Нохчийн литература муха Iамо догIу берашна?\nГIадужу-бутт 04, 2014\nТахана а, 20-40 шо хьалха санна, цхьа яздархой, церан хIетахьлерра жайнеш Iамош хIоттийна ю школашкахь нохчийн литературан программа. Иза хийца еза, карлаяккха догIу аьлла хета цхьаболучарна. Нохчийн литература нохчашна хьашт хуьлу некъаш а болуш бу лехчхьана, боху цара...\nХьехархоша а, яздархоша а Нохчийчохь кху тIаьхьарчу шерашкахь дийца даьккхина ду школашкахь литература хьехаран программаш ширьелла дукха хан хилар а, царна юкъара нисса ах бохург санна исбаьхьаллин ирташ дIа а яьхна, керланиш юкъаяьхча, дешархой кхетош-кхиорехь кхиамаш алсам хилахь бен эшам хир бацара бохург.\nЛахара классаш ца йийцича а? боху цхьаболчу хьехархоша, бераш Iаморехь толахь бен, халонга дер долуш хIума а доцуш, хаъал дацдан мегар долуш ду 9-чу классехь нохчийн литературехь дуьххьара гIулчаш яьхначарна къастийна сахьташ а, 10-чу классехь, масала, Арсанов С-Б а, Мамакаев М. а кхоллараллина билгалдаьхнарш а.\nХьакъдоцуш дукха хан къастийна лору хьехархоша 10-чу классехь Исаева Мареман «Ирсан орам» роман йовзарна а. Галдала хIума а доцуш, юкъарьяккха тарлуш ду бах хьехархоша 11-чу классехь Iамош йолу Сулаевна кхолларалла а.\nХьехархой боцуш, ишколан программаш хаза нехан санна карлаяха еза аьлла\nкIорггера хьажам болчех ву, нохчийн исбаьхьаллин литературан дийцарехь а доцуш, чуьра евзаш волу, байтанча-публицист Цуруев Шарип. Цо хадам боллуш чIагIдо ишколашкахь литература Iаморехь хийцамаш бан богIу хан тоххара тIехъяьлла бохуш.\nЦуруев: « Ахматова Раисинарг, Саракаев Хьамзатниг хIун кхолларалла ю? Тахна а уьш юкъа а етташ Iаш бу уьшша-м. И программаш хIитточийн шайн а мА дац хаарийн тIегIа.»\nМаршо Радио: ТIаккха и саннарг программаш юкъахь дуккха а карор ю бах ахь?\nЦуруев: «Карор ю. дера карор. Ишколан учебникаш хIитто цхьана стеган бакъо яц аьлла хета суна. И болх, Iилма а,кхетам а болчу говзанчийн тобано бан беза. Цара къасто еза произведенаш. Исбаьхьалла хила еза уггар хьалха тидаме оьцург, бер кхетош-кхиорна тIехьажийна. Ас хьалха а.тIаьхьа а баьхна. Дудаев Iабдис, Нажаев Ахьмада цара шайн заманчохь нохчийн литература кхиорехь къахьегна, тайп-тайпана кепаш карорехь.\nАмма цаьрца эстетика яц, цхьаллиг цхьа исбаьхьаллин хазалла яц…кхетош –кхиорехь юххехула а цара деш хIума дац зедар доцург. Цундела цу заманахьлера литература обзор маьIнехь сохьташ а дитна, вуьйш юкъара дIаяха еза. Нохчийн литературехь дика къахьоьгуш нах мА, тахана хилла ца Iаш, бу I960 –чу шерашкахь дуьйна. Мамакаев Мохьмад хуьлийла изу, я Гадаев Мохьмад-Салахь хуьлда – милла велахь а ледара произведенеш юкъара дIаяха ма еза…»\nИшколан программаш юкъахь дешархойн, хьехархойн кхетам.дог хьадеш доцу ирташ тIех дукха ю аьлла хьажам болчех ву байтанча-гочдархо Хатаев Хьусайн а. Ишколан прграммаш юкъара дIабаха беза яздархой дукха бу аьлла хета хьуна бозхучу хаттарна тIера долалла тхойшиннан къамел.\nХатаев: « ДIабаха безарш вуно дукха бу. Ас сайга хаьттича церан ирташна чIогIа зераш дийр дара мегаш ерш билгалйохуш. Дукхахболчара цхьа барам ларбеш бац масала Мамакаев М. «Iожалла» байт. ХIун маьIна долуш юкъаяхийтина иза. Байт мА яц иза. Суна ца хаьа и хIун ю ала а. Цуьнан «Даймехкан косташ» мехала ю. Иза хаза екаш а ю, цо барам а ларбина. ХIокхара воккха вара олий классик а вой, программа юкъавохуьйту. Классика мА яц иза. Талла а теллина хIума дан ма деза леррина тоба а кхоьллина.»\nМаршо Радио: ХIинца шуьйрра зераш а дина цхьайолу ирташ дIаяьхча церан меттан юкъа хIун яхийта еза хьуна гергахь?\nХатаев: « Тахана язьеш берш дуккха а бу мехала хIумнаш а йолуш. Хьо гульян воьлча вовшах мА кхета. Шарипа а нийса мА боху Бадуев СаьIида а мА яц массо хIума а дика. Цхьа гIайгIа, цхьа сингаттам балхош йолу, цхьана авторан хIума масийтта программа юкъаяхийта хIун хьашто ю? Нохчийн мотт дика балхош, карчош йолу хIумнаш яхийтахь юкъа. Соьга дика дийцар, роман ешало оьрсийн маттахь. Нохчийн маттахь, ас стенна йоьшуш ю гомха, со хьавеш йоцу хIумнаш. Соьга ешархьама мА ешийтахь ирташ…»\nМаршо Радио: Цуруев Шарипа а. хьан а, кхечеран а ю литературах ишта ойланаш. Шу агIончаш дукха буй те?\nХатаев: « Суна-м хета дукха бу аьлла. Массарна а хууш ду –интеллектуалан агIор тхан литература чIогIа ледара ю. Тхан чохь доьшуш оха философи Iамийна хиларрий, кхечу пачхьалкхийн, къамнийн литература евзина хиларрий гуш дац цхьанхьа оха уьш Iамийна хилар. Балош болу турпалхой, гойтуш долу васташ беркъа ду-кх. Цера-м дац дийца а. ала а аьлла хетало-кх дешархочунн. И стенна нисло ишта? Дера нисло и яздеш берш шаьш беркъий.миский хиларна, церан ойла къовзийна хиларна…»\nЦхьа могIа яздархошна а,хьехархошна а хетарг хьесапе диллича гучу мА даллара, дешархойн нохчийн исбаьхьаллин литературе болу хьажам буххера дуьйна хийца ондда белхан дан догIу уггар хьалха дешаран а.Iилманан а министаралло. Бакъду яздархой хIуьттуш бац ала цу урхалло цу декъехь кесталгIа хийцамаш дIаболур бу аьлла.\nАвторш а хила беза заманца богIуш


Таджикийн имамаш саготта бу шайн махкахь шиIаташ бечу кепара йоцачу ханна там-мах бар даржарна\nХIинцца зудий майрий хилла шиъ, юкъара сурт\nТаджикистанера динан дайша шайн зударшка хаам бина, ГIажарийчохь даьржинчу «ханна маре дахарх» ларлолаш, аьлла. ГIажарийчохь шуьйрра даьржина долу «ханна мах бина, зудий-майрий кхайкхор», хIинца таджикийн юкъараллехь а тIеоьцуш ду, Таджикистанерчу молланийн хьесапехь.\nТаджикистанерчу маьждигашкахь рузбан деношкахь беш болу хьехамаш, коьртачу декъана, делан денна нехан дахарехь хуьлчунна тIебоьгIна хуьлу. ХIокху тIаьхьарчу деношкахь Таджикистанан коьрта гIалахь Душанбехь долчу маьждигашкахь бина болу хьехамаш, там-мах а бина, «ханна зудий-майрий кхайкхорах» лаьцна бара.\nЦу кепара хIума хIинццалц таджикийн юкъараллехь хезна а дацара. Вевзаш волчу Душанбен имама Саидов Эшон Iабдул-Башира варе дира зударшна, ханна маре дахарх ларлолаш, аьлла. Дин дайн хьесапехь хIокху тIаьхьарчу шина-кхаа шарахь тIе а эцна, даьржаш хIума ду иза Душанберчу таджикийн юкъараллехь.\n«Мутя» олучу «гIажарийн куьцерчу ханна маренах» зе хилла иттаннаш зударий бу элира, хIокху беттан 8-чу дийнахь маьждигехь вистхуьлуш имама Саидовс.\nДукха хьолахь шиIатехь лаьттачу ГIажарийчохь гIаьххьачул шуьйра даьржина а, низамехь магош а хIума ду ханна там-мах бар. Сихаллехь, йоццачу ханна бина и там-мах, шина агIоно цхьанакхетале бинчу бартаца а богIуш бухуш бу, билгалъяьккхина хан чекх ма-еллина.\nСуннийн исламо тIедуьтуш хIума дац и тайпа зудий-майрий хилар. Ткъа таджикаш, дукха хьолехь, суннийн бусулба нах бу. Делахь а, боху Таджикистанерчу Ислам Юхадендаларан партин културин департаментан куьйгалхочо Рахьмони Зурафос, «таханлерчу деношкахь царна дукха хеза таджикийн зударий шайн махкахь бехачу гIажаршка цу кепара там-мах бина маре эхарх лаьцна».\n«ГIаьххьачул дукха гIажарий бу Душанбехь а, кхечу яккхийра а гIаланашкахь бехаш. ГIажаршка мутя маре дина зударий цхьа а бакъо йоцуш буьсу, иштта дина хилла «маре боху хIума» доьхначул тIаьхьа, боху Рахьмонис. Массо а цу тайпа майрой пачхьалкхера дIабоьлху, бухахь ханна балийна зударий а буьтий. Оцу дIасакъастаран уггар лазаме дакъа, оцу маренах дуьненчу даьлла бер дисар ду».\nРахьмони Зурафо: "Таджикистанехь лаьтта экономикан хьал чIогIа декъаза ду. Дукхах болу таджикаш-божарий махках бевлла, кхечу пачхьалкхашкахь белхаш лаха. Шайн агIора, Таджикистане арахьара божарий чубогIу белхаш лаха. Цундела и мутя маренийн терахь лакхадаьлла Таджикистанехь. Социалан а, экономикин а халонаша алсамбоху, хIокху тIаьхьарчу даьржинчу ханна маре даран аьттонаш».\nТаджикистанехь деш цхьа а хесап дац маса таджикийн зудчо цу кепара маре дина бохучуьн хьокъехь. Амма Рахьмонис уьш бIеннаш хир бу боху. Маршо радион таджикийн сервис Душанбехь йолчу гIажарийн векалаллица зIене яьлчи, цигахь журналисташна жоп делла шайга цкъа а таджикашкара латкъам ца кхаьчна, гIажаршца и тайпа там-мах баран хьокъехь, аьлла.\nТаджикистанера имамаша «исламана дуьхьала а», таджикийн динца, гIиллакхашца а догIуш доцуш лерина мутя олу там-мах бар.\n«Нахаца лелар бакъдан» гIертар ду мутя юкъадаккхар», аьлла имама Саидовс. Динехь чIагIбина там-мах хуьлийла дац иза, иза къа латор санна лору» шаьш аьлла кхетийна имама.\n«Таджикийн зударий тIех атта тешаш хилар а, шайн динехь а, юкъараллехь а йолу бакъонаш тоъал евзаш ца хилар а ду» арахьарчу божаршца мутя олу, йоцачу ханна там-мах бан уьш реза хиларна бехке, аьлла рузбан дийнахь бинчу хьехамашкахь динан дас.\n25 шо долу Душанбера месийн говзанчина Майина «ган ма-гиннехь везавеллера» ГIажарийчура бизнесмен. Шен юьззина цIе йийца реза ца хиллачу Майяс дийцарехь, хьал долу арахьара нах вовшахкхетачу ресторанехь вевзинчу гIажаричо «маре йола» цуьнга вуно сиха элира. Майя реза хилира. Там-мах беш хила гIертачу майрачуьн доттагI хилла, уллехь шиъ теш а волуш.\n«Йоцачу ханна долчу маренах лаьцна хьаха-м дира цо, амма со цунах ца кхийтира, суна иза ларлуш къамел деш ву моттара» боху Майяс. «Ялх бутт баьлча иза дIавахара. Со сайн жимчу йоьIаца Iаш ю. Цуьнгара цхьа а гIортор яц я ахчанца, я кхечуьнца а» элира, сиха дина маре бале даьллачу Майяс.\nИ тайпаниг ца хилийта, арахьарчу божаршка маре ца бахар доьху таджикийн имамаша, къаьсттина шиIаташка. Нагахь маре ца хилча йиш йоцуш елахь, буьззинчу барамехь, Iедалан хьукхматера тоьшалла долуш бен ма де, боху цара. Динехь зудий-майрий ларар тIе ца лоцу таджикийн низамаша. Таджикистано дихкина ду таджикийн молланашна динехь там-мах бар, цара Iедалан хьукхматера тоьшаллалц гайтталц.\nМасех зуда ялор тадижкийн низамо магош дац, цунах низамо набахтехь яккха кхачайо хан пхеа шаре кхочу, бохуш ерзайо шен материал Маршо радион корреспондента Наджибулла Фарангиза.\nХанна зудий-майрий хилар даьржаш ду Таджикистанехь


Ассаламу Iалайкум Олхазар! Берах йолчу зудчунна марха кхаба мегий?\nАллахI-Дела реза хуьлда хьуна!\nБерах йолчу зудчо марха кхаба деза нагахь санна йа цунна шена, йа цуьнан кийрара берана зен хиларна кхерам бацахь. Ткъа нагахь санна иштта кхерам белахь марха ца кхаба а мега цунна.\nЦхьаболчу Iелам-наха, нагахь санна йоккха хало а, доккха зен а хир делахь марха ца кхабар дика ду аьлла, цхьаболчара кхаба мегар дац аьлла.\nТIаккха, Iелам-нахана юкъахь хилпало ю (къовсам бу), цу зудчо ца кхобуш дитинчу марханан хьокъехь цо дан дезачуьнах лаьцна.\n1) Хьалхалера цхьаболчу Iелам-наха – масала Ибн Iумара а, Ибн Iаббаса а – аьлла, хIора денна тIера мискачу нахана даар делчахьана, диссина марха доькхуш кхаба ца деза цо аьлла.\n﴾…ткъа иза (марха) кхаба хала долчарна тIехь каффарат далар ду, мискачу нахана йаахIума йаларца﴿]  - гойту, хало хилар бахьанаш долуш марха ца кхаьбначо каффарат дала дезаш хилар, ткъа и ши зуда оцу айатан маьIни кIел йогIу.\nИ маьIна тIечIагIдеш ду, Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – оцу айатан маьIна дечу хенахь аьлларг: «Берах йолчу зудчо а, бер дакхочу зудчо а, шаьшшиъ шаьшшинан берех кхоьруш хилахь марха кхобур дац, даар лур ду». Иза даар дала дезаран далил дара.\nАмма декха дезаран далил иштта ду – и ши зуда марханаш доькхуш кхаба лур долуш ю, айатехь деана долу къена доккха стаг а, зуда а санна яц, цундела цаьршинна тIехь ду диссина марханаш доькхуш кхабар, ламазана цIена йоцучу зудчунна а, бер динчу зудчунна а тIехь хилар санна а, цомгаш волчо ша дитина марханаш декха дезаш хилар санна. Ткъа, цомгачо ша дитина марха декха дезар айатехь деана ду, ламазана мегаш йоцучо зудчо декха дезар хьадисехь деана ду.


ХIун мах бу патриот хуьлург?\nКъилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхо Битаров Вячеслав\nКъилбаседа ХIирийчохь хьолахо хила веза шен къоман духар а лелош, къоман кхача а бууш ваха (изза хьал ду луларчу мехкашкахь а)\nТIаьххьарчу хенахь хIирийн къоман хатI юхадалош хьийзарг мехкан куьйгалхо Битаров Вячеслав ву. Модехь ду Габарати Лизас йина коч йохар, хIирийн байракх смартфон чохь лелор, меттигерчу яздархойн кинжкаш листар.\nБакъду, патриот хилла ваха атта дац – ахча дукха долу. «Вуьззина» хIири хилла ваха луучо сиха лакъор ю доьзалан бюджет.\nАьр вай даар. ХIирийн коьрта кхача бу шатайпа чIепалгаш. Амма уьш Европерчу пиццанал а, роллел а деза ду. Чу нехча, буракан гIаш я картол йоьллинчу чIепалгах доьху 150-200 сом. Фыдджын (жижиг чохь долу чIепалг) кхин а еза ю – 350 сом.\nИшта бу мехаш къоман кхача кечбечу БуьрийтIерачу «Къона» ресторанехь. 170 сом бу «лывжа» я «хаш» чорпин мах, 170 – 200 соьмах ло шурех а, демах а йина «дзыкка».\nХIирийчохь бина кхача арахьара тIебохьучул а беза хуьлу. Цхьа «Дарьял» йий доцург – иза дуьхьаллаттало шен мехаца «Баварина». Амма меттигерчу шурин сурсатийн мехаш «киса дассош» бу дукха хан йоццуш схьайиллинчу «Метро» гипермаркетехь: шурин "Молоко Осетии" литрах 140 сом доккху. Ткъа ГIебарта-Балкхаройчуьра еана юхкучу шурин литрах ца доьху 35-40 сом бен.\nГабарати Лизас арахецна боршачу нехан кучамаш ю хьаькамашлахь яьржина, ша Iедалан дас Битаровс а лелош. Дизайнеран сайта тIехь бац мах гайтина – амма и коч йораха яц . Гойтуш ерг берашна тегна кучамаш ю: кхо шо кхаччалц долчу беран кучах 1800 сом доьху, ялх шаре кхаьчначуьнчух – 2000.\nХIирийн къоман духар а, аксессуараш а яржочу Hikond сайто кхойкху шайн туьканашка бахархой. 80 соьма тIера 1300 соьме кхаччалц бу «хIирийн блокнотийн» мехаш. Зударийн Aivad лакхарчу кучах 3,5 эзар сом доьху, еха коч эца таро ю 7-10 эзар соьмах. Машин куйнан мах 1500 сом ду. БуьрийтIе я Хетагуров Костан сурт тIехь долчу божарийн футбол-кучах 1400-2000 доккху.\nГоьбевллачу дизайнерийн духаран мехашка хьажча, тIех беза бац мехаш, амма махкахь юккъерчу барамера алапа а ма даций 10-15 эзар соммий бен!\nХIирийн мотт берана хьехийта лаахь, дIало "Фæндиаг" студе – цигахь иза кIоргга чудуьйр ду маттана, Берлицан методика ю хьехархоша лелош. Воккхачунна дешарх кIиранах (3 сахьт) дала деза 8000 сом, ткъа берах баттахь (1 сахьт хьоьху хIора белхан дийнахь) – 5000 сом.\nКъоман маттахь арахоьцучу кинжкаш а яц йорах. ХIирийн-оьрсийн дошаман лаххара мах 500 сом бу, амма еза эца еза нагахь санна хаза кечйина дошам езахь.\nПачхьалкхан бюджето кхобучу хIирийн маттахь арадолучу "Рæстдзинад" газете шарна язлург дала деза 944 сом.\nЖамI деш аьлча, атта дац патриот хила, аьлча а, дац дораха. Нехан каракхочу рицкъ кIезиг хилар юьхьараэцча-м муххале а. Делахь а ала деза, мелла а дорах ду ХIирийн театре билеташ, ткъа цхьайолу кинжкаш яьхна интернете. Цундела, хIирашна шайн синбахамалле кхача некъ банне а бац аьлча а хир дац нийса. Лаамберг кхачало.


«СелаIад» журнала 15 шу дузача баьхкаб (аьрдехьара аьттехьа) Угурчиев Азмат-Гири, Чахкиев СаIид, Марзиев Висангири, Мальсагов Або. Сурт кепа тохаш да духхьашха\nОалаш да, саг вовзийтараш цун дика гIулакхаш да, аьле. Цунна тешал деш хургда тахан са вувца безам болча сагах дола ер йоазув. Вай Сибрера цIадаьхкача хьалхарча шерашка денз, Наьсаре а Шолжа-ГIалий тIа а баьхача наха хаза, йовза, газетий оагIонаш тIара еша яьлар Марзиев Хьусена Висангире цIи. Казахстане школа а яьккха цIавенача цун хьалхара шераш Шолжа-ГIалий тIа дIадолх, из деша отт Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой института историко-филологически факультете. Цига деша вагIаш, эрсий мотт Iомабаь ца Iеш, гIалгIай мотт, литература а Iомадора зIамигача сага.\nБокъонца бакъдар аьлча, дIабувцача метта шаьра бале а, хIаьта а йоазув Висангирена а цун новкъосташта а дика ховра аьлча бакъхургдац, хIана аьлча уж дешаш хиннача казахий, киргизий школашка Iомабеш хиннабац гIалгIай мотт. Геттара аттача каламех оттадаь диктанташ яздарал совгIа, деша овттача хана кхыдола декхар царна тIадуллаш хиннадац. ГIалгIай грамматикан а метта кхыдолча доакъой а Iилман кIийле цар Iомаю деша дIаайттачул тIехьагIа. Карарча хана вайна дикка бовзаш бола нах баьгIаб Висангиреца институте деша. Масала, литература тохкаш йола Цечоева (Танкиева) Лида, меттаца дувзаденна дешара книжкаш увттадеш йола Цицкиева (Хаматханова) Аза, Алма-Ате Казахстана компарте ЦК болх баь Чахкиев Шарип, гIорваьнна гIалгIай поэт хинна Албаков Жабраил, кхы а дуккхабараш. ХIаьта царна хьехаш хиннарашта юкъе хиннав профессор Мальсагов Дошалкъа, цун йоI Лида, филологически Iилмай кандидат хинна Чапанов Мухьмад, кхыбараш. Вешта аьлча, вай заман дикагIбола хьехархой, шоай болх кIоаргга бовзаш бола, адамий мотт а, дунен хьал а, къаман Iаьдалаш а довзаш бола нах хиннаб Марзиев а цунца дешаш бола кагирхой а вахарга кийчбеш хиннараш. Цунга хьежжа, дика дешаш чакх а баьнна, вахаре лоархIаме моттигаш хьа а лийца, къаманна накъабоалаш хьабаьхкаб институт яьккха баьнна мехкарийи кагий нахи.\nЦу хана из факультет яьккха дукхагIбола нах газеташка, телевидене, радио, институте, школашка болх бе совцаш хиннаб, цхьабараш партийни а советски а балхаш тIа ихаб. Царчох тара хул Хьусена Висангире караийца гIулакх а вахара кхел а. Цох дика журналист хул. Цун йоазошта кепа етт гIалгIай а эрсий а меттала. Уж а цун вахарера кхыйола моттигаш а вайна дикагIа йовзаргья, нагахьа санна цун биографецара цхьацца дола мугIараш дийшача.\nВисангири ваь хиннав 1940 шера октябрь бетта 31-ча дийнахьа Буро тIа, Марзиев Хьусенеи Сурхоева Маремеи дезале. Сурхоев яха тайпан цIи лелаеш кхаь-диъ тайпара нах ба таханарча дийнахьа. ЦаIаш (Эккажкъонгий-Юрта бахараш) Шоанхой лоархIаш ба, Долакха-Юрта бахараш — Акинаькъан тайпан нах ба. ТIой-Юрта а кхычахьа а бахараша шоаех Йовлой лоархI. Висангире нана Йовлой хиннай. Вай мохк бохабеш, кIаьнк диъ шу даьнна мара хиннавац, вешта аьлча, хиннар кхетаде а цун уйла е а маггал ха яьнна хиннавац из цу заман чухь. Цар дезал баьхаб, лакхе аз белгала ма даккхара, Къилбаседа Казахстанерча Смирновка яхача станце. Шийла мохк хиннаб из. Тхо а даьхад Казахстана цу оагIорахьарча Петропавловски областе, со цига ваьв. БоккхагIчар дувцаш хезад сона цигарча Iаламах, шелалах лаьца. ЧIоаггIа буран йолча бийсан е дийнахьа вайнах баха ховшабаь деррига цIалгаш лайво къайладоахаш хиннад, цох лоачо (сугроб) хьаеш. Цудухьа цигарча фусамий наIараш вайцига мо арахьа дIа а ца еллаш, чухьнахьа хьчуеллаш хиннай, белашца лоа дIа а даьккха, хьалъарабаргболаш. Виъ воIи цхьа йоIи хиннад Марзиев Хьусена. Эггара воккхагIчун цIи Мажит хиннай. Из Наьсар-Кертерча № 11 йолча бархI шера дешача школе директор хилар. Дезале шоллагIа хиннай цаI мара йоаца Хьусена йоI Совдат. Цунна тIехьа хиннав Анатолий. ЙIаьххача хана Наьсар-Кертерча № 17 йолча юхьанцарча школе директора болх беш хилар из а. Нахаца товш, наха дукха везаш, сабар ший дегIаца долаш саг вар школан керте лаьттар. Цун гIалгIай цIи Iалихан яле а, паспорта тIа Анатолий санна дIаязваь хиннав из. ВиълагIа Башир ва. Нохч-ГIалгIай республика ехачул тIехьагIа, Шолжа-ГIалий тIара хьал а вена, Наьсарерча «Ленина никъ» яхача гезета редакце болх беш хилар из, цу хана со а нийсвеннавар цу редакце. Цхьан кабинете дагIаш а къахьегаш а хилар тхо къона республика вIашагIъеллача хьалхарча шерашка. ДукхагIа цо яьраш промышленни предприятеша мишта болх бу дувцаш йола корреспонденцеш, заметкаш, репортажаш яр. Дезала юкъе эггара зIамагIа Висангири хиннав. Итте а класс Казахстане яьккхай цо. Мохк юха меттаоттабича, 1959-ча шера из деша отт хьехархой институте, хIаьта 1963-ча шера из толамца чакх а йоаккх цо. Цу хана цар дезал бахар Наьсарени Наьсар-Кертени юкъерча доазон тIа. Наьсарерча къаьнарча поликлиникан кови Марзиев Хьусена дезал баха кови вIаший къоастадеш карт мара яцар. ТIехьагIа гIалгIай мединститут хьайир поликлиника хиннача моттиге. Ший къахьегама никъ Висангире дIаболабу Наьсарен района газета редакцера. Цига района бахархой вахарах, леларах дола йоазош кийчду цо газета оагIонаш тIа кепа етта. Цу редакце волаш цо даь йоазош теркам тIаозаш хул Шолжа-ГIалий тIа арадувлаш хиннача къаман юкъарча а парте обкома доалахьарча а «Сердало» яхача газета кулгалхой. Цига балха дIаэц къона журналист. Цу хана дIахайт цо газет дешарашта ше эрсий мотт дика ховш, цунах кхеташ, цу меттала язде ховргдолаш хилар. Из бахьан долаш республикан кагирхой «Комсомольское племя» яхача газете къахьега вех из. Сона дага а доагIаш, кагирхой газете къахьегаш гIалгIай къаман кхо-виъ саг мара хиннавац. Царех хьалхарчарех Марзиев хиннав. Цул тIехьагIа, цу газета редакце болх беш хилар Арчаков Iалаудин, Гадаборшев Або, Майсигов Руслан. ДIахо цо болх бу лоалахарча ХIирий республикан «Къона коммунист» яхача кагирхой газете. Журналиста болх миштаб — атта ба е атта бац — сона дика хов, хIана аьлча укх шера 45 шу доал йоазош деш, уж радионна, телевиденена, газеташта кийчдеш со хьавоагIа. Хийла бийса дIайода, журналист машинка тIа е компьютер тIа вагIаш, мишта хилар ца ховш сахулаш. Цкъаза дукха йоккха йоацача очерканна эша масалаш гулдеш, бIарчча бутт е кхы а дукхагIа ха яккха езаш хул. Никъ бе безаш, хало ла езаш, дегI отташ моттигаш а хул. Лоацца аьлча, салоIа ха кIезига йолаш болх ба из. Цу тайпара къахьегам хержа саг вIаьхий а паргIата а хургва аьлча дукха тешалуц со. Иштта дар Висангире вахар а. Даим лела везаш, язде дезаш хулар.\nЦул совгIа, лаьттан тIагIолла къовсам болча лоалахарча республике къахьега шозза халагIа хинна хургда цунна, хIана аьлча Буро тIа даим латараш-тохараш хулар хIирийи гIалгIайи кагийча наха юкъе, дIа-юха боабеш а моттигаш нийслора. ГIалгIай цабезараш, шоай мехка цар болх бар новкъадараш дукха нийслуш хиннаб хIирашта юкъе. Цу хьакъехьа сона дийцар цу республике балха хиннача, Висангиреца институте деша яьгIача Цицкиева Азас. ХIаьта а шийх гIалат ца доаккхийташ, сабарца чакхвоал вай мехкахо, цига ше мел яьккхача хана.\n1968-ча шера Марзиев Висангири дIаэц СССР-а журналистий Союзе. Цу хана дунен ялхлагIдола дакъа дIалоацача боккхача мехка журналиста билет хьаэца атта дацар, цхьа моллагIа йоазош дора аьнна хьалуш дацар из, нагахьа санна журналиста балхаца кулг шаьрденна, из дика хьабе ховш веце, парте а Iаьдала а яхача наькъ тIара ца воалаш, дIаваха ловш веце. Иштта журналиста сий лораде а лакха лоаттаде а ховш хила везар из билет киса доалла саг. Из фу яхилга да? Цкъа-дале, йоазонца бакъдар дувца дезар, ахчаш-кхааш хьаийде йиш яцар, шозлагIа-дале, къаракъа тIехьаваьнна, болх Iокхесса лелар могадеш дацар, шийна хьалхашка латта декхарех лоархIавеш хила везар, иштта кхы дIахо а.\n1973 шера дуккха гIалгIай балхах бохабеча хана, Висангири балха тIа лакхву. Къамашцара гIулакх машара тIехьа леладеш, царцара къовсамаш хьал ца сувсадеш, Iаьдала яхачоа мутIахьа волаш хьавоагIа зIамига саг Нохч-ГIалгIай министрий Совете балха хьех. Юххьанца инструктор а, цул тIехьагIа вахарца-культураца ювзаеннача отдела кулгалхо а хул цох. Декхараш аттагIчарех дацар. Культураца дувзаденнача дешашта, телевиденена, радионна, газеташта тIахьожам лоаттабе дезаш дар хIанз цунга кхаьча гIулакх. Цу заман чухьа геттара дукха хIама эшаш яр лакхе белгалъяьха моттигаш. Масала, культуран цIенош дуккхадараш юрташкарча маьждигашка дар. Из наха дезаш дар е дацар вайна дика хов. Цу ханарча Iаьдала политика яр из хьадаьр, цу гIулакха духьала дош аьнначоа таIазар дора. Висангири ше а дукха гIадвугаш дацар аьнна хет сона из хIама. Радио, телевидене, газеташка болх беча наьха вахара хьалаш эсала дар. Итташ шераш доахар журналиста а цун дезала а квартира ца луш, цунга хьежаш баггIаше, ужаш къалуш а моттигаш нийслора. Балха эша хьалаш дацар. Сона дагадоагIа, «Нохчий гастроном» оалача тикан лакхе «Сердало» газета редакци хинна. Цкъаза зIамигача кабинете шиъ-кхоъ саг вагIаш хулар цун журналистех. Районе командировке ваха везаш хулар, маршрутах лелача автобусаца. Редакценна хьалуш йола машен алхха керттерча редактора гIулакха хехкар. Кхы а массагIа дар уж? Уж а кхыдола дешаш а Марзиевна тIакхухьар, царга хьажа декхарийла из воландаь. Цар болх лерттIа дIагIоргбола хьалаш Iалашде гIертар наьсархо. Деррига хеттача тайпара вIаштIехьа ца доале а, хIаьта а дуккхадар карагIдоалар, наха новкъостал де низ кхоачар. Сона дагадоагIа, 80-ча шерашка нохчий а гIалгIай а боккхагIбола йоазонхой берий журнал («СелаIад», «СтелаIад») хьаде гIерташ лийнна. ЙIаьххача хана из гIулакх чакхдаккха ца могаш, Москверча берий йоазонхошта Михалков Сергейна, Ладонщиков Гиоргена тIаухаш хьийза. Кхыметтел цу гIулакха оарцагIваьккхавар селий мехкара халкъа поэт, Социалистически Къахьегама Турпал Гамзатов Расул, кхыбараш. Эггара чIоагIагIа цу гIулакха къахьийгараш бар Марзиев Висангири, гIалгIай халкъа йоазонхо Чахкиев СаIид. 1986 шера из арадаьлча, цун керттера редактор хилар тIеххьарчох. Берий журнал хьадаь ди дездеча хана, даим цига воагIаш, цох дикахетар хулаш вар Хьусена Висангири. «СелаIада» 15 шу дузача а венавар из. Дукха нах вIашагIкхийттабар «Заманхо» яхача драматически театре, царца вар Висангири а. Изи, Мальсагов Абои, Чахкиев СаIиди, Плиев Махьмад-СаIиди, Угурчиев Азмат-Гирии цхьана багIаш даьха сурташ дисад сога, цу вIашагIкхетарах бола дагалоацам санна. ХIанз а каст-каста царга хьажа безам хул.\nВайна ховча беса, 90-ча шерашка йох йIаьххача хана Нохч-ГIалгIай АССР оалаш хинна республика. Е къаман столица, е Iаьдал, е нахага хьожаш, цар хьашташ кхоачашдеш йола структураш йоацаш юс ГIалгIайче. Массадола хIама тишденна, деха, кIалдиса латтар массайолча районашка. Цу тIа кхы а тIом хинна хIирашкахьара, тIаккха нохчашкахьара байдда баьхка дукха нах а бар вайцига. КIеззига а денал дола къонахий, шоашта могаш дола гIо шоай къаманна де гIерташ, бар цу деношка. Дуккхача шерашка цар Iоаяь балха говзал накъаяьлар къонача, хьахулаш йоагIача республиканна. Ишттачарех цаI вар Марзиев. ГIалгIай мехка пенсионни фонд эггара хьалха хьаяьр, цу чу болх бергбола нах вIашагIтехар, цар болх толамца дIа а болабаь, цунна кулгал даьр Хьусена Висангири вар. Цо кхоачашдеш хиннар боккха лоархIам болаш гIулакх дар. Фусамех беха лелача, болх боацача, къабеннача наха ханнахьа пенсеш дIадалар, садоаха фо санна эшаш хIама дар. Цу гIулакхах дика лоархIавеш, диъ шера РФ Пенсионни фонда чуйоагIача ГIалгIайче гIолла йолча отделене кулгалхо (управляющи) хул цох. Из болх дика вIаштIехьбаьккха волча вай мехкахочох ГIаьбартой-Балкхарой республикерча (Нальчикерча) пенсионни отделене кулгалхочун заместитель хул. Цига цо къахьег кхаь шера (1996 — 1998). 2004 шера денз из вар «Россе пенсионерий Союз» яхача мехка юкъарча организаце доакъашхо.\nШолжа-ГIалий тIа «Сердало» яхача газета редакце а Нохч-ГIалгIай книжни издательстве а балха волаш, са массехказа вIашагIкхетар а къамаьл а хиннадар Марзиевца. Эггара хьалха тха къамаьл хилар Шолжа района Ассиновская яхача станице юртбоахама комплекс хьаеллача дийнахьа. Цига хинна, столице юха IочувоагIаш, тхо шиъ цхьан машина чу нийсвелар. Из яр «Трудовые резервы» яхача спортивни цхьанкхетара хьакима (Щепелев яхаша вар мотт сона из) машин-уазик. Висангири хьалхашка дIачу а хайта, со вагIача тIехьашкахьа Iохайра спортсмений хьаким. Городе Iочукхаччалца, спортах а, хьайийллача комплексах а, цун пайдах а дийцар оаха. Йоккха хьайбаш леладу комплекс яр из, дояркашта, кхыча болхлошта салаIа даь, геттара кийчдаь цIенош а долаш.\nШедоа хIама машинашца хьадергдолаш, геттара лакхарча механизацеца Iалашъяь яр комплекс. Наькъа доагIаш даьча къамаьлах пайда баьлар сона, газета лаьрхIа статья язъе Iохайча.\nШоллагIа тха вIашагIкхетар хилар гIалгIай цхьан фусаме. Цига цу сарахьа хьоашалгIа бийхача наха юкъе бар мехка сийдолаш бола нах: революционер, йоазонхо хиннача Гойгов Iаддал-Хьамида дезал. Белггала аьлча, цига вар цун воI Рустем, цун сесаг, Iаддал-Хьамида шаккха йоI Заремаи Азаи, цар моарой, Марзиев Висангири. Вожаш цу фусамера нах бар. Со цхьаккха а тайпа царца шун тIа Iоха бокъо йолаш вацар. Бакъда тхьамадал ваьгIача Рустема, цхьаккха дича ца соцаш, низагIа Iохоавир со шоашца. Са гIулакх е цигара дIаваха везача, е царца Iоха везача кхаьчадар. Са декхар дар шортта вагIари, боккхагIчар дувцачунга ладувгIари. Из хала декхар дацар, цудухьа се цох лоархIавича санна хийтар сона. Цар дийцар Iаьдала лакхарча кабинеташка беча балхах дар дукхагIдар. Рустем цхьан хана парте обкома гIошлошъяра отдела кулгалхо хинна саг вар, Заремаи Азаи университета прфессораш бар, Висангири — министрий Совета болхло. Хетаргахьа аьлча, ши-кхо сахьат даьккхар оаха шун тIа дагIаш, кIаьдделча хьалгIайтте къамаьл деш, тIаккха юха хайше шу дуаш. Хоза ха яр цу сайрахьа оаха цхьана яьккхар. Цул тIехьагIа, из каст-каста гора сона «СелаIад» журнала керттера редактор Майсигов Саламхан волча, цун заместитель Льянов Мухьмад волча вайя. Цига а из веза хьаьша санна тIаэцар массаза.\nМарзиев Висангире дика дезал а бар. Цун фусам-нана яр Буро чура больница хьалъяь волча лора-терапевта Долтмурзиев Сулйма йоI Зина. 1964 шера мединститут яьккхаяр цо, деша Алма-Ате этта хиннай из, бакъда вай цIадаьхкачул тIехьагIа, Буро тIа хьа а хьожаяйта, цига яьккхай цо лорий институт. Акушер-гинеколог хиннай из даим. Маьре яхачул тIехьагIа, цхьан-шин шера Шолжа-ГIалий тIа болх бича, Баку-Ростов яхача цIермашинаца хьал а ухаш (цу ханара транспорт хIанз санна паргIата хиннаяц), Буро чурча больнице ден-бус болх а бийя, цу цIермашинаца юха цIаухаш хиннай из кхалсаг. Ше караийца гIулакх чIоаггIа дезаш волча сага мара карагIдаргдолаш хIама дац из — низ, хьинар, ха ца кхоеш цу тайпара къахьегар. Висангиреи Зинаси бакъахьара тIехье кхеяьй. Цар воI-йоI да. ЙоI Тамара Наьсарен района № 17 йолча юкъерча школе зIамагIйолча классашка берашта хьехаш я. ВоI ИбрахIим яхаш ва, цо кхозза дийшад лакхара дешар. Юххьанца цо чакхъяьккхай Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой института химико-биологически факультет, цул тIехьагIа Пятигорскерча налогови полице Академе деша ваьгIав, юххера а, Къилбаседа Кавказа паччахьалкхен-муниципальни кулгалдара болхлой Академи яьккхай. Карарча хана ИбрахIим пенсе ва, цун подполковника чин да.\nТаханарча дийнахьа Марзиев Висангири вайца вац. Могаш воацаш дикка ха яьккхачул тIехьагIа, из кхелхав 2011-ча шера. Из вовзаш хиннача наха диканца дагавоагIаргва из даим.


Нохчийчоьнан Iедалша юкъа-кара дIахьедарш до республикехь кхиаме бизнес лело оьшуш долу хьелаш кхоьллина шаьш бохуш. Цаьрга ладоьгIча, баккъалла а цхьа жимма шай-кай хьажийча дика хила мегара олий ойла кхоллало вайн махкахойн, къаьсттина махкал арахьа бехачу нехан.\nУспанов Юни юккъера бизнес лелочу вайн нахана юкъахь уггаре а вевзаш волу бизнесхо ву ала мегар ду. Масех шо хьалха Нохчийчура Iедалша цхьацца проекташ кхочуш еш юкъаозийна вара иза. Тахана Успанов Юни шен бизнес шорйеш ву луларчу регионашкахь.\nУспанов Юнис "Кунаки" олучу шен кхачанан хIусамаш кечъян гулйина хIара кIудалш.\nЦхьа итт-ткъа эзар доллар хилча шен гIуллакх доло а, иза кхиаме хилийта а аьтто хир барий Нохчийчохь аьлла хаьттира ас Успанов Юнига.\nУспанов Юни: «Аьтто хир бу. 10 эзар доллар дукха ахча дац. Цунна тIе бIаьрг буьллур болуш а, и бизнес схьаяккха гIерташ а нах хир бац. Вайн цIахь эцар а, йохкар а, туька схьа а эцна, туьканахь болх бар а майрра дан мегар долуш хIума ду.\nНагuахь Iедал тIедогIур ду цхьацца хаттар эцна, амма уьш дийцалур долу хIуманаш ду. Кхераме хIумма а дац. Даккхийн хIуманаш дан воьлча, тIаккха кхин проблемаш хуьлу. Уггаре а жима бизнес лелалур ю цигахь».\nАхь Нохчийчохь а лелийна бизнес, хIинца луларчу республикашкахь а ю хьан цхьацца бизнесан проекташ. ГIуллакх лело атта мичахь ду?\nУспанов Юни: «ХIинца со Мазлакехь Iаш ву, ХIирийчохь. Соьга хаьттича, кхузахь чIогIа паргIат ду-кх. 15 километр бен яц кхузахь Нохчийчоьнан дозанера схьа. Кхузахь атта ду-кх».\nХIун бахьанаш ду цуьнан?\nУспанов Юни: «Дерриг а Iедалца дерг а, кхечуьнца дерг а схьаэцча, цхьа цIеххьана хIума нислур доцуш хьал ду кхузахь».\nАхь лакхохьа элира цIахь, Нохчийчохь, проблемаш хир яц аьлла. Делахь а, шайга цу хьокъехь хаттар дича, Iедалан белхахой кхаба лаахь болх бан мегар ду кхузахь олуш хуьлу муьлхха а. Иза муха хуьлу тIаккха?\nУспанов Юни: «Делахь, бакъдерг дийцича, хIинца ойла еш ву-кх со, нийса аьллий-те ас иза бохуш... Ас Соьлж-ГIала йийцара. Амма ярташкахь хало ду. Суна хаьа, адамаш латкъамаш хуьлу Iедал тIе а догIий, ларек елахь бакъо схьагайта, я латтан кехаташ гайта, дIайоккхур ю и ларек бохуш... и проблемаш хуьлуш ю вайн цIахь".\nБизнес лелош волу стаг цхьа ша-тайпа хьуьнар долуш хила веза олуш ду. Иза кхин а мехала ду Нохчийчохь лело бизнес ша-тайпа хилар тидаме эцча муххале. Иза бакъ дуй, Успанов Юни?\nУспанов Юни: «Цу юкъа хIун догIу? Хьайн бизнес а лело еза ахьа, Iедалан гIуллакх а, политика а, хьайна хетарг а дIалачкъо а деза ахьа. Амма бакъду, хьо хьайн цхьа адамалла дIалело гIерташ велахь, я цхьана кепара гражданийн позици хьан ялахь, кхин хIума делахь тIаккха новкъарло йийр ю хьуна. Иза, бакъдерг дийцича, Оьрсийчохь миччанхьа а йир ю, вайн цIахь муххале а".\nКъоьзан Iам комплекс меттахIоттош а, цуьнан керла сибат кхуллуш а къахьегна Успанов Юнис\nТахана Нохчийчохь бизнес яц Успановн. ТIейогIучу хенахь гIуллакх доло дагахь ву иза цигахь. Шена хаьа шега и болх балур хилар. Ша аренца кхиина нохчо ву. Иштта дича нохчийн махкана гIоле хир дара олий, ойла кхоллало шен бохуш вара бизнесхо. Шена ахча а ца оьшу. Шен аьтто хилча ша даггах болх бийр бара боху Успановс.\nУспанов Юнин дахаран философи\nНохчийчохь болх бан хьожур ву ша, шена гуш ду цигахь цхьадолу цхьадерг цхьа тIалам боцуш сихонца деш хилар. Жимма вовшашца къовса а кховсуш, махкана а, нахана гIоле дерг а лохуш, болх бича дика хир дара аьлла хета Успановна.\nЦо дийцарехь, карарчу хенахь Нохчийчоьнан Iедалша юьхьарлаьцнарш коьртачу декъана яккхийн инвестицеш ю, амма уьш санна оьшуш ду махкахь жима а, юккъера а олуш йолу бизнес кхиор.\nНохчийчохь, кхечу меттигашкахь а санна дуккха а хIума дозуш ду Iедалех. Цундела бизнес лело луучу стага маслаIатан некъ лахабеза аьлла хета цунна республикан куьйгалхошца. Критика ян еза, цуьнца цхьана гIуллкх гIоле дIадахийта некъаш а гайта беза бохучух тешна ву бизнесхо Успанов.


Бучехь нах байарна бехке бу кадыровхой - Reuters\nСтигалкъекъа-бутт 06, 2022\nБучехь вийначун дакъа схьааьхкина вежараллин коша чуьра, Охан-бутт 2022 шо\nБучехь дуккха а нах байар шуьйра теллинчу хаамийн Reuters агенталло тIечIагIдина, Оьрсийчоьнан муьлха дакъош хилла оцу гIали чохь оккупаци йинчу хенахь, яздо Свобода Радионо.\nДоккхачу декъанна, меттигерчу бахархошка бинчу хаттамца а, керийначу кехаташца а, Росгвардин "Витязь" дакъа а, парашютан-десантан Псковера 76-гIа дивизи а, Нохчийчуьра эскархой а бу бехке Киевн кIоштарчу тIеман зуламашна.\nОьрсийчоьнан бIахоша штаб йинчу, цунна уллохь тIаьхьо бархI дакъа карийра, Яблунскан урамерчу гIишло чохь Украинан Къоман гвардина Коршунов Константинан цIарах кехат гучуделира. Reuters-н журналисташа къастийна, номер 3179 йолчу Росгвардин "Витязь" декъана чуйогIучу тобанехь тIеман гIуллакх деш иза хиларх.\nБучехь вехачу цхьаннан цIа чохь Логвиненко Александре яздина кехат карийнера. Агенталлан талламца а догIуш, иза Псковра десантхо хилла. Оьрсийн эскархоша дIалаьцначу луларчу хIусамехь баллонца пена тIехь яздина хилла "Wolf_68". Социалан машанехь оцу цIарца волу, десантан-штурман дивизин декъехь штурм ечу авиаполкехь гIуллакх деш хилла Крючков Кирилл схьакарийна журналисташна.\nМеттигерчу бахархойн дийцарш доцург, Нохчийчуьура эскархой цигахь хиларх тоьшаллаш до, социалан машанашкахь даржийначу суьрташа а, видеоша. Reuters гIирсо тIечIагIдина, Бучехь а, цуьнан гонах а Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца доьзна мел кIезиг а кхо дакъа хилла хиларх\nОхан-беттан юьххьехь, Бучера Оьрсийчоьнан эскарш арадевллачул тIаьхьа, украинхойн Iедалхоша а, журналисташа а хааме даьккхира, гIалин урамашкахь дуккха а байинчу нехан декъий хиларх, иштта иттаннашкахь нах дIабоьхкина вежараллин кошах а. Иштта карийнера куьйгаш дихкина байина нах а. Бучехь Оьрсийчоьнан эскарш долчу хенахь байина бу бахархой. Украинан а, Малхбузен пачхьалкхаша а Оьрсийчоьнан эскархой бехкебира тIеман зуламашна, Бучехь хиллачун мах хадабо "геноцид" дашца.\nКиевна гергарчу Бучехь байинчу нехан суьрташ а, видеоматериалаш а "Киевн рожо малхбузерчу зорбанашна лерина хIоттийна сурт ду" элира Оьрсийчоьнан тIеман министралло. "Провокаци" яра аьлла, дIахьедо Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира а.\nОхан-беттан 28-чохь Украинан прокуратурано меттигерчу бахархошна ницкъбинчу а, къоланаш лелийначу а итт Оьрсийчоьнан эскархочун цIераш ехира, шаьш бинчу талламашца.


Иракъ -- Аш-Шишани Абу Iумар. Манг 29, 2014\nКху сурт тIехь верг ву Шемахь Асад Башаран агIончашца тIемаш дечу тIемалойн буьйранча амир аш-Шишани Убу Iумар. Дукха хан йоцуш хиина и стаг къомах нохчий хилар. Шишани Iумаран бакъйолу цIе ю Батирашвили Тархан.\nДоьалгIа шо ду Шемахь тIом боьду. Цу тIамо тIеозийна эзарнаш кху дуьненан массанхьара а тIемалой. Цхьаболчу хаамашца, таханлерчу дийнахь 10 эзар гергга кхечу пачхьалкхашкара тIемалой бу цигахь. Амма Оьрсийчоьнца хиллачу тIемашкахь бахчийна болу нохчий уггаре а тоьлла тIемалой лоруш бу.\nЦара тIемаш деш гойтуш а, тIемалойн Iер-дахар дуьйцуш а дуккха а видеош ю инетрнетехь. Аш-Шишани Iумара ша даре а деш, дуккха а дараш а ду нохчашна юкъахь.\nКоьртачу декъана нохчех Шема тIаме оьхурш бу махках бевлла лелачу доьзалшкара кегийра нах. Къаьсттина Австрехь а, Францехь а, Белгехь а бехачу вайнахенан доьзалшкара нах. Церан кхолламех лаьцна дуьцу Азимова Сийлахас.\nШемахь а, Иракъехь а карарчу хенахь тIемаш бечу тобанашна хьалхабевлла бу Нохчийчохь хиллачу тIемашкахь дакъалаьцна болу тIемалой. ТIеххула бинчу талламца, цхьана интернетехь каро аьтто бу 7-8 аш-Шиашни цIе лело амир. Царна юкъахь а гIараваьлла ву Батирашвили Тархан.\nБатирашвили а, цуьнан доьзал а дика бевзаш ю Гуьржийчура вайнехан жигархо, журналист Хангошвили Тумиша. Цо дуьйцу Батирашвили Тарханах лаьцна.\nIамеркан NBC News телеканало бечу хаамца, Гуьржийчоьнан полицино чувоьллина хилла Батирашвили Трахан, бакъо а йоцуш герз лелийна аьлла.\nBBC-но билгалдоккху Батирашвили Тархан 2008-чу шарахь хиллачу Оьрсийчоьнан а, Гуьржийчоьнан тIамехь дакъалаьцна хилар а, цунна сержант чин делла хилар а. Эпсар хилча шен доьзал кхаба аьтто хир бу шен моьттуш хилла Батирашвили. Амма цамгар бахьана долуш Гуьржийчоьнан армера дIавала дезча, бан болх боцуш, вуно гIийла хене болуш хилла цуьнан доьзал.\nМалика Уцаева Нохчийчохь шолгIа тIом болабелча мухIажир санна хилла ПIаьнгаз-чIажехь. Цо иштта дуьйцу цигахь шена гина сурт.\nАш-Шишани Абу Iумар гоьволу стаг ву тIемлошна юкъахь, бохуш яздо Малхбузерчу журналисташа. Кху деношкахь гIаттамхойн карахь йолчу Шеман а, Иракъан территореш тIехь ша Исламан халифат кхуллу шен куьйга кIел долчу Шемин а, Иракъан а лаьттанаш тIехь, аьлла дIахьедина «Иракъан а, Левантан а Исламан пачхьалкх» олучу гIаттамхойн тобано. Чабаев Лемас дуьйцу цу хиламах лаьцна.\nЧабаев Лема: «Халифат кхоллар а кхайкхош, боламан цIарх дIахадийна суннатойн гIаттамхоша «Иракъ а, Леванта а» боху дешнаш. ХIинца цара шайгарчу шаьш шина пачхьалкхан дакъойх вовшашна тоьхначу махках деккъа дIа «халифат» баха долийна.\nТахана «Исламан Пачхьалкх Иракъ а, Леванта а» шех олуш хиллачу боламо халифат дIакхайкхор ша дIалецначу Шемин а, Иракъан а лаьттанаш тIехь царна дIачIагIбала лаар ду, аьлла хета тергамхошна".\nДеношкахь Исламан Пачхьалкхан (Даулят ал-Исламиййа) тIемалоша видео арахецна, шаьш Иракъаний, Шеманий юккъехь долу доза дIадоккхуш. ТIамалошна тIехь куьйгалла деш вара аш-Шишани Абу Iумар (Батирашвили Тархан).\nАссошиэйтед Пресс агенталло тидам бо, Абу Iумарах тIаьххьарчу хенахь Даулятан керла "сибат" хуьлуш хиларна. Даулятан амир ал-БагIдади Абубакр санна, камерех къехкаш вац аш-Шишани.\nДIадаханчу мукъа деношкахь арахецначу видео тIехь аш-Шишани гуш ву Исламан Пачхьалкхан зорбанан секретарций, цхьамогIа тIемалошций лаьтташ.\nТобано Исламан Халифат дIакхайкхо масех сахьт дисича, яьккхинчух тера ду и видео. "Тхан Iалашо дика гуш ю, массарна хууш ду, тхо тIом хIунда беш ду. Тхан некъ Халифат тIе боьдуш бу", боху 28 шо долчу Шишанис.\n"Оха Халифат юхаметтахIоттор ю. Амма Дала тхуна, и юхахIотто, пурба ца лахь, оха дехар до цуьнга, тхуна шахIидалла далар."\nАш-Шишанис хIинцалц тIом бинера Шемехь Даулятан коьрта буьйранчаy даржехь. Амма хIинца кхин а хьалаваьллачух тера ву и. ДIабаханчу баттахь Даулятан тIеман Амир хилла волу Абу Iабдул-Рахьман ал-Биляви ал-Анбари вийначул тIаьхьа, цуьнан меттиг яьсса лаьтташ яра. ХIинца аш-Шишани цуьнан дарже дIахIоьттиний те, бохуш, хоьтту Асссошиэтед Пресс агенталло.\nЛаххара а шозза-кхузза интернетехь хаамаш баьржина аш-Шишани Iумар вийна аьлла. ТIаьххьара цу тайпа хаам бира баханчу Мангал-баттахь. Амма хIоразза а и хаамаш харц хуьлу. Мелхо а хIора денна аьлча санна YouTube-хь гучуюьйла аш-Шишанех лаьцна яьхна видеош.\nЦхьана видео тIехь иза нохчийн маттахь цецвуьйлаш ву Шема беркат латта хиларх.\nВукхунна тIехь оьрсийн маттахь ша БагIдадина тобанах дIакхетаран бахьана дуьйцуш ву иза шен хиллачу накъосташка, Оьрсийчура тIемалошка.\nКхолагIчу видео тIехь аш-Шишанис Iаьрбийн маттахь къамел до Шемара бахархошка.\nНохчийн Шемарчу тIаме хьежар цхьатера дац. Дуккха а бу царна юкъахь нехан махкахь тIом бан ца оьшу аьлла хетарш. Иза шайн тIом бац, нохчийн тIом бац аьлла хета царна. Царах ву вевзаш волу нохчийн юкъараллан жигархо, нохчийн дуьхьалонан боламан жигара декъашхо хилла волу Ибрагимов Висита.\nАмма Шемахь тIемаш бечу нохчаша дийцарехь, цара тIом бо кхана хиндерг юьхьар а лаьцна. Ткъа и хиндерг ду Нохчийчоь юха а йозуш йоцуш хилийтар Iалашонца къийсам дIабахьар.\nШемара тIом бу Женевехь луьстуш


Нохчийн доьзал хIусамна чу ца битина Австрехь\nГIуран-бутт 14, 2012\nАвстри - Вена-гlалахь (Rathaus, Schloss Schönbrunn, Riesenrad, Staatsoper, Stephansdom, Kunsthistorisches Museum)\nНохчийчуьра Европе дIаоьхучу мухIажарийн терахь лахлуш дац. Шайн цIахь шаьш лан езаш ерш санна гIелонаш а, харцонаш а йоцу мохк лоьхуш царех цхьа дакъа Австре а кхочу. Амма дерриге а цхьанаэшшарехь томехь ца хуьлу мухIажарийн дахарехь а. Нохчийн цхьана доьзалца Австрехь нисбеллачу цатомечу Iотта-баккхамах лаьцна ду хIара дийцар.\nТIеман халонашца а, харц Iедалера хуьлучу гIелонашца а Европерачу вайнехан мухIажарша, муьлхачу къомах болчу мухIажарш санна, ловш йолу халонаш юста йиш яцахь а, амма эмкалан шуьрица кхелина некъ бац шен даймахкана хийраллехь вехачунна хьалха Iуьллуш берг. Нисло мухIажарийн Iедалан бюрократин къухаш юккъехула вийла везаш, я юкъараллин гамонца гIуллакх Iотталуш. Я, хIинца дуккха хан йоцуш Австерачу цхьана нохчийн доьзалца ма-нисдаллара, гаррехь расистийн хьежамаш болчу нахаца Iот-баккхам хуьлуш.\nАвстрерачу Санкт-Поьлтен олучу гIалахь дуккхаъ шерашкахь бехаш болчу нохчийн доьзална керла хIусам эшча, наха санна шайна махк дIа белла, лоцуш йолу квартира ца елла цхьана долахочо. „Нохчашна ас кхин хIусам лур йолуш яц“, -аьлла хилла цу хIусаман дас, шен хьеший къомах муьлш бу хиинчул тIаьхьа. Кхузахь хьахон догIу, и цо хIусам ца луш юхаберзийна болу нохчий тоххарехь мухIажараллера дIа а бевлла, Австри пачхьалкхан олалла тIе а эцна, кху мехкан бахархой бу, массеран а йолу бакъонаш а йолуш. ХIетте а харцо йийцина цаьрца.\nЦу хьолах лаьцна дийцира Маршо радионе Лахара Австри олучу лаьттахь социалан белхахо йолчу Сагаипова Заремас. Цуо билгалдаьккхира, и тайпа расистийн хьежамаш болу нах кхузахь, миччахь санна, шортта болуш белахь а, амма гаррехь шайн дагара довзийта уьш, дукхахьолахь, Iедалан низамех хIуттуш ца хилар.\nСагаипова Зарема: „Со цу меттигерачу депутате а йист хилла цу хьокъехь, цу хIусаман долахочуьнга а йист хилла. Цуо дацаре до, ша гамонна и хIума аьлла бохург. Нохчий дукхахьолахь гулахь, цхьана меттехь баха ховшуш хиларна, аьллера ша иза, боху цо. ТIаккха ас цуьнга элира, тхо вовшашна тIекхочуш а, вовшашна белшаш гIортош а ду, амма тхо гулахь, ша цхьана таборехь санна, дехаш хьуна мичахь гина, аьлла. Цуо шена бехк ца биллар дийхира. Кхин дIа цунна а, и санначарна а дуьхьал муьлха гIулчаш яха йиш ю бохург дийцаре деш ду оха хIинца“.\nИштта хьал нисделча, могIарерачу наха, къаьстина аьлча, вайнаха хIун дан деза, муха ерзо еза шайца йийцина йолу харцо, аьлла, шега динчу хаттарна иштта жоп делира мухIажаршца болхбарца доккха зеделларг долчу социалан белхахочо Сагаипова Заремас.\nСагаипова Зарема: „ХIинца хIокху стага динчу хIумана юккъехь иза кхеле валлал цкъачунна хIума дац, юристаша тхоьга аларехь. Амма дан йиш ерг ду, и санна долу хIума шайх Iоттаделча, иза вайнаха вовшашлахь дийца а дийцина, ца дуьтуш, нахала даккхар. Журналисташка а дийца деза, шайца болх бечу социалан белхахошка а дIахаийта деза. ГIарадаккха деза иштта долу хIума.“\nТIаьхьарчу пхийтехь шарахь Москохахь а, муьлхачу а кхечу йоккхачу оьрсийн гIалахь а чохь Iен петарш лоьхучийн а, уьш йолчийн а хаамаш зорбане бохучу газеташкахь кест-кеста нислора, нохчашца гома болчу оьрсийн петарийн дайша „Нохчашка дехар ду телефон ца еттар“, я „Нохчашна хIусам лур йолуш яц“, олий яздеш. Цу тайпанчу гаррехь йолчу, хьулош йоцучу оьрсийн шовинизмах бевдда баьхкина болу нохчий хIинца Австрехь къайлахчу, хьулийначу расизман закъалташ хилла. Олуш ма-хиллара, хих веддарг хьера кIела иккхина.\nБакъду, Австрехь, муьлххачу а кхечу Европерачу пачхьалкхахь санна и тайпа хIума нисделча, шеца харцо йийцинчуьн аьтто бу, кхелехула я юкъараллехула шен бакъонаш юхаметта хIоттон. И башхо хила мега бакъоне даха дог доцучу шайн даймахкара бевдда нах кхин дIа а Европе схьаоьхуш хиларна бахьана а.


Франци - , 16Oct2021\nGulagu.net юкъараллин проектана Оьрсийчуьрчу набахташкахь лецначу нахана тIехь къизаллаш лелош яьхна видеош елла, Беларусин вахархо дIакхаьчна Франце.\nGulagu.net проектан куьйгалхочо Осечкин Владимира дийцарехь, Сергей цIе йолчу информатора, фамили йоккхуш яц, дехар дина фаранцхойн Iедалшка, политикан тховкIело лахьара шена аьлла.\n"Север.Реалии" сайто, Gulagu.net проектан социалан машана тIе а тевжаш, хаам бина, ГIадужу-баттан 16-чу буса Къилбаседа Африкерчу цхьана пачхьалкхара кеманца дIавахна Франце. Зорбан гIирсаша даржош долу сурт даьккхина Парижерчу "Шарль де-Голь" аэропортехь.\nСтигалкъекъа-беттан 24-хь "Гулагу - нет" проектан куьйгалхочо Осечкин Владимира дIакхайкхийра Оьрсийчохь болх бар цхьана ханна юкъардаккха сацам бина ша аьлла. 9 шарахь ша а, шен накъосташа а бина болх эасара бара аьлла Осечкин.\nГIадужу-беттан 4-чу дийнахь, бакъонашларъяран Gulagu.net проект кхоллархочо Осечкин Владимира дIахьединера, Оьрсийчоьнан колонешкахь чубоьхкинчу нахана тIехь къиза Iазап латтош яьхна видеош тIехь йолу лерринчу сервисийн "къайлах" архив караеъна шена аьлла.\nОсечкина дийцарехь, видеоархив ю Владимиран а, Саратовн а, Иркутскан а регионашкара ФСИН-ан урхаллашкара. Цо чIагIдарехь, верриг а Iазапах а, гIело ярх а чекхваьлла 200 сов стаг, амма видео яьккхина царах 40 стаг хьийзош.\nАрхив бакъонашларъярхоша дIахьажийна Iазап латтор дуьхьал Европан комитете. И материал Осечкин дагахь ву штта дIахьажо Цхьанаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Iазап лелорна дуьхьал Комитете хьажо а.\nАрхив яьржинчул тIаьхьа, Саратовн кIоштан Талламан комитетан урхалло цхьа могIа бехктакхаман гIуллакхаш тутмакхашна ницкъ бар бахьана долуш. ФСИН-ан Саратовн урхаллин хьаькама, чоьхьарчу сервисан полковника Федотов Алексейс дехар дира, ша балхара дIавалийта аьлла.


Президентан харжамаш хилла ОвхIанистанехь\nОхан-бутт 05, 2014\nПрезидентан харжамаш хилла тахана ОвхIанистанехь. Коьртачу харжамийн комиссино бинчу хаамца кхаж тасарехь жигара дакъалаьцна бахархоша Президентан харжамаш дIабаьхьира ОвхIанистанехь чагIийнчу рожехь.\nКхаж тосуш кхерамазалла ларйеш вара 350 сов эзар эскархо а, полицин белхахо а. Цу мехкан куьйгалхочуьнан дарж дIалаца лууш ву 8 кандидат. Карарчу хенахь волу ОвхIанистанан президент Карзай Хьамид дакъалоцуш вацара харжамашкахь.\nКонституцица а догIуш, цхьана стега шозза бен бакъо яц цу махкахь президентан дарж дIалаца. Харжамашкахь дакъалаца йиш йолуш вара ОвхIанистанехь 12 миллион гергга стаг. Нагахь цхьана а кандидатан 50 сов процент кхаьжнаш гулдан аьтто ца балахь харжамийн шолгIа мур хир бу Стигалкъекъа-беттан 28-чу дийнахь.


Говрахь кхуьуррий те ненан маттана тΙаьхьа?\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзан а, цуьнан министрш а Ненан Меттан Дийнан даздаршка баьхкира говрашкахь, Соьлж-ГIала, 25Оха2010\nНохчийчохь Ненан меттан Де билгалдаьккхина дахначу кIиранах. Говрашкахь баьхкира Соьлж-ГΙалахь даздаршна кечйинчу майдана мехкан хьалхара куьйгалхой а, министрш а. Цара дуккха а мехала къамелаш а дира маттах лаьцна. Амма ца бохура, шаьш нохчийн мотт Ιедалан дарже а боккху, цо хΙинца дуьйна юкъарлонан хьашташ кхочуш а дийр ду. Нохчийн мотт лечу хьолехь кхобу, аьлла, хетачу нехан дог мустдина оцу хиламо.\nОьрсийчоьнан массийтта газета тΙе тоьхна ду расхачу динахь Соьлж-ГΙала Ненан меттан Де даздан вогΙучу Кадыров Рамзанан а, пайтонашкахь цунна тΙахьахΙиттина богΙучу Абдурахманов Дукхавахин а, кхечу лаккхарчу хьаькамийн а суьрташ.\n«Вай Ιалашбан беза ненан мотт, кхион беза, дайша дитинчунна тешаме хила деза вай!» - бохура Кадыровс.\nОцу къамеле ладоьгΙначарна моьттура, нохчийн маттана хΙинца-м кхачор ма ю йоггΙу цΙе – Ιедалан мотт, официалан кехатийн мотт, мехкан коьрта мотт, аьлла. Ткъа, дезде тΙекхачале а санна, чекхдаьлча а кхозу Нохчийчоьнан гΙаланийн, яртийн урамашкахь оьрсийн маттахь реклама, пропагандин аннаш, урамийн, хьукматийн цΙерш. Даима а санна, ишколашкахь кΙиранах шина-кхаа сохьтехь хьоьху, дешархошна бале баьлла мотт. Шарахь цкъа Ιедалан тΙегΙанахь шен гΙайгΙанаш халкъо бийцаре бен мотт.\nСоьлж-ГΙалахь хΙоттийна даздар лардеш Ιийра кху беттан 25-чу дийнахь даймахкана генахь, Францехь, веха нохчийн меттан хьехархо Ибрагимов Ιабдурахьман а. Цо дагахьбалламца дуьйцу шена новкъадеънарг. Шен сатийсам оцу дийнахь а кхочуш ца хили, ша-м кхушара мукъане а мехкан мотт бийр бу-кх ненан маттах, бохуш Ιийнера, элира цо.\nИбрагимов: « ЧΙогΙа хала а ма хета цара и кепаш лелош. Бакъдерг хΙунда ца дуьйцу, оцу Рамзана, мотт, хьалхарчу классера, Ιилманаш, терминаш нохчийн матте а йохуш, иза а, важа а хир ду, математикан терминаш нохчийн матте яьхна, и жайнеш арадовлу, и болх бина аьлча, хазахийтира суна, баккъала а и хир ду моьттуш. И ца хиллера аьттехьа а. И моттаргΙанаш, и аларш... шен цхьана кепара цΙе яккхийта. И пайде дац халкъана. ЧΙогΙа эшаме ду цара тахана лелориг. Ιуналла деш уьш хилча, доккха Ιилманчийн эскар ма ду тахана цигахь, цара, вовшашна тΙе а гулбелла, и болх бан безаш бара».\nМаршо Радионо дукха хан йоццуш карладехира Нохчийн университетерчу ненан меттан факультетан куьйгалхочун Тимаев Вахин, нохчашна хьалхе ду ненан маттах официалан мотт бан а, ишколашка оцу маттахь болх байта а, бохуш, дийцинарг. Оцу къамело цецваькккхина Ιабдурахьман.\nИбрагимов: « Деллахь, оцу стагах, мотт безаш вацахьара, Ιилманча а хир вацара, бохуш, ла а доьгΙуш, Ιийнера тхо. ХΙинца, дукха хан йоццуш, цо ден къамел а, цо дуьйцург а – оцо чΙогΙа цецваьккхина со. 46 шарахь хьоьхуш хилла ша оцу университетехь, царех 1974-чу шарахь дуьйна нохчийн меттан а, литературан а кафедрин куьйгалхо ву ша, тахана школашкахь, 1-4 классашкахь, вайн берашка нохчийн маттахь Ιамадайта мегар дац, иза хьалхе хета суна, бохуш, и къамел до....Ткъа ас боху, оцу Вахига а боху, цуьнан накъосташка а боху, ванах, уьш, Ιилманчаш, хΙун деш хилла-те, меттигаш ларъянний бен, кхин бала хиллий-те халкъах а, махках а? Дог лозуш а хиллий-те и нах? Ма жима болх бац цара халкъана тΙехь бинарг! Вай, иза-м доккха мостагΙалла хила ма деза нохчийн къомаца! ТΙаьхье кхьуур ма яц! И шайгара меттигаш дΙаяхарна кхоьру-те уьш?! Рицкъа, карара а долуш, хила а хуьлуш, хийца а луш, кхечуьнга а кхочуш ма дара хΙокху дуьненан хΙума!.. Суна ца хаьа, со чΙогΙа цецваьлла, и нах стенах ларлуш бу-те, муьлхачу Ιалашонашка кхача лууш бу-те?! Дог лозуш-м бац уьш, суна схьахетарехь, вайн тΙаьхьенах».\nНохчийчохь ненан мотт Ιаморца йоллу халонаш лов дуьне ма-дду дΙасабаьржина бехачу нохчаша а. Францехь, ша вехачу меттехь, Ибрагимов Ιабдурахьмана шена могашалло могуьйттучу кепехь Ιамабо берашна ненан мот, ша цкъачунна юкъахваьллехь а, кхидΙа а хΙор бу ша, бохура цо, и болх.\nИбрагимов: « Гой хьуна, со а, со санна махках а девлла, пана махкахь Ιаш долчу тхуна инзаре чΙогΙа тамаше хета, ницкъ ма-кхоччу тхайн доьзалшна нохчийн мотт биц ца балийта, доьзалшца и буьйцуш, вайн шира дешнаш каро гΙерташ, уьш берашка дийцийта гΙерташ, дийнатийн, ораматийн цΙерш цаьрга юьйцуьйтуш, схьалоьцуьйтуш, нохчийн мотт хазбан, цΙинбан, тхайна хуучу кепара хΙокху Европехь дохкуш ду тхо. ...Со цхьаъ вац-хьуна, со саннарш дукха бу-хьуна, хΙора чохь. Кхузахь нохчийн мотт хьехна ас 2010-чу шарахь, итт баттахь, со цомгуш хиллалц йолчу хена чохь. Мах а боцуш, Делан дуьхьа, сайна мелана, кху тхан шахьарарчу наха ала а аьлла, церан берашна. 23 бер дара, уьш охьа а ховшийна, абат чекхъяккхина ас. Оцу бераша цецвоккхура со. Ахь хаттар делча, хьалалелхаш, ...иштта дукха ду-кх уьш оцу могΙарара. И бераш лууш дара тахана кхузахь нохчийн мотт бийца. Даймохк буйла, оцу даймахках дийцар – дукха хΙуманаш лелийна ас. Иштта, ас санна, Рима бохуш йолчу гΙалахь, и абат хила а ца хилла, ша, шениг, юкъаяьккхина, и абат ю кхузахь лелаш. Австрехь цхьа кхин зуда, берашна иштта Ιамош, шен чохь шен берашна Ιамон йолаелла иза, юха, соьга зΙене а бевлла, жайнеш дийхи... Мотт беза нах дукха бу тахана, Вахина а (Тимаев), и санначарна а и дукха ца безарх. Бакъду, мотт хьан буьйцуш бацахь, халкъ делла ларалуш ду, лийр ду».\nРогΙера Ненан меттан Де, шеко а йоцуш, хаза дΙадаьхьира Соьлж-ГΙалахь. Амма хΙоттийначу суьрто – хьалха дайша санна, Ιадхьокху пондарш лекхарххий, говраш хехкарххий, маттана доьгΙна дац я тΙекхета а, я нахалахь шарбала а. Оьшург, гарехь, майрра цунах пачхьалкхан мотт бар а, иза 1едалехь бийцар а, лелийтар а ду. ТΙаккха бен баккхалур а бац нохчийн мотт ЮНЕСКО-но леш болчу меттанийн могΙара биллинчуьра баха яздина болчу меттанийн тΙегΙан тΙе.\nНохчийн меттан хьал


The lover heart love tarot card magic reading fortune esoteric teller witchcraft astrology divination gypsy card\nСоьлжа-ГIалара а, Гелдганара а зударий лецна Нохчийчохь полисхоша, бозбанчалла лелош хилла аьлла, бехкебина. Пачхьалкхан "Грозный" телеканало сюжет гайтина, исламан медицинан Центран куьйгалхочо Эльжуркаев Адама а, ницкъхоша а юьхь йохуш телехьожийле балийначу зударшкара.\n"Кхара бахарехь, адамийн дог-ойланийн урхалла далуш хилла кхьарга, аьтто, ирс хуьлуьйтуш, иштта кхин дIа а. Амма, и дерриг а ахчанах", - яздина публикацин коьртехь.\nВидео тIехь корреспонденто чIагIдо, лаьцна балийначу зударех цхьаммо "хи а, тIулгаш а лехьош хилла езачу меттигашкара", шолгIачо "туьха чохь тIоьрмигаш лулахойн керташка туьйсуш хилла", ткъа кхозлагIниг - "шен арсеналехь дуккха а безаман дарбанаш долуш хилла" бохуш.\n"Уьш берриш а гучубаьхна "Юг" батальонан бIаьхоша, Соьлжа-ГIаларчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхаллин белхахошца юкъахь", - боху сюжетехь.\n"Терроризмал а, наркоманел а кхераме" ду цара дийриг, олий гойту уьш дукха хьолехь. Исламо зуламе лоруш хиларца а дузуш, лецна палтийсархой, «хIумахуурш», седа-жайна хьуьйсурш дуккхаза а гайтина махкарчу телевизионо. Церан юьхьйохург хIоразза а хуьлу Эльжуркаев Адам.\nОцу юкъанна билгалдаккха догIу, Кадыров Ахьмадан цIарахчу Фондо латтош йолчу исламан медицинан Центрехь иштта жинаш лоьхкуш, халкъан дарбанаш леладо. Оцу Центран куьйгалхо ву Эльжуркаев Адам.


Росгвардин эскархо вийнарг лоьхуш ву Дагестанехь\nРосгвардин эскархо вийна аьлла, шеконашка эцна спортхо Якубов Хаскил лоьхуш ву Дагестанан полисхоша.\n"Лаьмнашкахь, я лулуарчу республикехь лечкъина хир ву иза. Иза къайлавоккхур волуш дукха бу Якубовн бевза-безарш. Ишта толлуш ду, цуьнан ваша Мохьмад юкъара хиллий а", - хаамбина "Керланаш" агенталле ницкъаллийн структурашкарчу хьостано.\nПолисхойн информацица, ХIинжа-ГIаларчу цхьана клубе шен накъосташца самукъадаккха веана хилла Росгвардин белхахо Рамазанов Мурад. Оццу клубана хьалха юкъаметтигаш къесто кхаьчна самбон дуьненан чемпион Мачиев Шахбан а, чуччабаханчу латарийн чемпион Якубов Хаскил а.\nДов дижо Iалашонца юкъагIоьртинчу Рамазановна иттазза тапча йиттина цхьахволчу спортхочо. Рамазанов велла, Мачиев дарбан цIийнехь ву чолхечу хьолехь.\nБехкевийриг гIаттамхошца уьйрашкахь хила а тарло аьлла, шеконаш ю полисхойн. 2016-чу ушарахь Дагестанерчу Унцукулан кIоштан кхело дов листира вежарийн ЯкубовгIеран Хаскилан а, Мохьмадан а. И шиъ бекхевора, бакъо йоцуш герз лелорна а, гIаттамхойн тоба вовшахтохарна а. Цхьана артиклца арахь яккха хан туьйхира цу шинне а, шолгIачуьнца бехказваьккхира.\nДелахь а масех шо а ду вежарий Унцукулан кIоштан антитерроран комиссино шайн чоьтехь латто.


Вайна дицлургдац уж бирса денош\nМаг1албикара Наьсаре бодача новкъа да Г1оазота кашамаш. Уж хьадийлад 1992-ча шера, вай къаман вахаре нийсденнача хатаре байнача наха хетадаь да уж.\nДукха нах гулбеннабар укхаза. Уж баьхкабар Г1алг1айчен ерригача юрташкара, г1алашкара, районашкара. Цу юкъе дакъа лоацаш вар вай республика мехка да Евкуров, бахархой, дуккха ма1а нах, кхалнах. Шоай дегашка латта сагато йийцар цар, цу хана байна, де – доаца нах дагабехар, царна маьл кхайкабир, Даьлагара къахетам бийхар.\nIуйран, итт сахьат даьлча дукха нах бар г1оазата камашка баьхка. Шоай дагашка латта балеи саготои йийцар цар, 26 шу хьалха хинна лира денош дагадехар. Наха йицъеняц из ха, ц1аккха йицлург а яц. Из деррига дага а деха, назамаш яьхар цар, саг1ах кхийттар, гаргарча нахаца в1ашаг1а бетта белар.\nК1езига ха д1аяхаяц цу хана денз, цхьабакъда балан денош дицденнадац, хатаре байнача, къабаьннача наьха ц1ераш йицъеннаяц.\nДукха нах баьхкабар Г1оазата кашамашка Маг1албикера. Укхаза вар города керте латташ вола Мамилов, тайпарча организацей викалаш, города бахархой.\nМаг1албикахой шоай мехка баьхача нахаца ба.\n- Укх тайпара наьха в1ашаг1кхетараш Г1оазота кашмашка х1ара шера хул, - аьлар бусулба дин викал волча Л.-А. Арсамакова. - Цо тешал ду вайна 1992 шера хинна хатар ц1аккха дицлургдоаца. Мишта дицлургда из, нагахьа санна вай к1аман эггара лазаш йола чов а хинна уж д1аэтта хилча.\nВай т1ехьешта ховш а дагадоахкаш а хила деза уж. Дала къахетам болба цу хатаре байнарашта, бийрза моттиг даькъала хийла цар.


1. ХIай пайхамар! Шаьш зударий буьтуш уьш бита Iиддатана. Аша дагарде Iиддат /-ан денош/. Шу кхералаш Делах - шаьш Кхиош-кхобуш волчух /и Iиддат тергал ца дан/. Шайн цIеношкара ара ма бахалаш уьш /и Iиддат чекх даланза/. Уьш шаьш а ма бовлийла /шайн цIеношкара/ ара цхьа билгала ирчаниг /зина/ шаьш деънехь бен. ХIорш ду Делан дозанаш. Делан дозанех ваьлларг шена зулам динарг ву. Хьуна хаац Дала цхьа гIуллакх хилийта тарло цул тIаьхьа.\n2. Церан хан /Iиддат/ кхочуш хилча‚ бухаберзабе уьш хазачу гIиллакхца /шаьш цхьана Iан лууш делахь/‚ я къастабе уьш хазачу гIиллакхца /шайна цхьана Iан тарлур дац‚ аьлла хеталахь/. Аш шиъ теш хIоттаве /цхьаьна кхетарна я дIакъастарна/ шайх Iедале берш. Аш тешалла хIоттаде Далла. Иза ду Делах а‚ тIаьххьарчу дийнах а тешна хиллачунна шеца хьехам беш дерг. Шех кхоьруш волчунна Дала некъ карор бу /массо балих хьалхавалан/.\n3. Цо /Дала/ цуна рицIкъ лур ду цо хьесап ца диначуьра. Далла тIе товжуш верг - иза Цуьнан хьесапехь ву. Баккъалла а, Дела кхочуш деш ву Шен гIуллакх. Дала хилийтина массо хIуманна барам.\n4. Шун зударех шайн цIий дарах дог диллина берш‚ шу шеко йолуш хиллехь‚ церан Iиддат кхо бутт бу‚ и цIи дар хIинци ца хиллачаьрна /жима хилар бахьанехь/ а /кхо бутт бу/. Берах бисинчаьрийн хан - бера хилар ду. /Бер хилча чекх долу церан Iиддат/. Делах кхоьруш волчунна Цо цуна шен гIуллакхах атто хуьлуьйтур ю.\n5. ХIара Делан омра ду‚ Цо шуьга доссина долу. Дала цIанвийр ву Шен къинойх Шех кхоьруш верг‚ Цо алсам йоккхур . цуна ял.\n6. Iайта /и шаьш Iиддатана битина болу зударий/ шаьш Iеччахь шайн тароне хьаьжжа. Зен ма де царна аша гатто ярца. Уьш берах балахь харж е царна бер хиллалц. Цара шуна бераш дакхадахь - церан мах дIало. Вовшашца догадовла хазачу гIиллакхца. Шуна хало хилахь /бер дакхорна харж ян/‚ кхечу зудчо дакхойла цуна.\n7. Хьал долчо шен хьолах харж йойла. Шегахь кIезиг рицIкъ долчо харж йойла Дала шена деллачух. Дала цхьанне сина тIе ца дуьллу Ша цуна делларг бен. Дала халонал тIаьхьа атто хуьлуьйтур ю.\n8. Маса юрт дуьхьал яьлла хилла ша Кхиош-кхобушволчу Делан а‚ Цуьнан элчанийн омрана. Оха уьш тергал йира чIогIачу хьесапаца‚ Оха Iазап дира царна ирча Iазапаца.\n9. Цара Iевшира шайн гIуллакхан бала‚ церан гIуллакхан тIаьхье хилира эшалла.\n10. Дала кечдина царна чIогIа Iазап. Шу кхера Делах‚ хIай хьекъал дерш‚ иман диллина долу. Дала шуьга боссина хьехам /КъурIан/.\n11. Элча /ваийтина шуьга/‚ цо шуна доьшуш Делан билгала долу аяташ иман диллинарш‚ дика Iамалш йинарш а боданера нуре бахан. Делах а тийшина дика Iамал еш верг - Цо иза вуьллур ву бошмашка‚ шайн бухахула татолаш лелаш долчу‚ иза цу чохь гуттар лаьттар ву. Хаза хилийтина Дала цуна рицIкъ.\n12. Дела ву Ша кхоьллинарг ворхI стигал‚ лаьттах а цаьрга терра. /Делан/ омра охьадуссу церан юккъехула шуна хаархьама и Дела массо хIуманна тIехь ницIкъ кхочуш вуйла а‚ Цо юкъаозийна юйла массо хIума Шен Iилмаца.


Терго йийр ю Евробертан пачхьалкхийн дозанашкахь\nГIуран-бутт 17, 2015\nМакедони -- Грецин а, македонин а дозанехула дог1аш ду х1ара бер. ГIура-бутт 4, 2015\nТеррорхойн кхерамах ларбалархьама а, мухIажарийн терахь лахдархьама а Евробертан арахьара дозанаш лардар алсамдаккха деза аьлла хета Еврокомиссин векалшна.\nЕврокомиссино шинари сарахь шен официалан сайта тIехь бинчу хаамца, цуо къобалдо, Евробертан арахьарчу дозанашкахь некъахойн а, транспортан а талламаш чIагIбар. Шенген зонина юккъе йоьлхучу пачхьалкхашка чу-ара буьйлурш хIинцалцачул а алсамох йолчу тергоне лацар Евробертан урхаллин функцеш лелош йолчу Еврокомиссино дузу терорхойн тIелатаран кхерамаш лахбан безаш хиларца а, амма иштта тIаьхьарчу беттанашкахь Малхбузе хьевддачу бIеннаш эзарнаш мухIажарийн терахь лахдан дехаш хиларца а.\nЦу Iалашонца, Еврокомиссино билгалдаьккхина ма-хиллара, Шенген-зонехь йоцуш, визанашца я уьш йоцуш лелаш болу нах эцна ца Iаш, кIирбеллачу тергоне оьцур бу шен, Евробертан, бахархой а, цара Европин арахьара доза хада массаза до. ХIинцалца схьа европахоша шайн уггаре а аьхноха долчу хьелех лоруш дара Шенген-зонина юккъе йогIучу 28 пачхьалкхахь цхьанна а кепара Iедалхоша беш талламаш а боцуш, я хIиттийна дозанаш а доцуш, маьрша дIасалела йиш хилар. Амма гIура беттан пхийтталгIачохь Еврокомиссино Шенгенан дозанаш лардаран кодекс цIе йолчу низамийн кочарна юккъехь бинчу хийцамаш, хетарехь, и аьхналла мелла а хьошур ю.\nЦу кепара европахоша сел еза лоручу некъийн маршонашна буржалаш тоха лааран коьрта бахьана Евробертан куьйгалхоша потенциала джихадхой дозанашкахь гучубаха таро алсам хир ю, талламаш шогох мел бо а бохучух тешарца доьзна ду. Къаьстина, Европехь бина а, кхиина а болу, я кхузахь тIаьхьарчу шерашкахь мухIажарш санна баьхна болу кегирхой Шема я Иракъе тIаме а ихна, уьш юха а Европе цIехьабоьрзучу хенахь, дозанехь билгалбаха йиш хир ю. Цул совнаха, террорхоша мухIажаршца ие а беш, Европехь талорш дан хьийсош болу церан агIончаша гучубаха а йиш хир ю аьлла хеташ бу Брюсселера хьукматхой.\nБакъду, тергамхошна тамаша хета, цу кепарчу гIулчашца террорхойн кхерам Европехь лахбан кадалахь, хIунда аьлча, цу хьокъехь немцойн вевзаш волчу ислам динах а, Гергарчу Малхбалех а эксперт волчу Нойманн Петерца цу хьокъехь немцойн АРД телевизионехь динчу дIахьедарца, Шемарчу я Иракъерчу террорхошна оьшуш дац, лерина Европе талорш дан шайн чаьлтачаш хьежор, хIунда аьлча, церан тоъалла агIончаш Европерчу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь болуш бу, ткъа Парижехь тIаьххьара хиллачу тIелатаро а, цул хьалха кхечу Малхбузенан мехкашкахь хиллачу радикалан исламхоша динчу талорша а гойту, уьш лелош берш меттигера, кхузахь кхиина а, бехаш болу а нах хилар. Цул совнаха, аналисто билгал ма-даккхара, ша шех Исламан пачхьалкхе олуш йолу ДаIиш тоба лууш яц шен агIончаш Халипат а юьтуш, Европе дIаэхар, мелхо а, Европерчу шен агIончаша Халипате хиджрат дан лууш ю иза.\nАмма Евробертан арахьара дозанаш цу пачхьалкхийн цхьаьнакхетараллин куьйгаллина чIагIдан лаар еккъа цхьана терроран кхерамца доьзна хилла ца Iа. ТIаьхьарчу шарчохь Малхбузенан уггаре а боккхачех корталазар хилла дIахIоьттина долу мухIажарийн хаттар а цу цуьнан орамашкахь.\nИза го, Еврокомиссино Фронтекс олуш йолу шен дозалардаран система ахчанца а, белхахошца а, техникан гIирсашца а кхин а нуьцкъалох ян сацам бина хиларехь. Еврокомиссин президентан гIовс волчу Тиммерманс Франса шинари дийнахь Страсбургехь Европарламентехь динчу дIахьедарца, цу Фронтексах, хIинцалца схьа дозалардархойн тобанах лаьтташ хиллачу, хIинца дийна министраллех терра йолу цхьа башха хьукмат ян еза, Европин доза гIамаршлахь а, хичохь а, лаьттахула а, ткъа иштта стиглахула а лардан таро йолу. Цу кепара, билгал а дуккхаъчу аьтто-хьежамаш болчу политикаша дукхахенахь дуьйна йийцина хиллачу гIопах Европа тар а йеш.\nЦкъачунна амма Евробертан цхьа-цхьаццачу пачхьалкхаша, Венгрино, масала, я Австрино, шайн дозанаш шайгара инициатива а гойтуш, тоххарехь чIагIдан долийнехь а, амма хIара аьлла пачхьалкхашна юккъехь дIасалелачу некъахошна хилла хийцам бац бохуш дийцира Маршо радионе Европехула а, цуьнан Малхбалехь Iохкучу пачхьалкхашкахула а вайнах дIасалелош болчу Германерчу а, Францерчу а шопарша.\nБерлинера а, кхечу Германерчу гIаланашкара вайнах Даймахка дIасалелош волчу Гайсумов Руслана шена цкъачунна хIара аьлла кхин дозанашкара талламаш алсамбовлар хааделла дац, нагахьа санна дIасалелачийн кехаташ къепенехь делахь боху дуьйцу.\nГайсумов Руслан: „ТIаьхьарчу хенахь кхин башха Iедалхойн талламаш алсам бевлла тидам ца хилла сан. Хьан кехаташ хила ма-дезара цIена а делахь а, хьоьца дIасахьош бехке хIума а яцахь, Iедало ца магийна йолу, тIаккха хьоьга хIуммаъ олуш цхьа а вац, контрол еш хилча а, сиха дIавохийта.\nБакъду, цхьаболчу наха шаьш цIайохьуьйтучу хIумнашна юккъехула чу къайлаха молхнаш а теIош, я цхьа кхин ца магош йолу хIумнаш дIасакхехьа гIертахь, тIаккха Iедалана иза гучудолу. И саннарш наха ца лелдахьара, вуно атта дIасалелар хир дара массарна а. Шен новкъа маьрша схьавогIуш волчуьнга хIуммаъ бохуш цхьа а вац Европехь, я нохчашка а, я кхечаьрга а“.\nФранцера махкахой дIасалелош ву шен долахьчу автобусца Кагерманов Сайдрахьман а. Цуо а боху дозанашкахь хьал цхьаьнаэшшара цкъа а ца хуьлу, амма тIаьхьарчу хенахь кхин башха хийцамаш тергал ца бина ша бохуш.\nКагерманов Сайдрахьман: „Наггахь талламаш беш а хуьлу, наггахь ца беш а хуьлу. Соьца нисделла, ур-аттала тIера хIумнаш а толлуш, кIирбелла терго еш. Амма доккхачу декъехь маьрша дIасалела йиш хуьлу. Делахь а, дозанийн хьукматаш даима а сюрприз ян йиш йолуш меттиг ю, тайп-тайпана нисло цигахь Iедало еш йолу само“.\nЦу юкъана Еврокомиссина дозанаш лардар чIагIдан лаар вуно ира критика еш бу Европера адамийн бакъонашларйархой а, цхьаццаболу политикаш а. Иштта, масала, Германерчу аьрро партин куьйгалхочуо Риксенгер Берндта журналисташка цу хьокъехь элира, Евробарт адамаш лардарна метта дозанаш лардеш ю.\n„МухIажарш арабахар, уьш къехкор, уьш кхерор- иза хилла дIахIоьттина-кх адамаллина гома йолу Евробертан мухIажаршца йолу политика“ аьлла. Ткъа Баьццарчу партин цIарах Европарламентан депутат йолчу Зиппел Биргита немцойн АПА агенталле еллачу интервьюхь элира, дозанаш лардо бохуш вайн коьрта маршонаш йохка йиш яц вайн, аьлла.\nГерманин аьтто бац тIех сов мухIажираш тIеэца\nМухIажарийн терахь ду 38 миллион стаг\nКерла дахар лохуш кхелхина мухIажираш дагалаьцна Европехь\nНохчийн Малхбузе эмиграцин хьалхара тулгIе\nТуск: БIе эзар стаг тIеэца кечъяла еза Европа\nЭзарнаш мухIажираш дIаоьхуш бу Венгрера Германе\nАлсам гIо оьшу мухIажираш тIеоьцучу пачхьалкхашна


Керла митинг хIотто лаам хилла Кациев Хьасан къайлаваьккхина полисхоша\nМагасехь керла митинг хIоттор ю аьлла, оршотдийнахь дIахьедина жигархо Кациев Хьасан дIалаьцна шинаридийнахь йохка-эцаран "Ковчег" гIишлочуьрчу ламаз дечу хIусамчуьра араволучу хенахь. Стенга вуьгу а ца хоуьйтуш, дIавигина иза аьлла, дуьйцу "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденто, гIалгIайн юкъаралхошна тIе а тевжаш.\n"Тхоьгарчу информацица, масех машенашкахь баьхкинера полисхой. Экстремизмна дуьхьало латточу Центрера ду шаьш аьлла хиллера цара, амма кехаташ ца гайтина. Кху беттан 26-чохь хIотто леринчу митингах доьзна иза ларвархьама цуьнга дан къамел ду шайн аьлла хиллера цуьнга", - дийцина "Кавказ.Реалиига" бакъонашларъярхочо Муцольгов Мохьмада.\n"И нах муьлш бара а, йа иза стенга вигина а хууш дац цкъачунна тхуна", - аьлла къамел динчо. ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан зорбанчашца зIе таса аьтто ца баьлла "Кавказ.Реалии" порталан.\nОршотдийнахь гIалгIайн жигархоша шаьш кху беттан 26-чохь митинг хIоттош ду аьлла, хаамбинера.\n"Репрессеш йинчу къаьмнашна реабилитаци ярх" низам тIеэцна рогIера шо кхочучу дийнахь митинге бовла лаам бара церан. Магасехь, йа "Бертан бIавна" хьалха, йа "Ингушетия" телеканална гергахь вовшахкхета сацамбинера жигархоша.\nЦкъачунна Iедалхоша митинг хIотторах жоп делла дац царна.


"ЛартIахь а дац, эрчо а ю". "Idel.Реалии" проектан журналистан кхел хир ю Чебоксарашкахь\nОхан-бутт 07, 2021\nЧебоксарашкахь кхеле хIоттийна "Idel.Реалии" сервисан журналист Комарова Дарья. Иза бехкейо Iедалхошкара пурба доцуш хIоттийначу акцехь дакъалацарна а, цигахь долчух редакцин тIедилларца, хаамашкахь даржорна а.\nРадио Маршо/Радио Маьрша Европа медиакорпорацин (РСЕ/РС) проектан журналистна Комарова Дарьина Зазадокху-баттахь протоколаш караделира, Дечкен-беттан 23-чохь а, 31-чохь а дIаяьхьначу акцешкахь дакъалацарца административан бакъо талхийна аьлла. ТIаьхьо кхин а цхьа протокол яздира цуьнан хьокъехь, 2020-чу шеран Марсхьокху-баттахь Iедалхошкара бакъо йоцуш хIоттийначу митингехь дакъалацарна. Чебоксарашкарчу Ленинскан кIоштан кхелехь Охан-беттан 7-чохь дIахьур ю суьдхойн хьалхара кхеташо.\nБилгалъяьхначу акцешкахь хилла ю Комарова Дарья, редакцин тIедилларш кхочушдеш.\nКху шеран Дечкен-беттан 23-чохь Чебоксарашкахь дIаяьхьна протестан акци Чувашин кху заманан исторехь уггар а йоккхачех яра. Оцу гуламашкахь журналисто йиллина трансляцеш дIакхийхьира.\n"Журналистика - зулам дац, - аьлла Радио Маршо/Радио Маьрша Европа медиакорпорацин президенто Флай Джеймис, журналистна тIехIуттуш.\n"ЛартIахь доцург а, эрчо а ю Оьрсийчоьнан Iелалхоша, шен декхарш кхочушдина, меттигерчу керлачу хаамех дийцина журналист кхеле хIоттор. Кремло жигараллица хьоьху халкъана, муьлхачу хаамийн гIирсашка хьовса а, ладогIа а мегар ду. Журналистика- зулам дац", - аьлла Флай Джеймис шен дIахьедарехь.\nРСЕ/РС корпорацино емалдина Оьрсийчохь "зорбан гIирсийн кхечу мехкийн агенташна" бахархой юкъатохар\nЗазадокху-баттахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн сенаторийн тобано емал йира Кремль, "дешан маршо пачхьалкхо хьашарна", масална далийра Радио Маршо/Радио Маьрша Европа медиакорпорацина беш болу тIеIаткъам, "арахьарчу агентех" лаьтта низам дохийна бохуш. Демократаша а, республиканхоша а динчу дхьахьедарехь - дуьненаюкъарчу гIуллакхашкахула йолчу Сенатан комитетан декъашхоша- билгалдоккху, "арахьарчу агентех" юкъадаьккхинчу низамах пайдаоьцу корпорацин проекташ дIалакъон Iалашонца аьлла.\nШо карадеача Американ векалийн Палатан депутатийн тобано дехар дира пачхьалкхан президенте Байден Джога, Оьрсийчоьнан Iедалхоша РСЕ/РС Радион журналисташна туьйсучу кхерамашна дуьхьал жоп лахьара аьлла.\nИттаннашкахь штаташкахь белхахой а, бIе штатехь воцчу корреспондентех лаьтта маша а болуш, Оьрсийчохь белхаш беш ю оьрсийн маттахь шен контент арахоьцу РСЕ/РС Радион проекташ, шайлахь "Idel.Реалии" а, ишта гIажарийн-башкирхойн редакци а йолуш.\n"Idel.Реалии" а, РСЕ/РС Радион кхийолу проекташ а, шайлахь Настоящее Время телеканал а йолуш, "арахьарчу агентийн" тептаре язйина ю 2017-чу шеран чакхенехь.


Одесса дIа ца луш Iийр юй? ГIалгIайн ницкъхо вер а, Белхароевн гIуллакх а\nБелхароев Ильяс Одессерчу кхелехь, Мангал-бутт, 9-гIа де, 2021 шо\nУкраинехь политикан тховкIело лоьху 33 шо долу гIалгIа Белхароев Илес дIавоьху Оьрсийчоьно. Иза а, цуьнгахьа йолу бакъоларъяран "Правое дело" цхьаьнакхетаралла а тешна ю даймахкахь бехк цунна тIекхоьллина хиларх а, бухайиллина политика хиларх а: Оьрсийчоьнан Iедало БелхароевгIаьрца дузу 2019-чу шарахь ГIалгIайчуьрчу экстремизна дуьхьалоечу центран буьйранча Эльджаркиев ИбрахIим вер. ВорхI шо ду ша Илес Украинехь веха.\nИнтерполехула лохуш волу Белхароев лецира 2021-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь. Мангал-беттан 29-чохь Одессерчу кхело цIахь лаьцна кхобу кеп къастийра цунна. Карарчу хенахь Украинан Инарла прокуратура зуьйш ю цунна экстрадиция ян торуш ду я дац, ткъа ша Белхароевс дехна Украине шена тховкIело ялар, ша Iалашвар.\nОьрсийчоьнан Талламан комитето Белхароев Илес бехкево террористийн тобанехь латтарна а, герзаш лелорна а. Талламчийн версица, цо ша декъахь волчу гIеранца цхьаьна, БатIал-Хьаьжин мурдийн тIеман тобан хьалханчас Полонкоев Хьасана аьлларг деш, 2019-чу шарахь "Глок" тапча а, цунна патармаш а нисдина, дIахьовсийна Оьрсийчу. 2019-чу шеран Лахьан-баттахь оцу тапчанца байъина, боху, ЭльджаркиевгIар – ИбрахIим а, цуьнана ваша, лор Ахьмад а.\nТоьшаллаш "элира-бохура" хьесапехь кечдина ду, низамехь дац талламчаш царна тIетийжар\nДокумент гина волчу бакъоларъяран "Правое дело" цхьаьнакхетараллин куьйгалхочо Михайлик.Олега дийцира Кавказ.Реалиига, беккъа и цхьа бехк бу Оьрсийчоьно Белхароевна тIебаьхьнарг, аьлла. Цо билгалдоккху, оцу хьокъехь "тоьшалла" динарг Махаури Iела цIе йолу цхьа стаг бен цахилар. Ткъа цунна Белхароев Илеса тапча эцна хилар хиина, боху талламо, Хидриев Iалихан цIе йолчу цхьана стагера. Талламчийн версица, Белхароевс а, цуьнца хьошаллехь волчу Толдыев Батыра а цIахьажийна тапча йиттина, ЭльджаркиевгIар байъина ГIалгIайчуьра схьаваьллачу Картоев Къурайша а, цуьнан накъосташа а. "Глок" а, патармаш а Туркойчу кхаьчна юьхьанца, цигара – Украине, Таиланде, тIаккха Москва кхачна, цул тIаьхьа - Картоевн кара, аьлла ду дина "тоьшалла".\n"Тхан тIекхочийла хиллачу бехктакхаман гIуллакхан материалашка дехкина тоьшаллаш "элира-бохура" хьесапехь кечдина ду, низамехь дац талламчаш царна тIетийжар", – билгалдаьккхира Михайлика.\nДоцу тоьшаллаш Оьрсийчохь Белхароевгара етташ, ницкъбеш дохур дуйла а хууш, адвокат а, бакъоларъярхой а Украине къастадайта гIерта бакъдерг. Герз эцар а, лелор а Украинехь нисделла бохуш хиларе терра, Белхароевн агIонан бакъо ю гIуллакх цигахь листийта. Карарчу хенахь Одессера Киев кIошан кхел ю меттигерчу талламан урхалло гIуллакх цаталлар стенца дозу, стенна ца толлу цо Белхароевс герзаш лелийна я ца лелийна аьлла хIоттаделла хаттар луьстуш.\nТоьшалла а доцуш дIавалар\n"Бехктакхаман гIуллакхан материалаша бахарехь, Оьрсийчоьнан урхаллашна хаьа Белхароев волу меттиг. Амма хуъушехь, Украине иза дIа ца воьхуш, Интерполехула лаца кхайкхийна, Минскехь хIоттийначу конвенцица а догIуш, иза воллучу метте дехар хьажочу меттана", - билгалдоккху "Правое дело" цхьаьнакхетараллин Одессерчу векала Яковенко Валерийс бахарехь.\nУкраинехь Белхароев лечкъаш ца ваьхна, цигахь зуда а ялийна, хьалха хиллачо вина кIант а ву цуьнан Одессехь доьшуш, воI волчу кест-кеста йогIу ГIалгIайчуьра беран нана а.\nНКВД-ра, КГБ-ра зеделларг шайга дIаэцна хьийзачу Оьрсийчуьрчу ницкъхоша дийр доцуш хIума дац\nИнтерполехула стаг лаца кхайкхош талламчашна ца оьшу цунна дуьхьал тоьшаллаш дало. Цундела, стаг бехке хилар дIагойтуш ца хьийза, шега иза далур доцундела велла Белхароев Интерполе, оцо гойту Оьрсийчоьнан Талламан комитет харц юйла, тешна ву Яковенко.\n"20 эзар гергга мурд юкъахь волчу БатIал-Хьажин вирдера ву со. 1821–1914 шерашкахь ваьхначу сан цIийнан хьалханчаш кхоьллина вирд ду иза", – элира Кавказ.Реалиига ша Белхароев Илеса.\nШа 2012-гIа шо тIекхаччалц ГIалгIайчохь ваьхна, "Iедало диллина тхан вирд хьийзош кIорда а дина, дIавахана цигара", - боху Илеса.\n"Сан гергарнаш даима баьхна, беха оццу кхерамна кIел, боцу бехкаш кхуьйлу тхуна тIе. Тхан нах хIаллакбар жигардаьккхина 2018-чу шарахь", - дуьйцу цо.\nОцу хьокъехь Белхароевс дагадоуьйту 2018-гIа шо доьрзуш шен шича Белхароев ИбрахIим вер. Ткъа прессо оцу хиламна дуьхьал, бекхамбеш вийча санна дузу ГIалгIайчоьнан "Э" центран буьйранча Эльджаркиев вер а, БатIал-Хьажин мурдаш леца болор а. Амма иза "ФСБ-но кхоьллина" верси ю, боху Белхароев Илеса.\n"Нагахь санна Украинера экстрадици яхь [Белхароев Илесна], иза тешна а хьийзор ву, гIелойийр ю цунна Оьрсийчуьрчу ницкъхоша. Белхороев Илес бехке ву бохург йоккхачу шеконехь хиларна, цунна дуьхьалдаьхна тоьшаллаш вуно ледара гуш хиларна, талламчаш цунах БатIал-Хьажин вирдера террорист ван гIоьртар бу. НКВД-ра, КГБ-ра зеделларг шайга дIаэцна хьийзачу Оьрсийчуьрчу ницкъхоша дийр доцуш хIума дац", – аьлла хета "Правое дело" цхьанакхетараллан лидерна Михайлик Олегна.\nМасал далош, цо дагалоьцу 2018-чу шарахь Украино Оьрсийчоьне дIавеллачу Тумгоев Тимурца нисделларг. Террорхо ву аьлла, 18 шарна набахте хьажийна иза Оьрсийчохь. Гергарчара а, бакъоларъярхоша а леткъамаш бо, цунна етта, гIело йо, бохуш.\nОьрсийчуьра болчу наханна вуно хала ло Украинехь тховкIело. Оьрсийчоьнан, агрессоран, лаамаш кхобуш бо, цо ГIирмина аннекси йиннашехь, Донбассехь гIурт баржийннашехь, цецвуьйлу Чковенко Валерий. ТховкIело еха вахначо чуелла информаци полицин кара а лой, стаг лоцуьйту миграцин урхалло – иза йоккха харцо ю, элира Кавказ.Реалиига бакъоларъярхочо.\nУкраинан президента Зеленский Владимира 2019-чу шеран Гезгмашин-баттахь омра арахецна политика бахьанехь Оьрсийчоьно хьийзочу мухIажаршна Украинан паспорташ далар аттачу доккхуш, уьш Iалашбеш. Амма и документ доцург до Украинан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло арахецначу бакъонаша, боху Одессерчу бакъоларъярхоша.\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин комиссариато къастам бан тарло\nШа хIуманна а бехке вац аьлла хеташ волчу Белхароев Илесна лаьа Оьрсийчуьрчу талламчаша шена тIебаьхьна бехк Украине массо а агIор таллийта. Одессера Iедалхой беке лору цо иза цадарна.\n"Нагахь санна Украинерчу урхаллашна Белхароев Илесца бехк ца карабахь, Минскехь тIеэцначу конвенцин 57-чу декъаца а догIуш, уьш декхаре ю Оьрсийчоьно тIебаьхьна бехк юхататта а, мухIажарна тховкIело яла а", - элира Михайлик Олега.\n"Правое дело" цхьаьнакхетаралло Белхароевца доьзна нийсо ян гIодар доьхуш кехат хьажийна Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин мухIажарашкахула йолчу лакхарчу комиссариатан Украинерчу векале Биллинг Линдхольме, Iа цуьнгара жоп лардеш.\n"Правое дело" цхьаьнакхетаралло шен хенахь тергамехь латтийра Одессехь луьстуш хилла нохчочун Осмаев Адаман дов. Иза бехкевора 2012-чу шарахь Оьрсийчоьнан премьер-министр Путин Владимир вен кечамбеш хилла бохуш. Цхьаьнакхетаралло къахьийгира Осмаевна политикан мухIажиран статус йоккхуш а. Тахана Осмаевн бакъо ю официалехь Украинехь ваха, йиш ю оцу пачхьалкхан паспорт деха а.


" МоттаргIа бен яц Президентан гонера Бакъонийн Кхеташо"\nВевзаш волчу журналисто Шевченко Максима дуьйцу Оьрсийчоьнан Адамийн Бакъонийн Кхеташонах лаьцна\nШевченко Максима ша президентан гонерчу Адамийн Бакъонийн Кхеташонера араволу, аьлла, дIахьедина. Кху беттан 5-чохь (Путина президентан дарж караоьцуш) гIалгIазакхаша Москох протестхошна еттийтар, Iедало иза тергамза дитар цатайна шена, боху цо.\nШен гIулчах лаьцна Шевченкос дийцира "Кавказ.Реалиига".\n"Кавказ.Реалии": Стигалкъекъа-беттан 5-чохь хиллачу, гIалгIазакхашца йоьзначу инцидентаца а дузуш, хьо стенна араваьлла Адамийн Бакъонийн Кхеташонера (СПЧ)? 2012-чу шарахь дуьйна вара хьо цигахь, оцу шарахь а ма хилира и саннарг – етташ дIасалаьхкира президентна резабоцчийн гулам, массех жигархо хьажийра набахте.\nШевченко Максим: ХIан-хIа, иштаниг ца хиллера хьалха. ХIетахь, Зазадоккху-беттан 6-чохь (2012-гIа шо), нах дIасалаьхкира, амма иза динарг Iедалан ницкъаш бара. Амма иштта, муьлш бу а цахуучу ЧОП-хоша (Iедалх боцчу хехоша) полицин гIоьнца Москох юккъехь бахархошна оццул къиза йиттина яцара. Iедало Iаьржа ницкъ (черносотенцаш), тIелатархой юкъабаьхна - иза харцхьа гIулч ю.\n- Цундела ваьлла хьо Кхеташонера ара?\n- Иза хилла ца Iа бахьана, IаьIна, ткъа оцо сакхачийна. Хиллачунна цхьа а реакци яцар, цу тIе. Кхеташоно, даима а санна, ша нахана еттарх лаьцна хаттар дахьийтина, жоп лардеш ю, элира. И санначунна дуьхьал иштта хила ца еза терго. Омбудсмено хатта деза Iедале, Кхеташоно жоп далийта деза.\n- Хьуна хIун жоп дезара?\n- Со Кхеташонан декъашхой гулбаларе хьоьжура. Москох мэр волу Собянин кхайкха везара цига, Росгвардин буьйранча Золотов везара кхайкха, митинг айина волу Навальный кхайкха везара. Стенна ца кхойкху? Иза а вац Оьрсийчоьнан вахархо? Етташ, хьийзийна журналисташ, гIалгIазакхийн хьалханчаш кхойкхур бара-кх. Халкъана иштта луьстийла лаьа. ХIан-хIа, кехаташ дIасакхехьийтича, шен сайта тIехь рогIера дIахьедар дича тоьу Кхеташонна.\n"Iазапна духьалоечу комитетан" куьйгалхочунна, Адамийн Бакъонийн Кхеташонан декъашхочунна тIе баьццара кочалла ("зелёнка") Iанайо – цхьа а реакци яц, Кхеташонан декъашхочо, "Голос" ассоциацин директоро Шибанова Лилияс телефонехула дина конфедициалан къамелаш НТВ-каналехула даржадо – цхьа а реакци яц. Кхеташонан декъашхошна тIе мийраш бетта мега, караIамо мега. Ца лаьа суна цигахь Iан…\n- Ахь боху, Кхеташо адамийн бакъонашна дуьхьалъяьккхина пароди ю, спектакл ю. Даима а дара ишта? Я цхьана муьрехь талхадоьлла хьал?\n- Массех шо хьалха дуьйна, тхоьгара бакъонаш, таронаш дIаяха йолийчхьана схьа. Юьхьанца набахтеш талла ца дахийтира, тIаккха царна тIехьожучу юкъараллин Комиссера аракхийсира Кхеташонан декъашхой, масала, журналист Масюк Елена, бакъоларъярхо Бабушкин Андрей – набахтешкара хьал мелла а тергалдора цара. Бакъоларъярхойн метте набахтийн системехь болхбина нах ховшийна – эхь ду иза.\nТIаьххьарчу заманахь тхо диттане а ца дуьтура набахтешка, веккъа цхьа Кхеташонан куьйгалхо Федотов воцург, тхуна боберийн хIусамаш талла дуьсура, тхо гучудовлале, сихха, гайта кечйора уьш а.\n- Къилбаседа Кавказехь ницкъхошкара юьйлу харцонаш елхайора ахь, журналисташ, Iеламнах байар далхадора, масала, Нальчикерчу ГIаттамехь дакъалаьцна аьлла, лецна кхобучарна тIехIуьттура… Аьтто белирий хьал мелла а хийца?\n- ХIан-хIа, ца белира. Цхьаъ ду дан делларг, иза а со бахьанехь а дац – Дагестанера вице-премьер Исаев Шемал коррупцица доьзна лацар. Таллам хьочара журналист Камалов Хьаьжмурд верна а во иза бехке. Ткъа ас-м кхо шо хьалха, Володин Вячеславехула (президентан администрацин куьйгалхочун гIовс вара иза хIетахь) дIакхачийра президенте Исаев бехке хиларх айса гулдина тоьшаллаш. ХIетахь сан къамел лораза дисира, Путине айсса шозза аьлча, кхозлагIа ца элира ас цунах лаьцна– президент холчухIотто эхь хийтира.\nЦул совнаха, айса президенте дIаделира оьмар кхачаяллалц набахтехь кхаба Нальчикерчу кхело хан тоьхначу Кудаев Расулах лаьцна кехат. Путина хаьттира соьга: иза ларамза нисвелла гIаттамехь? Ларамза ца нисвелла хила а тарло, амма тоьллачу юристо Маысловский Евгенийс хан тухуш хIоттийна сацам абсурд ю, элира ас. Иза дан а ду ишта.\nМасала, Кудаевс полисхо вуьйш дакъалаьцна боху сацамо, амма цо вийна бохучу Iедалхочун цIе йоккхуш а яц. Ша Кудаев ваьхначу Хасанья юьртахь а, гонах а вийна вац стагга а. Ткъа валлалц кхаба набахте хьажийна иза мотт бетта реза цахиларна, тутмакхийн бакъонашкахьа латтарна. Ас ах шо даьлча хаьттира, сан кехатах хIун хилла, ца хаьа, жоп делира суна.\nЦундела сан догдаьлла, со ца теша. Суна гарехь, президент Iехаво, цунна ма-дарра ца девза хьал, цуьнан омранаш кхочуш ца до.\n- Аьлча а, Бакъонийн Кхеташоно хьуна пайда ца беъна-кх?\n- Оцо суна проблемаш бен ца еъна. Карьера лохуш со леллехь, соьга иза ялур яра: хьаькамна бIаьргашчу хьежа, дерриг дика хир ду. Бакъонийн Кхеташонехь хьо велахь, бакъдерг дийца деза, Iедална товш дацара аьлла ца Iаш, хетара суна. МоттаргIа бен яц Президентан гонера Бакъонийн Кхеташо, суна иза ресурс ю моьттура.\nХетарехь, еккъа цхьа медиа ю мелла а ницкъ болуш. Ас Youtube-хь лелочу блоге кхаа беттачохь гулвелла 162 эзар хьажархо. ХIинца со сийсазван гIерта, яц и дийриг ЦРУ, чоьхьара ницкъаш бу. Ас керла видео ешшехь, иза топ-статусе цакхачийта, ца яржийта 7-8 эзар дислайк ("ца тов") хIоттайо.\n- Адамийн бакъонаш талхош юйла президентна дIахоуьйтийла а доцуш, ахь хIун лелор ду? Кавказера хьал тергалдарца беш хилла болх дIахьор буй ахь?\n- Суна хаийтина, Къилбаседа Кавказ кхидIа ас хьеяхь, со лоцур вуйла. ГIур ву со цига леррина, хьовсур вай муха лоцу. Сол а тоьлла нах бу цигахь лецна, чубоьхкина, хIумма а дац со лацарх. Кепаш лело ца воллу со, суо верриг вуьсур ву.\n-Хьо Бакъонийн Кхеташонера араваьллачул тIаьхьа тийсира хьуна кхерамаш?\n- Аравалале дара иза, сайцца хиллачу къамелехь. Со кхеро гIоьртина хила а мега. Вайн-м хIун бала бара царна хетачун! Хьанах кхоьру вай, Дела воцчух, кху Лаьтта тIехь?\n- Кхеташонехь висиний Къилбаседа Кавказера проблемаш гIитто стаг: динца доьзна гIелояр, кхел йоцуш нах байар, лечкъор?\n- И хеттарш массара а санна гIиттадора цигахь, масала, тоьллачу юристаша Полякова Марас, Мысловский Евгенийс.\nСан метте, аьр вай, Курбанов Руслан вахийта мегар ду. Вевзаш журналист, юкъаралхо, дагестанхо, бусалба стаг. Бакъонийн Кхеташонехь цхьа а бусалба стаг вац, Оьрсийчохь уьш 20 миллион белахь а. Мега сан метте гIалгIайн бакъоларъярхо Муцольгов Мохьмад, я Дагестанера журналист-юрист Кадиев Расул, я юкъараллахо Уладиев Сулиман хIотто.\n- Ткъа гуш ма ду Бакъонийн Кхеташо цIарна латтош юйла…\n- Иза-м со ца ларийна хила а тарлой. Ас яз ма дина, хьаьнга и болх бала тарло. Ткъа суна ца лаьа системица болхбан, со саьрмикна тIех герга вахана - иза дан мегаш ца хилла. Я соьга ца далуш хила а мега. Асчул дика и болх бийриг а вала тарло.


Нохчийчуьра дIавахначу кхин а цхьана жигархочо хаамбина, шен гергарнаш лецна аьлла\nГерманехь вехачу Ичкерин адамийн бакъонийн Центран (ингалсан маттахь Human Rights Center Ichkeria) директоро Арцуев Аслана дIахьедина, нохчийн ницкъхоша Нохчийчохь бисинчу шен гергарчех виъ стаг дIавигина аьлла. Кавказ.Реалии портало яздо цунах лаьцна. Хьалхо оппозицин масех блогеро хааме даьккхира, Нохчийчохь беха шайн герагара нах лачкъийна бигарх.\nАрцуевс дийцарехь, ГIуран-беттан 22-чохь цуьнга хаийтина хилла, КIотар-Юьртара а, ТIехьа-Мартанара а цуьнан шичой Абдулмуслимов Хизир а, Аслаханов Селим а, деваша Арцуев Султан а, маьхча Арцуев Муса а полисхоша дIалецарх. ТIехьа-Мартанарчу полицин декъан хьаькам а, ФСБ-н белхахой а бу боху Арцуевс, шен нах дIабигинарш.\nПутинна а, Кадыровна а ша ен критика бахьана долуш уьш лецна аьлла хета Арцуев Асланна. Берлинехь вийна Хангошвили Зеламха вер эвсара таллар тIедожош, акцеш дIаяьхьира цо доккхачу декъанна.\n"Сан гергарнаш закъалтана лецар (дуьххьара дац) - Путинан бандин бекхам бу ас бечу бакъоларъяран а, юкъараллин а болх бахьана долуш. Ас сайна гIо дар доьху сан гергарнаш Iазапех а, цара байъарх а кIелхьарбаха", - дIахьедина Арцуевс.\nНохчийчуьрчу Iедалхоша комментари йина яц махкара бахархой лецарх лаьцна.


Итт гΙалгΙачунна хенаш тоьхна «Невский экспресс» эккхийтарна\nТверь къоштан кхело лаккхара хенаш тоьхна 2009-чу шеран гурахь «Невский Экспресс» цΙерпошт эккхийтарна итт гΙалгΙачунна. Белла дΙабовллалц набахтехь кхаба кхачийна вежаршна КартоевгΙарна – Бисланна а, Мурадна а, Татарханна а, церан гергарчу Аушев Зеламхина а. Кхечу ялханна 7 а, 8 а шераш кхайкхийна.\nБехккъасторхоша чΙагΙдарехь, КартоевгΙар а, Аушев а «Бусулба вежарий» шех олуш хиллачу зуламе тобанехь лелла, иштта герга хилла Нохчийчохь а, ГΙалгΙайчохь а тΙемаш бинчу Тихомиров Александрна а ( Бурятский СаΙидна).\nТалламчаша бакъдо бехкебечара Бурятскийн лаамца Петарбухара Москох лела «Невский экспресс» цΙерпошт эккхийтина хилар. Оцу Ιалашонца Тверан къоштарчу Лыкошино юьрта а баьхкина, цигахь дина, боху, КартоевгΙара а, Аушевс а и зулам.\nДинчу эккхийтарехь велира 27 стаг, 150 некъахо лазийра. 133 миллион соьмана ду, кхело къастадарехь, аьчка некъана дина зе.\n2007-чу шарахь а дира эккхийтар оццу некъа тΙехь. 60 стагна хилира зе хΙетахь. Цунна бехке а вина, 10-ий, 4-ий шерашна набахти кхайкхийра кхечу шина гΙалгΙачунна, Дзахкиев Саламбекний, Хидриев Макшарипаний.


ДаIишца уьйраш хилла аьлла бехкебина нохчий лецна битина Гуьржийчохь\nГуьржийчуьрчу Ахметан кIоштан пхи вахархо шина баттана лаьцна вуьтуш сацам бина Тбилисин кхело. Пачхьалкхан кхерамзаллин урхаллан (СГБ) карабаьхкинера уьш, террорхойн организацехь дакъалаьцна бу аьллачу шеконашца.\nКхелан кхеташо йолаялале хьалха СГБ-но видео яржийра, керла хаьржинчу "Гуьржийчоьнан эмирна" а, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанна а лецначара байIат деш гойтуш. Иштта яржийра шеконашка эцначара "нах беха корпус" эккхийта дагахь къамелаш ден аудио а. Билггал хоуьйтуш дац, стенгахь терроран тохар дан Iалашо хилла церан.\nТалламчашна а, кхелана а мукIарло дан дуьхьало йо чубоьхкинчу Мачаликашвили Мохьмада а, Цатиашвили Юсуфа а, Багакашвили Гамзас а, Кавтарашвили Рамаза а, Маргошвили Рамаза а, тIе ца дуьту цара дохку бехкаш а. Церан адвокаташа бина и хаам журналисташка.\nКегийрхой чохь совцош сацам бан кхелан кхеташо кечлучу заманчохь гIалин кхелан гIишлонна гонах ха дара чIагIдина. СГБ-н иттех гергга салти чу витира герзех вуьзна. Къевлинчу рожехь дIаяьхьна суьдхойн кхеташо а. Кхерамзалла Iалашъярхьама дина ду аьлла, дIахьедира прокуроро, адвокаташ реза боццушехь.\nХьалхо хааме даьккхира, карарчу беттан 24-чохь Гуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллин урхалло гуьржийн ПIаьнгазан чIожехь пхи нохчо лацарх. "Исламан пачхьалкх" (Оьрсийчохь йихкина ю)шех олучу тобанна байIат дина бу бохуш, шеконаш кхоллаеллера царех.


Путинца къамелдина Обамас\nГезгмашин-бутт 05, 2016\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Обама Барака хаамбина, шен «гIуллакхе» къамел хилла Оьрсийчоьнан президентца Путинца Китайрчу G20-нан саммитан кулуарашкахь, шаьш Шемех а, Украинах а, киберкхерамзаллах а дийцира, аьлла.\nТIеман хьал дижор дипломатин новкъадаккха дезаш хилар а хьахош, дипломаташ оцу новкъанна кечбан, Шемарчу машарх дийцарш дIадахьа бартхилла Ханжоу гIаларчу оцу барамехь оршоьтадийнахь шина президентан.\nОбамас гуманитаран кир бахархошна ца кхачийча ца долу, Москохца цхьаьна Демаьшко Асадна дуьхьаллаьттачу «оппозицина» тIе герзаш деттар харцо ю, аьлла Путине.\nУкраинах дуьйцуш, Минскехь машарх бина барт кхочушбан беза, иза кхочушбаллалц «санкцеш Вашингтоно лахйийр яц», аьлла Обамас.\nКибер-кхерамзалла юьйцуш, Оьрсийчоьно а, кхийолчу пачхьалкхаша а интернет-хьостанашаца я кхечу технологешца пачхьалкхашна зен дар шен гIагIанехь дуйла хаийтина Iаьмеркан президенто. «Герзашца къийсадалар» кибер-аренашка доьрзийла ца лаьа Вашингтонна, аьлла Обамас Путине.


Чимаев Хьамзат октагоне юхавогIу хан йовзийтина UFC-н президента\nШвецехь веха нохчийн латархо Чимаев Хьамзат октагоне юхаван тарлу хан билгалъяьккхина UFC-н президента Уайт Дана.\n"Хьамзатах дерг аьлча, ГIадужу-баттахь иза юхавогIур ву аьлла, сатуьйсуш ду тхо. Хьаьнцца а лата бакъо ю цуьнан. Цхьана хенахь Эдвардс Леонца лата декхаре вира оха иза. Амма, гуш ма-хиллара, социалан машанашкахь къийсамаш хиллачул тIаьхьа рогIера цуьнан оппонент хила тарло Магни Нил. Хьовсур ду вай кхин дIа а", - аьллачу UFC-н президентан дешнаш далийна "Чемпион" сайто.\nБайначу беттан 3-чохь Чимаевн тренеро Майкл Андреаса йовзийтинера ша верасалла лелочун летаршна юкъаварах йолчу Iалашонех. Америкерчу Лас-Вегасехь Iамораш дIахьур ду Чимаевс, кху шарахь дуьхьарчу шен октагонехь хиндолчу латарна кечам беш.\nШа Америке дIавахале Чимаев Хьамзата инстаграмера ерриш а аьлча санна, посташ дIаехира, адамийн бакъонаш йохош хиларна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн санкцешна бухахь волчу Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца цхьана даьхна хилла суьрташ а цхьаьна. Амма масех де даьллачул тIаьхьа шен публикацеш юха а дIахIиттийра цо инстаграмехь.


Дечкен-бутт 05, 2020\nТриполи гIалахь тIеман доьшийлина динчу авиатохаро дIадаьхьина лаххара а 30 курсантан дахар, лазийна 33, чIагIдо Либин могашаллин министралло. Тохар дина шоьтадийнахь, дешархой дIагулбеллачу меттигна.\nКъоман Бертан Iедало хиллачу бохамна бехкево махкахь гIаттам айбина хьийза инарла, «Либин къоман эскаран» буьйранча ХIафтар Халифа. Амма цуьнан гоно бакъ ца дина тохар ша дина хилар.\n20I9-чу шарахь ХIафтара коьрта шахьар Триполи яккха ницкъаш хьовсийра. Цуьнгахьа ю Оьрсийчоь, Франци, Мисара, Iаьрбийн Эмираташ. Туркойн парламенто бинчу сацамна ша резайоцийла массарел хьалха хаийтинарг ю Мисара, боху Reuters агенталло.


UFC-н латархо Чимаев Хьамзат емалвина Швецерчу бакъоларъярхоша, Нохчийчу а вахана, мехкан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца суьрташ дахийтарна. Aftonbladet газетано бина цунах лаьцна хаам.\nЗорбанехь бакъоларъярхоша йитинчу комментарешца, регионехь хуьлучух жоьпалла Кадыровна тIехь ду, ЛГБТ-н векалшна тIаьхьа бовларца, нах бойъуш, царна тIехь къизаллаш лелоре кхаччалц.\n"Диктатура ю иза, нах Iадийна", - дIахьедина Amnesty International организацин векало Хеденборг Амис. Цунна хетарехь, Чимаевца кхин дIа йолчу хенахь летар болчу спортхойн репутаци йожа тарло.\n"Нохчийчохь адамийн бакъонашца долу хьал инзаре ду, - аьлла Евразин йозуш йоцучу экспертийн организацин администраторо Букштынович Иннас. – Жигархоша а, бакъоларъярхоша дIахьедо оцу регионехь нах лоьцуш, царна дуьхьал харц зуламан гIуллакхш дохуш, царна тIехь ницкъ латтош хиларх. Де-дийне тхуна гуш ду, хьал оьшуш ду цигахь".\nБукштыновича бахарехь, Чимаев Хьамзатан бакъо ю Кадыровна тIетан, амма цуьнца даьхна суьрташ гича, фанатийн дог дала тарло цунах.\nБритнахочуьнца Эдвардс Леонца шозза а латар юкъахделира Чимаев Хьамзатан: цкъа британхочух, тIаккха Чимаевх коронавирусан ун кхетарна. Эххар а Нохчийчу вахара Чимаев, цигахь шен социалан аккаунташкахь даржийра цо Кадыровца даьхна суьрташ.\nИштта, Швецерчу спортхочо Чимаев Хьамзата Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан карара схьаэцна "Мерседес" машенан догIанаш.\n"Спортан «Ахмат» клубан декаъшхошца цхьаьна оха тIеэцна иза Соьлжа-ГIалахь", - билгалдаьккхина Кадыровс.\nЦунна баркалла аьлла шен инстаграм-постехь Чимаевс а.\nХьалхо а хилла ММА-н спортхо Нохчийчохь. Суьрташ ду даьхна, социалан машанашкахула лелаш, царна тIехь ницкъхойн духар а доьхна, автомат карахь ву Чимаев. Оьрсийчоьнан низамаша доьхку "пачхьалкхан васташ тIехь долу тIеман, къепелатторан, тIехьажаран организацийн духар лело" оцу урхаллашкахь болхбеш боцучарна – административан гIуда ду тухуш, ткъа герз лелорна озаво бехктакхаме.


Популисташна лиинарг чекх ца даьлла Австрехь\nСтигалкъекъа-бутт 24, 2016\nЦхьа минот ца яьллехь, Европехь дуьххьара аьтто-популисте президент кхочуш вара Австрина – меттигерчу ФПОь, аьлча а, шен бусулба динца а, мигранташца а гамонца евзаш йолчу Маьршачу партин кандидат Хофер Норберт. Бутт хьалха дIабаьхьанчу президентан харжамийн хьалхарчу гонехь цу стаго яьккхинера хьалхара меттиг, 35 герга процент харжамхойн аьзнаш гулдарца. Амма цуьнан абсолюте алсамалле кхача ка ца далар бахьана долуш шозлагIчу метте ваьллачу Баьццарчу партин кандидатца Ван дер Беллен Александраца шозлагIчу гонехь и дарж къовса дийзира цуьнан.\nКхин вовшех къаьсташ муха хила йиш ю ца хаъалла бен-бен вара ши кандидат. Хьалхарниг – Хофер Норберт, I970-чу шарахь вина волу жимстаг, шозлагIниг – Ван дер Беллен Александр – 72 шо долу къано. Хьалхарниг ултра-аьтторчу хьежамашца, Цхьаьнакхеттачу Европина а, мухIажаршна а, бусулбачарна а дуьхьал хиларца гIарйаьллачу партин кандидат, ткъа шозлагIниг – Европин цхьаалла лоручу, иза ларйаре кхойкхучу, мухIажаршна кевнаш схьаделларе а, Европин дозанаш ка ма-доллу диллина дитаре а, бусулба динан маршо Австрин конституцехь кхечу динойн маршо санна Iалашйеш хилар диц ца даре а, национализман муьлха а кеп дера емал яре а кхойкхучу Баьццарчу партин векал. Хьалхарниг техникум яккхар бен, кхин Iилман я дешаран кIорге йоцу хабарча, шозлагIниг – университетан профессор, Iилманча.\nИ шиъ сел тайп-тайпана хиларо а, цу шиннах муьлха а харжахь а, Австрин политикан некъан голатохар хазнесанна хийцаяла йиш йолуш хиларо а вуно лакхаяьккхинера харжамашка герга мел гIурту а царна гонахьара интрига. Нагахь санна ша президент харжахь, - ткъа ша тулург хиларх шеко а яц, - ша Австрехь уггаре а хьалха зударша хиджабаш а, никъабаш а лелор доьхкур ду, мухIажаршца долу низамаш чIагI а дийр ду аьлла дIахьедар дира Хоферо, тIаьхьадисинчу деношкахь уггаре а радикале хьежамаш берш а шена тIегулбархьама. Амма гIо ца хилира цунах, хила герга дахнехь а. Хетарехь, цкъа а Европехь цхьанна а махкахь ца хиллачу кепара белш-белшах гIоьртина жамIаш шина кандидато гойтуш хилар кхажтассаран каппаш дIакъовла герга мел йоьлху а гуш дара, экзит-пуллийн хеттамашкахь. Цхьана мIаьргонна аьтто-популист Хофер хьалха волура, I-2 процентана, юха Ван дер Беллен тулура оццу масех процентана. Харжамийн суьйре иштта дIа а йирзира, Хоферан 5I процент, Ван дер Белленан 49 процент хила мегаш.\nКхоччуш массо а кхаьжнаш дагар дина оршотан сарахь бен хуийла доцуш, вуно боккхачу сингаттамехь бара шинна а кандидатан агIончаш. Ткъа сарахь пхиъ даьлча, вовше кхаьънаш даха буьйлабелира Баьццарчу кандидатан агIончаш – официалан жамIа схьакхайкхина, вайн президент Ван дер Беллен Александр ву бохуш. Бакъду, ах процент герга бен а, аьлча а 30 эзар алсамох бен аьзнаш ца кхаьчнера цунна Хоферна чул.\nКхеташ ма-хиллара, Австрехь беха нохчи а бара хазанесанна саготта, харжамашкахь Хофер толахь шайн кхолламаш муха хир бу ца хууш. ХIунда аьлча, бусулбачаьрга а, тIебаьхкинчаьрга а цабезам хилла ца Iаш, къаьстина нохчийн къоман вочу агIор цIейоккхуш хазахеташ цуьнан Маьршачийн парти хиларна массарна а кхеташ дара, дика болх нохчашна аьтто-популист президент харжахь хир боцийла. Австрерчу нохчийн юкъараллин жигархочунна Исханов Хьусейна дика хаьа, хIун кхерам бара меттигерчу нохчийн диаспорина тIехIоьттинарг, нагахь санна Хофер Норберт хаьржинехь.\nИсханов Хьусейн: „Цу националистийн партин лозунгаш ерриш а тIебаьхкинчу нахана дуьхьал хьовсийна яра. Къаьстина нохчийн буьйцуш вара и Хофер а, цуьнан партин куьйгалхо Штрахе а. Кхузахь тIебаьхкина тайп-тайпанчу къомах болу нах белахь а, амма царе юккъера нохчи багара охьабохкуш бацара. Цундела хазнехсанна гIочу дер дара вайн къомах болчу нехан хьал Австрехь“.\nПрезидентан дарже аьтто-популист Хофер Норберт ца ваьллехь, амма чекхбевллачу харжамаша гайтина, Австрехь мел кIезга а ах къам аьтто-популистийн хьежамаш боькъуш хилар. Цундела хIинца -м уьш Iедале ца баьхкинера аьлла паргIат бовла мегар дац нохчи аьлла хеташ ву Исханов Хьусейн, цара шайн боларш а, шайн цхьадолу леларш а хийца ца хийцахь, нохчийн цу махкахь хиндерг муьлха а Iедал коьрте дагIахь а хаттаме хир ду.