Нухажиев: Беляловн бехк хилар тIечIагIдина дац, амма иза хIинцале дIатоьхна террорхойх\nМарсхьокху-бутт 09, 2017\nНохчийчоьнан омбудсмен Нухажиев Нурди.\nКхаариндийнахь Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Къилбаседа Кавказехула йолчу урхалло дIадерзийна Нохчийчуьрчу шина вахархочун Белялов Рамзанна а, Маздаев Мохьмадна а дуьхьал долийна хилла бехктакхаман гIуллакх таллар.\nЦунах лаьцна хаам гучубаьлла Оьрсийчоьнан Талламан комитетан официалан сайт тIехь. Цу хаамца а догIуш, бехктакхаман гIуллакх цу шина стеган бехк хилар чIагIдеш дIахьажийна Къилбаседа Кавказан гонан тIеман суьде.\nЦунна вуно реза вац Нохчийчоьнан омбудсмен Нухажиев Нурди. Нохчийн омбудсменана хетарехь, Беляловна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх схьаделлар бух боцуш ду. Хьалххе террорхойх дIатоьхна иза Iедало.\nМаршо Радионо хьлха хаам бина ма хиллара, 2015 шарахь Мангал-беттан 2-чу дийнахь Гуьмсехь Iуьйранна балха воьдучура лаьцна дIавигира Белялов Ставрополера баьхкинчу полисхоша. ХIетахь дуьйна Пятигорскерчу набахтехь латтош ву иза.\nБеляловна бехке дуьллуш ду 20 шо хьалха, Басаев Шамал коьртехь а волуш, Буденовск гIалина тIелатар динчу тIемалойн могIаршкахь иза хилла хилар.\nАдвокаташа а, цуьнан гергарчара а, цуьнца цхьаьна Башкортостанехь болх беш хиллачара а тоьшаллаш дарехь, билгалъяьккхинчу хенахь Белялов гIишлош еш болх беш хилла цу республикехь.\nИ бахьана долуш Нухажиевс кхайкхам бинера Инарлан прокуратуре а, Талламан комитете а, Оьрсийчоьнан президентан администраце а, федералан омбудсмене а, Беляловн конституцин бакъонаш ларъеш накъосталла дахьара шена аьлла.\nАмма цуьнан кехаташ дIахьежадо оццу харцо лелочу Талламан комитете. Ткъа цигара кехаташ оьху "Беляловн алиби толлуш ду" шаьш бохуш, хаам бо Нухаджиевн зорбан сервисо\nБеляловн алиби хилар тоьшалла деш кечдина кехат.


Дешар-сердало,ца дешар-боадо. - Страница 2\nТема: Дешар-сердало,ца дешар-боадо.\n…Ший халхарца тамашийна хоза товш, айдаьча кулгий коараш феца мело ловзадеш, тайжа йодар йоI, кер ходенна хьежача кхокхо мо корта кIеззига оагIора а билла. Ший дIайха, лоаман цIий лелача къонача маьжений низ а, кадайлал а дIа ца хецаш, юха детташ, «бартах кара бола», яхаш, кхокханна тIехьа даьнна, айдаь низ бола ткъамаш а долаш, дода лаьча мо, водар зIамига саг йоIа уллув цхьа гIа тIехьа а волаш.\n«Хьайна товчча гIо, бакъда, со тIехьара-м даргдац хьона», яхаш дола лаьча. Кхокхо го боаккх ший сихача тайжача боларца. ШоллагIча гонах ахангахьа кхоачч. Лаьчо, ткъам духьала а тассе, никъ бехк цунна. Кхокха тIехбала хьож, лаьчо духьала а даьле, никъ дIалоац. Кхокха латтача ах го а баьккхе, юхаберз. «ТIехьашкахь а бац хьона никъ», аьле, цига а лаьча духьалъэккх. Латтача халхар ду кхокхо, лаьчо цхьаннахьа а никъ ца луш. Кхокха курра корта а айбийя бIарахьож лаьчана. «НизагIа масса а са никъ бийхкалга дий ер?», йоах цIаьхха цу юкъа майра хьежача цун бIаргаша. «Болле, болле, сона дезац хьоцара эгIилга, хIаьта а баха моттиг мичай хьа, сона кара ца боагIаш!», оал лаьчо, цо юстара а ийккхе никъ мукъа бутт. Кхокха гIозбаьле ший новкъа хьад. ТIехьара къастац лаьча а. ХIаьта цхьа го баккхалехьа юха а цIий дIайха долча лаьчан са тец, кхокха ше карабаллца ловза. Цо «карабола» аьле, ткъам духьала тосс. Кхокха сацац. Лаьчо юха а духьала ийккхе, никъ дIалоац. Кхокхо латтача го боах, дIабаха хьож. «Бахача а, баьннача а, кхы дIахо никъ бац хьона», яхаш, лаьча ткъамашца кхокха чувхабеш гонахьа хьовз. ТIаккха, тхьовра мо куралца доацаш, безамерча бIаргашца кортаберзо кхокхо бирсденна гонахьа даьннача низ болча лаьчангахьа. Цун бIаргашкарча цIера ала цIаьхха лоаладийя, хий санна, Iодохийт лаьчан цIий кхехкаш дола болата дIайха дог. Низ бола ткъамаш шортта Iо а хийце, «болле хIаьта, са хьамсара кхокхилг, никъ мукъа ба хьона», аьле, юха тIехьа долалу лаьча…\nЧахкиев Капитон "Моакхаза лоамаш"\n...Массаза а цIагIара кхуврч боагалба вай. ...дегашкара безам ма бовлба вай! Боккхийча наьха хьаькъале къамаьл ма соцалда вай цIагIа! Ага чура берий гIар ма социйла, коа дагIача каразах йийхка говраш хийла! Вай гIозал а бала а бекъа, гурахьа гаьн тIара михо дIахьо гIа санна, тIабахка новкъостий ма эшалба вайна!..\nВай лоамий бовхьашка латтача гIалай\nМегадац моастагIчоа йист-оагIув баккха.\nАьнначох бер санна тешаш бола гIалгIай,\nХургдолчох бехке ма бахалба цIаккъа.\nГIалгIай ба догцIена, цIена я уйлаш,\nЛоамашка бухдувла залза хий санна.\nГIалгIай ба камаьрша — хьоашалгIа дувла,\nДала ший возолца ба иман денна.\nГIалгIашка ца кхоачаш бала бац лаьтта,\nЦхьабакъда гора уж айттабац цIаккха.\nХийла дог дожарах керара даьттIа,\nМега-м дац царгара эхь-эздел даккха.\nЧахкиев Саид "Жанхота валар"\nДи-бийса хувцалу, хувцалу кхелаш,\nЦарга тIа чарх а соц, бIаьха никъ бисте.\nХано цкъа озаргда ший нийсхон тараз,\nДустаргда, тохкаргда кIай Iаьржа къоастош.\nПлиев Махьмад-Саид "Балан ди"\nДураз дий вахар цхьа нийсхо йоацаш?..\nФу дувц аз?! Нийсхо - Iоажал хьаотт!\nНиз бар е боацар бе-башха воацаш,\nСа ийце, вихье, лахьта чу тотт.\nТIаккха хад шедар: лазамаш, бала,\nЕр харцон дуне кхычарна дус.\nИз - цаI я нийсхо. Са дац кхы ала:\nКъонах вац дицдер из дийнахь-бус!..\nКъонахий бац-кха сталингIар тIаккха.\nУж беций бицбаьр шоай хIара кIий?!\nДезаций царна цхьацца каш даккха?\nУж лаьттах Iебе Iоажал ма йий!..\n...Шовзткъанел совгIа къаьна-къона, кхал-маIа адам долча Бекхий-Хьажий цIен улгаш дулар, барзкъаш дуттар, кхыйола цIено ер из цаI яр. Са белгало яьлча денз, эггара хьалха гIоттарашца хьалгIетте, тIехьа бувшараш бийшача мара йижар доацаш, дезарех йоаллар Хани. Ши кулг вIашкадилла минот яцар цун. ЙоI-саг хилча, цу тIа наьха цIагIа а хилча, мишта лела езар гIалгIай йиIий, ший цIагIа йолаш а наха шийх мекъа я, е бIеха я алар кхераш, цхьан минота кулг вIашка ца дуллаш лийннача?..\nХIанза-м яьсса латт са дега гIала.\nбIаьсти яр укх чу:\nзизаш дагIар, седкъий дахар...\nО, ма безам ба са ваха,\nДика мел дар къоабалдеш,\nСа доацчун са чудоллаш,\nКа ца яьннар кхоачашдеш.\nХала, ийрча г1а да вахар,\nЦо салувцаш, со 1олег.\nБакъда, хьалкхувш боаг1ачарех\nЦхьанне кхоана ала мег:\nТ1ера мара вац из баьде,\nБоадо яц из лелавер.\nСердалоно кхелла ва из.\nИз да - кортамукълен бер!\nТаржам даьр #Гагиев Гирихан\nАхкан lуйре тайна йоагlа,\nАнаюхе товнаш йоаг.\nКъона болхлой балха боагlа\nЧехка-чехка боаккхаш ког.\n1анна дегаш деларгда\nАхкан балха баьхкарий.\nБалха чlоагlа тlера ба\nНоаной, алал, фуд оаш лехар,\nАйла юкъе детташ гош?\nШоай цу воlа нускал лехе,\nНаьсаре вахийта оаш.\nХаххе дегаш деларгда\nЦарга хьажа баьхкарий:\nАла доацаш хоза ба\nЦар йистхилар, илли, белам\nЦlена, кlаьда, эздий да.\nХьаькъал, оамал, иштта денал\nДизза шоашка долаш ба.\nМехкараша, шоай цlи санна,\nЛоаттаду вай мехка сий.\nИштта ба уж, сувнаш санна,\nА что-нибудь из творчества любимого и уважаемого мной Рамзана Цурова у вас не найдется?)..Может из неопубликованного?) Вдруг?)\nПоследнее сообщение: 10.03.2013, 09:05\nСердало (Свет) Год: 1923 - 1970.Общественно-политическая газета.Архив\nПоследнее сообщение: 16.05.2012, 20:24


Ассаламу Iалайкум! ЙоI маре йоьдуш ю, цуьнан да вац, йа ваша а вац, ненаца Iаш ю иза. Кхоъ деваша ву, цаI цIахь ву, важа шиъ цIахь вац. ЦIахь волу деваша йоIе вистхуьлуш вац, йа йоьIа дола деш вац. Вукха араваьлла волчу девешийца мах бан мегар дуй телефоначухула?\n1) Маре йоьдуш йолчу йоIах жоп дала везаш волу цуьнан «валий» хIокху къепехь нислуш ву шариIатехь:\nДена вина ваша.\nДена вина вешин кIант.\nДена вина деваша.\nДена вина девешин кIант.\nНагахь санна хIокху хаттарехь юьйцучу йоьIан вешин кIант велахь, девешел хьалха цуьнца бан беза мах, лакхахь билгаляьккхинчу къепехь вешин кIентан рагI девешин рагIал хьалха ю. Нагахь санна цуьнан девешин кIант а вацахь, тIаккха девешига дехьа йолу рагI. Ткъа оцу йоьIан шиъ деваша хилча, цаьршиннах хьалхавоккхуш верг динца а, хенаца а алсам верг ву.\n2) ЙоьIан «валий» генахь велахь, телефоначухула цуьнца шеца мах бан мегар дац, делахь а шина агIор балур бу мах ишттачу хьолехь:\nХьалхара агIо: ЙоьIан «валийс» - масала шун хьолехь: йоьIан девашас – йоI йолчу меттера шена вевзаш волу цхьа стаг векил во телефоначухула, шен меттина и йоI маре йала. ТIаккха оцу векилца бо мах, уллохь шиъ теш а волуш.\nШолгIа агIо: Зуда ялош волчу кIанта, йоьIан «валий» волчу меттера шена вевзаш волу стаг векил во телефоначухула, шен меттина оцу йоьIан «валийца» мах бан. ТIаккха оцу кIентан векило мах бо йоьIан «валийца», уллохь шиъ теш а волуш.\nТелефоначухула мах бан ца магар а, векил ван магар а Бусалба дино зуда ялоран боккха тIалам бина хилар бахьана долуш ду. Кхин а, мах бечу хенахь шиъ теш вацахь мах нийса лоруш бац, ткъа, векил вечу хенахь тешаш хилар билламе дац.\nДелан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла:\n«Валий» а воцуш, динца дика волу шиъ теш а воцуш зуда ялор зуда ялор а дац, уьш а боцуш кхечу агIор бина мах харц мах а бу». Ибн Хьиббана дийцина иза.\n«Валий» воцуш зуда ялор нийса зуда ялор дац». Абу Давуда а, Тирмизийс а дийцина иза.\n«Шен «валийгара» пурба а доцуш маре йахана йолчу зудчуьнан маре йахар харц маре ду». Абу Давуда а, Тирмизийс а, Ибн МаджахIас а дийцина иза.


«Вайнах» – сан дахаран туьйра\n26 ноября в 16:33 (2009 г.)\nШа хелхарийн дуьнена вар иштта дагалоьцу Хасимиков Туркос: – Жима волуш чубаьхкинчара хьовзавора со хелхавала олий, 4–5 шо дара сан хІетахь, со хелхаволура. ТІаккха цара хастийча, дог-ойла айлой, сайх бІо булура сан. Иштта марзделира суна вайнехан хелхарш.\nХасимиков Турко 1952-чу шарахь Казахстанан Талды-Кургански областан Тешли гІалахь вина. Вайнах Даймахка цІабирзича Соьлжа-ГІалахь баха сецна церан доьзал. Шен 11 шо долуш Соьлжа-ГІаларчу «Пионерийн цІийнехь» хелхаран кружоке эха волавелира иза. Массарна гуш дара Турко хелхаран похІма долуш хилар. Ишколехь 8 класс чекхъяккхалц ихира иза кружоке. Кхуьнгахь мелла а хелхаран говзалла сов хилар хааделлачу куьйгалхочо Саркисян Константина гІо а деш, культпросвет училище хелхаран отделене деша вахара Турко. Кхиамца иза чекхъяьккхинчул тІаьхьа 1970-чу шарахь дуьйна «Вайнах» ансамблехь а ву. Хан-зама яларца цуьнан тоьллачу хелхарчех цхьаъ хилла дІахІоьттира и похІме артист.\n1988-чу шарахь Нохч-ГІалгІайн Республикан хьакъволу артистан цІе елира цунна, ткъа 2001-чу шарахь Нохчийн Республикан халкъан артистан а. 2005-чу шарахь Туркона совгІат дира «За трудовое отличие» мидалца а, 2007-чу шарахь Российски Федерацин культуран министран баркаллин кехатца а.\nКарарчу хенахь «Вайнах» ансамблан балетмейстер ву Турко.\n– «Вайнах» ансамблехь со уггар а воккхавеш дерг гастролашка даханчуьра даима а юьхь-кІай цІадерзар ду. ХІора стеган а хуьлу шен дахарехь даима дагахь лаьтташ, къаьсттина самукъане даьхкина денош. Сан дахарехь а ишттачех дара дуьххьара кхечу пачхьалкхе – Чехословаке гостролашка а дахар. 1971-чу шарахь дара иза. Цигара Сийлаллин грамоташца а, ткъа иштта мехала совгІаташца а тхаьш цІадирзира тхо. «Вайнах» сан дахаран шатайпа туьйра ду-кха.\nОлуш ма-хиллара, хелхар къоман юьхь ю. Тахана «Вайнах» ансамбле богІучу кегийрхошка дехар дара сан, вайн къоман хелхар цаталхор, шаьш лелачохь, шаьш хьанах схьадевлла а, муьлш ду а хууш оьздангаллица чекхдовлар.


Украине дехьа а ваьлла, цигарчу Iедалшна тIеваханчу, Евгений ц1е йолу ФСБ-н хиллачу белхахочо, Оьрсийчоьнан кхерамазаллийн сервисан ДАIИшца уьйранаш ю аьлла дIахьедар дина. Цхьаболчу эксперташ, цо дуьйцург шеконе диллахь а, хиллачу чекиста дуьйцучу хIумано шен тIе терго йоьйту.\nШа украинхойн Iедалшна тIе ма вахнехь, Евгений цIе йолчу, Оьрсийчоьнан федералан кхерамазаллийн сервисан лаккхарчу даржехь хилла ву бохучу белхахочо, шегахь тоьшаллаш ду аьлла, Лубянкин а, Шемахь а Иракъехь кхоллаеллачу ДАIИШан зIенаш хилар. Оцу тоьшаллашна тIе а тоьвжина, цо чIагIдина Европехь хиллачу цхьацца чолхаллашна а церан лар ю аьлла.\nЕвгенийс бахарехь, 2009-2011 а шерашкахь, Лондонехь хилла къепедацарш а, дина дара Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша, шаьш хIоттийначу Iалашонашца. Иза динарш, Евгенийн къамелаца бу, оцу пачхьалкхехь тховкIело карийна болу, агенташ. МухIажарийн могIаршка шортта, шайна болх беш болу нах а бахийтинчу Москохана, ца хуийла дацара боху Евгенийс, Парижехь террроран тIелатарш кечдеш дуйла.\nШай агIора сехьаваьллачу Евгенис дуьйцург, аьшпаш-м бац теша аьлла, украинхоша иза теллина полиграфца. Шозза а, иза цIена ву аьлла жоп хIоьттина. Амма, тIаккха а цхьаболчу эксперташна, иза шина пачхьалкхашна юккъахь лелачу политикийн «ловзарийн» декъашхой-м вац теша аьлла хета. Оьшучу хенахь, оьшург ала ваийтина-м вац теша иза бохуш, дуьйцу царах цхьаболчара.\nДерриге а дуьненна бала а хилла дIахIуттуш йолу ДАIИШ, ша шех кхоллаелла яц, аьлла хеташ кIезга бац тергамхой. Цхьаболчара бахарехь, массийта пачхьалкхан цхьанатоьхна проект ю иза, ортодоксан хьежамаш болу бусулба нах, цхьанаметтехь гул а бина, уьш Iуналлехь латто. ДАIИШ лерринчу сервисан бера хиларна шеко яц нохчийн политологан Мачигов Альбертан. Маршо радиога вистхуьлуш цо иштта элира.\nОцу ДАIИшан дуьхьало ян ницкъ латтош дерг, Шемахь а Иракъехь долу мехкдаьтта ду. Амма, Шемара Iедалша а кхайкхам бинера, и маьIда доккхучу меттигашна тохар ма дахьара аьлла. Оцу хIумано, дуккха а хIума гойту, и тIом а, и террорхойн цхьанатохаралла хьанна хьалха яьлла лелаш ю, аьлла кхин дIа а дуьйцу Мачигов Альберта.\nОцу тIемашка а боьлхуш, цигахь лечулла бусулба кегийчу нахана, кхечу агIора джихIад дича гIоле дара аьлла хета нохчийн политологан Мачигов Альбертан. Цуьнах жамI онда хира дара, элира цо.\nМачигов: "Бусулба кегийчу нахана, ДжихIад дан кхин некъаш а ду"\nАль-Кхайда а, шен хенахь, ша кхоьллинчуьнна дуьхьал яьлла ма хиллара, шена урхалла дечаьрна ДАIИШ дуьхьала а яьлла, дерриге а дуьненна бала ериг хиларна, шеко яц нохчийн политологан Мачигов Альбертан.\nКху массийта шарахь,Оьрсийчуьра дуккха а кегий нах бахна оцу ДАIИШан могIанашка. Билгала церан терахь олуш дац, амма, шуьйрачу гIирсашкахь вуьйцуш ву 7 сов эзар стаг. Ткъа, КъилбаСеда Кавказах аьлча, Дагестанера-900 стаг ву, Нохчийчуьра-500 ву, ГIебарта-Бакхархойн махкара-150 ву, Гуьржийчуьра -100 ву боху. Царах дуккха а нах, Оьрсийчуьра паргIат доза а хадош, дIабахна Турци, цигара-Шема дехьабовлархьам. Массийта шарахь, оцу хIуманна терго хIунда ца йина Оьрсийчуьрчу къайлахчу сервисо боху хаттар, диллина лаьтташ ду х1инца а.


Шема -- Димашкъана йистера химин герз лелийначу Гlутахь карийначу ракетин бух. 30Мар2013\nНагахь санна Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, цуьнан бертахоша а Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеташонан пурба а доцуш, Шеман Iедало шен махкахошна дуьхьала химин герз даьккхинера тIеман тIелатар дича, дуьненаюкъара бакъо йохор хир дарий?\nIилманчаш-низамхой бекъало цу тIехь.\nВеввзаш волу дуьненаюкъара зуламийн а, адамийн бакъонийн а адвокат, Европан Кхелехь а, Европан Адамийн Бакъонийн Кхелехь а, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин ТIеман Кхелехь а маьIне гIуллакхаш дIакхехьна волчу Робертсон Джеффрис бахарехь, истори йоьттина ю, хир дацара бохучу хиламех.\nРобертсон: "Дукхха а бIерашкахь хилла ю адамаллина дуьхьал я адамаллина дуьхьал ден зуламаш совцон Iалашонца юкъагIорта бакъо. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци хилале хилла а ю, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацел тIаьхьа а хир йолуш ю."\nРобертсона бахарехь, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци кхоьллина 1945-гIа шо тIекхачале Британина дуьненан пурба ца эшнера леш эцар-бохкор сацон Iалашонца, дуьненаюкъарчу порташна тIелатарш дан а, Iусманан империн къизаллаш совцон а, Греци кIелхьаръяккха а коалицин урхалла дан а. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци кхоьллинчул тIаьхьа:\nРобертсон: «Угандин президент Амин Идис шен 75,000 махкахо вийнера. Кхерамазаллин Кхеташоно къобалдаре ца хьоьжуш, махкана чу а гIоьртина, низамийн буха тIехь вохийра иза. 1971-чу шарахь Бангладешехь сацийра боккхачу барамехь зударий хьийзор а, геноцид яр а. Иза а, Кхерамазаллин Кхеташонан пурба а доцуш, махкана чугIортарца сацийна дара.»\nРоберстона, иштта, КIайчу ЦIийнахь толлуш йолу Косово а тIетуьйхира цунна. 1999-чу шарахь НАТОно йиттинчу бомбанаша сацийра Югославин ницкъаша албанхой хIаллакьбар. Кхерамазаллин Кхеташонан пурба дацара церан.\nЙозуш йоцчу дуьненаюкъара Комиссино тIаьхьуо кхел йира «низамехь» хилла тIеман ницкъ лелоран кампанина.\nГовзанчо бахарехь, Шемаца юста йиш ю КосовоЮ, хIунда аьлча, шинхьа а адамаллина дуьхьал даьхна зуламаш ду. Оьрсийчоьно хьалха санна хIинца а пайда оьцур бу, Кхерамазаллин Кхеташонехь вето яран бакъонах.\nЦундела, боху цо, Кхерамазаллин Кхеташоно жоп ца ло, иэхьаца доьзна, сихонца къастон дезачу хаттаршна.\nКхеташонехь и хаттарш къасточул а, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин инарла секретаре Бан Ки Муне бозуш боцчу дуьненаюкъара кхелахойн тоба вовшахтохуьйтур яра. ТIаккха цара сацам бийр бара Асада динчуьн хьокъехь.\nАдамаллина дуьхьал доху зуламаш совцон бахьанаш 1925-чу шарера Женеван протоколехь а ( http://www.un.org/disarmament/WMD/Bio/1925GenevaProtocol.shtml ) го Робертсонна. Шемано хIетахь куьг яздинера химин а, биологин а герз лелор доьхкучу бертахь. Ткъа 1993-чу шарахь 189 пачхьалкхо куьг яздина Химин Конвенцина юкъа ца яхара Шема.\nРобертсон: «Нагахь санна химин герзашна лелорна дуьхьал вайгахь бакъо елахь, уьш лелочарна цхьа доза хила деза цу тIехь тухуш. Ишта ца хилахь, дуьненаюкъара низам моттаргIа ю, иза тIе яздинчу кехатан меха а йоцу.»\nРобертсонна низамийн бух ца го, Цхьанатоьхначу Штатийн президенто Обамас кховдийначу, шен пачхьалкхана кхерам бу, Шемахь химин герз лелорна, аьлла тIеман атака яран ойланехь.\nРобертсон: "Суна хетарехь цунах дуоза хала хир ду иза. ХIунда аьлча, ша шех ларъеш Iамерка Шемана тIелетта алалур дац кхузахь. Алалур дерг ду, адамаллина дуьхьала деш долу зуламаш совцон Iалашонца яьккхина гIулч яра – Асадан Iедало шен къоман 1,000 сов стаг цхьанаметта вийна, аьлла. Низам ца дохош, Iамеркан дан йиш ерг ишта го суна."\nНизамийн важа агIо йовзуьйту Къилбаседа-Малхбузенан университетера бакъонийн профессоро, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин эксперто ХIёрд Яна. Цо артикл язъйина «Нью-Йорк Таймсехь» «Бомбанаш етта Шемана, иза низамехь дацахь а» цIе йолу. Цунна хетарехь, ишта хир ду иза.\nШен артиклехь ХIёрда билгалдоккху, 1925-чу шарахь химин герз доьхку барт «дуьненаюкъарчу тIемашна хьажийна хилар а, чоьхьарчу девнашна хьажийна ца хилар а.»\n1945-чу шарахь дуьйна хIокху дуьнентIерчу массо а къаьмнаша тIелаьцна низамийн декхар ду, Цхьаьанкхеттачу Къаьмнийн низамаш лардар.\nХIёрд: «Дуьненаюкъара низамашкахь кхетташ яздина ду, пачхьалкхийн бакъо яц вукху пачхьалкхашна чугIерта, аьлла. Ша шех ларъян дезча я Кхерамазаллин Кхеташонан пурбанца иза деш дацахь. 1945-чу шарахь дуьйна дуьненаюкъарчу Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин низамехь яздина а, хьалхара меттиг лоцуш а ду иза. Таханлерчу дийнахь дуьненаюкъахь къепе латторан центр ю иза. Цундела цхьа а юкъарадаккхар дац, хIуманитаран Iалашонца кхечу пачхьалкхана чугIортарна.»\nХIёрдана хетарехь, тIамца Шемана чугIортар иэхьаца йоьзначу агIор ду бух болуш. Цхьанатоьхначу Штаташа йохур йолу гIулчаш, оцу цхьана бахьанца йоьзна хила лууш ву иза. Амма низам ихьан аргументана тIаьхьакхуьучух тера ду.\nХIёрда бахарехь, Iилманчашна юкъахь ира къийсамаш лаьтта ехха хан ю «Цхьаьанкхеттачу Къаьмнийн Организацин низамаш шаьшха хенаца хийцаделла тIаьхьарчу хенахь. Кхеташонан пурба а доцуш, хIуманитаран бахьанашца низамаш ца дохош царах пайда эца», бохучуьн хьокъехь. Цуьнан цхьа жоп дац.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин адамаллина дуьхьал дечу зуламийн хьокъехь долу низамашкахь кхачамбацарш ду аьлла хета ХIёрдана. Руандехь 1994-чу шарахь геноцид ян йолийча билгалделира иза., боху цо.\nРуандехь ткъа шарахь гергга, бехк боцу нах бойъуш, геноцид йой хуъушехь, цигахь шен машарбархой боллушехь, Организацино хIумма а ца дира, дуьненаюкъарчу низамашца шен хIумма а дан бакъо яц, бохуш. Ткъа иза, дуьнанюкъарчу синIаткъаман чевнашца доьзначу низамашца дерзалур долу дов хета ХIёрдана.\nIамеркан пачхьалкхан секретаро Керри Джона Шемахь йинчу химин атакех «маьттаза гIуллакх» аьлла. Ткъа Францин президенто Франсуа Олланда дIахьедар дина «и гIуллакх жоп доцуш дитар, нийса хир дац» аьлла.\nХIёрда бахарехь, «дуккха а наха гIортор ечу гIуллакхан хьокъехь аша сацам бахь, акха къизаллаш лелор сацорна дуьхьал ницкъ баккхар тIаккха бух болуш хуьлу. ТIаккха шун карахь бахьанийн кочар ду, Кхеташонан пурба а доцуш, Шемана чугIорта».\nМарсхьокху-беттан 29-чу дийнахь Британин парламенто юхатоьхна Кэмерон Дэвида Шемана тIеман тIелатар дарна далийна бахьанаш. ХIинца дерриг дуьне хьоьжуш ду, Обамас хIун эр ду.\n(Маршо радион Вошингтонера корреспондент Хизер Мар)


21 — Сурат Альанбийáъ « islamanserlo.net\n19. ГIийбатан къинах дIа муха цIанвала веза?\nВарийлаш, гIийбатах ларлолаш\nАллахIах тешар гIийла хилар бахьана\n17. Зина динчуьнан тоба къобал дийр дуй?!\nСурат Áли-Iимран 33-39 аят — Ахьмад Хьамза (РахьимахIуллахI).\n9. Пайхамар везар — Абу IабдуллахI\n16. Дена-нанна вон хиларна тоба дуй-те?!\nАхьмад Хьамза | Iаьрбийн мотт: 2-гIа том, 14-гIа дарс, 3-гIа дакъа\nМарха кхобучарех уггаре гIоли берш\n21 — Сурат Альанбийáъ [Пайхамарш] [Маккахь доьссина , 112 аят ду]\n1.Гергадеана нáхана цéран [къемат дийнан] хьéсап [сахьт , ткъа] уьш [цуьнах] чидам бóцуш [кéчам бар дóцуш] д1абирзина бу .\n2.Цаьрга ца бóг1у шайн Дéлера [Kъуръáнан] керла хьéхам , цáра цуьнга шаьш ловзуш [кхаьрдаш] болуш ладýг1уш бен ,\n3.шайн дегнаш тергамбóцуш [х1умана бáла бóцуш] долуш . Цáра — шаьш зуламдинчáра хьулдира [шайна юкъахь шаьш óлуш] бистхилар :»Х1ара шу санна [долу] адам бен дуй ? Бозбуанчалле [ладóг1а мýха] дóг1у шу , шаьш гуш [хууш] долуш [и бозбуанча хилар] ?»\n4.Цо элира :»Сан Дáлла хаа [къайла ца дóлу] стиглахь а , лаьттахь а [аьлла долу] дош . Иза хезаш верг , хууш верг ву .\n5.Мелхо а , цáра элира :»[и Kъуръáн] Г1éнашин кéгареш бу . Мелхо а , цо [шéгара] кхоьллина и . Мелхо а , иза байтахо ву . Вайна цхьана билгалонца вóг1ийла иза , дуьххьарлернаш [хьалхалернаш] ма-бахкийттара».\n6.Цáрел хьалха Оха шá х1аллакйина йолу [цхьа] юрт [бáхархой Дéлах] цатийшира . Ткъа уьш [х1ара вай хьахийнарш] тéшар бу тов ?\n7.Оха хьоьл хьалха ца бахкийтана бóжарий бен , Оха шайга [Тхан къамел] хьоьхуш болу . Ашa хáтта [и жайнахь] хьахор девзачаьрга , шу [и] ца хууш делахь .\n8.Шá юург ца юуш долу дег1 ца дина Оха цáрех , ца хилла уьш [ца леш] гуттар лаьтташ а .\n9.Цул т1аьхьа бакъйира Оха царна [йина Тхан] ч1áг1о , Оха к1елхьара бéхира уьш а , [иштта] Тхайна луурш а , Оха х1аллакбира [Дéлан дóзана] т1ехбуьйлурш .\n10.[Дéлóра] Бакъдолуш Оха [шун маттахь] шоьга [х1ай къурайш] доссийна шен чохь шу хьахор [дийцар , даздар] долу жайна . [цуна т1аьхьадáза] Хьéкъале ца хуьлу шу ?\n11.Хийла юрт [х1аллакйина] йóхийна Оха , шá зуламе хилла йолу , цáрел т1аьхьа кхин къаьмнаш кхиийна Оха .\n12.Ткъа шайна Тхан г1óра [1áзап] хааделча [тýсаделча] , т1аккха уьш цуьнах [чехка] д1абовду .\n13.[цаьрга эра ду] «Д1амадовда [1áзапах] , духадерза шéна чохь шайга зовкх хьегийтанчу а , шайн х1усамашкá а . Шоьга хатта [жоп дéха] тарло» .\n14.Цáра элира [къéра хилла] :»Х1ай тхан бáла [х1аллак хилар] ! Баккъалла а тхо [Дéлах цатéшарна] зуламхой хилла-кх».\n15.И бара цéран кхайкхам , Оха уьш бaллалц чудерзийна ялта [санна , белла] д1атийна\n16.Оха ца кхоьллина стигал а , латта а , цаьршинна юккъехь [мел] дерг а ловзуш .\n17.Тхýна лиънéхьáра [Тхайна доьзалхо лаьцна] синкъéрам лаха , Оха лехна хир бара и Тхайна гергара . Оха и деш хиллéхьáра … [ткъа Дéлаца дóг1уш дац и].\n18.Мелхо а , бакъдерг харцдолчун т1е кхуссу [т1етýху] Оха , цо иза дóхадо , т1аккха и [хáрцдерг] д1атуьлу . Шуна бáла [хир ма] бу аш [Аллах1ан т1ехь] дуьйцучух [кхуллучух].\n19.Цуьнан бу стигланашкахь а , лаьттахь а мел берш . Шаьш Цуна гергахь болчáра куралла ца йо Цуна 1ибáдат дан , к1ад [г1ел] ца ло .\n20.Бусá а , дийнахь а [ца хаддош] теспахь до цáра лаг1 [мал] ца луш .\n21.Я [мелхо а] лаьттах дéланаш [бина] лецна цáра , шаьш [кхинаш] денбеш болуш ?\n22.Цаьршинна [стигал , лаьтта] чохь Аллах1 вóцург [кхин] дéланаш белхьáра , телхара [дýхура] ма дара и шиъ . Ц1ена ву-кх Аллах1 — «1аршан» Дéла , цáра [Шéна т1ехь] дуьйцучух [кхуллучух].\n23.Цуьнга ца хотту [ца доьху жоп] Шá дечух , цаьрга хоттур [доьхур] ду .\n24.Я цáра лецна И [1адда] витина [кхин] дéланаш ? Ахь áла :»Схьалó шайн [бакъхиларан] бух ! Х1ара соьца болчéран хьéхам бу , соьл хьалхарчéран хьéхам бу . Мелхо а , цáрех дукхахболчарна бакъдерг ца хаа [ца девза] , уьш д1абирзина бу [цуьнах].\n25.Оха ца ваийтина хьоьл хьалха [цхьá] элча , Тхаьш цуьнга хьоьхуш бен :»Баккъалла а [кхин] дéла вац , Со бен . Суна [Со цхьаъ варца] 1ибáдат де» [аьлла].\n26.Цáра элира :»Къинхетамéчо [Шéна малийкех] доьзалхо лаьцна . Ц1ена ву-кх Иза [цáра кхуллучух] . Мелхо а , [Цуьнан] лéраме лайш ду-кх [уьш] .\n27.[шайн] Дашца [шаьш] Цул хьалха ца довлуш [хьалха ца лоьлхуш] долу . Цуьнан омарца 1амал йо цáра .\n28.Цуна хаа цáрел хьалхарниг а , цáрел т1аьхьарниг а . Уьш [шапá1атца] т1ецах1уьтту Иза [шéна] рéза хиллачуна бен , уьш Цуьнах кхéрарна ийзалуш [дéгош] ду .\n29.Цáрех шá óлург [муьлха делахь] :»Баккъалла а со ду дéла , И [Аллах1] а вóцуш» , Оха бéкхам бийр [ма] бу цуна жоьжахати . Иштта бéкхам бо Оха зуламхошна .\n30.Шаьш [Дéлах] цатешначарна ца гина [ца хиъна ткъа] , баккъалла а стигланаш а , латта а и шиъ [х1оьттина] дийнна цхьаъ [х1ума хилла] хилар , т1аккха Оха [эккхийтана] къастийра [дийкъира , дáт1ийра , хáдийра] и шиъ , Оха дира [кхоьллира] хих массо а дийна х1ума . Уьш [цуьнах] ца теша тов ?\n31.Оха дина лаьттахь ондий лаьмнаш , и цатехкийта [меттах ца хьейта] цаьрца . Оцу [лаьмнийн] юккъехь Оха дина ч1ажжаш — [шуьйра] некъаш . Уьш нийса новкъа бахийтархьама .\n32.Оха йина стигал ларбен тхов . Ткъа уьш цуьнан билгалóнашха [цéран ойла яр дóцуш] д1абирзина бу .\n33.И [Аллах1] ву Шá кхоьллинарг буьйсá а , дé а , малх а , бутт а . [уьш] Массо а стигал экъанахь [чехкаллийца] лéлаш [хьийзаш] ю .\n34.Оха ца дина [цхьанá а] адамна хьоьл хьалха [дуьнéнахь] абаде [лийрa цахилар] . Ткъа хьо велча , уьш [ца леш] буьсур бу тов ?\n35.Массо a сино валар 1овшур ду , Оха [дуьнéнахь] зуьйр ду шу вóнцá а , диканцá а зерхьама , Тхоьга дерзор ду шу [т1аккха Оха бéкхам бийр бу шуна].\n36.Шаьш [Дéлах] цатешначарна хьо гича , кхаьрдаш [цабéшаш] бен т1ецалóцу цáра хьо [шаьш óлуш] :»Х1ара ву и шá шун дéланаш [вóнца] хьахóриг ?» Ткъа уьш керстаналла деш бу Къинхетамениг хьахорца .\n37.[Дáла] Адам кхоьллиина сихаллех [х1умана сиха долуш] . Асa шоьга гойтур ю Сан билгалóнаш , ашa Со сих ма вé .\n38.Цáра óлу :»Маца ю и ч1áг1о , шу бакълуьйш хиллехь».\n39.Шаьш [Дéлах] цатешначарна хаахьáра [йовзахьáра] шайн яххьашхá а , шайн баккъашхá а [жоьжахатин] ц1е шаьш юхацатýху [саца ца йо] а , шайна [цхьаммо] г1одийр дóцу а хан [цáра и 1áзап сихдийра ма дáцара].\n40.Мелхо а , и [сахьт] дóг1ур ду цàрна ц1аьххьана , т1аккха цо 1áдор [хьайре , боьхна , цецбоьвлла бийр] бу уьш , ницкъ кхóчур бац цéран и юхатóха [сацо] , уьш т1аьхьатоттур бац .\n41.[Дéлора] Бакъдолуш хьоьл хьалхá а кхаьрдина элчанашха , т1аккха шаьш цáрех цабаьшначарна т1едеара [т1едоьссира] уьш шех кхаьрдаш хилларг .\n42.Ахь áла [хатта цаьрга] :»Хьá 1áлашдийр ду шу Къинхетамéчух [Цуьнан 1áзапах и деача] буса а , дийнахь а ?» Мелхо а , уьш шайн Дéла хьахóрах д1абирзина .\n43.Я цéран Тхо дóцург [кхин] дéланаш бу уьш [Тхан 1áзапах] юхатýхур болуш ? Цéран ницкъ ца кхóчу шайн дог1машна г1одан а , уьш ларбийр [к1елхьар бóхур] бац Тхоьх [цхьаммо а].\n44.Мелхо а , Оха зовкх хьéгийтара х1окхаьргá а , цéран дайшкá а царна т1ехь [цéран] оьмар йáхйаллалц . Царна ца го тов , баккъалла а Тхо дáхкар и лàтта [царна] шен йисташкара эшош [жимдеш , гатдеш] ? [т1аккха а] Уьш бу тов тоьлларш ?! [дéра бац , Тхо ду-кх].\n45.Ахь áла :»Баккъалла а асa шоьга д1ахьéдо [Аллах1а сан] дагхьоьхучунца [Kъуръанца]» . Къорачàрна [керстана] ца хеза [Kъуръáнан] кхайкхар шайга [и] д1ахьéдечу хéна .\n46.[Дéлóра] Цáрех хьакхаделча хьан Дéлан 1áзапех [цхьа] дáкъа , цáра эра ма дара :»Х1ай тхан бáла [тхан х1аллак хилар] ! Баккъалла а тхо зуламхой хилла-кх».\n47.Къéмата денна Оха д1ах1иттор ду нийса [бакъ] терзанаш , [цхьанá] дéг1ана [синна] зулам дийр дац х1уманца , и [х1ума] хиллехь к1óллин буьртиг бáрамехь , Оха схьадохьур ду и . Тхо тоьар ду хьесаплéлорхой .\n48.[Дéлóра] Бакъдолуш Оха делла Мусáга а , Х1áруне а [бакъ-харц] къастóриг [Таврат] а , серло а , хьéхам а [Дéлах] кхоьручарна ,\n49.шаьш къайлах [шайна болуш] шайн Дéлах кхоьруш болу , шаьш [къéмат дийнан] сахьтах ийзалуш болу .\n50.Х1ара [Kъуръáн] Оха шá доссийна , беркате [хьéхам] хьахор ду , ашa [т1е ца оьцуш] духатýху и [Дéлера хилар] ?\n51.[Дéлóра] Оха белла Ибрáх1име шен нийса некъ [Мусал , Х1áрунал] хьалха [и жимa волуш] , Тхо дара цуьнах дерг хууш [и вевзаш].\n52.Цо элира шен дéга а , шен къóме а :»Х1орш х1ун ц1уй ю , шу шайна [1ибáдатна] д1ахиттина йолу ?»\n53.Цáра [жоплуш] элира :»Тхуна тхан дай карийна царна 1ибáдат деш».\n54.Цо элира :»[Дéлóра] Бакъдолуш шу а , шун дай а билгалчу тиларчохь [ма] хилла».\n55.Цáра элира :»Хьо тхуна бакъдолчунца веана , я хьо ловзучáрех [бéгаш бечáрех] ву ?» [баккъал бах ахьa я бéгаш бо ахь ?].\n56.Цо элира :»Мелхо а , шун Дéла — стигланашин а , лаьттин а Дéла ву , Шá уьш кхоьллиина волу . Со оцу т1ехь тéшалла дечáрех ву .\n57.Аллах1óра [дуй ма буу асa] шун ц1уйшна асa [цхьа] кийтарло йийр [уьш кеггор] ма ю , шу букътоьхна [шайн 1ийде] д1адаханчул т1аьхьа .\n58.Цо [дигарца] цáрех кескаш йира , цéран коьртаниг вóцучух , [цо витира и] уьш [хаттарца] цуьнга берзийтахьама .\n59.Цáра элира :»Хьá дина х1ара вай дéланашца ? Баккъалла а иза зуламхойх ма ву»\n60.Цáра элира :»Тхуна хезна шех Ибрáх1им óлуш [волу] к1ант уьш [вóнца] хьéхош [царна луьйш]».\n61.Цáра элира :»Схьавáлаве иза нéхан б1аьра хьалха , цáра [оцу т1ехь] тéшалла дан тарло».\n62.Цáра элира [хаьттира] :»Х1ай Ибрáх1им ! Ахьa диний х1ара тхан дéланашца ?»\n63.Цо элира [жоплуш] :»Мелхо а , цéран коьртачо х1окхó дина-кх и . Цаьрга хатта уьш бистхуьлуш белахь».\n64.Шайн синошка [хьéкъале , кхéтаме] бирзина цáра [шаьш шайга] элира :»Баккъалла а шу ду-кх зуламхой [царна 1ибáдат деш долу]».\n65.Цул т1аьхьа [ойла хьоьвзина] шайчуьнга бирзира уьш :»[Дéлóра] Бакъдолуш хьýна хааш [ма] ду х1орш бист ца хуьлий».\n66.Цо элира :»Ткъа ашa 1ибáдат [мýха] до Аллах1 [1адда] витина шайна х1уманца пайда ца бечунна а , шайна зен ца дечунна а ?\n67.Офф-фай-кх шунá а , аш Аллах1 [1адда] витина 1ибáдат дечуннá а . Хьéкъале ца дóг1у шу ?»\n68.Цáра элира :»Вáгавé иза , г1о дé шайн дéланашна , ашa деш делахь».\n69.Оха элира :»Х1ай ц1е ! Хьо хила Ибрáх1имна [сáлкхане] шéло [мела] а , маршо а».\n70.Царна лиира цуьнца мéкарло . Оха бира уьш уггар эшнарш [зен хилларш].\n71.Оха к1елхьараваьккхира изá а , Лýт1 а Тхаьш шéна чохь 1áламашна беркат динчу лаьтте [махка].\n72.Оха цуна велира Исхьакъ а , Я1къуб а совг1атана . [уьш] Берриге а диканаш бира Оха .\n73.Оха бира уьш [динан] тхьамданаш [баьччанаш , имáмаш] шаьш Тхан омрца [нàх] нийса новкъа бóхуш , Оха цаьрга хьийхира диканаш дар а , лáмаз х1оттор а , закат далар а , Тхýна 1ибáдат деш бара уьш .\n74.Лýт1е а , делира Оха цуьнга кхéтам а , хаар а . Оха к1елхьараваьккхира иза , дaстамéниг [оьзда дóцург] деш хиллачу юьртах , баккъалла а уьш хиллера вóниг ден пéсакънах .\n75.Оха вахийтира иза Тхан къинхетамчу . Баккъалла а иза дикачáрех ву .\n76.[хьахаве] Нýхь а , цо кхайкхира хьалха , Оха цуна жопделира , Оха к1елхьараваьккхира изá а , цуьнан доьзал а боккхачу бáлех .\n77.Оха 1áлашвира иза шаьш Тхан áяташ харцдинчу къóмах . Баккъалла а уьш хиллéра вóниг ден нах . Оха хи бухабахийтар уьш берриге .\n78.[хьахаве] Дáвуд а , Сулаймáн а , цаьршимма шéна т1е [дáжа] нéхан жа даьллачу кхен хьокъехь кхел еш хиллачу хéна . Тхо теш дара цéран кхéлана .\n79.Оха Сулайманна кхéтийра и , Оха делира х1óраннá а кхéтам а , хаар а . Оха муьт1ахь дира лаьмнаш а , олхазарш а Дáвудаца теспахь дан . Тхо дара [и] дийраш .\n80.Оха 1áмийра цуна , шуна [т1еман] дýхарш дар , цо шу лардан шун ницкъах . Дуй шу [Сан зовкхашна] баркалле ?\n81.[Оха муьт1ахь бира] Сулайманна дарцан мох , шá цуьнан омaрца лéлаш шéна чохь беркат динчу лаьтте . Тхо дара массо а х1ума хууш .\n82.[Оха цуна муьт1ахь дира] Шайт1анех а , шаьш цуна [жовх1арш хьала дáха] хи чудовлурш а , шаьш и болх бóцург кхин дерг дийраш а . Тхо дара уьш [галдовларх] лардеш .\n83.[хьахаве] Аюб а , цо кхайкхира шен Дéле :»Баккъалла а соьх вон хьакхаделла , ткъа Хьо къинхетамéчáрех уггар Къинхетамéниг ву».\n84.Оха жоп делира цуна , Оха д1адаьккхара [д1аайбара цуьнгара вон , Оха белира цуна шен доьзал а , цаьрца цхьана уьш саннарш а Тхайгарчу къинхетамна , 1ибáдат дечарна хьéхамна а .\n85.[хьахабе] Исма1ил а , Идрис а , Зулькифл [Дéлера дéкъан дá] а — [уьш] массо а сатоьхначáрех бу .\n86.Оха бахийтара уьш Тхан къинхетамчу , баккъалла а уьш дикачáрех бу .\n87.[хьахаве] Зуннýн [ч1éран дá] а , д1авахара иза оьг1азвахана , цуна моьттира баккъаллá а Оха шéна гатто [хало] йийра яц . Цо кхайкхара [ч1éран кийрара] бóданашкахь :»Кхин дéла [ма] вац , Хьо вóцург . Ц1ена ву-кх Хьо . Баккъалла а со хилла-кх зуламхойх».\n88.Оха жопделира цуна , г1айг1анах иза хьалхаваьккхира . Иштта [шайн г1айг1анах , сингаттамах] хьалхабóху Оха муъманах .\n89.[хьахаве] Закарий а , цо кхайкхара шен Дéле :»Х1ай сан Дéла ! Ма витахь со цхьалха , Хьо вар-кх вéрасашха уггар тоьлург».\n90.Оха жопделира цуна , Яхьйá велира Оха цуна , Оха йира цуьнан зуда цуна [доьзалхо ван] мегаш . Баккъалла а уьш бара диканашкахь сихóеш а , [Тхан дикане] сатийсарца а , [Тхан г1ýданах] кхéрарца а Тхоьга кхойкхуш а , Тхуна хьастабелла бара уьш .\n91.[хьахаве] Шá шен бехке меттиг ларйинарг , Оха цуна чу диллира Тхан сих [са] , Оха йира иза а , цуьнан к1ант а 1áламашна билгало .\n92.Баккъалла а х1ара шун уммат ду , [шá] цхьаъ уммат хилла , Со ву шун Дéла , [Со цхьаъварца] Сýна 1ибáдат дé .\n93.Шайн [динан] г1уллакх шайна юкъахь [бéкъабелла] хáдийра цара . [уьш] Массо а [шен бéкхам эца] Тхоьга боьрзур [болуш ма] бу .\n94.Ткъа шá диканшха [цхьадерг] динарг , шá [Дéлах] тéшаш волуш , цуьнан къахьéгарна [ял йóцуш] духатóхар дац , баккъалла а Оха цуна [и диканаш] д1аяздеш ду .\n95.Оха шá х1аллак йинчу юьртана дихкина , баккъалла а уьш [х1окху дуьненчу] бухабоьрзур бац ,\n96.Яъжýж а , Маъжýж а [1ажм1ажб1оьнан дуьхьало] схьаеллалц , уьш массо а гух чухьовддалц а .\n97.Гергаеара бакъйолу ч1áг1о , т1аккха и шаьш [Дéлах] цатешначéран б1аьргаш къаьрзира [цáра элира] :»Х1ай тхан бáла [ма бáла букх тхуна] ! Бакъдолуш тхо дара х1окхунах чидам [тергам] бáцарехь . Мелхо а тхо хилла-кх зуламхой».\n98.Баккъалла а шу а , Аллах1 [1адда] витина ашa шéна 1ибáдат [мел] дийриг а , жоьжахатан дечиг ду , шу [ма] ду оцу чу г1ýр [дерш].\n99.Х1орш [ашa ма-àллара] дéланаш хиллехьáра , оцу [жоьжахат] чу г1ур [ма] бáцара . [ткъа уьш] Массо а оцу чохь гуттар 1ийр [болуш] бу .\n100.Цéран оцу чохь узар [маьхьарий] ду , уьш оцу чохь [х1ума] хезаш [хир] бац .\n101.Баккъалла а шайна Тхоьгара [азаллехь] диканиг хьалхадаьлларш , уьш цуьнах гéнабóхур бу ,\n102.царна хезар дац цуьнан [г1ара] тата , уьш шайн синошна [дог1машна зовкхашха] дезначуьнгахь [сатесначуьнгахь] 1ийр бу гуттар .\n103.Уьш г1айг1ане бийра бац доккхачу 1áдóро . Малийкаш т1еоьцур бу уьш [шаьш óлуш] :»Х1ара ду шун [диканца бéкхам бен] де , шá шуна [хир ду аьлла] ч1áг1о йеш хилла [долу]».\n104.Оцу дийнахь Оха д1ахьарчор ю стигал , йóзан тептарш хьарчóрах терра . Оха дуьххьарлéра кхоллар дóла ма-дарра , духакхуллур [карладоккхур] ду и . Тхуна т1ехь [Оха йина] ч1áг1о ю [и] . Баккъалла а Тхо дара [и] дийраш .\n105.[Дéлора] Бакъдолуш Оха яздира Забур [жайна] чохь хьéхамал т1аьхьа :»Баккъалла а лàтта — и дуьсур [кхóчур ма] ду Сан дикачу лайшна».\n106.Баккъалла а х1окхуьнгахь [кхáчаме] кхайкхам ма бу 1ибáдат дечу къóмана [нáхана] .\n107.Оха ца хьажийна [ца вахийтана] хьо , 1áламашна къинхéтамнá бен .\n108.Ахь áла :»Баккъалла а соьга [Дáла] хьоьху , баккъаллá а шун Дéла — цхьаъ Дéла ву . Дуй шу [Дáлла муьт1ахь] бусулбанаш ?»\n109.Ткъа уьш д1аберзахь , ахь áла :»Асa д1акхайкхийна шоьга цхьабосса [цхьатерра] , сýна ца хаа шуна ч1áг1о йийриг герга ду , я гéна ду .\n110.Баккъалла а Цуна хаа къaмéлах [ашa] гучудоккхург [хозуьйтург] а , Цуна хаа ашa хьулдийраг .\n111.Суна ца хаа , и [1áзап хьéдар] шуна зер хила тарло , я цхьана хéнналц зовкх [хила тарло]».\n112.Цо элира :»Х1ай сан Дéла ! Бакъонца кхел éхьа . Тхан Дéла — Къинхетамéниг , ашa [харц] кхуллучун т1ехь [Шéгара] Г1о дéха дéзарг ву».\n21 октября, 2017 | Меттиг: Сийлахь Къуръан | 796 Хьаьжна\n« 22 — Сурат Альхьадж\n20 — Сурат Т1óх1á »


Дийнахь хилларг — 15 июнь\n1215 — Иоанн Мохкбоцурга шен мухарца чӀагӀйира ПаргӀатонийн Сийлахь харти.\n1667 — Дени Жан-Батиста 15 шо кхаьчначу кӀантана дуьненахь дуьххьала аьттонца цӀий доьттина.\n1752 — Франклин Бенджамина кехат-кеманца экспериментехь гайтина ткъесан электрийн Ӏалам.\n1954 — кхоьллина Европан футболан ассоциацийн союз (УЕФА).\n1970 — АЦШхь йолаелла МэнсонЧарльзан суд.\n1985 — Хаяо Миядзакис а, Исао Такахатас а кхоьллина анимацин студи Ghibli.\n1985 — Эрмитажехь саьнгаллан мусталла доьттина Рембрандтан «Даная» суьртан (сурт тӀехь).\nХьост — «https://ce.wikidark.org/w/index.php?title=Коьрта_агӀо&oldid=5870668»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 10 май, 02:01.


Журналист Гаджиев Iабдулмумин, архивера сурт\nДагестанехь де хьалха "Черновик" газетан журналистана Гаджиев Iабдулмумине иза бехке хилар дIахаийтина талламан комитето. Талламхойн версица, газеташкахь материалаш язйеш терористашна ахча гулдар вовшахтоьхна хилла цо.\nГаджиев бехке веш ву шен артикалшца цо ешархой ахча дала тIекъабеш хиларна Ахмеднабиев Исраилан (Саситлинский Абу Iумар цунах) "Ансар" фонде. Цунна кхел ян дагахь ду Iедалш терроран тобанна юкъахь дакъалацарна а, терроризмна а ахча гулдар вовшахтохарна а.\nIаткъам бина дина тоьшаллаш?\nОха дийцина ма хиллара, ша талламан изоляторе хьажош хиллачу суьдехь Тамбиевс дIахьедар дира, и тоьшаллаш ша динера ницкъаллин структурийн белхахоша шена Iаткъам бар бахьана долуш аьлла.\nГаджиевн адвокато Шабанов Арсена дийцира "Кавказ.Реалиига", талламхочо бина сацам бух боцуш хета шена бохуш. "Цу тIехь цхьа а хIара ду аьлла, хIара публикаци а ю, хIара иштта хьелашкахь дина зулам ду бохуш дуьйцуш хIумма а дац.\nЦул сов, муха мах хадор бу иза "Исламан пачхьалкх" тобанна юкъахь хилар санна? Иза цхьа гIурт бу", - элира Шабановс. Адвокато дийцарехь, цо Товбецан-беттан 23-чохь латкъам бина кхеле Гаджиевна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долор хьокъехь сацам бар нийса цахилар лара аьлла. Иза листа безаш бу 5 де далале.\n"Талламхой бахьанаш лоьхуш бу"\n"Черновик" газетан коьртачу редакторан когаметто Магомедов Мохьмада дагадоуьйту Гаджиевн гIуллакх муха доладелира бохург.\n"Гаджиевна дуьххьара бехке дуьллуш хиларг а, хIинца иза бехке веш дерг а дуьстича гуш ду талламхой Гаджиев хьийзо бахьанаш лоьхуш хилар ", - боху цо. Магомедовс дийцарехь, цкъа дуьххьара талламхоша дIахьедарш дора "Черновикан" журналист, "Вконтакте" тоба а кхоьллина, тIемалошна ахча гулдеш вара бохуш.\nТкъа хIинца, Гаджиевн адвокаташа иза хIумма а доций хаийтинчул тIаьхьа, талламхой бехке ван гIерташ бу иза "Ансар" фондах лаьцна яздарна, гулдина ахча тIемалошна дIадохьуьйтур хилар хьалххе хууш а долуш. Вайна кхузахь гуш ду цхьа а доцург хилар а, талламхой Iилма девзаш цахилар, - элира Магомедовс. Цунна хетарехь, Гаджиевн гIуллакх леррина кхоьллина ду, дозуш доцу газета дIакъовлийтар Iалашонца.


Адвокат кхелехь а йоцуш кхайкхийна Турбинерчу шинна пхиппа шераш\nГезгмашин-бутт 06, 2017\nТурбинерчу Тарамов Мохьмадна а, Тазбиев Жамалайна а, уьш Шема тIаме баха кечлуш хилла аьлла, хенаш тоьхна Старопромыслан кIоштан кхело. Сацамца мел реза ю адвокат Ахмадова Хьава?\nАхмадова: «Дуьххьара ду суна сан практикехь, чохь агIолоцу юрист а воцуш, кхело бехкебечарна хан кхайкхор. Ас Оьрсийчоьнан регионашкахь дукха девнашкахь бина болх, амма суна хIара дуьххьара нислуш ду.\nОьрсийчоьнан Бехктакхаман-процессан кодексца а догIуш, кхело, дIадоьдучу девнан декъашхошка хиндолчу ладегIаршка кхойкхуш, 5 де хьалха хаамбо.\nКху 5-чохь Тазбиевн а, Тарамовн а девнан рогIера ладогIар хир дуйла кхело суна 4-чохь хаийтира, телефонехула. Ас суо пачхьалкхан дозанал арахьа ю, мел лиича а, ялур яц кхеле, элира, дагадаийтира хаам кхин а хьалхе бен бохийла низамо.\nАмма кхело, ас аьлларг юьхьара а ца оьцуш, агIончаш-юристаш декъахь а боцуш, дIакхайкхийна шен сацам».\nЦул совнах, адвокатан Ахмадова Хьаван дехарца девне яха лерина яра юкъархо-агIонча Мальсагова Асет – иштачунна низамо юьззина ло адвокатан бакъонаш. Амма цунна а ца хаийтина кхело ша ладегIарш дIахьош дуйла.\nТарамовс а, Тазбиевс а таллам боьдуш бехк тIелацарх\nАхмадова: «Кхелан ладегIарш доьлхуш ас агIолаьцначара юхаийцира талламна дина дареш. Иштта, цара элира кхеле, шаьш талламо бехкедийраш дуйла а хаийтина ца даьхна шайгара дареш.\nШиммо а дIахьедира, шаьшшиъ Зазадоккху-беттан 14-чу буса вигира ши бут а сов лаьцна кхобучу Старопромыслан полицин декъехь цхьаьна чоьнашчуьра кхечу чоьнаш чу, цигахь, я адвокат а, я гочдархо а воцуш, яздайтира шайга кехаташна буха куьйгаш, ткъа и кехаташ шайга дешийтина а дац, шайна шаьш стенна куьйгаш яздо а ца хаьара, аьлла».\nКхелехь шиммо бехк тIелацарх\nАхмадова: «Кхелан хаттам бирзича, агIонаш дийцаршка евлча, таллам юхаболор дехна а доцуш, бехктIехьочара, Бехктакхаман-процессан кодексан низам а дохош, хаьттина бехкебечаьрга, тIеоьций цара шайна бехк.\nБехкебечийн агIоно протест кхайкхийра, уьш лебар дирзина дара, кхело таллам юхаайбина бацара. Кхеташ ду, дерриг а дирзина даьлча, бехк тIеэцарх долу хаттар дар низамехь дац, делахь а кхелахочо бакъо елла прокуроран гIоьнчина иза дан».\nБехкебечара къастийра Оьрсийчоьнан конституцин 51-чу артиклан позици. («Цхьа а декхаре вац шена, шен зудчунна (майрачунна), уллерчу гергарчарна тIелен»).\nАхмадова: "Оьрсийчоьнан Бехктакхаман-процессан кодексо бакъо ло Тазбиевх, Тарамовх бина сацам аппеляцица юхалистийта. КIоштан кхелехь кхелахочо Минцаевас бина сацам Нохчийчоьнан лакхарчу кхело юхабаккхаре, бехктакхаман дов дIакъовларе сатуьйсу ас, хIунда аьлча, процессуалан низам а талхош, боцчу бехканна айдина ду иза.\nАс агIолаьцначийн низамехь йоцу ойла хилла ала дац цхьа а тоьшалла.\nЦул совнах, тIехьожучийн а ю, кассацин хьесапехь а ю дов юхаталлийта бакъо.\nЦа хуьлучу даьлча, адамийн бакъонашкахула йолу Европан кхел а ю. Делахь а, лаьа Оьрсийчоьнан кхел тоъал хаарш долуш а, коррумпех маьрша а ю бохучух теша.\nТурбинахойх хилларг хир ду и санна кхел шайна тIехь а йина яларе хьоьжжучу нохчех\nАхмадова: "Нохчийчоьнан кхелаша толлучу, кхунах тера долчу девнех аьлча, церан жамI кху кхелерчух тера хир ду.\nОьрсийчоьнан бехктакхаман низамехь лелаш яц «прецедент» олу практика. Амма, хаа деза вайна, бехкебийраш бакъбен сацамаш хир бац. Деррига а шарбинчу новкъахула дIахьор ду, и тайпа бехкаш тIебохку практика а санна. Масала, шашах ваьккхина левинчу шина стеган дарешкахь нислуш долу йозанаш санна – цIомалгашца а, тIадамашца а тIехь цхьатерра даьхна дареш".


Политика хьоьху хьехархой баржор бу школашка\n2022-чу дешаран шарахь конкурсаш йолор ю Оьрсийчоьнан школашкахь юкъадоккхучу керлачу "директоран бераш кхетош-кхиоран гIовс" дарже. И белхахой хир бу берашна политика а, митингийн маьIнаа довзуьйтуш. Оцу хьокъехь яздо "Коммерсантъ" газето, Кремлерчу хьосташна тIе а тевжаш.\n"Навигаторы детства" ("Бераллин навигатораш") цIе а йолуш, дIахьонйолчу оцу конкурсех лаьцна деношкахь дийцира дешаран министра Кравцов Сергейс. Цо бахарехь, юьхьанцара болх болийна хIинцале 10 регионехь, ткъа ахча къастор ду школашкахь керлачу даржанна Зазадоккху-беттан 1-чу дийнахь. И болх барна педагогна тIетуху ахча хир ду 15 эзар сом. Ткъа школаш ю Оьрсийчохь 40 000 сов.\n"Коммерсантан" хьосто бахарехь, Кремль гIайгIане яьккхина бераш гуламашка леларо, цуьнца дозу цо берашна лерина проекташ юкъаяхар.\nКерла дарж школашкахь юкъадоккхуш гIаттийначу проектах жоп луш хир бу президентан администрацица боьзна болу Оьрсийчоьнан школашкарчу дешархойн болам. Оцу боламан куьйгалхо ю 33 шо долу Плещеева Ирина – хьалха цо болх бина Кремлехьа болчу «Наши» («Вайнаш») а, Ерриг Оьрсийчоьнан халкъан фронтехь а (ОНФ).\nПлещевас бахарехь, коьрта Iалашо ю школашкахь хинболчу хьехамчийн берашца "церан маттахь" къамелаш дар: "Бовза беза церан мотт, церан мемаш, хьежа деза церан стримашка, фильмашка, цара ладугIучу эшарка ладегIа деза, социалан машанаш лело беза".\n"Учитель" ("Хьехархо") цIе йолчу профессионалийн цхьаьнакхетараллин куьйгалхойх волчу Луховицкий Всеволодна хетарехь, "беламе ду" школашка керла нах юкъахецар, "цхьана а лартIахь долчу беро дагара хоуьйтур дац хийрачу децица". Беламе хета керла инициатива психологна Петрановская Людмидина а. Дукха хьолехь юккъерчу хьесапехь схьаэцна дешархо хьекъале хуьлу и тайпа хIума юкъадоккхучул а, боху цо.\nШколашкара а, институташкара а кегийнах алссам гуламашка лела боьлла 2017-чу шарахь дуьйна – доккхачу декъанна цуьнан бахьана дозу оппозиционер Навальный Алексей коьртехь волчу коррупцина дуьхьалоечу Фондо арахоьцучу флимашка уьш хьоьжуш хиларца.


Калган — Википеди\nКалган гӀалех хьажа Чжанцзякоу.\nКалган (лат. Alpinia) — Ӏаьмбарнаш (Zingiberaceae) доьзалера дукха шерийн бецан ораматийн кхаа кепах цхьаьнан орам:\nКалган дарбане (Alpinia officinalis L.) (цунах олу жима орам а),\nАльпини галанга (Alpinia galanga L.) (боккха орам),\nAlpinia chinensis L. (цийн орам).\nКалган дарбане (Alpinia officinalis L.). «Köhler’s Medizinal-Pflanzen» жайнин тӀиера ботаникан сурт, 1887\nКалганан даймохк лору Хайнань гӀайре (Цийчоь). Кхиабо Къилба Цийчохь, Таиландехь, Ява гӀайрен тӀехь (ХӀиндонези).\nКалганан ораман тӀехулара чкъор дӀадоккху, хедабо 5—8 сантиметр еха нийса сенаш долу кийсигаш йой, якъайо.\nКалган а, Ӏамбар а цхьаьна доьзалера белахь а, кулинарехь цара вовшен хийца ца хуьйцу. Калганан Ӏамбарал шортта гӀоле хьожа ю. Къоначун хьожа башха тамехь хуьлу. Чомана калган чӀогӀа хаза хьожа йолуш, вагош, кӀуон ю.\nЧамбийриг яьржина нийса сенаш болу кийсигийн кепара, чӀогӀа дечиган хебна тӀехуло йолуш. ЦӀиен-боьмаша бос бу, иза буьсу орам хадош а. Оцу хьесапца атта бу калган Ӏамбарах къасто.\nXVII—XVIII бӀешерашкахь калганах Малхбуза Европехь олура «оьрсийн орам». И цӀе елла цунна, иза Цийчуьра Европе Россехула кхочуш хилла дела а, шуьйра яьржина хилла XVII бӀешеран оьрсийн кухнехь. Чамбийриг тухура кхехкийна чамбергех, мозан а, цӀиен комаран а брагах, сбитнах, кох. Калгано лора царна дийца хуур доцу ша-кепара хьожа.\nXIX бӀешарахь дуьйна Малхбуза Европехь, алсама Францехь, даьржира галгантан даьтта, иза доккхура калганах коьртаниг вахон маларш деш лело. Иза сагал-бецаца цхьаьна лелийча чамбечо тойо цуьнан хьожа. Кхечу Ӏалашонна калган лелаяр кӀезиг хуьлу.\n↑ Оьрсийн маттара синонимаш: галанга, галангал, галгант, галган, альпиния, налганный корень, аптечный корень.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Калган&oldid=2881205»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 25 март 19:49\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 25 март, 19:49.


"Макондо" - нохчийн доьзалан керла хIусам\nГермани -- Минкаилов Рамазан, Макондо филмехь.\nКхушарахьлерачу 64-чу Берлинерчу кинофестивалан программехь гайтинчу „Макондо“ цIе йолчу фильмо вуно боккха Iаткъам бира хьовсархошна. Австрехь бехачу нохчийн мухIажарийн дахарах йолчу цу фильмехь цхьа а профессионалан актер вацара, беккъа мухIажарш бара.\n„Макондо“ боху дош нохчийн лерсина тамашийна хета, Къилбаседа Iамеркерчу индхойн маттера долуш санна. Ткъа Европерчу хьовсархошна-м моттадала там бу, и дош нохчийн маттера ду аьлла. Ткъа хIун бохург ду иза, и кху деношкахь „Берлинале“ кинофестивалехь хьовсархой йийсаре лаьцначу филман цIе кхоьллина долу дош?\nИза дера ю Венерчу цхьана кIоштанахь Iуьллучу мухIажарийн лагеран халкъалахь лелаш йолу цIе. Зиммеринг - кIоштанахь, цхьанхьа кеманийн портан гIовгIанний, Дунайн хийистошний, малхбалерачу автобанний юккъехь Iуьллуш ю и лагер, дуьненан йеъа маьIIера 3000 сов мухIажарш шена чохь бехаш йолу.\nВехаш ву йигахь иштта II шо долу нохчийн кIант Рамзан а, шен ненаций, шина йишийций. Рамзана да тIом болуш оьрсаша вийна, ткъа ша иза, дукха хьалхехь воккха хила дезна волу, хIинца шен нанна а, йижаршна а жоьпаллехь ву.\nВенерчу Макондо лагерехь, Сомалера а, ОвхIанера а, Пакистанера бевдда баьхкинчаьрца цхьана тхов кIелахь хене бовла гIерташ бохкучу цу нохчийн доьзалехь дерриге а хийцало, цхьана дийнахь цу лагерехь цхьа Iиса цIе йолу стаг гучуваьлча, ша Рамзанан де гергара доттагI вара бохуш волу.\nЦкъа хьалха гергарло а, уьйраш а тассало жимчу кIентан шен ден доттагIа вара ша бохуш волчу цу стагца. Къамелаш до цуьнца, шен дех лаьцна хоьтту, марзо эца гIерта да воцуш кхуьуш волу жима кIант цу хийрачу , амма шен да цунна вевзаш хилла хилар бахьана долуш шена сел гергара хетачуьнца.\nАмма тIаьхьуо шекволу иза цунах, реза ца хуьлу, иза шайн доьзалехь дукха йоккха меттиг дIалаца гIертийн те аьлла шен синхаамаш хилча, шен де меттиг лаца гIертий теша иза аьлла хета, жим-жима кхоллалуш цабезам а, эмгарала а кхолладолу цуьнан жимчу дагчохь.\n„Макондо“ фильм яьккхинарг австрихойн евзаш йолу кинорежиссер Мортезаи Судабей ю. Судабей ша ГIажарийчохь йина ю, шен шийтта шо долчу хенахь Австре шен деца-ненаца мухIажар санна схьаеъна а, цигахь кхиъна а, режиссер санна гIараяьлла а ю. Цундела а ю цунна шена ша хIинца яьккхичну рогIерчу фильман сюжет гергара а, дика евзаш а.\nХIинцалца схьа дуьненаюкъарчу совгIаташца билгалъяьхна йолу документар фильмаш яьхна йолчу Судабейс нохчех лаьцна яьккхинарг цуьнан дуьххьарлера ловзоран фильм ю.\nЦуо ша дийцарехь, и фильм йоккхуш цуо шуьйра пайда ийцира шен доьзалан а, шен а мухIажараллин зеделлачух. „ Со Австре яха схьайогIучу хенахь суна мелла а немцонй мотт хаьара, амма хIетте а вуно хала дара тхуна цу махкахь орамаш хеца, шераш дIаихира, тхо тхайн керлачу дахарах дIа ца иэлуш.\nЦундела со дика кхета, Рамзанас а, цуьнан доьзало а лайначух. Керлачу культуран дуьненахь нисбеллачу нахана мел хала хуьлу хаьа суна. ЧIогIа хала ду хийрачу махкахь ваха хаа“, - бохуш дийцира цуо шайн картина „Берлиналехь“ гайтинчул тIаьхьа хиллачу пресс-конференцехь.\nШен коьртачу турпалхочун рол ловзийна волчу Минкаилов Рамзанан актеран похIамаллин лакхара мах хадийра режиссеро. „Цхьа а сценарий а йоцучу хенахь, оха цу ролана мегар волу кIант хоржуш, импровизацеш ечу хенахь вуно боккха тIеIаткъам бир суна Рамзанан корматалло. Вуно доккха хьекъал а, говзалла а, шен синхьаамаш гайта хаар оьшуш рол яра цуьнаниг. И дерриге а цуьнца карийра суна“, - бохуш дийцира режиссеро.\n„Берлиналехь“ пресс-конференцехь дакъалоцун ша къона похIманча Рамзан а вара. Ша кхин дIа а киношкахь ловза дуьхьал хир вацара бозуш дийцира цуо гулбеллачу журналисташка. „Амма нагахь санна кхин ролаш ловзо сайга кхойкхуш ца хилахь, ишкол дIа чекх йоккхур ю ас“, - элира Рамазана, массо а гулбелларш бела а беш.


Арсанов Са1ид-Бей Арсанбекович\nОшаев Халид Дудаевич(1898-1977)\nИсаева Марем Султановна (1898-1977)\nБадуев Саь1ид-Салихь Сулейманович (1903-1938)\nМамакаев 1арби Шамсуддинович (1918-1958)\nАйдамиров Абузар Абдулхакимович (1933-2005)\nАрсанукаев Шайхи Абдулмуслимович (1930)\n22 апрель 2008 шо Нохчийчоьнан яздархойн кхоллараллех 9 – 11 классашкахь нохчийн меттан а, литературан а урокашкахь пайдаэцар\n5. Хьехархочун дош\n1адиз Кусаев «Нохчийчоьнан яздархой»\nАрсанов Са1ид-Бей Арсанбекович(1889-1968)\nНохчийн литературехь дуьххьара романан жанр йовзийтинарг, юкъаяьккхинарг ву Арсанов Са1ид-Бей.\nСа1ид-бейн 1 шо кхачаза дара, церан тайпана а волуш, цуьнан ден гергарчу стеган керах стаг леш. «Сан дуккха а бераш дара, цомгуш зуда а яра. Цул сов, со хьол воккха а ву, и ч1ир хьайна т1елацахьара ахь,»-дехар дира цо Са1ид-бейн дега. Дагна к1еда волу Арсанбек реза хилира. Шен ч1ирхошна гена валархьама, шайн Даймохк битина, д1аваха дийзира цуьнан доьзалца цхьана.\nХХ-г1а б1ешераш долалуш, Владикавказера электротехнически училище чекхйоккхий, Петербурге политехнически институте деша воьду и. Амма дешар гена д1а ца дахара. Шен дас санна, революцин боламехь дакъалоцу цо. И бахьанехь паччахьан 1едало Вятски губерне ссылке вохуьйту и. Цигара вада аьтто болий, Германи д1а а воьдий, цигахь болх беш соцу Са1ид-Бей.\n1921-чу шарахь Нохчийчу кхайкхина схьавалаво иза. Х1етахь, Фадеевн г1оьнца арахоьцу цо нохчийн дуьххьарлера газет «Серло»(18 март 1925шо).\n1937-чу шеран 2-чу октябрехь бехк-гунахь доцуш волу Арсанов юха а чувуллу. 8 шо хан токху цо лагершкахь. 1945-чу шарахь Алма-Ата, шен гергара нах кхалхийна д1абигинчу, схьавог1у Са1ид-Бей.\n50-г1ачу шерашкахь д1аболабо Арсановс шен кхоллараллин болх.\nХалидан дедас Алхаста даиман олуш хилла : «Уггаре хьалхара\nдеза х1ума-иза хьаша ву. Шолг1а-и вайн дайшкара дисина г1иллакх ду. Даима ларде и, массара а лорур ву хьо. Хьайн дешан да хила.Деллий ахь дош,- ларде. Адмаш дезалахь, къаьсттина къахьоьгуш а, оьзда а долу хьайн къам дезалахь. Вай цхьанна а хьалха горх1иттина дац хьуна, цундела вай дукха нахана ца деза. Хьайн сий а, хьайн къоман сий а ларде.»\nЦо ма хьеххара лелара Халид. Цунна адамаш дукха а дезара, шега далучу кепара г1о а дора, шен балхана новкъарло хуьлуш меттиг ялахь а. Цхьа масала далор дара ас цо динчух:\nКусаев 1адиза дуьйцу: «И дара 1934 шарахь. Сан воккхох волу вашас Мохьмада, юккъера школа чекх а яьккхина, Горски пединституте деша ваха сацам бира. Цу институтан ректор вара х1етахь Халид. Мохьмада массо экзаменаш д1аеллера, амма сочиненина «шиъ» даьккхинера (юьртахь дешначу цунна х1ун оьрсийн мотт хуур бара). Приёмни комиссин председатело аьлла хилла: «Кхеташ к1ант ву Мохьмад, массо экзаменаш д1аели цо, делахь а оьрсийн маттаца дерг ледара г1уллакх ду. Кхоам бу цу к1ентан-генара, Нохчийчуьра, схьавеана ву иза.» Т1аккха Халида аьлла хиллера: «Нохчо ву бах ахь? Генара схьавеана? Молодец-т1аккха деша лууш ву хьуна. Схьаоьцур ву вай, ас жоп лур ду цунах. Теша мегар ду шуна, нохчашна ч1ог1а сиха 1ема меттанаш. 1 шо далале цунна шерра хуур бу-кх и мотт. Дешийта.» Мохьмада шен юьртахо юьхь1аьржа ца х1оттийна: оьрсийн мотт дика 1амийна а ца 1аш, тоьллачу студентех цхьаъ хилла, «с отличием» институт чекх а яьккхина цо.\nШен дахаран массо де а, массо сахьт а шен халкъана дуьхьа къахьоьгуш даьккхина Марема. Цуьнан да Султан Одессерачу университетехь деша а дешна, француженка а ялош (Мареман нана ю иза) Нохчийчу ц1а воьрзу. Нохчийн къомана йоза-дешар 1амош къахьоьгу Султана: дуьххьарлера оьрсийн школа схьайоьллу цо кхузахь.\nМарем литературана юкъайог1учу хенахь, берашна лерина произве-денеш яцара. Марема шена т1елоцу и болх. Дуьххьара цо кхоьллира берашна лерина йолу эшарш, стихаш, туьйранаш.\n30-г1а шераш дуьйладелча Исаева Марема язйо «Гамар», « Револю-ционерийн илли» поэмаш. «Гамар» поэми т1ехь поэтессас гойту паччахьан заманчохь къинхьегаман халкъан декъаза дахар. 40-г1а шераш юккъедевлча Исаевас дуьххьарлера литературан учебник арахоьцу юьхьаьнцарчу классашна, цу т1ехь лакхарчу говзаллица бина гочдаран болх. И болх ба-хьана долуш нохчийн берашна а, баккхийчарна а шайн ненан маттахь дуьххьара евзира А.Пушкинан, М.Лермонтовн, И.Крыловн, Н.Некрасовн, Т.Шевченкон, А.Чеховн исбаьхьа произведенеш.\nСаь1идан да Сулейман кхеташ хилла,мел ч1ог1а оьшу стагана шен дахарехь 1илма а, дешар а; цундела цо хинволу яздархо Грозненски реальни училище деша вохуьйту. Амма дешар гена д1а ца дахара: т1ам т1ехь хилла чевнаш бахьана долуш,Сулейман ле, ткъа нана Зайба ялх бераца юьссу. Дешарх д1адала ахча ца хуьлий, Саь1идан юкъаравала дийзира. Ша доьзалехь воккхахверг хиларе терра, балха а вахана, нанна доьзал кхобуш г1о до цо.\nБадуевн кхоллараллин некъ д1аболало 1925 шарахь, х1етахь «Серло» газетехь арадовду цуьнан кегий дийцарш а, стихаш а.\nЦуьнан кхоллараллин некъ беха ца хилла: 10-12 шо; делахь а, оцу ханна юкъахь цо дуккха а болх бина: 10 повесть, дийцарш, поэмаш, 15 сов пьеса а язйина.\nАрсанукаев Шайхис аьлла: «Дика яздархой а, поэташ а, драматургаш а шортта бу нохчийн яздархошна юккъахь, амма уггар хьалхара меттиг царна юккъехь, хьакъ долуш, Бадуев Саь1идехь ю.»\nНохчийн литературан бухбиллархо ву Бадуев Саь1ид. Вай гуттар а дагахь латто, шех дозалла дан хьакъ ву и воккха яздархо.\n1арбин дас Шамсуддис Асланбек Шериповца цхьаьна дешна хилла реальни училищехь. 1арби вина 2декабрехь 1918 шарахь Лаха-Неврехь.\n1924 шарахь Серноводскерачу детучгородоке деша велира 1арби, цигахь дешначул т1аьхьа Грозненски рабфакехь а, лаккхарчу драматургийн курсашкахь а доьшу цо. 1935 шарахь дешарца цхьана болх бан волало иза: цкъа хьалха – «Ленинан некъ» газетан корреспондент, цул т1аьхьа- Нохч-Г1алг1айн радиокомитетан диктор. Диктор иштта хилла цунах. Радиоко-митетехь конкурс яра диктор къастош. Дакъалоцуш берш дуккха а бара, делахь а толам 1арбигахь хилира-бахьана цуьнан зевне, хаза аз а, цуьнан хьекъал а дара. Амма цхьа х1ума дара новкъарло еш: цуьнан 18 шо кхачаза дара. Цунна хьехар дира, цхьа шо воккха ву алий кехат даккха аьлла. 1арбин дехарца ден вешо кехат доккху цунна 1917 шарахь вина ву аьлла. Цундела дукха меттигашкахь 1арбин биографи язъеш, оцу хенахь вина ву аьлла яздина ду.\nНохчийн къам ц1ера арадаккха кечдечу хенахь, Нохчийчоьнан куьйгалхошца цхьанакхетар д1адаьхьна Политбюрос и план йийцаре еш. Цигахь дакъа лоцуш хилла 1арби Мамакаев а. Цхьанакхетаран председатель хилла волчу Шкирятовс аьлла:\n- Сталина бинчу сацамна реза волчо куьг айде.\nМассара а цхьаний куьйгаш айдина, Мамакаев 1арби воцчо. Т1аккха Шкирятовс хотту: «Хьо Сталинан сацамашна дуьхьал ву?» «Сталинан сацамашна дуьхьал-м вац со, и боккъал цо бина сацам белахь, амма бехк боцу халкъ махках даккхарна дуьхьал-м ву со.»-аьлла 1арбис.\nТ1аккха Шкирятовс карти т1е а хьаьжна олу:\n-Лаахь а, ца лаахь а и къам арадоккхур долуш ду-кх вагонаш чохь,-т1аккха охране олу,-Х1ун деш 1а шу? Схьалаца и! Милиционераш шена т1ехьаьвдча, пистолет схьа а йоккхий, цкъа-шозза и кхосса а кхуссий, корах араоьккхий вада лараво поэт. Х1етахь дуьйна 1едалх лечкъаш лела дийзира цуьнан, вен веза Мамакаев аьлла бина сацам а хиллера. Чувоьллинчохь дукха къизаллаш лайна цо:етташ, м1араш к1ел мехий 1уьттуш, амма мичча ша кхачарх корта охьата1ийна ца лелла 1арби.\n1972 шарахь араелира Айдамиров Абузара язйина роман «Еха буьйсанаш».Нохчийн литературана а, нохчийн къомана а ч1ог1а мехала дара и. Цуьнан экземпляраш дукха чехка д1аийцира, т1етаь11ина йоьшура массара а, да1 санна ларйора. Х1унда аьлча, массарна а хууш дара, мел хала кхаьчна и книга ешархошка-и цхьаъ дара; шолг1а делахь, книгашъешархой тешаш бацара и арахоьцург хиларх (коммунисташ реза хинболу идеологи яцара цуьнан); кхозлог1а делахь, 1ехийна болу нохчий а, г1алг1ай а, кхидолу Кавказера къаьмнаш а нуьцкъала Турце д1абахийтарх лаьцна баккъалла а долу документ лара мегар долуш яра роман. И книга йоьшуш, цу т1ера къизаллаш гайтина меттигашна т1екхаьчча, ешархойн (божарийн а цхьана) б1аьргах хи долуш хиллера.\nАбузаран коьрта тема хилла д1ах1оьттина шен къоман хьалхалера истори.\nНохчийн муьлххачу а стаге (цуьнан мел хан елахь а) аш хаьттича Арсанукаев Шайхих лаьцна х1ун хаьа шуна. Дукхахболчара иштта жоп ло: «Шайхи Арсанукаев? Вевза, «Ненан мотт» стихотворении язйина-кх цо. Оха школехь доьшуш долуш 1амийна иза.» Цул хьалха а, цул т1аьхьа а цо дукха стихаш, поэмаш, стихашкахь роман а язйиношшехь, ешна хила а мега цара уьш, х1етте а массарна а дагахь лаьттина Шайхи оцу стихотвореница. И стихотворени ян а ю нохчийн къомана ч1ог1а еза: цо карзахдоху адмийн дегнаш, шайн къомах, матах дозалла дан 1амадо, «кханенах» тешар даг чу тосу.\nИ стихотворени язйина хан дагаяийтича, кхузткъе иттолг1а шераш ткъолог1чу б1ешеран, нохчийн мотт къен бу, ала оьшучохь дош ца карадо, школашкахь цу маттахь дистхилар дихкина а долуш, г1алашкарчу бахархоша шайн доьзалшна чохь бийцар а ца магош, дукхохболчара шайна а, шайн доьзалшна а оьшуш бац нохчийн мотт боху хан яра и - Шайхис гайтинарг йоккха турпалалла ю.\nДелахь а, халахета и стихотворени кхечу меттанашка ца яьккхина, Шайхис яздина и «жовх1ар» массарна а ца девзаш.\nКусаев 1адиза оьрсийн матте даьккхина х1ара дакъа хазийта лаьа суна шуна:\nИ выше гор снежных - чеченский язык.\nИ мёда он слаще, своей чистотой\nСраниться он лишь с родниковою вправе\nИ Лермонтов слушал его, и Толстой,\nИ Услар его, восхищенный им, славил.\nЗвенел он веками, (что годы ему?),\nНароду опорой служа своему.\n22 апрель 2008 шо\nНохчийчоьнан яздархойн кхоллараллех 9 – 11 классашкахь нохчийн меттан а, литературан а урокашкахь пайдаэцар. 1. Кусаевн «Нохчийчоьнан яздархой» ц1е йолу книга йийцаре яр.\n1. Хьехархо: Нохчийн яздархойн дуккха а произведенеш 1амош д1ахьош ю школерачу дешархоша. Царна юккъехь лакхара мах хадо мегар йолуш произведенеш ю. И произведенеш 1амочу хенахь, уггара хьалха церан авторш бовзийтарца д1аболабо муьлххачу а хьехархочо шен болх. И иштта хила дезаш ду, вай леладахь а, ца леладахь а. Шен къоман г1арабевлла яздархой, поэташ, драматургаш бевзаш хилча, мичча кхаьчча а юьхь1аьржа х1уттур вац цхьа а.\nНохчийн меттан хрестоматешна т1ехь, дукхахьолахь, елла хуьлу церан биографеш, делахь а цу яздархойн дахарера тидаме эца мегор долу цхьадолу х1умнаш «Орга» а, «Вайнах» а журналашна т1ехь бен ца карадо. Тахана вай бийцаре бийр бу цу хьокъехь Кусаев 1адиза бина болх. 1адиза боккха болх д1абаьхьна ночийн яздархойн кхолларалла толлуш. Цуьнан очеркашна т1ехь карийна суна вайн къоман яздархойх лаьцна дуккха а керла х1уманаш. Х1инца дош лур ду вай дешархошна.\n2.1 дешархо: Бадуев Са1идан кхолларалла.\n2 дешархо: Арсанов Са1ид-Бейн кх-а.\n3 дешархо: Ошаев Халидан кх-а.\n4 дешархо: Исаева Мареман кх-а.\n5 дешархо: Мамакаев 1арбин кх-а.\n«Нохчийн лаьмнашкахь» поэма йийцаре яр.\n6 дешархо: Айдамиров Абузаран кх-а.\n«Еха буьйсанаш» роман йийцаре яр.\n7 дешархо: Арсанукаев Шайхин кх-а.\n8 дешархо:Арсанукаевн «Ненан мотт» стих-ни дагахь йийцар.\n3. Дешархошка вовшашна хаттарш далийтар.\n4. Хьехархочун хаттарш:\n- Бусана муьлхачу произведенина юкъара ю?\n- «Алун шераш» романан турпалхо мила вара?\n- Васса х1унда яхана хиллера йо1,ц1ийнда витина араяьлла д1а?\n-«Маца девза доттаг1олла» романан турпалхой муьлш бу?\n- «Товсолта ломара д1авоьду» роман т1ехь дас к1антана дина хьехар муха дара?\n5. Хьехархочун дош: Массарна а Дела реза хуьлда кху меоприятехь дакъа лацарна. Шен къоман яздархой бовзар сийлахь ду. Дала аьтто бойла шун массо дикачу х1уманна т1ехь.


ГАЗИЕВА Аза. Халкъан иэсехь ду поэтан сирла амат - ГАУ «Издательский дом»\nХасбулатов Ямлиханан – 85 шо\n2020-чу шеран чиллин (февраль) беттан 1-чу дийнахь шийла кхаъ баьржира Соьлжа-ГIалахь Нохчийн къоман литературин къано, похIме поэт Хасбулатов Ямлихан бакъдуьнене вирзина, аьлла. Ненан мотт, литература езачарна халахетар дира оцу кхоо. Боккха эшам бара иза халкъана, махкана. Хасбулатов Ямлихан яхь йолуш стаг вара. КIорггера хаарш долуш а, Iилманан лакхене кхаьчна а вара иза. Цуьнан академически хаарша кхиийнера поэтан похIма. Нохчаллах дахаран къилба а долуш вехаш стаг вара Хасбулатов Ямлихан. ХIайкал санна, ларйора цо бевза-безачаьрца йолу уьйр-марзонаш, гергарлонийн зIенаш а. Лам санна собаре велахь а, ала дезачохь, дош ира олуш вара. Сталинизман къизалло бералла къинхетамза хьаьшна вара иза. Амма зуламечу дарцийн ницкъ ца кхаьчнера бакъволчу нохчичун яхчаелла амал кагъян. Бохамийн зиэрех доьналлица чекхвуьйлуш, кхиамийн лакхене кхаьчна поэт вара Хасбулатов Ямлихан. И тайпа стаг дIаваларо нилхадоху къонахийн могIарш, шелдо дукхахболчу вайн махкахойн дегнаш.\nДукха хан яра суна Хасбулатов Ямлихан вевзина. Бакъдерг дийцича, цу муьрехь суна иза ханна дикка воккха хетара. 1968-чу шарахь, юккъера школа чекхъяьккхина, со балха еара Соьлжа-ГIаларчу телевиденин студе. Ямлихан редакторан даржехь болх беш вара, нохчийн маттахь исбаьхьаллин передачаш кечъечу редакцехь. Суна воккха хеттехь а, 35 шо кхачаза хилла иза цу хенахь. Делахь а, гIеметтахIоьттинчу стеган санна, нохчалла яра цуьнан сица. Iаламат хаза ненан мотт буьйцуш, массара иза бийца лууш вара Ямлихан. ГIиллакхе, собаре вара. Нохч-ГIалгIайн Республикин кIошташкара юкъара-политически хьал дуьйцура Ямлихана кечъечу передачашкахь. Вайн махкахь цхьа кIошт, цхьа юрт яц иза кхачаза, цуо передача кечъяза. Бакъду, белхан декхарш кхочушдина ваьллера аьлла, цкъа а сапаргIат ца хуьлура журналист. Иза хаддаза кхоллараллин лехамехь вара. Вайнехан шира гIиллакхаш, ламасташ дIадовзийта даима хьаьгна вара. Иштта цуьнан дIадолорца юкъаяьккхира Соьлжа-ГIаларчу телевиденехь «Синкъерам» цIе йолу передача. Кегийрхой кхетош-кхиоран онда гIортор яра иза цу муьрехь.\nСинкъерамехь-ловзаргахь кегийрхойн Iер муха хила деза, хьаша тIеэцар, охьахаар-гIаттар муха хила деза, мехкаршна тIе хабар дахьийтар муха хила деза Iамош йолу и передача, телехьовсархоша шега сатосуш, уьш леррина хьовсуш а яра. Хасбулатов Ямлиханна кIорггера хаьара нохчийн къоман бартан кхолларалла, цунна иза Iаламат дукха а езара. Кест-кеста Джамалханов Зайнди студе а кхойкхий, цуьнга нохчийн халкъан кхоллараллах дуьйцуьйтура цо. Вайн махкарчу массо а яздархошца мерза уьйраш яра цуьнан. Нохчийн литературин хьаьттахь къахьоьгучу адамех сих-сиха передачаш кечйора. Къаьсттина воккхавера иза, нохчийн поэтаца Сулейманов Ахьмадца цхьаьнакхетар телеэфире даккхаделча. Телехьовсархошна РСФСР-н халкъан артист Дагаев Валид дукхавезий хууш, кест-кеста иза кхойкхура цо передачашкахь дакъалаца. Цундела, цу хенахь телевидени халкъана, махкана дукхаезара. Хасбулатов Ямлихан санна болу говзанчаш цигахь болх беш болчу муьрехь, къоман куьзга хилла, дIахIоьттинера телевидени. Вайн турпалхочун хьаналчу къинхьегаман доккха дакъа дара цу кхиамехь.


Кунта-Хьаьжин (Дала къайле цIинйойла цуьнан) вирд\nДагца ниййат дийр ду: «Ас ниййат ди, сан устазо Кунта-Хьаьжас (Дала къайле цIинйойла цуьнан) сайна тIедиллина вирд даккха, Делан дуьхьа», – аьлла. 1) 15-зза АстагIфирулло́хI эр ду;\n2) 100-зза Ла́ ила́хIа иллалло́хI эр ду. 3) 5-зза Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) салават дуьллур ду.\nВезан Дела, аса динчу 100 зуькаран, диллинчу 5 салаватан мела лохьа суна, Ахьа суна беллачух Делан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) бели аса, сайн устазана Хьаьжина (Дала къайле цIинйойла цуьнан) бели, Делан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) тIера охьабогIучу меттара шайхашна, эвлаяашна, устазашна бели аса.\nВезан Дела, Хьайгара совгIат дай, и мела царна дIакхачабехьа. Алло́хIумма солли Iала́ Мухьаммадив-ва Iала́ а́ли Мухьаммадив-ва саллим. ТIаккха ламазан Бисмилла доьшур ду (Фатихьа). ШолгIа вирд\n100-зза Ла́ ила́хIа иллалло́хI эр ду.\nВезан Дела, аса динчу 100 зуькаран мела лохьа суна, Ахьа сайна беллачух Делан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) бели аса, сайн устазана Хьаьжина (Дала къайле цIинйойла цуьнан) бели аса, сайн дена а, нанна а бели аса.\nВезан Дела, Хьайгара совгIат дай, и мела царна дIакхачабехьа. Алло́хIумма солли Iала́ Мухьаммадив-ва Iала́ а́ли Мухьаммадив-ва саллим. ТIаккха ламазан Бисмилла доьшур ду (Фатихьа). Вирды Iусман-Хьаьжин вирд


Нохчийчоь --Хинйистехь малар молуш тоба, 2014\nКадыров Рамзана рогIера хастам баржийна интернетехь ша куьйгалла дечу Iедална. Нохчийчоь Оьрсийчохь уггаре кIезиг маларш муьйлу мохк а бу, иза ша олалла латточу махкарчу хьакамийн а, Iеламчийн а толам а бу, боху цо.\nЕрриг а Оьрсийчоьнах дегалазам кест-кеста къадош волчу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хазахетарца хаамбо, вайнах хьовха, ерриг а Оьрсийчуьра халкъаш букътухуш ду къаьркъанна, бохуш.\n“Маларца йоцу Оьрсийчоь” проекто а, Информацин коммуникацийн центро а бинчу талламна тIе а тевжина ду Нохчийчоь уггаре кIезиг къаьркъа молу мохк бу алар.\nИза иштта хила а догIу, иштта долучух тера а ду. Амма Кадыровна хетарехь, ийманехь совдаларна, маларх шашах къаьхкина а дац нохчий къам. Иза цунах даьккхинарг, ша Кадыров а ву, цуьнан куьйгакIелхьара Iедалхой а, молланаш а бу.\nМаршо Радионо Нохчийчоьнан цхьацца маьIигашкарчу нахе хаьттира, стенна ца молу нохчийн дукхахболчу божарша къаьркъа.\nВеданан кIоштан ДаьргIахь вехачу Руслана ишта кхетадо хIоттийначу рейтингехь Нохчийчоь хьалхарчу меттигехь хилар.\nРуслан: «Миллион процент тешам ло-кх ас, Нохчийчоь 1-чу меттехь ю аьлла. И хIунда ду хьуна аьлча. Масала, хьагвелча аьхкентIехь, пиван къурд бан ойла хуьлу хьан, воьдий цхьа шиша а оьций, иза а молий, кхин маларш ца лоьху ахь.\nХIинца, йоьллуьйтуш туька а яц, цундела инзаре дукха наркоманаш баьржина Нохчийчохь, молханаш тIе а хевшина Iаш бу. Эцца шен пиван шиша а эцна, хьайн цIа а веана, охьавуьжур волу, хIинца эца карош дац хьуна Веданан кIоштахь. Шелахь духкуш ду, Чечанахь а ду, массанхьа а ду. И нах хьера а баьхна, и кегийнах молханаштIе ховшийна".\nСирж-Эвларчу вахархочо Салмана а бакъдо Нохчийчохь маларш мийлар лахдалар, амма десташ ду аьлла хета цунна цхьацца кепарчу молханашца пайда оьцучу кегийрхойн терахь.\nСалман: Бакъдерг аьлча, 90-95 процент ала мегар ду, дIагIелделла къаьркъанаш мийлар Нохчийчохь. I00 процент хIунда яц аьлча, кху чохь дехаш кхин а къаьмнаш хиларна, и ца дохка бакъо яц. Маларо дакъаза баьхна дуккха а нах бу, цкъа делахь и къаьркъа цхьана дийна сихонца дIадаккхаро а бина дукха нах цомгуш.\nАс ладоьгIна цхьана оьрсийн программе, цу чохь элира «наркоманина лоьрашка дарба дало, ткъа къаьркъанча толуш вац» аьлла.\nЦундела молучара хIун до, къаьркъанах ша хадийча, молханашка воьрзу».\nБусулба нахана къаьркъа малар а, дохкар а хьарам дина ду бохуш, къийсам латтош белахь а, Нохчийчохь, къаьсттина кегийрхойшлахь даьржина кхин лазар- молханаш мийлар, корта бахон сегIазаш Iийшар а, элира цо.\nИслам: Нохчийчохь маларш лахдаларан шеко яц, новкъахь гур вац мелла стаг. Амма духкуш туьканаш яц бохург бакъ дац. Кхечу мехкашкахь Iуьйранна 10-11 сахьт даллалц бен ца духку, ткъа Нохчийчохь дийнахь а, буса ю духкуш туьканаш.\nАмма уьш елахь а, нах мелла ца го, малар къилахь хилар а, цо пайда цабахьар а хууш кхетам хилар хир ду-кх и.\nЦхьа хIума а ду, молуш нах кIезиг белахь а, молханашца эвхьазабевлла вайн кегийнах. Уьш мелча, хьожа а ца хуьлу, я меллий а ца хаьа, цундела дукхахберш цу тIехь Iаш бу.\nМалар юкъара даьллехь а, и важа цамгар а ю юкъара яккха езаш, къона чкъор талхо ара бевлла дуккха а нах бу. ХIинца юкъа даьхна Iовшуш долу сегIазаш ду, цхьацца молханаш тоьхна. Цкъа-шозза Iаьвшича, и доцуш ца мегачу хьоле а воккхуш».\nКъаьркъа маларан рейтингехь Нохчийчоьнал тIаьхьа йогIу ГIалгIайчоь.\nТIаккха – Дагестан. Иза тамаше хеталахь а, статистийн хаамца йоьалгIаниг ю Москох, цул тIаьхьа Петарбух.\nКъаьркъанца алссам хьан-сан лаьтта бахархойн Оьрсийчоьнан 22 регионехь. Оцу маьIнехь рекорд шегахь латтайо Жуьгтийн автономан республикой, Ненцойн махкой, Камчаткой, Магаданан кIоштой.\nДоцца аьлча, маларна уггаре тIера агIонаш ю Оьрсийчохь Сибреххий, Генара Малхбалей.\nХууш ду Оьрсийчоь дуьнентIехь уггаре дукха маларш муьйлу мохк дукха заманара дуьйна схьа буйла.\nТкъа хIун боху теша дуьненаюкъарчу тергамчаша?\nИзза рейтинг хIоттийна ши кIира хьалха дуьненаюкъарчу хьукмато а – Экономикан, кхиаран юкъарлонийн организацино.\nЦо далочу терахьашца, шарахь 14 литар малар хIора вахархочо молуш билгалъялла Литува.\nШолгIачу меттехь Австри ю. КхозлагIанаш – эстонхой.\nОьрсийчоь ю боьалгIачу меттехь.\nТкъа уггаре кIезиг къаьркъанчаш беха Индонезехь, Туркойчохь, кхиболчу алссам бусулбанаш бехачу мехкашкахь.\nЦу тIаьххьарчо ма-гайттара, малх гIаттарна а сийдан хьашт дац мехкийн куьйгалхошна.\nМалар, кхидолу сакхташ а санна адамца дузург а, къасториг а цуьнан эхь-бехк, гIиллакх карадо теллича…


Яйна маршо дагалоьцу\nКху беттан 6-чохь 27 шо дуьзи Нохчийчоь йозуш йоцу республика санна дIакхайкхийна.\nТкъа кху дийнахь нохчаша ши деза де билгалдоккху: Ичкерин агIончаша – Нохчийчоьнан маршонан де, ткъа республика йозуш цахилар кхайкхор низамашкахь ца леринчу цу махкахь, къоман барт хиларан, цхьаалин де санна даздо.\n2002-чу шарахь хийцина ду и терахь. Оьрсийчоьнца тIом бан къам иракарахIоттийначух волчу Кадыров Ахьмада хийцира и де, Москохан политикана тIаьхьа а хIоьттина.\n"Оьрсийчоьнца дIаэран" де шуьйра даздо Нохчийчохь Iедалхойн тергонца, пачхьалкхан хьукматашкарчу нахана сакъоьрийла а хIоттош.\nХIора шарахь бохург санна лекцеш йоьшу хьукматийн белхахошна, Нохчийчоьнан мел доккха ирс ду Оьрсийчоьнан субъект хилар, мел мехала дакъа даьцна Кадыров Ахьмада оцу гIуллакхехь, бохуш.\nХIара терахь гергакхочучу заманчохь цхьайолчу белхан меттигашкахь садоIуш цIахь виссинарг а цхьана балха схьа а кхойкхуш, гулбора белхахой, куьйгалхочо эхасахьтехь дечу къамеле ладогIийта.\n"Кадыровн некъ" ладаме хиларх дуьйцура цара.\nОцу политикех кхетам самабоккхучу дийцаршкахь гуттар а санна билгалдоккхура, Нохчийчохь тIом цахилар а, и маршо Кадыров бахьана долуш хIоьттина хилар а.\n"Могуш йоцуш хилла цIахь йиссинера со, хIетте а балха араяла декхаре йира со, куьйгалхочун лекцешка ладогIа. Тхан хьаькамо карлайоккхура тIеман зама, оцу шерашкахь лайна халонаш а", - дуьйцу бюджетан организацехь къахьоьгучу Маккас.\n"Тахана Iедалан коьртехь болчарна шаьш бахьана долуш бомбанаш еттар сецна аьлла хета, Москохца бартбан шайн ницкъ а, хьекъал а тоарна.\nДаим дуьйцу цунах, далхадо телехьожийлехь а, радиохула а. Дудаев, Масхадов бехкево. Тахана Кадыровн йолу таронаш-аьттонаш, царна гIенах а ца гинера бохуш", - дуьйцу Соьлжа-ГIаларчу школехь истори хьоьхучу СаIида.\nТкъа Ичкери йозуш цахиларан де даздо нохчийн мухIажирша Европан гIаланашкахь. Кеп-кепарчу шахьарашкахь дIахьо митингаш, кхийолу акцеш а. Цу гуламашкахь гулбеллачара дагалоьцу маршонехьа гIертачу нохчийн къоман халачу некъах.\nОьрсийчуьрчу регионашлахь уггар а дукха дотацеш кхочучу Нохчийчохь, цу кепара барамаш бихкина бу, Ичкерин символика а санна.\nИшта-м бехкамаш дуккха а бу тахана республикехь, Iедалца ойла йогIуш хьо вацахь – Iедал сийсаздийриг лоруш.\nИчкерех лаьцна вистхила ваьхьарг а кIеззиг ву махкахь.\nДелахь а, бахархоша сагатдарца дагалоьцу, Нохчийчоь маьрша мохк лаьттина шераш.\n"Хьалхара тIом эккхале дара вай маьрша, хIунда аьлча, мичча даха а, дахка йиш яра. Къилбаседа Кавказан уггар йоккха базар Соьлжа-ГIалахь яра. Оьрсийчуьра йохка-эцархой оьхура кхуза. Адам меца дацара хIетахь, хIора а маьрша вара", - дагалоьцу Соьлжа-ГIаларчу Богдана.\nНохчийчохь шолгIа тIом боьдучу заманчохь, юха а гIоьртира Оьрсийчоьнах дIа а къаьстина, кхайкхийна республикан маршонан де дицдан.\nНохчийн гIаттамхойн могIаршкахь барт буьйхира "Кавказан Имарат" кхолларца. Маршонехьа хIинццалц нохчаша латтийна къийсам динан агIоне берзийра, цо Ичкеригахьа хиллачийн ишта а кIезиг болу ницкъ, дIамалбира.\n"Кавказан Имарат" цхьа хан яьлча юьйхира, ткъа Нохчийчоьнан маршонах идейш юха а актуале хилира, Европехь беха нохчий бахьана долуш.\n"Чохь са долу хIума, хуьлийла иза адам я дийнат, иза ца яхало йийсараллехь. Вай дерриг а маьрша даха кхоьллина ма ду, боху "Кавказ Реалии" портале цхьана заманчохь полисхо лелла, тахана Европехь вехачу Бетельгериев Мохьмада. – Дала делла ду вайна маьрша дахар, цхьаннан а бакъо яц цунна дуьхьало ян.\nСо догтешна ву, цкъа мацца а Нохчийчоь маьрша пачхьалкх а хир ю, вай массо а вешан луларчу мехкашкарчу къаьмнашца, оьрсашца а цхьана, бертахь дехар а ду аьлла. Кхи некъ бац вайн", -аьлла, дерзийра цо шен къамел.\nАртиклан автор Исаев Руслан


ММА-н ийначу кепехь латаран доьазза чемпион ваьллачу Емельяненко Федора комментари йитина, къовсамашкахь ринг-герлз хиларх лаьцна. Цунна хетарехь, цара цхьана а агIор новкъарло ца йо цунна, йа цаьрца гIуллакх а ца догIу цуьнан, яздо NewsMMA гIирсо.\n"Бакъду, цхьа хIума хийца мегар дара – оьздачу кепехь духар цаьрга дохийтича", - дIахьедо Емельяненкос.\nUFC-н хилла чемпионо Нурмагомедов Хьабиба, цхьайолчу спортехь ринга тIе буьйлучу мехкаршна (ринг-герлз) дуьхьал аьллачунна тIехула дина ду Емельяненкос шен дIахьедар. Раундийн номерш тIехь йолу уьнан коржамаш йохьуш ринге дуьйлу зудабераш - уггар а оьшуш доцург ду ММА-хь аьлла, дIахьединера Нурмагомедовс байначу беттан 23-чохь. Ийначу кепехь долчу латаршкахь цхьана а кепара функци кхочушъеш бац ринг-герлз олу мехкарий аьлла, билгалдаьккхира латархочо.\nОьрсийчоьнан боксехь латархо йолчу Семенова Ангелинас бехкевира UFC-н хилла чемпион Нурмагомедов Хьабиб, цхьайолчу спортехь ринга тIе буьйлучу мехкаршна дуьхьал валарна. "Дагестанан лаьмнашкахь хиллачу сексизмех воьллачу Хьабиба и йита еза дукха хан ю, нагахь санна, дуккха а хIума хийцаделлачу юкъараллехь ваха ша дагахь велахь. Йа ша схьаваьллачу меттигехь хIиттаде шен низамаш, мацца хийцаделла а, цигара хьелаш а кхуьур ду цкъа мацца а", - дIахьедина Семеновас. Цуьнан дешнаш далийра MetaRatings сайто.


Нохчийчоь - йишлакхархочуьнца Межиева маккица хелхаволуш ву Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Школийн а, лакхарчу доьшийлийн а тоьллачу дешархошна лерина дIаяьхьначу суьйренехь. Соьлж-гlала, 04Тов2013.\nСих-сиха деза денош даздо Нохчийчохь. Даздо, уьш ма дукха ду, аьлла хоьтуьйтуш. Тоххара, шена дехаш а, са къоьруш а долчу Iедалшна букъ тоьхна, ша шена ехаш йолу нохчийн юкъаралла йоьлла цунах. Амма церан амал дайъина, Iедалийн даздаршкахь тIараш тоха а, гIортор ен а кеп лелон шаьш юкъаийзоро.\nШарахь мел даздарш дIахьо Нохчийчохь?Маса синкъерам,гулам-цхьаьнакхетар?Мел харж йо Iедалехь болчара беза-баккхий хьеший луьстуш,уьш резабан гIерташ? Махкахь комаьрша дIахьуш долу даздар-синкъерамаш лара хала дацахь а,схьахетарехь, мел ахча къастадо бохучу цу тIаьххьарчу хаттарна жоп цкъа а хир дац.\nГитлеран Германии тIехь толам баьккхина де,зударий базбен 8-гIа март,нохчийн зуда-нана язьен де,КадыровгIар бина денош,Оьрсийчоьнан де,терроран дуьхьала дIаехьна тIеман операци сацийна де,Оьрсийчоьнанца юкъаметтиг къастош кхаж тесна де кхин а.кхин а кхин а деза,чулацаме денош доцуш,махкахь хаддаза дIахьуш ю бен-бен фестивалаш,Iилманан,динан,гулам-конференцеш,хьашт мел ду а спортан къийсадаларш.\nКадыров Рамзанан цIарх Кубок къовсуш, ницкъ-хьуьнарш зуьйш, паргIатчу кепехь латаран рогIера 5-гIа турнир дIахьуш ю кху деношкахь Соьлжа-гIалахь.Дуьненаюкъара аьлла цIе тоьхна и къийсадаларш дIадахьа кхушара дуьххьала а доцуш жоьпалле ю нохчийн парламент.\nЦуьнан хьостано гIардаккхарца Оьрсийчоьнан турпалхочун цIарах дIахьуш йолу и турнир юьхькIам а болуш дIаерзор хьокъехь кхеташо дIаехьна парламентехь. Цигахь дакъалаьцна Советан пачхьалкхан хакъволчу тренеро Багаев Дегис а , спортехь гIарбевллачу наха а, цхьа моггIа маьхькIамхоша а, спортан а, оьзданагаллин министраллин хьаькамаша а.\nНохчийчоьнан паргIатчу кепехь латаран Федерацехь экс президент волчу Оздамиров Iусмана дийцарехь, кху беттан 26-27 деношкахь хинйолчу турнирана массо декъехь кечамаш бина бевлла,хьещий тIеэцар, дIатарбарна тIекхаччалц. Цо чIагIдарца Соьлжа гIала вогIуш ву 20 пачхьалкхера 200 сов латархо.\nОфициала билгалдаккхарехь, цара хьуьнарш къовсур ду 7 йозалла-категорехь. И турнир цхьаьнатоха а, дIаяхьа а кхоьллина леррина комитет йоцуш, и къийсадаларш шен бIаьрга-Iуналлех латтош, куьйгалла деш ву Пачхьалкхан Дума депутат, Нохчийчоьнан спортан латаран Федерацин президент Делимханов Адам.\nНохчийн парламентан белхоша официалан а доцуш билгалдаккхарца толамхошна дала къастийна ду,механа деза,даккхий совгIаташ.\nХIуъчара дийцарехь шатайпа лераме совгIаташ лур ду, нагахь толамхой бовлахь нохчийн латархошна.Ткъа бахархойн хьажамах аьлчи уьш чот а ян ца ларало кхузахь тIаьхьий-хьалхий дIахьуш лаьттачу даздарийн. Ма-дарра аьлчи нах цу хиламах боьлла ца Iаш, царна кIордийна церан хьесап дан а, царех а, Iедалдайх а цецбийла а


50 шарахь Оьрсийчу вуьтур вац оьрсий сийсазбина Азербайджанан хилла векал\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло 50 шарна пачхьалкхе ван дихкина Азербайджанан цIарах Беларусехь векал лаьттинчу Вагабзаде Исфандиярна а, Казахстанан вахархочунна Ахметов Куатна а, "къаьмнашна юкъахь гамо тосуш", интернетехь дIахьедарш дарна. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххоша бина и хаам.\nУрхалло яздарца, кхин дIа а арахьарчу пачхьалкхийн бахархошна дуьхьал барамаш бохуш бу цара, "оьрсийн матте а, Оьрсийчоьнан бахархошка а, дозанал арахьа бехачу шайн махкахошка а цаларарца хьежарна а, иштта агрессица царех лаьцна къамелаш дарна а".\nХьалхо KANAL13 телехьожийлан эфирехь, ша Азербайджанан Беларусехь, Молдавехь, Пакистанехь хилла посол Вагабзаде ву аьлла вовзийтинчо лидер-демократин партин хьалханча Жириновский Владимир "къена вир" а, "хьакха" а ю аьллера.\n"Хьакхех санна хьожа оьху хьоьх, хьожа оьху хьан къомах а. Доллу дуьненахь дIасаяьржина шун хьожа, садоIийла а йоцуш", - аьллера посол лаьттинчо.\nЦо динчу къамелах бистхила дуьхьал хилла Азербайджанан арахьарчу гIуллакхийн министраллехь, балхаца ледарлонаш лелорна иза даржера ваьккхина ву 2016-чу шарахь дуьйна аьлла.\nБлогера Ахметовс видеороликаш йохура Казахстанерчу туьканашкахь, йохкархошка шеца казахийн маттахь бен къамел ма де а бохуш.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедина, Оьрсийчоьнна дуьхьал "деструктиве хIуманаш лелош, кхайкхамаш бен" арахьарчу пачхьалкхийн бахархой Оьрсийчу буьтур бац, уьш юкъарчу къепена а кхерамзаллина а тешаме цахиларна аьлла.\nОьрсийчоьнан либерал-демократин партин (ЛДПР) лидеро Жириновский Владимира тIедожийна Азербайджанан президентна Алиев Ильхамна, боллу Оьрсийчоьнан бахархой сийсазбинчу азербайджанхойн дипломатана дуьхьал бехкзуламан гIуллакх даккха аьлла. СоловьёвLive YouTube-каналехь дина цо ишта дIахьедар, яздо Новости агенталло.\n2013-чу шарахь Жириновскийс кавказхошка доьзалш ца дебабойтуш дуьхьало ян а еза, Кавказ аьчка серашца Оьрсийчоьнах дIахьулъян а еза, бохуш, рогIехь кхайкхамаш баржийра. Оцу хьокъехь "Яблоко" партин лидер хиллачу Митрохин Сергейс кхерам тесира цунна, цуьнан кхайкхамаш нацистийн а бу, ша иза кхеле а лур ву аьлла. Цуьнан претензеш абсурде ю, пачхьалкхехь дешан маршо ю лелаш аьалла, жоп хазийра цунна Жириновскийс.


Инфоурок / Начальные классы / Презентации / Презентация по теме чеченской литературе на тему "Хьекъал долу йо1 а,кхиэлахо а" ( 4 класс)\nНохчийн маттах, нохчийн махкахь! Хьекъал долу йо1 а, кхиэлахо а.\nТехнологически карта Хьехархочун ц1е: Нашаева Хазан Халидовна Класс: 4 « Д» Терахь: 12.12.14 Предмет: дешаран книга Урокан ц1е: Хьекъал долу йо1 а,кхиэлахо а. Урокан тайпа: Т1еч1аг1даран Урокан кеп: кхоллараллин болх, фронтальни болх, тобанашкахь болх, шаьш беш болу болх.\nУрокан 1алашо:туьйранан чулацаман к1орггера маь1на довзийтар;дика а,вон а,хьарам,хьанал,ямартло,тешнабехк бохучу дешнийн маь1нина дешархой т1екхиор; нохчийн халкъан барта кхолларалла мехала ларар; Даймахке а,нохчийн матте а болу безам алсамбаккхар, дешархойн къамел кхиор.\nДог-ойла т1еерзор. Шуьга ду маршалла Хьомсара дешархой. Дехийла,ирс хуьлда, Ховшалаш шу охьа Могуш-маьрша шу гар- Дийнан беркат ду. 1илмане шу кхийдар- Мах боцу совг1ат.\nШуна дика дийцарг, диканца дукха шу дахарш,ас 1аламат хаза дийцарш дуьйцур ду шуна, диканиг схьаэцалаш, вочух ларлолаш!\nII. Актуализация знаний: Ц1ера болх таллар. 1. Х1ун хаьа вайна х1окху туьйранехь вийцинчу стагах лаьцна? Воккхачу стага а,совдегаро а къевсинарг х1ун дара? Муха йола аьлла кхиэлахочо йо1е шена т1е? Д1аеша и меттиг. 2. Работа в группах:\nТобанашкахь болх. 1 тоба - Кхиэлахочо т1едиллинарг муха кхочушдина совдегаро? Нийса дина аьлла хетий шуна иза? 2 тоба - Уггаре ерстинарг гуьйре х1унда ю аьлла хета шуна? 3 тоба - Хазаниг я аьлчи б1аьсте олий жоп х1унда ло йо1а.Муха кхета шу цуьнах? 4 тоба - Уггар масаниг (ойла) ю х1унда аьлла? Цуьнан маь1на де.\nЕрстинарг, хазаниг, масаниг.\nКерла тема йовзийтар : (Освоение новых знаний) Определить тему и цели урока 1илманан корта - хьекъал, хьекъалан корта-собар. Ницкъал хьекъал тоьлла. Накъост дика хилча ,алаша хьалха йолу. Г1ийлачуьнга т1ехула а ма хьежа, тоьллачуьнга хьала а ма хьежа. Рицкъа хиларх пайда бац, иза хьаште хьовзо ца хаахь. Бераш,вай таханлерчу урокехь стенах лаьцна дуьйцур ду аьлла хета шуна?\nГовро я вордано?\nКерла тема йовзийтар. Хьехархочо д1айоьшу текст шера, къаьсташ, кхетош.(маь1нийн дакъошка а йоькъуш,соцунг1а а хуьлуш,ца девзачу дешнийн маь1на а деш) (по ходу разбив на логические части, остановка, словарная работа)\nСада1аран миноташ. Тхан хьоме Нохчийчоь!\nДешархошка рог1ехь текст ешийтар. (чтение текста детьми)\nТобанашкахь болх. 1 –ра тоба- Кицанаш вовшах таса. 2-г1а тоба-Дешнашна синонимаш а, антонимаш а даладе 3 –г1а тоба-Нохчийн а,оьрсийн а маттахь фразеологизмаш даладе. 4 –г1а тоба -Дайна элп дилла,дешнаш оьрсийн матте даха.\nДайна элп дилла. Туь...ра, кхи...лахо, с…вдегар, хьекъ...л,з1ок… еттарг, гуь…ре,юьстах…юьйлу.\nСурт х1оттор. Деза хилла долу хьекъал бахьанехь,харцо эшош ,бакъо толош,хьекъал долчу йо1а,кхиэлахо а,совдегар а к1елвуьтуш,толам баьккхира.\nСинквейн. 1.Хьекъал. 2.Ира,йоь1ан. 3.Яхара,туьйлира,пайдаийцира. 4.Йоь1ан хьекъало толам боккху. 5.Кхетам.\nЖам1 дар. Рефлекси Чекхъяккха предложенеш Тахана суна урокехь хиира… Ас тахан бинчу балхана со реза………..\nЦ1ера болх. Ц1ера болх: аг1о.82-86 еша,барта схьайийца; шена луучо туьйранан чулацамехь шена хазахеттачу кийсакна лерина сурт дилла.\nНомер материала: ДВ-474394


ХАТТАРШ А, ЖОЬПАШ А — ШАРИІАТЦА — Зори Ислама\nХАТТАРШ А, ЖОЬПАШ А — ШАРИІАТЦА\nДоьзалхо кхиош долчу дена-нанна, доккха хилча, и бер муьтIахь доьзалхо хилийта, ийманехь, махкана пайдехь хилийта хIун дан деза?\nШайн доьзалхо дуьнен тIе ваьлча, дас-нанас шайн дахар хийца деза. И доьзалхо церан гергарлонна бина шад бу. И доьзалхо кхиа воьлча, дас а, нанас а вовшашца болу барт гайта беза, царна масал хилийта. Дас-нанас вовшийн сий деш ца хилча, беро цу шиннан амал схьаоьцур ю.\nБер доккха хуьлуш нахана юкъадала доладелча, цо хIун леладо-те, самукъа муха доккху-те, шайн бераца чувогIург мила ву-те олуш, къайлах-къулах Iуналла деш, терго латто еза.\nКъинхетаме волчу Дала, оцу кеппара тидам а беш, доьзал кхиор лойла вайна, ийманехь, махкана а пайдехь болуш!\nЦIийнда вала а велла, бай кхобуш Iаш ю ша. Оьшучу хьажош оцу берашна луш долу пенси ду шен, кхин тIедогIуш рицкъ ца хиларе терра. И ахча иштта дайа мегар дуй?\nДелан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу хенахь тIемашкахь гIазот доккхуш дуккха а нах бойуш хилла. Церан доьзал зудчо, дедас, девашас кхаба безаш хьелаш хIоьттича, Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) церан къаьсттина яахIума хила еза аьлла сацам бина хилла бусалба динехь.\nИза халчу даьлча, гергарнаш, ша-ша волуш, иза тIеэцарна дуьхьал хилла. Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Делан лаамца бен вистхилла вац. Дала цуьнга юха а омра даийтина, доьзалан хьашташна эшам ца беш, царна догIуш долу рицкъ эдийна лело мегар ду аьлла. Цул тIаьхьа паргIато яьлла бай лелорехь долчу гIуллакхна.\nШен цIийндена муьтIахь хила гIерташ ю ша. Амма иза де-буьйса доккхуш балхахь хуьлу. Цуьнгара пурба доцуш, ша араяла мегар дуй?\nЧуьра араяларна цIийнден пурба хила деза бохург-иза оцу цIийнден лаамашна кIел и зуда саца еза бохург ду. Мегар ду, цIийнден шеко йолчу новкъа ца лелчахьана, оцу цIийндас, ша цIахь а воцуш, хьо араялахь мегар дац аьлла, бехкам бина хьал дацахь.\nИссазза цIе а тесна йитина хьо аьлла, ша шен зуда йитинера. Цул тIаьхьа масийтта шо даьлча, иза юхаялийна ша, бакъду, кхечанхьа кхин маре яхана яц иза. Цунах лаций алахьара боху.\nШариIатехь бакъо йоцург ду цо динарг. Иза юхаялаяле хьалха хатта дезара. Ша оьхазваханчохь исс а, масийтта а цIе тосий юьту зуда, зудчунна кхоъ бен цIе таса йиш яц. Оцу кхааннах кхоъ а цхьана меттехь теснехь, кхоъ а южур ю. ТIаккха юхаяло мегар ду аьлла, цIа ялийна волчо ша лур ду цунах жоп. Ма дийла эвхьаза! Зуда йита ма йита, дов даьллехь, вовшех къастий садаIа, ойлае, дохкодовлий хьовса. Ша иза юхаялийначул тIаьхьа хетта ца дезара цо иза. ХIинца хIунда хоьтту? Иза юхаялаяле хьалха хууш волчу Iелимстагах дагавала везара.\nБеран да велла, нана кхечанхьа маре яхана. И бер кхабар денанна тIехь ду я ненанна тIехь ду?\nIаьрбийн къоман санна вайн тайпанаш дегахула ду. Доьзалш ненан тайпана ма ца хуьлу, ден тайпана хуьлу. Нагахь санна ненанас, хIара доьзал шега кхабийтахьара аш аьлла дехча, и магош жоп луш гIиллакх хилла вайн, хIунда аьлча, ненанана алсамо къинхетаме ю.\nБакъду, доьзал ненанас кхабахь а, царна напха хилийтар дехошна тIехь ду-бераш церан ду.\nНагахь санна, царна юкъахь муьлхачо кхаба деза бераш аьлла къовсам баьллехь, ден агIо толор ю. И къовсам ца балийтар, берех къинхетам бар, царна там хилийтар ду-кха вайн,баккхийчеран декхар.\nКЪКФО-н Iелимнехан кхеташонан куьйгалхочо — Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжас\n← Бусалба наха дуьненан lилманехь йитина лар\nКуьг хьакхахьа буоберан коьртах →


ШолгIа а Iамеркан президент хаьржина Обама Барак\nШолгIа а Iамеркан президент хаьржина Обама Барак, 07Лахь2012\nПрезидент Обама Барак шолгIа а цу дарже хьаьржина Шинарин дийнахь Iамеркехь хиллачу харжамашкахь. Цо толам баьккхина Республикан партин цIарах кандидат хиллачу Ромни Миттана тIехь. Обамас ша тоьлла хилар дIакхайкхийра ша дуьххьар президент харжале вехаш хиллачу Чикаго-гIалахь.\nЧикагохь, шен бIеннаш агIончашна хьалха вист хуьлуш, Обама Барака элира, Къайчу ЦIийне юхавоьрзуш ву ша, дог иракарахIоьттина а, мелла а сиха болх бан лууш а аьлла.\nОбама Барак: «Тахана, хIара президентан харжамаш дIахьуш, аша, Iамеркан халкъо дагадаийтира вайна, мел хала бу вай юьхьаралаьцна некъ, мел беха бара вай бина некъ. Вай накъосталла дира ваьшна. Вай къийсам латтира вайн селханехьа. Вайна хаа, вайн дегнашкахь, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн дика кхане тIейогIуш хилар».\nЖимма хьалха Кхаарин дийнахь шен Бостонерчу харжамийн штабехь Ромнис даре дира, ша эшна хилар.\nРомни Митт: «Аса хIинцца телефон туьйхира Обама Бараке, иза толам баккхарца декъалван. Цуьнан агIончаш а, цуьнан кампани а йогIуш ю декъалъян. Суна лаьа, массо а хIума церан дика хуьлийла. Къасттина президентан а, цуьнан хIусамненан а, цаьршинан йоьIарийн а. ХIара хан хала хан ю Iамеркана. Аса Деле доьху, вайн къоманна урхалла деш цуьнан аьтто хилийтар».\nЧикагохь, шен агIончашна хьалха вист хуьлуш, Обамас хаам бира ша Ромнига телефон тоьхна хилар. Iамеркана керла импульс ялар Iалашонца хIун далур ду бохург Ромни Миттаца дийцаре дан дагаъхь ву ша бохуш, вара Обама Барак.\nОбама Барак 44-гIа а, Iаьржачу аматехь волу хьалхара а президент ву Iамеркан Цхьаьтоьхначу Штатийн. Хууш ма хиллара, Iамрекехь президент къаставо халкъо билгалбохучу харжамхойн могΙарша. Шинарийн дийнахь хиллачу харжамашкахь толам баккха Обама Баракана 538 кхожах оьшуш бара 270. Цо толам баьккхира дукхах йолчу штаташкахь.\nДерриг а дуьнентIехь ала мегар долуш, диканца тIеэцна Обама Барак юха а Iамеркан президент харжар. Кхаарин Iуьйранна цу хьокъехь леррина дIахьедар дира Еврокомиссин куьйгалхочо Баррозу Жозе Мануэла а, Евробертан президенто Ван Ромпей ХIермана а. Цу тIехь аьлла ду, Обамица кхин дIа а юххера цхьаьнакъахьега дагахь ду шаьш аьлла.\nЦу тайппа ойланаш йолуш бу Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхийн куьйгалхой а. Британин премьер-министр Кэмерон Дэвид цхьаъ вара, уггара хьалха Обама Барак юха а президент харжарца декъалвинчерах. Обама шайн доттагI ву аьлла, ду цо Твиттерехь дитинчу йозанехь.\nIамеркан куьйгалхочуьнга кехат яздина Германин канцлеро Меркел Ангелас а. Шаьш кIорггера ларам бо Вашинтоно шайна экономикан кризисах хьалхадовла гIо дарна бохуш, яздо Меркела Обаме.\nФранцин президенто Олланд Франсуас дIахьедар дина Обама толар сигнал ю, Iамерка юххера дуьненаюкъара политикан хаттарш кхочуш деш хиларан аьлла. Обама толар мехала хIума ду аблла хета цунна Iамеркана а, дерриг а дуьненна а.\nНАТО-н куьйгалхочо Фог Рассмуссен Андерса даггара декъалвина Обама Барак. Обамас вуно дукха хIума дина, евроатлантикан уьйраш чIагIъян аьлла хета цунна.\nИзраил реза яц Обама ГIажарийчоьнца доьзна долу хаттар дипломатин гIулчашца дерзо гIертарна. Делахь а цу пачхьалкхехь а дикачу агIор тIеэцна Обама шолгIа а Iамеркан президент харжар.\nПалестинин автономин куьйгалхочо Iаббас Махьмуда а декъалвина Обама Барак. Иза баккъалла а Гергарчу Малхбалехь машар хIотто лууш хилар а билгалдаьккхина Iаббаса.\nОбама юха а Iамеркан президент харжарна даздарш хилла, иза жима волуш ваьхначу, Индонезехь а, цуьнан дегахула орамаш долчу, Кенехь а.\nКенехь Когело олучу эвлахь ехачу Обамин денанас, Обама Сарас, элира, муьлххачу а хенахь иза хьошалгIа варе хьоьжуш Iийр ю ша аьлла.\nОбама Сара: «Иза цIаваре хьоьжуш Iийр ду тхо! Суна ала лаьа цуьнга, хаьйга далуш дерг дерриг а делахь, хьайх теша а тешна, хьой хаьржинчу нахана».\nОьрсийчоьнан президентан зорбан секретаро Песков Дмитрийс дIахьедар дина, Обама Барак декъалвеш телеграмма яхьийтина Путин Владимира аьлла.\nОбама Барак декъалвеш телефон тоьхна Китайн куьйгалхоша, президенто ХIу Дзинтаос а, пачхьалкхан кхеташонан премьеро Вэн Цзябаос а.


Къинхетаме а, Къинхетам беш а волчу\n1424 хI – 2003 шш.\nИйманан арканаш хIорш ду: АллахIах тешар, Цуьнан малийкех тешар, Цуьнан жайнех тешар, Цуьнан элчанех тешар, Къемат дийнах тешар, Къадрах (Кхелах) тешар – вон делахь а, дика делахь а – и дерриг Делера хиларх. Лекхачу АллахIа аьлла:\n(Элча тешна шена шен Делера доссийначух, иштта Ийман диллинарш а, массо а уьш тешна АллахIах а, Цуьнан малийкех а, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элчанех а; (цара олу) оха къестам ца бо Цуьнан цхьа а элчанашна юккъахь, (кхин а) аьлла цара: тхуна хаза а хезна, тхо муьтIахь а (ду) хилла; хIай тхан Дела, Хьан гечдар доьху оха, дерзар Хьоьга а ду тхан) [Сурат «Албакъарат» 285 аят].\n(Баккъалла а, Оха массо хIума кхоьллина шен кхелаца (къадраца)) [Сурат «Алкъамар» 49 аят].\n«Ийман бохург – иза хьо тешар ду АллахIах а, Цуьнан малийкех а, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элчанех а, къемат дийнах а, иштта хьо къадрах (кхелах) тешар а – дика делахь а, вон делахь а». [Муслим]\nИйман – иза маттаца олу дош ду, дагца тешар а ду, дегIан меженашца Iамал яр а ду; Далла муьтIахь хиларца сов а долу и, Цунна Iеса хиларца гIел луш, лах а ло. Лекхачу АллахIа аьлла:\n(Бакъдолуш Делах тешаш берш (бакъ болу муъминунаш) АллахI хьахийча шайн дегнаш кхералуш берш бу, шайна Цуьнан аяташ дешча Ийман (тешар) сов долу церан, шайн болх Далла тIе а буьллу цара. Цара ламазаш а до, Оха шайна деллачу рицкъанах сагIа а ло. Уьш бу уьш, боккъул Делах тешаш берш. Царна даржаш ду церан Делехь, гечдар а, тоьлларг рицкъ а ду) [Сурат «Ал-Анфал» 2-4 аяташ].\n(Ткъа цатешнарг АллахIах, Цуьнан малийкех а, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элча нех а, къемат дийнах а, (иза) тилла гена даьллачу тиларца) [Сурат «Аннисаъ» 136 аят].\nИйман – Делах тешар – маттаца а хуьлу, зикр дар а, доIа дар а, диканиг де алар а, вониг ма де алар а, Къуръан дешар а, иштта кхидерш а санна. Ийман дагца а хуьлу, Дела Шен элаллехь а, Дела хиларехь а, Шен цIерашкахь а, сифаташкахь а цхьаъ ву аьлла тешна хилар санна, Цунна Iибадат дарехь Цуьнца накъост а ца веш Цунна Iибадат дан дезаш хиларх тешна хилар санна, Iибадат дечу хенахь адамо деш долу ниййат санна.\nИштта, Ийман бохучунна юкъа йогIу деган Iамал: АллахI везар, Цунах кхерар, дохко ваьлла Цуьнга верзар, Цунна тIе болх биллар, иштта кхин йолу деган Iамал а.\nКхин а Иманна юкъа йогIу дегIан меженийн Iамалш: ламаз дар, марха кхабар, закат далар, хьадж дар, Делан доьхьа гIазот дар, Делан доьхьа Iилма Iамор, иштта кхин йолу Iамалш а. Лекха хин волчу АллахIа аьлла:\n(Шайна Цуьнан аяташ дешча Ийман (Делах тешар) сов долу церан) [Сурат «Ал-Анфал» 2 аят]\n(Иза (АллахI) ву синпаргIато йоссийнарг (Шех) тешаш болчеран дегнаш чу, шайн долуш долчу Ийманна тIе уьш Ийманаца сов бовлийта) [Сурат «Алфатхь» 4 аят].\nОцу аяташа вайна хоуьйту, дика Iамал ярца Ийман совдолуш хилар, дика Iамал яр дитарца иза лахлуш хилар а, къинош летийча Ийманна царах Iаткъам хуьлуш хилар а. Нагахь санна и къа доккха куфр, йа доккха ширк хилахь цо Ийман дохадой дIадоккху, ткъа нагахь санна и къа и шиъ санна ца хилахь Иманан кхачамалла жим йо цо, цуьнан серлалла яржайо, иза гIел а до. Лекхачу АллахIа аьлла Сийлахьчу Къуръан чохь:\n(Баккъалла а, АллахIа геч ца до Шеца накъост варна, (амма) Цо геч до иза доцург Шена луучунна) [Сурат «Аннисаъ» 48 аят].\n(Цара АллахIаца дуйнаш буъу шаьш аьлла дац бохуш, куфраллин (Делах тешар дохош долу) дош аьлла ду цара, куфр ди цара шаьш бусалба хиллачул тIаьхьа) [Сурат «Аттавбат» 74 аят]\n«Зина дечо зина дийр дац ша Делах тешаш а волуш (шен Ийман дуьззина кхочуш а долуш), хIума лачкъочо иза лачкъор а яц ша Делах тешаш а волуш (шен Ийман дуьззина кхочуш а долуш), къаьркъа молчо иза а мер дац ша Делах тешаш а волуш (шен Ийман дуьззина кхочуш а долуш)». 2 [Бухари, Муслим].\n Хьадис чекхдаьлчи ялош йолу цIе и хьадис дийцина волчун цIе ю, вуьшта аьлча, и хьадис цуьнан жайни чохь ду бохург ду иза. (Гочдархо)\n2 ХIокху хьадисо гойтуш дерг и къинош латош волу стаг бусалба волчара волу, йа Исламера а, миллатера а ара волу, йа иза керста хуьлу бохург дац. Оцу хьадисан маьIна и къинош латош волчуьнан Ийман – Делах тешар – кхочуш долчара долу, цуьнан Делах тешар лах луш гIел ло бохург ду. Нохчийчохь цхьацца кегийрхошна юккъехь лелаш харц кхетам бу хIокху хьадисах а, и санна долчу аятех а. Ткъа аяташ а, хьадисаш а шаьш ма кхеттара церан маьIнаш дан мегаш дац. Аятан а, хьадисан а маьIна дуьйцуш волчо цкъа доьххьара Iеламнаха оцу аятан, йа хьадисан муха маьIна дина хьажа веза, тIаккха цара ма дарра маьIна деш кхета веза цунах. (Гочдархо)