Спайс олу наркотик.\nКIира сов хан ю Нохчийчохь малар духку туьканаш къевлина. ХIинццалца Iедало магош а долуш, цуьнгара кехаташ а долуш болх беш ерш а дIакъевлина. Хьалхабевлла молланаш а болуш, тIьахьахIиттина низамхой а, Iедалхой а болуш, рейдаш йина цара оцу меттигашкахула.\nДIа а кхайкхийра, малар духкучуьн тезете шаьш гIур а дац, уьш кхечеран тезеташка буьтур а бац аьлла. И ша мел долу хIума телехьожийлашкахь а гайтира. Къаьсттина шишанаш лаьттах детташ, кегдеш.\nТуьканаш дIакъевлина елахь а, бIаьрга сара кхетча санна лелаш бац маларчаш а, къаьркъанан кедаш а. Малар духку масех меттиг йисна дIа ца къовлуш: Оьрсийн эскархойн "Ханкала" олу базана уллерчу «Лента» супермаркетехь а, Соьлжа-ГIалара цхьана туьканахь а.\nМел йолу туька дIакъовлахь а, молучу нахана и дIовш карор ду, аьлла хета меттигерчу вахархочунна Абдурахманов Аликана. Вай муьлхачу низамашца дехаш ду, хатта лаьара шена, элира цо.\nАбдурахманов: «Кхуза богIуш дуккха а хьеший ма бу. Вай схьадуьйла богIуш чукхойкхуш ма ду цаьрга. Цхьана агIор, иза хIинца дIахьочу политикаца цхьаьнадогIуш дац. Ткъа, маларчан иза миччахь карор ду».\nЦхьа а бакъо а йоцуш малар духкуш меттигаш а гучуяьхна йинчу рейдаша. Церан долахошна даккхий гIуданаш тухур ду. ТIаккха, туризм яржочу, аьлча а, яьржо луучу махкахь иштта буьрса дехкарш дар нийса ду аьлла ца хета Абдурахманов Аликана.\nАбдурахманов: «Молуш верг, ахь мел дихкича а соцура вац. Иза цунна мала миччахьа карора ду. Вайна дагадогIу-кх Ичкери йолчу хенахь а карадора малар. ХIинца ца хаьа, вайн хIун Iедал ду кхузахь: ШарIа ду, я Оьрсийоьнан низамаш ду».\nНаркотикашца къийсам даиман дIахьош бу Нохчийчохь. Цкъа а толам баккхалуш а бац. Малар дихкинчул тIаьхьа, дуккха а нах «тIехевшира» молханашна. Царах мелча хьожа а ца йоху, амма уьш коьрте долий лела. Машенашца а, герз карахь хилча а, стаг къаьсташ ца хуьлу цхьаъ дина вуйла.\nНаркотикаш юхкучарца тIом луьра буйла а, кхин а чIагIбийр буйла а дIахоуьйтуш цхьа видео гIараяьккхина кху деношкахь социалан машанехь. Ах минот сов йолчу оцу видеокийсаган тIехь цIийх юзина юьхь йолу цхьа стаг ву. Цунна гонахь болчара, юьхь-сибаташ ца гучу наха, цунна тIе мийра а бетташ, цуьнга дош долуьйту ша кхин наркотикаш юхкур яц, аьлла.\nИ видео юкъараллехь цхьаболчара тIе ца оьцу. ХIунда аьлча, иза бехке велахь, низамо ма-бохху, хан а кхайкхийна, чуволла веза, цунах гайтар а ца деш, аьлла хета царна.\nКхета иза кхиберш кхерорхьама лелош дуйла, амма цу тайпа ницкъ бар нохчашкахь цхьанна а агIора догIуш хIума ду аьлла ца хета Гуьмса кIоштера Магомадов Ахьмадна.\nМагомадов: «Наркотикаш юхкурш вайн цIахь хьалха а хилла, кхул тIаьхьа а хира бу. Iедал мухха а хилча а, уьш болуш бу. Царех лардала деза. Царна етташ, царна ницкъ беш хилар, суна ца тов, бакъдерг дийцича. Шаьш кхел яр ду иза.\nСхьа а лаций, цунна хан тохийша. Стенна етташ ю цунна? Йиттина а ца Iаш, етташ видео, Ютюб чу а кхуссий, дIагойту дерриге дуьненна. ТIаккха вукхара олу, хьовсийша, нохчий баккъала а акха нах хилла, олий».\nНаркоманица а, маларчашца а къийсам, шо шаре мел долу, чIагIлуш бу Нохчийчохь. Иза магош ду, схьагарехь, Москохахь а. Ерриге Оьрсийчоьнна а масалле юьллуш ю республика, мелла нах бац, наркотикаш яц, бохуш.Ткъа цу тайпа жамIаш муха хуьлуш ду дуьйцуш а дац.\nГериев Жалавди - политикан тутмакх


Шемара хьал дийцина Обамас а, Путина а телефонехула\nОбамин а, Путинан а цхьаьнатоьхна сурт.\nШемахь тIом сацор хьокъехь Чиллан-баттахь карийна маслаIат дохо мегаш ду аьлла дIахьедар дина Америкин президенто Обама Барака. Цу кепара Шемахь хIоьттина хьал цо дийцаре дина Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца, шен телефонехула хиллачу къамелехь.\nЦунах лаьцна Обамас хаам бина CBS телеканалана ша еллачу интервьюхь. Американ президенто билгалдаьккхира Оьрсийчоьно а, Цхьаьнатоьхначу Штаташа а юкъаметтигаш лело еза Шемахь политикан процесс дIайолор Iалашонца аьлла.\nОццу хенахь Обамас хаам бира Вашингтонна а, Москохна а юкъахь цакхетамаш буьсуш хиларх лаьцна. И цакхетамаш боьзна бу Шеман президенто Асад Башара махкара хьал дIанисдеш лоцур йолчу меттигах лаьцна. Асада шен дарж дита деза аьлла хеташ ю хIинца а Амеркин Цхьаьнатоьхна Штаташ.


Жижиг шортта, ялта деза ду Нохчийчохь\nНохчийчура Теркйист кIоштехь дорах жижиг ду, 15Сти2013.\nБежанаш кхобуш, юха церан жижиг духкучу хасапхошна доккху зе хуьлуш ду Нохчийчохь. Iаьнах даьхначу бежнашна, бIаьстенан юьххьехь оьцу яахIума еза ю. ГIуллакх ишта дIадодахь, цкъачунна дайделла жижиг, тIаьхьа чIогIа дазлур ду. И жима бизнес лело гIертачу нахаца къамел а дина, хIара материал яийтина Хасимиков Iусмана\nНохчийчохь жижиган мехаш тайп-тайпанчу кIошташкахь туьма а,ши туьма а башхалла йолуш ду.Даима а бохург санна мелла а механа дай хуьлу дилха Теркйист кIоштехь.Тахана цигахь бежанан жижиган кийланах 22 туьма доьху,ткъа уьстагIчух 25 туьма.\nТеркан аьрро бердаца Iуьллучу, даьхний кхобу кIошт аьлла цIе яхана йолчу, Шелковск кIоштехь уьстагIан жижиган мах 300 сом бу, ткъа бежанчух 23-24 туьма доккху. Кхин дорах дац бежана жижиг масала, Шелан а, Гуьмс а, Хьалха-Мартанан а, Ножай-юьртан а кхечу а кIошташкахь а.\nОьцуш болчарна кхаъ а хуьлуш,кху муьрехь,кхин тIе а дайделла жижиг Теркйист кIоштан цхьаццайолчу меттигашкахь.Масала Ломаз-юьртахь 200 соьмах дилха духку ши кIира а сов хан ю.Iелин-юьртахь хаспаш дойучарех цхьаболчара мах охьабаьккхина,кхечара ца баьккхина. Мах охьабалар дика хIума а ду,мисхачу нахана цунах доккха гIо а хир ду аьлла хета цхьаболчарна.Царах къа а хетта,бусалбан дог кийрахь долчо жижиган мах охьабаьккхина лоручех ву Теркйист кIоштера вахархо ИбрахIим.\n«Бусалбан дог-ойла йолчу мах охьабаьккхина.нахера 18 туьманах ша жижиг схьаоьцуш хилча, кийлана тIе ши туьма даьлча тоьур ду аьлла,мискачу нехан аьтто беш лахабаьккхина мах»\nТкъа шо сов зама ю Iелин –юьртара Майрбек хаспаш дойуш волу. Жижиган мах ша 10% лахбар цо ишта кхетадо.\n«18 туьманах схьаоьцуш хилча 4 туьма муха доккхур ду тIе аьлла охьабаьккхина ас-м,нахах эхь а хетта. Нахехь Iаламат дукха ю ярстийна бежнаш, цара дан хIума дойцуш йорах дIаюхку, цундела охьабаьлла аьлла хетта суна-м мах».\nЖижиган механ тIера 2 туьма дайанчех ву Ломаз- юьртара хаспахо Висхан.Цо дийцарехь даьхний кхобучу бахархоша-долахоша шаьш,урамашна юьххье а буьйлуш, 200 соьмах жижиг дохкар бахьнехь охьабаккха дезна цуьнан мах.\nЖижиг дохкарх болх-некъ бина лелачарна дилха 200 соьмах дохкарх хуьлуш зе дац. Стенна аьлчи тIаккха цара долахошкара 18 туьманах схьаоьцу дела жижиг. Ма-дарра аьлчи, бегашена а доцуш, эшам хуьлуш берш даьхний кхобуш, дурстош болу долахой бу. 22 туьма жижиг мах болуш, цара 20 туьманах дIалуш дара жижиг, ткъа хIинца, царна оццу жижиган кийланах кхочуш дерг 18 туьма бен дац.\nОхьадевлла мехаш дукха лаьттар дуй те аьлла хаьттича, бахархоша луш долу жоьпаш цхьаьнадогIуш дара.Цара кхеторехь цхьана ханний бен лахбаьлла бац жижиган мах.\n220 соьмах жижиг духкуш болчех бу хIинца соьца къамел деш болу,ас цIарца ца буьйцу Iелин юьртара хаспахой. Царна гергахь,кхане йоцуш, чекхдала тарлуш доцу Iовдал хIума ду 200 соьмах жижиг дохкар. Ялтийн мах ша болччехь а лаьтташ,жижиг дайлойла а дац боху цара.\nМаршо радио:Кхузахь жижиган мах хIун бу?\n«220 сом бу-кх.Ахь 18 туьманах тхуна бежана схьалахь 200 сом а хир бу-кх.Массо меттехь 22 туьма бу жижиган мах. Юкъаметтера и ши-кхо меттиг яьлла-кх 200соьмах жижиг духкуш. Кхана юха а тIекхетар мА буи за. Даьхний кхобучарна дика хIума мА дац иза. Бежний ца кхабахь хIун хир ду?»\nВайнаха ма-аллара аьлчи, даьхний кхабарх болх-некъ бина лелачарна «пIелг буллуш», зене доьрзуш хIума ду шина туьманна жижиг дайдалар.Цхьаболчара кхетореххьа-м иза кхана-лама Iаламат зуламе дерза тарлуш хIума а ду нохчашна.Стенна аьлчи боху цара,цIе моха а белла эцна хIоъ а баош, цу мехах жижиг дохкар долахошна пайдехьа дац.Цара даьхний кхабар сацадахь жижиган къоьлла хIотта а сахьт дац.ТIаккха мах тIурнене ирхбаха тарло бохуш саготта бу цхьаберш. Герггарчу барамехь ишта хьажам болчех ву Ломаз юьртара 60 шо долу Хизар цIе йолу вахархо а.\n«Сан сайн ярстийна бежана ю.ХIинца болчу мехаца и йохкахь суна юьсуш хIума а яц.Дукха адам ду-кх ша-ша кхин бежний кхобур дац бохуш.массо хIума язлуш ю ткъа жижиган мах охьабаьккхина.Цхьаъ ву моьтту суна хIуьттаренна санна араваьлла. Цхьаммо леррина лелош ца хилча ишта хIума дойла а мА яц…Ас итт эзар а делла эцнера Iай цхьа тонна жарж.Кхана –лама ялта хьокху хан йоллушехь хIинца а эцна бархI-исс сом кийланах а луш. ТIаккха суна хIун пайда хуьлу? Дош мА дац I8 туьманах жижиг дIадала деза бохург »\nМаршо радио: Хьуна хетарехь кхана-лама ишта дIадодахь эца жижиг а хир дац-кх?\n«Цу тIе дало гIерташ бу-кх цхьаберш.ТIаккха эца жижиг а хир мА дац. Вон-дика листа жижиг ца хилча долий.Цхьаммо и лелош ца хилча цу кепара нах хьийзор мА бац. Суна вевзачу цхьамма зуда ялинчу метте I8 туьманах жижиг дIаделла-кх.Шена-м ца хили цунах пайда боху-кх цо соьга.Кхаба маьIна дац-кх!Са-м дац иза.Хь...\nДац иза. Хьайн пенси тIе а дуьллуш, нахана жижиг даийна вер вуй хьо? Кхобуш хьоьга къа-м дийца а ца дуьйцу,хIоана.докъарна даьлларг меттахIуттуш ца хилча,эрна къахьегар дац иза?»\nТеркйист кIоштехь цхьаццанхьа жижиган мах охьабаьлла хазахеттарш кIезиг цахиларе терра коьртах а даьлла дийцаре деш ду дайделла жижиг. Бакъдерг дийцича хIумма а кIезиг бац цу хиламо даьхний дурстош болчеран могIанаш хаъал лилха а даьхна,бакълена а жижиган къоьлла а хIоьттина,цуьнан мах лакхабаларна кхоьруш берш а.


Мурси Мохьаммед Мисаран керла президент ву. Кхин дIа?\nМисара -- "Бусулба вежарий" партин кандидат вара Мурси Мохьаммед президентан харжамашкахь, КъахIир, 29Сти2012\nБусулба вежарийн цIарах кандидат хилла волу Мурси Мухьаммед керла президент хаьржина Мисар пачхьалкхехь. Юкъаралла чIогIа екъаелла яра президент мила хила веза бохучу хаттарехь. 30 сов шарахь Мубарак Хьоснин урхаллина а, цуьнан Iедалехь гуттар а тоьлла хьелаш хиллачу тIеманхошна дуьхьала тесна кхаьжнаш дара уьш я боккъалла а, цо бохучунна тIаьхьа а хIиттина хаьржина вара?\nИ хаттар делира Маршо радионо Лондонехь туп тоьхначу аналисте Шишани Мураде.\nШишани Мурад: Дукхах дерг, (кандидатийн) цIерашна юкъахь юкъараллин ойла екъаеллера. ХIетте а, "Бусулба вежарий" чIогIа бу, шайн гIуллакх дIакхехьа хууш нах бу уьш.\nКъамелаш динчу цхьаболу мисархоша бохура, шаьш "Бусулба вежарий" хаьржина, Мубаракан режимехь хилла волу Шафик Ахьмад чекх ца валийта. "Уьш хазахеташ хоржур бац оха, амма хьалха хилла режим юха ца яийта" аьлла ду.\nДемократин гIуллакх дIакхоьхуш болчу нахана иза (Мурси) дика хийтира. Харжамаш хилла а дика хета царна.\nШолгIа, Мубаракан режим юхаеънехь Мисарехь хIун хьулу а ца хаара. Нах вовшахлеташ хIума хила там бара, гIуллакхаш кхин а галдала а мега дара. Цхьаболчара иштта бохура. Суна хетарехь иза бакъ ду.\nБакъдерг аьлча, эскар ду церан карахь (Мубаракан режимерчу Iедалхошкахь), хIинца а шортта бакъонаш шайн карахь юьтуш а ю цара. Иза а гур ду вайн кеста Мисарехь - эскарш хIун деш хир ду тIейогIучу политкехь? Ишта сурт ду.\nМаршо радио: Мурси президент хаьржина хилар – ша долу Iедал буьззинчу барамехь атта цуьнга а, цо къастор долчу Iедале а дIалур ду бохург дац. Мисарерчу тIеманхойн коьрта Iалашо ю, шаьш «ша-тайпа хилар» шайгахь дисийтар. Иштта, Туркойчура инарлаш а лийлира I990-чу шерашкахь, демократин кепехь хаьржинчу исламистийн белхана дуьхьала буьйлуш. Нуьцкъала Iедалехь биса лууш бара уьш, шаьш дуьненан кеп латтайо пачхьалкхана, бохуш. Вукху агIора, Туркойчоьнца Мисара юьстича, цигара хьал а тодала там бу аьлла догйовхо хуьлу. Делахь а, иза кIезиг ю аьлла Шишани Мурадана. Цунна бахьана далош, цо элира:\nШишани Мурад: Шортта наха дуьйцу Туркойчура Iедало санна Мисарерчу "Бусулба вежарша" а Iедал хIоттор ду, бохуш. Амма суна хетарехь, Туркойчохь долу хьал къаьсташ ду Мисарехь долчух. Мисарехь йолу коррупци а, белхаш боцу нах а дукха бу. 30 шарахь лаьттина хилла къайлаха сервисаш чIогIа ю хIинца а.\nШолгIа, ша президентан харжамашка воьдуш Мурси профессорех а, экспертех дага а ваьлла, "самадовларан" проект кховдийра цо. 2037-чу шарахь чекхер ю иза. Дуккха а пайде хIума ду цу юкъахь. Амма цуьнга иза далур ду аьлла ца хета суна. туркойчохь долу хьал кхечу куьцара ду. Церан экономика денъелла яра. Малхбузерчу пачхьалкхашца а дика юкъаметтигаш нисъйина. Церан демократин институташ дика яра. ТIейогIучу хенахь и саннарг Мисарехь сиха хир ду аьлла ца хета суна. Царга шайн кеп цигахь дIахIотталур ю аьлла.\nХIунда аьлча тIедогIучу 4 шарахь цара гайта деза, хаа а луш, шайга цхьа кIеззиг хIума хийцаделлий. Царга иза хийцалой, наха уьш кхин а цкъа хоржур бу. Цундела хIинца а хаьлхе ду цаьрга Туркойчура кеп хIотталур ю бохург.\nМаршо радио: ХIун стаг ву ша, Мисаран керла президент Мурси Мухьамад? Аналисто бахарехь, иза хьал долуш стаг вац. Дукхах болчу мисархошна, схьаарехь, иза тайначух тера ду, аналисто бахарехь:\nШишани Мурад: Мурси, дукха хенахь дуьйна "Бусулба вежарий" партехь лаьттина ву. Инженеран дешар дешна ву иза.\nЦуьнан зуда коьртахь хIумма тиллина юй, иза элитех ваций, бохуш, цунна дуьхьала пропаганда йинера. ХIетте а иза цуьнгахьа йирзина. ХIунда? Дуккха а Мисарера нах санна мехах лаьцначу петар чохь Iаш ву иза. Таро йолуш а вац. Мисарерчу нахана иза чIогIа хазделира - иза шаьш санна ву, шайх тера ву, аьлла.\nМаршо радио: Мисарехь хилла харжам чолхе бара. Аналистийн хьесапехь хала дара тIеманхошна а, исламисташна а юкъара цхьаъ къастон. Харжам бан а боцчу новкъа лара уьш, дукхах болчу политикан аналисташа. Амма Туркойчоьнан зеделларе хьаьжчи, царна тIедилла деза дела денна пачхьалкхана деш долу урхалла.\nМисарехь керла президент хаьржина. Кхин дIа?


Украинан малхбалера Славянск-гIалин администрацин гIишлонна тIехула оьрсийн байракх оьллина иза дIалаьцначу жигархоша\nОхан-бутт 12, 2014\nУкраинан малхбалера Славянск-гIалин администрацин гIишло дIалаьцначу жигархоша цунна тIехула оьрсийн баракх оьллина. И аьлла хаам бина, Славянскан мэро Штпеа Неляс. Цо дийцарехь, гIалин кхеташонан гIишло чохь эзар гергга нах гулбелла.\nОццу дийнахь, Оьрсийчоьнехьа болчу жигархоша дIалаьцна Кхерамазаллин Сервисан гIишло а, кIоштан полицин дакъа а.\nУНИАН агенталло бечу хаамца, милицин декъехь герз долуш ткъеха стаг ву. Цара шаьш «Донецк Республикан хьалхе лелон тоба» ю аьлла. Милицин декъехь мел хилла белхахой ара а бовлийтина, цара шайна дерзийна цу чохь хилла герз – 400 тапча а, 20 сов масатоп а.\n130,000 стаг вехаш йолу Славянск Донецкана бIе чаккхарма къилбаседехьа ю.\nУкраинан Арахьарчу гIуллакхийн министран декхарш кхочушдечу Дещица Андрейс хьастагIа кхайкхам бинера оьрсийн лерринчу ницкъашка, Украинан малхбалера кIошташкахь питанаш ма леладе, аьлла.\nЯханчу буса Донецкехь а хаьвсинера, кIоштан прокуратура лаца. Амма и Iалашо кхочуш ца ялуш йисина.\nТIаьхьарчу деношкахь Украинан малхбалерчу гIаланашкахь акцеш ю дIахьош, Киевехь ханна чIагIделлачу Iедалехьа а, цунна дуьхьала а. И ша дерриг доладелла, Чиллан баттахь Москохана муьтIахь хилла Украинан президент Янукович Виктор Оьрсийчу веддчхьана дуьйна.\nНохчийн а, гIалгIайн а къаьмнаш махкахдаьхна де дагалоцуш митингаш дIахьош ю Европерчу гIаланашкахь\nКъам махкахдоккхуш хIаллакхилларш дагалоцуш митинг хилла Несарахь\nУкраинехь йоккха стаг "денъелла" елла 10 сахьт даьллачул тIаьхьа\n76 шо кхаьчна нохчийн а, гIалгIайн а къаьмнаш дохийна махкахдаьхна\nУкраинин лерринчу сервисаша шена Iаткъам бо, боху Бельтоевс\nНемцойн Бундестаган депутат ю 29 шо долу нохчо\nГадаев Мохьмад-Салахь. Муъма вежаршка\nГадаев Мохьмад-Салахь. Кеглуш, стигал елхахьара...\nГадаев Мохьмад-Салахь. Боданах етта ю буьйса...\nГадаев Мохьмад-Салахь. КIанта нене яздина кехат\nГадаев Мохьмад-Салахь. Самаде


Наьсарен шахьара 235 шу дизад | Новости Магаса - БезФормата\nНаьсарен шахьара 235 шу дизад\nНаьсарен шахьара 235 шу дизарца, октябрь бетта 4-ча дийнахьа салоIама вIашагIкхетараш дIадихар Наьсарен цхьацца йолча моттигашка. ЛаьрххIадолча салоIама даькъа дIадихьар Наьсарен шахьара Культура цIагIа. Х1аьта вIашагIкхетар долалуш, Наьсаре мишта Iойиллай, цига Малсагаькъан Орцха К1арцхала малаг1а дакъа лаьцад гойташ театра даькъе болх хилар. Цу тIехьа, юкъ-юкъе хувца а луш, гулбеннарий самукъадоаккхаш халхара ансабль а, шоай ашарашца наха салоIам беш цIихеза илли алархой а бар, иштта шоашца Димаев Iалий а волаш.\nНаьсарен шахьара 235-гIа шу дизача баьхкача наха юкъе дукха тайп-тайпара мехка бахархой бар, къаьстта Наьсарен шахьара бараш. ХIана аьлча царна шоай цIа санна я шоаш 1о а баь хьалкхийна Нана-Наьсаре.\nНаьсарен бахархой шахьара денца даькъала бувцаш, ший къамаьле ГIалгIайчен Мехкадас Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бека белгалдир, Наьсаре ГIалгIайче доккха дакъа дIалоацаш шахьар хилар. «Наьсаре, боккъала а наха ма аллара, нана я. Шахьара истори духхьал дIадаха бIаьшаренаш хинна Iац, из дукхача ноахалий вахар да. Наьсарен къонгаша дукхача даькъе къахьийгад балхагахьа, йоазонгахьа, деналгахьа. Къаьстта шаьрача ГIалгIай мехка культурани экономикани юкъарал хиннай ер. Дукхача шерашкахьа ГIалгIайчен административни юкъара моттиг а хиннай».\nДIахо ший къамаьлагахьа Мехкадас белгалдир, тIехьарча 10-х шера Наьсаре, бIаргашта гуш, дикагIча оагIорахьа хувцалуш йоагIилга. Наьсаре ГIалгIайчен вахара социально-экономически хьал алсамдалара кертте латташ я, аьлар цо.\n«Тахан Наьсаре, денгара ди массаза доала, алсамйоалаш, дегIайоагIаш латта. ДIа мел хьежача хьалдеш 10-12 гIат йолаш наха баха вIаштIара хьалдаь гIишлон цIенош да. Цунга хьежжа шахьара амат тIаденад Наьсарен. Хетаргахьа, укх тIехьарча 10-х шера Наьсаре хиннавоаца саг хIанз хьавеча, цунна ца йовза мегар ер шахьар. ТIехьарча хана Наьсаре чIоагIа хувцаеннай, боккъонца бIаьстий техача зизо га хозъеш мо тоалуш хозлуш йоагIа Наьсаре. Укхаза хьалъяьй дукха школаш, берий бешамаш, унахошта дарба де больницаш, вIаштIара даь лакха цIенош, низъоамала гIишлош».\nДIахо къамаьл деш Меъхкадас белгалдир, Наьсарен шахьар дегIайоагIаш, тоалуш хилара керттера бахьан шахьара да ТIумгIой Iалихан ва, аьнна. «Керттера Наьсарен таро шахьара бахархой ба. Укхаза, цхьа дезал санна, барт тайна шахьара гIончий баха. Дика, ц1ена, къахьегама нах ба укх шахьаре бахараш. Из оамал хьайоагIаш я бахархой даьшкара, даь-даьшкара. Тахан шоана хьалхаваьнна латта саг а ва денале яхь йола ший къаман во1», — аьлар Евкурнаькъан Юнус-Бека ший къамаьле.\nКъахьегама аьттув бахьан долаш, дукхача шерашкахьа цIена болх бар бахьан долаш, Наьсарен 235-гIа шу дизарца, Мехкадас Баматгире Юнус-Бека ТIумгIой Iалихана ГIалгIайчен Мехкадаь цIерагIйола грамота елар.\nГулбеннарашата хьалхашка йистхулаш, Наьсарен шахьара дас ТIумгIой Iалихана бахархошта а, болх лакхача боараме белгалбаккхар бахьан долаш Наьсарен администрацена а баркал аьлар. «Доккха тешал да из тахан тхона дер, тхоай низ дIа ма кхоачча, тхоай долча хьинарца оаха кхоачашдергдолаш», — аьлар ТIумгIой Iалихана.\nДIахо Паччахьалкхен баркала грамоташ йийкъар цхьацца шоай балхагахьа белгалбайнача наха а, иштта наьсарен адмиистрацен болхлошта а. Къаьстта белгал яр укхаза цIихезача поэт, прозаик волча Темарзнаькъан Башира енна «Наьсарен шахьара лерхIаме вахархо» яха цIи. Цунца Мехкадас, ловца боаккхаш, даькъала а вийцар из.\nВ1ашаг1кхетаран лаьрхх1а дола дакъа чакхдаьлча Малсагнаькъан Оарцха КIарцхала цIерагIа йолча парке а, культура цIенна хьалхашка а, этнографен ресторана коа а наьха шоашта салоIаш саготалла лелар хилар. Цига а дукха тайпрара кийчяьь сало1ама моттигаш яр. Ше доал деш йолча шахьара бахархой Наьсарен денца даькъала бувцаш, ТIумгIой Iалихана аьлар:\n«Хьамсара новкъостий! Тахан вайна дукхаезача Наьсарен 235 шу даьннад. Истори бустамга хьежача, вай шахьар хIанз а къона я. 18-гIа бIаьшаре чакхйоаллаш йилла Буро санна йола Наьсаре ГIалгIайчен юкъара моттиг хиннай, дIахо йодача хана а хург я иштта. ТIехьарча шерашка ГIалгIайчен Iаьдала, къаьстта Мехкадас Евкурнаькъан Юнус-Бека гIо- новкъостал дарца, кердача замано вахаре эшаш дIадехаш мел дола хIама кхоачашде аьттув боал вай. Бакъда, эггара йоккхагIйола Наьсарен таро шахьара бахархой ба. Аз дерригача сай дег тIара даькъала дуцв шо Наьсарен денца. Машар, ираз, беркат ма эшалда вай шахьара а иштта шахьара бахархошта», — аьнна, ловца баккхарца чакхваьлар шахьара да ТIумгIой Iалихан.\nДIахо Наьсаре хьахиларах лаьца.\nДухтохкархоша яхачох, Наьсаре нах баха кхера заман хана денз. Укхаза Iилманхошта кораяьй шовзткъа эзар шу хьалха денз нах баьхалга хьагучадоаккхаш йола белгалонаш. ХIаьта гIалгIай укхаза баха эзараш шераш да. «Наьсаре» яха дош ширача гIалгIай меттала «наьна лаьтта, наьна аре» яхалга да.\n«XIII-гIча бIаьшере моалоши, XIV-гIа бIаь шу чакхдоалаш АстагIча Темара бIынои шозза боха а баь, гIалгIай лоамашка хьалчутеттаб. Цул тIехьагIа цхьан юкъá да воацаш иллай ер моттиг.\nXVI-XVII бIаьшерашка гIаьбартоша доал даьд Наьсаренна. Цу юкъа гIалгIай, лоамашка бийба а бийба, низ а Iоабаь, шоай аренашка IокIалбувла болабеннаб», — йоах ц1ихезача духтохкархочо Коазой Дауда нурдина. XVIII-гIча бIаьшере ткъаь иттлагIча шерашка гIаьбартой дIабахаб укх мехкара, гIалгIаша, довнаш деш, кхы бита а ца бита. «Цу хана Наьсаре дукха листа хьунаш, ушалаш йолаш моттиг хиннай. Цу хана укхаза Кавказе дахача тайп-тайпарча къамех йола гIаьрахой тоабаш лелаш хиннай. Шолжаи ГIалмени лакхенашка яда шоай юрташ цу гIаьрахоех лораеш, Наьсар Шолжах дIакхетача метте ГIалмистерча гIалгIаша ха лоаттадаьд», — йоах д1ахо духтохкархочо Коазой Нурдина.\n1810-гIча шера бIаьсти, ГIалмийистера гIалгIай, Наьсаре юрт а йилла, баха Iохайшаб. Уж хиннаб массехк тайпан нах: ТIаргамхой, Аьгахой, Хамхой, Йовлой, Сиккамбухой (Оздой), Кхоартой иштта кхыбараш а. Цу наха хьалха латташвар ТIаргимхой Малсага-къонгех ваьнна Оарцха КIарцхал хиннав. Эггара хьалха укхаза баха Iохайшача гIалгIаша Оарцха КIарцхала-Юрт йиллай, кIеззига тIехьагIа Iовлурга-Юрт. 1810-гIча шера гурахьа, гIалгIаша бокъо а енна, Наьсар Шолжах дIакхетача моттиге, лакхача берда тIа Буру йиллай эрсаша. Цох а Наьсаре (эрсижй меттала – Назрань) аьнна цIи тиллай. Иштта хьайолаеннай Наьсаре.\n1944-гIча шера гIалгIай Сибаре бахийтача хана, Наьсаре хIирашта дIаенна хиннай. Цар цун цIи хийцай, «Коста Хетагурова» аьнна. Бакъда, 1957-гIча шера гIалгIай цIабаьхкачул тIехьагIа, Наьсарен цIи юха метта оттаяьй. Шахьар яьй Наьсаренах 2967-гIча шера октябрь бетта 16-гIча дийнахьа. ХIанз Наьсаре ГIалгIай мехка йоккхагIйола шахьар я. Хоза тоалуш, лакхлуш, дег1а йоаг1аш латта из. «Нана-Наьсаре» аьнна йоаккх гIалгIаша цун цIи. Я а я из ГIалгIайчен нана. ХIана аьлча водар воагIар, Наьсаре гIолла чакхвоал.\nГазета «Сердало» № 154\nГлава Республики Ингушетия Махмуд-Али Макшарипович Калиматов внес изменения в ранее изданный указ “О введении режима повышенной готовности”.\nРегиональный Роспотребнадзор подготовил план поэтапного выхода из режима самоизоляции.Â I этап - с 01 июня 2020г.Â Разрешить работу адвокатских, нотариальных контор, других организаций, оказывающих юридические услуги.\nВ Карабулаке сохраняется режим «Повышенная готовность» в связи с объявленным штормовым предупреждением\nДепутаты Городского совета г. Магас вместе с волонтерами навестили маломобильных детей\n«Ростелеком» предоставил облачную инфраструктуру в рамках услуги «Виртуальный центр обработки данных» ведущим вузам Южного федерального округа,\nПервые результаты экзаменов основного периода ЕГЭ, которые участники сдавали 3 июля, показали, что переход на дистанционное обучение весной 2020 года не повлиял отрицательно на уровень подготовки выпускников.\nВ ходе проведения оперативно-разыскных мероприятий в Республике Ингушетия органами безопасности была получена информация о нахождении в частных домах в городе Назрани и селе Сагопши Малгобекского района вооруженных бандитов,\nАрхив Следственным управлением СКР по Ингушетии возбуждено уголовное дело по факту посягательства на жизнь сотрудников правоохранительных органов в городе Назрани, где накануне был введен режим контртеррористической операции,\nГерои нашего времени, которые рисковали своим здоровьем, помогали тем, кто нуждался в помощи.\nСложности, которые возникли у работодателей, особенно в период введенных ограничений, связанных с предотвращением распространения коронавирусной инфекции, многих вынудили предпринимать неприятные для работников меры,\nГлава Ингушетии Махмуд-Али Калиматов поздравил руководителя Управления Федеральной службы по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополучия человека по республике Бориса Комурзоева с юбилеем и в его лице поблаго\nФонд «Народный проект» предлагает жителям Ингушетии, чьи деды и прадеды пропали без вести во время Великой Отечественной войны, помощь в установлении судеб родственников.


Нохчийчоь -- Доккха йовлакх тиллина дешархо Iелин-Юьртарчу ишколехь, 20ГIa2012\nЗама нохчийн къоман хатΙ, цуьнан кеп, кхетам шарлучу, чΙагΙлучу я хийцалучу муьре яьллачух тера ду. И ойла кхоллало Нохчийчоьно шайн нехан, къаьсттина зударийн духар дийцаре даккхарца. Хиджабаш лелон боьлла цхьацца метигашкахь зударий, мехкарий. Цхьаболчу наха иза къобал до, кхечарна хийра хета. Оцу хаттарна гонаха гΙаьттина болам лела марса а баьлла.\nВайнехан зударша ма-алллара аьлча, юьхь-чодий бен гуш доцуш, гIалахь я юьртахь къевлина духар дуьйхина, дуккха а мехкарий-м стенна буьйцу, цхьа йоI гар а Нохчийчохь жимма хьалхо чIогIа тамаше хеталуш хIума дара.\nТкъа тахана иза могIарера сурт а хилла дIахIуттуш лаьтта. Яххьаш бен гуш йоцуш, хьулделла, къевлина духар дуьйхина зудабераш бутт-батте мел болу а совдуьйлуш ду ур-атталла школашкахь а. Уьш а, церан барзакъ а бахьанехь, цхьа дотIана иккхича санна, гара кхетамаш лела нохчийн юкъараллехь: цхьаболчара иза иманалла а,бусалбалла а, оьздангалла а лакхаяларан тоьшалла лору, ткъа кхечеран цу хиламе нисса бIостанехьа хьажам бу.\nДухаро лакхайоккхуш яц гIиллакх-оьздангалла, адамалла, боху къевлинчу духарна резабоцучара. Цара кхеторехь, оцу кепара кхечу къаьмнийн духар-кеп тIеэцаро кхана боккха эшам бан тарлуш ду вайнехан Iадаташна а, гIиллакхашна а, заманан кIоргенех чекхйохуш, таханлерчу дийне схьакхачийначу кхечу мехаллашна а.\nДукхахболу бахархой а, ишта хьехархой а, дуьхьала бу дешархоша-мехкарша и тайпа барзакъ тIеийзадарна. Амма уьш хIуьттуш бац царна, хIара-и аьлла, цхьа доза а тоьхна, тIеIаткъам бан. Новр-кIоштара нохчийн меттан хьехархо Яха ю цу духарх шена хетарг довзуьйтуш.\nЯха: «...Цу корталех каеттар бен, урокехь кхин болх-некъ а боцуш, Iаш бу-кх уьш. Оцу корталех хьирчина баьхкинарш. Хаза, нохчийн Iедалехь, зудаберо тилла ма деззара йовлакхаш а техкина баьхкича хаза хуьлу-кх. Ишколан духар тIехь хилча-м муххале а. И "чалбанаш" коьртах а йоьхкина, бераш школе эхийта оьшуш дац, боху-кх ас, масала.\nТидам совнаха ша тIебахийта техкина хIумнаш ю, кхин хьесап долуш техкина яц. Школера дешна а яьлла, йоккха хилича туьллур цо шена ма тов, ткъа ишколехь и хIуманаш леладайта оьшуш дац, аьлла хета сунна-м».\nКху деношкахь, коьртах а яьккхина, кхайкхош йолчу Ставропол-мехкан Нефтекумск-кIоштан ишколан директоро, ша дешархошна и тайпа къевлина бедарш лелор доьхкуш дац, амма школехь ша царна духар хийца чоь а къастийна, дешаран де дерззалц царна тIехь, кхечарна тIехь санна, могIара духар хила догIу, аьлла, дина дIахьедар ахь муха туьду, хаьттича, Яхас кхин дIа элира иштта.\nЯха: "И Ставропол-махкарчу школан директоро нисса боху. ЦIабахча шайна луъург тIе а йохий, лелахь, ткъа школе еънехь, дешархо а хилий, чекхъялахь».\nЯхас мухха а дийцахь а, хьехархошлахь, дай-наношлахь къевлина духар дош а, безам а хетарш а бац кIезиг. Цара бахарехь духар, хьеннан а хилча а бен а дац, коьртаниг - мехкарий а, зударий а, гуш меженаш а йоцуш, оьзда лелчхьана..\nЦхьабосса туьдуш дац и къевлина Iаьрбийн духар лелор кхоллараллин белхоша а. Цу духаро, къоман хIума лахдеш, эшам бохьу, аьлла, тешна болчарех ву яздархо, гочдархо Хатаев Хьусайн.\nХатаев: «Хьаьрччина кортали а тиллина хила еза йоI боху ойла йолучара, соьга хаьттича,а юьхьарлоцург кеп ю. И кортли тиллина елахь, бусалба йолуш, ца тиллинехь - йоцуш ма дац иза. И елахь, кортали тиллича а, ца тиллича а оьзда ю-кх. Дукха суьпа буьйлуш, шайн йоцу цIе яржорхьама, леладо цхьаболчара и хIуманаш.\nШен хIуманца, барамца, шен башхаллица хIора къам билгалдоккхуш хIуманаш ду. И башхалла дIайолий, цу къомаре, масала, нохчашкара, мотт дIаболий, уьш нохчийн бац. Царех хIуъу цIе яьккхича а, царна и цIе йогIуш ю-кх, леташ ю-кх. церан цIе а хилла, дIахIуттуш ю-кх».\nМаршо Радио: Школашкахь, кхечу доьшийлашкахь и духар хила деза, ца деза, ахь муха кхетадо?\nХатаев: «Уьш хила ца еза. Уьш йоьхча, хьо къорза къиг санна, дIахIутту. Хьоьга хьажар, хьан кхечу берашца йолу юкъаметтиг, шатайпа а хуьлий, дIахIутту. Стенна аьлча, ахь хьайн духарца гойтуш ду хьо кхечу кепара хилар, къаьсташ хилар. Цуьнца цхьаьна ахь бекъам бо. Ас ма ца боху, цIармат а валий, лела».\nСхьагучу суьртехь, Нохчийчохь цIе яьлча санна, сиха даьржаш долу мехкарийн къевлинчу духарийн хьокъехь ден къамелаш, марсадовлахь бен, лахлур долуш дац. Ткъа цхьа йист яккха-м еза вай..."\nКIайн гIабали ма йохалаш...


Швейцарехь вехачу Ходорковскийн садуу Нохчийчоьно\nКадыров Рамзан (Аьрр), Ходорковский Михаил\nНохчийн къомаца керла барт бан беза аьлла дIахьедар дина Ходорковский Михаила шен керлачу артиклехь.\nНохчийчуьра лакхара Iедал даржера дIа а даьккхина, цу республикехь керла цIена харжамаш дIабахьа беза - иштта ду Ходорковский Михаила Ведомости газетехь еари дийнахь зорбане яьккхинчу артиклан коьрта маьIна. „Нохчийчоь: охьатаIор а доцуш, тойар“ - иштта гочйан мегар ю цуьнан цIе оьрсийн маттера.\n„Оьрсийчоьнан Нохчийчуьрчу политикано шиъ кхераме мостагIа кхуллур ву. Иза Кадыров Рамзанан тобий, нохчийн къамий ду. Мацца а болийна а, цу шиммах цхьаммо вайца тIом болор болуш бу. Нагахь санна вайна иза болабайта ца лаахь, вай сихонца вешан Нохчийчуьра политика хийца еза“ - цу кепара кхерам тоссучу шайхаллица дIадуьйлалуш ду „Схьайиллина Оьрсийчоь“ цIе йолу юкъараллин цхьаьнакхетараллин куьйгалхо волчу Ходорковскин йозанаш.\nЦуо дуьйцу, даханчу кIиранахь шен цхьаьнакхетаралло гайтина хилла йолу „Доьзал“ цIе йолу документала филм шаьш яккхаран Iалашо – иза массо а телегайтамашкахь схьаоьхьуш долу Нохчийчоьнах долу синкъераме сурт харц хилар, иза туьйра хилар гайтар дара, бохуш.\nПутинан цIарах проспект хиларх а, деса лаьтташ долу диъ мархех хьекхало лекъа цIа хиларх, амма кхин дIа йолчу республике хьаьжча ала йиш яц, цигахь итт шо хьалха тIом дIабирзина аьлла, тешна ву мацах ЮКОС мехкадаьтта доккху кампанин куьйгалхо хилла волу, даханчу шарахь набахтера араваьлла волу Ходорковский.\nКарарчу хенахь Нохчийчохь кхолладелла долу хьал Оьрсийчоьнан Iедало ша шен куьйгашца кхоьллина делахь а, и хьал дика хьал дац бохург ша чIагIдеш велахь а, амма Нохчийчоь дIахеца а, цунна маршо яла а еза бохург дийцаре а ца до артиклан авторо. Мелхо а, нагахь санна Нохчийчоь дIахецахь, цунах исламхойн фундаменталистийн а, террорхойн а бен хир бу бохуш яздо цуо, ма-дарра аьлча, ша критике веш волчу Путин Владимиран риториках пайда а оьцуш, тIетоьхна я тIера даьккхина хIумма а доцуш. Нохчийчоь дIахецарна метта, Ходорковскийс чIагIдарехь, нохчи Оьрсийчоьнан бахархой хилар тIеэца деза, церан дахаран стандарташ кхечу Оьрсийчоьнан бахархойн дахаре хьалакхачо а еза.\nХодорковский Михаил хIинца дуьххьара вирзина вац Нохчийчоьнах йолчу темина тIе. Ша даханчу шарахь набахтера арахецначул тIаьхьа еллачу хьалхарчу телевизионан интервьюхь цуо, массо а цецвоккхуш дIахьедар дира, Нохчийчоь Оьрсийчоьнан дакъа хилла йисса езаш ю даиманна а, и хIума дийцаре дан а йиш яц, аьлла. Нагахь санна эшахь, ша Нохчийчоь дIа ца къастийта, цига тIом бан ваха а кийча ву элира цуо, шен империалистийн хьежамаш хиларх а къайле а ца еш.\nТкъа хIун бахьана ду-те Оьрсийчуьрчу либерала хьежамаш болчу нехан уггаре а боккха сатийсам санна тIеоьцуш хиллачу Путинан заманан уггаре а вевзаш хиллачу тутмакхо цу кепара дIахьедарш даран? ХIун бала кхаьчна-те, шен дахарехь, хетарехь, ахчан таппанел хIума айъанза волчу Ходорковскин, эшахь, герз карахь а Нохчийчоь къовса ваха кийча ву ша баха?\nПолитологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, цуьнан бахьана цхьаъ ду – Ходорковский тIейогIучу заманахь Оьрсийчоьнан куьйгалле кхача лууш хилар а, цу пачхалкхан куьйгалле боьду некъ Нохчийчоьнна голатухущ, бан йиш йоцуш хилар а.\nАсхабов Хьамзат: „Нохчий цунна эшшанеи а ца оьшу, шен ницкъ кхаьчча, цуо уьш хьахор а бацара. Амма цуьнан хьал муха ду аьлча, иза Оьрсийчохь мацца а веъна, Iедале ван Iалашо йолуш ву. Ког когах кхетта Путин дIавалахь, иза куьйгалле кхачаре сатессина цигахь дуккхаъ ницкъаш а бу. Ткъа Оьрсийчохь Iедале ван лууш волчу стеган оьсрийн политикехь карарчу хенахь уггаре а лазаме долу хаттар – Нохчийчоьнан хаттар- ца хьахош Iойла дац.\nОьрсийчохь массо а стаг кхеташ ву Нохчийчохь Кремло кхоьллина йолу система иштта дIа кхин лан йиш йолуш йоцийла а, иза цхьаьна стагах йозуш юйла а. Иза хIинца бен дийца ца даьккхина. Ходорковскийс иза хьахор а цуьнца доьзна ду“.\nНохчийчуьра хьал хийцархьама а, цунах кхин дIа ерш санна Оьрсийчоьнан Федерацин бакъ йолу субъект ярхьама а, артиклан авторна хетарехь, республикан куьйгаллера Кадыров Рамзан дIаваккха веза. Цул тIаьхьа цигахь меттигерчу парламенте маьрша харжамаш дIабахьа беза. Амма Нохчийчохь маьрша харжамаш дIабахьа йиш яц, йолучу Оьрсийчохь а харжамаш маьрша ца хилча, аьлла тешна ву политолог Асхабов Хьамзат.\nАсхабов Хьамзат: „Нохчийчохь цIена харжамаш дIабахьа беза аьлла яздина Ходорковскис. Иза беламе хIума ду, хIаъаммо а иза бохуш делахь а. Оьрсийчохь 80 регион ю, мичахь хилла цигахь цхьанхьа мукъане а цIена харжамаш? Мичахь бу Оьрсийчохь цIенчу харжамашна бух? Нахана боккъал а везаш а, нахана оьшуш а волу стаг Iедале ца кхачийта хIуъу дийр долуш ду Оьрсийчоьнан Iедал тахана а.\nВайн къомана хIара аьлла цхьа а пайда хир болуш хIума ца го суна цигахь. Кадыров цара дIаваккхарх, Оьрсийчоьнан коьрта лахар дIа ца долу – церан империализман лазар дуьсу. Иза дIа ца далахь, маьрша къам а, цхьа юкъаралла а, пачхьалкхе а хилла дIагIур яц Оьрсийчоь“.\nАла догIу, Ходорковский Михаил лаьцна чувоьллинчу хенахь, цуьнца Кремлан куьйгалло юьйцуш йолу харцо а, цунна йина йолу гIело а дуккхаъчу вайнаха халахетарца тIеэцна хилар.\nХийлаза Москохахь ЮКОСан куьйгалхо хилла лаьттинчунна маршо ло, иза набахтера дIахеца боху кхайкхамаш бечу митингашкахь дакъалоцура цигахь бехачу нохчаша а. Ткъа набахтера араволлушехь, ур-аттала шегара интервью оьцуш хилла йолу журналист Альбац Евгения а цец-акъ яьккъина хилла долу Нохчийчоьнах долу дIахьедарш цуо дича, дукхаъ нах дог-мовла бевлира Ходорковских.\nХIетахь дуьйна интернет -машанехь цуьнан хьокъехь вайнаха яздечу йозанашкахь хаало, цуо хIуъу яздича а, хIуъу аьлча а, иза, цуо ша шех ма-аллара, оьрсийн империалист санна, шен долара интересаш кхобуш, церан дуьхьа нохчийн къоман баланах пайда эца кийча волу стаг санна нохчаша тIеоьцуш хилар.\nШвейцарехь вехачу Ходорковскийн садуу Оьрсийчурча Нохчийчоьно


Ростоверчу Къилбаседа Кавказан тIеман кхелан бехккъасторхоша вердикт йовзийтина, 2000-чу шарахь кхо эскархо вийна аьлла, кхеле хIоттийна Нохчийчуьра вахархо Бекмурзаев Расамбек бехказавоккхуш. ПIераскандийнахь журналисташка бина и хаам кхелан пресс-гIуллакххоша.\nМаршо Радионо яздира, 17 шо хьалха кхо полисхо вийна аьлла, 2017-чу шарахь бехке а вина ФСБ-н белхахоша лаьцна вигинера Бекмурзаев аьлла. Талламчаша чIагIдарца, ницкъаллийн структурийн кхо белхахо вийначул тIаьхьа эцна Бекмурзаев воьвзачу тIеман буьйранчан Бараев Iарбин тобан юкъа. ТIаьххьарчу шерашкахь Нохчийчохь таксхо болх беш вара лаьцнарг.\nСоциалан машанашкахула Бекмурзаевн хIусамнанас кхайкхам баржийра мехкан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане, шен цIийнда бехкецахиларх а, берийн да хIусаме юхаверзош гIо дар а доьхуш.\n"Бекмурзаевс дIахьединера, шен гIуллакх бехккъасторхошка листийтар тIедуьллуш. Кхелахойн коллегино иза бехказавоккхуш шаьш бина сацам дIакхайкхийна", - аьлла, хааме даьккхина суьдхойн зорбанчаша пIераскан буьйсанна 10 сахьт даьллачу заманчохь.\nМаьршаваьккхинчул тIаьхьа цкъачунна бакъо хир яц Бекмурзаев Расамбекан ша вехачу меттигера дIасавала.


Мултимедиа, Чиллан-бутт 05, 2017\nКIиран-де 5 Чиллан-бутт 2017\nПротестан гулам: Бусалбанийн бакъо хьаьшна Австрино\nАвстрино никъабашна дуьхьал низам тIеэцарна резабоцчу Венерчу бахархойн гулам хIоьттира шоьтадийнахь. Цигахь хилира Маршо Радион корреспондент Эрсно Казбек.\nНохчийн мухIажаран дийцар\nПолшехь мухIажаран статус яккха Iалашано кхачийна цхьа нохчо Беларуси. Нохчийчуьра тховкIело лоьхуш араваьллачу мухIажаро меттигерчу журналисте интервьюхь дуьйцу ша махках валаран бахьанех.\nОьрсийчоьнна дуьхьал яьхна санкцеш дIайохур яц ГIирма юхаяллалц\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн Вовшахтоьхначу Къаьмнийн Кхеташоне йолчу векало-Хейли Никкас-емалдира Оьрсийчоьно ГIирмана аннекси яр а, малхбалерчу Украинерчу сепаратисташна гIо дар а. Оьрсийчоьно Украинана ГIирма юхаяллалц, Iамерко санкцеш дIайохур яц, аьлла билгалдаьккхира цо.\nIамеркан эскарша Малхбалерчу Европана гIодийр ду Оьрсийчоьнна духьал\nIамерко эскар а, тIеман гIирс а хьажийна Оьрсийчоь кхераме лоручу Малхбалерчу Европе.\nХьиджаб лелон кхиаме зударий\nХьиджабан денна лерина лаккхарчу тIегIанехь болчу зударийн васташ далийна Эрсно Казбека шен видеохь.\nНовкъарло йой хьиджабаша?\nВЦИОМ-о хаттамбина Оьрсийчоьнан бахархошка, новкъа юй дешаран меттигашкахь хьиджабаш, аьлла.\nУкраинерчу малхбалехь дIавоьллира 4 эскархо\nУкраинерчу малхбалехь пачхьалкхан ницкъашна а, Оьрсийчоьно гIортоечу сепаратисташна а юкъахь тIаьхьарчу диъ дийнахь марсадевллачу тIематийсадаларшкахь цхьа Украинан эскархой вийна Чиллан-Беттан 1-чу дийнахь, аьлла дIахьедира Украинан Iедало. Цу Iедалан чIагIдарца, тIахьарчу масех дийнахь вийна 7 эскархо. Байинарш дIабоьхкира Чиллан-Беттан 1-чу дийнахь.\nТешаме интернет езачунна\nМаршо Радионо Къилбаседа Кавказерчу бакъоларъярхошка хаьттира, муьлха мессенджераш а, браузерш а кхерамзалле ю аьлла хета шуна шаьш бечу балханна. Скайпал а, кхечу гIирсал а тешаме йолучийн цIерш ехира цара.\nДечкен-баттахь Нохчийчохь хиллачу бохамийн жамI\nДоладеллачу шеран хьалхарчу баттахь дуккха а бохамаш хилла Нохчийчохь. Уьш дага а лоьцуш, кху бохамечу беттан жамI до кху видеоно.\nУкраинерчу Авдеевка уллора тIематийсадаларш\nДаккхий герзанаш дIасатохар бахьанехь Малхбалерчу Украинехь шинна а агIор бу байинарш.\nОьрсийчоьнан эскар Нохчийчохь\nХIун Iалашо ю техьа Нохчийчу хьажийначу Оьрсийчоьнан эскаран?


ТІаьхьарчу хенахь телефонашка барта хаттарш деш ган тарло вайна нах: «Гугл, какая река самая длинная?», «Алиса, сколько метров в версте?». Амма изза хаттарш нохчийн маттахь цуьнга лахь, вайна жоп хезар дац. Халахеташ делахь а, нохчийн маттах ца кхета вайн телефонаш а, компьютерш а. Иштта, ца хаьа царна нохчийн маттахь язйина текст кхеташ дІаеша а.\nТахана вайн мотт компьютер чу баккха гІерташ, къахьоьгуш нах бу, царна юкъахь шаьш лела энтузиасташ а бу, тобанаш а ю. Амма Іилман тІегІан тІе а баьккхина, юкъах ца буьтуш, оцу декъехь болх беш Нохчийн Республикин Іилманийн академин белхахой бу. ТІаьхьарчу хенахь и болх дІакхоьхьучу отделехь (пайде семиотикин отдел) къаьсттина тІе тидам бахийтина дІахьуш бу нохчийн маттахь къамелан синтезъяран а, и къамел довзаран а хьокъехь болх. Кхечу дешнашца аьлча, нохчийн маттахь элпашца дІаязйина текст озаца еша Іама дезаш ду компьютеран системашна, иштта, нохчийн маттахь озаца дӀааьллачух кхета а кхетта, жоп дала я омра кхочушдан а.\nТІеххула хьажча, башха хала болх ца хета а тарло и. Амма и дакъа искусственни интеллектан системашкахь уггаре а чолхечарах цхьаъ ду. Компьютерна текст еша Іамош, тайп-тайпана Іилманашна юкъара хаарех пайдаэца безаш хуьлу: меттаІилма, программировани, физика, математика. Цул сов, оцу хІора а Іилманехь шуьйра хаарш оьшу и болх дІабахьа. Масала, меттаІилманехь – фонетики тІера синтаксис тІе кхаччалц, программийн декъехь – алгоритмашна тІера квантан компьютершна, нейронийн программировани тІе кхаччалц.\nПайде семиотикин отделехь цкъачунна оцу декъехь Іилман талламаш беш къахьоьгуш коьрта декъана Академин лакхара Іилманан белхахо Израилова Элиса ю. Оцу тайпа белхаш цхьана-шина стаге я иттех стаге а кхочуш ца бало, цу гІуллакхна дуккха а говзанчаш а, хан а оьшу. Амма Элисас оцу декъехь бен талламаш а, программированин декъехь цо цу новкъахь йоху хьалхара гІулчаш а нийсачу хоршехь хиларан тоьшалла ду цуьнан балхана массанхьа а дика мах хадош хилар. Иштта, Израилова Элисин «Нохчийн меттан «фонетикин алфавит» къамелан синтезан системин бух санна» аьлла статья цу декъехь хьалхарчех цхьаъ хиллехь а, Россехь уггаре а лоручу журналашна юккъехь долу журнале (Научно-техническая информация. ВИНИТИ РАН) лаккхара мах а хадош, зорбатоха схьаэцарал сов, цара шайн лаамехь, гоч а йина, шайн журналан Web of Sciences юкъайоьду ингалсан меттан верси юкъа яхийтина иза.\nТкъа дӀадаханчу шеран декабран 4-9 деношкахь Кабардино-Балкарехь дӀаяьхьначу «Ойлаяран кепаш а, информацин-урхаллин системийн интеграци а» аьлла йолу дуьненаюкъара конференцехь дакъалецира цо. Цигахь цо ша бечу балхах доклад йира: «КӀорггера ларчан нейронийн машин буха тӀехь къамелан синтезъяран системийн моделашна лерина хаамийн база кечъяр» («Подготовка базы данных для моделирования системы синтеза речи на основе глубоких свёрточных нейронных сетей»). Оцу конференцин декъахоша – Россин Ӏилманийн академин, Н.Э.Бауманан цӀарах университетан, кхийолу учрежденешкара талламхоша – лаккхара мах хадийра Нохчийчохь дӀахьучу белхан. Цара дуккха а хаттарш дира докладан хьокъехь, иштта цу декъехь нохчийн маттаца болх бечаьрца уьйраш лело лууш хилар хаийтира.\nТахана оцу тайпа белхаш беш болу дуьненан массо а маьӀӀера специалисташца зӀенаш латтош, шайна зеделларг вовшашна довзуьйтуш болх беш ю Элиса. Цуьнца белхан уьйраш лелочарна юккъехь бу Санкт-Петербургера, Москвара, Татарстанера, Швецера, Кореера программисташ, Ӏилманчаш.\nПайде семиотикин отделехь ян юьхьарлаьцна системаш тахана-кхана хирг хиларх башха сатуьйсийла яцахь а – адамийн а, техникин а яккхий ресурсаш еза иштта болх сиха дӀабахийта – хьалхара гӀулчаш нийсачу новкъахь а, кхиаме а хиларо и болх шен Ӏалашоне кхиамца кхочург хиларх дегайовхо кхуллу.


"Мемориална" гIортор йина Европарламента\nЕвропан парламенто резолюци тIеэцна, политикан бахьана" долуш "Дуьненаюкъара Мемориал" а, бакъонашларйон центр "Мемориал" а " хьийзор а, дIакъовла гIертар а емалдеш. И ши вовшахтохаралла юкъатоьхна ю Оьрсийчоьнан Юстицин министралло арахьара агенташ олучу тептарна.\nЕвропарламанта кхайкхам бина, хьем ца беш, "Мемориална" бехкина берриг бехкаш юхабаха, аьтто бе цаьршинна кхидIа а болх бан, Iедал юкъа а ца гIерташ аьлла. Парламантан декъашхоша иштта кхайкхина Европан Кхеташонан векале Боррел Жозепе санцеш кхайкхае аьлла, "Мемориална" дуьхьал репрессеш ярна декъа болчу Iедалхошна.\nЦул сов, резолюцехь хьахийна ю Оьрсийчохь "арахьарчу агентех" а "ца оьшу вовшахтохараллех а" лаьцна низамаш лелорца йоьзна проблема. Европарламента масийттазза кхайкхам бина и низамаш дIадаха, ткъа уьш бахьана долуш эшам хиллачу нахана хилла зе меттахIоттаде аьлла.\n"[Европарламента] юха а дIахьедо, ша гIортор еш хиларх лаьцна Оьрсийчуьрчу гражданийн юкъараллина а, бакъонашларъярхошна а, кхайкхам бо Оьрсийчоьне кхетташ низаман гураш кхоллахьара, кхерамазаллин белхан хьал кхоллахьара аьлла, адамийн бакъонаш ларъярехь дуьненаюкъарчу стандарташца догIуш долу", - аьлла ду документехь.\nДепутаташа иштта кхайкхам бина Евробартан а, Европан Бартана юкъхайогIучу пачхьалкхийн а векалшка цхьане массерна а гойтуш дакъакхачаран визитаца гIо аьлла "Дуьненаюкъара Мемориалан" а, бакъонашларйон центран "Мемориалан" а офисе, суьдехь хиллачу ладогIарийн жамIашца.\nЛахьан-беттан 11-хь хиъна Оьрсийчоьнан инарлин прокуратуро Лаккхарчу кхеле лехам кховдийна хилар, "Дуьненаюкъара Мемориал" дIаяккхар доьхуш, саццаза цо "арахьарчу агентех" лаьцна низам дохорна. Ткъа Москван прокуратуро гIалин кхеле лехам хьажийра "Мемориал" бакъонашлайон центр дIаяккхар доьхуш.\nЛахьан-беттан 17-хь Европан Кхеташоно кхайкхам бира Оьрсийчоьнан Iедалшка "Мемориал" дIаяккхар сацаде аьлла, ткъа иштта уггар хьалха "арахьарчу агентех" лаьцна низам юхадаккха аьлла.\n"Мемориал" йолу 30 сов шо ду, иза кхоьллина 1989 шарахь. Юьхьанца церан белхан коьрта дакъа дара Советан заманахь хиллачу репрессешкахь хIаллакхиллачийн иэс карладаккхар, тIаьхьо тIекхийтира кхинйолу историкан а, бакъонашларъяран а проекташ.


28 декабря в 17:25 (2009 г.)\nНохчийчоьнан цІе яххана волчу боксера Байсангуров Заурбека юха а толам баьккхина WВА-н Интерконтитентальни чемпион хиларехьа дІадаьхьначу къийсадаларшкахь. «Чемпионийн лига» аьлла цІе тоьхна йолу и турнир хилира Украинерчу Запорожье гІаларчу «Юность» спортан дворецехь. Цигахь нохчийн боксер цхьаьнакхийтира 27 шо долчу немцойн гІараваьллачу боксераца Франк Шабаница. Юьххьехь дуьйна а З.Байсангуровн тІелатарца дІадоьдура тасадалар. Делахь а Франк Шабани ринга тІехула дика дІаса а лелара, шена буй кхетарх дика лар а лора. Амма тасадалар цІеххьана, цхьанна а дагахь ца хиллачу кепара чекхделира. ПхоьалгІа раунд чекхъяьллачул тІаьхьа, немцойн спортсмена, испанойн реферига Хосе Игнасио Мартинесуга дІахьедира ша кхидІа латалур вац, шегахь вуон хьал ду, аьлла. ТІаккха реферис цхьаьнакхетар сацийра, Байсангуров Заурбек технически накаутца тоьлла а лоруш. Билгалдаккха деза, немцойн боксер Франк Шабани шен корматаллин ринге ваьлчахьана дуьйна цкъа бен эшна цахилар. Делахь а вайн махкахочунна дуьхьал латта ницкъ ца кхечира цуьнан. Немцойн боксерана тІехь цу тайппана толам баьккхина волу З.Байсангуров WВА-н дуьненан рейтингехь кхоалгІачу меттехь ву. Ткъа кху толамо цунна таро лур ю пропуск долчу цхьаьнакхетарехь дакъалаца.\nДагадаийта лаьа Байсангуров Заурбек 1985-чу шеран 2-чу мартехь ТІехьа-МартантІехь дуьнен чу ваьлла хилар. Шен пхи шо кхаьчча волавелла иза боксах лата Іама. Сиха а, кхиаме а хилира цуьнан боксан тІегІанашкахула хьала вахар. Кхиазхошна юккъехь дІаяьхьначу дуьненан чемпионаташкахь шозза совгІат даьккхира цо, хьалхе яьккхира Европехь а. Шен ткъаяссана шо кхаьчначу хенахь Байсангуров Заурбека дуьххьара дакъалецира баккхийчарна юккъехь Россехь хьалхе яккхаран чемпионатехь. Цигахь хьалхара меттиг а, дашо мидал а яьккхича корматаллин боксерашна юккъе вахара. ХІинца цигахь а толамаш бохуш, кхиамийн керл-керла лакхенаш йохуш схьавогІуш ву. Спортехь баьхначу кхиамашна Байсангуров Заурбекана совгІат дина А-Хь.Кадыровн цІарахчу орденца. Иза Нохчийн Республикан уггар а лакхара совгІат ду.\nНохчийн охьатохархлатархой – толамхой\nЯпонин коьртачу шахьарахь Токиохь дІаяьхьира кудо (дайдо-джуку) кепара латарехула йолу дуьненан кхоалгІа чемпионат. Цигахь дакъалоцуш вара тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара 150 сов спортсмен. Царна юккъехь бара Нохчийн Республикан векалш а. Уьш Россин вовшахтоьхначу командина юкъабахийтинера. Ткъа Россин командехь тоьлла ткъеитт спортсмен вара.\nЮьххьехь, билгалдаккха лаьа царах ткъа охьатохархлатархочо тайп-тайпана мидалш яьхна хилар а, итт финале ваьлла хилар а. Финале бевллачарна юккъехь вара ши нохчи – Халиев Адам а, Ларсанов ИбрахІим а. Финалан тасадаларехь а шаьшшиъ тахана дуьненахь уггар тоьлла кудохо хилар гайтира Адама а, ИбрахІима а. ТІаьххьарчу тасадаларехь толамаш а баьхна сийлаллин пьедесталан лаккхарчу тІегІане хьалавала бакъо яьккхира А.Халиевс а, И.Ларсановс а.\nДеа шарахь цкъа бен дІахьош яц кудо кепара латарехула йолу дуьненан чемпионат. Иза хьесапе эцча къаьсттина мехала хета вайн шина махкахочо баьккхина бІаьрла толам.\nАсильдаров –- юха а «Терекехь»\nКху деношкахь тхоьга кхаьчначу хаамашца Нохчийчоьнан коьртачу «Терек» командехь ловзур ву Нальчикерчу «Спартак» командан форвард хилла волу Асильдаров Шамил. Дагадаийта лаьа Ш.Асильдаров 2007-чу шарахь а «Терекехь» левзина хилар. ХІетахь цо ша дикачу агІор гайтира. Иштта кхиаме хилира Шамильна ГІебартойн-Балкхаройн коьртачу командехь даьккхина ахшо а. 26 шо хан йолчу форварда 14 матчехь борхІазза гол туьйхира «Спартакана» дуьхьал левзинчу командийн кевнашна чу. Ш.Асильдаровца кхаа шарна барт бан лерина.\nЦул кІеззиг хьалха Соьлжа-ГІаларчу «Тереке» сехьаваьлла оццу командера Ятченко Дмитрий.


КадыровгIеран тайпа – министрийн тукхам\nКадырова Зулай (Кадыров Рамзанан,шен вешин, белхан гIоьнча), Кадыров Рамзан (мехкан куьйгалхо), Закриев Сахьаб (Гуьмсан кIоштан префект, Кадырова Зулайн марваша)\n«Тахана ас керла стаг хIоттийна Нохчийн Республикин дешаран, Iилманан министр. Иза ву медицинан Iилманийн доктор Байсултанов Идрис», - яздина мехкан куьйгалхочо шен Telegram-каналехь.\nНохчийчоьнан Iедалхойн могIа шорбелла кхин а цхьана КадыровгIеран доьзалшкарчу стагах. Байсултанов Идрисан да Хасий, Кадыров Рамзанан нана Айманий ду ваший, йиший. Нохчийчоьнан министрийн кабинетан коьртехь Iийначул тIаьхьа Москва, Къилбаседа Кавказан гIуллакхашкахула йолчу министралле дIавахана хиллачу Байсултанов Одесан ваша ву керла министр.\nБайсултанов Идрис. "Оьрсийчоьнан тоьлла медикаш" сайта тIера сурт\nИдрис хIинццалц а Iийра КадыровгIеран доьзало карадерзийначу Iедалехь мехала меттиг дIалаьцна – Рамзанан администрацин куьйгалхочун когаметта вара иза.\nМехкан куьйгалхочо социалан машанехь дийцарехь, Нохчийчоьнан университетан медицинан институтехь а, Iедалан хьукматехь а ша болхбечу 6 шера чохь дешаран министралла дика дIалеллол кхетам IаIийна шена Байсултанов Идриса."Кавказ.Реалиино" а теллира, муха мах хадабо Байсултановн цуьнца университетехь болхбинчу Iилманчаша, хьехархоша. Иза «ванне а вац профессионал, ледара дора лоьран интитутах куьйгалла а», элира мединститутан декан лаьттинчух лаьцна цуьнан коллегаша.\nДийцарехь, 1980-чу шерашкахь Астраханерчу медицинан институтера дIаваьккхина хилла иза а, цунан ваша Одес а, латар бахьана долуш. ТIаьхьо метта а хIоьттина, чекхъяккхина Идриса и институт. Ткъа Одеса дитина Астраханера дешар кхин метта ца хIоттош.\nКадыров Рамзанан аппаратехь Идрис тIехьожура махкарчу дешаран, Iилманан хьукматашна. Цигахь волуш цо шен тидам тIехь латториг дара студентийн, хьехархойн духар, амма кIезиг бала кхочура Iилманан, дешаран хотIан, дуьйцу иза вевзачара.\nДоьшийлашкарчу белхахоша тоьшалла дарехь, нахаца «диктатор» ву Байсултанов Идрис, къизалла, дозаллаш дар ю цо шена белхахошца юкъаметтиг лелош къастийна кеп.\nДоьшийлашкарчу белхахошна Iовжаме ду, цара дийцарехь, адамашца кIеда-мерза волу Байханов ИсмаьIал даржах а вохийна, цуьнан метта сов шога стаг шайна хьаькам ваийтар. (Ала дашна, ша балхара дIавоккхушехь, шен Instagram-ера аккаунт дIакъевлина Байхановс).\nДуккха а тешашца къамел динчу «Кавказ.Реаллиин» олийла ду, цаеран дешнашца: Нохчийчоьнан Iилманчийн могIарша «боккха эшам лору махкара Iилма, дешар Байсултанов Идрисан куьйга кIел дахар».\nБайсултановца министрийн могIа бузарца Кадыров Рамзана гойту ша леррина шен цIийнан а, гергарчу а нахах шен го кхиош вуйла. Оцу могIарара бу хIара хьаькамаш:\nКадырова Зулай (Закриева), мехкан куьйгалхочун гIоьнча – Кадыровн йиша;\nКадырова Зарган (Черхигова), бошмашкахь бераш Iамор тергалде Кадыров Рамзанан гIоьнча – Кадыровн йиша;\nКадырова Медни, Кадыров Ахьмадан цIарх йолчу фондан вице-президент – Кадыров зуда.\nКадыров Хас-Мохьмад, Устрада-ГIалин мэр - Кадыров Рамзанан маьхчин воI;\nКадыров Висита, Нохчийчоьнан куьйгалхочун гIоьнча – Кадыров Рамзанан маьхча;\nДелимханов Адам, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутат – Кадыровн маьхчин кIант;\nДелимханов Iеламбек, Оьрсийчоьнан Гвардин (Росгвардин) Къилбаседа Кавказерчу буьйранчин гIовс, инарла-майор – маьхчин кIант;\nДелимханов Шарип, Нохчийчуьрчу Оьрсийчоьнан Гвардин декъан буьйранча, полицин инарла-майор – маьхчин кIант;\nДелимханов Амхьад (Сурхо), Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера буьйранча- маьхчин кIант.\nЗакриев ИбрахIим (Якъуб), Соьлжа-ГIалин мэр - Кадыров Рамзанан йишин воI;\nЧерхигов Идрис, Нохчийчоьнан некъан инспекцин буьйранча – Кадыровн йишин воI;\nКадыров Хьамзат, Курчалой-Эвлан кIоштан префект – Кадыров Рамзанан вешин воI.\nЧерхигов Рамзан, транспортан министр – Кадыровн нуц, йишин майра;\nЗакриев Салман, парламентан куьйгалхочун гIовс – Кадыровн нуц, йишин майра;\nМацуев Висхан, миграцин урхаллин куьйгалхо – нуц, йоьIан майра;\nТумхаджиев Iиса, премьер-министран гIовс - Кадыровн нуц.\nАйдамиров Асланбек, парламентан спикеран гIовс – Кадыровн стунваша;\nАлханов Руслан, чоьхьарчу гIуллакхийн министр – Кадыровн захал, йоьIан марда.\nЗакриев Сахьаб, Гуьмсан кIоштан префект – Кадыровн невцан ваша.\nКадырова Аймани, Кадыров Ахьмадан цIарх йолчу фондан президент - Кадыров Рамзанан нана;\nКадыров Хожа-Ахьмад, Нохчийчоьнан а, Къилбаседа Кавказан а Iеламчийн кхеташонан куьйгалхо – Кадыров Рамзанан дешича;\nКадыров Шайхмохьмад, Нохчийчохь уггаре йоккхачу базаран ("Беркат") куьйгалхо – Кадыров ден маьхча;\nДааев Абусупен, Роснефтан (мехкдаьттан урхаллин) Нохчийчуьрчу декъан директор – Кадыровн шича.\nУьш боцурш, дуккха а бу Iедалан лакхарчу а, юккъерчу а тIегIанашкахь Кадыровн цIийнах схьабевлла, Кадыровс а, цуьнан гергарчара а даржашка хийшийна нах.


Нохчийчура хIинца а дIаоьхуш бу бахархой\nАвстри - Венера нохчийн туька, 18ГIад2012\nЭзарнаш нах дIабахана кху тIаьхьарчу 10-15 шарахь Нохчийчура тIемаш бахьана долуш. Царах цхьаберш цIабирзинехь а, тахана а къезиг бац нохчашна юкъахь нийсо лелачу Малбузерчу пачхьалкхашкахь баха сатуьйсуш берш. Амма тахана и нах новкъа бохурш кхин бахьанаш ду.\nТахана Нохчийчуьра Европе дIа мел воьдуш ву гойтуш долу терахьаш, шуьйрачу юккъараллехь гIарадогIуш дац. Миграцийн урхаллехь-м, мелла а тера хьесап далура далахь а , и хаамаш къайлабаьхьана бу. Амма, цхьа хIума ду билгала хууш- пачхьалкхан дозаналла араволуш долу паспорт луш йолу и урхалла мокъ Iаш яц.\nХIора дийнахь аьлча санна, цигахь яьккхий рагIанаш лаьтта и кехатан тоьшалла дезачу нахах. Цхьаболчу хаамашца, кIирнахь мел лаххара а 300 паспорт кара дIалуш ду. Ишшта, хьал, тахана селхана хIоьттина дац. ТIаьххьарчу массийта шо ду ишшта хуьлуш долу.\nХIара шо доладелчу дуьйна, Нохчийчуьра Европе кхача гIерташ, халонех а, цхьайолчу меттехь мацаллах а, Iазапех а хIоьттинчу мухIажарийн новкъа боьвларш Германе боьлхуш бу. Мел бакъ ду дац ца хаа, амма, цхьа къамелаш даьржина, оцу пачхьалкхехь нохчий тIеоьцуш бу аьлла. бекхан цIе йолу жима стаг а, шен 4 доьзалцани йоккха харж а еш, дIаваха хьаьжира, амма, Москохалла кхин гена ца велира иза.\nВиза тоьхнера, амма, иза оцу дела сахьта ницкъа болуш яц аьлла, дIаейинера. ХIинца, дика ду, со цига гена дIа а вахана, цигахь шо а даьккхкина, гIуллакх а ца хилла цIа вогIучулла хIинца, оцу неъка йоьххехь цIа верзина бохуш хазахеташ ву иза. ГIишлошъяран шен балха юха а араваьлла иза.\nБекхан шен доьзалца цIа веана валле, цуьнана уллерачу накъосте, Iимране хаам кхечира, цуьнана паспортан тIе виза тоьхна, сихонца Москоха схаьвола аьлла.\nИза дIавахча, гуттара а холча хоьттинера Бекхан. Шен цхьаъ бен воцу уллера доттагIа дIавахна аьлла. Амма, дукха ца лаьттира цуьнана ишшта дог-ойла. Ша дIаваханчу автобусца, кхуьнан санна, виза дIа а ейина цIавирзира Iимран. ДIаяьккхахь Европа,вайна кхузахь а во дац бохуш, хIинца Iа и ши доттагI, хIора сарахь аьлча санна, цхьана кхача буучу цу шиммо.\nГермане хаза мох а лоцуш, пачхьалкхашка а хьожуш, дIаваха луучеран а аьтто бу боху иза дан. Ахча хилчхьана. 120 эзар сом ма делнехь, машенно Еврокхеташонан дозане воккху. И машен мичара йоьду, мила ву, массийта пачхьалкхехула чекха а волуш, нахах юьззина машен йига хьунар дерг-хууш дац.\nНохчийчуьра Европе дIабаханчу а, цIабирзинчеран а терахь, дустаме дуьллийла яц. ЦIаоьхурш а бац кIезга. Амма, дукхачу хьолехь, цIаберзар церан ханна хуьлу. Мухха а далахь а, Соьлжа-гIала Дубай-гIалахь таръян гIертарх, цIахь йолчу амалех хербелла нах.\nНорвегехь вехаш волу Хуьйсейн цIе йолу стаг, шиш о хьалха, аьхке йола ма елнехь, кхъузахь 3-4 бутт боккхура бу аьлла цIе веънера шен доьзалца. Ши кIира далле, жимах волчу кIентан 4 дийнахь дагар дIа ца долуш, лоьрашна тIевигча, цара, бахьанаш аца къестош, антибиотик молх язъйича, сайн бераш дайа дуьне чу даьхна дац ас аьлла, шен керлачу махка дIавахара иза.\nНохчийн Iедалша, леррина программа яц дIахьош, Европера нах цIа бахкорхьам. Хаа, кхана-лама, Iедалша пIелг-пIелгах а ца тухуш, кийча говзанчаш хира буйла. Амма, бухахь болчу могIарерачу наха, башха гIарадаьккхина ца дийцахь а, мелла саготта бу, цхьа хан-зама аяьлча, шай бераш, Европехь дешначарелла оьшуш хиларна.\nЦундела, иза ду коьрта бахьан, тахана Нохчийчуьра адамаш дIаэхар. Хьалха санна, тIеман кхерамех а, кхечу хIумнех а боьлхуш бац могIарера нах. Тарой, берашка дешийта лаарий ду. Нохчийн цхьана бакъонашларъярхочо, шен цIе гIар ца яьккхар а доьхуш хаам бира Маршо радиога, дукха хан йоцуш Гуьмса кIоштера БIачи-юьртара 300 стаг дIавахара аьлла. тамашийна далахь а, ша верг Германи дIа а кхаьчна, уьш цигахь тIе а эцна, бохуш хаам бира оцу хьостано.\nХIун бахьанца бахна, сел дукха нах цхьа оьвлара, и бахьанаш цкъачуьнна хууш дац. деккъа шай бершака дешийтар хилахь тамаш бу иза.


Ассаламу Iалайкум! Кхо бутт марханаш кхобуш хилча, тIаьххьара ШаIбан беттан 15 де кхабар муха ду?\nКхаа беттан марханаш кхобуш хилча, тIаьххьара дисина долу 15 марха кхабар суннат ду.\nШаIбан баттахь марха кхабарх лаьцна дуккха а нийса хьадисаш ду. Вайн нана йолчу Iаишатера схьа - Дела реза хилла цунна - Бухарис а, Муслима а дийцина, Делан Элчано - Делера салам-маршалла хилла цунна - ШаIбан беттан дукхах долу денош кхобура аьлла. Цаьршима дийцинчу кхечу хьадисехь ду: "ШаIбан баттахьчул дукха марханаш ца кхобура цо кхечу беттанашкахь, и бутт берриг кхобура цо". Муслима дийцинчу хьадисехь ду: "ШаIбан бутт берриг кхобура цо, цхьа кIеззиг боцург". Абу Давуда дийцинчу хьадисехь ду, "Делан Элчанна - Делера салам-маршалла хилла цунна - уггар дукха дезаш долчу беттанех бара ШаIбан, иза кхаба а кхобий, Рамаданаца цхьаьнахоттара цо", аьлла. Насаийс дийцинчу хьадисехь ду, "иза берриг кхобура цо", аьлла.\nИ бутт кхабар суннат дуй хиинчул тIаьхьа... Iаишас - Дела реза хилла цунна - дийцинчу нийсачу хьадисехь деана ду, цо аьлларг: "Иза - Делера салам-маршалла хилла цунна - Мединате веъчахьана цо берриг бутт бузуьйтуш марха кхаьбна дац, Рамадан бутт боцург".\nIелам-наха оцу хьадисашна юкъара маьIна деш аьлла: Цо цкъацкъа берриг кхобуш хилла ШаIбан, цкъацкъа дукхах берг кхобуш хилла. Кхечу кепара маьIнеш а дина цара и хьадисаш цхьаьнатухуш.\nЦул тIаьхьа... Ахьмада а, Абу Давуда а, Насаийс а, Ибн Маджас а дийцина иштта хьадис: "ШаIбан бутт юккъе баьлча, аш марха ма кхаба Рамадан бутт тIекхаччалц".\nШаIбан беттан тIаьххьара 15 де марха кхаба магар - ца магар тIехь Iелам нахана юкъахь йолу хилпало и хьадис бахьана долуш ю. Цхьаболчу Iелам-наха и хьадис заьIап ду аьлла, нийса дац аьлла. И хьадис нийса леринчу Iелам-наха иза нийса лерина цуьнан иснаде а хьевсина. И хьадис заьIап леринчу Iелам-наха иза заьIап лерина цу юкъахь волу цхьа стаг бахьана долуш а, оцу хьадисал дуккха а нийса хьадисаш цуьнан маьIнийца догIуш ца хилар бахьана долуш а. Иштта и бахьана долуш, Iелам-нехан хилпало ю ШаIбан беттан тIаьхьара 15 дийнахь марха кхабар тIехь.\nАхьмад бин Хьанбалан мазхIабехь болчу Iелам-наха "макрухI" лерина цу 15 дийнахь марха кхабар. "МакрухI" бохург "нежелательный" бохург ду. Ца кхобуш Iад дитича мел бу бах цара, кхаьбча къа а дац бах.\nШафиIийн мазхIабера Iелам-наха хьарам ду аьлла, ШаIбан беттан шолгIа дакъа тIекхаьчча марха кхаба волавалар, нагахь санна цо цу беттан хьалхара дакъа кхобуш ца хиллехь. Нагахь санна, цхьа стаг ШаIбан беттан хьалхара дакъа а кхобуш хиллехь, тIаккха мегаш ду диссина долу 15 де кхаба.\nБисcинчу Iелам-наха мегар ду аьлла цу беттан шолгIа дакъа дIадоладелчи а марха кхабар. Цара и лакхара хьадис нийса ца лерина.\nТIаккха... Ахь хаьттинарг берриг кхо бутт кхобуш хилча, тIаьххьара ШаIбан беттан 15 де кхабар муха ду аьлла ду, цунна нийса долу жоп - Дала мукъа лахь - мегаш хилар ду, иза суннат хилар а ду. Делахь а, нагахь санна ша цу беттан хьалхара дакъа марханаш кхобуш ца хиллехь, дисинчу пхийтта дийнахь кхабар хьарам ду бах Имам ШафиIийс а, Имам Нававийс а, Имам Ибн Хьаджар АлхIайтамийс а, Имам Аррамлийс а, цу хьадисана тIе а доьгIна.\nДала гIо дойла бусалба нахана Шена Iибадат дар тIехь а, Ша хьехор тIехь а, Шена шукр дар тIехь а!


Хрущевс шен карьера йолийна 60 шо кхаьчна\nХIокху кIирнахь кхузткъа шо кхаьчна Хрущев Никитас Советан Бертан пачхьалкхан Коммунистийн партин хьалхарчу секретаран дарж караэцна. Советан экономика кхуьуш а, коммунизме болу тешам онда а хиларна цо майра реформаш йолийра пачхьалкхехь. Реформин декъехь яра десталинизаци, эрна аренашкахь ялта кхиоран программа, космосан программа, културера паргIатонаш а. Амма пачхьалкхана арахьа Хрущев шога вара. Берлинера пен бан омар делира, къинхетамза охьатаIабайтира 1956-чу шарахь Венгрехь иккхина гIаттам, Кубан ракетийн кризис йолуш, дуьне тIамна герга далийра. 1964-чу шарахь Брежнев Леонида вохийра урхалла дечуьра. Сталин Иосиф веллачул тIаьхьа цо бинчу хийцамийн уггар къегина билгало яра, дарж Iад а дитина, цуьнан маьршша пенсе ваха а, 1971-чу шарахь велла дIаваллалц, парггIат мемуараш язъян а елла бакъо.\n1 1930-чу шерашкахь йолийра Хрущевс шен карьера Коммунистийн партехь. 1931-чу шарахь дуьззинчу деношкахь коммунистийн партина дуьхьа къахьега волавелира иза. Цу партин гIонца 1938-чу шарахь Москох-гIалин коммунистийн партин комитетан хьалхара секретар хIоьттира. Цул тIаьхьа деанчу шарахь иза коммунистийн партин Коьрта Комитетан Политбюрон декъашхо хилира. Иза Советан пачхьалкхан уггар лакхара урхалла яра.\n1936-чу шарахь ГIуран-беттан 5-чу дийнахь дIабаьхьначу Советийн VIII гуламехь вистхуьлуш Хрущев.\n2 Советан пачхьалкх - Каганович Лазар, Булганин Николай, Хрущев Никита а Сталинан тезетахь, 06Заз1953\n3 1956-чу шеран Чиллан баттахь Хрущев Никитас Сталинан васт дохош къайлаха къамел дира Комунистийн партин 20-чу гуламехь. Цунах йоккха гIовгIа елира коммунистийн партехь а, малхбузехь а. Делахь а, Сталинан террорехь ша лаьцна хилла дакъа ца дуьйцуш дитира Хрущевс.\n50-чу шераш юкъадовлуш Хрущевс юкъадаьккхира, хIетахь Советан пачхьалкхана юкъайогIуш хиллачу Казахстанан эрна аренашкахь ялта кхиор. Никита Хрущев ву хьалакхиинчу ялтина юкъа а хIоьттина, шен сурт доккхуьйтуш. 18 Охана, 1964, Казахстан


Нохчийчоь --Шовданан хи эцна йоьду йоI, 2014\nЗама замано хуьйцу, цхьа дика дIадоьду къоман амалера, дахарера, важа дика тIедогIу. Нохчийн юкъаметтигашна, гIиллакхаллина, оьздангаллина, къоман амална эшам хуьлу, дуьту адамаша дайн ламасташ, къаьста къам хIиннцалц шеца лелллачу битамех.\nХьалха шен нанас аганахь техкийначо ша шен тIаьхье гIудалкхахь, коляскичохь техкайо, хьалха шовданан коьртехь, хийистехь бевзийнчийн берашна захалонаш хIинца телефончухула карадо.\nОцу дустарша бохьий-те сингаттам къомана, дохадой-те иза шен чуьрчу низамах, ша хIотталучу орамах? Оцу хаттаршна жоьпаш каро хьовсур вай.\nТахана муьлххачо а нохчийн хазачу гIиллакхех къамел долош, «мацах цкъа дара», «тоххара» олий доладо.\nАрахь, цхьа ледарло яьллачуьнгара бехк боккхуш, олу вай, «ма Хьенехан тIаьхьенах хила хьакъ вацара хьо, яцара хьо» олий.\nСхьагарехь, вайн дай лаьттина нохчаллин гIаролехь, ткъа тIаьхье?\nВай а хIунда ца хIуьтту пен хилла, вешан дайша вайга кховдийначу оьздачу гIиллакхийн турс хилла дIа?\nАвстрехь еха 7 беран нана Садаева Марет. Лазам бу цуьнан гIиллакхаш довш латтар.Цо дагалоьцу нохчаллле нах кхачош хилла гIиллаккхаш.\nЯхана зама безам хеташ хан йогIур ю...\nИштта дагалоьцу Марета нохчийн доьзал кхоллалуш юкъахьийзина мехала ламасташ а. Дустуш карарчу заманца.\nДера яра и хаза зама!\nХаза а, оьзда а, гIиллакхе а дара тоххара...\nНохчалла адамашка дIакхачо лууш, оцу Iалашонна вецаш хила догIу тахана уггаре хьалха яздархо. Иштачийн могIарахь хьалханчех ву прозаик Бексултанов Муса.\nВеха иза шен халкъан баланашца, толамашца, эшамашца, лазамашца, лаамашца.\nХьалхалера нохчий а бац, я къам а дац!\n«ХIун хили-те кху заманах, хIун сардам я хIун неIалт даха-те кху чкъурах, мича декхарна дIаийци техьа Дала хIокху къоман доьналла я стенах доьхки- те кху адамаша шайн кортойн сий, дуьне а цецдаьккхинчу дешан мах хьан лахби-те дуьххьара кху Нана-ДегIастанахь, мила ву те…» бохучу хеттаршкахь беха Бексултанов Мусан турпалхой.\nОцу хеттаршна жоьпаш лоьхуш хIоьттинчу яздархочо кхин дIа а дуьйцу.\nЗахало - бизнес, йигар-ялор - бизнес...\nШен къомах бIобулуш, цуьнан кхане дайн хотIах хедар дац аьлла хетачуех ву яздархо-поэт Уциев Абу. Тхоьца хиллачу къамелехь цо а карлодаьккхира дайша захало-гергарло муха, хьанца тосура.\nМалх хьаьжначу дийнахь, чиркх а латабай де захало\nСелхана шовданан йистехь дина захалонаш тахана интернета машане довларх а дийцира Абус. Оцу интернето нохчийн юкъараллехь бинчу теIаткъамах а дегалазамца дицира цо.\nЗахалонаш интернете девлла хIинца...\nДаим шен къоман дахар тергонехь латточу Уциев Абуна тахана вайнехан дахар дайн гурашкара даларан коьрта кхачамбацар го, тахана наноша бераш бошмашкахь кхиош хиларца, ца олуш царна аганан илли, халкъан туьйранаш, нохчийн маттана букъ тохарца а.\nОьрсийн маттаца дагчу дуьллу оьрсийн гIиллакх а...\nХIара дуьне хIоттаделчхьана дуьйна а хилла къена чкъор жимачу чкъоре, къомалла цо лагIдо, дожодо олий, бехк боккхуш.\nТкъа нохчашца дерг кхин ду олий хетало : буьсу вайх вай ден ненан мотт вайца, деха кхидIа дуьнено а тергоне эцна лаьттина къонахчалла, доьналла, оьздангалла вайн къоман сица, кханенца, тIекхуьур болчу нохчашца, бохург.\nБакъду цхьаъ, хила а тарло нохчалла дуьненахь сацо гIертачара хьоькху камаIарш эрна.\nХьашт яцарна вай шен дахарх хадийна кIудал я кхаба санна, дуьненан ниIматашлахь беркъа а хетта дита тарло дуккха а гIиллакхаш, амалш.\nШеко а йоцуш, хир ду вайн тIаьхьенах лаккхара кхетам-хаарш долу адамаш. Ткъа «нохчий» бохуррий-те оцу нахах? Я ца баьхча а мега-те?\nБексултанов: "ХIун хили-те кху заманах?"


Шен махкахь доцург ирс дац » Нийсо-Дагестан\n30.01.2019 364 0 niyso\nБIешерийн дохаллехь чекхдолуш кхечу къомах дIаийна, шен мотт, Iадаташ, амалш, шен юьхь-сибат кхуллу гIиллакх-оьздангалла дIатесна кхаьчна дац нохчийн къам таханлерчу дийне. Вайн дайшкара дуьйна схьа деза лерина ду шен хIусаман, цIийнан, тайпанан, къоман сий а, юьхь а лардар. Махкаца, къомаца йолу шен уьйр чIагIъяр хилла стаг сий-лараме кхачош верг. Мел генахь хиларх, шен бевза-безачеран воне-дикане кхача гIертар а кхузара схьа ду. Лурволарна я кхечу бахьанина шен юьртах вала дезар тIедоьжча а, хийрачу махка дIа ца гIерташ, нохчийн ярташкахь дIатарвала меттиг лохуш хила нохчичо.\nИрча, кхераме, хала мур болуш, тIебоьссинчу балано бIарзбина, шайн хIусамех, дерриге а дахарехь гулдинчу дуьненан даьхнех бевлла, дуьне мел ду дIасабахана вайн махкахой. Ала деза, цхьайолчу пачхьалкхашкахь уьш дика тIе а эцна. Делахь а тахана цаьргахь ерг ялсамане хеташ, царна тIаьххье махках бовла кечамаш беш берш а хаало. ДIабаханчеран барам хууш бац, амма уьш цхьаъ я ши эзар хилла ца Iа. Царна бехк буьллийла а дац. ДIаваха кечвеллачуьнга, дIа ма гIахьара хьо, ала а ца тарло. Амма царах хIоранга хатта-м лаьара: берриге нохчий лаххьабелла махках бевлча, Нохчийчоьнах хIун хир-те? Хийрачу махкахь, девзаш доцучу къомана тIе диссина, ирс лоьхучул а, вайн махкара хьал меттадало хьовса дезарий-те вай?\nДела воцург, хиндерг хууш стаг вац вайх. Тахана цхьана а дас тIедуьтур дац, цхьа хан-зама яьлча, шен тIаьхьенашна нохчийн мотт, гIиллакх-оьздангалла дицлур ду бохург. Делахь а вайна массарна гуш, хууш ма ду, Шемалан тIом болуш, туркойн махка дIакхелхинчу нохчийн тIаьхьенех хилларг. Царал тIаьхьа Римехь, Парижехь дIатарбеллачу ЧуликовгIеран, ЧериевгIеран тIаьхьенийн дог-ойла Даймахке сатесна цахилар а хаьа вайна. Царна ур-атталла гIенан-набарха а дагабогIуш бац шайн дай баьхна мохк.\nЮьртах я махках вала доккха бахьана оьшу. Шен дай-наной Iийна меттиг дIатесна, гергарчу нахах ведда генаваллал доккха хIума а ца хета суна-м хIара дахар, мел ду а ца хууш долу. Кхин цхьаъ а хаьа суна. Масала, гIалгIайн махка бахханчохь, цигахь цхьацца гергарчу нехан дIакхалхар а нисделла, уьш цигахь дIаберзо дезначу нехан дегнаш чохь диснарг а ду Iийжаме. Сан доттагIчо дийцира суна: «Шена цкъа а дицлур дац гIалгIайн махкахь цамгаро кIелйитинчу сан нанас, шена лазар тIетаьIча: «Веза Дела, сан ялар ГихтIахь нисде ахь», – бохуш, Деле дехар. Шен кхалхар цIахь нисделча, тхох къаьстарг цахиларх тешара нана. Германехь, кхечу пачхьалкашкахь кхелхинарг, цуьнан весет кхочуш деш, цIа а веана, дIаверзийна меттиг а хаьа суна. Иштта хIуманаш дагадаьхкича, дуьненна хазош мохь тоха лаьа: «ХIай нохчий, ма гIойша дIа, цIераваьлларг цIаверзийша!». Лахь а, дисахь а цхьаьна а долуш, вешан махкара хьал ваьшта дало хьовса вай. Вовшашца кIеда-мерза долуш, хала воллучунна гIо-накъосталла деш, мискачух къинхетам беш, вовшашна куралла ца еш, цхьана низамехь, бертахь долуш, ийманца, Исламца вешан мохк цIанбе вай. Генарчу махкахь а ца лоьхуш, вешан цIахь кхолла вай ирсе дахар!\nАвтор: Лорсанукаев Увайс


Нохчийчура нахана Iаткъам бо кампанеша\nМаситта де ду Нохчийчохь, бен-бен тIеман барзакъ дуьйхина ницкъаллин структурийн декъашхой, наггахь машен йоцург, зераш ца деш тIех ца йолуьйтуш, даккхий зенаш динчу зуламхойн лорх кхиа Iалашо лаьцча санна, хьасартне къахьоьгуш болу.\nНахана Iаткъам бон Нохчийчура кампанеш\nЦара и болх къаьсттина марсабаьккхина мехкадас некъан низам талхочеран хьокъехь дIахьедар хааме даьккхинчул тIаьхьа. «Некъан бакъонаш тергамза юьтучарна таIзар дан догIу. Цара маьршачу нехан дахар а, могушалла а кхерамехь ма латтайо…\nУггар хьалха и дозуш ду мала а мелла машенахь лелачарех. Ницкъала зуламаш дечу талорхочунна а,вехха машенахь лелачунна а юкъахь цхьа башхалла ян а яц- цу шимма а бахархойн кхерамазалла лар ца йо. И санначаьрца вай луьра къийсам балло беза».\nГерггарчу барамехь ишта буьрса, харжам ца буьтуш, дIахьедар дина мехкадас низамхойн кхеташонехь. Цул тIаьхьа леррина сиха-орцаллин штаб а кхоьллина, къардайна хьийзаш махкахь ницкъаллин структураш.\nЦара къаркъа мийлина галбевлла, я наркотикех беттабелла,машенашна урхалла деш масса зуламхо лаьцна хууш дац,амма сецца бакъ ду дукха бахархошкара, муьлхха а кхечу кIошташкахь беламе а, кIоршаме низам талхош а ларалучу бахьанашна машенаш дIаяьхна хилар-чехкалла, кхерамазаллин доьхка тесна цахилар,лампанаш цалатор, ишта кх. дIа а.\nДаьлларг хIума а доцуш некъахой сецабар, доцчу бахьаненна нехан долахь йолу машенаш полицин урхалле дIакхийлар-и дерриге кхузахь керла дац. Кху гIа дужучу беттан 6-чу дийнахь Курчалойн кIоштан БIаьчин юьртахь ша теш хиллачух дуьйцуш ву бизнесхо Шидаев Ваха.\nВаха: «Доьхка тесна дац аьлла сацийна вара БIаьчин юьртахь цхьа шофер. Ша къера ву боху цуо, гIуда а тохий,протокол а яздай ша дIавахийта. Полисхочо вохуьйтур вац боху, машен урхалле дIайига еза. Адам дукха гулделла.\nШа стенна вуьгуш ву отделе, соьгара хIун даьлла? Цул хьайн кехат а хIоттадай дIавахийтахь цо аьлча. Цхьамма эккхийти-кх: «Цунна и яздан хуучух тера а дац!» Валлай шена хаьа аьлла вистта-м ца хилира».\nНицкъаллин структурийн белхоша,шайн хьашт-дезарш луьстуш хьаьвдда лелачу шен махкахошна бух болуш а,боцуш а бечу тIеIаткъамах дуьйцуш волу Ваха шек ву, чоьхьарчу гIуллакхийн урхаллин лаккхарчу тIегIа маьхькIамхошна,буьйранчашна хаа а ца хууш низамхоша шайггара лелош дац низамаш талхор,аьлла.\nЦунна гергахь,шайн лааме а бевлла, и дан уьш хIуьттур а бацара. Лула-куларчу а,кхечу мехкашкахь а доцург стенна ду те Нохчийчохь аьлча цу элира.\nВаха: «И харцонаш дIаяха,цхьа низам хIотто лууш стаг хила веза. Ши бIе, кхо бIе машен дIайоккхуш хилча и ца хууш хуьлийла а ма дац. Къайлаха и дерриге хIумнаш леладойла а яц.\nХаа а хууш дуьтуш хилча дIадолийла дуй иза Санехь хIума ма ду иза ахчанаш а дохуш машенаш сецор. Оццул нахех цхьаболчара интернет чукхоьссина,кхечанхьа аьлла нахала ца доккхуш ма дац иза могуьйтуш хиларе терра леладо-кх».\nМашенаш дIаяхар хьокъехь соьца къамел динчу Шидаевна моттарехь, полисхоша бIеннашкахь дIа а йохуш, гIуданан лоттийле нехан долахь йолу транспорт дIаюьгуш хилар ца хуийла а дац хаа хакъдолчу министараллашкахь а, низаман гIаролхочунна прокуратурана а, ишта пачхьалкхан куьйгалхошна а.


Нохчийчохь маьрша ойла хиларан мах\nОьрсийчоь -- Локшина Татьяна Human Rights Watch вовшахтохараллан белхахо Москох зорбанан конференцехь. 04ГIад2012\nКIиранах сов мичахь ву а, дийна ву-вац а цахууш хан яьллачул тIаьхьа шен цIавирзина нохчийн поэт, иллешалархо Бетелгериев Хьусайн. Цунна йиттина Иза, кхин дуьйцуш хIума а доцуш, шен хIусамера дIавигинера Зазадоккху-беттан 31-чу дийнахь Iаьржа тIеман барзакъ доьхна герзаца хиллачу шина стага, бохуш яздо шен артиклехь “Human rights watch” вовшахтохараллан белхахочо Локшина Татьянас.\nИтт дийнахь Бетелгериевн кхоллам хууш бацара, - бохуш яздо “Human rights watch” вовшахтохараллан веб-сайта тIехь зорбане яьккхинчу шен артиклехь оцу организацин Оьрсийчоьнехула а, Юккхерчу Азехула а йолчу программийн директоро Локшина Татьянас.\n-Дукхах болчу нахана Бетелгериев дийна хир вац аьлла хетара. Цунна йиттинехь а, дийна иза хиларо сапаргIат даьккхира цу нехан, - кхин дIа яздо Локшинас. Шена хуург дийца-м лаара шена, амма ша иза дахь иза а, кхиберш а кхерамехь хир бу бохуш хаам бо цо.\nШайна хуург тидаме эцча, иза дIавигинарш а, цунна ницкъ бинарш а меттигера низамашлардечу органийн белхахой бу, бохуш яздо Локшинас. Цунна таIзар дина социалан машанашкахь, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров хесточу метта, дуккхачу хаттаршкахула шена хетарг дийцарна, шайна юкъахь цхьана йоццучу хенахь маьрша хилла Нохчийчоь йозуш йоцучура дIаялар а долуш.\n-Цуьнан и маьрша амал яра стохка Соьлж-ГIаларчу университетехь французийн мотт Iамош волу иза балхара дIаваккхийтинарг а, – бохуш яздо “Human rights watch” белхахочо.\nЛакшинас дагадоуьйту, Кадыров Рамзан тIаьхьарчу 10 шарахь Нохчийчоьнна урхалла деш хиларх лаьцна. Цо чIагIдарехь, цуьнан лаам бу республикехь низам.\n-Цуьнан лаамна дуьхьал волучу стеган кхоллам да воккхаве вийр ворлуш цахуьлу, - боху бакъонашларъярхочо.\nЦо иштта шен артиклехь хьехаво кху деношкахь нохчийн телевизионехула шаьшшиъ шаьшимма лелийначунна дохко ваьлла хиларх лаьцна дийцина волу Дидаев Абубакар а, Ибрагимов Ризван а, и шиъ а вайнера Бетелгириев вайначу деношкахь бохуш.\nМасийтта бутт хьалха WhatsApp-ехь латкъамаш бина, цул тIаьхьа оццу телевизионехь ша харц дерг дийцина хиларна Кадыров къинтIера воккхуш гайтина хилла зуда а, интернетехь федералан Iедалшна критика а йина, цул тIаьхьа шена къинтIера довлар доьхуьйтуш гайтина хилла жимастаг а дагавоуьту Лакшинас.\nОцу а, кхечу а хиламаш шеко йоцу сигнал хьажийна нохчийн юкъараллана, Iедалшна муьтIахь а долуш, хьашт доцург а ца дуьйцуш Iад Iе аьлла, иза ца дахь цу нахана таIзар хирг хилар а хьоуьйтуш, - яздо шен артиклехь бакъонашларъярхочо Лакшина Татьянас.\nЦо чIагIдарехь, Кадыровн буьззинчу барамехь гIортор еш ю Кремл, цуьнга а, цуьнан тобане а сигналаш оьхуьйтуш: шу кхера оьшуш хIумма а дац, шаьш юкъагIертар дац, Нохчийчохь низам лардойту бохуш.\nИштта чулацам бу “Human rights watch” вовшахтохараллан веб-сайта тIехь зорбане яьллачу цу организаццин Оьрсийчоьнехула а, Юккхерчу Азехула а йолчу программийн директор Локшина Татьянас язйинчу артиклан.\n"Къоман гварди" - иза хIун ю?\nБетелгериев дийна висарх тоамбо махкахоша\nТIемалойн могIара баха нах карабо Iедална хIинца а


Керла премьер-министр хаьржина ГIиргIазойчохь\nОхан-бутт 13, 2016\nГIиргIазойн парламенто кхаьжнаш а тесна, рогIера премьер-министр хIоттийна Женбеков Сроронбай кхаарийдийнахь. Цо депутаташка элира, ша берриг ницкъ берзор бу террорна дуьхьал, луларчу пачхьалкхашца шайн мехкан дозанаш билгалдохуш.\nСариев коррупци яржорна парламентехь ши де хьалха ша бехкевича, даржера дIаваьлла Сариев Темир хийцина Женбековс. Сариевс китайхойн некъаш бохкучу фирмица бинчу бертах пайда а оьцуш, 100 миллион долларна пайдабина шена, боху депутаташа.\nЛонг Хай цIе йолчу компанина озабезамца контракташ а нисдеш, цунна тендерш кхачош хилла Сариевс, аьлла дIахьедина ГIиргIазойчоьнан транспортан министра Малабаев Аргунбека. Сариевс иза бакъдац, ша цавезачара дуьйцу, аьлла.


Исламан Нур - Свет Ислама - 305-гIа дакъа\nКузана а, тIулгана а, бедарна а, дирхIамна а, гIайбина а, динарна а, кхинйолучу хIуманашна а тIехь дийнатийн суьрташ дахкар хьарам хиларан хьокъехь, иштта пенна а, тхевнна а, кирхьанна а, чалбанна а, духарна а, царех терачу кхечу хIуманашна а тIехь суьрташ дахкар хьарам хиларан хьокъехь, иштта суьрташ хIаллакде аьлла дина долучу омрин хьокъехь а\n1678. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, и суьрташ дечарна къематдийнахь Iазап лур долуш ду. Цаьрга эра ду: «Денде (хIинца) шаьш кхоьллинарг»» (Бухари: 4951, Муслим: 2108).\n1679. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьана новкъа ваьлла ваханачуьра (Медине) вухавирзинера, ткъа аса сайн чIоьн-цIа (сахIва) тIеоьллина тIехь суьрташ долу дуткъа кирхьа дара. АллахIан элчанна ((АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), и кирхьа) гиначу хенахь, юьхьа тIера бос хийца белира цуьнан. Цо элира: «ХIай, Iайшат, къематдийнахь АллахIана хьалха шайна уггаре а луьра Iазап лун дерш - кхолларехь АллахIах тарвала (гIерташ) верг ма ву!»» (Бухари: 5954, Муслим: 2106).\n1680. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: ««Сурт мел дуьллуш верг - жоьжагIатахь хир ву. Цо мел диллиначу суьртан цIарах цунна Iазап лун долу цхьацца са кхуллур ду жоьжагIатахь». Ибн Iаббаса аьлла: «Нагахь хьо дилланза Iаш вацахь - диттийн а, иштта чохь са доцучу хIуманийн а (суьрташ дахка)»» (Бухари: 2225, Муслим: 2110).\n1681. IабдуллахI бин Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), олуш хезна шена аьлла: «Дуьненахь (муьлхха а) цхьа сурт диллиначунна - къематдийнахь цунна чу са диллар, декхар а дина, тIедожор ду, ткъа цуьнга дилла а лур дац и (цкъан-цкъа а)!» (Бухари: 5963, Муслим: 2110).\n1682. Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Боккъалаъ, къематдийнахь массо нахал уггаре а доккха Iазап шайна лун дерш - суьрташ деш (дохкуш) берш бу» (Бухари: 5950, Муслим: 2109).\n1683. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла: «Аса кхоьллиначу кхолламех теро цхьа хIума кхолла гIоьртиначу (стагал а) сов зуламе мила ву?! ХIета, цхьа зингат кхолла цара, я кIен буьртиг кхолла, я мекхан буьртиг кхолла!»» (Бухари: 5953, Муслим: 2111).\n1684. Абу ТIалхьас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Чохь жIала я суьрташ долучу хIусаме ца догIу малекаш» (Бухари: 5958. Муслим: 2106).\n1685. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «(Цкъа) Жабраил (малека) АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ваIда йина хилла, иза волучу догIур ду ша аьлла, амма (дуккха а ханна ца догIуш) хьеделла иза. (Хьоьжуш Iар) холчу даьлла волу АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (хIусамера) араваьлла, (ткъа арахь) Жабраилна дуьхьал кхетта иза. (Ша цунна дуьхьал кхетча, цуьнга) латкъийна цо (и цадар), (ткъа цо) аьлла: «Боккъалаъ, чохь жIаьла я сурт долу цIачу ца доьлху тхо» (Бухари: 5960).\n1686. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) Жабраил (малеко) (IалайхIис салам) АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ваIда йина хилла - йиллиначу хенахь иза волучу догIур ду ша аьлла. Амма йиллина хан тIехIоьттича, ца деана иза». (Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна)) дийцина: «(Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) карахь Iаса яра. Шен (карара и Iаса) агIор дIа а ластийна, цо элира: «Ойн, АллахIа а, Цуьнан геланчаша а йина ваIда йоха ма ца йо!». Ткъа цул тIаьхьа схьавирзиначу цунна цIеххьана шен маьнгин кIеллахь долу кIеза гира. Цо хаьттира: «Iайшат, хIара жIала хIокху чу маца деана?!». Цо жоп делира: «Аса дуй буу АллахIах! Суна-м ца хаьа!». Цуьнан омрица чуьра и кIеза арадаьккхира. Цул тIаьхьа иза волучу деана схьакхечира Жабраил (IалайхIис салам). ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (цуьнга) элира: «Ахьа суна ваIда йинера, ткъа со хиъна Iийра (хьо догIу лардеш), ткъа хьо дан ца деара со волучу!». (Цунна жоп луш, Жабраила) аьлла: «Хьан хIусамехь хиллачу жIаьло ца доуьйтура со, хIунда аьлча, боккъалаъ, чохь жIаьла я сурт долучу цхьана а цIачу доьлхуш дац тхо!»» (Муслим: 2104).


Кхоана ший наIараш хьаелларгья ГIалгIай Паччахьалкхен исбахьален искусства музея\nСелий бетта 11 ди 2021 шу\nПаччахьалкхен Музее хьоашалха бех вай мехкахой\nКхоана, Россе ди долаш, ГIалгIай Республика Паччахьалкхен исбахьален искусства музея болхлоша безам бараш берригаш а хьоашалха бех, мах боацаш шоай гойтама залаш дIахьокха а иштта шоай балхах а тамашийнача экспонатех дувца а. Iуйрийна денз, сарралца укхаза наIараш йийлла хургъя.\n— Россе Ди хьатIадоагIаш хиларца дувзаденна оаха лаьрхIад вай мехкахошта тхоай экспонаташ гойта, — аьлар «Сердало» газетага Паччахьалкхен исбахьален искусства музея кулгалхочо ТIумхой Любас. — Из акци дIахьош хиларца хIаране таро хургъя мах боацаш музея къаман ганз бIаргаго, иштта ГIалгIайчен мах бараш довза.\nСона хетачох, наьха безам дукхагIа тIагIоргба декоративно-прикладной искусства «Ингушетия мастеровая» яхача оагIонна, иштта ГIалгIай паччахьалкхе юхаметтаоттаяь хилара Денна хетаяьча «Родины яркие уголки» яхача живописа, графика музея фонда. Цул совгIа го йиш я Буружанаькъан Iайнай, Кхоартой Батыра «Мои впечатления в красках», «Монолог о земле родной» яха выставкаш.


Пикеринг Томас: Макфол ша тайпа, вуно лараме векал вара\nIамерка -- Пикеринг Томас, 1990-чу шерашкахь Iамеркан Оьрсийчохь хилла векал.\nСочера Олимпан Ловзарш дIадирзича ша кхин дIа Оьрсийчохь болх бан дагахь вац аьлла, дIахьедар дина Iамеркин Оьрсийчурча векало Макфол Майкла. Макфол Iамеркан векал вара 2011-чу шеран Дечкен-баттахь дуьйна.\nЦул хьалха Оьрсийчоьнан а, Евразин а гIуллакхушкахула долчу декъан директор белх беш вара иза Обама Баракан администрацехь.Маршо Радион корреспонденто Коалсон Роберта къамел дира Макфолан сацамах лаьцна 90-чу шерашкахь Оьрсийчохь векал хиллачу Пикеринг Томасца.\nМаршо Радио: Муха мах хадор бара ахьа векало Макфола Москох даьккхинчу шина шеран?\nПикеринг Томас : "Макфол ша тайпа, вуно лараме векал ву. Цо дуккха а агIора шен зеделларг деара ша Москох векал санна болх беш волуш Iамеркан къхерамазаллин кхеташоне. Цо онда Iаткъам бора Цхьаьнатоьхначу Штаташна мехала долчу хаттаршна.\nОьрсийчура бахархошна церан Iедалш дуьйцург бахьана долуш дарба лела дора цо. Цу Iедалша цхьа низамаш дохош хилча, я дуьненаюкъарчу норманашна уьш дуьхьал бевлча шена хетарг олура цо. Иза Оьрсийчоьнан Iедалш цадезар дацара.\nАмма цо олучо онда тIеIаткъам бора Оьрсийчохь а, Цхьанатоьхначу Штаташкахь а. Цуьнан кIорга зеделларг дара герзаш дIадохуш хиллачу дийцаршкахь. Цуьнан уллера юкъаметтигаш ю президентаца Обамица.\nТкъа Обама баккъалла а тешаш вара векалах Макфолах иза озабезам а боцуш, вуно шуьйра хьажар долуш, хьекъале хьехам бан таро йолуш а волун дела».\nМаршо Радио: Макфол дипломатан дешна воцуш а, цу агIор къезиг зеделларг долуш веара Москох. Иза хIумма а дарий?\nПикеринг Томас : «Суна хетарехь, нийса хир дац цо хьалха Къоман кхерамазаллин кхеташонехь бина болх дипломатан болх бацара аьлча. Иза Оьрсийчоьнан а, Iамеркан а дипломатийн юкъаметтигашна юкъахь вара, лаххара 4 шо сов хенахь, ша векал санна Москох вахийтале.\nЦундела хир дара иза гIалате. Иза еххачу хенахь Оьрсийчохь Iийна а ву, Iамеркан университетехь Оьрсийчоьнах лаьцна лекцеш ешна а ву. Цо а гIо дира цунна векал волуш. Наха сих-сиха хоьтта иза, хIунда аьлча, цхьадолчу хаттаршкахь иза иза нисса дIа а вара шен нахана хьалха вист хиларехь а, ша саготта хилар дуьйцуш а вара, мича йоьдуш ю Оьрсийчоь бохучух, ткъа иштта Оьрсийчоьно цхьацца хаттаршкахула лелочу политикех а, шена юкъахь цу махкара бахархошна дарба лахарца доьзна хаттар а долуш.\nТкъа и хаттарш ду дипломатийн чулацам болуш хетарш. Амма дукхачу хьолехь цу хаттарша дIахьош ю Цхьаьнатоьхначу Штатий политика.\nМаршо Радио: Юкъа-кара Макфол хьийза вора Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсаша а, юкъараллин жигархоша а.\nИза доьзна дара аьлла хетий хьуна Оьрсийчоьнан Iедалийн лаамца? Хьо цецваьллерий иза лелош, муха ларийира иза цу хьлаца»?\nПикеринг Томас : «Вара, со цецваьлла вара Суна иза оьшуш доцуш а хетара, эхь доцуш лелош хIума а хетара. Векал хьийзо оьшуш дац иза тIеэцначу Iедалша, я хьийза вайта оьшуш дац нахе хьошаллгIа дечу пачхьалкхо, шена хала хетта аьлла иза емал войтуш, я кхечу ницкъаллин тактиках а пайда эца ца беза цара векалан декхаршна а, цуьнан миссина а дуьхьало еш».\nТомас Пикеринг: Макфол ша тайпа, вуно лараме векал вара


Соьлж-ГIалахь, 2017 шо\nНохчийчоь уггар ирсениг а елахь...\nОьрсийчоьнан бахархошкара карарчу шеран хьалхарчу декъехь дийлина зуламаш туьдуш Инарла прокуратуро Нохчийчоь гайтина «даккхий зуламаш» дарца массо а регионел хьалхаяьлла.\nДахначу шеран 6 бетта чохь и тайпа зулам цигахь 68 бен ца дира. Ткъа кхушара дина 211. Стохка хьалхарчу 6 баттахь махкахь вийнарг 58 стаг хиллехь, кхушара оццу хена чохь вийна 104 стаг.\nИнарла прокуратуро хаам арахецна нийсса де даьлча шен инстаграмехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана яздина, «дуьнентIехь терроризмах буьззина мукъабалла цхьаъ бен боцу мохк бу Нохчийчоь».\nГуш ду Инарла прокуратурой, мехкан куьйгалхочой дуьйцург шалхадаьллийла.\nБакъду, и тайпа галморзахаллаш го, хеза кест-кеста.\nЦхьана агIонга ладоьгIча, махкахь кхерамзалла - массанхьачул а лакхара ю, ирс - нохчашна массарначул а сов кхаьчна, доьзалш деборца уьш массо а къаьмнел хьалха бевлла.\nВукху агIонга ладоьгIча, федералан бюджетна харжаш ярца, ивесторшна цатарца, белхан меттигаш яцарца, нах махкара идарца, дарбадан меттигаш кIезиг хиларца, берашна бошмаш цатоарца, молу хи боьха хиларца Нохчийчоь статисташа хьалхарчу меттигашкахь гойту.\nСтатистика – иза Мизан терза санна нийса, цхьаьнгахьа а доцуш, бакъдерг гойту г1ирс хилла лела езаш институт ю. Цо олучух теша хийланиг. Амма ца теша массо а.\nАш хIун ирс дуьйцу?!\nСтатистийн терахьех, я церан бустамаш боллучохь а буьтий, шайггара терахьаш далош, Нохчийчохь лела хьал шайн суьртахь гойтучу мехкан дайх шек ю, масала, цигара Маршо Радиоца къамел ден журналист Ламара.\nЛамара: «Iорайоккху статистика Нохчийчохь Iовдал стаг Iехо санна хуьлу. Дуьне дело санна, стохка араделира Соьлж-ГIала уггар ирсе г Iала ю аьлла.\nЛадогIийша! Шина тIамах чеккхдевла, дехха шерашкахь хьийзийна, багийна, бохийна, хIора доьзалера байина нах болчу махкахь боьлхуш йижарий бац вайн? Вежарий бац? Наной бац? Буодисина бераш дац? Аш хIун ирс дуьйцу?! Оцу шина тIамехь деваша вайна сан, ваша вайна тIепIаза, шиъ ненашича цIергахь вагийна сан. Тхо ирсе ду, дуй?!\nНохчийчохь уггаре а дукха маьждигаш ду боху статистико. Ду. Хаза а ду Iаламат, хIора юьртахь ду. Амма цхьана а маьждигехь шуна хезний нах хьийзош болчу нахе, махкахь куьйгаллехь болчу нахе, нах ма хьийзабе олуш, уьш юхаозош?\nМуцураевн эшаре ладоьгIнарг а жьопе озош ву. Маж жимма а кхечу кепара ерг, я салам кхечу тайпа делларг а дIавадош ву.\nЖимма а шена хетарг аьлларг, ерриг юьрт а, мохк а гулбой, камераш тIе а хьовсайой, "къинтIера довла, со галваьлла, со тиллвелла, со Iехавелла, шайтIа чуьдоьлла, джин чуьдоьлла" - уьш-м хеза вайна. И муха хуьлу?\nТахана Оьрсийчуьрчу прокуратуро Москвара схьа Нохчийчоь уггаре даккхий зулмаш ден меттиг ю аьлча, со цец ца йолу. ХIунда ца йолу? Муцураевн эшаре ладоьгIнарг а жьопе озош ву. Маж жимма а кхечу кепара ерг, я салам кхечу тайпа делларг а дIавадош ву. Интернетехула цхьанхьа хьаьжнарг, "хьо Шема ваха гIерташ вара", "хьо тIаме ваха гIерташ вара", олий, дIавадош ву.\nХьовсийша, хIинцца, дуккха хан йоццуш Турбинера бераш хенаш а тоьхна, чудоьхкина, бехк-гуьнахь а доцуш. Бевзаш болчу адвокаташка хаьттича, цара боху, и сурт Iорадаккхар бахьана долуш, пхиппа шераш тоьхна. цу шинна. Дуьххьара царна кхайкхо лерина хан цхьа шой, ялх буттий бен яцара - иштта боху адвокаташа.\nШина кIантанна бекхам бина, хьал нахала хIунда даьккхина аьлла.\nИштта, шайн дов хаттаре хьоьжуш Iа Шелара бераш, Курчалой-Эвлара бераш, Теркйистера бераш. Вовшашна бевзаш хиларна, вовшийн ноьмарш телефонаш чохь карорна.\nНах даймохк ца безаш, я балхах уьдуш бу? Валлай бац!\nТахана вайн махкахь дан дуьсург хIун ду? Артисташка хьежар, царна петарш луш хьегар, машенаш ю юххе ийзийначарна, Iедалехь берш дика хестош лоькхучарна. Ца лаахь а, лууш санна футболе а дIакхоьхьур бу, эзар соьмаш а луш, бургерш а юур ю. Юур яц мискачу наха-м, иза шайна дага а ма даийта.\nЦунах ирсе мохк хуьлий?\nНахана белхан меттигаш а, дарба дан аьттонаш а бича дика дара. Ду, даккхий дарбан цIенош ду деш, медицинан техника ю схьайохьуш, МРТ хуьлда иза, томограф хуьлда иза, царех чекхбовла, дарба дайта аьттонаш бац нехан. Эзарнашкахь соьмаш охlадахка деза. Яц нехан и таронаш. Ю алал!\nСтенна ца боху оццу статистико, Оьрсичохь тахана уггаре а дукха нах уьду мохк бу Нохчийчоь? Нах даймохк ца безаш, я балхах уьдуш бу? Валлай бац! Дуьненан кхечу маьllе а вахна охIахаа дац атта.\nХьенан бац Европехь я lамеркахь гергара нах? Шуна цаьргара ца хеза даймахкана цара сагатадеш, даймахках хьоьгуш, социалан машнашкахь цара яздийриг? Ладоьгlча, хийла дог доьлху царна.\nДаймохк статистико ма-баххара ирсе хилча, маьрша хилча дуьненан йисте а хевшина стенна lа и нах?\nКремлна оьшуш проект ю тахана Нохчийчоь, цуьнан коьртехь болу нах. Кремло "стоп" аллалц вай "хьалхарчу меттехь" а хир ду, статистико шен болх а бийр бу. Оьрсаша олуш ду-кх: " Есть ложь, есть наглая ложь, и есть статистика". Нохчийн матте даьккхича: " Аьшпаш а бу, эхь ца хета аьшпаш а бу, статистика а ю". И дуй-те моьтту суна".\nОьрсийчоьнан прокуратуро даккхий зуламаш алссам дийларца къастийна регион Нохчийчоь хилар Оьрсийчуьрчу тергамчаша мохк бехказа а боккхуш туьду. Масала, РБК медиахолдингна хетарехь, ДАIИШ-е баха гIертачу нахана Кадыровн администрацино некъаш бехкарна девлла зуламаш сов – махкара арабовла аьтто боцчу тIемалоша цIерачу Iедална до зен шайга далуччул.\nТкъа лакхахь Нохчийчоьнан яхархочо Ламарас шен къамелехь дийцира ша муха туьду статистийн реляцеш.


Чиллан-бутт 25, 2015\nГIирмерчу гIезалойн лидеро Джемилов Мустафас кхайкхам бина оьрсаша набахтехь латтош йолчу Украинин эскархочуьнга Савченко Надежде мацалла хьегар дитахьара аьлла. Цунна хетарехь Савченкос мацалла хьегарх цуьнах къинхетам бийр болуш дац Оьрсийчоьнан Iедалш.\nАдамаллан принципаш йолу пачхьалкх яц Оьрсийчоь боху Джемиловс. 71 шо долу Джемилев Мустафа Советан пачхьалкх йолуш диссидент хилла ву. 20 шо даьккхина цо набахташкахь.


Стенгара бевлла «нах хIорда буха текхораш»?\nМарсхьокху-бутт 01, 2017\nЛуьйчу мур тIекхаьчча, массо а социалан машанашкахь, кар-кара а луш, бийца боху, Дагестане хIорда тIе лийча лела нах «хи буха а текхабеш, оцу тIехь Iедалера ахча доккху зуламхой».\nЦара иза леладо бохуш дуьйцу, юха кхано, белларш лохучу хенахь махкарчу орцан министраллера бинчу балханна ахча даккхархьама.\nЭладита тIех даьржина хиларна, Дагестанан орцанхоша официалехь дIа а тIехь хьедина, иза бакъ аьттехьа а дац, хе хьош болу пекъарш шайн ледарлонна бу леш, аьлла.\n«Иштачу хаамаша нах Iадорал совнах, эрчадоккху юкъараллера хьал, лийча баьхкинчу нахана кхерамзалла латтош, уьш эшначохь къелхьарабохуш хьийзачу белхахойн репутаци хIаллакйо», - дIахьедина урхалло.\nХIара аьхке йолаелчхьана 20 сов стаг ваьхьина Таркхойн хIордо. Оцу бохамаша юха а айдина «хи-таллархой бу нах хIорда буха кхоьхьуш» боху эладита.\n«Хи-таллархой-зуламхой» - иза Дагестанан «Лох-Несси» ю, дуккха а шераш ду и туьйра лела. ХIора а аьхка, нах хичу эха буьйлалушшехь, доладо иза дийца. Хийцалуш дерг «хи-таллархошна, цара нах байича луш долу ахча» бен а ца хуьлу дийцаршкахь – хьалха лахаро бара «мах», кхушара 300 эзар ло боху", - дуьйцу 60 шо долчу ХIинжа-ГIалин яхархочо Магомедова Светланас.\n«Кавказ.Реалиица» къамелдинчу цхьаболчу дагестанхошна хила тарлуш хета ахча даккхархьама нах хибуха текхошберш, «тоьшалла» далош, дуьхьалдоху интернетехула даьлла лела сурт - хIорда чохь луьйчучу нахана тIехьа, хи-таллархочун духарахь, хичуьра хьала а айвелла Iен стаг. Иштта даржадо хи-таллархойн «карарабевллачийн» дийцарш а.\nБакъдерг а олу хи-таллархоша нах хIорда буха текхош хилар "хуучара" – шайний-шайний иза гина дац нах хIордачуьра хьалабохучу белхахошна ахча, олий.\nОрцан министраллан векалша билгалдоху нахана хIорд кхераме хиларан бахьанаш – луьйчурш кхерамах лар ца балар, садаIа баьхкинчохь къаьркъа мийлар, шайца далийна бераш, терго а йоцуш, хийистехь тесна дитар.\n«Мел баьхча а, кхерамзалле кхойкхуш, дIахьедарш даржадарх а, ца ларло, цундела хуьлу бохамаш. Уггаре а боккха кхерам берашна бу, мегаш дац уьш терго йоцуш дита, берда йистехь а тIехь хьош нисло бер, - боху орцан министраллан векало.\n«Эладитанашкахь буьйцу «хи-таллархой – мулкалмовташ» шайна бевзаш бац, шаьш-шайггара лелаш оцу профессера нах шайна ца бевза, ткъа бакъболу хи-таллархой болуш бу – уьш тхьоьца балхахь а бу», - элира Дагестанан орцан министраллан векало.


"Грознера" маца кхочур ду вай "Соьлж-ГIала"?\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалин бахархошна бен-башха дац шайн урамийн цIерш муха ю, Соьлж-гIала, May2012\nТуван а, Хакасин а куьйгалхоша сацам бина шайн гIалийн а, яртийн а цIераш, оьрсийн маттахь хилла ца Iаш, шайн къаьмнийн меттанашкахь а язъян. Цу хеннахь, Тувахь алсам берш меттигера бахархой бу, оьрсийн мотт дIоггара хууш боцу. Амма Хакасехь мелхо а оьрсий алсам бу, ткъа хакасийн меттан хьехархой кIезиг бу. Муха ду цу хьокъехь хьал Нохчийчохь?\nНохчийн университетехь ненан меттан хьехархо хиллачу Вагапов Якъуба студенташка халахетарца дуьйцура, ша цхьана кхачанан чоьне вахча, Iежан мутт доттахь шена, цу чурчу зудчуьнга аьлча, иза, шех ца кхеташ, ехха лаьттира бохуш. Вай нохчийн мотт, вовшах бийцарх бен, иза Iалаш балура бац шуна олура цо. ХIета хиллачу студенташна, моьттура, маттаца йоцу проблема айъеш ву иза аьлла.\nАмма, хIинца гуш ду, меттан туохам мел хилла. Берийн бошмашка, шай чуьра йоI-кIант, дас-нанас дIалуш, ша массара аьлча санна дехар до, Iамочуьнга, цуьнца оьрсийн мотт бен ма бийцалаш олий. Ненан мотт хьаьшна дIаболуш бу, нохчийн дахаран массу а маьIIе кхаьчначу оьрсийн матто.\nХIокху деношкахь геннарчу республикашкахь, Хакассехь а, Тувахь, Iедалша сацам а бина тIеэцна, цигахь хIора юьртийн а, гIалийн а, цIераш, оьрсийн маттаца цхьаний, ненан маттахь а язийна хила еза аьлла.\nИшшта, Нохчийчохь а деш долу дикка хан ю, амма, къома тIаьххьарчу шерашкахь айбинчу синкхетамийн барамехь бац и болх. Наггахь, цхьацца оьвлан а, гIалийн а дайша, шайн лаамца язъйо оьрсийн маттана уллехь, нохчийн цIе.\nХIара тIом балле Нохчийн мэрехь болх бина ву Хож-Ахьмад цIе йолу Соьлжа-гIалийн вахархо. Цуо дагадоуьйту, кхузахь дукхачу урамийн цIераш хIета хийцина хилар. ХIинца а, и болх бича, дика хира дара аьлла хета цунна.\nХож-Ахьмад: «Iедалан балхахь со волчу хенахь, дукхачу урамийн цIераш хийца а хийцира, турпалхойн а, дешначу нехан а, Iилманчийн цIараш а тоьхкуш. Юха, уьш наха тIеоьцуш а, тIе ца оьцуш а, хан елира. Тахана республика юхаметтахоьттина а хилча, юха а и цIераш хийцина вайна. Иза лело хала далахь а, дIанисделча атта хира дара-кх».\nТахана масалла, Нохчийчохь урамийн цIераш а хуьйцуш хIума дича, дукхачу наха тIе ца эца а мега иза. Амма, мелла а хан яьлча шарлура яра уьш, аьлла хеташ ву нохчийн воьвзаш волу яздархо Кацаев Сайд-Хьасан.\nКацаев Сайд-Хьасан: «И йозанаш шина маттахь хилар, чIогIа мехалла хIума хета суна. Махка тIевеанчуьнна, иза деша оьрсийн маттахь оьшу. Важа цIе, нохчийн маттахь а хила деза. ХIунда деза? Вай яьртийн боккъулийна йолу цIераш йицлуш лаьтташ ю, уьш язйина ца хилар бахьнехь.\nМасалла, схьалоцу вай Куршлойн-оьвла. Иза Курчалой аьлла язийна ю. И цIе нохчийн маттахь ма яц. Лакха Куьрчалла а, Лаха Куьрчалла а ю Ведан кIоштехь. Ткъа, хIара Куршлойн-оьвла ю. Дехьа-сехьа кIоштерачу бахархошлахь, оьрсийн транскрипцехь дIайоьду-кх и цIераш».\nХIара тIом балле, хийцина йолу цIераш, хIинца лелош йиснехьарий, царах бахархой дIабоьлла хира бара, аьлла а хета Кацаев Сайд-Хьасанан.\nКацаев Сайд-Хьасан: «Керла юккъдоккхуш долу хIума, вайна зеделларг ца хилар бахьнехь, иза вайна мелла а беламе хуьлу,аз декар бахьанца. Дадийн Айбикийн урам хуьлийла иза, ян наиб Улладийн моллийн урам. И дешнаш тIекIал диттича, декар беламе хета. Хаза а ма алалло иза. Наиб моллийн урам а алало. Улладийн урам а алало. Иза хьалхара ду.\nШозлогIаниг-дукха хена дуьйна, марзъелла йолу цIераш дIа ца йолу цхьана шарахь. Важа цIераш а чIагIъелла йисина хира яра, хIара тIемаш ца боьвлехьарий. Шен маттахь йолу цIе шарлура ю, аьлла хета суна».\nЯьртийн а, гIалийн а, цIераш гуччохь дIаяздар оьшуш хIума ду, аьлла хеташ ву яздархо Кацаев Сайд-Хьасан. Амма, цунна цулла а коьрте дерг хета, тIекхуьучу чкъуран ненан мотт марзбар. Ткъа, схьагуш дерг нийса бIостнехь ду, аьлла тидам бира цо.\nКацаев Сайд-Хьасан: «Цхьанна къоманна шен маттехула бен хьеха оьшуш дац гIиллакх-гIуллакх. Кхечу маттехула ца Iамало иза. Со школехь волчу хенахь кIирнахь ши сахьт хуьлуш дара нохчийн меттан а, литературан а. Нагахь санна, ахча а кхоийна иза хуьлуш далахь, физкультура а, труд а дIаяьккха мегар ду, амма нохчийн меттан- урок дIаяьккха мегар дац.\nИза ахчанца доьзна ду аьлла а ца хета суна-политикаца доьзна ду иза. Геннара схьадогIуш ду иза. Паччахьан заманахь дуьйна теллина хIумш ду уьш, шен маттахь Iамочу беран кхетам алсамо хуьлу, шен ца боьвзучу маттахь Iамош дерг- тIаьхь дуьсу хааршна а, хIекъална а».\nНохчийн меттан де ду махкахь хIора шарахь даздеш. Оцу дийнахь дукха леррина, духарца кечло, Iедалан белхахой а, артисташ а. Ткъа, хIораммо а, деш долу къамел оьрсийн-нохчийн маттах хIоьттина хуьлу. Оцу хIуманна а, нохчийн маттахь йоза долуш гIишлонаш кIезга хиларна а, кхуза баьхкинчу кхечу къомах болчу хьешаша даиманна тидам бо.\nМаца кхочур ду вай "Грознера" "Соьлж-гIала"?