха из доьзна ду ловзарехь дакъалоцуш дуккха а адам хиларца. Цуьнга хьаьжжина, ловзар-синкъерамехь низам латтош берш а алсам хуьлуш хилла: тхьамда а, цуьнан ши хьадалча а, гIоьнчий а, човс а… Тхьамда а, цуьнан гIоьнчий а баьрччехь хIоттийначу стоьла хьалха Iаш хуьлу. Царна хьалхарчу шуьнехь хуьлу тайп-тайпана кхачанаш а, вахош доцу маларш а, юккъе хIоттийна кхехкийна нIаьна а, бага цигаьрка а йоьллина. Тхьамдас ловзаран низамна тIехь Iуналла латтадо. Цуьнан омранаш кхочушдеш хьийза хьадалчаш (уьш жухаргаш хила а тарло). Масала, цара тхьамдина тIевалаво цо цIе тоьхна стаг. Оцу стагера яьллачу «ледарлоне» хьожжий, тхьамдас цунна гIуда а туху ахчанца я цхьа гIуллакх кхочушдан.\nТуьтмIаьжгаш а йоьхкина, яххьаш къайлаяьхначу жухургаша тайп-тайпанчу хелхарчийн амалш беламе яхар, «мехкарех» хелха бийлар, илли аларан кеп хIиттош, Iиттарш еш, гIовгIанаш яр, — ерриге а забарш ловзарехь гулбеллачеран самукъадаккхарна лерина ца Iаш, керла кхоллабеллачу доьзална «бIаьрг ца хилийта» лелош а ю.\nКегийрхошна вовшийн довзар синкъерамашкахь, белхешкахь, ловзаршкахь хилахь а, йоIера маре ян дош даккхар, кара хIума яккхар, хан йиллийтар я хийистехь, я ирахьIачохь хуьлу. ИрахьIер — кIанта ша тIехьийза йоI цхьанхьа, цуьнан лулахой я цуьнан гергара нах болчу чу а кхайкхина, цуьнца къамел дар ду. ИрахьIачу хенахь йоI, кIант шаьшшиъ хила йиш яц. ЙоIаца зударех цхьаъ, я кхиъна йогIу йоI хила еза, ткъа кIантаца накъост хила а тарло, ца хила а тарло. Вай билгала ма даккхара, шимма къамел дечу хенахь теш хилар — иза нохчийн оьздангаллин бохон йиш йоцу лехам бу.\nДуьненан синкъерам лелон кIант маьрша витахь а, зуда ялорна тIедаьлча, кIентан дас-нанас, гергарчара жигара дакъалоцу оцу гIуллакхехь. Уггар хьалха йоьIан да-нана, орам толлу… «ЙоIана — цу лаха, кIантана — хIу лаха», — боху нохчийн кицано. ЙоIана яха меттиг, ларош, хьал-бахам («цу») болу стаг, ткъа кIантана шен схьаялар дикчу нахах долу («хIу») зуда лаха бохург ду иза. Яло къасточу йоьIан нене хьожжий сацам тIеоьцуш а хилла, дукха хьолахь, захало хьахийнчара. Цунах лаьцна ду халкъан дийцар.\nЦхьана йоIана тIехьийзаш хилла цхьа кIант. ЦIеранаш реза ца хилла и ялаяйта. Шен нана ерриг хир ю иза а, нана дика стаг яц бохуш. КIант шаьш бохучунна реза ца хилча, цара цхьа хьехар дина цунна. Цара ма хьеххара, хийисте а веъна, цигахь долчу цхьана дитта тIе говр хехка ваьлла кIант. «Хьо хIун дан гIерта?» — хаьттина цецъяьллачу хIара тIехьийзачу йоIа. «ХIара говр дитта тIе яккха гIерта-кх», — жоп делла кIанта. «Ой, ахь хIун дуьйцу, говр муха йолу дитта тIе?» — кхин а чIогIа цецъяьлла йоI. «Кхуьнан нана-м йолура дитта тIе, кхуо хIуъа дахь а», — аьлла кIанта. «Нана яьллехь-м, иза а ер ю хьуна», — жоп делла йоIа. Цунах хиъна кIантана шен гергара нах бакъ буйла.\n«Захало дийнахь стогар а латабай диэ», — боху халкъан хьекъало.\nЦундела зуда ялочу кIентан гергара зударий боьлхуш хилла и йоI ехачу лула-кула, иза зиэран Iалашонца. Халкъан дийцар ду: цкъа иштта йоI зиэн бахначу наха лулахойн йоI яхийтина шаьш яло билгалйинарг ехачу хIусаме: «ЯахIума еш ца тоьънера шайна, хьакхош тIаьхьа дисина дама делахь, и даийта», — аьлла. «Ша юучунна оьшшург бен хьакха а ца до, шуна эшахь, юха а хьакха-м дийр ду ша», — жоп деллера йоIа. Цунах дика хIусамнана хир юйла цу жоьпах хиънера и зиэн баханчарна.\nХетарехь, и тайпа захало даран кеп нохчашна юккъехь кхоллаелла билггала долу исторически хьелаш бахьанехь а. Гуттар аьлча санна, тIемаш беш, цундела къеллехь бехачу нохчийн массеран а аьтто ца хилла бертахь захало деш оьшу харж ян хьал. Цундела и стеган дахарехь Iаламат мехала гIуллакх — доьзал кхоллар — мелла а аттачу даьккхина.\nБилгалдаккха деза: иштта захало дIадоьрзуш хилла, йоI реза а йолуш дина хиллехь. Захалонехь йоьIан лаам хилла коьрта, иза лоруш, ура-атталла дай-наний шайна хетачунна тIера духадолуш а хилла. «ЙоIа ша хадийннарг бу цуьнан мах», — боху халкъан кицано а. ЙоIа бинчу харжамна тIетар — шен хиндолчух долу жоьпалла уггар хьалха цунна шена тIехь хилар къобалдар ду.\nКIант вича я нускал далош, —\n— Вай-ма, кIентий, нохчий дай!..\n— иштта гина поэтана Кибиев Мусбекана нохчийн ловзар.\nНускал кел чоьхьа даьлча дуьйна дIадуьйлало иза зуьйш а, цуьнан хиндолу дахар ирсе хилийта а деш долу гIуллакхаш. Марзахойн зударех цхьамма нускална бага шекаран бIелиг я каьмпет юьллу — мотт мерза хилийта. Цунна хьалха куз а тосу, нуй а кхуссу — нускало куз хьалаоьцу, нуй неIарна тIехьа дIахIоттабо, ша чохь дан дезарг хууш хилар гойтуш. Нускална кара жима бер (кIант) ло, иза хIу дебош хилийта.\nЛовзар дIадоьдучу хенахь, сонехь оьллинчу чекхъхьаьжча са гучу кIайчу кIадина — кирхьанна тIехьа лаьтта нускал. Чугулбеллачу марзахоша цхьацца бегаш а бо цуьнца, амма иза дуьхьал йистхила йиш йолуш яц, йист а ца хуьлуш, мотт кхаба дезаш ю, шега бастийтталц. Марзахоша — кегийрхоша ловзар долуш а, цул тIаьхьа а мотт бастийта тарло, нускале хи а доуьйтий, и мала пурба дехарца. Нускало, сих а ца луш, пурба ло хи мала. Вукхара, баркалла а олий, ахчанца совгIат а до нускална, декъалбо керла кхоллабелла доьзал.\nТкъа ша мотт кхабаран маьIна, Iилманчас Алиева Заринас дийцарехь, иштта ду: ден цIа а дитина, керлачу доьзале ша йогIуш, шен мотт «дIабоьхку» йоIа, цуьнца цхьаьна шен ден цIахь хилла гIиллакхаш а, бийцина мотт а, амалш а «дIайоьхку», — керлачу доьзалан мотт, гIиллакхаш, амалш Iамош, оцу доьзалх «дIаиэн», таръяла нигат долуш.\n«Наггахь, сайн сагатделча, хIокху зудчуьнга (наха Макка олу кхунах, аса-м Байсари а, ЦIахьпато а, Пурстоп а — сайн сакъерадаларе терра йоккху цу кхааннах цхьаъ) юург а кечйойтий — кIайчу демах шури тIехь худар я кIалддаьттий, галнашший (тхайн йоцчу церг-кхеле хьожжий), кхойкхий, ГIайтакъа схьа а валавойтий, йоккхачу, шуьйрачу паднара тIе дехьий, сехьий, шишша-кхоккха гIайба букъа тIехьа таIош, дIа а нислой, вехха вела а воьлуш, къамелаш а деш, дахнарш а хьехош, хан йоккху охашимма цхьаьна».\nЗуда ялийна цхьа-шиъ бутт (я ахшо, шо) баьлча, кIант бов воккху. Бовваккхар — иза керла доьзал, шен хIусам а, шен кхача а, шен даьхни а, боккхачу доьзалх схьакъаьстина шен бохча а, нагахь юьртахь дехаш хилча, дуьйш-дерзош латта а долуш, ша баха хаар ду. Аьтту хилча, ма хуьллу сиха деш хIума а ду иза, хIунда аьлча, цатемаш а, весаш а, дукха хьолахь, цхьаьна Iаш кхоллало боккхачу доьзална а, керла кхоллабеллачунна а юккъехь.\nАмма кIант бовваларх, иза шен дена-нанна хьалха долчу декхарех мукъаволуш вац. Мелхуо а цо шен деца-ненаца лелон гIиллакх совдала деза, хIунда аьлча, цхьаьна Iаш, зуда ялоле, тергал а ца деш хилла хIумнаш, хIинца ден-ненан дегнех кхеташ, васъеш а, наха чIогIа тидаме оьцуш а хуьлу. Доггах ден-ненан гIуллакхе хьожуш чекхвалар атта хIума а дац, цундела и дан ницкъ кхаьчнарш халкъалахь, сий деш, буьйцуш а хилла: «шен деца-ненаца дика хилла хьенех», «шен деца дика хилла минех», — бохуш.\nЗудчунна гучуяккхар санна, доккха зер ду и ялийначу кIантана невцалгIа вахар. НевцалгIа вахар керла хилла гергара нах бовзийтаран Iалашонца деш ду. Нуц стунцIа воьдуш, цуьнца цхьаъ-шиъ накъост а хуьлу, цара тайп-тайпана совгIаташ а хьо: шекар, чай, уьстагIа…\nИ тайпа гIуллакхаш хIинца нислур ду аьлла а ца хета. Амма вайн къомана советан Iедал долуш юкъадеъна, кхин цхьа вуон гIиллакх а ду невцалгIа вахарехь нислуш: малар дахьар («цхьа яьшка къаьркъий, цхьа яьшка конъяккий»…) а, иза невцо я невцан накъосто охьадуттуш, цигахь мийлар а. Ткъа иза доккха къа ду, Дала дихкина хIума а ду шен сийлахьчу Къуръан чохь. Ткъа Делан Элчас — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — и къаьркъа молучунна аьлла ца Iаш, и дечунна а, духкучунна а, цунах хьакхалучу иттех стагана а наьIалт аьлла. Оццул доккха къа, гIиллакх а дина, лелон йиш яц Делах тешачу наха.\nНохчийн къоман философехь доьзал дийнна цхьа дуьне лору, оцу Дуьненахь стигал — Да ву, латта — Нана.\nДада, дада, хьо — тхан стигал!\nКъинхетаман догIа — хьо.\nТкъа хьо воцчохь — йоккха чалх.\nНохчийн къоман хьекъалехь доьзал гIишлонца а бусту. Оцу гIишлонан тхов — да ву, ткъа цIенкъа – нана. «ЦIенкъа» боху дош шина дашах кхолладелла: «цIийнан» + «къа». Хьалха заманахь чуьра цIенкъанаш поппаран хуьлуш хилла, тIе боршам а хьокхуш. Цундела цу чуьрчеран къа, бала, гIайгIа, лаьтто хи санна, цIенкъано худу бохучух тешаш хилла нах. Ткъа нана цIенкъаца юстар, цо шен доьзалан массо а гIайгIа шен дагчохь худу бохург хила тарло.\nКъона латториш а — тхо!\nБусалба динехь ден-ненан сийдар тIедожош ду. Дала Къуръан чохь аьлла, Ша бохург а де, Делан Элчас — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — бохург а де, хьайн дас-нанас бохург а де. Цо гойту ден-ненан сий-ларам бар, стеган лааме хьаьжна доцуш, Дала тIедиллина декхар хилар. Цундела дийцаре дан йиш йоцуш, кхочушдан дезаш хIума ду иза. Бакъду, кхуззахь билгалдаккха деза: нагахь дас-нанас Дала ца магийна хIума де алахь, и дар тIехь дац доьзалхочунна.\nДелан Элчас — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — шозза хьахийна нана, ненаца дика хила олуш хьехар деш, кхозлагIа — деца а, ненаца а дика хила аьлла. Цо иштта а аьлла: «Ялсамани ненан когашна кIелахь ю». Оцу хьадисаша а гойту, доьзалхочун мел чIогIа хила беза ненаца болу лерам.\nИзза боху нохчийн Iадато а. Нанас: «Ас сайн шура хьарам йийр ю хьуна, ахь хьуо ледара гайтахь», — аьлча, цул боккха кхерам ца хилла кIантана.\nНана ларалал сов, цуьнан гергара нах — шен ненахой – ларар а тIехь ду стагана. «Ненахой, стунцахой ца лорург стаг вац», — боху нохчийн кицано. Оцу шина агIор болчу нахаца гIиллакх чIогIа лелон ницкъ кхочург дика цIе йоккхуш, хьахош хилла халкъалахь. Ишттачу цхьана къонахчух дуьйцу Бексултанов Мусас шен «Iаламат» цIе йолчу дийцарехь:\n«Цкъа цхьана кешнашна уллохула тIехволуш, Муртаз динара охьавоьссира, тIекхоччушехь. Юха дикка дIа гена а ваьлла, дойшка хиъча, ас хаьтти, оцу кешнашна тIекхаьчча, динара воссар хIун дара хьан, ва Муртаз аьлла. «Деллахь, хьенех, шарахь гергга вайн стуннана лаьттина яра цу кешнашкахь йоллу Хадишат, цунах бехк хетта-а охьа ма вели хьуна ша-м, — элира Муртаза, иштта ойланашна юккъехула санна, — цхьа масех бутт охашимма цхьаьна баьккхинчул тIаьхьа, стелахаьштиг а кхетта, кхелхира Хадишатан йоI, шу марша», — аьлла».\nИрс доцчу цу коша, —\nКа йоцчу цу тIаме, —\nБусалба дино а магош дац цхьа доккха бахьана доцуш (и бахьанаш билгалдаьхна ду) зуда йитар. Далла уггаре а ца дезнарг доьзал бохор ду, боху цхьана хьадисехь. Нагахь зудчунний, майрачунний юккъера лерам, кхин юха меттахIотталур боцуш, дIабаьллехь, исламо магош ду дIасакъастар. Амма и дIасакъастар а цхьана дийнахь чекхдолуш дац. Нохчаша: «Цхьаъ елахь — цхьаъ, … исс елахь — исс а цIе а тесна, йити», — бохург нийса догIуш дац бусалба динца. Кхо цIе тасар, юккъе хан а йолуьйтуш, дан дезаш хIума ду. Уггар а хьалха «цIе тесча» (зуда йитича), иза майрачун кертахь Iиэн еза цхьана баттахь, цIийнадас юург а латтош, шенна ехаш чоь а йолуш, цуьнца зудчун майрачуьнца хуьлуш йолу юкъаметтигаш а ца лелош. Цхьа бутт дIабаьлча, барт а ца хиллехь, ша дохко а ца ваьллехь, юха а «цIе тосу» майрачо. ТIаккха кхин цхьана баттахь а деха и шиъ цхьана кертахь. Юха а шен лаам хийца ца беллехь, майрачо кхоалгIа «цIе тосу». ТIаккха и шиъ вовшахкъаьста. Иштта хила деза зудчун, майрачун къастар.\nТахана, малар меллачохь, оьгIазвахханчохь, бехк-гуьнахь а доцуш, зударий цIа эхийтаро гIелдина вайн къам, цо эшам бо халкъан оьздангаллина, сица а, дегIаца а могаш тIаьхье кхиарна. ХIинца цхьаболчарна иэхь хета, зуда цIа хIунда яийтина аьлла хатта. Ткъа и хаттам цахиларо и гIуллакх эвхьаза а даьккхина, цо вайна доккха зен а до массо а агIор. Уггар доккха зен, ден-ненан барт ийгIича, беран духу дуьне, цуьнан дог, са шина декъе декъадалар: цхьаъ — ненаца, важа — деца, цунна ца евза ден я ненан марзо.\nДоьзал гIишлонца бустар кхидIа а даьхьча, хIусаман тхов латто аьрда бIогIам воккхах волу доьзалхо ву. Нагахь и кIант велахь, да дIаваьлча, цо шена тIелоцу шел кегийчеран доладар. Вуьшта хьалакхиъ-кхиънарг юьстах а волуш, шена охьа а хууш, шайн кегийчеран кIезиг бала болуш хилар — иза вайн къоман гIиллакх дац. Вовшийн доладар, вовшашка хьажар (къаьсттина баккхийнаш кегийчаьрга), дуьненчохь мел беха дIакхехьа дезаш, хIора нохчочунна тIехь долу декхар ду.\nМассарал а тIаьхьа ховша пхьуьйре, —\nЙоьIан хелхар — гIургIезачух ду.\nОьзда йоI — и дашо, дато гIала,\nДика кIант — и бохь лекха лам.\n«Iуьйрре гIатта, сан нус», — олий.\nТоьар ду чIепалгаш дича а…\nХьаьвзар ю-кха тхох, мехкарех, хIор…\nШи тхьамда: божарийн а, зударийн а — хелхадолу.\n— ДIаделла, сан нана, аьнгалин и кораш,\n— Ма дийца ахь суна Iуьйренца дайна гIан,\n— ДIаделла, сан езар, аьнгалин и кораш,\n— Диканна хила ду, со еха бахка ду.\n— Цу кертахь ва хьийзаш кегий нах бай суна.\n— Диканна хила ду, ловзаргахь хьийза ду.\n— Цу кертахь ва кхехкаш даккхий яйш дай суна.\n— Юккъера чохь доруш кIайн киса дай суна.\n— Диканна хила ду, сан кирхьа кечдан ду.\nБуьйсанна гIуьттуш — батте йоьхуш,\nIуьйранна гIуьттуш — малхе йоьхуш,\nЧехка лу мичахь ду — иза-м гомаш хилла,\nШан зезаг мичахь ду — иза-м баI хилла.\nХьо ягIахь — йогIу ала,\nЦа ягIахь — ца йогIу ала.\nИлли алийтича хIун дара-те вай…\nТхьамдас пурба а лой, кегийчу наха илли олу…\nЭрна довр ду, дIа ца кхеташ хIордах…


СФ кулгалхочо, Матвиенко Валентинас, бIаьхий, ший тайпара мохк ба аьлар, ГIалгIайченах\nАьрхIий бетта 19 ди 2021 шу\n«Час субъекта Российской Федерации» яхача гонахье 512 заседане хилар ГIалгIай Республика презентаце. Федераце Совета спикера белгалдир, вай мохк йоккхий тIехьале йолаш, хам баь варгвоацача исторех латташ ба аьнна. Теркалдир, дукха ха йоаццаш республике дездаь 250 шу Россех дIакхетар, иштта, кхо ди даьлча дездергдола республика хьакхоллара 100 шуи».\nИштта, доккха истори долча деноша, къаман наха шоай истори дагалоаттаду, дог ураоттаду дIахо а хургдолча дикашка.\nЭкономикацара хьал регионе тоалуш латт. Из гуш да, гIишлой белхашка хьажача, хьайбай беркат даржаш латталга зийча. Хоалуш меттадоагIаш латт финансови гIулакхаш а. Налогаш хьагулъе а аттагIа да тахан. Цу дерригне хьагойт, мехка хьалхалаттараша шоай болх лакхача боараме дIахьолга», - аьлар Матвиенко Валентинас.\nБелгалдир, газификаце хьал а тахан республике лакха латталга — 85% кхоачаш.\nЕрригача ишколашка, берашта бIайха буа кхача лоаттабу. Из деррига а къа ца хьийгача хургдарех дац. СФ спикера, иштта, теркалдир регионера кхоачамбоацараш а.\nХIара шера нах дукхагIа баржаш йола регион халарга хьежжа, дегIайолае езарех я социальни инфраструктура. Керда хьаеш латташе а, республике тоаш яц ишколаш, берий бешамаш.\nКерттерачарех да унахцIенон гIулакх тоадар. Тахан эшачарех я поликлиникаш, амбулатореш. Республикерча хIара сага аьттув хилар, эшшача хана, унахцIенонца дувзаденнар юстардаккха.\nСФ кулгалхочо, иштта, хьоахадир коммуникацен кхоачамбоацараш. Хий, свет йоацаш наха хало оза йиш йоцалга чIоагIдир.\nКерттерачарех а даь дийцар, балха-меттигаш ца хилар, хьаде хIама доацаш лела нах дукха хилар. Республике из гIулакх боккхача тIахьожаме оттаде деза.\nБелгалдир, туризма хьал шердаь, доаржадича, цо боккха пайда лургболга. Мехкдас Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас, республика деча новкъосталах баркал оалаш къамаьл дир. «Хьал тоадергдола хIамаш регионе дуккха да — хьаьна, беркате лаьтташ а, иштта кхыдараш а. Гуш да, мехкара гIулакхаш тоалуш латталга — хьалъеш латт керда гIишлонаш, предприятеш, гIадвугаш да юртбоахама хьал».\nСоциально-экономически гIулакхаш а тоалуш латтарех да регионе, Мехкдас яхачох. Юртбоахама кхоачама хьал 8,3% латт. ДIадахача шера хинначунга хьежача, укх шера беркат лакхагIа да.\nКъаман Собране кулгалдеча ТIумхой Мухьмада аьлар: «Парламент- моллагIа хIама тахка, цхьан оагIон тIа даккха йиш йола яьржа моттиг я. Тайп-тайпарча мугIаре болча наха къахьег, наьха вахара еррига моттигаш теркалъе гIерташ. Болх бу, наьха хьал-таро тоаде гIерташ, кредитни декхарий гIулакх меттадоаладе хьожаш». Сенатораша керте оттайир ГIалгIай мехка социально-экономически хьал лакхде оттаяь проект.\nЦу хьакъехьа къамаьл дир федеративни устройствах йолча Федераце совета комитетий кулгалхочо, Шевченко Андрея.\nКхы а цу хьакъехьа лаьца\nРеспублике эшачарех дийцар\nФедераце Совете хозаш яр ГIалгIайчен ашараш\nФотболах йола яхьаш дIайихьар РФ Федеральни Собранеи ГIалгIайченеи командашта юкъе


Антикадыровн бренд: 1АДАТ боламан истори\nЧиллан-бутт 03, 2022\nОппозицин блогерийн-нохчийн гергарнаш кадыровхоша лечкъош цхьа тулгIе хьаьдира махкахь 2021- чу шеран ГIуран-баттахь а, 2022-чу шеран Дечкен-баттахь а. Нохчийчохь йолийна иза, цул арахьа а яьржира.\nГIуран-беттан 24-чохь Астраханера дIайигира, уггар а дика вевзаш волчу нохчийн Iедалхойн критикан Абдурахманов Тумсон хIусамненан нана а, йиша а. Дечкен-беттан 20-чохь курхалла лелорах гIаттийначу гIуллакхехь теш санна хеттарш дан аьлла, бахьана а хIоттийна, Нижний Новгородера бертаза дIайигира Нохчийчу бакъоларъярхочун Янгулбаев Абубакаран а, блогеран Янгулбаев ИбрахIиман а нана Мусаева Зарема. Цомгаш, диабет токхуш йолу зуда ламештIехула текхош, кога йоьхна мачаш а йоцуш, лайх буьзначу тротуаратIехула дIайигира. ХIинца иза латтош ю изоляторехь, полисхочунна тIелатар дина аьлла, цунна тIевуьтуш вац йа адвокат а, йа гергарнаш а.\nДелахь а, Кадыров Рамзана лечкъа ца до иза лацаран билггал долу бахьанаш. Цуьнан дешнашца, ЯнгулбаевгIеран доьзале сатуьйсуш меттиг бу "йа набахтехь, йа лаьтта бухахь", хIунда аьлча, уьш боьзна бу оппозицин 1АДАТ телеграм-каналаца.\nДечкен-беттан 21-чу дийнера 24-чу дийне кхаччалц Нохчийчоьнан куьйгалхочо оцу темех лаьцна 10 текст а, видео а зорбане яьккхира шен телеграм-каналехь. Чиллан-беттан 1-чохь Оьрсийчоьнан парламентан депутато Делимханов Адама дIахьедира, "дийнахь а, буса а шайн синош, бахам, тIаьхье а ца кхоош ЯнгулбаевгIеран доьзална тIаьхьадевлла лелар ду шаьш,церан коьртеш даххалц" аьлла.\n1АДАТ каналан хIун роль ю а, оццул цкъа а ца хиллачу кепара реакци яран а хIун бахьана ду хаа, Къилбаседа Кавказера интернет-коммуникацийн башхаллаш листа еза.\nЛамастин институтийн таронаш дукхазза шоръярхьама регионерчу бахарахоша ша тайпа гIирсан метта мессенджераш а, социалан машанаш а лелон дуккха а хан ю. Цхьанхьа гул а луш, проблемаш ерзочул а мессенджерашкахь йозанашца дерзон аттох хуьлу. Социалан машанаша аттачу даьккхина божаршна а, зударшна а тIехь талламбар, юкъаралла цхьанатохар а сихдо. 2018-чу шарахь синтем байначу гуьйранна йоккхачу кортежца гIалгIайн оппозиционераш болчу Кадыров веача, дуккха а эзарнашкахь гIалгIайн кегийрхой бара дуьхьалбевлла. Интернетах бахьана долуш хиънера царна иза вогIуш вуйла. WhatsApp-хь гулдо сингаттам Iоттабеллачунна гIоьнна ахча а, конфликт ерзон накъостий а вовшахтуху цигахь.\n"Сийн а, эхьан а ритуалистикан шолгIа дахар хуьлу интернетехь, хIунда аьлча, интернетехь дуккха а хьовсархой бу, боле юьллург а лакхара хуьлу, болу пайда а алсам, делахь а, эшна висар а кхин лазама ца хуьлу, - дуьйцу социолого Варшавер Евгенийс. - Онлайне валар - майдана, говраш хохкучу къовсаме валар санна ду. Цецволийла дац, коьрта валюта — сий долчу нахана юкъахь, оцу кепара барамаш, хьовсархой тIекхета- Iаламат коьрта хуьлу".\nКадыров цунах кхетта дукха хан ю. Бакъду, цхьана а кхечу оьрсийн регионан куьйгалхочо иштта жигара лелош яц социалан машанаш. Шен позици дIайовзийта гIирс хилла ца Iаш, урхалла ден гIирс а цхьана бу иза цунна. Оцу социалан машанехула Нохчийчоьнан куьйгалхочо хьаькамашна тIедахкарш а до, цунна жоьпаш а кхочу.\nТIаьххьарчу шерашкахь Кадыровн инстаграмера а, фейсбукера а аккаунташ дIакъовлура малхбузен санкцеш бахьана долуш, амма керланаш йоьллура оцу мIаьргонна. Нохчийн хьаькамийн а, куьйгалхочун гергарчийн а блогаш яржориг даккхий ахчанаш дохкура. Йишлакхархо Бузова Ольга яра уьш хьалхатоьттуш, цуьнан рекламан мах бу миллион гергга, ткъа рэперо Моргенштерна 2020-чу шеран ГIадужу-баттахь хаамбира, Кадыровн уллорчу гонерчу хIора векалан аккаунтана реклама йийриг 400 эзар сом лора шена аьлла.\nДIацIанйинчу официалан политикан меттигехь а доцуш, интернетехь Iоттавелла Нохчийчоьнан куьйгалхо, шена дуьхьал латта ницкъболчу оппозицица. Хьекъал къуьйсуш дуьхьал латтар и делахь а цкъачунна, хIетте а, коьрта ду иза. Харжамийн жамIашна фальсификаци йойла ду - Къилбаседа Кавказан республикашкахь даим а бохург санна хуьлуш ду иштта. Делахь а, дуккха а миллионашкахь йолчу аудиторина хьалха юьхьIаьржа ца хIуттуш вала хало ду. Цундела, Нохчийчоьнан официалан Iедална а, цуьнан дуьхьалончашна а юкъара информационан тIом офлайне ца бала йиш яцара.\nОппозицин нохчийн блогерш хилла бу 1АДАТ (1адат олуш хилла ислам даржале лелла ламастин низамех) канал схьа а еллале. Девзаш долу бахьанашца уьш берриш а бохург санна, Нохчийчоьнел а, Оьрсийчоьнел а арахьа бехаш бу. Делахь а, церан YouTube-хь къамелаш дар гIарадевлла дуккха а шераш ду. Уггар а вевзаш волчу нохчочун, диллина режимна критика ечу Абдурахманов Тумсон цхьайолчу видеошка хьоьвсинарш миллионашкахь бу. Доллу дуьненахь шаьш нохчий а бац оццул.\nВовшех лаьцна дуьхь-дуьхьал къамелаш, йозанаш деш, блогерш эшон гIертарх нохчийн Iедалхойн гIуллакх ца хилира - гергарчара уьш шайн долара бахар а цара шайн лаамехь дина доций хаьара, ткъа нохчийн парламентан спикерца Даудов Мохьмадца хиллачу къамело Тумо кхин а тIе гIараваьккхира.\nБлогерш хIаллакбан гIортар а репутаци южуш доьрзура. Оццу Абдурахмановна а, цуьнан вешина Мухьаммадна а йина кIелонаш а аьтто боцуш йирзира, киллерш лийцира.\nИ кIелонаш яр а Iедалхоша легитиме даккха дезара нохчашна гергахь, ткъа иза дахь - шаьш шайна бIостане хила дезара. Масала, 2010-чу шеран Марсхьокху-баттахь Кадыровс чIирхошна юкъахь маслаIат деш тоба вовшахтуьйхира, ткъа 20II-чу шеран ГIадужу-баттахь дIахьедира, "махкахь чIирна тIехула лелош цхьа а дов дац" аьлла.\nДелахь а, оппозицин блогершна чIир кхайкхор эшочу меттана, мелхо а ойуш ду. Парламентан спикеро Даудов Мохьмада Абдурахманов Тумсона кхайкхийра чIир. Тамашен хIун дара, ламасташа ма хьоьхху, цхьа лоруш волу стаг цунна тIе а вахийтина дIа ца хьедеш, инстаграмехь йоьдучу эфирехь кхайкхийра цо. Мехкан урхалхочо ша дIахьедира, "терроризм къобалъечарна чIир хьеяр вай долчахь юкъара даьккхина дац" аьлла.\n1ADAT боламан башхаллаш\n2020-чу шеран Охан-баттахь кхоьллина 1ADAT болам, кхинболу оппозицин блогерш а санна, цхьана некъа тIехь белхаш беш бу, амма къаьсташ ю цхьа могIа билгалонашца.\nЦкъа делахь — анонимехь лелаш бу уьш, дуккха а нах юкъахь белахь а. Цо хIора декъашхочунна лаьтта кхерам лахбо, публикацийн терахь лакхадоккху, дикка куьйгаш досту. Анонимехь боцу дукхахболу блогерш шайн къамелехь шога бац, цара фамилеш пайдабоцчу ца йоху, йа ца магадо шайна сийсазе къамелаш дан. КIезигчех вара Умаров Мамихан, "Венера Анзор" аьлча, дика вевзара иза. 2020-чу шеран Товбеца-беттан 4-чохь вийра иза Австрехь\nКхин а чIогIа коьрта ду, къайлах леларо боламан декъашхойн аьтто бо дозанал арахьа болх бина ца Iаш, Нохчийчохь а цхьаьна къахьега. Цхьахволчу администраторо бахарехь, боламан куьйгалхой а бу, цара тIеоьцу коьрта сацамаш, иштта ю цаьрца волонтерийн команда а. ХIора куьйгалхо "кадыровхойн йийсарехь хан яьккхина, церан Iазапашкахула чекхваьлла ву". Волонтер хила бакъо ю хьеннан а. Юьхьанца дуьйна 1ADAT-о хьоьхура харцонах Iиттабеллачьрга боташна дуьхьал яздар.\n"Iадат" боху дош "антикадыровн бренд ю" хилла дIахIоьттина– къаьсттина кхардаме хетало, мехкан куьйгалхо кест-кеста нохчийн ламасташна тIетийжаш хилар лерича\nЦо шолгIачу башхалле балийра: нохчийн хьаькамаш гучу а бохуш, уьш беламе гайтина ца Iаш, канало жигараллица лоьху цара лелийначу зуламех информаци, лечкъийначу нахах статистика а еш, хаамийн гIирсашца юкъарлонаш а лелош. Кегийрхошлахь гIарадовла лууш, кIезиг тергойина ца Iа IАДАТ сиволикан а, гифкийн а, мемийн а. ТIаьхьо церан манера схьаоьцу, уьш «бехбийр» долчу Iедална муьтIахь долчу каналаша.\n1АДАТА йозанашца а хууш ду, дукхаболу авторш — дукха кегий нах буй. Цкъацкъа дукха тIех хуьлу церан забарш. Ю радикализм хаалун посташ а. Басаев Шемалан а, Гелаев Русланан а, Хаттабан а суьрташ ду 1АДАТА зорбане хIиттийна "ШахIидаш. Тхан турпалхой" аьлла, яздина. Оьрсийчоьнах дIакъаста лаам хилар хоуьйту канало.\n"Тхан къам концлагерехь санна дехаш долу 20 шо хан ю, -яздо тобан анониме администраторо. - Бакъонан пачхьалкхашкахь дийнатийн йолу бакъо а яц тхан ур-атталла. Денна цхьаъ лачкъаво, Iазапехь валлаво, йетта, сийсазво, шаьш лаьцнарш хьийзийна меттигаш бу, кхел йоцуш нах бойъу. Iедалца йогIуш йоцу ойла къадор, иштта муьлхха а, пайдабоцу а критика кхераме ю дахарна. Тхан дин, истори, Iадаташ талхош дIахьош болх бу".\nАнониме хиларан кхин цхьа бIостане агIо а ю. 1АДАТА-н харизма йолуш канал дIахьуриг вац, материалаш цIарца яц, цундела аудитори дукха меллаша кхиира церан. 2020-чу шеран Гезгамашин-беттан юьххьехь каналан посташка хьоьжура 11-12 эзар стаг, церан агIоне язвелла вара 5-6 эзар стаг. Цул тIаьхьа цхьа бохам хилира, тIаккха 1АДАТ йоллу Оьрсийчохь а гIараелира.\nПровокатор а, зен хилларг а\n2020-чу шеран Гезгамашин-беттан 7-чохь машанашкахула яьржира видео, цу тIехь нохчийн маттахь ша 1АДАТА-н администратор ву аьллачу, верзина ваьккхинчу кхиазхочо, "Iаламат боьха тоба ю", "осала хIумнаш ю" а олий, цул тIаьхьа нехан нанойх а, зударех а байташ ешарна ша сийсазво. "ХIара эстафета ас дIакховдайо 1АДАТ телеграм-каналехь мел болчаьрга, къаьсттина администрацига" олий, шишана тIе хуу иза.\nИштта таIзар дира, официант болх беш хиллачу Геленджикера цхьа де хьалха лачкъийна валийначу 19 шо долчу Тепсуркаев Салмана. 1АДАТА-н векалша бахарехь, Салман вацара каналан администратор, чатехь модератор вара иза. Ткъа Нохчийчоьнан куьйгалхочун хьехамчан Делимханов Адаман доьзалх лаьцна цо ешна байташ, каналан версица, цаьрга кхачийнера "Узник" ник йолчу цхьаммо. Тепсуркаев лачкъавале иза реза хиллера цуьнгара 500 евро PayPal системехула схьаэца. Схьагарехь, иштта гучуваьлла иза, ткъа "Узник" провокатор хилла.\nФедералан зорбанашкахь а цхьана шуьйра йийцина, и кхерош хIоттийна акци йирзинчул тIаьхьа, канале язбеллачийн терахь кхозза лакхаделира, скандале видеога а, администраторийн цунах лаьцна дийцаре а хьаьжнера 100 эзар стага.\nИчкерин арахьарчу Iедалан лидеро Закаев Ахьмада, ша цаьргахьа гIо доккхуш хилар дIахоуьйтуш, дIахьедира, ша ву 1АДАТ-н модератор аьлла. Абдурахманов Тумсон дешнашца, "Iадат" боху дош "антикадыровн бренд" хилла– къаьсттина кхардаме хетало, мехкан куьйгалхо кест-кеста нохчийн ламасташна тIетийжаш хилар лерича. Тепсуркаев Салман волу меттиг хIинца а хууш бац...\n2021-чу шеран юьххьехь Iедалхошна муьтIахь, 1АДАТ-на а, цуьнан канале язбеллачарна а дуьхьал "Альтернатива 95" канал гучуелира. "ХIора комментарий язъйийриг, Iадатан канале язвелларг, шуна тIехь латтош терго ю, шух лаьцна информаци схьалуш а ю" аьлла, дIахьедира каналан администраторо.\nКъайлах агIоне язбелларш МВД-н кIошташкарчу дакъошка тIе а кхуьйкхуш, "профилактикан къамелаш" дира цаьрца.\n2021-чу шеран Товбеца-беттан 12-чохь Соьлжа-ГIаларчу Заводской кIоштан кхело 1АДАТ каналера информаци Оьрсийчоьнан дозана тIехь йихкина ю аьлла, тIечIагIдира. Экспертиза доккхачу декъанна публикацешна йина яцара, "Кадыровн зуламан рожна дуьхьал бечу къийсамах схьакхета", "куьйгаш цIийх дуьзнарш, къинхетам боцуш байъа беза, сан шича велахь а, деваша велахь а" бохуш, анониман декъашхоша чаташкахь дина къамелаш дара теллинарш. Хаамаш кхечира, урамашкахь нохчийн телефонаш ю толлуш, "йихкинчу" каналашка язбелла буй хьовсуш аьлла.\n2021-ра шо чекхдолуш оппозицин блогерийн гергарнаш хьаьккхина дIалоьцуш хиларх бинчу хаамашлахь, бакъоларъярхочо Янгулбаев Абубакара дIахьедира, къаьсттина дукха нах бигарх шен гергарчех. Юьхьанца, "Iазапашна дуьхьалояран Комитетехь" цо бечу балхаца дуьйзира. Делахь а, кеста гучуделира билггал хилла бахьана.\nИнформаци гIараялар а, лечкъор а\nГIуран-беттан Iуьйранна Янгулбаев Абубакаран цIийнах хьоьвсира, схьаяьккхира техника. Экстремизмана дуьхьало датточу Центран (ЦЭП) а, Нохчийчуьрчу Талламан комитетан а белхахоша хеттарш динчул тIаьхьа маьршаваьккхира Янгулбаев, оцу сохьта кхечу пачхьалкхе дIавахара иза. Цу дийнахь "Рыцарь" телеграм-канало зорбане ехира Абубакаран чатийн скринаш - цо чIагIдарехь, эханна фальсификаци а йина.\nТхуна чIогIа лаара, оцу ресурсаша а, организацеша а, Госдепо а ахчанца а, информацица а тхайна гIо дойла\nШуьйрра материал оцу сохьта юха зорбане яьккхира олигарх волчу Пригожин Евгенийн Iуналлехь йолчу информацин агенталло (РИО ФАН): "IАДАТ-н истори: Нохчийчоьнна а, Оьрсийчоьнна а дискредитаци ярхьама Малхбузено муха кхоьллира керла проект" аьлла, цIе а тиллина.\nШолгIачу дийнахь "Альтернатива 95" канало видео зорбане яьккхира, Янгулбаев ИбрахIима а, цуьнан вашас Абубакара а шаьшиъ 1АДАТ-каналан коьрта администратор ву бохуш.\n2017-чу шарахь ИбрахIим лецира Соьлжа-ГIалахь, цул тIаьхьа, цуьнан дешнашца аьлча, ток йеттийтина цунна, аьчган лоьмах куьйгашца а, когашца а хьалаоьллина, Вконтактера оппозицин Wolves Creed группан декъашхой схьабийца бохуш. Цуьнан дешнаш тоьшалла до дуккхаъчу гематомаша. Цхьа шой ах шой гергга хан яьккхина СИЗО-хь ИбрахIима, ша дIахецначул тIаьхьа махкара дIавахара иза.\nРИА ФАН ресурсо чIагIдарца, цхьана заманчхь 1АДАТ телеграм-канална ахча латтош хилла Американ Freedom House юкъаралло а, "Iазапашна дуьхьалояран Комитето" а. Каналан администраторо иштта комментарий йира цунах лаьцна: "Тхуна-м чIогIа лаьара оцу йоллу ресурсаша а, организацеша а, хуьлийла иза Госдеп а, тхайна ахчанца а, информацин а гIо латтадойла, амма халахеташ делахь а, тхо хене дуьйлу наха лучу ахчанех, ткъа информацин гонехь латтало тхо оха саццанза къахьегарна".\nОццу анониме яржийначу информацина тIетевжинчу Нохчийчуьрчу омбудсмено Солсаев Мансура тIедожийра "Iазапашна дуьхьалояран Комитет" кхоьллина Каляпин Игорь Оьрсийчоьнан перзидентехула йолчу адамийн бакъонийн Кхеташонера дIаваккха аьлла.\nБехкаш тIе ца дуьту Каляпина. Цо дийцарехь, "Комитетан" партнерийн организацеша гIо дора ЯнгулбаевгIарна, Iазапаш лайна хиларе терра, петар лоцуш а, Мусаева Заремина молханаш а латтадора. Ахча кара дIалуш дацара, цундела канал лелош пайдаоьцийла дацара. Вуьшта, ЯнгулбаевгIеран доьзална билггал Комитет бахьана долуш каракхаьчна миллион сом сов ахча.\nИбрахIиман а, Абубакаран а дена Янгулабев Сайдина, суьдхочун даржехь лаьттина хиларе терра, догIуш долу и ахча даьккхира Комитетан юристаша. Шен кIант Iазапехь валлорах дIа а хьедеш, республикан Iедалхошца Сайди девне ваьлча, и ахча догIучуьра цхьа а низаман бух боцуш сацийра. 1АДАТ телеграм-канало зорбане йоху публикацеш "экстремистийн а, товш йоцуш а" лерина Каляпина.\nМусаева Зарема лаьцначул тIаьхьа Кадыров Рамзана шен телеграм-каналехь масех посташкахь бехкбаьккхира "ЯнгулбаевгIеран цIарматчу доьзалера", кхерамаш тийсира, цара массара а "куьйгаш бехдина телеграм-каналехь боьха публикацеш а йина" аьлла. 1АДАТ-н куйгалло бакъ дац иза боху: "Тхан урхалхой вовшашца боьзна бац гергарлонашца, цхьатерра хьежамаш, Iалашонаш, дог-ойла хилар доцург". Канал кхин дIа а шен болх беш ю, хIокху исторех а, Нохчийчоьнна гонах а хуьлучух а яздеш.\n1АДАТ каналан историно гойту, кхузаманан технологийн дуьненахь дешан маршо гатйора стенна тIе вуьгу. Республикан куьйгалло информацин вакуум хIоттийна, цунна муьтIахь йолчу хаамийн гIирсашка а, йа федералан зорбанаша наггахь ечу публикацеша а дIаюкъалур йоцуш. Цундела хIоьттина хIара хьал, муьлхха а оппозицин материалаш оьшуш.\nДозанел а арахьара бистхуьлучу блогерша миллионашкахь шайга ладугIурш гулбо, миноташкахь аудитори вовшахтуху телеграм-каналаша, уьш лакъон гIертар цаьргахьа ду. Ткъа шаьш деш долу къамел, йозанаш мухха делахь а, хуьлийла шога йа кIеда, Нохчийчоьнан Iедалхошна критика ечарна кхераме ду. Республикерчу хьаькамийн кхерамашна дуьхьал шога сийсазе къамелаш хеза, ткъа Iедалхоша ницкъбарна резадацар доьрзу дуьхьал ницкъбар кхийкхош. ГIарабевллачу оппозицин блогерийн аудиторига хьаьжча, цаьрца 1АДАТ юстийла дац. Делахь а, иза коьрта хила тарло трендан гайтам санна, режимна а, цуьнан дуьхьалончашна а юкъахь онлайнехь гIоьртина хьал офлайне долучохь.


Iамеркан Цхьаатоьхна Штаташ -- Мархийн баттахь ифтар дан КIайчу ЦIийне бусулбанех болу куьйгалхой кхайкхина президента Обама Барака, 2011\nБусулбанийн мархийн бутт тΙекхаьчча, цхьа халла, эхь а хеташ, дикачу агΙор бусулба дин хьахош нисло Кремло. Ткъа иза наггахь бен нислуш доцург ду. Амма кхин сурт го оцу баттахь Европерчу Iедалшкахь.\nМасех де хьалха Францин арахьарчу гIуллакхийн министро Фабиус Лорана шен белхан кхерча марха даста - Iарбойн маттахь аьлча, - ифтаре кхайкхинера бусулба пачхьалкхийн векалтийн куьйгалхой. Комаьрша кечдинчу шуьне баьхкинера СаIуди Iаьрбара, Мисарара, Урдунера, Малайзера, Туркойчуьра, кхидIа а болчу бусулба мехкашкара хьеший.\nЦу мархдастарехь дакъалоцуш а, цигахь Туркоймохк векал беш а хиллачу Огра Ахьмада журналисташка дийцарехь, и Iадат иттанаш шерашкахь схьадогIуш дара Францехь.\nБакъду, тIаьхьарчу шерашкахь бусулба динца а, иза лелочаьрца а гома хиллачу Францин экс-президент Саркози Николяс дIасацийнера и ламаст. „Амма керлачу францхойн урхалло юхаметтахIоттийна и дика Iадат“, - бохуш дийцира „Францойн бусулба динан кхеташо“ цIе йолчу цхьанатохараллин вице-президента Огра Ахьмада.\nБусулба пачхьалкхийн векалш хилла ца Iаш, ифтарехь дакъалоцуш бара меттигерчу бусулба юкъараллийн жигархой а, Францерчу тайп-тайпанчу министраллашкахь белхаш беш болу бусулба динера белхахой а.\nИштта, цунах терра Iадат ду Австрехь а, Рамазан-баттахь меттигерчу лаккхарчу Iедалийн векалша бусулбанашна сарахь марха даста шун хIоттош. ХIора шарахь Австрин президенто Фишер Хайнца ша волчу ифтаре кхойкху бIе гергга бусулба стаг. Цу цхьанакхетараллехь дакъалоцуш хуьлу иштта кхиболу Австрин лаккхара даржахой а.\nАвстрехь бусулба дин официалехь динан статус лелош долу бIе шо сов хан ю. Луларчу Европерчу пахьалкхашкахьчул, оццу Францехь я Германехьчул дуккха а аьхна ду цундела цу Альпийн махкахь бехачу бусулбанийн хьал а.\nХIора шарахь метигерчу эскарехь, БундесхIерехь, шайн декхар дIахьочу салташлахь бусулба дин лелочарна лерина доккха той хIоттадо эскаран куьйгалло, Венерчу турпалхойн майданахь четарш а хIиттадой, хьанал Iадаташца кечбина кхача а боькъуш.\nУр-аттала метигерчу набахтешкахь а ду тоьллачех хьелаш бусулбачарна марханаш кхаба кхоьллина. Чубоьхкинчаьрга терхьан ламазаш а дойту, кхин дIа долу ламазаш ца дийцича а. Царна хьанал кхача ло, ткъа и кхача сарахь мархдостучу хенахь бен ца биича а магадо. Амма уггаре а тамашена дерг ду цу набахтешкарчу тутмакхашна луш долу жижиг шарIо ма-хьоьхху урс хьаькхина хуьлуш ду.\nКремло шен бусулбанаш ца ларахь а...


Ийманан хазна - гIиллакх хилар\nЦхьанна а къайлаха дац баккхийчаьрца гIиллакх леладар вайн нохчийн къоман мехала хIума хилар. Вайнехан юкъараллехь къанойн юьхькIайлла хилла.\nХIора юьртахь къанойн хьехам хилла, цу хьехам юккъе боьлхуш хилла уггаре а хьомсара тукхаман векалш, цара къастош хилла вайн къоман хьакъ долу хаттарш.\nКъаноша гойтуш хилла баккхийчаьрца лело дезаш долу гIиллакхаш, кегийчаьрца хила безаш болу къинхетам.\nГIиллакхах лаьцна дуьйцу Соьлжа-ГIаларчу Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах долчу коьртачу маьждиган имама Абдулаев Аслана.\n«Тахана вайн гIиллакхаш мелла гIелделла. Дукхахболчу нахана моьтту дин Ислам ша ду, гIиллакх ша ду. ГIиллакх бохург хIун ду?\nДелан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) асхьаб хилла волу Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла гIиллакхах лаьцна: «ГIиллакх хилар – юьхь къегина хилар ду, шегара диканиг далийтар ду, вониг ца далийтар ду».\nЦхьацца болчарна моьтту бусалба дин гIиллакх доцуш деккъа Iибадат ду.\nЦара шайга хаттар дан деза: Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) вайна ваийтаран Iалашо хIун ю?\nИза ваийтина хилла вайна юкъахь сий долу гIиллакхаш даржо а, и гIиллакхаш вайна довзийта а, уьш чIагIдан а.\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен хьадисехь аьлла: «Баккъал а, Дала со ваийтина, сийлахь долу гIиллакхаш даржо».\nДала аьлла Шен Сийлахьчу Къуръана чохь: «Я Мухьаммад! Оха ма ца ваийтина хьо, дерриге Iаламах къинхетам беш бен».\nДала ваийтина вайна Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Ша мел кхоьллинчух къинхетам беш: адамех, даьхнех, гIа-бецах.\nЦхьана къомана юккъехь харцо яьржина хилча, хIума лачкъор даьржина хилча, зулам даьржина хилча, воккханиг лоруш ца хилча, жимачух къинхетам беш ца хилча, зударийн сий деш ца хилча, оцу къомана юккъехь къинхетам хир буй-те? Хир бац. И къам дерза деза Делан Элчане (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дахкийтина долчу сийлахь долчу гIиллакхашка. ТIаккха и зуламаш вайна юккъехь хир дац.\nДала вайна тIедиллина долчу Iибадато Iамадо сийлахь долу гIиллакхаш. Масала: ламазо Iамадо стагана шен дегIаца, бедарца цIена хила а, дийнахь Далла хьалха хIуьттуш, ша Делан лай вуй хаа а. Ша лай вуй хиъча цуьнан дагчуьра куралла дIайолу, Дала и стаг вочух ларво. Марха кхабаро стагана хоуьйту мискачун хьал-де, цуьнан хьал-де хиъча, стагана хаа мацалла хIун ю, къинхетаме хуьлу и мискачу стагаца. Закат даларо стагехь комаьршалла кхиайо. ХьаьжцIа вахаро нахана юккъехь оьзда лела а, собаре а хила Iамадо.\nЦхьана дийнахь Элчане (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) асхьабаша хаттар дина: «ХIай Делан Элча! Цхьа зуда ю ламазца а, марха кхабарца а чIогIа йолуш, делахь шена багахь болчу маттаца лулахошна зен деш ю иза. ХIун хир ду цунна?» Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) жоп делла: «Иза жоьжахати чохь хир ю». Цара юха а хаьттина: «Цхьа зуда ю ламазца а, марха кхабарца а чIогIа яц и, хьалха хьахийнарг санна, делахь нахана ша йолчу меттехь зен деш яц и. ХIун хир ду цунна?» Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Ялсамани чохь хир ю и».\nЦу хьадисо ламаз кIезиг де ца боху, я марханаш ма кхаба ца боху, цу хьадисо гойту Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) деана долу сийлахь долу гIиллакхаш.\nВайн дайша хьалха заманчохь леладеш, сий деш схьадаьхкина ду и хаза гIиллакхаш. Тахана вай уьш леладахь, дин леладинчарах хир ду вай, уьш дIатесна хилахь, дин дIатесанчарах хир ду вай.\nДала вайна схьадахкийтина долу гIиллакхаш леладан а, кхидIа уьш лардан а доьналла, хьекъал лойла. Дала Ша реза волчу некъа тIехь вай нисдойла! Амин!»\nОбновлено (15.01.2019 10:37)


ГIалгIайчуьрчу дуьхьалонан акцийн хьалханчашна 7-9 шераш хенаш тоьхна кхело\nГIуран-бутт 15, 2021\nЕссентикехь кхело бехке лаьрра ГIалгIайчуьрчу дуьхьалонан акцешна хьалхабевлла лелла жигархой ницкъаллин структурийн белхахошна ницкъбар вовшахтохарна а, эскстремистийн юкъарло кхолларна а, ткъа иштта цунна юкъахь дакъалацарна а. Хенаш тоьхна царна 7-9 шераш набахтехь даккха.\nУжахов Малсагна, Барахоев Ахмедна, Мальсагов Мусана хIоранна 9 шо тоьхна, Барахна, Хаутиев Багаудинна, Нальгиев Исмаилна хIоранна а 8 шо тоьхна, Саутиева Зарифина 7 шо 6 бутт тоьхна колонехь даккха. И хенаш тохар даьхнера бехкебечарна прокуроро а.\nКхелехь дакъалоцуш хиллачу адвоката Куриев Мохьмада хаам бина Кавказ.Реалиига, Ужахов кхин а бехке вина хиларх лаьцна "бахархоша шайн гражданийн декхарш кхочуш ца дарна тIехьоьхучу коммерцица йоьзна йоцчу вошвхтохараллана куьйгалла дар я кхидолу низамашца догIуш доцург лелор" артиклехула.\nБарахоев бехке вина оцу вовшахтохараллехь дакъалацарана а, шолгIа гражданство а йоьлуш, цунах лаьцна Iедалшка ца хаийтарна а.\nЗазадоккху-беттан 26-чохь Магасехь митинг дIаяьхьира Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а доза билгалдоккхуш барт барна дуьхьал. ШолгIачу дийне яьллачу цу акцехь тасадаларш хилира гулбеллачийн а, полисхойн а.\nНохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанех бертана куьйгаш яздира 2018-чу шеран Гезгмашин-беттан 26-чу дийнахь, хIетахь гIалгIайн куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Бека а, Нохчийчоьнан урхалхочо Кадыров Рамзана а. ТIаьхьо Оьрсийчоьнан Конституцин кхело а тIечIагIдира сацам бакъонца бу аьлла. Оцу тIехула митингийн тулгIе гIаттийра ГIалгIайчохь: акцеш дIаяьхьира 2018-чу шеран гурахь а, 2019-чу шеран бIаьста а. Дозанаш къастор нийсонца дацара, протестхошна хетарехь.\nБакъонашларъяран "Мемориал" (Оьрсийчоьнан Iедалхоша арахьарчу агентийн могIаре язйина, организаци цунна реза ца хилла. - Редакцин билгалдаккхар.) центро политикан тутмакхаш лаьрра гIалгIайн протестан хьалханчаш.


Выходит с 1 мая 1923 года; № 76 (9765) вторник, 6 июня\nЗАМАНЦА ГIА БОАХАШ\n(Чахкиев Са1ида вахарахи кхолламахи)\nХьат1адоаг1ача 2007 шера 22-г1ча январе 69 шу дуз Чахкиев Са1ид ваь. Белгалде доагIа, царех 45 шу совгIа йола ха цо вай гIалгIай литература ший ма-хулла дегIадоаладе г1ерташ дIаенналга. Цунна дола дика тешал да къаьстта укх тIехьарча 45 шера цо гIалгIай а эрсий а меттала, царна юкъе юхакепатехараш а долаш, шовзткъа совгIа книжка арахецар. ХIаьта цу книжкашта юкъе кепатеха я цо цу замах а вай таханарча ханах а язъяь йола цун дик-дикагIа йола произведенеш - стихаши, поэмаши, басняши, пьесаши, дувцараши, повесташи, романаши.\nЛоацца аьлча, из вай гIалгIай литературана юкъе дикка доккха дакъа а, йоккха ганз а я, хIаьта из бахьан долаш вай майрра ала йиш йолаш да цу дерригача книжкай автор волча поэта, прозаика, драматурга, баснописца, таржамхочун, публициста, киносценариста Чахкиев СаIида цIи шерра вай республикерча наха яйза ца Iеш, вай берригача мехка а дIаяйзай, аьнна.\nИштта доккха хьинар а, лакхара литературни говзал а йолаш волча Чахкиев Са1ида вахарах дувцаш хилча эггара хьалха белгалде доаг1а из маца а мича а ваьв, мел дукха къахьийгад цо ший лакхара литературни говзал караерзаяра. 1938 шера, 22 январе, Наьсар-Керте вахаш хиннача хьаьналча къахьегамхочун дезале ваьв Чахкиев СаIид. Белгалде доагIа, 1919-ча шера Долакха-Юрта тIагIертача деникинцашта духьала баьча тIема доакъашхо хиннав цун да Идрис, хIаьта Хьасбеки ИбраьхIими яхаш хинна цун даьвежарий цу тIем тIа байнаб.\n1945 шера Алма-Атински областе "Веселая жизнь" яхача поселке хиннача школе духхьашха деша вахав СаIид.\nВай мехкарча берригача наха а атта зама хиннаяц из. ХIаьта ханал хьалха даи нанеи а денна, "Красный инвалид" яхача артеле балха а ваха, сайранна дешаш йолча школе дийшад СаIида дIахо. Иштта дешаш 10 класс чакх а яьккха, 1954 шера Балхашерча горно-металлургически техникуме деша вода из. ХIаьта хьал-таро во хиларах, 1956 шера цу техникумера дешар а дита, хьалха Алма-Ате гIишлош ечеи, тIаккха Талдыкургански областе Текели хиннача шахтеи балхаш даьд цо.\nАла деза, школе дешаш волча хана гучабаьнна хиннаб СаIида говзамеча литературацара бола безам. ХIаьта 1957 шера Кокчетавски областе уллача Щучинск яхача городе арадувлаш хиннача "Социалистический къахьегам" яхача газета тIа кепатеха араяьлар цо эрсий меттала язъяь хинна эггара хьалхара стихаш.\nВIалла шеко е езаш хIама дацар уж стихаш кепатеха араяларах кхувш воагIача гIалгIай зIамигача сага къаьстта дог айдалар, цу тайпара йоазонош де цун кхы а догъоттар. Къаьстта доккха совгIат хилар цунна царех лаьрхIа шийна республикански конкурсе шоллагIа приз хьожаярах.\nХIаьта Алма-Ате арадувлаш хиннача "Дружные ребята" яхача пионерий газета тIа а цу шера кепатеха арадаьлар СаIида яздаь эггара хьалхара "Эрий ара виса саг" яха дувцар.\n1958 шера ше ший вежарашца Грозне цIакхаьчача, Чахкиев СаIид балха вода "Сердало" газета корректоралла. ХIаьта кастта цо гIалгIай меттала дола йоазув Iомадарах а, цунна ше хержа болх дукхабезарах а, керттерча даькъе из говзаме йоазонаш де тIакхувш хиларах а, дукха ца говш цу газета собкоралла а, литработника а балха дIатIавохийт.\nИштта цу хана дIаволалу Чахкиев СаIид наьна меттала дола йоазонаш де, вешта аьлча, дик-дикагIа болча нахах очеркаши, зарисовкаши, корреспонденцеши язъе. ХIаьта царел а совгIа, кастта "Сердало" газета тIа а, "Лоаман Iуйре" яхача альманаха тIа а, коллективни сборникаш тIа а кепатеха араювла йолалу цо эггара хьалха наьна меттала язъяь йола произведенеш, масала, стихаши дувцараши.\n"Сердало" газета редакце хьинаре общественни а, журналистски а болх а беш, бокъонца ший говзал дикка дегIайоалаяьчул тIехьагIа, вешта аьлча, говзаме йоазонаш дара дуккхача хана денз хинна ший боккха безами, хIаьта цу даькъе ший де вIаштIехьадаьннари бокъонца вIаший дусташ тоъал къахьийгачул тIехьагIа, ший литературни говзал хоаенна Чахкиев СаIид 1959 шера деша отт А. М. Горьке цIерах йолча СССР-а йоазонхой Союза чуйоаг1аш йолча московски Литературни института заочни отделене. ХIаьта цхьаькха шу даьлча, 1960 шера, очни отделене перевод а яь, из Москве дIавода. Теркал де доагIа СаIидал хьалха цу вузе дешаш цхьаккха гIалгIа а нохчо а хиннавоацилга.\nЦхьабакъда, нагахьа санна 1959 шера из Москве дIавахаваларе, цхьаккха а арадаьнна книжка а доацаш из цигача ваха везаш хиннавале, хIанз, 1960 шера, из цигача вода Ведзижев Ахьмада дешахьалхе а язъяь цу шера арадаьнна "Юххьанцара халонаш" яхаш дола ший эггара хьалхара дувцарий сборник а долаш.\nХетарах, вIалла а саг цецвала везаш хIама дац Чахкиев СаIид Москве дешавагIача хана цун литературни говзал кхы а сихагIа дегIаеналга, хIаьта из бахьан долаш цо цигача яьккха ха цун кхоллама юкъе къаьстта беркате хинналга.\nЛоацца аьлча, А. М. Горьке цIерах йолча литературни институте дешавагIача хана Чахкиев СаIида, дуккха цар книжкаш хьалхагIа а дешарал совгIа, каст-кастта вIашагIкхетараш хул цу заман дик-дикагIа а, цIихеза а болча поэташцеи, прозаикашцеи, драматургашцеи, масала, К. Симоновца, А. Твардовскеца, Н. Тихоновца, С. Михалковца, В. Астафьевца, Гамзатов Расулаца, Кулиев Кайсынаца, Ахмадулина Бэлайца, Сулейменов Олжасаца, иштта кхычарца. Циггача, цунца цхьан курсе деша ваьг1ав Белов Василийи, цу хана денз Чахкиев Са1ида произведенеш эрсий меттала йоахаш хьавоаг1аш вола Русаков Геннадийи.\nХIаьта хIара денна хIана дац аьнна, СаIида литературни говзал ма хулла сиха дегIайоалаяра чIоагIа йоакхо еш хул из деша ваьгIача хана цар творчески мастерскойна кулгалдеш хинна цIихеза эрсий йоазонхо Лев Кассиль.\nИштта цIихезача наха юкъе нийсваларах а, царгара дуккха а ший говзал дегIайоалаеш дола хIамаш хьаIомадарах а, цул а совгIа, ший ха а ца йоаеш тIатеIIа къахьегарах а, ше цигача дешавагIашшехьа а Чахкиев СаIида вIаштIехьадоал массехк дикка боккхача лоархIаме дола книжка язде а, арахеца а.\nЦарех да цун 1961 шера Грозне арадаьнна "Са турпалаш" яха дувцарий сборник, 1962 шера арадаьнна "ГIарагIураш" яха стихай сборник, 1963 шера арадаьнна "БIаргий хих бизза кад" яха драматически поэма кепатеха книжка а.\nГIалгIай меттала Грозне арадувларал совгIа, Москве а арадоал цу хана СаIида книжкаш. Масала, царех дар эрсий меттала "Берий литература" яхача издательстве 1963 шера арадаьнна "Идиги, Мадиги, зIамига йиIиги" яха берашта лаьрхIа долча дувцарий сборники, 1966-г1ча шера цу издательстве араяьнна "Энвер" яха повести.\nИштта хьинаре къахьегаш, башха доккха деце а, массехк книжкай автор хиларах тарра, А.М.Горьке ц1ерах йолча литературни институте дешаваггIашше а, 1963 шера Чахкиев СаIид дIаийцар СССР-а йоазонхой Союза членалла.\nБелгалде доагIа, 1944-1956 шерашкарча вай халкъа вахарах бакъдола сурт гойташ вай литературе хIанз а тIехьа наггахьа мара йоазонаш доацалга. Из бахьан долаш вIалла шеко а йоацаш къаьстта хала а, бехктокхаме а декхар дар цу хана бокъонца йоазонхочун говзал караерзае дIаволалуш хиннача Чахкиев СаIида шийна хьалхашка оттадаьр - 1944-г1ча шера г1алг1ай Сибарег1а 1обахьийтарах а, х1аьта цул т1ехьарча замах ший халкъа вахар гойтара а хетадаь "Дошо б1оаг1ий" яха дикка доккха роман яздар. ХIаьта кIезигача лоархIаме хIама дацар дипломни болх лаьрхIа цо яздаьча цу романах, из дика яздар белгал а деш, паччахьалкхен комиссес цун автора диплом с отличием хьожаяр.\nЦхьабакъда, "Дошо бIоагIий" аьнна цIи тилла из роман 1965-1966 шерашка духхьал "Лоаман Iуйре" яхача альманаха йиъ номера тIа кепатохарал совгIа, из вай г1алг1ай литературе эггара хьалха кепатеха роман хиннадале а, цу замах къаьстта книжка долаш кепа ца тохаш йисар.\nБелгалде доагIа, 1964 шера Литературни институт а яьккха цIавеначул тIехьагIа а дикка беркате литературни болх бу Чахкиев СаIида. Масала, Русаков Геннадес таржам а даь, 1965 шера эрсий меттала арайоал цун "БIаргий хих бизза кад" яха поэма, 1966 шера гIалгIай меттала арадоал "Седкъий догIа" яхаш дола стихотворни сборник, 1967 шера "Иштта мара" яха вай замахи, заманхоехи дола роман.\n1964 шера СаIид хорж Нохч-ГIалгIай йоазонхой Союза правлене членалла. ХIаьта 1965 шера из хержар цу шера Москве хулаш йолча РСФСР-а йоазонхой съезда делегаталла.\nБелгалде доагIа, иштта цу хана ше дикка къона хиннавале а, вай боккхагIа болча йоазонхошта уллув цар зIамагIа вола новкъост а хинна СаIид дIаэтталга.\nАла доагIа, вай вахара юкъе нийслуш дола цхьаккха хIама ший теркам т1а ца бохийташ, из бе-башха ца хеташ дуташ вола саг вац Чахкиев СаIид. Из цун оамал я. Цул совгIа, дика мел дар ший ма-хулла хьаллаца а, во мел дар IотоIаде а, вахарцара цун овла хоадабе а гIерташ хьавоагIа из ше говзаме йоазонош де дIаволавеннача хана денз. ХIаьта цунна тешал деш дола масалаш геттара дукха доаладе йиш йолаш да цун тайп-тайпарча жанрех йолча произведенешта юкъера.\nМасала, хьаэцаргда вай 1967-г1ча шера кепатеха арадаьнна хинна цун "Иштта мара" яха шоллаг1а дола роман. Хозахета автора ше а белгалдаьдац из "вай ханара роман" да аьнна.\nДуххьал шийна долча диканна мара вахаш вац авторо цу тIа гойташ вола къоано Боскар. Граждански тIема хана дерригача халкъа бала тIаэттача а, хIаьта цул тIехьагIа а духхьал ший са мара дагадаллац цунна. Ираз долаш саг хила йиш йий цу тайпара вахаш вола саг, яха хаттар да юххьанца денз авторо цу романа тIа оттадаьр. ХIаьта цу романа оагIонаш тIа дуккхача тайп-тайпара наьха сурт-сибаташ а довзийташ, автора луш долча жопо вайна дика хойт цу тайпара "со" аьнна бола нах, уж мелла доккха киса Iоадаь бале а, кхоана хургдолча диканга догдоахилга йолаш боацилга.\nСаг-м, ше саг вале, ший деррига дика а, во а ший халкъаца декъаш, цун ерригача халонашта а, балашта а Iо кIала увтташ хила веза, яхаш я, лоацца аьлча, цу романа керттера лейтмотив. ХIаьта цунна дола дика тешал да из роман дIадоладеш авторо цу книжка эпиграфа лаьрхIа юкъедоаладаь шерра цIихеза волча французски йоазонхочо Антуана де Сент - Экзюперис аьнна "Деррига наькъаш-м нах болча долх" яха геттара кIоарга маIан дола дешаш.\nХIаьта уж дешаш цIаькхаза а бакъдеш волча автора къаьгга дика гойт вай вахара юкъе харц никъ харжарах Боскараи, цо хьалкхебаьча дезалаи хиннар. Масала, Даьхен тIом латтача хана тIем тIа вахача, хало ла Iема воацача цун воIах Мурадах дизертир хул.\nХIаьта цо геттара веза-воаккхий веш, мерзадар мара ца дуийташ, дикадар мара ца дувхийташ, геттара боча лелаваьча цун виIий воIах Бердах а цхьанна саго доаккхал дергдолаш йола тIехьле хилац, хIана аьлча, деша вахача дешаш а, болх бе вахача болх беш а вац из. Атта лела Iема из, институтера дешар дIа а тесса, балха а воацаш, "мерзача вахарга" ваьнна, наха даьр дуаш а, молаш а, харцахьарча новкъа ваьнна лел.\nЮххера а авторо цу романа тIа гойташ дола сурт иштта да. Къаракъ а менна, бийсанна буфета юххе геттара бирса вIаший латаш волча шин сагах цхьанне "Оарц дала! Оарц дала!" яхаш мухь бетташ шийна хьахозашше а, "Уж-м наьха нах ма хургбий, са фу гIулакх да царца", аьле, царна юххе гIолла тIехваьле дIавода ший вира вордаца совхоза фермера йол а лочкъаяь бийсана цIавоагIаш вола Боскар. ХIаьта шоллагIча дийнахьа Iурра цунна гучадоал, цу бус буфета юххе лийтар а, вийнар а наьха саг а воацаш, цун ший виIий воI Берд хинналга.\nФу бахьан долаш кхаьчад-те са вахар укх хьал тIа, аз-м акхарех нах хилба яхаш ма леладаьдарий дуккхача шерашка айса мел леладаьр, яхаш уйла ю ший воIах а, виIий воIах а къаьнача Боскара. ХIаьта цу хаттара авторо ший дерригача вахарца а, говзамеча йоазонашца а луш дола жоп кхетаде хала дац - духхьала шийнеи, ший дезалаи лаьрхIа вахарах-леларах даьлла Iац сага ираз. Эхь-бехк дайна, духхьал харц долча рузкъанна тIехьаваьнна а ца лелаш, кхычар санна хьаьнала къахьегаш, ший лоалахой, юртхой, берригача мехка бала чулаца, еррига хало а, атто а нахаца, дерригача халкъаца екъа кийча хила веза лертIа мел вола саг, йоах авторо.\nХIаьта из уйла вIалла а шеко йоацаш геттара боккхача лоархIаме я къаьстта тахан, вай воай паччахьалкхе хьа а хинна, вай вахар эргадаккха, тоаде, вай вахаре нийслуш мел хинна зуламе гIулакхаш цIендаь дIадахара оарцагIа даьннача хана.\nИштта вай вахаре нийслуш мел дола дикадар хьаллацара, водар IотоIадара, из вай вахарера лар йоацаш цIендаь дIадаккхара хетадаь дар 1970 шера кепатеха арадаьнна Чахкиев СаIида "Бертий бийсаш" яхаш дола историко-революционни роман а. ХIаьта из роман дIадоладеш, цунна лаьрхIа ше язъяьча дешахьалхлен тIа, вай мехка къахьегамхой Iаьдал оттадара вIалла а деналах ца бохаш, бокъонцара турпалаш санна лийтача вай даьштеи даьдаьштеи баркал оалаш волча авторо яздора:\n"Ер книжка аз шоана хетаду, тха хьамсара даьй. Хетаду, деналах ца дохаш, Деникина духьала турпала лаьттарашта, цу лирача тIем тIа сийлахьа валар корадаьрашта. Доккха баркал ях аз цIеча партизанашта, цхьацца шоашта дагадоагIар дувцаш, документаш гойташ, ер книжка яздеш сайна новкъостал даьрашта".\nАла деза, иштта ший роман дIадоладаьча автора дика вIашт1ехьадаьлар цу чоалханеча хана ерригача Къилбаседа Кавказе лаьтта хьал довзийтарал совгIа, бокъонцара вежарий санна гIалгIашта уллув а айтта Деникина духьала лийтача дуккхача тайп-тайпарча къамий викалий - эрсий, украинций, нохчий, черсий, селий, балкхарой сурт-сибаташ а гойталга.\nЛоацца аьлча, авторо духхьала ший къаман дик-дикагIа болча викалех доаккхал даь ца Iеш, деррига а интернациональни уйлаца диза да из роман. Масала, оаха шуга яхаш хIама дац, тхога большевикаш а хьаба, тхо шоай лаьттан тIа гIолла чакх а довлийта, аьнна, шоашка деникинцаша аьлча, вIалла шеко а йоацаш, "Лургбац! Тхо массаварг а большевик ва!" - оал гIалгIаша, хIаьта уж дешаш кхоачашдеш дуккха-дукхачар шоай дегIамаш циггача Iо а доахк.\nХIаьта цу ханарча гIалгIай хьаьналча къахьегамхойи, гIалгIашта новкъостал де баьхкача тайп-тайпарча къамех болча болхлойи дог-уйлеи, хьашташи цхьатарра хилар гойташ да романа керттерча турпалхоех цаI волча Шовхала Грознера венача эрсечунга Александрага оалаш дола "Вай-м цхьа вежарий да!" яха дешаш. ХIаьта цу тIем тIа бов дув биаь доттагIий хинна Шовхали Александри.\nИштта хала, керттерча даькъе шерра интернациональни вошали доттагIали леладар бахьан долаш, вайга кхаьчача коталон вай геттара а сий де деза, яхаш ба, лоацца аьлча, цу романа керттера чулоацам.\nЦунна тарра лакхара граждански пафос йолаш, керда Iаьдал даккхарах вай халкъага кхаьчача хьалах-таронах, вай Даьхенах а, вай мехкахоех а, хьаьналча къахьегамах а я поэта дик-дикагIа йола стихотворенеш а. Масала, ший "Даьхе" яхача стихотворене тIа цо йоах, ший вахара юкъе мелла халонаш нийсъеларах, ший Даьхен йолча халонех цIаккха а лачкъаргвац ше саг вола саг, хIана аьлча, Даьхе лархIа а, цун сийде а визза къонах веза.\nХIаьта из саг иштта визза саг вале, цун геттара чIоагIа сий деши, из лоархIаши ва поэт. Иштта уйлаш кхайкаеш я поэта дуккха кхы стихотворенеш а. ХIаьта уж хозахеташ тIаэц дуккхача наха.\nМасала, "Сутара ва со" яхача ший стихотворене тIа, ше а вай бокъонцара заманхо хиларах тарра, поэто дика гойт вай дик-дикагIа болча заманхой дог-уйлеи, цар башха атта доаца гIулакхаши. Цо ше ма-аллара, из сутара ва массанахьа а кхача, деррига а довза, тахка, дерригача лаьттана й1овхал яла, эрий ара ийхка лаьтташ аха, хIана аьлча, бокъонцара вай заманхо хила а веза ший таханарча хьинарерча гIулакхашца сийрдача кхоанен лард йоллаш.\nИштта дикачун а, вочун а мах хоадабе гIерташ волча поэта дикка доккхий декхараш увттаду таханарча вай кагийча нахаи мехкараштеи хьалхашка.\nХIаьта дика мел дар хестадеш, цунна дуккха а нах тIахьехарал совгIа, замах тIехьадиса мел долчунца, вай вахар Iаьрждеш, баьддеш мел долчунца къувса сутара волаш хьавоагIа поэт. Иштта ширдаьннача Iаьдалашцеи, гIулакхашцеи моастагIал лоаттадеш волча цо дикка боккха пайда эц юморахи сатирахи.\nМасала, замах тIехьадиса гIулакхаш бегдоахаш, геттара нийса уйлаш кхайкаеш я цун "Тамашийна хIама да", "Йола сога", "Хургволча устдаьга" яхаш йола цун "ГIарагIураш" яхача эггара хьалхарча поэтически сборника юкъе яха стихотворенеш, "Са заман мух" яха поэма.\nГеттара дукха стихаш я поэта дерригача дунен машар лорабара нах тIабехаш, цIена безам, хьаьнала къахьегам, дуккхача къамий вошали, доттагIали хестадеш язъяь.\nАла доагIа, вай таханарча вахаре нийслуш мел долча дикача а воча а хIамашта цIаккха а юстара латташ, духхьал уж зерах тоъам баь Iеш вола саг хиннавац СаIид цIаккха а. ХIаьта цун поэтически йоазоний из белгало къаьстта дика гучайоал вайна лакхе вай хьоахадаьча "ГIарагIураш" яхача сборникал совгIа, цо цул тIехьагIа арахийцача "Седкъий догIа" (1966 шу), "Лаьттан хьаж" (1974 шу), "Лаьттан гIовга" (1981 шу) цIераш йолча цун сборникашка вай хьежача а. Лакхара пафос йолаши, кIоаргга гражданственнии я царна юкъеяха стихаш.\nБелгалде доагIа, стихаели поэмаели совгIа, цар оагIонаш т1а кепатеха я укх тIехьарча хана авторо язъяь вай вахаре нийслуш долча кхоачамбоацарашца ира къовсам лоаттабара хетаяь йола къаьггача сатирах лархIа йоагIаш йола къоанолгаш а (басняш).\nХIаьта вIалла ше-шегIа хьахинна хIама дац Чахкиев СаIида произведенеш дуккхача наха езар, цун дуккха а поэтически произведенеш иллеш а хинна дIаяхалга. Уж хIара денна хIана дац аьнна хьахозар вайна радиои телевиденеи гIолла, профессиональни а самодеятельни а сценаш тIара.\nИштта денгара-денга бокъонца тоалуш, шерлуш, кхы а дегIайоагIаш я вай заманхоех бокъонцара патриоташ хьалкхебара диккха гIо-новкъостал деш йола, массанахьа кхача а, деррига довза а сутара волча Чахкиев СаIида поэтически оаз.\nШий моллагIча темана хетаяьча произведене тIа Чахкиев СаIида эггара керттечарех лоархI вай заманхой дог-уйлеи, синоши, оамалаши, гIулакхаши цIена, дика хилийтара лоаттабеш бола къовсам. ХIаьта ший заманхой ма-хулла дикагIа, цIенагIа, эздий хилара тIабехаш волча цунна каст-кастта корабоагIа цу тайпара дуккхача кхычарна а масал гойта йиш йолаш бола турпалхой. Царех ше бокъонца литературни произведени язъяь валарга а ца хьежаш, цо цар дог-уйлеи, вахари, моллагIаш доаца гIулакхаши сихха гойташ йола публицистически очеркаши статьяши язъю.\nМасала, 70-80 шерашка каст-каста вай республикански а, центральни а газеташ тIеи, журналаш тIеи арайийнначарех яр цун Афганистане доккха денали майрали гойтача Советски Союза Турпалхочох Аушев Русланах, Демченко Георгех, Афганистане ший интернациональни декхар сийленца кхоачашдарах В. И. Ленина цIерах йола орден енна хиннача Хачукаев Сулейманах йола, иштта кхы а дуккха очеркаш.\nБелгалде доагIа, къаьстта дика хIама дир Чахкиев СаIида, шийца Нохч-ГIалгIай телевиденера бIарчча съемочни группа а ийца, 1981 шера БАМ-е а ваха, цигача чIоагIа хьинаре къахьегаш болча вай республикерча дик-дикагIа болча викалех документальни фильм даккхарах.\nХIаьта цу хана шийна байзача нахах ше гулдаь хоамаш ларде а дехка, яздир цо 1984 шера Грозне эрсий меттала арадаьнна "Люди высокого долга" яхаш дола духхьал очеркех латташ дола книжка.\nЦул а совгIа, цхьаь-цаI общественни лоархIам болаш йола вай вахарера проблема йитац йоазонхочо вай республикански газеташ тIа ший дег тIара уйлаши, шийна хилча бакъахьа хетари ца дувцаш, цу тайпара ший лакхара граждански декхар кхоачашдеш йола публицистически статьяш ца язъеш.\nХIаьта цу тайпара "сихха" язъяьча статьяйи очеркийи ларда тIа йоазонхочо кастта бокъонца литературни произведенеш язъеш а нийслу. Масала, иштта хьахинначарех яр цун Аушев Руслана хетаяь "Руслана седкъа" яхаш йола башха дика стихотворени, хIаьта 1990 шера къаьстта книжка а долаш араяьннача, "Идрис Зязиков: Верой и правдой" яха Зязиков Идрисах йола очерк ларде а юллаш, 1998 шера цо язйир "Террор" яха пьеса.\nБелгалде доагIа, иштта хьинаре къахьегарах, гIалгIай а эрсий а меттала шерра араювларал совгIа, Чахкиев СаIида дуккха а произведенеш арайийнний украински, молдавски, казахий, чуваший, гуржий, хIирий, гIаьбартой, балкхарой, аварций, гIумкий, кхы а дуккхача меттала яьха. Царна каст-кастта кепаеттар "Советский писатель", "Советская Россия", "Детская литература" яхача издательстваша, "Дружба народов", "Наш современник", "Волга", "Дон", иштта кхы дуккхача журналаш тIа. ХIаьта 1972-г1ча шереи, 1976-г1ча шереи Таллине эстонски меттала араяьлар цун "Энвер" яха берашта лаьрхIа йола повесть а. Цул а совг1а, 1974-г1ча шера Молдове кепатеха арадаьлар "Идиги, Мадиги, з1амига йи1иги" яха дувцарий сборник.\n- Грозне а, Москве а, иштта дуккхача кхыча гIалашка а тайп-тайпарча наха таржамаш деш, царна юкъе вай мехкахой а болаш, арайийннай хьа дуккха а поэтически а прозаически а произведенеш. ХIаьта хьай иштта тоъал дукха болча таржамхоех малагIчун болх хет хьона эггара толашагIа? - аьнна, шийга даьча хаттара жоп луш волча СаIида аьлар:\n- Со геттара доаккхал деш ва Русаков Геннадеца дуккха шераш хьалха денз сай тоссаденнача доттагIалах. Из дуккхаза хиннав вайцига хьоашалгIа вена. Цунна дика довз вай халкъа вахар а истори а. Цунна дика йовз вай оамалаш. Цул а совгIа, цунна дика вовз со а, са дог-уйла а. Цудухьа со бокъонца раьза а волаш я цо эрсий меттала яьха са произведенеш.\nХIаьта Чахкиев СаIида ше а дуккха болх баьб кхыча халкъий йоазонхой произведенеш гIалгIай меттала йоахаш. Иштта цо гIалгIай меттала яьха я А.С.Пушкина, М.Ю.Лермонтова, М.А.Шолохова, Расул Гамзатова, Кайсын Кулиева, Мустая Карима, Танзиля Зумакуловай, Василия Федорова, кхы а дуккхача керт-керттерча эрсий, украински, гIаьбартой, балкхарой, аварций, гIумкий, хIирий поэтий а прозаикий а произведенеш.\nМасала, 1974 шера Грозне арадаьлар цо гIалгIай меттала даьккха Ленински преме лауреат а, дуккхача шерашка РСФСР-а йоазонхой Союза правлене председатель а хиннача С.В. Михалкова "Говрабаьри" яха стихотворни сборник, хIаьта 1976 шера - РСФСР-а йоазонхой Союза литературни консультант хиннача Г.А. Ладонщикова "ДоттагIлен звено" яха стихотворни сборник а. Х1аьта "Советски Союза Гимн" а гIалгIай меттала яьккхарех цаI вар из.\nБелгалданза дита йиш йоацаш да цхьаькха а: дерригача дунен халкъий литературашта юкъе а доаккхал де а доаг1аш дола "Игора полках дола дош" яхача эрсий халкъа литература юкъерча жовхьара а дукха ха йоаццаш таржам даьр Чахкиев Са1ид хилар.\nЦул а совгIа, тайп-тайпарча Чахкиев СаIида наьна меттала яьхай Н. В. Гоголя язъяь "Ревизор", испански драматурга Гарсиа Лоркас язъяь "ЦIий Iо а дахийта саг йоалаяр", француза Эдмунда Ростана язъяь "Сирано де Бержерак", литовца Йозаса Грушаса язъяь "Джази, безами шайтIеи" яха пьесаш.\nАла доагIа, Н. В. Гоголя "Ревизор" яхача пьесах 1982 шера гIалгIай труппас оттаяь спектакль цун геттара дика аьттув баьнначарех хинналга.\nХIаьта ше а дикка лакхара толамаш даьхад СаIида драматургически жанрех йола произведенеш язъеш. Цу даькъе автора духхьашха баьккха аьттув бар 1960 шера арадаьннача "Юххьанцара халонаш" яхача ший эггара хьалхарча сборника юкъе цо кепатеха хинна "МалагIча колхозе?" яха лоацца беламе пьеса. Белгалде доагIа, колхозни ферме венача корреспондента зийна дуккха кхоачамбоацараш довзийташ волча автора дикка кIоаргача сатирически хьисапе гойтаб ший "турпалаш", масала, шоай ферме масса етт ба а, царгара мел шура йоаккх а ховш боаца, шоаех тийша дола гIулакх тесса леладеш хинна хьакимаши мугIарера болхлойи. Ала деза, из бахьан долаш из пьеса х1анз а ший лакхара лоархIам бовнза йолга.\nБелгалде доаг1а цхьаькха а - ше А.М.Горьке ц1ерах йолча Литературним институте дешаваг1аш язйир Чахкиев СаIида Даймехка тIема ханарча вай мехкахой турпала гIулакхаш гойташ йола "Къонгаш бовча хана" яха пьеса. Х1аьта 1966 шера нохчий меттала из пьеса лакхарча говзалца оттайир Нурадилов Ханпаший цIерах йолча республикански театро. Цу театре 1978 шера из оттайир гIалгIай труппас а.\nИштта тайп-тайпарча шерашка Нурадилова цIерахча республикански театре увттаяьчарех я цун "Са кIаьнк" яха комеди а, Ведзижев Ахьмадаца цхьана язъяь "Васкет" яха пьеса а.\nХIаьта 1979 шера Къилбаседа-ХIирий къаман театро а оттайир Чахкиев СаIида Советски Арме 60 шу дизара хетаяь йола "ТIеххьара декхар" яхаш йола турпала драма, 1986 шера Грозненски М. Ю. Лермонтова цIерах йолча театро оттайир Чахкиев СаIида "БIаргий хих бизза кад" яха поэма ларде а юллаш язъяь пьеса.\nЦарел а совгIа, дуккхача наха дезаденначарех да Чахкиев СаIида сценареша язъяь даьха художественни а документальни а фильмаш. Масала, хIирий йоазонхочунца Цагараев Максимаца цо язйир 1969 шера арадаьннача "ГIалаштIара цIераш" яхача художественни фильма сценарий. 1978 шера арадаьлар кинорежиссер волча Татаев Илезацеи, х1ирий режиссер волча Бурнацев Исма1алцеи Са1ида сценарий язъяь "Лоаманхоех йола новелла" яха фильм а.\nИштта Са1ида дакъалоацаш сценарий язъяь дар "Нохч-ГIалгIайче таханна" яха документальни фильм а.\nДикка боккха аьттув баьннаб СаIида берашта лаьрхIа произведенеш язъеш а. Масала, иштта я цо царна лаьрхIа язъяьча пьесай цIераш: "Лоаманхой фаьлг", "Тамашийна кий", "Светофори, пхьу Трезори, Iовдала борзи, кхыбараши", "Рамиси Натеи", "Къамаьл деш йола теник". Белгалде доагIа, уж дуккхаза Нохч-ГIалгIай республикански берий театре увттаярал совгIа, Махачкале, Смоленске, Туле, Алма-Ате, Украине, Чуваше, иштта кхычахьа а увттаяьлга.\nХ1аьта Чахкиев СаIида г1алг1ай меттала яьхай кхы а дуккхача ц1ихеза эрсий берий йоазонхой пьесаш: масала, Аркадий Гайдара "Мальчиш-Кибальчиш", И.Токмаковай "Кукареку", Гр.Остера "28 попугай", К.Мешкова "К1айча дахкахи, 1ажаг1ча циска к1оригахи, цар тешшамерча доттаг1чох 1аьржача ж1але к1оригахи бола фаьлг", Георгия Ладонщикова "Къаьна нажа къайле", М.М.Корабельника "Говрабаьри", Ю.Батуева "Редакце ена посылка", эстонски драматурга Уно Лейеса "Бирса моастаг1а", иштта кхы а. Царех дуккхача шерашка спектаклеш увттаяьй Шолжа-Г1алий т1арча теникий театре болх беш хиннача г1алг1ай студе артисташа. Лоацца аьлча, дикка лоарх1аме дакъалаьцад Чахкиев Са1ида берашта лаьрх1а дола литература дег1адоаладарца. Белгадича тоъаргдолаш да - цул дукхаг1а берашта лаьрхIа произведенеш язъяь цхьаь-цаI йоазонхо вац вай литературе. Масала, лакхе вай йийцача берашта лаьрхIа йолча дуккхача пьесаел совгIа, тоъал дукха я цун кхоллама юкъе берашта лаьрхIа йола стихотворенеш а.\nХIаьта ший "Дахкилг", "ШайтIилг", "Селасат" яхаш йола геттара цхьалхача, аттача меттаца язъяь йола, сакъердаме, хьехам луш йола поэмаш а керттерча даькъе берашта лаьрхIа язъяьй поэта.\nБелгалде доагIа, ший "Шарип" яха (хьалхара цун ц1и яр "Эрий ара виса саг") берашта лаьрхIа дола эггара хьалхара дувцар авторо ший 1961 шера арадаьннача "Са турпалаш" яхача книжкана юкъедахийта хинналга. ХIаьта цул тIехьагIа берашта яздаь цо арахийцад дуккха а дувцараши, повесташи. Иштта керттерча даькъе берашта лаьрхIа да цо яздаь багахбувцама сюжеташ тоа а еш яздаь дуккха фаьлгаши, дувцараши, басняши.\nТеркалде доаг1а, Чахкиев Са1ида хьалхаг1а "Ц1е планета" аьнна ц1итилла хинна дувцар вай г1алг1ай литературе эггара хьалха язъяь фантастически произведени хилар. Т1ехьаг1а авторо "Во1" аьнна, ц1и хувц цун. Из Г.Русакова таржам а даь, арадоал "Фантастика-81" яхача "Молодая гвардия" издательствос 1981-г1ча шера арахийцача книжка т1еи, "Советская фантастика" яхача "Известия" яхача издательстве 1991-г1ча шера архийцача сборника т1еи.\nВайна ма-гарра, укх тIеххьарча 50 шера гаргга йолча хана вай г1алг1ай поэзе а, прозе а, драматурге а, иштта кхыча жанрашта юкъе а цхьатарра хьинаре къахьегаш хьавоагIа Чахкиев СаIид. ХIаьта цу замах цо мел язъяь произведенеш вай вахара а, вай заман а керт-керттера проблемаш увттаеши, уж ма-хулла кIоаргагIа вайна йовзийтара дика гIо-новкъостал деши я. Цу хьакъе цох ала доагIа, из вай вахар довза а, тахка а, массанахьа кхача а сутара хиларал совгIа, дилла а бIаргий са ира а долаш, саькха ладувг1а а ховш йоазонхо ва аьнна. Цудухьа цунна дикка кIоарга гу вай замеи, вай вахари, хIаьта цу вахара юкъе вай заманхошта хьалхашка увтташ йола керт-керттера проблемаши.\nХIаьта ший дегах чакхдоалаш, бокъонца ший дега Iаьткъачох мара яздац цо. Керттерча даькъе из бахьан долаш хул цо мел яздер дуккхача наьха дегашка дужаш, уж цох тешийташ, цар сакхетам кхы а совбоаккхаш.\nБелгалде доагIа, керттерча даькъе из бахьан долаш хул Чахкиев СаIида язъяь произведенеш юха а юха а каст-кастта кепаетташ. Масала, цун "Бертий бийсаш" яха кIоарга историко-революционни чулоацам бола роман гIалгIай меттала кхозза арадаларал совгIа (1970, 1979, 1986 шераш), массехказа эрсий меттала а арадаьннад. ХIаьта СаIида язъяь "Иштта мара" яха вай замах а, заманхоех а йола роман а шозза арадаьннад эрсий меттала, цкъа, 1969 шера, Грознеи, шозлагIа, 1982 шера, "Советская Россия" яхача издательстве Москвеи, б1аь эзар экземпляр тираж а йолаш.\nДуккха а тайп-тайпарча жанраех дола йоазонаш дарал совгIа Чахкиев СаIид болх беш хиннав вай республика тайп-тайпара идеологическии, культурнии учрежденешка. Масала, 1964 шера денз дуккхача шерашка цо болх баьб Нохч-ГIалгIай телевидене литературни редакце воккхагIа вола редактор волаш, "Лоаман Iуйре" яхача альманаха редактор волаш, Нохч-ГIалгIай радио литературни редакце керттера редактор волаш, республикански теникий театра директор волаш, Нохч-ГIалгIай книжни издательства воккхагIа вола редактор волаш. ХIаьта 1990 шера из хилар гIалгIайи нохчийи меттала арадувла доладеннача "СелаIад" яхача берашта лаьрхIа долча журнала эггара хьалхара керттера редактор.\nУж дикка бехктокхаме балхаш дарал совгIа, Чахкиев СаIид массаза а хиннав вай республика а мехка а общественни вахаре хьинаре дакъалоацаш. Масала, из хиннав РСФСР-а йоазонхой массехк съезда делегат, дуккхача шерашка из хиннав Нохч-ГIалгIай йоазонхой правлене член, драматургий секце кулгалхо, "Лоаман Iуйре" яхача альманаха редколлеге член, "Прометей" яхача республикански къонача йоазонхой литературни объединене эрсий меттала йолча секце кулгалхо. ХIаьта 1990-1992 шерашка из вар В. И. Ленина цIерах йолча берий фонда республикански правлене председатель.\nХIаьта вай республика юхаметтаоттаяьчул тIехьагIа СаIида болх баьб "Сердало" газета керттера редактор волаши, Г1алг1ай республика культура министр волаши.\nКаст-кастта из го йиш я вай республика дуккхача вузашка, техникумашка, школашка ший книжкашдешархошцара вIашагIкхетараш дIахьош. Цул а совгIа, цо дуккха а дакъалаьцад вай мехка тайп-тайпарча республикашка а, гIалашка а дIахьош хиннача литература деношка а декадашка а.\nХIаьта уж дуккха а дика гIулакхаш карагIдувларах цунна тийнна совгIаташ а тоъал дукха да. Масала, 1978 шера Москве хиннача Н. А. Островске цIерах йолча кагирхоех язъяьча произведеней Ерригсоюзни литературни конкурсе "Даьй илли" яхача повеста цунна хьожайир Сийлен диплом.\nХIаьта 1981 шера цу повестах цун автора елар Нохч-ГIалгIай республика Ленински комсомола лауреата сийлен цIи. Татаев Илезацеи, Бурнацев Исма1алацеи цхьана "Лоаманхоех йола новелла" яхача фильма сценарий язъярах 1979 шера Чахкиев СаIида елар Нохч-ГIалгIай республика Лакхехьарча Совета президиума Грамота.\nИштта тайп-тайпарча шерашка СаIида енний ВЛКСМ-а ЦК шиъ Сийлен Грамота, ВЛКСМ-а Нохч-ГIалгIай Обкома кхоъ Сийлен Грамота, СССР-а телевиденеи радиовещанеи комитета Сийлен Грамота, СССР-а машара фонда Правлене Сийлен Грамотеи значоки, Нохч-ГIалгIай культура министерства Сийлен Грамота.\n(Йистедоалар 4-ча оаг1о т1а)


Дагестанехь UFC латархо хилларг лаьцна герзаш лелорах йолчу шеконца\nОхан-бутт 17, 2021\nUFC латархо хилла Антигулов Хьажамурд лаьцна ХIинжа-ГIалахь герзаш лелорах йолчу шеконца. Бехктакхаман дов айдина цунна дуьхьал.\n33 шо долу Дагестанан коьртачу шахьаран вахархочуьнгара ши тапча а, патармаш а даьхна, хаам бо республикерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин урхаллерчу пресс-векалто.\nЗорбане яьккхинчу видео чохь, шега дечу хеттаршна жоьпаш луш, лаьцначо чIагIдо, герз шен дац бохуш. Охан-беттан 16-чу дийнахь Iуьйранна, дегI меттах даккха водуш, карийна шена иза Тарки юьртахь, боху цо. Ша шена карийна герз полице дIадала воллура, амма соцунгIа хилира, "кIеззиг коронавирус цамгар а кхетта, цIахь сецира", аьлла Iедалхошка Антигуловс.\nСпортхочунна цIийнах хьаьжира цунна харцхьа леларна, стаганна цо еттарна айдина гIуллакх луьстуш. Ловзаргахь ГIуран-беттан 2-чохь иза латар бахьана долуш, толлуш хилла цуьнан хIусам. Шега нехан барамехь харцхьа цалелар дехча, летта иза, цо йиттинарг виллина дарбан хIусаме.\nАнтигулов Хьажамурд 2017-чу шарера карара зама тIехIотталц летта UFC системехь, 20-зза тоьлла, 8-зза эшна. Иза дахначу Iай ловзаргахь латар бахьана долуш, хадийна хилла цхьаьнакхетаралло цуьнца хIоттийна хилла контракт.


Youtube тIера схьаэцна сурт, 6Гез2013\nУмханов Шарип «Голос» цIе йолчу къовсадаларна юкъарваккхаро инзаре цецбаьхна эзарниш нохчийн бахархой.\n«Стигалан Iаьрчаш кхин а хьалаойбуш, ана кевне кхаччалц хьала долуш, хьекъале кхате ца даллал чIогIа, зевне ду цуьнан аз» «Голос» проектан говзанчаш а боллушехь цу къовсадалар юкъарваьккхина нохчийн кIант-«зарзар» Умханов Шарип. Юкъарваьккхина цуьнан озах цецбуьйлучу хьовсархоша шозза-кхузза а.цуьнан эшар а дIа ерзале тIараш тоха гIирттиншехь, Шарипа куьйгалхочуо Градскийс шен 60% цунна дIаеллашехь.\nЮкъарваьккхина, хьовсархоша чIагIдарехь, цу къовсадаларехь цкъа ца лекхначу кепара цо эшар Iаламат башха а, шовкъе а инзаре лакхарчу зевналлица а леккханшехь. Нохчаша кхеторехь и бохург дац цуьнца ахфиналехь къовсавелларг ледара вара бохург. Вацара, делахь и ца кхочура Шарипе боху могIарерчу наха. Цунна къеггина тоьшалла лору цара нийсонан а, бакъонан а да волчу Градскийс Умханов Шарип харжар.\nСтенна нисделла ишта? Хилларг хIун ду? Мел бух болуш ду и жамI? Цу а, кхечу а хеттаршна жоьпа каро гIерта ,эзарниш аьлчи а харц хир доцуш, могIарера нохчий. Ма-дарра аьлчи цу кIанта, цхьа къам самадоккхуш санна. цхьана а политико а, цхьана а Iедалдас цадинарг деш,уьйр-марзонаш карлайохуш, къоман кхетамехь барт-машар, цхьаалла деборехь, хаза нехан санна беркате гIулч яьккхина.\nЦунна тоьшалла ду, шайн дегнийн лааме ладогIар бен, цхьана Iедалдас-маьхькIамхочо дош аьлла, бина кхайкхам а я тIедиллина хIума а доцуш, эзарниш могIарерчу наха, вовшашка зIенаш еттар, «Шарип ву шуна тховса, ледар ма хилалаш, кхаьжнаш тасалаш» бохуш, вовшийн ир-кара хIиттор. Цунах дуьйцуш дара массо пхьоьгIанашкахь а, доьшийлашкахь а, белхан меттигашкахь а. Стигалделе ирх а вехьна, вазвина Шарип вийцарехь шовкъе хьийзаш бара ишколера дешархой а.\nБаккхийчара Умханов юкъарваккхар дузу тахана Оьрсийчоь нийсонах, бакъонах къилба а дина сацам бан кийча цахиларца. «Кхечу пачхьалкхашкахь Iаьржа чкъор долу стаг-муьлххачу а тIегIан политик хила тарло президента дарже кхаччалц, цхьа къестамаш а боцуш мел лакхарчу даржехь министар я кхин хьаькам хила а тарло…Амма иза генара гене ю Оьрсийчоьнна тIе а доьгIан аьлчи». Ишта хьажам бу цхьаболчера.\nМасалш а далош царех ша-ша цадийцархьама, Умханов Шарипах аьлчи нохчашна чIогIа новкъа деъна иза цу къовсадаларна нацкъар висар. Дуьненахь хьуна хезар дац моьттучохь – туьканашкахь, ишколашкахь ,ши-кхо стаг вовшах мел кхеттачохь вийцаре во и иллиалархо.\n«Валлай, массара кхаьжнаш тийсинехь хIинца а чекхваьлла-м хир вара.Цига ахфинале а дика кхаьчна-иза-м. Новкъа-м хета. Хьалха а чекхваьлла хилча , нах паргIат Iийна моьтту суна-м. ТIе ца тоьуш жима аьзнаш дисир-кх. наха хIун дуьйцу-м ца хаьа суна и суьдхой чIогIа реза а болуш, дика тIелаьцна-м вара Умханов.Цо санна оригиналехь а ца локху бохур-кх цара шаьш. Цуьнан аз хеззашехь тIаьхьий ,хьалхий тIебоьрзур-кх суьдхой.»\nЦхьаболчу бахархоша тидарехь цхьа бозбуанчалла лелийна хьовсархойн кхаьжнаш дагардеш. «Гирий шуна,юьхьанца Шарип мел хьалха вара, дагардор чекхдолуш цхьана маьIаргонехь хьалха ваьккхира цара и Волчков»,- боху цхьаболчара шовкъе. «И нохчо хилар и цхьа бахьна ду и кIелвитаран»,- чIагIамаш бо кхечара.»Ахфинале а дика валийтина иза-м»,- олу кхечара. Доцца аьлчи цу кIанта вуно чIогIа ир-кара хIоттош,бахархойн ойла самсайоккхуш, массеран а самукъадоккхуш, цхьа дарбане молха а хилла, бедацаран хоршара къам арадаьккхича санна, самалхадаьккхина шен махкахой.