Журналист лаьцна Iедалша Бакохахь\nГезгмашин-бутт 18, 2013\nАзербайджанехь Iедалша лаьцна возуш воцу журналист «Вайн некъ» цIе йолчу газетан корреспондент Хашимли Первез. Цунна бехке дуьллуш ду, бакъо а йоцуш, наркотикаш а, герз а латтор. Полицино Шинарин дийнахь талламаш бина журналистан Бакохахь йолчу хIусамехь.\nХIара бутт болалуш Human Rights Watch олучу дуьненаюкъарчу организацино бехке дира Азербайджанан Iедалш, махкахь президентан харжамаш тIекхочуш а болуш, цигарчу режимана дуьхьал болу нах охьатаIо гIертарна.\nТкъа Марсхьокху-баттахь Amnesty International организацино критика йира Азербайджанан Iедална, оппозицин жигахой цхьацца бахьанаш а кхуллуш лийцарна. Президентан харжамаш хир бу цу махкахь тIебогIучу беттан 9-чу дийнахь.


По чеченскому языку - нохчийн мотт г1иллакхийн хьоста, Сочинение\nПо чеченскому языку — нохчийн мотт г1иллакхийн хьоста\nметки: Чеченский, Хилалахь, Садол, Хиларкхиндол, Хилый, Хиларш, Хилар, Адмашца\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.Озда стаг, ша цхьанне а гуш ца хилча а хуьла оьзда.\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.Озда стаг, ша цхьанне а гуш ца хилча а хуьла оьзда.Оьздангалла пхеа декъе декъа мегар ду:\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.Озда стаг, ша цхьанне а гуш ца хилча а хуьла оьзда.Оьздангалла пхеа декъе декъа мегар ду:адмашца оьзда хилар\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.Озда стаг, ша цхьанне а гуш ца хилча а хуьла оьзда.Оьздангалла пхеа декъе декъа мегар ду:адмашца оьзда хиларкхиндолу чохь садолу х1уманца оьзда хилар\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.Озда стаг, ша цхьанне а гуш ца хилча а хуьла оьзда.Оьздангалла пхеа декъе декъа мегар ду:адмашца оьзда хиларкхиндолу чохь садолу х1уманца оьзда хилардала мел кхоьллина чохь садоцу х1уманца оьзда хилар\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.Озда стаг, ша цхьанне а гуш ца хилча а хуьла оьзда.Оьздангалла пхеа декъе декъа мегар ду:адмашца оьзда хиларкхиндолу чохь садолу х1уманца оьзда хилардала мел кхоьллина чохь садоцу х1уманца оьзда хиларша кхоьллинчу Делица оьзда хилар\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.Озда стаг, ша цхьанне а гуш ца хилча а хуьла оьзда.Оьздангалла пхеа декъе декъа мегар ду:адмашца оьзда хиларкхиндолу чохь садолу х1уманца оьзда хилардала мел кхоьллина чохь садоцу х1уманца оьзда хиларша кхоьллинчу Делица оьзда хиларша шен дег1аца оьзда хилар.\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.Озда стаг, ша цхьанне а гуш ца хилча а хуьла оьзда.Оьздангалла пхеа декъе декъа мегар ду:адмашца оьзда хиларкхиндолу чохь садолу х1уманца оьзда хилардала мел кхоьллина чохь садоцу х1уманца оьзда хиларша кхоьллинчу Делица оьзда хиларша шен дег1аца оьзда хилар.Собаре, къинхетаме, хьанал кхуьу оьзда стаг.\nОьздангалла и адмийн коьрта г1иллакхех цхьаъ ду.Озда стаг, ша цхьанне а гуш ца хилча а хуьла оьзда.Оьздангалла пхеа декъе декъа мегар ду:адмашца оьзда хиларкхиндолу чохь садолу х1уманца оьзда хилардала мел кхоьллина чохь садоцу х1уманца оьзда хиларша кхоьллинчу Делица оьзда хиларша шен дег1аца оьзда хилар.Собаре, къинхетаме, хьанал кхуьу оьзда стаг.Нахана а, Далла а, шан шена а гуш долу оьзданггали васт — цхьаъ хуьла оьздачу стеган.\nСочинение ешначех суна угар дукха еза книга\nТелевизор чохь гаррий, хьайн б1аьргийн нуьрца гаррий цхьаъ ца хиллера. Б1аьргашна хьалха х1оьттина сурт цхьа туьйра, цхьа г1ан дара. Суна моьттура: « ... басарш дара бецашна юккъехь даьржина, сирла басарш 1енийча санна. Дукха генахь йоцуш лаьтташ яра базанийн жима хьун. Ма ирс ... мохе, я т1еман ирчалле гор ца х1оттаделлера. Цхьа воккха стаг санна, доьналлех дуьззина, шен дахарехь дуккха ирча киртигаш ...\nМуха хила веза бокъ волу нохчи\nМуха хила веза бокъ волу нохчиНенаца йоккха доьзалхочо жималлехь дукхайолу хан. Доккха дакха лоцу нохчийн сийлахьчу нанас доьзаллехь бакъболу нохчийн к1ентий кхиош.\nМуха хила веза бокъ волу нохчиНенаца йоккха доьзалхочо жималлехь дукхайолу хан. Доккха дакха лоцу нохчийн сийлахьчу нанас доьзаллехь бакъболу нохчийн к1ентий кхиош.Воккхачуьнца г1иллакхе волуш, жимачуьнца собаре солуш хуьла нохчи к1ант.\nМуха хила веза бокъ волу нохчиНенаца йоккха доьзалхочо жималлехь дукхайолу хан. Доккха дакха лоцу нохчийн сийлахьчу нанас доьзаллехь бакъболу нохчийн к1ентий кхиош.Воккхачуьнца г1иллакхе волуш, жимачуьнца собаре солуш хуьла нохчи к1ант.Г1онна мохь баьлча сихало накъост хила бакъволу нохчийн к1ант. Диканехь-г1онехь а цхьатерра дакъа лоцу нохчийн к1анта.\nМуха хила веза бокъ волу нохчиНенаца йоккха доьзалхочо жималлехь дукхайолу хан. Доккха дакха лоцу нохчийн сийлахьчу нанас доьзаллехь бакъболу нохчийн к1ентий кхиош.Воккхачуьнца г1иллакхе волуш, жимачуьнца собаре солуш хуьла нохчи к1ант.Г1онна мохь баьлча сихало накъост хила бакъволу нохчийн к1ант. Диканехь-г1онехь а цхьатерра дакъа лоцу нохчийн к1анта.Массо а цу х1уманна ши да ву – иман а, кхетам\nДош лардо шеен нохчийн к1анта. Юачуьнца оьзда хуьла и.ШЕн къоман а, шеен махка а 1у ву и. Хьаналчу балхахь къа хьегарца садоккху цуо мехка дахар.\nпо чеченскому языку «Родной язык-моя гордость\n... «…Шен махке болу бакъ безам, шен матте бацахь, маь1на долуш бац!» Сайн сочинении ерзош суна дало луур дара вайн сийлахьчу яздархочо, поэта Мамакаев Мохьмада ненан ...\nПо чеченскому языку «Родной язык-моя гордость»\n... махке болу бакъ безам, шен матте бацахь, маь1на долуш бац!» С айн сочинении ерзош суна дало луур дара вайн сийлахьчу яздархочо, поэта Мамакаев Мохьмада ненан ...\nАвтор ларйоцуш ца дов д адахнарг\n... историн хиламех лаьцна ю нохчийн вевзашволчу поэтан Арсанукаев Шайхин «Тимуран тур» цIе йолу стихашкахь повесть. ... Нохчийн истори евзачарна бевзашболу и хиламаш Арсанукаев Шайхис исбаьхьаллин дешнашца буьйцу, ткъа исбаьхьаллин дош синхаамашна ...\n... басарш дара бецашна юккъехь даьржина, сирла басарш 1енийча санна. Дукха генахь йоцуш лаьтташ яра базанийн жима хьун. Ма ... «Э-е-ее-е-й!»- аьлла мохь тоха лууш, цхьа тамашийначу, цкъа суна ца девзачу синхаамаша д1алецира со. Оцу аьхначу х1авао лахдира ...\nСочинение по чеченскому языку «Родной язык-моя гордость\nСочинение По чеченскому языку "Родной язык-моя гордость"\nСочинение Неидеальные сочинения по русскому языку, написанные на максимальный балл\nСочинение Сочинение по английскому языку семья моего друга\nСочинение Конспект по русскому языку «Живописец русской старины» (Подготовка к сочинению по картине А.П. Рябушкина «Свадебный поезд в Москве».)


"Къинхетам" бинчул тIаьхьа вайна ши ваша\nЛахьан-бутт 10, 2015\nНохчийчуьрчу Iедалан хаамийн гIирсаша юкъараллехь юкъ-кара гIардоккху мехкан куьйгалхочунна кIело а йина, иза вен гIерта нах гучубаьхна олий. Цунах гIеххьачул шоу а йо. И тайпа рогIера зулам Iорадаьккхина, куьгбехкенаш, къинхетам а бина, маьршабаьхна, аьлла дIакхайкхийна хIинца а.\nЦхьана ницкъаллин структуро а,Iедалан хьукхмат урхалло а,я хаамийн гIирсаша а Iорадоккхуш дац байначу беттан 28-чу дийнан буьйсанна чу а лилхина, Устрад гIаларчу МуслиевгIеран доьзалера тIеман барзакъ дуьйхинчу наха ши ваша лаьцна дIавигар.\nХIетахь дуьйна ши кIира гергга хан яьллехь а шайн шина кIантах ИсмаIалх, Исхьакъах а хилларг хууш бац церан цIераниш. Цара гIо-накъосталла дехначул тIаьхьа кегийрхой доьза бар хааме даьккхина «Мемориал» центран бакъонашларьярхоша.\nЛаьцна дIавигна пхи де даьлча, кху карахьболчу Лахьанан-беттан 2—чу дийнахь, кхечаьрца цхьаьна и ши ваша гайтина телевизионехь, мехкан куьйгалхочунна талор дан лийринчу тобанна юкъахь хилчаха.\nМассара а тамаше а хеташ,цакхетарца тIеоьцург ду, эзарниш бахархошна ган а гуш, дуьйцург хаза а хезаш, шена вон дан, бале бовла арабевллачу кегийрхошна къинтIера а ваьлла, Кадыров Рамзана гечдина хиллар.\nБакъду, гечдинехь а, и къинхетам бина кIира сов зама яьллехь а, бакъоларьярхоша билгалдаккхарца, ши ваша цIийнах кхетта вац хIинца а.\n«Телевизионехь гайтинчу сюжетан юьххьехь Кадыровс ша массарна гечдо, уьш массо цIа а гIур ву элира. Цу чохь мел гайтина кIант шайн-шайн цIа вирзина, цхьа ИсмаIал а, Исхьакъ а воцург… Нагахь санна, лецнарш мукъабаьхнарг мехкан куьйгалхо хилар хьесапе эцча, цуьнан аьллар –луур кхочуш ца до аьлла а хетало.\nТIаккха цунна а ца хууш,мичахь ву а ца хоуьйтуш, чохь валлош нисло МуслиевгIеран ши кIант».\nЦу кепара Iорадаьккхина цунах шайна хетарг «Мемориал» центран говзанчаша. Бакъонашларьярхоша а, гергарчара а дийцарца, зударий а балийна,шайн доьзалш а болуш, наха диканний бен хьаха а ца веш, ваьхна хIинццалц Устрад-ГIалара Муслиев ИсмаIал а, Исхьакъ а.\nУьш бевзачара даре дарца, Далла Iамал чIогIа еш, суьпа ши стаг а хилла и ший а. Лаьцна дIавигна ши кIира дуза герга дахнехь а, кхиберш мукъа а баьхна, ши ваша хьуламехь латтор дазделла гергарчарна хьовх, юьртахошна а. Цара сатуьйсу ши кIант мукъаваккхаре.\nКарладаккхархьама аьлча, официала кхайкха а деш, мехкан куьйгалхочунна дуьххьала тIебазлуш бац кху шарахь Iожаллин кхерам. Кху шеран юьххьехь, Соьлжа-ГIалин Октябар кIоштехь, мехкан куьйгалхо вогIу волчу метте бомба юллуш ларамаз эккхийтар а нисделла веллера Теркйист кIоштера кхо жима стаг а.\nАла дашна, цаьрца хьасане а, чукаре а юкъаметтигаш лелийна масех кегийрхой, цIерачарна мичахь бу а хууш, тIекхача таро а йоцуш набахти чохь бу.\nСтенга бахана вежарий МуслиевгIар?


ХIирийн бусалбанийн урхаллин куьйгалхочун шкафа тIехь молханаш карийна\nЛоьрел хьалха а лелхаш, дарба лело гIертахь...\nКъилбаседа ХIирийчохь кест-кеста девнаш дуьйлу медикашний, коронавирусах цомгуш болчу нехан гергарчарний юкъахь. Шайн нахана шайггара дарба лелодо доьзалхоша, къийсало лоьрашца хааршца, "оьшу" молха лазархочунна дала гIерташ.\n"Кавказ.Реалиига" дийцира республикерчу клиникан хIусамерчу медика оцу хьокъехь. "ХIинцца, деношкахь, вайн муфтийн шкафа тIехь молханаш карийна", бохура зудчо. Муфтийс Гацалов Хьаьжамурда аьлла лоьрашка, шена гергарчара деана молханаш, "уьш дика ду бохуш а хезна".\nКъовсаме дохкуш нисло тайп-тайпана молханаш – уьш механа деза хиларна, лоьраша ца детта, олий, шеко кхоллало нехан. Иштачех ду "Актемра". Цунах лаьцна информаци каро хала дац, молха 15 шо хьалха дуьйна а арахоьцуш хилла ду. Иммунодепрессантех ду иза, энашна тухуш. Масала, РИА "Новости" агенталло яздарехь, "Актемра" молхано "ша дика гайтина коронавирусах цомгуш хилларш тобеш".\nХIирийн жигархочо Акоефф Алинас шен фейсбукехь боху, дарбан хIусамашкахь дац оьшу молханаш, уьш деза ду, лоьраша цомгушчийн гергарчаьрга доьху, эций, уьш дар. Юьйцург яра хIо лучу аппаратах йоьзна йолу исбаьхьаллийн лицейн директоран гIовс Кибизова Светлана. Машанера йоза дIадаьккхира ши-кхо сахьт даьлча: молха гергарчара хьехна хиллера.\nРеспубликан клиникан коьртачу лоьро Митциев Астана дIахьедира, дац коронавирусана дуьхьал лело молха, ден дарба а ду хIоразза а шен-шен кеп йолуш, аьлла.\n"Билггал коронавирусана Iаткъамбеш долу молха дац. ТIаьххьарчу хенахь даьржина леладо ‘Актемра’. Иза тхоьгахь ду. Амма лан хала препарат ю иза. Цо могашаллина доккха зулам дан а тарло. Иммунодепрессор ю иза. Цо иммунитет малйо. Адаман хьоле а ца хьожуш, вай иза лелийча, дегI вирусна духьало ца ялуш диса а тарло ", - билгалдаьккхира Митциевс.\nЛелачу хабарша бестийна молханийн мехаш. Гергарнаш шайн нехан могашаллина сагатдеш хиларх пайда а оьцуш, "коронавирус эшочу мехех" доккху ахча кхачийна 200-400 эзар соьме, боху лоьро.


Исламан Нур - Свет Ислама - 143-гIа дакъа\nВовшахкхетча, вовшашка куьйгаш далар суннат хилар, иштта юьхь екхаелла хилар а, дикачу стеган куьйгах барт баккхар а, (дезарна а,) къахетарна а шен берана барт баккхар а, цIавоьрзуш волучу некъахочунна мараэккхар а, амма корта таIор дика цахилар\n885. Абу ал-ХаттIаба КъатIадата дийцина: «(Цкъа) аса Анасе (АллахI реза хуьлда цунна) хаьттира: «АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) асхьабаша (салам лучу хенахь) вовшийн куьйгаш лоцурий?». Цо жоп делира: «ХIаъ»» (Бухари: 6263).\n886. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Тхо долучу) йеменхой баьхкиначу хенахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Йеменхой баьхкина шуна, вовшашка дуьххьара куьйгаш делларш бу уьш»» (Абу Дауд: 5213, иснад «сахьихь» йолуш хьадис ду хIара).\n887. Ал-Барра а (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АлахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шина бусалба стага, вовшах а кхетта, вовшийн куьйгаш лаьцча, - церан къиношна, билггал, гечдеш ду, уьш вовшах а къастале хьалха» (Абу Дауд: 5212).\n888. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цхьана стага хаьттира: «ХIай, АллахIан элча, тхоьх цхьа а охьатеIа везаш вуй шен вешина я доттагIчунна дуьхьал кхетча?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делира: «ХIан-хIа». (Оцу стага) хаьттира: «Цунна мараэккха а, цунна барт баккха а оьший?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делира: «ХIан-хIа». Оцу стага юха а хаьттира: «Ткъа цуьнан куьг лацар?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делира: «ХIаъ» (Тирмизи: 2729, цо аьлла хIара «хьасан» даржехь хьадис ду).\n889. Сафван бин Iассала (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «(Мухха а цкъа) цхьана жуьгтичо аьлла шен накъосте: «И пайхамар волучу вахийтахь вайша». Цул тIаьхьа шеа АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а веана, исс бIаьрла билгалонех лаьцна хаьттира цаьршимма».\n890. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) цхьа хьадис дуьйцучу юккъехь аьлла: «Тхо пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIедахара, цуьнан куьйгана барт а баьккхира оха» (Абу Дауд: 5223).\n891. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) Зайд бин Хьарис Мединате вухавирзира. АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) сан хIусамехь а волуш, цо неI туьйхира. Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (неIарехьа сихвелира), шена тIехьа шен бедар а текхош, цунна мара а кхийтира иза, цунна барт а баьккхира цо» (Тирмизи: 2733, цо аьлла хIара «хьасан» даржехь хьадис ду).\n892. Абу Заррас (АллахI реза хуьлда цуна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шега элира аьлла: «ХIуъа хилча а (ШарIо) магош долу цхьа а (дика) хIума тидамаза ма дуьтийла ахьа - хьайн вешина тIекеречу (елакъежначу) юьхьаца дуьхьалкхетар и делахь а» (Муслим: 2626).\n893. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Хьасибан кIант АкъраI волучохь Iелин кIантана Хьасанна (АллахI реза хуьлда цаьршинна) барт баьккхича, АкъраIа аьлла: «Боккъалаъ, итт кIант ву сан, амма аса (цкъа а) царех цхьанненна а барт баьккхина бац!». ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Ша (кхечаьрца) къинхетаме воцучух къинхетам бийр болуш бац»» (Бухари: 5997, Муслим: 2319).


Жи, дохкархой, мархий цIай долча хана оаша ца яьккхар яц шоана… — Сердало\nМарха дастара цIай хьатIадеча геттара гIадбахе, из дездеш хул дунен тIара беррига бусалба нах. Къаьстта гIалгIаша чIоагIа айдаь леладу из гIулакх. Ма дарра леладеча хоза цIай да из. БIарчча шера цунга хьежаш багIараш а хул, цу деношка шоашта сакъердар духьа. Цунгахьа аьттув болаш а боацаш а хул нах, хийлавар Iомуству цу цIайво. ТIаккха массехк бутт боаккх сага ше хьерчадаь декхараш дIатокхаш, цох вала ца могаш.\nХьалхарча шерашка санна укх шера а мархий бутт хьахилчахой кхайкадеш да бутт чакхбаллалца, къаьстта мархий цIай гарга гIертача деношка хIаьта а базарашка, тикашка дохкача хIамаех маьхаш тIа ма тоха, яхаш. Хьалха дIадахача шерашка санна дукха деце а, укх шера а хIанзле маьхаш тIадийттад наха хIамаех, башха дац тIадувхаду барзкъа дале а, дуа хIама дале а. Геттара цIайн дIагаргагIертача кхы мел тIатохаргда ховш а дац. Дохкархой мархий беттаи, цIайнеи, е нахаи сагота бац аьнна хеталу цу суртах, доххьал шоай кисаш Iалашде мара. Цу хана чухь адам массадолча хIамангахьа эргдоалаш хилар бахьан долаш леладу цар из.\nУкх деношка леткъаш бар нах Буро тIа, Нальчике, Шолжа-ГIалий тIа дехачул дукхагIа дех Наьсарен базар тIа хIамаех ахча яхаш. Из гIулакх тохкаш хиннад тхо наха дувцар бокъонца бакъдий хар духьа. Хьокхама доаладича цхьан мугIарах чакхваьлча цига дехачул дукхагIа дех дехьарча мугIарах латтачар. ДукхагIа маьхагахьа къоастам бар сом, хаьс да. Къаьстта помидор, нарс, кхор, Iаж маьха къоастам боккхагIа болаш ба. ХIанз лохе таблица йоалаергья вай уж маьхаш белгалдеш.\nПомидор – 80 сомагара 160 сомага кхаччалца маьхаш долаш я.\nБанан – 100 сомагара 140 сомага кхаччалца.\nКлубника – 140 сомагара 180 сомага кхаччалца.\nКхор – 120 сомагара 180 сомага кхаччалца.\nАпельсин – 100-120 сом.\nПерсик – 200 сомагара 250 сомага кхаччалца.\nIаж – 80 сомагара 180 сомага кхаччалца.\nНарс – 40 сомагара 110 сомага кхаччалца.\nГуржий боал – массанахьа 200 сом.\nШоколадни конфеташ – 250 сомагара 450 сомага кхаччалца.\nБежана дулх – 280 сомагара 310 сомага кхаччалца. (Укхаза мах хьалха ше хиннача тайпара латт, кхы хувца ца луш).\nДIахо йолча, наха наггахьа мара хоатташ йоацача хIамаех дукха техадац ахча тIа. Геттара айдаь маьхаш тIатехараш наха дукхагIа дIаийдеш дола хIамаш да. Буро тIеи, Шолжа-ГIалий тIеи, Нальчикеи цу массайолча хIамаех вайцигарчул 30-40 сом кIезигагIа дех. Цхьаькха цхьа хIама да сакъердаме, вай мехкарча тикашка мах дикка лохагIа ба базар тIарчул. Ер аз дувца хьал базар тIа доаллар май бетта 30-31 денош да.\nБазара юкъе гIолла чакхвоалаш хилча, наггахьа раьза боацача истий къамаьлаш хоз – эцархой а, дохкархой а. Царех яр моша хIама эца ена ТIой-Юртара Маднат: «КIир хьалха помидорехи, Iажехи 80-100 сом мара дехацар. ХIанз дерригача дунен тIа дукхагIа уж кхаьчача Iобала безаш бола мах 100-140 сом ба. Укх гIулакха тIахьожаши, укхаза сагота волаши саг вац. Иштта хур хургда, хиннар гургда аьлча мо да укхазара гIулакх. Къа ма дий наьха, ахчаш мичад дезар Iалаш де».\nЦо из яхе а шийдар дувц дохкархочо: «Оаха нахага низагIа хIама эца яхац, нагахьа санна кхычахьа кIезигагIа дехе цигара хьаэца, тхога бала а ца бахьаш. Тха фу бехк ба, тхо а да-кх нах санна тхоай дезал кхаба безаш», — шоаша маьхаш айдар къайла ца хьош из харца ца лоархIаш ба дохкархоех цхьабараш. Духхьал дуача хIамах а доацаш тIадувхадеча барзкъех а техад йоах маьхаш тIа. Бакъда цига со нийсвеннавац, цудухьа цох хIама яздиц оаха.\nМарха Дала къоабала долда вай, хьийга хало Дала маьле йойла, дехка а даста а, ер ха, ди юха маьрша доаг1алда вайна. Кхаьбача мархах хинна маьл бовргбоацача тайпара ер тIадоагIа цIай дIачакхдаккха Дала хьаькъал, сабар лулда вайна.\n← Къаман аьттув лийха саг\nМарха дастара загат доаккхаш деш дола ният →


ГIажарийчоьнца дипломатин юкъаметтигаш дIахедийна Кувейтан Iедалша\nГIажарийчоьнца дипломатин юкъаметтигаш дIахедийна Кувейтан Iедалша. Цул хьахлха изза дина Саудин Iаьрбийн пачхьалкхо а, Бахрейна а, ТехIранехь дуьхьалонан акцин декъашхоша Саудин векалаллина тIелатар дар бахьана долуш. ГIажароша и тIелатар дира Саудин Iаьрбийн пачхьалкхехь шиIатийн дешна стаг шейх Намра ан-Нимра вер бахьана долуш. Иза кхел йина вийна Саудин Iедалша, терроризмана юкъахьакхавелла ву аьлла. Цу шейхаца цхьаьна вийна кхин а 46 стаг.\nСаудин Iаьрбийн пачхьалкхо дIахедийна шен ГIажарийчоьнца хилла йохка-эцаран уьйраш. Шина пачхьалкхана юкъахь лелаш дац кеманаш.\nСаудхошна тIехIоьттина масийтта Африкера а, Гергарчу Малхбалера а пачхьалкх. Цхьаьнакхеттачу Къамнийн Организацин кхерамазаллин кхеташоно емал дина Саудин векалланан тIелатар дар. Цо кхайкхам бина ТIехIране дипломатин миссеш эвсараллица ларъяхьара аьлла.\nСаудин Iаьрбийн пачхьалкх суннатхой беха коьрта мохк бу Гергарчу Малхбалехь, ткъа ГIажарийчохь Iедалехь ю шиIатийн режим. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацино а, Iамерко а, Туркойчоьно а кхайкхам бина сатухуш хила аьлла.


Исламан Нур - Свет Ислама - ТIулгаш кхийсар дуьйцу дакъа\nТIулгаш кхийсар дуьйцу дакъа\n638. Ибн Iаббаса а, Усама ибн Зайда а (АллахI реза хуьлда царна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Жамра ал-Iакъаба тIулгаш кхийссалц йолучу юккъехь хаддаза «лаббайк» бехира» (ал-Бухари: 1686).\n639. IабдуллахI ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «ХьажцIа - шена аьрру агIор а, Мина тогIи – шена аьтту агIор а нислучу кепара дIа а хIоьттина, цул тIаьхьа бIогIамна тIе ворхI тIулг а кхоьссина, тIаккха элира цо: «Иштта кхийсира-кх уьш шега «ал-Бакъарат» сурат доссийначо (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)» (ал-Бухари: 1749, Муслим: 1296).\n640. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гIурба дечу дийнахь делккъалц кхийсира тIулгаш, ткъа диссиначу деношкахь – делкъал тIаьхьа» (Муслим: 1299).\n641. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) гуттар а герггарачу бIогIамна кхуссура ворхI тIулг аьлла дийцина, хIора тIулг мосазза кхуссу АллахI а вазвеш. ТIаккха лахенгахьа кхаччалц хьалхахьа а таьIий, шен юьхь къилбехьа а ерзош дIа а хIуттий, вехха АллахIе доIа деш лаьттара иза, стигала хьала шен ши куьг а айдой. Цул тIаьхьа юккъерачу бIогIамна тIулгаш кхуьйсура цо. ТIаккха, аьрру агIор а воьрзий, лахенгахьа кхаччалц хьалхахьа а таьIий, юха а къилбехьа а воьрзий, стигала хьала шен ши куьг а лоций, вехха АллахIе доIа деш а лаьттий, цул тIаьхьа лахенгахьара дIа тIулгаш кхуьйсура цо тIаьххьарачу бIогIамна, цунна уллохь саца а ца соцуш. Цул тIаьхьа и меттиг дIатосура цо, ала а олуш: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) оцу кепара деш гина ву-кха со» (ал-Бухари: 1751).\n642. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Я, АллахI! Къинхетам бехьа кортош бошучарех!». Наха элира: «Месаш яцъечарех, хIай, АллахIан элча!». Цо юха а элира: «Я, АллахI! Къинхетам бехьа кортош бошучарех!». Наха юха а элира: «Месаш яцъечарех, хIай, АллахIан элча!». КхоалгIа элира цо: «Месаш яцъечарех а» (ал-Бухари: 1727, Муслим: 1301).\n643. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Зударшна тIехь дац - кортош башар, зударшна тIехь дерг – месаш яцъяр (хадор) ду» (хIара хьадис Абу Дауда: 1985, далийна, дика «хьасан» иснад а йолуш).\n644. IабдуллахI ибн Iамр ибн ал-Iаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «ДIасакъаьста хьаж дечу хенахь АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дуккха а хаттарш дира. Цхьана стага хаьттира: «Суна ца хаьара, ткъа гIурба деле хьалха корта баьшна аса?». Цо жоп делира: «Кхераме хIуммаъ дац! ХIинца юха де ахьа гIурба». Веана кхечу стага хаьттира: «Суна ца хаьара, ткъа тIулгаш кхийсале хьалха гIурба дина аса?». Цо жоп делира: «Кхераме хIуммаъ дац! ХIинца юха кхийса ахьа хьайн тIулгаш». Муьлххачо а, хьажан тIедахкарех муьлхха а цхьа тIедиллар хьалха-тIаьхьа даьккхина дар нисделла шен аьлла, хаьтича, цхьа жоп лора цо: «Кхераме хIуммаъ дац! КхиндIа де ахьа»» (ал-Бухари: 83, Муслим: 1306).\n645. Ал-Мисвар ибн Махрама (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен корта а башале хьалха гIурба а дира, изза де аьлла шен асхьабашка омра а дира цо» (ал-Бухари: 1811).\n646. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь аша тIулгаш кхийсинехь, кортош а даьшнехь - шуна магош ду хаза хьожа йогIург хьакхар (тохар) а, иштта дерриге а бухадиссинарг а, зударий боцург» (хIара хьадис далийнарш Ахьмад а: 2395, дийициначеран гIийла зIе а йолуш, Абу Дауд а: 1978).\n647. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Ал-Iаббас ибн Iабд ал-МуттIалиба АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), Минахь а ца йоккхуш, буьйса Маккахь яккха бакъо ялар дийхира, хIунда аьлча цунна тIехь хьажошна хи мийлорна декхар Iуьллура. Ткъа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) и дан бакъо елира цунна» (ал-Бухари: 1634, Муслим: 1315).\n648. Iасим ибн Iадис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) эмкалийн Iуйшна Мина тогIехь буьйса цаяккха бакъо елира. Амма цо цаьрга омра-м дира: гIурбанан дийнахь тIулгаш кхийса, тIаьхьадогIучу дийнахь шина денна догIу тIулгаш цхьаьний а кхийса, Мина тогIера дIадоьлхучу дийнахь а кхийса тIулгаш» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 4/450, Абу Дауд: 1975, ат-Тирмизи: 955, ан-Насаи: 5/273, ибн Мажа: 3037. Оцу тIе ат-Тирмизис а, ибн Хьиббана а бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n649. Абу Бакара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гIурба дечу дийнахь хутIба дира тхуна» (Аа-Бухари: 1741, Муслим: 1679).\n650. Сарраъ бинт НабхIана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «ГIурба диначу дийнал тIаьхьарачу дийнахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хутIба дира тхуна. Цигахь элира цо: «Ташрикъ денойх юккъера де дац, ткъа, хIара?..» (ХIара Абу Дауда: 1953, дика зIе а йолуш, далийна деххачу хьадисан дакъа ду).\n651. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шега элира аьлла: «ХьажцIенна гонаш дахар (тIаваф дар) а, ас-Сафанний, ал-Марванний юккъехь дIасаидар а кхачам болуш ду хьуна хьаж дан а, Iумрат дан а» (Муслим: 1211).\n652. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIаваф ал-ифада ворхI го тосучу хенахь, цкъа а чехка гIулчаш йохуш (йорт эцна) ца вахара» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 14133, Абу Дауд: 2001, ан-Насаи: 2/460, ибн Мажа: 3060. Ткъа ал-Хьакима: 1/475 бакъ хьадис ду аьлла хIара).\n653. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Хьаж дечу хенахь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ал-Мухьассаб олучу меттехь делкъан, малхбузан, маьркIажан, пхьуьйра ламазаш а дина, цул тIаьхьа кIеззиг дIавижира. Цул тIаьхьа (говрана я эмкална) тIе а хиъна, КаIба йолучухьа а вахана, цунна гонаха тIаваф дира цо» (ал-Бухари: 1764).\n654. Салима (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Абу Бакар а, Iумар а (АллахI реза хуьлда цаьршинна) ал-АбтIахь олучу меттахь сецира (хIара хьадис далийарг Муслим ву).\nИштта Iурвас дийцина: «Iайшат (АллахI реза хуьлда цунна) ал-АбтIахь олучохь саца а ца соцура. Цо олура: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цигахь сецнера, хIунда аьлча цигара кхиндIа новкъа вала аьтту болуш долун дела» (ал-Бухари: 1765, Муслим: 1311).\n655. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «ЦIано йоьхна зударий боцучу массо а нахе дина омра дара: хьажцIенна тIаваф дай бен дIамагIо аьлла» (ал-Бухари: 1755, Муслим: 1328).\n656. IабдуллахI ибн аз-Зубайра (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХIокху сан маьждигехь дина ламаз - муьлхха а кхечу маьждигехь диначул а эзарза дезах ду, ал-Масжид ал-хьарам (дихкина маьждигехь) доцург. Ткъа дихкиначу маьждигехь дина ламаз - сан маьждигехь диначул а бIозза дезах ду» (ХIара хьадис далийнарг Ахьмад: 4/5. Ткъа ибн Хьиббана: 1620 бакъ хьадис ду а аьлла хIара).


Туркойчоь вовшахбоза йоллу Iаьржа а, Мармаран а хIордаш\nШоьтадийнахь Туркойчоьно белхаш болийна Iаьржа хIорд Мармаран хIордах бузу харш доккхуш. Пачхьалкхан исторехь уггаре йоккха инфраструктурин проект ю иза. Болх болор даздечу барамехь дакъалаьцна Туркойчоьнан президента ЭрдогIан Реджепа, хаам бо "Анадолу" агенталло.\nХорша цIе хир ю "Истамбул", Босфоро боххьу пайда бохьур бу цо, белхаш берзо дагахь ду туркойн Iедал 2028-чу шарахь. Мах бу юьхьарлаьцначу проектан 15 миллиард доллар.\nДукха хенахь дуьйна ши хIорд вовошахбоза лаам бара ЭрдогIан Реджепан. Кеманаш шо шаре мел долу сов алсам лела Босфор-хидоькъе гIеххьачул мукъаяьккхича, дахар аттачу дер ду уггаре ширачу туркойн гIалин Истамбулан, элира барам дIахьош президента ЭрдогIана.\nОцу юкъанна, харш диллийта реза бац Истамбулера дуккха а бахархой, экологаш - жил-Iалам талхарна кхоьру.\n45 километр деха а, лаххара а 240 метр шуьйра а хир ю керла хидоькъе. Цунна тIехула дуьллур ду машенийн ялх тIай. Царех цхьаъ ду шоьтадийнахь дан долийнарг. Ша харш даккха долор ду 1,5 шо даьлча.\nШакъаьстина, дуьненаюкъарчу низамашца дозу гIуллакх ду "Стамбул" хидоькъийлах хьакхалуш: дуккха а юристашна гарехь, Босфорехула Iаьржа хIорда чу доьлхучу юьстахарчу мехкийн хинкеманаша хьочу кирна а, Iаьржа хIорда чохь йоккхучу ханна а туху дозанаш (Монтрён конвенци) деттар дац керлачу хорша чухула лелачу хинкеманашна.


10 декабря в 11:03 (2009 г.)\n«Шайх Мансур» – дахаран зилаш «ПаргIатдаккхаран тIеман гоьваьллачу цхьана баьччанах – цIеяхханчу имам Мансурах лаьцна дийца хьожур ву со. Ма хуьллу цIена дийца»... – аьлла долало Мусаев Iалавдин дийцар, ша арахецначу «Шайх Мансур» аьлла йолчу киншки тIехь. Коьртачех хаттар ду Iалавдис волалушшехь вайна довзийта леринарг: «Муха кхоллало импереш?». Юха, цунна жоп лоьху иштта: «Даккхийчу дитташа синтарийн мутта санна, кегийчу дуккха а тукхамийн дахаран муттанаш, кхолламаш дIа а худуш кхоллало-кх. Цу тIе оцу хьаштана юккъе озийна долу дерриг халкъаш данне а реза ца хуьлу, вуно боккхачу мехкан дегIах дIаэ. Уьш тIаккха, герз карахь цунна дуьхьал гIовттуш меттигаш а йогIу, нуьцкъала импереш, шаьш олалле лаца гIиртинчара бохург дан дезаш а хуьлуш». Шен Iалашонан ойланаш юьххьехь кхидIа а йосту яздечо, вайн само тIаьхьало йоллуш хиларе сатесна а хеташ: «Халкъаш паргIатдахаран къийсаман турпалхойн дуьненахь массо хенахь а мах хадор тайп-тайпана хилла. Уьш аьшнаш бина талорхой, гIаттамхой хилла бохуш, лакхарчара «акхарой» ю бохуш дестош дийцина цара лелийнарг. Уьш емалбина тIех сиха хилла бохуш (шайчара, шайн хьекъал тоьлла аьлла, хетарца болчара – Т.С.), собаре а хилла, дийцарш дарца шайн Iалашоне кхача лууш ца хилла бохуш». Цу тIехь, кхайкхийна йолчу Iалашонехь ма яздарра, гойтуш ду оцу стеган дахар а, цу заманахь цунна гуонаха хIоьттина хилла хьал а. Дуьйцуш ду цухенахьлера оьрсийн самодержавин шатайпана хилла йолчу политикех, цара Кавказехь нехан мехкаш дIалуьйцуш дIахьош хилла йолу, цу тIеман куьйгаллин белхан методех а, кепех а. И ша дерриг гойтуш ду шуьйрачу, дIадаьллачу тIеххолчу хьесапан барамехь тидамца чулоруш церан хилла йолу тIеман идеологи, арахьарчу политикан цхьамогIа гIирсаш а. Иштта аьлча, яздеш верг лаам болуш ву-кх бакъдолу сурт хIотто, цу, чIогIа чолхечу хьолехь хIоьттина хилла долу сурт Къилбседа Кавказехь, къаьсттина Нохчийчохь. Иштта хоуьйту яздечо: « Кху киншкин автора шен декхар лору нохчийн Алда юьртахь вина а, кхиъна а, шен мохк паргIатбаккхарехьа болу къийсам кхуззахь дIаболийна а волчу – Ушурмин бакъдолчунна мелла а герга долу васт кхоллар. Оцу къийсамо дерриг дуьненна а вовзийтира иза Къилбаседа Кавказан халкъийн баьчча а, турпалхо а волу имам Мансур санна».\nСелхана айхьа хIун дина хьуна ца хиъча, тахана хьайгахь долчун цIе а хьуна къаьсташ яцахь, кхане хьан хир а юй-те? Хьан дахар ма ду иза, ахь хьаьддий-веддий кхобуш долу. Тахана санна кхана а луур ма ду хьуна ваха. Вала ма ца лаьа цхьанна а. Тоьлларг, гIолехь мел дерг ма деза хьанна а. Амма мичара дер ду иза хьуна и дахар дихкина делахь, хьо тешна вацахь, кхана сахилча, Iуьйранна хьо ваха дагахь араваьлча, хьуна я дуьне ца карадахь, хьан хьажаюккъе лаьцна «Iалашо» а хилахь. Хьоьга хIумма а хоьттуш ма ца ваьлла хьо хIокху хене а. Хьуна хьо вехаш хеташ хьуна гушдерг, дIа ладоьгIча – гIан карош. ХIара киншка язйинчо хьо самавоккхур ву хьайн Iехаваларх, хьайна ву моьттург хьо вацарх. Кху киншки тIехь само йолчунна дуккха а пайдехь хабарш карор ду Нохчийчоьнан дIадаханчух, кхул хьалха хьан-хьанна а девзаш хилла доцу. Цара дикка новкъа воккхур ву хьайн халкъан маршонан дуьхьа тIеман баьчча хилла лаьттина стаг мелла а алсам вовзарехь. ТIаккха, шеко йоцуш, хьуо а вевзар ву-кх хьуна, кхечу, дикчу агIор. ХIокху Iалавдина вайга дан хIара дика къамелаш карийна оьрсийн исторически кехаташ тIехь, шаьш Iалашдеш долчу церан архивашкахь. Иштта, дуккха а хьостанашкара тIекхача а, деша а аьтто баьлла хаамаш хиларна.\nГазета тIехь дукха дуьйцур дац ахь, тIаккха, и киншка ешар тодеш ас кхидIа а шун тидам сацор бара оцу киншкин гочдарна тIехь. Иза хIинца оьрсийн маттера вайн матте яьккхина хилар кхоаца тIеэцна. Цу тIехь къахьегна ву гочдархо Дадаев Сайд-Хьасан.\nВайн муха ду: иза нохчийн маттахь елахь, цхьа неха хеташ, дIа тIехьажа карх а ца долуш. Амма, хIоккхеран йоза деша чIогIа бIегIийла а ду, маттана говза а ду. Цхьа ша тайпа аттачу хоршехь яздина хIара йоза гочдархочо. Кху киншки тIехь дукха дешнийн кхетамаш бу оьрсийн маттара: социальни, тIеман, политикин, Iер-дахаран; адамийн гергарлонийн, юкъаметтигийн. Уьш, атта хьесап дарца, ойлаярна кхин ницкъ ца хуьлуш, паргIат васт-суьртийн болх дIахьо-кх ахь. Хьалха Европехь, ислам дин довзале, шозза луьйчуш хилла бах нах. Бер да ма динна – цкъа, иза керста динехь хичу таIош; шолгIа – керла доьзал кхуллуш. Цунна а дайна, нохчашлахь хаало шайн дахарехь цкъа я шозза вайн маттара хIума схьаоьций тIехьожуш. Ешар коьрта а дац церан. Хьалха тIехьожу иза, ша нохчи хилар юьхьтIе Iуьттуш хилча; юха, цхьаволчун шолгIа тIехьажар нисло нехан наха и нохчи къам дуьненахь долчарех тоьлла къам ду аьлча, иза а ма ву цу къома цIе лелош; дозаллах дIахьакхавалар ма ду са карзахе хуьлуьйтуш, – кхидIа, ша валлалц, даима а ша нохчи хилар цхьанна хьалха бехке лоруш. Массара лоьхуш долу бахьана, иза, нохчийн маттахь хIума еша гIортар тера ду – китайн маттара иероглифаш йовзарх. Бакъду, хIара киншка еша хьо волавелча дицлой хуьлу хьо, айхьа йошург нохчийн матте гочйина хилар. Гочдархочо шортта къахьегний тосало хьуна масех могIа дIабешча, васт-сурт хIоттар хьайна атта карийча. ХIинцца охьаюьуллу ас хIара боххушехь, хьо гена ваьлла патарш доьшуш, карара дIацахецалуш, караво хьуна. Чулацам цецвоккхуш пайдехь нисбелча муххале а. Суна моттарехь, боккхачу тидамца хIара йоьшур ю историца гIуллакх долчара а, нохчийн маттаца гергарло дезачара а; нохчийн схьабовлар, церан Iер-дахар, къаьсттина вайн, оьрсийн юкъаметтигца бала кхочуш болчара а.\nАс вайн массеран цIарах баркалла эр дара Мусаев Iалавдина, хIоккхул керла хаамийн хьоста вайна довза аьтто бинчу а, вайн дукхавезаш волу вайн къомана юьхькIам болу, Шайх Мансурах бакъдерг схьакхачорна а. Цунна тIаьххье декъалван а лаьара гочдархо Дадаев Сайд-Хьасан, цо кху новкъахь баьккхинчу кхиамца. Кхин цхьа хьоста са дели нохчийн мотт кхиарехь. Юха а, дагадаийта лаьара суна, лаахь сан кхайкхам а бу-кх хIара, вай нохчийн мотт ца бийцарх, цу маттахь киншкаш ца язъярх, я язйинарш ца ешарх вай Далла хьалха къила-м гIур дац, амма Цу АллахIана хьалха а деза ду-кх Цо хьайга белла мотт ларамца тем беш лелабар, Цо хьайга делла токхе латта хама беш леладар, Цо хьайгахь латтош долу хьоста пайденна дерзадар, хьайна а, хьайн къомана а, хьо волчу умматана а. Тахана хьайнаг дезаш хьо вацахь, кхана нехачуьнан а лерам бийр бац ахь. Безам боцчохь, лерам боцчохь АллахI а вац, нагахь санна хьо и дешнаш дош хеташ вацахь. Дешначу наха дуьйцу, Дала аьлла бохуш: - Хьо, сан лай, эхь-бехк хеташ вацахь, ахь хьайна луъург лелон мегар ду хьуна.


Оьрсийчоь -- Сочи йозанна уллехь хатт бу, Сочи-гIалина уллера Роза Хутор курортана уллерчу Эсто Садок эвлан йистехь, Чиллан 2, 2014\nОьрсийчуьра политикан хьолан куьзга санна лору Малхбузерачу тергамхоша цигахь кеста дIахьон долу Олимпикан ловзарш. Цу пачхьалкхарчу коррупцийн а, адамийн бакъонаш хьешаран а, Iедалан сонталлийн а масалаш го царна цу спортан хиламехь.\nНемцойн канцлер Меркел Ангела Сочерчу Олимпикан ловзаршка йоьду я ца йоьду бохург хIинца билгалдаьлла дац, и ловзарш дIадоладала масех де бен ца дийнехь а. Амма Берлинерчу Малхбалера Европа талларан Iилман юкъараллехь Оьрсийчуьра хьал дийцаре дан гулбелла хиллачу тергамхошка хаьттича, цара, шеко а йоцуш, Меркелна Соче ма гIо, аьлла хьехар дийр дара.\nХьун хьал ду Оьрсийчуьрчу политикехь? Муха тIеэца йогIу и пачхьалкхе дуьненан юкъаралло а, пачхьалкхийн куьйгалхоша а? Мича тIегIанна тIехь ду цигахь адамийн бакъонаш ларйар а, юкъараллин кхиина хилар а? Цу хеттаршна жоьпаш лаха гулбеллера Малхбалера Европа талларехь тоьлла Iилманчаш а, политологин говзанчаш а немцойн коьртачу шахьарехь. Кхин башха да воккхавен жоьпаш дацара цара цу хеттаршна делларш.\n„Халкъ Iедална дуьхьал, Iедал хьалкъана дуьхьал“ - иштта лара мегар ду Оьрсийчохь кху тIаьхьарчу ткъех шарахь лаьтташ долу хьал“, - элира вевзаш волчу немцойн Оьрсийчоьнах аналиста Шредер ХIанс-ХIеннинга. Берлинерчу „Iилма а, политика а“ цIе йолчу фондан белхало волчу цунна хетарехь, и тайпа Iедалий, халкъий вовшашна бIостанерачу позицешкахь хиларо оьрсийн юкъараллехь цкъа а ца туьйш болу гамонан, кхераман а синхIоттамаш латтабо.\nБакъду, и синхIоттамаш дукхахьолехь лечкъина, гуш боцу, я политикийн маттахь аьлча, латенталле хуьлу. Цундела лору Шредера оьрсийн къам цкъачунна шайн махкахь Украинерчух терра йолу Майдан хIоттон гуьнахь доцуш.\nНемцойн dpa агенталло баржийначу хаамашца, вевзаш волчу аналиста тиламе диллира, тIаьхьарчу ткъех шарахь Оьрсийчохь цхьа а хIара бу аьлла хьахон йиш йолу шуьйра халкъан гIаттам хилла ца хилар, Iедало мел нехан маршонаш ехкарх а, уьш гаррехь цуо хьешарх а. Политологна хетарехь, цуьнан бахьана халкъо шен долара куьйгаллин архаш Iедална дIаяларехь лаха догIу.\nТкъа куьйгаллерачу Iедалхоша цунах шуьйра пайдаоьцу. Бакъду, бохуш дийцира цуо, нагахь санна Путина куьйгалла динчу хьалхарчу бархI шарахь цу стеган харизма а, цуьнан амалш а, леларш а, цуо дIахьочу автократаллин политикца цхьаьна, мелла а дика жамIаш гойтуш хиллехь, - масала, могIарерачу бахархошна иза товш, я бахархойн экономикан хьелаш мелла а гIолечу дохуш, - тIаьхьарчу заманчохь цунах кхин башха гIуллакх ца хуьлу. Цундела Кремл, лаахь а, ца лаахь, керла некъаш ца лехча ца йолу, къам шена дуьхьал ца далийтархьама.\nКесталгIа дIайолалуш йолу Олимпиада а, масех шо даьлча Оьрсийчохь дIахьон йолу футболан дуьненан чемпионат а оццу Iалашонна лелош хета аналисташна Кремлан дайша- адам цу хIуьц-пуьцолгашца цхьана ханна мукъане а Iехон а, нехан шайн къомах а, пачхьалкхах а долу дозалла алсамдаккха, цхьана муьрана цу халкъан тидам политикан хьелашна тIера дIа а айбеш.\nЦунна тIетайра лерина Москохара цу форумехь дакъалаца веана хилла волу профессор Загорский Андрей а. Москохарчу МГИМО институтан дуьненаюкъарчу юкъаметтигийн кафедрин куьйгалхо волчу цунна хетарехь, Евробертан куьйгалхошна юккъехь ша Путинца цхьана тIегIанна хIоттон кийча а, цуьнца доттагIаллин юкъаметтигаш лелон лаам болуш цхьа а стаг ца хиларо шина агIонан юкъаметтигаш кхин а холчу йоху.\nИза вуно дика гойту кху деношкахь схьадоьллучу Олимпикан ловзаршка ван реза хилла кхиинчу Малхбузерачу пачхьалкхийн куьйгалхойх наггахь стаг а ца хилар. „Путин диктатор ву“, я „Оьрсийчохь демократи яц“, цундела ца догIу тхо цига ала царех цхьа а ца хIоттахь а, амма уьш Соче ца бахкаро гойту церан таханлерачу Оьрсийчоьне болу бакъболу хьежам, аьлла хеташ бара Берлинехь гулбелла хилла тергамчаш.\nСочи - Оьрсийчоьнан куьзга


Колонешкахь гIелоеш яьхна керла видеош гучуяьхна Gulagu.net проекто\nКрасноярскерчу номер 1 йолчу туберкулезан дарбан цIийнехь ницкъбеш яьхна керла видеош Iораяьхна бакъоларъяран Gulagu.net проекто, хаамбо "Север.Реалии" портало. Проектан керлачу информаторо дахначу кIиранах Франци дехьаяьхначу къайлахчу сервисан (ФСБ) а, таIзар кхочушдаран федералан урхаллан (ФСИН) а къайлахчу архивера дуьххьарлера видеош ю уьш.\nВидео тIехь гуш ду, тIеIаткъам беш, етташ, сийзазвеш кхозлагIчу тутмакхна тIехь дан дезарг шина тутмакхна хьоьхуш ФСИН-н белхахоша. ТIаьхьо жимстаг валаво царна тIе, ФСИН-н белхахочун тIедахкарш цунна тIехь кхочушдо тутмакхаша.\nGulagu.net проект кхоьллинчу Осечкин Владимира дийцарехь, оцу чохь хIоттийначу камере къизаллаш лелош дIа ца яздайтархьама, цхьахволчу тутмакхо дIаяржайо гоьнаш а, юргIанаш а.\nИштта бакъонашларъярхочо чIагIдо, камера чохь чиркхан серло а лахъеш хиларх - оццу Iалашонашца. Оцу юкъанна колонин белхахой камера чу богIу, амма сацон ца хьовсу хуьлуш дерг.\nЭха сахьтехь дIаязйинчу видео тIехь го, тутмакх корах чу вужуш. Бакъоларъярхоша чIагIдарца, ша шена тIе куьйгаш дахьар дацара иза.\n"Тхан кара кхаьчначу материалан цхьа процент ца кхочу публикаци ю хIара", - дIахьедина проектан авторо.\nГIуран-беттан юккъехь бакъонашларъяран Gulagu.net проект кхоьллинчу Осечкин Владимира хаам бира, оьрсийн колонешкахь тутмакхашна тIехь ницкъбарх, шинарин дийнахь шен информаторан Оьрсийчуьра араяккха аьтто баьлла керла видеоархив шега кхачорах. Осечкина дийцарехь, 2016-чу шарера 2019-чу шаре кхаччалц Красноярскан а, Приморскан а кIошташкарчу а, Забайкальерчу а колонешкахь дIаязйина хилла 200 гигабайт видеош ю диска тIехь.\nГIадужу-баттахь, хьлхо Оьрсийчуьра дIавахначу Осечкина, дIахьедира шен кара видеоархив кхаьчна хиларх лаьцна, колонешкахь чубоьхкина нах хьийзош якьккхина йолу. Иза цуьнга елла ФСИН-хь хьалха болх беш хиллачу Савельев Сергейс. Юьйцурш ю 40 сов гигабайт видеош. Осечкина дийцарехь, цара "гучудоккху Оьрсийчуьрчу набахташкахь лелаш ФСБ-н а (Оьрсийчоьнан кхерамазаллин сервис), ФСИН-ан а (Федералан таIзарш кхочушдон сервис) агентийн "зондеркомандаш" хилар, кураторша тIедилларца чубоьхкинчу нахана гIело еш а, ницкъбеш а лелаш йолу.\nАрхиван цхьа дакъа зорбанан гIирсашкахь даржийна, иштта видеош дIахьажийна Iазап лелор юхатохаран Европерчу комитете. Архив зорбане яьккхича Талламан комитето долийна масех бехктакхаман гIуллакх, ткъа ФСИН-ан куьйгалхочо Калашников Александара дитира шен дарж.


ГIадужу-бутт 02, 2016\nКху деношкахь юха а доллу дуьне цецдоккхуш дуьйцу «Финанс» журнало хIоттийначу рейтингехь уггар бехаш болчу бизнесхойн могIарерчу «Альянс» мехкадаьттан компанин президентан Бажаев Мусан йоI бизнесхочун Мамакаев Алиханан кIанте 20 миллион сом делла гIабали йоьхна маре яхарца, оллаллин Монакохь церан хIоьттина той а цхьаьна емалдеш.\n«Дахаран Генаш» рогIера программа юьллу шун кхеле.\nСоциалан машанашкахь а, цIе яьккхинчу хаамийн гIирсашкахь а хIинц-хIинцца дуьйцучуьра тийнера гIалгIайн хьоладас Гуцериев Микаила шен цхьаъ бн воцчу кIентан ловзар дерзорах.\nНускалан кучах 25 миллион сом деллий, Малхбузера артисташ кхойкхург 3 миллион евро ахча даьллий, доллу ловзарх 76 миллиард сом даьллий,цул а, гIоле дацара, шен махкарчу мискачу нехан хьашташна доьхкинехь, бохуш,кеп-кепара бехкаш дохуш.\nЮха а кар-кара оьцуш дуьйцу социалан машанехь… Чохь Iен хIусамаш йоцуш дуккха а нах бу Нохчийчохь бехаш, тахана хIара яийча доьзална, кхана хIун дер те а бохуш, дукха бу иштта цомгуш, амма ницкъ ца тоьаш молха-дарбане кхача…\nДика ду адамашлахь ишта къинхетамалла хилар, цхьана агIор.\nВукху агIор диллича, палс мел бу хеца ког, дайша ма аллара, хIораммо а шайн таронашка хьовсий дерзадокх дика а, вуон а.\nВай тахана тергоне эцнарг кхи ду…зуда ялорехь, ерзорехь европахойн гIиллакхашка вайн къам дерзарх.\nТоххара, масарна а дага а догIуш, зуда ялийна жимстаг шен дех-ненах, луларчу баккхийчарех лечкъий, царна дуьхьал ца хIуттуш кIиранашкахь Iара. Иштта йоьIан а дара шена тIехь цхьацца мехал ламасташ нехан цIентIе яхарехь.\nОцу беркатечу гIиллакхийн тоьшаллаш далийра тхуна махкарчу бахархоша. Соьлж-ГIалахь юрист ву Майрбек. Тоххара къеначо а, хьоладас а ловзарш дIадахьаран барам мухха хиллехь а, ца хьоьшура боху цо дайн гIиллакхийн некъаш.\nIусман: «Тоххара зуда ялочу хенахь вайн нохчийн Iадаташца, гIиллакхашца чекхдолура, хIинца санна еза ялош яцахь а, гIийла, миска велахь а, гIиллакхаш лардора хьалха.\nЗуда яло де тIекхачале дуьйнна, и ялош волу кIант лечкъаш дара шен дех, ненах, воккхачу вешех. Зуда ялийначул тIаьхьа цхьа хан яллац гучу ца волуш, лечкъаш лелара. Цул тIаьхьа дена-нанна и доьзалхо гучувоккхуш шатайпа ламаст дара…»\nВеданан лаьмнашкарчу МахкатIерачу яхархочо-пенсхочо Зулпаа а дийцира тоххара мел экама лардора шайлахь нохчалла, иштта дагахьбалламца хIоттийра тахана лела доьлла, шена товш доцу сурташ а.\nЗулпаъ: «Хан йиллинчул тIаьхьа, йоI оцу нехан долахь санна лоруш яра тоххара. Кхечуьнга дIа хьажа а, ирахьIен яха а бакъо яцара цуьнан. Дех, вешех лечкъара хан йиллинчул тIаьхьа. КIант а лечкъара. Хаза а дара.\nНесо ара а йоккхий, къайлах бартбой, дIайохуьйтура йоI маре, нус яцахь, йишас. ХIинца маьттаза даьлла! Ши бутт хьалха, чохь болчарна-м хIунда дуьйцура, йоллу юьртана хууш хуьлу. Бутт хьалха гIабалеш кхоьхьуш, бедарш оьцуш, «маре йоьдуш ю» бохуш, и дуьнене а доккхий, оцу телефонашчухула «хаза юй сан коч» бохуш, дIаса суьрташ кхоьхьуьйту.\nУьйтIа машенаш хIиттайой, боллу замой керта а хьийзаш, деца-ненаца гIиллакх ца лоьруш…и кеп ледара хета суна чIогIа».\nИ дерриг цатовш, шен дагчохь хуьйдуш Iачу Зулпаа дагадаийтира, дуьххьара доьзалхо дуьненчу ваьлча, дайн Iадаташкара къоначу дас-нанас лардинчу ламастех а.\nИ дерриг а шо шаре довш, модера долуш делахь а, жимма дегайовхо ю цуьнан, суьпаллехь къам чIагIлуш хиларан.\nЗулпаъ: «Бусулбалла дIа ца дайна вайн къомера. Марха а кхобу, ламаз до, ХьаьжцIа а боьлху, амма гIиллакхаш дIадевлла. Бераша а, кегийчара а Далла Iамал йо, динца чIагIбелла, делахь а малбелла гIиллакхаца. И хIун ду ца хаьа суна! Вай бехке дуй те аьлла хета суна цунна».\nАс йовзийтина ойланаш, шуна ма гарра, могIарерчу нехан яра.\nХаа лиира, хIун боху те довш лаьттачу ламастех тIекхуьучу тIаьхьенна къоман мотт, оьзда гIиллакхаш лардар хаздеш, цу тIехь саццаза къахьоьгучу наха.\nИштта гIайгIане шен ойланаш йовзийтира Нохчийчохь гоьваьллачу этнографа Хасиев Сайд-Мохьмада.\nХасиев: «Вайна юккъера эхь-бехк дIадалар ду кх и! Оьрсийн ду ламаст цхьане дIа а боьлхий, нускал схьа а даладой, ЗАГСе а боьлхуш, цхьана стоьлан гонах дерзош.\nИзза ду кх вайга кхаьчнарг а тахана. Вайн юкъаметтигаш йохоррий, деца-ненаца долу иман дIадакхарррий ду иза. Мел а, цхьа Iесалла хета суна иза. Къонах дена-нанна хьалха гучувуьйлуш, цхьаьна суьрташ дохуш, цхьа светски пачхьалкх хуьлуш лаьтта кх кхунах».\nХьал, соьца къамел динчу Хасиев Сайд-Мохьмада ма бохху, ши ког дIа хецна, воьлхучохь делахь а, нохчийн олигархо Бажаев Мусас шайн ловзаргахь йинчу харжан гонах дийцарш марсадевлла.\nХьарам шаьш даьккхинчу ахчанах тамаш байта санна, стенна лелайо и кепаш, боху цхьаболчара.\nДуьнено тамаш а бийр бара, нахера баркалла а, Делера ял а хир яра, нагахь санна БажаевгIеран йоьIан гIабалех деллачу 20 миллионах мисканаш бузийнехь боху вукху декъо.\nВовшашца йохье а буьйлуш, къовсам бу хьоладайшна юкъахь дIахьош, хьенан гIабалин юх еха ю, хьенан шуьнехь хьеший алсам бара, боху кхолгIачара.\nАмма ца хеза дуьйцучарлахь довш лаьттачу гIиллакхашна орца доьхучийн аз.\nНийса хета те, нускалца цхьаьна зудаялийначо суьрташ дохуш, уьш социалан машанашкахь шайн агIонаштIехь даржор?\nДех-ненах ца къехкаш, той доьдучу юкъанна хIусаман баьрччехь кIант хиина Iер а?\nДоьзал кхоллабалар къоман Iадаташа ма хьоьхху ца хилча, хирий те церан тIаьхье а дуьненан боларца йогIуш а, къоман кхане кхио торуш а?


Пермь гIалина гергарчу Сарс эвлахь таллархочун тоьпаца школе веанчу 12 шо долчу кхиазхочо шозза герз тоьхна хилла тховх а, пенах а. Регионерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххоша бинчу хаамца, иза дIалаьцна. Лазийна, вийна стаг а вац оцу инцидентехь.\nДоьшийлехь урокаш йолаялале хьалха кхийсарш дуьйлалучу заманчохь 300 дешархо а, 30 хьехархо а хиллера школехь. Шайн лаамехь гIишлочуьра арабевллера уьш.\nРБК-н хаамашца, школан директоран аьтто баьллера зеназа 6-чу классан дешархочуьнгара герз схьадаккха. Цо бертавалийнера кхиазхо шен кабинетчу ваийта а, герз схьадала а. Регионан Iедалхоша тIечIагIйира и информаци. Герз детта бахьана даьлла хила тарлора, школехь иза хьийзорна.\n"Интерфаксан" хьастано дийцарехь, дешархо тилкхаза лелаш хиллера. Ша герз деттачу заманчохь уьйр йоцу къамел динера цо, ткъа лоцучу заманчохь мохь биттинкера "Делан пурбанца" лелаш вара ша бохуш, дийцина агенталле къамел динчо. Берийн психиатрин экспертизе хьажор ву лаьцна ялхолгIачу классан дешархо.\nТаллархочун карабин шен дегара эцна хиллера кIанта. Ден цIартIехь дIаязйина ю иза официалехь. ТАСС агенталлан хьасто хаам барехь, герз диттинчу кхиазхочунна дуьхьал доккхур дац бехкзуламан гIуллакх.\n2018-чу шеран ГIадужу-беттан 17-чохь аннекси йинчу ГIирмин Керчь гIалахь 18 шо долчу студенто Росляков Владислава герз диттира политехникан колледжехь. 21 стаг вийра хIетахь, ша тIелеттарг а цхьаьна. Доьшийлехь дукха нах бойъуш дина зулам лоруш ду иза кху заманарчу Европан исторехь.\nКху шеран Стигалкъекъа-баттахь Казанерчу номер 175 йолчу гимназехь эккхийтар а деш, герз диттира Галявиев Ильназа. Исс стаг вийра цо, чевнаш йира 24-нна.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Зуда йоI-стаг йолчура дIайолучу хенахь, цуьнан цIий долуш хила деза йа ца деза? Коьрта агIо\nЗуда маре йахача, цуьнан шен майрачуьнца доьххьаралера эвхьаза гIуллакх хуьлучу хенахь, иза йоI-стаг йолчура йо́лучу хенахь цуьнан цIий далар даим хила деза аьлла дац. Цхьайолчу хенахь и цIий да́ла а мега, цхьайолчу хенахь ца да́ла а мега. Хууш ма-хиллара, и цIий далар зуьдчуьнан бехкеметтигца хуьлуш долу «йоIстогаллин пардо» хадар бахьана долуш хуьлу. Лоьраша дийцарехь, и оцу бахьанийца до́луш долу и цIий дукха ца хуьлу, цхьа тIадам, йа ши тIадам хуьлу. ТIаккха, эвхьаза гIуллакх хуьлучу хенахь арайолучу борша стеган ораллийца а, зудчуьнан тIуналлийца а дIаоь и тIадамаш, и бахьана долуш оцу шинан тIуналлин бос цIечу басе боьрзу, цундела и ерриге тIуналлаш цIий долуш санна хета. Ткъа и цхьа тIадам, йа ши тIадам бен доцу цIий оцу тIуналлашца дIа ца ийчи, иза цхьанна а гойла дац, йа тидам боцуш дисса мега иза.


"Поле чудес" яьккхина Эскиева Нурсета\nНохчийчоь -- Москох, Хьалхарчу Каналан телевикторинехь толам баккхина Эскиева Нурскет, Соьлж-ГIала,10ГIа2013\nДика а, оьзда а адам хиларца Эскиева Нурсет шен цхьана гонна бен евзаш яцара хΙинццалц. ХΙинца иза ерриг Нохчийчоьнна а евза. Оьрсийн телевизионехь хаарш къовсучу «Поле чудес» («Ιаламатийн майда») программехь тоьлла иза.\nПIераскан дийнахь Оьрсийчоьнан телевизионехь, Хьалхарчу Каналехь, гайтира Эскиева Нурсет. Суперловзарехь цунна кхаа дашах шиъ девзира. Программин низамашца а догIуш, толам баьккхинарг лоруш ю иза. Нурсета Маршо Радиога дийцира, ша оцу программе муха кхечира.\nЭскиева: «Со даима а, сайна мукъа хан яьлча, «Поле чудес» а, «Своя игра» а ларъеш Iара. Сайн каяьллачухула кроссвордаш а йора ас. Сан нана дIаяьлла селхана ши бутт кхечи. Цкъа, со оцу программе хьожучу хенахь, ас цу чуьрчу хеттаршна сихха жоп луш хезча, цо соьга элира, Нурсет, хьо а яха езар-кха цу программехь дакъалаца, аьлла. Цига вахча, хьайх жоп делла а ма ца волий, жима а ца хилча, бохуш, ийзалуш Iара со. Эххара а цига телефон а тоьхна, цара деллачу хеттаршна жоп а делла, ишша кхечира со цига».\nЭскиева Нурсет "Поле чудес" программехь дакълаца йоьдучу хенахь, ша къоман векал юйла а хууш, сингаттаме яра, юхьIаьржа хIоттарна кхоьруш. Амма дерриг а дика чекхделира, цо бахарехь.\nЭскиева: «Кхоьруш-м яра со. Цара цигахь тхоьга элира, шайн каналехь шу нахана а, гергарчарна а гича а доккха хIума ду, цундела, толам баккхар дац коьртаниг . Амма сайн дагахь со реза яцара. Со толам баккха яхана яра цига. Ишта хетара суна. Суна цигахь хинболу пайда а ца гора. Со новкъа йолуш иза дара сан дагахь. Нохчийн къоман дуьхьа араяьлла а яра со».\nНурсетна Iедалан цхьаболчу даржхоша гIодина Москох йоьдуш. Амма уггаре а чIогIа хазахеттарш бу могIара бахархой, бохуш, кхидIа а дийцира «Поле чудес» программин толамхочо.\nЭскиева: «Гарзанийн хьовла а, Iаж а, цига бахьа базарехь оьцуш, цигарчу зударша, шаьш-шаьш хьуна доIанаш дийр ду-хьуна, Деле хьо йоьхур ю хьуна, толам баккхий йолалахь, баьхнера соьга. И жоьпалла дара суна тIехь. Хала дара. Йохар а, дара. Уллехь лаьттачо «А» элп аьлча, ас а , иза юха аьлча, суна хиира, хьал сан Iуьналлера долуш дуйла. Амма баллаш ца йоххуш, сайгара рагI кхечаьрга дIаяхарна кхоьруш, жоьпаш элира ас».\nТелехьожийла наггахь бен латош воцу Соьлжа-гIалара вахархо Руслан хьаьжна оцу телевикторине. Шен ишшта дагна там хиланза дукха хан яра, элира цо.\nРуслан: «Хила ма еззара, йовлакх коьртахь хиларца а, амалшца а нохчийн зуда яра иза. Гуш дара-кх цуьнан хьекъал, доьналла, шан ларийта цунна хаар а. Нохчийчохь хIара тIемаш болуш, чуьра ара а ваьлла, дIавах йиша йоцуш, массанхьа хьийзош, аэропорте боьлхуш кисанаш дIатоьгуш, нохчочун цIе яьккхийча, иза эккха вахча санна хеташ бара.\nТахана вайна гуш ду-кх вай террористаш доцийла. Гуш ду, нохчий тахана шайн культура а йолуш, хьекъал а, доьналла а долуш нах буйла. Мел чIогIа Iаткъам бахь а, къар ца луш, шайн хIума лардина нохчаша».\nКху муьрехь Оьрсийчоьнан телевизионан майданашкахь билгалъялларг цхьа Эскиева Нурсет хилла а ца Iа. Оццу Хьалхарчу Каналехь кхин цхьа программа ю, яьккхий рейтингаш йохучарех - «Голос». Цигахь а ву нохчо, йишлакхархо Умханов Шарип, толамца къийсалуш схьавогIуш. Цхьаболчу эксперташ бахарехь, иза тоьлла чекхвала а мега. Ткъа оцу конкурсан йозаллах лаьцна аьлча, стохка цигахь толам баькхкина гIезало Гарипова Дина Евровидене яхийтира Оьрсйичоьно шен векал а йина.\nНохчийн хьекъале зуда


Якутехь нохчаша эккхийтина скандал\nГIадужу-бутт 31, 2016\nНохчийчоьнан куьйгалхочун администраци арз кхаьчна.\nЯкутерчу нохчийн диаспоран хьалханчас Мутаев Руслана социалан машанехь Охан-баттахь нохчочо Балаев Аслана йиттина лечу хьоле хIоттийначу меттигерчу вахархочун Додон Викторан нана сийсазъяран хьокъехь.\nТалламан комитето бехктакхаме гIуллакх дуьхьалдаьккхинера хIеттахь Балаев Асланна. Кху деношкахь социалан машанехь, Балаевга кховдийначу гIуллакхан йист йолуш яц, хьем хилла аьлла динчу йозанна бухахь маьттаза комментарий йитина диаспоран лидеро Мутаев Руслана.\nТергамчаша чIагIдарехь, Додон Викторца йолчу йоIана Балаевс тIара тохар бахьанехь даьлла цушиннан дов. Додона гIодаьккхина йоIе, и цатайначу кавказхочо бекхам беш йиттина Додонна.\nМахкахочуьнгара даьллачунна шаьш резацахилар хаийтина Кадыров Рамзанан пресс-секретара Керимов Iалвис, арахьарчу уьйрийн департаментан директоро Хаджимурадов Iийсас. Цара чIагIдарца, карарчу хенахь лехамашкахь ву Якутера нохчийн диаспоран куьйгалхо Мутаев Руслан.\nВидеокамеро дIаяздина Балаев Аслан Додон Викторх латар.\nВице-премьеро дехар дина Путине, пачхьалкхехь цхьа кIира мукъа ло аьлла\nТуркойчохь хила мега киллер лацарх дIахьедина Кадыровн критика


Ирсе ю нанна бер мел доьлу зама\nСайд-Мохьмад ша меттан воккха говзанча а, мотт безаш а хиларе терра, х1ора дашца а ч1ог1а г1иллакхе ву. Лаа дац, маь1не а, чулацаме а йолчу цуьнан байташ нохчийн илли а, эшар а лакхархоша – Такаев С., Эбиев И., Ташаева М., йижарша Сайдулаевара, иштта кхечара а – локхуш хилар.\nCайд-Мохьмад дуккха зеделларг а, пох1ме, чулацаме кхолларалла йолуш волу поэт ву. Цуьнан байташкахь безам а, лазам а го вайна, цул совнаха – и ду коьртаниг – цо язбинчу х1ора мог1анехь гуш ду, шен ницкъ кхочучу аг1ор Даймахкана, халкъана дика дан лааран догъойланца и вехаш хилар.\nВинчу денца Сайд-Мохьмад даггара декъал а веш, дахарехь ирс-аьтто а, кхоллараллехь баккхий кхиамаш хуьлийла а лууш, «Нана» журнал дешархошна йовзуьйту цуьна цхьа йолу иллешкий, эшаршкий йирзина байташ.\nСтигланан шуьйра гуо буста,\nДIаоьху ойланаш сан.\nАзалле, абаде хьеста,\nХийла тIомадолу са.\nШайн синойн нур-зIаьнарш дебош,\nБаьхна нохчийн наной, дай.\nБаьхна уьш, дог даге кхийдош,\nЦу дегнийн нур хьерча вайх.\nЦо кхоьллинчу малхехь вайна\nДаймехкан юьхь-сибат го.\nИ ду вайн кхолламан жайна,\nВайна цо синкхетам ло.\nСтигланан шуьйра го бустий,\nЛаьтта юьссу ойланаш.\nТ1аккха, сих, дагах а хьаьрчий,\nКхуллу иллеш, назманаш.\nНенан маттахь Даймохк хьеста,\nЕка халкъан дуьхьа уьш,\nБо сийлахьчу Далла хастам,\nЦо мел дина дика гуш.\nХьо ца гуш, Нохчийчоь,\nТекхна ас кхойтта шо.\nБода а гуш.\nБераллехь хилла со,\nВаьлла со кху хене\nИ диц ца луш.\nХьо езаш вара со,\nЯлх шо бен доццушехь.\nНохчийчоь, хIетахь сан\nГIан дара хьо.\nЕза хьо къаналлехь\nЦхьа гIулч а ца яло\nСоь къаста хьох.\nМел веха, сан ю хьо\nВелча а – сан хир ю,\nХьо сих дIа ца къаьсташ,\n«Веллачул тIаьхьа а\nХьо дийна хир ма ву,\nСан бер хьо хиларна», –\nБоху ахь соь.\nНохчийчоь, хьох яьлла,\nЯйра сан бералла\nАхь цунна сагатдо,\nБераллин син зIаьнарш\nХьох къаста ца елла.\nХаалахь, тахна а\nИрсе ю нанна бер\nМел доьлу зама.\nЙоьду и, нур даржош,\nСийдан вай Iамахь,\nХедар яц маршонан\nЮхур яц адамийн\nАдмалла цкъа а,\nНанна бер делийта\nДегнаш чохь царна,\nНанна бер доьлур ду\nНанна бер мел доьлу\nВайн дегнаш доьлу,\nДулу шен син мерзаш\nШайн нанойх нур хьерчош\nЦу берийн деларо\nЧу са а дуьллий\nХоьгу нохчийн къомо бала…\nЛаттайо цо кийрахь вас.\nАс сайн ден каш тIехь хIун ала?\nНенан каш тIе хIун хьо ас?\nАс хIун дуьйцур ду те цаьрга,\nЦеран гIан ца делхадан.\nДагахь – ненан тIуьна бIаьргаш\nДагахь – бала хьегна да.\nБаьгна Даймохк – дуьне даьгна.\nДаьгна дас доьттина цIа\nХийла вийна, хийла вайна:\nТилла панадаьлла са.\nАс дайн кешнашкахь хIун дийца,\nДоьлхуш хилча хIора чурт.\nХуьйцур дуй те, оьмарш хийцарх,\nЗамано и ирча сурт?\nНанас со хьан дуьхьа\nХьан дуьхьа кхиорна,\nСирла ду дог.\nХьан беша дийна ас\nСайн деган хIу,\nСо велча хьан дуьхьа\nИ кхуьур ду.\nАьрзунан тIемаш кIел\nЯц цуьнан зIаьнарел\nТовш зIаьнарш дагна.\nОйланех хьерча уьш,\nЙовхо луш, серло луш\nСа оьшу царна.\nНазманаш, иллеш, –\nТIеман цIе гIелъеш.\nНанас винчу дийнахь дуьйна\nХестайо ас Нохчийчоь,\n«Ду и сиэ бакъдина туьйра», –\nБоху кху дуьнено соь.\nКху дуьненан ялсамани\nЮ баьхна вайн дайша и.\nЛадогIа, нах, дайн назмане,\nДенош лоруш бIешерийн.\nЮьйцу цо, вайн дайн ойланаш,\nЦа хадийта халкъан сих.\nIамийна цо сан назманаш,\nДан, нанойн узамийн сий.\nЦундела азаллехь дуьйна\nСийлаллехь ю Нохчийчоь.\nДу и абадин бакъ туьйра,\nДуьйцуш бакъ дог дол-долчо.\nХьан марахь ваьхна со,\nВехаш а ву.\nСо ваьхна хIора шо\nХьан малхехь ду.\nБер санна, хьестарна\nЦа дов сан де эрна\nДаймохк, хьан серлонехь\nХьерчош ю седарчех\nСин сирла тай.\nХьо резайина кIант\nДог цIена ву.\nДац цуьнца хIилла, ант,\nДац цуьнан бакъ кхоло\nДеттарх цо шен талу,\nМохк баьгна, бисна чим\nСан даг тIе буьллу ахь, зама.\nИ тIеман ирча жин\nХьанна ду ваша я захал?\nСан хьоме Нохчийчоь\nЮ, беран дог санна, ховха.\nХьоьжу и гIийла хьоь,\nЦа тоьуш хьан маьлхан йовхо.\nАмма хьох теша и,\nХиларна долахь хьо Делан.\nНицкъ лохьа цунна кхин\nЦа елха – ела.\nНицкъ лохьа суна ахь,\nОйланийн малх цунна латто,\nЦа хирриг хьан новкъахь\nЦкъа а кхин серлонан гатто.\nЯйта хьаьъна ойланаш,\nСан махкахой, соь,\nКхолла иллеш, назманаш,\nЛадогIа сан назмане…\nДийца халкъе, Даймахке\nХир ду тIаккха ирсе халкъ,\nДаймохк хазлур бу.\nАйдийр ду цо дегнийн бакъ, –\nХарцо хьоьшур ю.\nДаймахкана илли деко\nХиэ тулгIенаш ийайо.\nОлхазарша, тIемаш дегош,\nШайн эшаршца хестабо.\nДека хезехь сирла хьоста,\nУзам беш бу къена наж.\nХуьйшу наж тIе Даймохк хесто,\nЯхье юьйлуш, ойланаш.\nСамах, гIенах дагайогIу\nСан ден назма, ненан йиш.\nЦундела сох хьерча йогIу\nСан Даймехкан анайист.\nНана, да, мохк кхо дош хуттий,\n« Нана-Даймохк!» – олу вай.\nЦарал хьоме дешнаш дуй-те\nКху дуьненахь, я-ла-лай,\nДайн дегнийн ДегIаста,\nСан деган Даймохк,\nСин зIаьнарш хьерча хьох,\nВаьлла со дуьнен чу\nХьан зIаьнарш леца,\nОйланийн стигал кIел\nДайн синош ца дайна…\nЦарна хьо беза,\nЦундела дийна ду\nХIора а чурт.\nЦу чартийн йозанаш\nХьан лаьмнех хьерча:\nЦкъа а ца дов.\nГIиртира хьерча хьох\nАмма го серлонехь\nХIора а бIов…\nЕза хьо, Нохчийчоь,\nСил дукха суна,\nСайн нана ма-еззар,\nЕза хьо хIора а\nДезарх а хьан дуьхьа\nХIун дан деза, Нохчийчоь,\nБер санна хьо марахь хьеста\nБаьхна сан дас, нанас соь:\nIама Нана-Даймохк хесто\nЛела дог сан сийналлехь,\nЛаьмнаш хьеста, тIомадаьлла.\nНохчийчоь, хьан хазалла\nСох илланча вина яьлла.\nДу сан иллеш шовданех\nТарделла хьан лаьмнаш хьоьстуш.\nДекар ду уьш, хьо а хестош.\nСайн дай баьхна Нохчийчоь,\nАс хьан лаьтта син хIу доь,\nТIеман дIовш дIадалийта,\nДайн-нанойн синоша соь:\n«Ца йолуьйтуш ледарло,\nЭшахь, хьуна са дIало».\nДоху хьуна, Нохчийчоь,\nИллеш хIор бакъ нохчочо.\nАхь илланча варна сох,\nХьерча деган марзо хьох.\nХиъна хьуна Нохчийчоь,\nЦа хадийта нохчийн хIу.\nБу хьо ларбан къонахий,\nБу хьо хьеста мехкарий.\nЕтташ ду даим а\nСин мерзаш декош цо\nТIаккха вайн дегнаш чохь\nКхоллало дегнийн уьйр,\nЦу шиннан серлонехь\nСа сирла го.\nГо вайна Даймехкан\nЛаьмнаш тIехь нур,\nДайн синойн уьйр.\nИлланчан син оза\nСих дулуш ду.\nХIор а шен, дашца и\nБакъ кхайкхош ву.\nИ бакъ тIеэцначо\nДелало ненан дог,\nЦеран цу деларехь\nМохк сирла го.\nИ серло ю.\nИ дегнех хьерчош верг\nДен, ненан хьехам\nНохчийн нанас нохчийн дена\nВарна нохчо хилла сох.\nЦу шиннан сирлачу дегнийн\nСерло лепа Нохчийчохь\nЦундела харцоне бода\nСан дагах ца хьерчало\nХьоьсту ас Даймехкан шовда.\nЦуьнца син аз декадо.\nЕзарна сан дена, нанна,\nЕза доггах Нохчийчоь.\n«Iама хьуо везийта цунна», –\nОлура дас, нанас соь.\nЦу шимма мел бина хьехам\nАс иллешца бекабо.\nЦуьнца ду сан хьекъал, кхетам,\nСан дог цунна деттало.\nТеша со, ша суна санна,\nНохчийчоьна везарх со.\nЦуьнца го сайн ден са суна,\nНенан са а цуьнца го.\nБоьлу хьо, сан Даймохк, суна,\nСан дог малхах тар а деш,\nВеха со дуьнен чохь хьуна,\nСайн син зIаьнарш лепаеш.\n1амийна со шаьш ма-хьесттар\nСан дас-нанас хьеста хьо,\nЦундела, Даймохк, хьо хестош\nАс сайн иллеш декадо.\nСан ден хьехам, ненан безам,\nДог дуьззина соьца бу.\nНана-Даймохк, хьан зIам-зезаг\nХилла дог сан лепаш ду.\nСан Даймохк, хьо безаш даьхна\nДуьнен чохь да-нана сан,\nЦарна безарна, хьо безна\nХьерча хьох сан сирла са.\nДай лелла тачанаш, некъаш,\nЙойту аш ойланаш соь.\nIамаво бакъ дешнаш леха,\nТеша сох сан Нохчийчоь.\nВоккху аш Башломан боьххье\nДайн, нанойн синош ган со.\nЛепарна уьш цунна юххехь,\nДаймехкан юьхь сирла го.\nХьаьъна го хIора а шовда,\nЧухьаьжа юьхь-сибат гуш\nСийлахьчу вайн Дала говза\nКхолларна, дог хьеста уьш.\nЙойту аш бакъ ойла соь.\nЦундела сан даг чохь еха\nДай баьхна бакъ Нохчийчоь.\nЛела сан бералла\nХIун дина хилла те,\nБала лан цо?\nЛайна цо тов цигахь,\nЛайна цо чилла.\nЦа деша сан даг тIехь\nСан ненан бIаьрхиш.\n«Йиц ца ло и хало», –\nДиц ца ло мацалло\nХьийза сан ойланехь\nЦу хенан дарц.\nХала ду ваха.\nМел лехарх, карор яц\nКарош дац цигахь сан\nВешин каш, лехарх.\nЧекхдуьйлу xlop а шо\nЦIа веъча, шен ден чурт\nЦа гира дена.\nИ лаьттинчу каш тIехь\nИ велхар диц ца луш,\nВоьлху со денна.\nСан логашад булуш,\nХан оьху дIа.\nШуьйрра мор баржий,\nШу догIуш кхаъ хилла,\nХьоме ду цунна шу,\nШен бераш санна,\nУьш шен тхов кIелахь гуш,\nКхаъ хуьлу нанна.\nШемара шен кIант-йоI,\nШен къоман доьзаллехь\nМерза бу кхача.\nХийла а пачхьалкх ю\nДуьнен чохь йоккха\nАмма цул мел жима\nДаймохк бу боккха,\nНилал, Евфратал а\nХетар ду шорта\nХьайн мехкан тархан кIел\nНанойн бIаьрхих тера\nСирла хьост мийлахь\nБужур бу даг тIера\nКхечу маттаца вайн\nДош а ма хийца.\nМассанхьа ненан мотт\nБиц ца беш, бийца.\nШовдано боху соь\nЙиш дагах юлу,\nЦундела и санна,\nСа цIена ду.\nШовданца сан ойла\nЦой, асий буьйцуш берг\nНохчийн мотт бу.\nИштта и хаза мотт\nХета син хьоста.\nЦу маттахь кхоллало\nШен хьаьъна хиш.\nШовдано боху соь:\n«Мотт цIена бийца,\nМа-бийццар шайн хенахь\nХьан нанас, дас.\nНохчо вац бу бохург\nНохчийн мотт ирча,\nШа нохчо ву ала\nБакъо а яц.»\nВоьду со шовдане\nТIаккха цо сан дагах\nНог етта шен,\nДезарна ненан мотт\nАс шеца бийцар,\nЦа хадош дайшкара\n«И зIе ларъелаш аш,\nВаре ларъелаш», –\nБохуш ду весеташ\nВайн нанойн, дайн.\nБаьхна уьш тIаьхьенех\nИ бакъдеш декаш ду\nСобарде, хан-зама. Лахде хьайн болар,\nЙоьхначу тахненна йиш йоьхна сан.\nСан сих цо хьерчайо бодане кхоларш.\nДалла дIагайта лууш дац са.\nСобарде, мулкалмот, сих ца луш, жимма.\nХан йита кханенан юьхь-сибат ган:\nЦо яшор ярий те тахненан чилла,\nДен а деш Нохчийчохь мел даьгна цIа?\nСобарде, сих ма ло, зама, дог гIелдан,\nДIадаллалц ойланех хьаьрчина дохк.\nТояллалц хIусам ас ден-ненан кертахь;\nДенбелла схьагаллалц Нана-Даймохк.\n«Нана-Даймохк!» – олу вай.\nДахаран и некъаш галморзахдийларх,\nХаланаш дитина, аттанаш ца лоьху.\nСтагана ас дина гIуллакхаш хиларх,\nДан дезарг бен динарг дага а ца догIу.\nАхь соьга ма хетта:\n«Х1ун деш ву хьо?» – алий,\n«Хьо х1ун дан ца кхуьу?» –\nлаьа ахь хоттийла.\nДахар ду де санна, цундела садале,\nЛаьар-кха дерриге суо дина волийла.


Цунна езаелира нохчийн барта кхолларалла. Сулимин хьешаша Iамийра Бауддина дечиг-пондар лакха а, илли ала а. Говза илли олуш вара Галнера Дубин ТIака. Дуьххьара цо Iамийра Бауддина дечиг-пондар тIаьхьара а балош илли ала. Дубин ТIакас Iамийна Бауддина “Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли”, “Таймин Бийболатан”, “Эвтархойн Ахьмадан”, “Мержойн КIезалган” иллеш ала. Бауддис дог тIедаххийтина сиха караерзийра илли аларан корматалла. ХIинца иза кхечу ярташка а воьдура иллеш ала. Цунна бевзира Нохчийчохь цIеяххана болу иллиалархой, цара гIо дора къоначу илланчина.\nБауддин илли аларан корматалла кхиарехь къаьсттина доккха гIуллакх дина гIараваьллачу иллиалархочо ГихтIарчу Уьдин Эдас. Бауддис шен хьехархо лорура иза. Уьдин Эдас ша олуш долу дуккха а иллеш Iамийна Бауддина. Царах дара “Зайтан Шихмирзин”, “Мадин Жаьммарзин”, “Къеначу Дадин”, “ВорхI вешин йишин” иллеш.\nБауддин да Сулима кхелхина 1922 шарахь. Кхера хIусаме Сулимина тIеоьхуш хилла хьеший лахбелира. Делахь а иллиалархочун Сулимин Бауддин цIе Нохчийчохь дIаяхнера. Оцу хенахь дуьйна дIаболабо цо концерташ юкъахь дакъалацаран болх. Нохчийн областан клубашкахь, изба-читальнешкахь концерташ луш хилла цо. 1930 шарахь радиокомитете балха дIаэцна Баудди. Нохчийн фольклор гулъярхо а, фольлорист хиллачу Эльмурзаев Сиряждина яздина: «Нохчийн театран, радиокамитетан артисташца Пятигорске а, Ростох а, Москва а исбаьхьаллин декадашкахь тайп-тайпанарчу совещанешкахь дакъалоцу Бауддис. Москва-гIаларчу радиоцентрехула хезара Бауддис олу иллеш а, локху эшарш а.\nРадиокомитетехь а, Нохч-ГIалгIайн хелхарийн, иллийн ансамблехь а балхахь волуш Бауддин доттагIалла тасаделира нохчийн гIараваьлла яздархо ‒ литературан бух дIахIотторхо хиллачу Бадуев СаIидаца а, яздархошца Нажаев Ахьмадца а, Айсханов Шамсуддинца а, композиторца ‒ пондарчица Димаев Iумарца а. Цаьргара исбаьхьаллин произведенеш кхолларан говзалла Iамийра цо. Амма вайнехан яздархоша дош кхоллан говза а, нохчийн мотт кIорггера хууш а волчу Бауддигара а Iамадора шешан кхолларалин балхахь пайдехьа дерш дукка а». Оцу яздархоша гIо дина Бауддина иллеш йозане кепе дерзо а, зорбанехь, радиохь арадаха а.\nБаудди, халкъан иллеш аларал совнаха, ша иллеш дохуш а вара. Оцу агIора мехала яра цуьнан яздархошца йолу уьйраш. Цара гIо дора иллиалархочун кхоллараллин корматалла кхиарехь. Шуьйра девзаш ду Бауддис даьхна иллеш. Царах ду Шерипов Асланбекахь даьккхина илли, Ханпашех лаьцна илли. Халкъан иллешкахь а санна, царна тIехь чIагIдо махкана, къомана тешаме хилар. Даймехка дуьхьа шайн дахар дIаделлачийн цIеран йицлуш яц, уьш гуттаренна а юьсу адамийн дегнашкахь. “Лаьмнашха лаьтта уьш даима къегаш”, – боху илланчас.\nБезаман, доттагIаллин уьйраш ю “Мерза маршалла ду массаьргаа”, “Дозанхо”, “Тамарина даьккхина илли”, “КIанта йоIана аьлла илли”, “Геннара бералла”, “Бабин хаза йоI” бохачу иллешкахь.\nНахана къаьсттина дукха дезаш хилла «Дог майрачу Юнусах» лаьцна забаре илли. Цу тIера дакъош даладо вай:\nДечге ваха велир, тов, дог майра Юнус.\nЦу хьуьн чу гIорта барзаха ца ваьхьна,\nВаршашкахь ша сецна, сема ла ва доьгIна.\nГовран пIендарш санна долу и даккхий гараш,\nСихонца лахьийна, вордан тIе доьттина,\nМокхазар берд санна, и ворда къевлина,\nВордан тIе хиъча – охьакхетарна кхоьруш,\nЮххе хIоьттича – тIехарцарна кхоьруш,\nТIехьа хIоьттича – барзо вахьарна кхоьруш,\nСтеран юьхь лаьцча – маIа Iоттарна кхоьруш,\nХьакхин херси санна, болу и къорза бIаьргаш,\nВордан чIургаш санна, ша цIехьа керчабеш,\nВеана цIа кхечир, тов, дог майра Юнус.\nВаьлла вахара, тов, цу наьрсийн ва беша,\nЦуьнан бIаьрг ма кхийтир цхьана торгIал оьпанах!\nМохь-цIогIа элира цо хIусаман нене:\nВайн наьрсаш юкъахь торгIал оьпа шена карий,\nЧехка далахь селхана туьйсина жамбалт.\nНастарх лардай, оьпанна тохалахь, – аьлла,\nДIаделир цо чIогIа ирдина жамбалт.\nОьпанах лардина, настарах ва тоьхна,\nШа вала вуьйжир-кха дог майра и Юнус.\nЛомахь лоьман ва санна, цIе йолу Юнус,\nГила берзан санна, ка долу ва Юнус,\nИрзешкахь лелаш кхиъна сира сай санна,\nОьзда кхиъна, там болу дог майра Юнус,\nХьан самукъадаккха нийсарчу мехкарша,\nХьо кхача ма ве ирс дайначу цу метте,\nХьо хIотта ма ве-кх аьтто боцучу тIаме,\nБарзал майра дог хьайн кийрахь сецадеш,\nКъахета шена хьох, чал дера ва Юнус.\nВа, барзал майра ву, чал дера ву хьо,\nЦхьогалал мекар ву, цу лоьмал чехка ву,\nЯхь йолу ва кIанат, дог майра и Юнус!\nЦу хIордо ловзо цIеркема ва санна,\nДуьне ловзориг хьо веца цхьанделхьа,\nВа хьоьца дика яра ненан хаза йоI.\nСирчу аьттан санна, сий долу ва Юнус,\nЦIечу аьттан санна, цIе йолу Юнус,\nКа хьокхуш йиллинчу шерачу цу цIенкъахь\nИра кIохцал даххал декъаза ва Юнус,\nВа сийна Терк доькъуш,\nХин чами ца кхаччал\nЙоккхачу забарца вийцина илли тIехь Юнус, беламе даьхна цуьнан гIуллакхаш. Юьхьанца Юнусан амалш ма ярра йийцина илли тIехь, стешха хилар гайтина. Дечиг дан вахча: «Цу хьуьн чу гIорта барзаха ца ваьхьна, варшашкахь ша сецна, сема ла ва доьгIна». Дечиг дахьаш цIа ван новкъа ваьлча: «Вордан тIе хиъча – охьакхетарна кхоьруш, юххе хIоьттича – тIехарцарна кхоьруш, тIехьа хIоьттича – барзо вахьарна кхоьруш, стеран юьхь лаьцча – маIа Iоттарна кхоьруш», хала цIа веана дог майра Юнус. Цул тIаьхьа Юнус вуьйцуш, илли тIехь боху: «Ва, барзал майра ву, чал дера ву хьо, Цхьогалал мекар ву, цу лоьмал чехка ву, Яхь йолу ва кIанат, дог майра и Юнус! Цу хIордо ловзо цIеркема ва санна, Дуьне ловзориг хьо веца, цхьанделхьа».\nИ дагардинарш Юнусца данне а доцу хьуьнарш ду, уьш цуьнца ду бахаро беламе воккху иллин турпалхо. Юнусан амалшна нисса бIостанехьа догIучу хьуьнаршца «хаставо» иза илли тIехь. Поэтически гIирсах ироних говза пайдаоьцуш кхоьллина васт ду Юнасниг МаьIница догIуш долчунна нийсса дуьхьал дерг, бIостанехьа дерг аларца хIума беламе даккхар иронин билгало ю. Баудди Iаламат говза хилла ироних пайдаоьцуш васт кхолла.\nБауддина дукха иллеш хууш хилла. Цунна хууш а, цо олуш а хиллачу иллешца дуьстича, цо ша даьхнарш башха дукха а дац. ЛадогIа дог доуьйтуш, говза, ша-тайпана хазачу мукъамехь, пондар говза тIаьхьара балош алара цо халкъан иллеш. Мелла а аз дахдеш, мукъам шера хуьлуьйтуш, кхечарех тера йоцуш, шен исбаьхьаллин кеп яра Бауддис илли аларан.\nВайн къам махках даьккхина, Казастанехь долчу хенахь Баудди луларчу юьрта вахана вогIуш, буьрса дарц даьлла, некъах тилла шийлачу Iаьнан буса арахь а висна, куьйган а, коган а пIелгаш дахьийна охьаэгна цуьнан. Дечиг-пондар ца лакхалуш висна илланча. ТIаккха цо кехат-пондар а Iамийна, иза тIаьхьара а балош аьлла иллеш.\nШайн чулацамца а, исбаьхьаллин кепехь а тайп-тайпана дара Бауддис олу иллеш. Цхьабосса дика алара цо эпически а, лирически а иллеш. Цо олучарна юкъахь дара “Анзоран Зазин илли”, “Бос хазчу Мусан илли”, “Таймин Бийболатан, дог майрачу ЧIегин илли”. “Бос хазчу Тахун илли”, дуккха а кхидерш а.\n1957 шарахь дуьйна даим а Нохч-ГIалгIайн филармонехь балхахь хилла Баудди. Кест-кеста радиохь а хуьлура цуьнан иллеш олу передачаш. Радиохула Нохчийчоьнан массо маьIIе кхочура Бауддин иллеш. Дукха адамаша хазахеташ ладугIура цаьрга. Филармонин артисташца цхьаьна районашкахь лучу концерташкахь даим дакъалаьцна цо. Сцени тIера а хаза декара Бауддис олу нохчийн халкъан иллеш.\nСулейманов Баудди кхелхина 1961 шеран 6 ноябрехь. Бауддис олуш хилла иллеш хIинца а ду адамийн дегнашкахь. Поэташа стихаш язйо Баудди дагалоцуш.\nПоэта Бисултанов Аптис «Ширчу илланчин узам» цIе йолу стихотворени язйина Сулейманов Баудди безамна:\nХовхачу бIаьргаш чохь Iуьйренаш йоьлуш,\nХовхачу куьйгаш тIехь суьйренаш йоьлуш,\nДен-ненан цIарах со дуьнен чу ваьлча,\nДаймохк, хьо хуьлур-кха сан ховха бIаьрса.\nДен-ненан доккхадер дайн тIемаш хилла,\nДекхаран жоьпалла беза мохь хилла,\nДуьххьара новкъа со волучу дийнахь,\nДаймохк, хьо хуьлур-кха сан деган къийлар.\nКъийсаман цIе эцна со новкъа ваьлча,\nХела йоI санна сан некъ хьийза баьлча,\nЦа вуьтуш лела со аренца тилла,\nДаймохк, хьо хуьлур-кха сан некъан илли.\nВешина ва метта буто ша боьлхуш,\nЙишина ва метта куьйса эрз боьлхуш,\nГенарчу махкахь сан бIаьрзъелча ойла,\nДаймохк, хьо хуьлур-кха сан гIенийн гIовла.\nНуьречу бIаьргаш тIе кIайн марха еъча,\nСайн доьзал ца бевзаш сан бIаьрса эшча,\nВисча со стаг воцуш гIо-дакъа лаца,\nДаймохк, хьо хуьлур-кха ас луьйзу Iаса.\nНекъаша Iийшина кура дог сецча,\nТIаьххьара къонахийн верта тIе тесча,\nТIаьххьарчу новкъа со ойучу ханна,\nДаймохк, хьо хилалахь со ойу барма.\nСУЛЕЙМАНОВ БАУДДИН ИЛЛЕШ\nОктябрьски революцин 21 шо кхачарна // Ленинан некъ. 1938. 10 нояб. Шина заманах илли // Ленинан некъ. 1939. 26 апр. Ханпашех лаьцна илли // Къинхьегаман байракх. 1956. 13 сент. Заманан илли // Ленинан некъ. 1959. 16 авг. Халкъан иллиалархо. Иллеш. Грозный, 1962.\nПросмотров:1869 Чеченская литература


38 маттахь хьоьца къамелдан кийча ву Артур!\nМангал-бутт 24, 2017\nМотт ца хууш вуьсур вац Эскаев цхьаьнхьа а\nЭскаев Артур Нохчийчохь а, дозанал арахьа а дика вевзаш жима стаг ву.\nЦунна хаьа 40 гергга мотт.\nИнтервью ийцира Маршо Радионо Артурера.\nРадио Маршо: 7-8 шо хьалха вай тIаьххьара гина. ХIетахь хьо туркойн фирмица болх беш вара. ХЬо дуьненна дIакхайкхийнера оха а, кхечу дуьненаюккъерчу гIирсаша а. Оцу хенахь хьан сатийсамаш бара-кх меттанаш Iилманчас санна Iамо аьтто хир бу аьлла. ХIинца, муьлахачу хьолехь ду хьан гIуллакхаш?»\nЭскаев: «Зорбанан цIийнехь ингалс а, туркойн а меттанаш хьоьхуш ву со. Далла бу хастам. Вуьшта, айса хьалха а Iамош хилла меттанаш Iамош ву со».\nРадио Маршо: «Хьоьгара хьалха интервью оьцучу хенахь дуьйцуш дара 40 ца кхоччуш мотт хууш ву хьо аьлла. ХIинца муха хийцаделла и гIуллакх?\nЭскаев: «Ас хьалха сайга хаьттича, гуттар а Iамочу меттанех 38 бу олура. Амма хьо и меттанаш буьйцучу къаьмнашна юккъе кхаьччий бен хууш а ца хиллера хьайн хаарш мел ду. Дика суна хууш берг ингалс а, туркойн а мотт бу. Оцу къаьмнашна юкъахь болх бина ас. Ткъа, вуьшта гIехьчул суна хууш 15 мотт бу».\nРадио Маршо: «Хьан и похIма цхьанна а ца ийши цIахь? Балха ца хIоьттира хьо?\nЭскаев: «Цхьана балха а вахана, доьзал кхобур бу-кх ахь, аьлла, Iалашо а йолуш хьо вахча, цигахь хIун хуьлу ца хаьа. ТIаккха хьуна Iаткъам хилча, хала хуьлу. Ас 4 баттахь болх бира дешаран министраллехь. Цигара дIавелира. Кхечу метте балха ваха ца ваьхьа со».\nРадио Маршо: «Меттанаш хаар зен мегар дарий ac? Масала, «Суна дукха беза меттанаш, хаза меттанаш дукха бу, амма ненан маттал хаза бац цхьа а мотт» бохург гочдийр дарий ахь кхечу меттанашка?\nЭскаев: «Хьожур-м ву».\n(Цхьа а кечам боцуш и алам гочдира Артура китайхойн, францхойн, португалхойн, Iаьрбийн, фарси, тайхойн, индонезин меттанашка. ЛадогIа аудио версига).\nНохчийчохь хьовха, Кавказехь а хир вац Эскаев Артур санна меттанаш хууш стаг. Деладенна шен хаарш дестош, болх бо цо. Зорбанан цIийнехь ша хьоьхучу чоьнехь, мукъа хан хилча а Iа иза шеца болх беш. Йозанан уьнна тIехь а яра, со чувахча, корейхойн елахь а, я японхойн елахь а - иероглифаш.\nАртур вевзачарна евза цуьнан эсала, собаре амал. Шалхенаш йоцуш, цIена адам ду иза. Меттанашца хилла а ца Iаш, оцу амалца а къаьста. Ирс яI хьан, ма cапаргIат, хьагI-гамо йоцуш адам ду-кх хьо, аьлла ойла а йолуш аравелира со Артуран кабинет чуьра.


Кадыровс кхерамаш туьйсу Украинерчу депутатна, ткъа цо ша кхоьруш вац аьлла Оьрсийчоьнан политикех\nЕвропан Кхеташонан Парламентан ассамблейн (ПАСЕ) делегацин декъахо, Украинан депутат Береза Борислав юкъахь волуш хиллачу скандале инцидентах лаьцна комментари йитина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nКарладоккху, дуьненаюкъарчу организацин хIусамехь Березас оьрсийн журналист Скабеева Ольга дIа а тоттуш, юьхьIаьржахIоттийнера.\nТелеграм-каналерчу шен агIон тIехь Кадыровс дIахьедина, Скабеева Ольга шена къинтIера яккха еза депутато, ца хуьлчу далахь, миччахь а цхьа бакъ волу къонахчо цуьнгара жоп доьхург хилар дIа а хьедеш.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо билгалдаьккхина, "нагахь цу кепара инцидент украинхойн журналистна дуьхьал Нохчийчохь, я Оьрсийчоьнан муьлххачу а регионехь дина хиллехь, доллу дуьнено дуьйцуш хир дара" аьлла.\nТкъа Украинерчу Лакхарчу Радан депутато Береза Борислава дIахьедина, оьрсийн политикийн, къаьсттина Кадыров Рамзанан кхерамех ша кхоьруш вац аьлла. Ишта дуьхьалваьлла иза, журналист Скабеева Ольга къинтIера яккха а.


Хуур дара-кх байъинарш гIазакхий хилча...\nМарсхьокху-бутт 14, 2013\nДеношкахь Москох кхо кавказхо вер Ιаьткъина церан децΙарчу бахархошна – нохчашна а, суьйлашна а. Амма шатайпа бу оцу зуламе хьажам интернетерчу оьрсийн – цара нийса дина лору кегий нахана и къиза таΙзар.\nМоскох ши нохчой, дагестанхой вийна цхьана петар чохь цуьнан долахочо шен накъостаца цхьаьна. Цул тIаьхьа, оцу кхааннан декъех дакъош а дина, тIоьрмигаш чохь арадаха гIоьртина хилла. Цу метте кхаьчначу кхечу нохчаша схьалаьцна и ши стаг.\nЮьхьанца хаамийн гIирсаша хьехош а дацара хилларг, амма интернетехь гIарадаьллачул тIаьхьа хаам бан дийзира цунах лаьцна. Ткъа дукха нехан, легашкахь къурдаш а сецаш, оьгIазло кхоллало оцу зуламах лаьцна луш болчу хаамех. Зуламах лаьцна, ма дарра ца дийцар халонга даьлла нахана.\nВийначу шина кIантах цхьаъ Котар-юьртара Гермиханов Хьасан ву, важа - Мержоев Хьамзат ТIехьа-МартантIера ву. ШолгIаниг Луиза цIе йолчу яхархочунна лулахь Iийна ву. Цунах а, шена Iаьткъинчух а лаьцна иштта дуьйцу цо.\nЛуиза: «Доьзална тIехь нана а йоцуш кхиина а, вокхахверг а вара иза. 23 шо дара цуьнан. ХIинца цIа вахьаш ву иза Москохара. Хьехош а дац иза хаамийн гIирсашкахь. Котар-Юьртара гIийла бохкучу нехан кIант а ву цIа вахьаш. Къимза вийна и кхоъ».\nКъестамаш а беш, бакъдерг луьттуш, оьрсийн хаамийн гIирсаша дуьйцуш хилар терго йо нохчаша Москох динчу оцу къизачу зуламан. ТIаьххьарчу хенахь федералан телехьожийлашна карадирзина хаамаш нийсса бIостнехьа бовзийтар. Цхьана шайн билггалчу Iалашонашца деш ду хаамийн гIирсаша иза, боху Луизас.\nЛуиза: «Дукха хан йоццуш полисхочуьнна суьйличо дуьхьал хIума ластийна аьлла, йоккхачу Оьрсийчохь, шайн мел болу баланаш а бицбелла, иза бен дуьйцуш хIума дацара. Массо а канал тIехь, кавказхой дIаболхахь Оьрсийчоь чIогIа ехаш хир яра бохуш дуьйцу. Кхузахь диг а диттина, дакъош а дина, байинчу нахах хаам ма-барра беш а бац. ХIинца царна тIера къинош лоьху. Шайна ма лиъинехь кавказхошна дуьхьал тIом боккху цара».\nИшшта, къестамаш а беш, кавказхой а, оьрсий а боькъуш хилахь, уггаре а доккха зе хиндерг ша Оьрсийчоь ю, аьлла хета Луизина. Къаьмнашка болу цабезам баржар цигара схьадогIу боху цо.\nЛуиза: «Оьрсийчоь массеран а цIа ду. Тхан дайша а, дедайша а йина ю хIара. Оьрсийоь ларъеш белла дукха нах. Цхьаьна ,бертахь Iийна ду тхо, къаьмнаш а ца хоьржуш. Верриг а шен-шена доза а даьккхина, дIакъастахь, Оьрсийчоь дукха жима юьсура ю, тIехΙотта адам а доцуш».\nМоскох кхо стаг вийна ши зуламхо талламан изолятор чохь ву. ГIарадоккхуш дац цара далош долу бахьанаш, амма коьрта верси юьйцу, оцу кхаамма петарх ахча дΙадала хьедина хилла бохуш.\nБайъинарш гIазакхий хиллехь...


Кегийчарах йоьзна ю вайн кхане\nК1адо йоццуш алсам т1е1аткъам бан беза вай вешан кегийчу нахана. Хьовса деза вай церан ойланашка. Т1екхуьуш кегийнаш бацахь, къоман кхане хир яц, ткъа кхане йоцу къам, къам а дац. Цундела вай декхарийлахь ду вешан ирсе кхане кхио, аьлча а, Дела реза волчу нийсачу новкъахь вешан доьзал, йиш-ваша кхио. Вайн доьзалш кхио дезаш берш 1едал а дац, я муфтиятан белхалой а бац. Цу 1едал белхалойн а бу шайн доьзалш, иштта муфтиятан белхалойн а бу шайн доьзалш а, дезарш а. Вешан доьзалш вай ваьш кхетош-кхио беза. Цхьаверг хаало вайна юккъехь, шен доьзалхо 1едало кхио веза моьттуш.\nВайна гуш ду, тахана вайн куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен къомана деш дерг. Г1ийлачун, мискачун цо хьоьсту дегнаш вайна гуш ду. Веккъа цу цхьамма кхио безаш бац вайн кегийнах. Тахана а карабо вайна юккъехь шен доьзалхо кхето везаш верг Рамзан ву моьттуш берш. Цу Рамзанан а ма бу шен доьзал. Дера тоьар ду, цу нийсачу новкъа т1ехь ша хиларца цо гойтуш долу масал-м. Вай ваьш нисдала деза вай. Делан новкъахь нисвала даккхий ахчанаш а ца оьшу, бахамаш а ца оьшу, я кхузаман маттаца аьлча «связаш» ца оьшу, вайна оьшург вовшех дашар, дезар ду.\nХ1ора к1оштан къеданаша д1ахьуш ду кегийчу нахаца кхетош-кхиоран белхаш. И тайпа белхаш, Куршлойн к1оштан къеда, Хабзиев 1арби коьртехь а волуш д1ахьуш ду.\n- 1арби, кху Куршлойн к1оштахь мас маьждиг ду?\n- Кхузткъе ялхийтта маьждиг ду, царах берх1ийтта рузбан маьждиг а ду. И дерриге маьждигаш, уггар хьалха Делан лаамца, Цуьнан ницкъаца вайн хьалхарчу паччахьех, Россин Турпалхочух, Кадыров Ахьмад-Хьаьжех (Дала г1азот къобалдойла цуьнан) даьлла беркат ду и. Цо болийна машаре беркате некъ бахьана долуш стигал кхийда тахана б1енашкахь маьждигийн момсарш. Тахана шен дас болийна машаре нийса некъ д1акхоьхьуш схьавог1уш ву, Нохчийн Республикин куьйгалхо, Россин турпалхо Кадыров Рамзан. Алхьамдулиллах1, Делан къинхетамца деса ца лаьтта вайн маьждигаш. Рузбан дийнахь арахь т1ехь рузба деш карабо вайна вешан бусалба вежарий. Делан къинхетам бу и вайх хьерчаш берг.\nИштта Дала Шен гергара эвлаяаш белла меттигаш а ю кхузахь. Х1ора юьртахь ала мегар долуш зиярташ ду кхузахь. Уьш дерриге а, вайн куьйгалхочо, Кадыров Рамзана тодайтина ду. Цу зиярташна т1едоьлху некъаш а тодайтина, ца хиллаче дахка а дахкийтина. Луларчу ярташкара а, регионашкара а дукха адамаш дог1у тхуна цу зиярташка.\n- Вайна хууш ма-хиллара, дезаниг деза дуй хаа а, 1илма оьшу. Иштта, Дала даздина Сийлахь Къуръан 1амо йиш йолуш, маса хьуьжар ю кхузахь?\n- Вайна массарна а евзаш йолу, Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1арах йолу Исламский Университет ю кхузахь, цул сов, маьждигашкахь а ю ехкина хьуьжарш, цигахь а 1амадо бераш. Боккъал а шаьш 1амош дерг деза 1илма дуй а хууш, цу 1илман к1оргене бевларш а бу кхузахь, иштта хьафизаш а бу. Делан къинхетамца дин даьржаш ду.\n- Нохчийн Республикин куьйгалхочо, Кадыров Рамзана юкъаяьккхинчу программица кегийчу нахаца кхетош-кхиорехь д1ахьуш белхаш ду массо к1ошташкахь. Цу аг1ор шу х1ун белхаш деш ду?\n- И вуно ч1ог1а дика юкъаяьккхина программа ю. Цо аьтто бийр бу вайн кегийчу нехан ойла йовза а, царна нийсадерг д1ахьеха а. Нагахь вай кхане кхио лууш делахь, вай къона чкъор кхио деза. Царах йоьзна ю и вайн кхане. Уьш вай кхиоре терра хир ю и. Цу программи хьокъехь х1ора школехь кхетош-кхиоран декъехь хьехархой а бу вайн. Цара динах лаьцна а, кхетош-кхиорех йоьзна а, религех йоьзна а, шинне маттахь урокаш йо берашца. Цул сов, динан урхаллин векалш сих-сиха вовшахкхета школехь доьшучу берашца а, ярташкара кегийчу нахаца. Цкъачунна, Делан къинхетамца хьуьнчу вахна а, Шема махка вахна а, я воьду кепаш лелош берш кху к1оштахь бац. Цо гойту Кадыров Рамзана юкъаяьккхина и программа беркате дика программа хиллийла.\n- Х1ара вайн къамел дерзош, вайн кегийчу нахе, махкахошка кхайкхам баран кепехь х1ун эра дара ахь, 1арби?\n- Уггар хьалха суна цаьрга ала луург цхьаъ ду, селхане йиц еш ма хилахьара уьш, шайн дас-нанас бохург деш хилахьара уьш. Дас-нанас бохург а дина юьхьа1аьржах1оьттина меттиг гина вац со цхьанхьа. Цара цкъа а хьоьхур дац шен доьзалхочунна вониг. Вай вовшийн дезаш а, дешаш а хилар, и бара и вайн толам а, кхиам а. Везачу Дала вовше дезар а, дашар а, тешар а лойла вайна.\n- Мел х1уъу дийцича а, болх дукха бу шун, ткъа хан едда йоьдуш ю… Хьайн белхан хан а йойъуш тхан хеттаршна жоьпаш даларна Дела реза хуьлда хьуна, 1арби!\n- Дела реза вайна массарна а хуьлда. Везачу Дала и резаволчу тобанах дойла вай! Дела реза шуна а хуьлда, тхан болх къоман кхетаме буьллуш долчу.\nВайн баккхийчаша олуш дара: «Селхане йицйеш верг, кханенна вицвелла ву». Керара д1адаьлча бен ца хаьа х1уманан хама, цундела вай тахана вешан керахь болчу машаран, беркатан хама беш хила деза. Тахана санна маьрша леладойтуш ца хилла дин советан заманчохь, х1етте а вайн дайша лелийна и. Цо гойту боккъал а Дела везаш, нийсачу новкъахь хилла уьш. Ткъа тахана вайн аьтто бу маьрша дин лело а, муьлха а ламаз маьждигчохь дан а. Х1ара маршо вайна йоккхуш бакъдуьнена д1аваха вайн хьалхарара паччахь, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа (Везачу Дала г1азот къобалдойла цуьнан). Иштта х1ара машар вайна боьхуш, дукха до1анаш деш Далла билхина вайн дай. И дерриге вай дицдан ца деза. Нагахь и дицдеш вай делахь, вешан махкахь кошан лахьта а хьарам ду вайна. Кхоьллинчу Аллах1-Дала нийсачу новкъахь нисдойла вай.


Презентация - Беседа на тему «16 апреля - День мира в ЧР»\n12 апреля День Космонавтики 1 апреля «День птиц» Классный час «День Знаний в разных странах мира» 12 апреля - День космонавтики 12 апреля - День космонавтики Открытый урок «Солнце, полезное или нет» 7 апреля - Всемирный день здоровья Урок окружающего мира в 4 классе на тему: «Защитная окраска животных»\nБеседа на тему: «16 апреля - День мира в ЧР»\n2 «г» класс МБОУ «СОШ № 1 с.п.Надтеречное» Кл.рук Тухаева З.И. 2016 год\nХарцоно ц1е тесна, хийла хьо ягарх, Нохчийчоь ца йоьжна - г1аьттина яха. Кавказан ткъес хилла - маршонан ага, Хьан лаьттан сий дина яхь йолчу наха. Барт болу хьан къаьмнаш - мах боцу беркат! - Хьо йоцург Нана яц, нохчийн халкъ хьаста. Тхан дахар, тхан дерзар Даймехкан кхерчахь Декъалдар доьхуш ду, Далла беш хастам. Башламан баххьашка дайн синош дуьссу, Органан тулг1ено ненан мотт буьйцу. Исбаьхьа совг1ат хьо, азаллехь делла – Шатлакхан илли ду тхуна ницкъ белларг! Къинхьегам, хьан хьуьнарш хазделла шайна, Халкъаца лерам бар кхаъ хуьлда хьуна. Машаран г1аролехь ирсан некъ тайна, Сий долуш Нохчийчоь ехийла тхуна!


"Хьакъболу бакъонашларъярхой" аьлла дIакхайкхийна Кадыров а, цуьнан да-нана а\nГIуран-бутт 31, 2021\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, цуьнан да Кадыров Ахьмад а, нана Аймани а республикехь "хьакъболу бакъонашларъярхой" бу аьлла, дIахьедина. Оцу документан куьйгъяздина Нохчийчохь адамийн бакъонаш Iалашъян векал винчу Нухажиев Нурдис.\nНохчийчоьнан куьйгалхо а, цуьнан нана а юкъах доцчу шен каъмел дарехь омбудсмено билгалдаьккхина, КадыровгIеран доьзало "доккха дакъалаьцна хилар" махкарчу "бахархойн бакъонаш латторехь а, пачхьалкх чIагIъярехь" а. Нохчийн пачхьалкхан "Грозный" телеканало зорбане яьккхира цунах лаьцна видеосюжет.\nКхаанне а мидалш елира. Кхелхинчу Кадыров Ахьмадна кхачийра мидал "барам боцу майралла а, доьналла а гайтарна нохчийн къоман бакъонаш Iалашъярехь" аьлла, билгалдоккхуш. "Бахархойн бакъонаш Iалашъярехь а, нахана гIо латторехь а доккха дакъалацарна" аьлла, мидал елла Кадырова Айманина; Кадыров Рамзанна билгалъяккхина мидал "нохчийн къомера дIаяхалур йоцу бакъонаш Iалашъярехь историн доккха дакъалацарна" аьлла ю.\nКху баттахь "Адамийн бакъонаш Iалашъярна" а, "Нохчийн республикан хьакъйолу культурин белхахо" аьлла, мидалш елира культурин министр йолчу Кадыров Рамзанан йоккхаха йолчу йоIанан Кадырова Iайшатана.\nМаршо Радионо яздира, доллу шерашкахь КадыровгIеран цIийнах болчарна динчу совгIатех лаьцна.\nХаддаза адамийн бакъонаш хьешарна санкцийн тептаре ваьккхина Кадыров Рамзан, цуьнан бакъо яц Евробертан пачхьалкхашка а, Британи а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташка а, Канаде а, Прибалтикан мехкашка а ваха.\n2020-чу шарехь керлачу санкцийн тептаре Кадыров Рамзан воцург а язйира цуьнан хIусамнана а, йоккхаха йолу ши йоI а.\nЛечкъийра нах ГIуран-беттан 21 -25-чу деношкахь, буьйсанашкахь ерриг а Нохчийчухула. Доьзалца шен зIе хаьдда хилар журналисташна хаийтинчех хьалхарниг вара Турцехь веха блогер Халитов Хьасан – шен да а, ваша а вен кхерам бу, бохура цо. Гергарнаш шен а, шен зудчуьн а бовдийна, хаам бира оппозицехь волчу блогера Абдурахманов Тумсос а.\nГIуран-беттан 23-чохь шен куьйгалхочун Садулаев Мансуран гергарнаш лачкъорах лаьцна хаам баржийра адмийн бакъонаш тергалъечу "Вайфонд" цхьанакхетаралло. Оццу дийнахь вайра Германехь вехачу Human Rights Center Ichkeria ("Ичкерин адамийн бакъонийн центр") директоран Арцуев Асланан виъ гергара стаг. Даймахкахь бисинчу шен гергарчарна гIело еш хиларх лаьцна орца кхайкхийра Германерчу блогера Мализаев Микаила а, "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" юристан Янгулбаев Абубакара а дIахьедира, шен ден а, ненан а агIора 40 гергга стаг дIавигарх лаьцна.\nДенош хьалха Нохчийчуьрчу хьаькамаша социалан машанашкахула видео яржийра, царна чохь мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана боху, "харц къамелаш дечарна" таIзар ду кестта дийр долуш. И къамел деш яьхна хилла видеоматериалаш гайтира меттигерчу телехьожийлехь, яржийра инстаграм-агIонехь а, амма дIаяьккхира видео де даьлча.\nНохчийчохь нах лечкъийна хилар лач хьахийра Кадыровс йоьдучу пресс-конференцехь, амма тIе ца дитира цунна юкъара ша хилар. Нохчийчоьнан куьйгалхочо бахарехь, и нах идорна тIехьа хила тарло, "блогерша а, бакъонашлархъярхоша а вас йина нах". Амма цIерашца а, масалшца а ца бийцира цо ша хьахийна нах.


Нохчийчоьнан финансийн министра бакъ ца до махкахь "нах массанхьачул къен" беха бохург\nОхан-бутт 28, 2021\nНохчийчоьнан финансийн министрна Тагаев Султанна хетарехь, ахчанца вон дац махкарчу бахархошкара хьал, деккъа дIа уьш ца боьлла шайн ахча банкашкахь латто. Иштта туьду цо Оьрсийчоьнан рейтинго Нохчийчоь цхьана вахархочо банкехь латточу ахчан барам уггаре лахара болу мохк бу аьлла билгалдаккхар.\nБелхан меттигашца къоьлла ю Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а\n"Нохчийн Республика меттигерчу банкашкахь наха ахча латторца Оьрсийчоьнан регионашлахь рейтинго тIаьххьарчех гайтар дац бахархошкара финансийн хьал доьхна ду бохург. Цхьаъ делахь, банкех цатешар ду иза, схьадогIу I990-чу шерийн «перестройка» заманара – хIетахь банкашкахь нехан ахча дайра", – дIахьедина Тагаевс.\nПроблема дIаер ю нахана банкийн болх бовзуьйтуш хилча, аьлла хета министрна.\nДеношкахь хаам бара, Нохчийчуьрчу бахархоша банкашкахь латтош долчу ахчанах юккъерчу барамехь цхьана вахархочунна 11,8 эзар сом кхочу, аьлла. Оьрсийчохь тIаьххьара меттиг бу иза. Нохчийчоьнан лакхарчу позицехь ю ГIалгIайчоь – 12,2 эзар сом, Дагестан -26,4 эзар сом. Рейтинг хIоттийна РИА "Новости" агенталло, Центробанкан терахьашна тIе а тевжаш.\nЗазадоккху-баттахь Оьрсийчоьнан кегий а, юккъера барамерчу а ярташкарчу алапийн рейтингехь тIаьххьарчу шина меттехь яра Нохчийчоь а, ГIебарта-Балкхаройчоь а.\nХьалхо Къилбаседа Кавказера а, Къилба федералан гонера а мехкаш нисбелира жимчу а, юккъерчу бараман а бизнесехь бахархой хилар гойтучу рейтингехь тIаьххьарчу могIаршка. Уггаре эшна хьал ду ГIалгIайчохь а, Нохчийчохь а.


Кавказерчу тутмакхийн бакъонаш талхор лахлуш дац Оьрсийчуьрчу колонешкахь\nКавказерчу тутмакхийн бакъонаш талхор лахлуш дац колонешкахь\nЧубоьхкинчу Къилбаседа Кавказерчу бахархойн бакъонаш ларъярна хьажийна проект йолийнера бакъонашларъярхоша 2011-чу шарахь, амма хьалхарчу дIахаийтарехь (2011-2014 шераш) буьйцурш бара нохчийн а, гIалгIайн а тутмакхаш.\nЦу хенахь Оьрсийчоьнан таIзарш кхочушдаран системе Нохчийчуьрчу шина тIамехь дакъалаьцна нах баьхкина хиларна, колонешкахь а, талламан изоляторшкахь Iаткъам ловш беш бара коьртачу декъана вайнах.\nАмма хенаяхала "Гражданское содействие" комитете латкъамаш бан буьйлабелира кхечу республикашкара бахархой а, аьлла ду цо комитето кечдинчу репорта тIехь.\nОьрсийчуьрча колонешкахь бакъонаш йохор нисдала мегаш ду муьлхха а тутмакхан. Амма адвокаташа а, бакъонашларъярхоша а дийцарехь, уггар алсам шайна тIехь Iаткъам ловш берш бу Къилбаседа Кавказера бахархой. "Гражданское содействие" комитето билгалдоккхарехь, оцу нехан нийсонан бакъо яйа аьлла кхайкхийна боцу тӀехьажам бу Оьрсийчуьрчу таIзарш кхочушдаран системехь.\nЦуьнан ши бахьана ду. Хьалхарниг ду Нохчийчохь хилла тIемаш - цу системе тIемашкахь дакъалаьцна нах кхачар.\nШолгIа бахьана ду Оьрсийчохь тIаьхьарчу шерашкахь "терроризмаца къийсам дIабахьар" дIакхайкхийна хилар. Ткъа и къаийсам дIахьош бу моттаргIанашца. Цундела, коьртачу декъана чубухкурш бу бехке боцу нах.\nТIехула тIе, Оьрсийчоьнан таIзарш кхочушдаран системехь болх бечу наха бусалба нах тIеоьцуш бу мостагIий санна. Цул сов, Къилбаседа Кавказера бахархой хан такхийта дIахьежабо шаьш бехачу меттигера маситта эзар километр генарчу колонешка. Цу кепара церан аьтто ца хуьлу гергарнаш ган а, цаьрца марзо эца а.\nТIаьххьарчу 3 шарахь харцо юхатоха гIо доьхуш Оьрсийчуьрчу 40 сов регионера 2000 гергга дехар кхаьчна бакъонашларъярхошка колонешкахь хан токхучу Къилбаседа Кавказера схьабевллачу нахера.\nУггар дукха бу царна юкъахь Сибрех а (Красноярскан мохк, Кемеровн а, Томскан а кIошташ), Приуральехь а (Перман мохк, Мордови) йолчу колонешкахь бохку тутмакхаш.\n"Гражданское содействие" комитето бинчу хаамца, хIора шолагIа латкъам боьзна бу чувоьллинчунна дин лело новкъарло ярца, 45 процент латкъамаш бу лоьраша гIо ца дарца боьзна (шена юкъахь тутмакхана йиттина хиалр кехаташца тIе ца чIагIдар, могашалла галъялла вара аьлла ца Iаш гIуданан изоляторе хьажо бакъо яларца).\n40 процент латкъамаш бу психологин ницкъ барца боьзна. 35 процент Къилбаседа Кавказерчу тутмакхаша латкъамаш бо, бехк а боцуш, шаьш гIуданан изоляторе хьажорна. Амма дукхачу хьолехь латкъамашкахь дуьйцург ду цхьанаметта масийтта бахьана.\nКхаа шарахь бакъонашларъярхойн организацийн аьтто баьлла бакъонаш ларйеш 170 тутмакхна цхьацца кепара гIо дан. Амма, цуьнца цхьаьна, и проект кхоьллинчхьана лахлуш дац чубоьхкинчу Къилбаседа Кавказерчу бахархошкара кхочучу латкъамийн терахь.


Оьрсийчохь гучу а ваьлла, зорбан-конференци елла Украинан президент хиллачу Януковича\nУкраинан парламенто пачхьалкхан президентан даржера вохийначу Янукович Вкитора дIахьедар дина, ша цхьаммо вохийна а вац, шен дахарна кхерам болу дера Украинера дIавахана ша, аьлла.\nДон тIерачу Ростовехь ша еллачу зорбан-конференцехь вистхуьлуш, Украинера Iедал дIалаьцнарш фашсизмехьа болу ницкъаш а бу, пачхьалкх кIезигчу декъан хьашташ бен кхочушдеш а бац, элира Януковича. Ша Оьрсийчоьнера тIеман гIо доьхур дац элира Януковича.\nУкраинехь иккхинчу революцина малхбузера пачхьалкхаш бехке йира Януковича, цо ма-аллара, радикала оппозицина гIотор а йина.\nПIераскан дийнахь Украинан инарла прокуратуро Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министраллина а, Кхерамазаллин Сервисна а 10 де делла, Янукович а, Киеван юккъехь шортта адамаш даъйарна бехке лоруш волу 23 стаг а лаца. Царна юкъахь бу ницкъийн урхаллийн куьйгалхой хилла болу нах а.\nИнарла прокуратуро дIахьедар дина, Януковичана экстрадици еш дехар кечдеш а ду, аьлла. Чиллан беттан тIаьхьарчу деношкахь къайлаха Украинера веддера Янукович. Цул тIаьхьа, иза Москохана йистехь гучуваьлла.


Зуда дIахьулйала езий сужуд деш? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Къуран доьшуш сужуде ваха везачу метте кхаьчча, зуда дIахьулйала езий сужуд деш? Иштта цхьа хазахетар хилча Далла хастам беш сужуд дан дагадеача дIакъовлайала езий зуда, иза чохь лелош йолчу хIуманашца хилча?\nИ ши сужуд ший а ламаз дар санна ду. Ламазана оьшуш долу хIума цаьршинна а оьшуш ду. Ламаз деш хилча санна, и ши сужуд дечуьнан ламаз керахь хила а деза, бедарш а, сужуд ден меттиг а боьхачу хIуманах цIена хила а еза, дIахьулйан еза меженаш ерриге дIахьулйина хила а еза (зудчо шен дерриге дегI дIахьулдина хила деза, юьхь а, ши куьг а доцург), къилбехьа вирзина хила а веза.\nЦундела, ша́ ерриге дIахьулйелла а йоцуш, шен чохь лелочу духарца Къуръан доьшуш хилча, сужуд дечу метте кхаьчча ша́ сужуд деш хилахь ламазана санна дIакъовлайала еза иза. Уьзза дан деза цо баркалла олуш дечу сужудана а.