ДIасалела – еккъа цхьа керт\nМуха болх беш ю къанойн хIусамаш Къилбаседа Кавказехь пандемин хьелашкахь\nВолкова Алиса, "Кавказ.Реалии"\nКавказерчу къанойн интернаташкахь\nКъаной хенера бохучу Къилбаседа Кавказерчу Iедалан хIусамашкахь, интернаташкахь шогга ларйо дIасавала доьхкуш йолу карантин: кертал ара ког баккха йиш яц. Хьаькамаш кхета баккхий нах буйла уьно уггаре хьалха эхарта кхачораш.\nЭскарехь санна ду хьал, къанойн хIусамашкахь коронавирус цаяржийта кхайкхийначу омранаша доьхку нахана дегI меттах хьадеш буьйлабала а, туькана баха а.\nХаьа Къилбаседа Кавказна, дуьненна а санна, мел кхераме ю къаношна COVID-19. Къанойн хIусамашна мел зенаш хуьлу иза керта кхаьчча хиина Одессехь, Воронежехь, Вязьмехь, Нур-Султанехь, кхечу гIаланашкахь.\n"Уггаре хьалха баларна кхерам бу, ун кхетча, къанойн хIусамашкарчу нахана а, хьалха дуьйна хала цамгарш ловш схьабогIучарна а", - аьлла Британерчу гоьваьллачу Iилманчас Фергюсон Нила.\nИспанехь, масала, цхьа а бала боцуш, тесна битина хилла къанойн хIусамашкара пекъарш: тIехьожу персонал едда.\nАмма кхечу кепара ю кавказхойн къаношца йолу юкъаметтигаш. Къилбаседа Кавказерчу къанойн интернаташка ун ца кхачийта дерриг а дина шаьш, боху регионийн хьаькамаша. Бакъ а долуш, оцу хIусамашкахь коронавирус ю, аьлла, официалехь бац цкъачунна баржийна цхьа а хаам.\n"Оьшуш мел дерг социалан белхахоша чудохьу. Цара йо дезинфекци а. Бакъду, сагIа чу а дуьллий, къевлина баттарчий йохьу, оха уьш схьа а ца оьцу – царна дезинфекци ян санитайзерш а тоьур яц", - элира "Кавказ.Реалиига" Кхарачой-Чергазийчуьрчу къанойн а, заьIапхойн а интернатан директоран гIовса Нагубный Сергейс.\nАмма кхечу къанойн хIусамийн куьйгалхоша, шайгахь дезинфекци ен кочаллаш йолуш ю тоъал, элира.\n"Тхуна доккха гIо дина кхачанца а, масканашца а могашилллин министраллой, БуьритIерачу Юкъараллин кхеташоной, совдегарший, тхуна масканаш а тегна", - тешийра "Кавказ.Реалии" хIирийн къанойн интернатан директора Качмазова Фатимас.\nКъилбаседа Кавказерчу кхечу интернаташкахь а ду изза хьал: бакъо яц чу-ара лела.\n"Кевнехь, неIарехь лаьттачу хано дика болхбо нах дехьа-сехьа лелар тергалдеш, оха стагга а ца вуьту чу, ара а ца волуьйту. Къаношна дIасабуьйлабала цхьа гIеххьа беш ю тхан", - элира Нальчикерчу къанойн интернатан директора Бифов Беслана.\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу интернате лоьраш бен ца буьту. Рацешкахула латтайо белхахоша вовшашца зIе а. 120 къано кхобучу оцу хIусаман куьгалхочо Качмазова Фатимас бахарехь, интернатан кертахь масканашца, халаташца, хуьйцуш юхучу мачашца бен бакъо яц лела.\nЦул совнах, Качмазовас дихкина шен белхахошна ловзаршка лела а, тезета баха а, адам алссам вовшахкхетачохь хила а.\n48 къано вехачу Нальчикерчу интернато цIахь совцийна шен хан кхетта болу а, шина меттехь къахьоьгуш болу а белхалой.


WHYY PBS: Iамеркан набахтешкахь КъорIан деза ду Библел а\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкара бусулба бакъонашларъярхой саготта бу, набахтешкахь болчу бусулба тутмакхийн кхечаьрца цхьатерра бакъо цахиларна динан литература я атрибуташ эца, яздо WHYY PBS хьостано.\nПенсильванерчу набахтешкахь, хаамийн гIирсо дийцарехь, тутмакхна маьхза карало саба а, шаршу а, гата а, кхин тIеоьшург набахтерчу туьканахь эца дезаш хуьлу. Масала, КъорIанан мах 21 доллар бу, ламазан кузан мах 23 доллар, ткъа коьрта туьллучу песах доьху 12 доллар.\nХьостано билгалдаккхарехь, муьлххачу а маьждигехь йиллинчу туьканахь 3-зза лахара ду церан мехаш. Ишта дорах ду КъорIан Iамеркан муьлххачу а туьканахь. Ткъа набахтешка, бакъонашларъярхоша чIагIдарца, кест-кеста маьхза динан литература кхачайо, цундела тутмакхаш а, тергамчаш а цецбуьйлу сил беза мехаш хIитторна.\nДустуш аьлча, Библи эца йиш ю набахтен туьканашкахь 8 долларх. Нью-Йоркерчу КъорIан арахоьцучу Хальфан Ауналис бахарехь, цуьнан фирмано хIоразза а набахтешка дIакхачадо КъорIан 3 долларх, амма шена ца моьттура боху цо, тутмакхашна ворхIазза мах тIе а тоьхна духкий.\n"Нагахь санна, КъорIан деша луучарна цара финансийн дуьхьалонаш хIиттош елахь, и проблема листа еза", - аьлла Iамеркан а, исламан а юкъараллан Кхеташонан (CAIR) векало Хупер ИбрахIима.


Паччахьера къинхетам хир болуш санна...\nОьрсийчоь -- Бутырка-набахти, Москох, 07Заз2011\nНохчийчохь бераш дайна болчу нохчийн наноша, Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире кхайкхам бина, лар йоцуш байначу нехан хьокъехь талламаш байта, аьлла. Иштта доьху цара тΙемаша дакъаза баьхначу нехан гΙайгΙа баре а.\nШи кIира ца кхоччуш хьалха, Соьлж-гIали юккъехь пикете арабевллачу бераш дайначу наношца цхьаьнакхетар дIадаьхьира меттигерачу Iедалан дайша, хьалха ваьлла республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан а волуш. Оцу цхьаьнакхетаре сатесна бара и зударий. Амма республикан куьйгалхочуьнга а ца даладелла церан хаттаршна жоьпаш. Цул тIаьхьа оцу зударшна кхин хIума дуьсура, Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире кхайкхам банний бен. И гIулч яьккхаран бахьанех лаьцна дийцира бераш дайначу наношна хьалхаяьллачу Межидова Зайнапа.\nМежидова Зайнап: "Бераш дайна наной лела дуккха а хан ю. Уьш леш а бу. "Хьо харжа а хаьржинера оха. Ахь гIо дийр ду аьлла хеташ а ду тхо", - аьлла ду оха цуьнга бичну кхайкхмна Iтехь. Маситтаза яздина оха цуьнга. ХIинца президент иза хаьржинчул тIаьхьа дуьххьара яздо.\nМаршо радио: Шуна шайна хIун бахьанаш ду аьлла хета, ишшта байна болу нах, мича бахана аьлла таллам ца барна?\nМежидова Зайнап: "Рамзанан карахь иза делахьара, цо тоххара уьш схьалехна хир бара. Тхан цуьнца хиллачу цхьаьнакхетарехь, цо элира, и доцург, шега мьулха а гIуллакх чекхадаккхалур ду, аьлла. Шен карахь иза доцийла хаийтира цо. Шадерриг Путинан карахь ду. ДIадигина бераш ма ду уьш, «мочить в сортире» а бохуш".\nМаршо радио: Пикет дIаяьлча хиллачу цхьаьнакхетарехь аш дийцира-кх, нохчийн цхьацца метигашкахь чохь бахкош бу, аьлла...\nМежидова Зайнап: "ХIирийн махкхахь бу уьш чохь бахкош. Суна сайна хаьа, кхаа гIаларчу набахтешкахь уьш латтош буйла, хIоранне ноьмарш а елла. 243 стаг цхьана набахтехь бу. Итт набахти ю иза. Ас хIинца билггал мичахь ю алахь, цигахь хIуъа а дан тарло. 12 шо долуш вайна, 16 шарахь лехна кIант цIавалийнера оха. Иза а, цуьнан нана а тешаш бу".\nМежидова Зайнапа шаьш цIавалийна бохург ву Индербаев Iела. Хьалхара тIом болабелча дуьйна цIера вайна волу иза стохка бен ца карийра цуьнан нанна. Иза генахь а ца хиллера - ГIебарта-Балкхаройн махкахь, коьртаца цамгар йолучийн дарбан цIийнехь. Оцу 16 шарахь кхечу цIарца, ша мила ву а ца хууш, цу чохь ваьллина иза. Тахана шен вайна я дIавигина волу кIант я йоI лоьхучу нохчийн нанойх хIоранна а луур дара шайн лехарш ишшта дерзийта. Амма царах билггал хIун хилла хиъча а тоам бийр болчу хьолехь бу и зударий.


Хаджимурадов Iайнди: ШайтIанан хьаша сох ма вехьа, хьехамча!\nГIадужу-бутт 19, 2013\nЖайна, поэзин васт\nНохчийчохь дуккха а бу юкъараллан тергоне кхачаза бисина яздархой, байтанчаш. Хьакъ доллу ларам ца беш битинарш а бу царалахь. Церан могIара ву ала тарло поэтах Хаджимурадов Ιайндех. Амма иза нийса дац олий хетало цуьнан байташ ешча.\nТеркйист кIоштара Хажмурадов Iайнди ткъе итт шо сов зама ю литературан йийсарехь волу, ткъа журналистикехь цо къахьогу 40 шо а хир ду. Iайнди юххера вевзачу цхьаболчу журналисташа дийцарехь-м иза дуьнентIе а ваьлла, цхьана буйнахь къолам а, вукху буйнахь кехат а долуш!\nШеко а йоцуш, хьасане а, чукаре а ву Iайнди исбаьхьаллин литератураца а. Цо зорбане яьхна «Безаман IиндагI»,»ДоIа», Марчо», кхийолу а жарганаш йоцуш, хаддаза араюьйлуш ю цуьнан ирташ "Орга», "Вайнах" журналашкахь а, «Даймохк» газетехь а.\nМахкахошлахь цуьнан байталла тергамза йиснехь а, Iер-дахарх, дуьненах, адамийн юкъаметтигех, Iаламах - массо а декъехь ойланаш йойтуш, синкхетам партал ца буьтуш, ека Хажмурадовн дуккха а байташ. Цуьнан синхааман турпалхо шен къомах, махках мел дозаделлачу хIуманна сема а, саготта а ву.\nЦхьана дешначу стага-моллас байтанча шайтIанан хьаша веш дина къамел хезча, язделла хIара дехаре могIанаш.\nДаймахках лозу дог, байташкахь гайтича,\nМискачу сан халкъах довха дош кхоьллича,\nХарцонна юхь –дуьхьал,бакъ мел дерг диттича,\nШайтIанан хьаша сох ма вехьа, хьехамча!\nСайн нохчийн сийлахь цIе ас цIийца ларйича,\nСайн йишин еза цIе жовхIарех тарйича,\nВорхI ден цIе, лам санна, сан иэсехь лаьттича,\nНенан йиш сан лерехь,дIатен ца тигича,\nДаймахке сан безам коьртаха бийлича,\nМискичийн гIайгIанаш сан цIийца кхихкича,\nШайтIанан хьаша сох ма вехьа,хьехамча!\nНохчийчоь -- поэт Хаджимурадов Iайнди\nТаханлерчу дахаран, кхузаманан теш хIуьтуш санна, йоккхачу тоьпо лерса къардан яьккхинчу гIовгIанах тера къиза, амма бакъдолчун теш хилла, декаш хетало синхааман турпалхочо нене ден хIара къамел.\nМа вон воI хилла со хьуна, сан нана,\nКхин хила йиш йоцуш, дукха вон хилла.\nСо бен кхин ирс доцуш яьхначу хьуна,\nЦкъа а хьан суьйренах Iуьйре ца йина.\nДел дукха мохк беза Iамийначу хьуна,\nЦкъа а дош ца карий довхачех суна.\nХажмурадов Iаьйндин синхааман турпалхочо заманах еш йолу ойланаш яц мух-мухха а. Цуьнан сихаллех кхиа гIертарал сов, цо ойла йойту, де-дийне мел дели бохург санна, сий довш лаьттачу нохчийн меттан а, гIамарлахь хи санна, худалуш, дайлуш, довш лаьттачу, историн тIегIан тIе хуьйшучу нохчийн шатайпаналлин а.\nМа сиха дIадолу хьо де,\nМа сиха долу де-дийне.\nСелхана шовданехь лаьттинарг,\nТахана бер карахь ма яра.\nСелхана буьрканех левзинарг,\nтахана дозанехь ма вара.\nМа сиха дIадели хьо де,\nСан дедас дийцина туьйранаш,\nАс кIентан кIантана ма дуьйцу.\nСан нанас кхехкийна хьолтIамаш,\nИсторин тIегIан тIе ма хуьйшу.\nКъайле а йина, хьуламехь ца дуьтуш, луьра, амма бакъ мах хадабо синхааман турпалхочо тахана махкахь тергаллучу хьолан а. Цунна лазаме ду и бакъдерг, делахь а цо аьшпаш боттар, харцо чIагIьяр санна туьду нийсаниг хьуламехь латтор а. Цундела гIарадоккху цо, къаьхьа делахь а, бакъдерг.\nЛайн тIаззаш тоьллачу хенахь, ЖIаьлийн доь дебначу махкахь,\nЭлийн кеп яйначу дийнахь, Къийгийн дов лаьттачу арахь,\nЖано Iу вацочу басахь, Варрийн мохь Iоьхучу жоьлехь,\nЖIаьлийнун хиллера даьржаш. Ненах сте хиллера хуьлуш.\nХажмурадов Iайндин поэзина хийра яц безаман а, Iаламан а биста кхаччалц кхийолу теманаш а.\nТега ца ло сайн ойланашна марчо,\nДаккха ца ло сайн гIайгIанашна лахьта.\nДара волу сайн ойланашна парчо,\nЙотта воллу сайн гIайгIанашна тахьта.\nМассо хаза ойла хьоьха хьарчийна,\nМассо еза гIайгIа хьох дIахадийна,\nТега волу со, сан Нохчийчоь, хьуна,\nЧо чехка верта - даржо хьан ирсана.


Муха далур дара соьга иза? - Олхазар - Яздарш - Динул-Ислам\nМуха далур дара соьга иза?\n2004-гIа шарахь дара моьтту суна, Iумрат динчул тIаьхьа, Мединате веана вайн цхьа махкахо вара, гIараваьлла вевзаш волу яздархо. Цу хенахь, шозза-кхозза иза гар нисделлера сан. Нохчийн маттах а, гочдарх а лаьцна къамел долийра ас хьешаца (хIораммо шен балаберг дуьйцу олу-кх вай), шолгIа цхьанакхетарехь. Жимма со и хIума дийцар алсамдаккха воьлча, со кхин башха хIуманна пайденна ца хетта волчу хьешо (цул тIаьхьа кехат тIехь ша́ схьаэлира цо соьга и маьIна долу дешнаш, шена иштта хеттера аьлла), со кочара ваккхархьама бохург санна цхьа дешнаш элира. И дешнаш чIогIа сан дагчу дижира, хьекъале царна тIехь ойла йайтинчул тIаьхьа, уьш нийса хиларх сой билггал тешначул тIаьхьа. Цул тIаьхьа дуьйна таханлерачу хене кхаччалц, и дешнаш бакъхилар гойтуш дуккха а тешаллаш гина суна, цхьацца говзанчаша а, Iилманчаша а, Iеламнаха а хьехош-дуьйцуш. Масалийна да́ло́ догIучахь даим да́ла а до ас уьш. Цо элира: «И перевод ца йича ца Iалуш волчо йийр ю иза». И бохург хIун дара – нагахь санна хьо и гочдаран гIуллакх ца лелийча ца Iалуш, и ца дича ца Iалуш велахь, нагахь санна хьо оцу хьолехь велахь, хьоьга далур ду иза, ахь дийр а ду иза, хьан нислур а ду иза. Амма нагахь санна хьо иштта вацахь… ша́ шен яахIума яа вита бохург дара цуьнан иза.\nЗабар забар ю, ткъа и дешнаш, ас доьххьара ма-аллара, бакъ ду. Муьлхха гIуллакх дархьама, йа долийча чекхдаккхархьама, йа иза хьайн ницкъ ма-кхоччу дика дархьама, и ца дича ца Iалуш волчу хьолехь хила веза хьо (хIай стаг, адам бохучу маьIнехь). Хуьлийла иза дешар, хьехар, нах Бусалба дине кхайкхар, дикане кхайкхар, юкъараллехь болх бар, куьйгалла дар, бераш кхетош-кхиор, ешар, иштта кхидIа а. Нагахь санна хьо иштта вацахь, хьоьга и гIуллакх йа данне далур дац, йа дан ма-дезза далур дац. Ахь и гIуллакх доллане долор дац, йа долийча чекхдоккхур дац. ХIаъ, хьайна алапа лун дела, хьайна ахча оьшу дела, хьой и ца дича ца вуьту дела, хьайга цхьамма де аьлла дела, хьайна цунах цхьа цIерахазам йа гайтам беза дела, иштта оцу кепара долчу цхьана кхечу бахьанашна и гIуллакх лело-м гIертар ву хьо, амма и «ца дича ца Iалуш» бохург хьоьца дацахь, ахь иза дан ма-дезза дийр дац, кхачам боллуш дийр дац, Далла ма-деззара дийр дац. Ткъа, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) довзийтина-кх вайна, Далла муха дина гIуллакх деза:\n«Бакъдолуш, АллахIана деза (йа дика хета), шух цхьамма цхьа гIуллакх деш хилча (йа болх беш хилча), иза дан ма-дезза, уггар дикчу агIор, кхачам боллуш, хазчу куьцехь дар».\nКхин а, цхьаммо ца динчу кепара, цхьа керлачу некъаца и гIуллакх дан гIортар а хир дац хьан, ткъа иза (креативность, creativity, الإبداع) хIокху заманахь къаьсттина чIогIа оьшуш ду, гIуллакхехь кхиам хилийта а, хьалхе хилийта а.\nТкъа хIун дан деза-те ша́ оцу хьолехь хилийта? Цхьаъа некъ буй-те адамехь и хьал кхолладаларна, цунна гIуллакх оццул чIогIа дезарна? Йа ша-шах иштта схьадо́гIуш хIума ду-те иза, лелош бахьанаш а доцуш?\nИштта хаттар а хIоттийна, ойла йан гIоьртича, цунна жоп – оцу гIулкха тIехь ойла йар хилар карадо. Муха? Цхьа хIума ца дича хьо ца Iавалар хьан цхьана хIуманца бала кхочуш хиларх схьадаьлла ду. Йа и шиъ ший а цхьа маьIна долуш ду аьлча а харц ца хила тарло. КхоалгIа дош а ду оццу маьIнийца лелон мегар долуш: цхьа хIума лууш хилар. Цхьамма шега цхьа хIума ца дало аьлча, йа шена цхьацца бехказлонаш леха хIоьттича, «ХIан-хIа, хьайна и дан ца лаьа, лаа ма-деззара ца лаьа алахьа; хьуна иза чIогIа, дикка лаахьара, и дан некъ карор бара хьуна» алар нисло сан сих-сиха. Ткъа цхьана хIуманца хьан балакхачар а, цхьа хIума лаар а стенгара схьадолуш ду? Иза хьуна и хIума чIогIа маьIне хетар тIера дIадолалуш ду. Ткъа и хIума хьуна маьIне хетар – ахь оцу хIуманна тIехь цкъа доьххьара ойла йар тIера дIадолалуш ду.\nМуьлхха гIуллакх вай схьалаьцча, жимма хьалха дийцинчу кепара, Далла дезачу кепара иза дархьама, цуьнца балакхочуш хила беза. Балакхочуш хир бу хьан, нагахь санна хьуна и гIуллакх маьIне (йа чIогIа маьIне) хилар довзахь, хьо цунах дикка кхетахь. Ткъа цхьа хIума довзаран а, цунах кхетаран а уггар коьрта некъ хIун бу? Ойла йар бу.\nОцу кеппара, хьайна цхьа гIуллакх дан лаахь, йа и ца деш Iийначул тIаьхьа иза до́ло́ лаахь, йа долийнарг чекхдаккха лаахь, йа иза дан ма-дезза дикка дан лаахь, цунна тIехь ойла а ей, иза маьIне (важный, important, مهمّ) ду йа дац хьажа. Нагахь санна иза маьIне делахь, иза оьшуш хиларх хьо кхетахь, хьан чIогIа лаам кхоллалур бу и дан, хьан цуьнца даим балакхочуш хир бу. Ткъа нагахь санна хьуна иза деккъа маьIне хилла ца Iаш, чIогIа маьIне ду, ца хилча ца долуш ду, иза уггар коьртаниг ду, массо кхечул хьалхадаккха дезарг ду аьлла хетахь, хьо иза иштта хиларх кхета а кхетахь, хьо оцу гIулкхаца а, оцу гIулкхана а вехар ву, хьо и ца дича ца Iалуш верг а хир ву, Дала мукъа лахь.\nХьайн «Дахаран проект» билгалйан а, иза харжа а, цу тIехь сацам бан а уггар дика некъ хила а мега и вай хIинца бийцинарг.\n БайхIакъий, Абу ЙаIла́, ТIабара́ний. Шейх Алба́нийс нийса ду аьлла иза.


ГIалгIайчен эггара йоккхагIа йола байракх вай республика лакхагIйолча моттиге тIаяккхай\nЛакхача чулоацама-лакха моттиг\nГIалгIайчен паччахьалкхен байракха Денна сий деш шоай лоIам бола нах Маьттлоам тIа баьлар, шоашца йоккха вай баьццара-кIай-цIе байракх а ийца. Цу юкъе дакъалоацаш хилар ДжIайрахьа района кулгалхо -Льянанаькъан Ахьмад.\nЛерхIама акцена хетаяьча инстаграмм-посте, ДжIайрахьа района кулгалхочо яздаьд: «Укх лоархIамерча дийнахьа, ГIалгIайчен эггара йоккхагIа йола байракх вай республика лакхагIйолча моттиге тIаяккха лаьрхIар оаха».\nКIада 30 метр дIоахал дар. Иштта гуш дар из лакхера хьежача.\nЦу акце дакъа лоацаш хилар КДМ РИ кулгалхо Мархенаькъан Анзор, ГIалгIайчен кулгаговзанчий Ассоциаце кулгалхо Галай Адам, «Фалях» -меттаоттавара юкъарлен кулгалхо Янданаькъан ИбрахIим, иштта кхыбараш а.


Дала къобалдойла! » Нийсо-Дагестан\n28.08.2019 123 0 niyso\nНохчийн Республикин хьалхара президент, Россин турпалхо Кадыров Ахьмад-хьаьжа дуьненчу ваьлла 68 шо кхачар шуьйра билгалдаьккхира Нохчийчохь а, иштта нохчий бехачу кхечу меттигашкахь а. Оцу денна лерина д1аяьхьначу мероприятешна юкъахь бара спортехула къийсамаш а, къур1ан доьшучеран конкурсаш а, саг1анаш дахар а, иштта, цхьамогг1а схьайиллина социальни объекташ а, керла дихкина некъаш а. Уггаре коьртаниг - августан 23-чохь Шелахь схьадиллина Европехь уггаре а доккха долу маьжжиг дара. Билгалдаккха лаьа, маьждиг Мухьаммад пайхамаран ц1арах хилар.\nОцу денна леринчу мероприятех цхьаъ яра Дагестанерчу Новолакски (Ауховски) к1оштарчу Г1ачалкъахь даьккхина доккха саг1а. Иза вовшахтоьхнера Дагестанерчу нохчийн юкъараллин кхеташоно а, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Дагестанехула волчу векало Сулейманов Камалдинс а. Ахчанца а, кхин долчу оьшучу х1уманца дакъалаьцнарш Россин Госдумин депутат Сайтиев Бувайсар а, иштта меттигера хьоладай а бара. Саг1ане баьхкина бара дуккха ярташкара баккхий нах а, оьшучу г1уллакхна дакъалаьцна кегирхой а. Дагестанерчу нохчийн баккхийчу нехан кхеташонан куьйгалхочо Абреков Ханпашас гулбеллачаьрна дийцира Кадыров Ахьмад-хьаьжех лаьцна.\n- Иза Нохчийчоьнан куьйгалле вар а, цо нахана дина г1о а, иза т1аьхьалонна ойлаеш хилар а, кхин х1умма ца дийцичи, цо сацийна т1ом, вайн къам машаран некъа даккхар а тоьар дара», - аьлла билгаладаьккхира Ханпашас.\nКхаа бежанна урс хьаькхначул т1аьхьа, ясин дийшира, зикр дийра. Жижиг-саг1а гулбеллачаьрна дийкъира, бухадиснариг меттигерчу халабохкучу бахархошна д1асадийкъира.\nДала къобалдойла даьккхина саг1а!


ООН-н сацамна тIех а бевлла, нохчо Оьрсийчоьне дIалуш ву Бакун Iедалша\nЗазадоккху-бутт 15, 2018\nНохчийчуьра схьаваьлла, террорхошца зIенашкахь хилла аьлла, Азербайджано 13 шо набахтехь а даккхийтина Такаев Сайд-Хьусейн гергарчу хенахь Оьрсийчоьне дIалур волуш ву аьлла, "Кавказ.Реалиига" хаийтина цуьнан Бакохарчу гергарчу наха.\nМаршо Радионо хьалхо яздира шен агIонашкахь Такаевн кхолламах. Бакъонашларъярхойн "Мемориал" центран информацица а догIуш, 2001-чу шеран бIаьста Дубин-юьртанна а, Чирийн эвланна а юкъерачу "Южный" олучу постехь чевнаш йинера цунна. Циггара оьрсийн эскархоша дарбан хIусаме а кхачийнера иза.\nБилгалдаккха догIу, "Мемориалан" информацина тIе а тевжаш, Такаев тIом беш лазийна цахилар, постехь лаьттачарна йинчу кIелонехь цунна дакъа кхаьчна хилар. ТIемалойн декъехь хилла вац иза. Цул тIаьхьа, СИЗО-хь кхаа баттахь латтийначул тIаьхьа, амнисти йиначарна юкъа ваханера иза.\nХIетте а оццу шарахь Азербайджане дIавахара иза, ша Iедало терго йоцуш вуьтур воцийла кхетта. Цул совнах, блокпостехь йина чевнаш а яра цуьнан ерзо езаш.\nТакаевн доьзало мухIажирийн статус ехнера Азербайджанан Iедалшка, мигрантийн гIуллакхашкахула йолчу Бакох куп тоьхначу ООН-н офисо елира царна тховкIело.\n2004-чу шарахь террорхойн "Ал Къайда" тобанца уьйраш хилла аьлла, бехке а вина, набахте хьажийра иза 13 шарна. Ша Такаевс бехк тIе ца битира.\nТоьхна хан яьккхинчул тIаьхьа, маьрша ца воккхуш, депортацин набахте вигира Такаев, гергарчу хенахь Оьрсийчоьне дIавала Iалашонца.\nТакаевн 4 бер ду. Цуьнан хIусамнанас дехар динера бакъонашларъярхошка а, журналисташка а шен цIийнда Оьрсийчоьне дIа ца валийтарехь, гIо доьхуш.


Аьшка сом — Сердало\nДукха ха я хIанз аз дувца лаьрхIар хинна а дIадаьнна а. ХIаьта а, зIамига волча хана сайгара а сай новкъостагара а даьнна гIалат хIанз дагадехача, чIоагIа халахет сона. Долчча бесса дIадувц аз хиннар?\nЙиълагIча е пхелагIча классе деша вагIаш вар со. Белггала хIанз дагадагIац. Цхьана деша вагIача новкъостаца Идрисаца тха цIагIа «Форда тIарча тIемах» ловзаш доахкар тхо, Цхьа «кема» мара ца дуташ, Идриса деррига «кемаш бухе а дахийта», ловзарах чам бенна тхо доахкаш, нанас аьлар тхога:\n— Жи, дукха даха, тика тIа даха доагIадалара шо, хьаьший ба вайцига боагIаш, даа хIама кийчде деза са, мукъа яларе-м се гIоргьяр со. Ши кийла шекари, маькхи, чайи эцаргда оаш, — аьнна ахча а денна арадаьхар тхо мамас. Ловзара цо тхоаш тIерадахарах бохам а хинна, Идрисаца наггахьа дIа-хьа йист а хулаш долхар тхо.\nТхона юхе хиннача тика чура шекари чайи ийцар оаха, хIаьта маькх яцар.\n— Фу ду вай? — хаьттар аз Идрисага.\n— Маькх йоацаш чу мишта долх, кхыча тика чу хьажа вай? — аьнна, жоп делар Идриса.\nКхыча тика тIа автобусаца ца вахача, гаьно яр. Дукха нах латтар автобус сецача. Халла тIахайшар тхо шиъ. Автобус йолаелар. Ког дIа-хьа баккха моттиг йоацаш йиза яр из. Гаьна даха ца дезандаь сатохаргда вай, яхаш латтар тхо Идрисаца. Автобус йиза хилар-м хIама а дацар, сатохаргдар оаха, цига цIаьхха тхона дага ца хиннар хиннадецаре. Тхона ца ховш контролераш хиннабар автобуса чу. Пассажирашка билеташ хетта баьлар уж. ХIаьта, оаха шинне тIаховшаш билеташ ийцадацар, сов сихденна. Ер саццалца вайна тIа ма кхоачабалар уж, яхаш тхо латташ, светофоро никъ а бийхка сецар автобус.\nЦу юкъа контролераш тIакхаьчар тхона.\n— Шуга дий билеташ? — хаьттар сона тIа а йийрза, аьрдига пхьарсах цIе зиг хьерчаш, лакхача дегIара йолча кхалсага.\n— Дац, — аьлар аз, — автобус сецача эцаргда оаха.\n— ХIанз тIехьа да из, хьалххе а уйла е езар, гIод такха дезаргда шун, «пхьагалаш», — аьнна, са аьттига пхьарс лаьцар цо, со вада гIерташ санна. Водалургвий ког Iооттабе а моттиг йоацача, наIараш къайлача автобуса чура!\n— Ахча дац сога, даьци, тIехьа тIайоагIача хана эцаргда, хIаьта хIанз къинтIера яла тхона, — аз аьлча, даггара сердаш, тIачувха йолаелар тхона кхалсаг.\n— Аз йицъергья хьона даьци. Хьада сом, милице аз шоаш дIачудалале! — йоахар цо, автобуса чу хиннарашта хьалхашка тхо сийдоацача даха а гIерташ; шевар тхона бIарахьежар.\n— ХIа, ер да хьона, боккъала сацалахь хIанз! — аьнна, кхы са а ца тохаденна дIаделар аз маькх эца лаьрxla диса хинна сом.\nАвтобуса наIараш еллалушше а цу тIара Iолийлхар тхо Идрисаца.\n— ХIана дал ар Iа цунна из, маькх сенах эца воалл хьо? — раьза вацар сона Идрис.\n— ДIа ца делча воаларий со, вай милице дига из гIерташ хилча? Цул совгIа, шевар бIарахьежарах тоам а хийтанзар сона. МоллагIа цхьа вовзаш вола саг а леха, маькха дала ахча доаккхаргда вай, — аьлар аз.\nКхачан продукташ йохкача тикана хьалхашка дIа а этта, вовзаш вола саг кхетарга дог доахаш латтар тхо шиъ. Цхьабакъда, дукха латта йиш йолаш дацар, цIагIарбараш сагота хургболандаь. Тхох цаI чу а ва-хийта, маькха ахча хьаийцадаларе даьннадар из, цхьабакъда, тхо бокъонца дог тийша дар моллагIа цхьа вовзаш вола саг ма кхетаргвий, аьнна.\nИштта саготденна тхо латташ, хьалха къонах а волаш, ши кхалсаг хьатIаера тикана. Цанна тIехьа тхол ши-кхо шу зIамагIа хургволаш кIаьнк воагIар.\n— Аслан, Iа укхаза сабарде, укх сахьате тика чу а этта тхо сиха арадоагIа хьона, — аьнна, кIаьнк ара вита, тика чу бахар уж. Бе доалла аьшка сом хьал а кхувсаш, ловза эттар кIаьнк. Из бIарга а дайна, цунна тIаволавелар Идрис. Дагахьа кхетадир аз цо леладер, хIана аьлча, школе зIамагIа долча берашкара кагий ахчаш цо доахилга ховш вар со. КIаьнкаи тхонеи юкъе массехк метр мара хургьяцар. КIаьнка аьшка сом хьалкxoccaшe а тIакхийтта хьалаьцар из Идриса.\n— Хьада са ахча! — яхаш цIогIа а детташ, сом бе кхаьчача Идриса кулгах каетта ваьлар кIаьнк.\nИз дIа а лоставаь, цунна ца гойташ вокха кулгаца ахча киса деллар Идриса. КIаьнк дIавалацар. Хьалха шe тIакхийда Идриса бий хьалаьцар цо кхоссавенна. Идриса бий хьабаьстар. Баьсса бар из.\n— Хьада са сом! — яхаш, велха а чIехкаш, Идрисах лета ваьлар кIаьнк.\nЦо еча гlapax нах гулбала болабелар. Цудухьа, сай новкъостага ахча дIадалийта дагахьа, цанна дIатIава-хар со. Цига тика чура сихача боларах араваьлар кIаьнкаца хинна къонах а. Цун да хиннавар из. Ший кIаьнко ю гlap дIахеза из воагIачоа тара дар.\n— Фу хиннад укхаза? — хаьттар къонахчо эрсий меттала, ше хьатIакхоаччаше а. Саг йистхилацар.\nХьалха санна Идриса барзкъаш дIа ца хецаш, ший сом дIадехаш вар кIаьнк, велха а чIехкаш.\n— Фу ахча да Iа цунга хьада яхар, Аслан? – хаьттар къонахчо.\n— Папа, Iа денна сом согара низагIа дIадаьккхад укхо, хьадалийта цунга из! — латкъар кIаьнк ший даьга.\n— ХьахIий! ДIаэца хьай сом! — аьлар Идриса гIалгIай меттала. — Бегаш бе а йиш яц хьоца? — КIаьнкага сом дIакховдадир цо. Вокхо катеха бера дIаийцар ший сом.\n— Юхале цунна из сом, миска хургва из, — Iоттар еш, аьлар къонахчо. — Аз кхы а лургда хьона. Да-нана доацаш бой хила тарлу ераш! — аьнна, соней Идрисаи кIирвенна бIарахьежар из. — Тхо-м дац бой! — иккхар согара.\n— ТIаккха берашкара низагIа ахчаш хIана доах оаш, — аьлар къонахчо цIимхаро, — эхь хетаций шоана зIамагIбараш бовха? Шоай даьй-ноаной сий хIана доаду оаш?\nКортош чудаха, йист ца хулаш латтар тхо. Къонахчун дешаша, кертах гон етташ санна чувхавора.\n— Хьан-д шо? — хаьттар цо тхога.\n— Наьсар-Кертера да тхо! — корта хьал ца айбеш, оапаш бувцар Идриса.\n— Са юртахой да-кх шо тIаккха! — цецваьлар къонах.\n— Сона мича довз шо, малав хьа да? — хаьттар цо Идрисага.\nИдрис ший даь цIи малагIа йоаккхаргья ца ховш латташ, мичара воагIа ца ховш милиционер тIанийсвелар.\n— Фу хиннад укхаза? — хаьттар милиционера. Довда делар тхо, цхьабакъда, милиционера тIакхийтта кулгаш лаьцар тха.\n— Фу даьд акхар? — хаьттар милиционера, юха а гулбеннарашка.\n— Тха кIаьнкагара низагIа ахча даьккхад акхар, — аьлар, тхона пIелг тIа а хьожабеш, кхалсага.\n— Бита ераш, бегаш мара баьбацар акхар! — дехар дир тхоца къамаьл даьча къонахчо. — Са лоалахой ба уж.\n— Хьо а ераш а милице берий отделене дIадига декхарийла ва со! — жоп делар милиционера. — Цига къоас-тадергда вай бакъдар. Долле, аьнна, тха шинне а кулг дIаозадир цо.\n— Со ваха сиха ва, — аьнна, бахьан а даьккха, къонах а цунца хинна кхалнах а, шоай кIаьнк хьалха а ваьккха, дIаболабелар. Наг-нагахьа тхогахьа юха а хьожаш водар кIаьнк, тха футтаро еш, мотт ара а боахаш.\nМилице берий отделене Iочудигар тхо шиъ. Цига — малаш да а малагIча школе дешаш да а — шедар дIаяздир милице форма ювхача кхалсаго. ТIаккха тха школа директорга телефон техар цо. Нах а бовхаш, Iалаьмате доккха хIама даьд укх шинне, аьнна директорат тхона тIалеткъар из, тIаккха тха характеристикаш дIайийхар. Цо телефонаца дIаду къамаьл хьахозар тхона, хIаьта директора цунга юхаду къамаьл хазацар. Характеристикаш сенна эш хаьтта хила дезаш дар директора, хIана аьлча, берий цIен инспектора аьлар:\n— Характеристикаш эш укх берашта судебни гIyлакх хьоадара.\nЦо из мишта аьлар хац сона: тхо кхерадара е цIенхаштта уйла йолаш. Цхьабакъда, из цо аьлча мара оахош даьчун цIенхаштта уйла еш вацар тхо шиъ. Бесаш дIадолхаш кхерадир тхо телефонаца кхалсага даьча къамаьло. Идрис йистхулалуш вацар. ХIаьта, со ма даггара деха эттар, эггара хьалха оаха даь хIама а да из, кхы дергдац, яхаш. ХIама хиланзар сачох. Тхона шиннена а протокол оттайир милице болхлочо. Да-нана балха дола моттиг хьаювца аьлча:\n— Из сенна эш? — хаьттар аз.\n— Шо бахьан шун да-нана бехктокхаме озийта эш! — жоп делар кхалсага. — Оашош даь зулам кIезига хеташ дий шо? Тахан кIаьнкагара низагIа ахча даккха деннад шо, кхоана тика, наьха цIенош довха безам оттаргба, ломма кхы а доккхагIа зулам дергда… Иштта зIамигачун тIара доккхача зуламга кхоач саг, — йоахар кхалсага. — Цудухьа шуга зулам кхы ца дайтара де дезар дергда оаха хIанз. — Протокола тIа тхога кулгаш а яздайта, дехьа чу дахар тхо.\n— Хьо бахьан да хьона ер деррига! — аьлар аз Идрисага, тхоаш цхьаь дисача. — ХIанз кхийтарий хьо, Iа берашкара ахча дахар зулам долга. ТIаккха наха ер дIахезача мел доккха эхь да!\n— Хьанна ховра цунах зулам а хинна вай хьувзадергдий? — жоп делар Идриса.\n— ХIанз кхийтарий хьо тIаккха?\n— ХIанз-м хIана кхетац! Вай укхазара чудохийтаре кхы дуне доаккхаш тIакховдаргвацар со наьха xlaманна. Чудохке фу дергда вай? — гIайгIа йора са новкъоста.\nТоъал ха яьлар. Мама сагота хургйолга ховш вар со. Телефон ца тохаш фу деш вагIа со, аьнна, хьал а гIетта наIара ко хьаозадир аз. Из къайлаяр тхона ха а ца ховш. HaIapax бий бетта волавелар со. Дехьа чура, тхо хьалха чудоаладаьча цIагIара, ниI цIовзаш хьахезар. ГIарт, гIарт, яхаш таташ а деш еза иккаш текхаеш, тхо долчахьа цхьа саг хьаволавелар уйче тIа гIолла. ДIоагIа чукхостадаь, ниI хьа а йийлла, чуваьлар доккха ши мекх дола тенна милиционер.\n— Фу эш шоана?\n— ЦIагIа телефон тохийта сога! — аьлар аз. — ЦIагIарбараш сагота хургба.\n— Хьашт дац! — тIачайхар милиционер. — Хоам баьб царга тхьовре а, укх сахьате хьакхоачаргба!\nHalapax чIега а теха дIавахар милиционер. Кхы а ах сахьат даьлар, цхьабакъда, тхона-м геттара дукха хийтар из. ЦIаьхха наIара тIехьашкара кхалнаьха а маIача наьха a гIapaш хьахезар тхона. ЛадувгIа эттар со. Къамаьл дерашта юкъе сай даь оаз хезача, гIадвахар со дагахьа. НиI хьа а йийла, тхо долча чубаьлар протокол оттаяь кхалсаги, мекхаш дола тенна милиционери, цанна тIехьа са дай, Идриса нанеи. Тхона тIехьабаьхкараша а оаха а цхьан каьхата тIа кулгаш а яздаь чудахийтар тхо.\nДас хIама хьа ца оале а, чIоагIа эхь хетар сона оахоша даьчун. Корта чубаха, йист ца хулаш чуводар со даьца, хIаьта Идриса ма даггара сердар нана… Тхо дIахьа къаьстача, дас раьза воаццаш хаьттар сога:\n— Фу эшаш доах Iа берашкара ахчаш?\nЙист ца хулийташ къамарг дIалаьцар са, цун хаттар новкъа долаш. Сона халахийтар айса ца даьча хIамах се бехке варах, цхьабакъда, се цIен а венна, новкъоста беррига бехк дIатIабилла а магацар се бахьан цо из зулам дарах.\n— Иштта нийсделар из! — оаладелар сона низткъа.\n— Мишта нийсделар? Хьаала долчча бесса, — аьлар дас.\nДолчча бесса дIадийцар аз: автобуса тIа тхоашта гIод тохар а, из бахьан маькх эца тхоашка хIама ца дисар а, тIаккха цхьан ца вовзача кIаьнкагара оахоша сом даккхар а.\n— Наьха ахчах ийца маькх вай цIагIа чу я воаллар хьо, — аьнна, лерг озадир са дас. Цо йийттача аттагIа хетаргдар сона, наьха хIама лочкъаяь воагIа яха хабар хозачул.\nДа хьалха а волаш цIагIа со чувоалаш наьха гIapaш яр хьахозаш. Сона хьадагабехар тика тIа тхо долхаш мамас бийца хьаьший. Моаршал хоаттаргда-кх аз, яхаш, дагахь уйла йолаш со чуваьлча, цец-амах ваьлар со: сахьат хьалха оаха ахча даьккхача кIаьнка дай, цунца хинна кхалнахи, кIаьнк шеи бар тха цIагIа. Сол кIезигагIа цецбаьнна уж а бацар, хIана аьлча, вIаши дIахьа йист ца хулаш, цхьа юкъ яьккхар оаха. Хьалхагla кIаьнк хилар йист. Са книжкага а хьежаш дивана тIа вагIар из. Массанена дIа а хозаш, аьлар цо:\n— Папа, согара сом даьккхачунца хинна кIаьнк веций ер?\nКхы са ца тохаденна, сайна тIехьа уж кхайкаше а, араведар со.\n— Хьо лохаш со ца кхоачаш моттиг мича йисай, мича хиннав хьо? — хаьттар сога нанас, хьаьший баххалца яхаш, ара а хинна, саррахьа чувеча. — Наха хьалхашка хоза мича дар Iа даьр!\n— Царех эхь хеташ вахар-кх! — жоп делар аз.\n— Цар-м хьо бехке веш хIама аланзар. Идрис вувцаш бар уж-м! — сога сагот ца дайта гIертар мама.\n— Сона мича бовз уж, малаш бар вайцига хиннараш? — хаьттар аз цунга.\n— Мишта малаш бар? Вай Лайла йигачун вошеи цун дезали бар-кх! — цецъяьлар мама сона уж ца бовзарах. Лайла са даь йиший йоI яр.\n— Сона сенах бовз уж, мама, царцига со цIаккха ца хилча! — аьлар аз. — Царгара ахча даккха тхо-м гIийртадац, Идриса бегаш баьбар, хIаьта цар «боштолг» цIогIа хьекха йолаелар-кх. Цига милиционер тIа а кхаьча, тхо дIадигар.\nЦу бийсан юача хIамах мотт ца тохаш Iовижар со.\nIуйран школе вахача, хьалхарча дийнахьа хинна халахетар кIориг а долаш дар. Школа линейка а гулъяь вийцар тхо шиъ, къоал деш лаьцав, яхаш. Цу дийнахьа дешархошта хьалхашка хинна эхь валлалца дицлургдоацаш дагалатт сона хIанз а.


Машенийн Долахойн Бакъонаш Йохайо Нохчийчохь\nКадыров Рамзан ву (Аьт) оьрсийн Lada Priora машенаш еш йолу завод схьайоьллучу церемонехь дакъа лоцуш, Устрада-гIала, 26Деч2012\nЦхьа хан мосазза йолу, тулгIенан хьесапехь, карла а долуш, зеделла хIума ду Нохчийчохь шайн долахь машенаш йолчу бахархошна тIеIаткъам бар, Оьрсийчоьнан низамашца догIуш а доцуш, токхамаш байтар.\nКхушара дуьххьара а доцуш, ницкъаллин структураша тIом латтош дерш, машенийн коран бIаьргаш ду. Уьш Iаьржа хилар ца магош, тIеман операци дIахьуш санна, зераш дIадаьхьна Iедалан герзахоша полицин белхошца цхьаьна нохчийн гIаланашкахь а, кIошташкахь а, ярташкахь а. БIеннашкахь ягарло оцу бIаьргех бахьана а дина, бахархошкара схьаяьхна машенаш.\nОьрсийчоьнан низамца бIоста нислуш делахь а, стохка я лурчаха магийтинарг а дац хIинца магош - жимма а Iаьржа моха йолуш машенан бIаьрг белахь, иза а дIаюьгуш ю цхьана билггалчу метте. Чоьте оьцуш дац и бIаьргаш заводехь доьхкина хилар а, машенан долахочо и машен эцчхьана а, хийцина хIума ца хилар а.\n«Аш лелорг нийса дац, низамаца догIуш дац» аьлла, дуьхьало ян гIоьртиначуьнан, масса тоьпийн баххаш детташ, дамаран цу беш отуш ду бIаьргаш. Ткъа машен, гIуда охьадилча бен дIа а ца луш, лаьцна дIаюьгуш ю.\nТеркаца йолчу Новр, Теркйист кIошташкахь уьш дIагульеш йолу меттиг Рубежное эвлана юххехь ю. Кху Чиллан беттан 13-чу дийнахь цигахь низамхоша гулъйинарг бIе гергга машен яра.\nБахархоша тоьшалла а, деш уьш юхаялар а ду ша тайпа нисдина: цкъа хьалха гIуда охьадилла деза пхи эзарна тIера итта эзарне кхаччалц, ахь дийцаре хьаьжжина. Цул тIаьхьа дохийна дIа даьхна я ца магийна корабIаьргаш дохьуш ван веза долахо, шен машен дIайига. Гинчара дийцарехь, даккхий некъаш-м стенна дуьйцу, яртийн урамашкахула леха а лоьхуш, тIаьхьа а хоьхкуш, леца а лоьцуш дIабигна цхьаберш ницкъаллин структураша.\nМа-дарра аьлча, бахархошна хууш дац уьш хIун структураш ю а,тIеман барзакъ дуьйхина, Iедалан герзахой хилар доцург. Шена гинчух дуьйцуш ву Теркйист кIоштера могIарера вахархо Салман.\n«ЦIеххьана ярташка а баьржина, милцоша дукха машенаш дIайигна. Жимма а Iаьржа бIаьргаш долуш машен хилча къамел дан а ца до. Цхьа процент а уьш Iаьржа хилар могуьйтуш дац. Машенаш дIаюьгуш ю. Циггахь хийца а хийцина бIаьргаш, гIуда охьа а диллина схьаяло еза тIаккха. Оьрсийчохь мегаш дерг а кхузахь мегаш дац. Суна-м ца хаьа хIара хIун ду. Урамашкахула тIаьхьа а хоьхкуш, леца а лоьцуш, дIа-м йигна. Къамел деш а дац. Схьалол кехаташ олий, машен дIаюьгу. Ур-атталла, нехан кетIахь лаьтташ йолу машенаш йигина меттигаш а ю»\nСалмана дийцарехь, хIинца санна нехан хам-пусар а лерам а ца беш, цкъа а нисдина дац ницкъаллин структураша машенаш схьаяхар. Цара адам дIасалелочу газелаш а, автобусаш а тIера дIаяхийтина коре ухку шаруш а,бойнаш а, элира цо.\nГазелаш, автобусаш хIун хила еза? Царна тIера а, лаххьийна дIаяхийтина коре оьхкина хIумнаш. ХIинца цхьана баха бевлла некъахой малх белахь а, бацахь а са а детташ, Iа беза. Кхузахь дерг доккха хIума ду. Уьш ца хилча, корабIаьргаш чекх сагуш хилча, шайна зуламхо а, талорхо а го боху-кх, низамхоша»\nАла дашна цу кепара бахархошна тIеIаткъам беш карзахе, нехан синтем ларбар хьалхара декхар долу низамхой хьийзар цхьана а кепара кхетош дац чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин куьйгалхоша. Кхетош дац иза кIоршаме низамаш дохор делахь а.\nНохчийчохь Магош Яц Куьзган БΙаьргаш Ιарждина Машенаш


Шмитц: „ Со Люксембургера Тимо ву! Со нохчийн мотт Iамош ву!“\nМангал-бутт 11, 2017\nШмитц Тимо: „Маршалла! Со Тимо ву, со люксембуржхо ву. Со нохчийн мотт Iамош ву...“\nШа вовзийтинарг вара Люксембургера Тимо Шмитц. 23 шо долу и кIант немцойн-люксембургхойн яздархо ву, хIинцалца схьа шен дийцарш а, байташ а, роман а тIехь йолуш масех киншка арахецна волу.\nНохчийн мотт Iамош ву иза. Нохчийн маттаца цуьнан бала кхачар ларамаза дац – Шмитц Тимо цуьнан шен сайт тIехь яздина ма-хиллара, меттанийн фанатик ву. Цунна шера бийца хаьа шен ненан маттана-люксембургхойчунна-уллохь иштта немцойн, ингалсхойн, францхойн, китайхойн, оьрсийн меттанаш.\nАмма царел совнаха цунна баххийн тIегIанна тIехь 50 сов меттанаш девза, аьлла цу тIехь яздина, туркойн меттанаш, масала, я тай-меттанаш, я Тийначу Iапказан гIайгIеранашкахь дехачу къаьмнаша дуьйцу полинезийн меттанаш.\nКавказхойн меттанаш а ду Шмитц Тимос толлучарна юккъехь, чергазойн, суьлийн а, нохчийн.\n"Суна Нохчийчоь чIогIа интересе ю"\nНохчийн мотт Iамош иштта цхьа къона люксембургхо вуйла хиъча, Маршо Радио зIене елира яздархочуьнца. Мичара ду хьан нохчийн маттаца бала кхачар аьлла шега хаьттича, и мотт Iамо ша волавелла дукха хан ца хиларе терра, цуьнан баххаш бен ца хаа шена элира люксембургхочо. Цундела кхин дIа долу тхан къамел оьрсийн а, немцойн а меттанашкахь хилира.\nШмитц: „Суна Нохчийчоь чIогIа интересе ю, хIунда аьлча иза вуно интересе мохк бу, цигара Iадаташ а, истори а ю интересе. Нохчийчоьнан йоккха истори ю. Имам Шамалан заманчохь уггаре а мехалох гIаланаш Буйнакский, Веданий хилла. Ведана Нохчийчоьнан дог хилла. Нохчий цхьа боккха доьзал санна бу. Уьш чIогIа къаьсташ бу Малхбузерчу нахах. Нохчийн амалш ю, морале амалш“.\nВайн заманахь нохчийн мотт хаар хьанна а пайдехьа хIума ду аьлла хеташ ву Шмитц Тимо, хIунда аьлча, Кавказехь вуно мехал меттиг дIалоцучу къоман мотт иза хиларна.\nШмитц: „Суна хетарехь, нохчийн мотт хаар чIогIа дика ду, хIунда аьлча иза Кавказехь вуно мехалчу къоман мотт бу. Дера, Кавказехь кхин а ду мехала къаьмнаш. Амма нохчий, чергазой, авархой уггаре а мехалох къаьмнаш хилла глобалечу Кавказан исторехь. Нохчий цигахь мехала рол ловзош хилла. Нагахь санна цхьаъ Нохчийчоьнах кхета лууш велахь, иза нохчех кхета веза. Ткъа нохчийн мотт цигахь вуно мехала элемент ю“.\n„Нохчийн мотт Iамо иштта дукха хала дац, цуьнан граматика атта ю"\nНохчийн мотт Iамо хала дац бохуш дийцира Шмитц Тимос кхин дIа. Дуьненчохь а, Кавказехь а цул халох дуккхаъ меттанаш ду аьлла хета цунна, ша а полиглот хиларх терра меттанийн хьал дика девзаш волчу. Нагахь санна нохчийн мотт боккъал а Iамо лууш цхьаъ велахь цуьнга иза атта Iамалур бу. Бакъду, шен башха хала меттигаш а ю нохчийн маттаца аьлла билгалдаьккхира цо.\nШмитц: „Нохчийн мотт Iамо иштта дукха хала дац. Цуьнан граматика атта ю. Амма халаниг ду, масала, ву, ду, бу, ду боху дешдакъанаш лелор. Муьлхачу дашна ву ала деза, муьлхачунна ду, муьлхачунна бу, - иза хала ду. Иштта хала фонемаш а ю, тхан маттахь йоцу. Масала, вуно дукха к элпаш ду, к, кх, къ, кI – ца хаа суна-м, дукха ду-кх уьш. Амма суна хетарехь, цхьаъ боккъал а нохчийн мотт Iамо лууш велахь, иза иштта хала дац“.\nКъоначу яздархочунна а, меттанийн говзанчина а хетарехь, Нохчийчоьнний, Люксембурганий юккъехь дуккъаъ цхьатера хIумнаш ду. Ший а жима ши мохк бу, ший а къам хьошалла вуно деза лараран Iадат лардеш а ду.\nШмитц: „Тхо, люксембургхой, тхо даима а дикчу дагца хьеший тIеоьцуш ду. Нохчий а бу иштта. Тхан иштта дукха лаьмнаш дац, шу санна. Да-м ду тхан лаьмнаш, амма Кавказехь санна лекха дац. Суна хетарехь, нохчий бевзаш дукха адамаш тхо долчехь ца хилар ю проблема. Тхайнарг санна жима мохк бу иза. Дукха адамашна ца евза Люксембург, иштта Нохчийчоь а ца евза дукхачарна“.\nНохчийн къомалахь бIешерашкахь дуьйна лелла Iадат ду, кхечу махкарчу нахаца доттагIаллаш а, гергарлонаш а кхабар. Тимон а бу хIинцале а нохчашна юккъехь гергар доттагIий. Ма-дарра аьлча, иза хIинца Тимо а вац, Айтакхалойн Тимур ву. ХIунда муха дуьйцу Тимоца шен доттагI санна тIеэцначу Нохчийчоьнан вахархочо Хасимиков Сулбана.\n"Тхо дикка девзича ас элира цуьнга, хьуна нохчийн цIе тилла лаьа суна, ас хьуна Тимур цIе туьллу"\nХасимиков: „Соьга хабар деара Фейсбукехь, „ваша, де дика дойла хьан“ аьлла. Нохчийн маттахь дара иза. Тхойша хабаре ваьлча, кIант, хьо мичара ву аьлла хаьттира ас. Цо ша Люксембургера ву элира. Суна цо забар йо моьтнера, ой и хIун бохург ду, хьо муьлхачу юьртара ву хьо аьлла хаьтти ас.\nЮха цо кхетийра со, ша боккъал а цигар ву аьлла. Ша вайца гергарло дезаш ву, нохчийн мотт Iамош ву ша элира цо. Жима велахь, дуккхаъ киншкаш арахецна ву иза. Дуккхаъ цуьнгара масала эца йиш йолуш, иштта цхьа тамашийна кIант хийтира суна иза. Ас цул тIаьхьа хенаца тхо девзича элира цуьнга, хьуна нохчийн цIе тилла лаьа суна, ас хьуна Тимур аьлла цIе туьллу аьлла.\nЦунна иза чIогIа хаза хеттера. Цхьаммо элира, Тимурна метта вай цунна Темарсолта тилла еза, аьлла, делахь, Темарсолта вай кхунах воккха хилчахьана эр ду аьлла сацам бира оха. Юха ас эли, тхан нохчийн Iадат ду, цхьа стаг шайн тайпане тIеоьцуш, ас хьо тхайн айткхалойн тайпа схьаоьцу, аьлла. Иштта гергарлонаш ду тхан цу кIантаца кхолладелла“.\nСулбана шен къамелехь иштта билгалдаькхира, шаьш лоруш, шайна тIегIерташ болу хийрачу къомах нах нохчаша вайн дайшкара дуьйна схьа дIатоттуш ца хилла, тIеозош хилла, аьлла.\nЙоллучу Нохчийчохь а вевзаш а, дукхавезаш а хилла волчу немцойн къомахчу нохчочун Вайсерт Мохьмадан а, цуьнан тIехьенан а масала далийра цо, бакъволчу нохчочун санна.\nИштта нохчийн гергар стаг Шмитц Тимо я Тимур а хир ву аьлла хета Сулбанна.\nШен рогIехь Тимо сатессина ву Нохчийчоьнца а, цуьнан адамашца а уьйраш чIагIйан. Нохчийн маттахь байташ язйо цо, церан говзалла хIинца а мелла а кхиа езаш елахь а. 2015-чу шарахь яраяьлла иштта цуьнан Нохчийчоьнах лаьцна киншка а. „Нохчийчоь а, Кавказехь цуьнан рол а“ ю цу киншкан цIе.\nТамашийна хир дар Маршо Радион ладогIархойн Iодика а цо нохчийн маттахь ца йинехь.\nШмитц Тимо: „Суна Нохчийчоь чIогIа еза, нохчий дика адамаш ду. Баркалла. Iодика йойла. Марша Iойла!“.\nХьажа комменташка (8)


Стенгара йовлу хьакамашна лаккхара рейтингаш?\nХIинжа-ГIалин мэр Мусаев Муса\nИнстаграмехь массарел дукха буьйцучийн цIе лаьцна Кадыров Рамзан Iечу юкъанна, мэрех-кавказхойх цхьаъ ваьлла цуьнан лар лаьцна вогIуш - ХIинжа-ГIалин мэр Мусаев Муса.\nСахьт дац, басковгIаьрца лелочу гергарлонаша, дуьненна кхерамаш тийсаро, кест-кеста цхьаъ я важа емалваро интернетан хьешашлахь тхьамда вина веха Кадыров Мусаевс шел тIаьхьавита а.\nМуха ваьлла могIара мэр Мусаев рейтингехь лакха? Йижина Iачу шахьарахь «нехийн рейдаш» дIакхехьарца, бахархошца урамашкахь вистхиларца гIараваьлла, боху. Цу тIе, Дагестанан куьйгалхо Абдулатипов Рамазан рейтингехь шел 13 могIа бухахь а вуьтуш!\nРИА блоггерийн рейтингехь Оьрсийчоьнан регионийн лидерех хьалхарчу иттанна юкъахь ву Къилбаседа Кавказера кхо политик: 1-рчу меттехь - Кадыров, 4-гIа – ГIалгIайчоьнан лидер Евкуров, 9-гIа – ХIинжа-ГIалин мэр Мусаев.\nЖигараллин коэффициенташ ю оцу кхааннан иштта: 58,1 эзар; 9,1 эзар; 2,5 эзар.\nШен веа воьIах цхьаъ кестта кхеле кхача а тарлуш волу политик гоьваьккхинарш бу иза инстаграмехь хестош болу интернетхой. Аьлча а, цуьнан йозанаш дешна, «лайкаш» хIиттийна цунна Дагестанерчу кхечу политикашначул алсам.\n«Цигахь нехаш стенна йитина?»\nЛарамза дац Мусаев Мусан рейтинг лакхара хилар: 50 шо долчу хьаькамна хаьа аудитори шена тIе муха ерзон еза.\nЦуьнан инстаграмехь ду, тоьллачу эшаршка «ла а доьгIуш», дежа эсий, ондда хьех-дитташ, кеп-кепара даьхна шен суьрташ. Шогга белхахошкара жоьпаш доьхуш меттигаш а ю.\n«Цигахь нехаш стенна йитина? - довдеш ву Мусаев цхьана рейдехь. – Со ван веза леррина шуьга и гIурт дIабаккхийта?» Ша иштта хьакамалла дIакхоьхьу муьраш цо кест-кеста бохку социалан машане.\nДуккха а гIуллакхаш дан чIагIонаш йо, дов до, кхайкхамаш бо, доллучун а бала кхочуш, шоггачу озаца, шуьйрра куьйгаш а лестош.\n«Ас стохка шуьга элира-кх ХIинжа-ГIала хазъелла дIахIуттур ю – и хан тIекхаьчна! - боху Мусаевс, шех бIо а булуш. – Кечлол баккхийчу юкъарчу белхашна!»\nБакъду, кхехка болх. Мусаевн инстаграм луьстучунна дагатосу, коммунистийн заманахь яьккхинчу кинохь санна, гIала гIоттуш васт: деладенна нах къахьоьгуш го. Коьртахь гIишлошъярхочун куй а боллуш, «баккхий белхаш бер вай!», «тIах-аьлла хьовза!», бохуш, го иза инстаграмехь даима а.\nШа санначаралахь хьалхарниг\nРейтингаш толлучу «Медиалогия» портало хIоттийначу тептарахь «Къилбаседа Кавказан гIаланийн хьаькамаш прессехь» аьлла долчу бахначу беттан декъехь Мусаев массарел а хьалха ву (2,422- дустаран коэффициент). Цул тIаьхьа, шолгIа вогIучу Ставрополан мэран Джатдоев Андрейн коэффициент яц 1,709 бен.\nХIун дина Мусаевс оццул мехаланиг?\n"Медиалогияно" бахарехь, цо ХIинжа-ГIалара базарш а, автостанцеш а теллина, Дагестанан халкъан байтанчина Алиева Фазуна хIоллам хIотторах долу гIуллакх а дийцаредина. Оцу мэрах дуккха а яздина – цундела ву иза хьалхарчу меттехь, боху рейтинг хIоттийнчара.\nРейтингийн «Медиалогия» агенталлан сайто дийцарехь, цо уггаре дукха муьлха хьаькам вуьйцу прессо, аьлла, толлуш, 41 300 сов хаамийн гIирсна мониторинг йо. Амма рейтингаш къасточу авторша къайлахьо шаьш цхьаболчу хьаькамашна эзарнашкахь терахьаш хIиттор, кхечарна – лаххара хIиттор - иза муьлхачу математикан хьаьркашца легадо.\n«Коммерцин къайле ю иза», - элира телефонехула "Кавказ.Реалиица" бистхиллачу "Медиалогиян" белхахоша.\nШайн къайленаш ларъечара юьззина ца кхетийна нехан къайле – Къилбаседа Кавказа политикан «хьарма». Социологаш гIоьртина талла Къилба федералан гонан коьртачу шахьарийн хьаькамашка мел ларам бу нехан, амма лачбевлла талламаш: БуьритIехь шиъ ву рейтинган лидерашлахь (Албеков Борис, Хадарцев Махарбек), Налчикехь а ву ши лидер - Алакаев Арсен, Муравьев Игорь.\n"Медиологияно" вий а хIоттийна тептаран могIаршка. Гарехь, цхьаьнгге а дегабаам ца байта.\nМуха кхачалур ву хьаькам политикан рейтинган лаккхарчу могIаршка?\nИза хала дац: алссам дIахьойла цо кхеташонаш, «мероприятеш», нахана довзуьйтийла машанашкахь ша дан мел леринарг, кхайкхамаш бойла, дов дойла, тоннашкахь суьрташ чудохкийла, халкъаца тIекаре хуьлда!\nДоцца аьлча, болх хIайт-аьлла гойтийла, хоьтуьйтийла иза кхехкаш санна. Коьртаниг – шен социалан машанашкарчу «доттагIашка» ца хеддаш гайта деза ша мел туху хьоршам. ТIедуху духар а хила деза цуннан «эхI-аьлла». ТIаккха социологаша оьшшу мах хадор бу.\nГочдар - Чабаев Лоьмин


Венерчу парке марха даста гулбеллера вайнах\nIадат а хилла дIахIоьттина Австрин коьртачу шахьарехь Венехь бехачу нохчашлахь марха даьстинчул тIаьхьа шозлагIчу я кхозлагIчу дийнахь цу гIалахь и де цхьаьна даздан вовшахкхетар.\nВенин 23-чу кIоштахь лерина ишттачу даздаршна Iедало билгаляьккхина ю грилплатц олуш, Драше паркехь садаIа меттиг.\nМалх сов Iаьткъича буха лачкъа дуккха а диттанаш а долуш, лерина а садоIучаьрга шайн жижиг даттийта а, шайн юург охьайиллийта а кечйина меттигаш а йолуш, гIалин дайша Венин бахархошна церан аьхналлийна кечйинчех цхьаъ ю иза Штернгассе социйлана гена йоцуш Iуьллу парк.\nХIора шарахь марх даьстинчул тIаьхьа я гIурба динчул тIаьхьа цхьаъ-шиъ де даьлча Венера нохчий шайн доьзалшца а, бовза -бевзачаьрца а дIагуллуш болу меттиг хилла дIахIоьттина йолу.\nКху шарахь а иштта цу паркана тIедоьлхучу гIашлойн некъашца а, цига йоьлхучу автобусашна чохь а хаалуш дара Австрера вайнах гуллуш буйла а, уьш мичахь гуллуш бу а, некъ ца бевзарг царна тIаьхьа а хIоьттина дIавахан бен ца дезаш.\nИ цхьаьнакхетар вовшахтоьхарг Венерчу нохчийн-гIалгIайн Кхеташо яра, хIора шарахь а иштта бусалбачийн Iийда вовшашца хан йоккхуш даздар цигахь бехачу нохчашлахь лардеш йолу.\nВенехь марха даста гулбелла вайнах\nСтохка а, цул хьалхарчу шерашкахь а санна хьалха дуьйна дIахаийтина дара махкахошка, кху шарахь а марха даьстинчул тIаьхьа нохчий 23-чу кIоштарчу паркехь гуллур хилар а, доьзалшца а, берашца а дахкар вуно чIогIа къобалдеш хилар а.\nЦу кхеташонан куьйгалхочо Мусалатов Шайхис дийцира Маршо Радионе вайн къомах нах вовшах тохар а, цаьрга вовшашца марзо эцийтар а вуно мехала хIума ду, ткъа мархан Iийда санначу дезчу дийнахь, массо а нохчашна а, массо а бусалбанашна а цхьатерра деза долчу, и мехалалла кхин а совйолу, бохуш.\nМусалатов: „Тахана кхузахь вай вовшахкхетар – иза мархийн Iийда даздар ду. Коьртачу декъехь, вайн берашна кху дийнан мехалла йовзийта вайн болу лаам бу кхузахь вай хьалхабаьккхинарг. Цхьадика дуккха а бераш гул а делла кхузахь шайн дай-наношца, царна оха кечдина ловзарш а ду, совгIаташ а ду. Венера хилла ца Iаш, кхечу гIаланашкара дуьйна схьабаьхкина хьеший а бу кхузахь, чIогIа хаза дIадоьдуш ду-кх хIара де“.\nКху шарахь а, даима а санна, Iийданна гулбеллачарна цIартIехь жижиг доттуш, грил а, шашлык а ян кечделла дара шаьш, оьшучу сурсатийн гIайгIа а бина, бохуш дийцира Мусалатов Шайхис кхин дIа а.\nАмма кху деношкахь Венехь инзаре чIогIа тов хIоттарна, гIалин дайша юкъараллин меттигашкахь цIе латор доьхкуш сацам тIеэцна, цIераш йийларан кхерам болун дена. Цундела, схьайиллинчу цIар тIехь а, овхIаршна тIехь а даттарш дан таро ца хилира.\nДелахь а, шорта кхинйолу юург а, мерг а хиларо а, дика синхIоттамаш болуш гулбеллачу наха а, цу дезчу дийнах а, шайна цу дийнахь ечу тергонах а самукъадаьлла, ловзуш дIасауьдучу бераша а кхочушйира аьлла хета садаIар вовшахтоьхначийн Iалашо.


Шемарчу кризисан хьокъехь барт ца карабо\nШемара тIом дипломатин гIоьнца сацо некъ ца баьлла цкъачунна. Алеппона гонах куп тоьхначу гIаттамхошна тIехула кеманаш хьийза, пхи кема дара стигалахь пIераскана, хаамбина Рейтере Алеппорчу меттигера нах Iалашбаран мисси дIакхоьхьучу хьукматан куьйгалхочо Ал-Селмо Iаммара.\nКеманаша динчу дарех хаамаш бац. Шемин а, Оьрсийчоьнан а кеманаша лаххара 30 тохар дина Алеппона гонаха пIераскан Iуьйранна, хаамбо Британерчу шемахойн бакъоларъяран обсерваторино. 250 эзар маьрша вахархо шена чохь волчу Алеппона, цигара гIаттамхой бохорхьама, еарийдийнахь тIелетарш дира Асад Башаран эскарша. Еарийдийнахь Нью-Йоркечу дийцаршкахь Iамеркан а, Оьрсийчоьнан а векалийн аьтто ца баьлла Шемарчу кризисан хьокъехь барт каро, Асадан ницкъаша тIелетарш долор бахьанехь.\nДуьненаюкъарчу бертахойн тобан цхьаьнакхетар дирзича Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретара Керри Джона элира журналисташка, Вашингтон кхидIа а гIертар ю машарбан, амма оьшу Шемин президент Асад а, Оьрсийчоь а машаре сатуьйсуш хилар.


Сийлахь-Боккхача Даймехка тIем тIа, ГIалгIайчен сигала, байнача авиаторашта льрхIа стела хьалъеш я Дабе-Юрта\nТахан латташ йолча, дуккхача, дег чу лакха леладе дезача хIамай мах байнача, тамашийна йолча хана вайна юкъе баха бисаб, дегай денал доацадаьраш, сий лакха лоаттадераш. Дунен лерхIамий мах бовзаш, ший дог лорадеш хьавенарех ва аргдар аз, тахан, МагIалбике ваха Дзейатнаькъан Беслан.\nГIалгIай мехкарча, Ерригача Россе поискови наькъа кулгалдеш ва из. Укх массайтта шера, цу кхуврчо, дIахьор боккха лерхIам болаш къахьегам ба. Дзейтанаькъан Беслана вIашагIъеллача «МагIалбик» яхача поискови отряда, оахамаш тIара, тIема хана бейнача салтех дисараш хьалех.\nЦар цIераш тохкаш, уж дIаязъеш кIоаргга болх дIакхухьаш латт. Къаьстта Терски хребет яхача моттиге, цар дIакхухьа болх, цхьа хIама корацадоагIаш бисац. Из я геттара бирса тIом лаьтта моттиг.\nМехкдаьтта МагIалбик дIаяккха гIерташ чугIийрта фашисташ кагшеш, дукха советски салтий, офицераш лийгаб цига. Хала хет тахан, цар массане цIераш йовзаши, дIаязъяь латташи ца хилар. Из харцо нийсъе гIерташ къахьегаш ва Беслани, цун тоабан болхлойи.\nЦарех хIара сага цIи — Кавказа дов йиш йоаца истори да! Цунга хьежжа, вай декхар да тIехь-тIа боагIарашта уж бовзаргбола, бицбергбоаца наькъаш леладар. 2015 шера, гIалгIай поисковикаша хьалехар, Селий мехкарча, Атаев Мовлета тIема истори.\n1941-ча шера, Хасой-Юртарча (Хасавюрт) военкомато тIавийхар из зIамсаг. Мовлет тIом беш лаьттар, МагIалбика хьатIаоттача,62 мотострелкови дивизен юкъе волаш. 1942-ча шера, моажала бетта 29 дийнахьа, фашисташта духьале еш, вахар хаьдад, цу деналах визза хиннача салтечун. Хам баь варгвоаца дикахетар хилар цун воIа, Атаев Хайруллайна, ший даьх цхьа хоам хинна.\n«МагIалбик» яха поискови отряд бахьан, массайтта шера хьабенача тохкамо гучацадаьккхар гучадаьккхар цунна. ВоI чIоагIа гIадваха вар, тIеххьарча деношка, ший дас тIом баь аренаш яйза.\nАтаев Хайрулла сона вайзар 2016 шера, бекарг бетта 9 дийнахьа. Ший йоIаца Русияйца, йиIий йоIаца Саидайца МагIалбике баьхка хилар уж, даь портретаца пхье урамашка гIолла чакхбовла. Мемориальни комплексе дIаязъяь латта ший даь цIи бIаргаяйча, бIаргех хий дувлаш вар воI. Атаев Хайрулла, цун цIагIара бараш, шоай гIадбахар дувцаш бар сога. Доккха баркал аьлар, Дзейтанаькъан Беслана, шоай даь истори дийндарах.\nЦу гIулакхо, кхы а чIоагIагIа, вIашка оз ши къам. Беслана дувц — 2018 шера Селий мехкара поисковикаш баьхкар вай мехка, «Вахта памяти» яхача акцен юкъе дакъа лаца. ХIара шера поискови отрядо дIакхухьача белхо, СКФО поискови отряда полевой лагера, 1942 шера, Кавказ кара ца йохийташ, лирача тIема духьала лаьттача вай мехка гIулакх лакхдир. 2010-ча шера денза, оаха хьабахьача къахьегамо, гучаяьха цIераш кIезига яц.\nТIема деношка, йохаргьйоаца карт санна, духьала лаьттача МагIалбике, ерригача Россера поисковикаш ух. Массала, «Курган» яхача нижегородски поискови отрядо, Беслана поискови отрядаца 2017-ча шера денза, ялх поискови экспедицен юкъе дакъа лаьцад. Цар цхьана дIабихьача къахьегамо гучаяьккхар 69 салтийи командирийи цIераш.\nИсторен юкъе яхар ийс турпалхочун цIераш.\n— Цхьан сайран, цIера гонахьа кIаьдденна салоIаш дагIаш, Нижний Новгородера поисковикаша хьоадир, МагIалбика лакхе, самолет чуяйташ вийнача шоай мехкахочох. ЧIоагIа ловра царна, из чувежа моттиг хьалаха.\nЦу гIулакхо тахкийтар тхога МагIалбика сигленашка кхийстача 4-ча, Сигала лелача армех дола дош. МагIалбике байнача летчикашта юкъера, хьакоравир тхона Камнев Сергей. Цох дар кхы а тохкаш да тхо. 4-ча, Сигала лийнача арме командира цIи дагалаттар сона.\nИз вар, Селий мехкара, Эмиров Валентин. Цун тIехьа оаха баьча тохкамо хьахьекхар, Дабий-Юрта цун самолет чуежа хилар. Сай болх дIахо хьош, къамаьл дир аз цу юртарча боккхийча нахаца. Iарчакханаькъан Хаджи-Муради Къоастой Султани «Алханчуртский» оалача совхоза, болхлой хиннаб дуккхача шерашка. Цар яхачох, Ачалкхенашка дукха самолеташ чулийгай.\nЦу турпалхошта лаьрхIа, наькъа оагIонца оттабаь хинна, цIе седкъа лаьтта бIоагIа дагабехар царна. Язъяь лаьтта цIераш къоасталуш хиннаяц. Дабе-Юрта, совхоза контора юхе баьгIа из бIоагIа бувцар, ший хана МагIалбикера музей вIашагIъеллача Чербижанаькъан Башира.\n4-ча, Сигала лийнача армех дар тохкаш гучадаьлар,1942-ча шера, фашистий самолеташ йохаеш Моздокаи МагIалбикаи лакхе лийнача бIухоех дар. Иштта, бодача тIема юкъе, ялх моастагIчун самолеташта духьале еш хиннав летчик Эмиров Валентин. Цхьа самолет чуяхийтачул тIехьагIа, ше а човхаваьлга хайча, фашистий цхьаькха самолет йохаеш, чувожжалца духьала лаьттав.\nГIалгIайчен сигала баьча тIемах, цох Советски Союза турпалхо ваьв. Дабе-Юрта чуежай цун йоагаш лаьтта самолет. Цигга дIавелла хиннав летчик. ТIехьагIо, цох дисар, ший Селий мехка дIацIадихьад. Турпалхо хиннача Эмиров Валентинах лаьца аз яздаьдар, 2020-ча шера «Лезгиний лом ГIалгIайчен сигала» яхача очерка тIа. 926-ча истребительно-авиационни полка командир хиннав из майра бIухо.\nЦун тема истори дувцача каьхаташ тIа яздаьд: — «Цу полкерча летчикаша моастагIчун яь духьале йица варгвоацаш я. Шоаш мел ю операци лакхача боараме чакхйоаккхаш хьабаьхкар уж. Кхерам яха дош царна вIалла довзацар. Дог майра командир, капитан хинна, Эмиров бIухой дог ураувттадеш вар массе хана. Цун йовзар тIема дукха говзалаш. Цо кулгалдеча полко сигала дIадихьа тIемаш дукха дар.\nМа даггара чугIерташ хиннача фашистий, 43 самолет чуяйтар цар. Духхьал цхьан Эмирова 30 сигала дов дир. Шийцара бомбардировщикаш кIалхара боахаш, уж лорабеш бора цо тIом. ТIем тIа ше яьккхача хана, 170 тIема вылет яьй, валарах ца кхераш, моастагIа кагвеш лаьттача капитана. Фашистий наькъаш тедаш, юхацавоалаш, дукха самолеташ йоагаяьй.\nЭрсий бIухоша тамаш еш, майра летчик хиннав Эмиров. Из ваьхача, Ахты яхача юртара ишкол цун цIерах я. Иштта, цун цIи лелаю Махачкалерча ишколо, дуккхача Селий мехкарча урамаша. Таханарча дийнахьа МагIалбикерча урамо лелаю деналах цIихеза хиннача бIухочун цIи.\nБеслана къамаьла юкъера дешаш: «Турпалхо Эмиров чувежа моттиг яйзача, из иштта дита йиш яцар. ДIадахача шера поискови отрядаца, из доазув белгалдоаккхаш, керда бIоагIа бегIар оаха цига. Дакъа лаца баьхка хилар ГIалгIайчен Правительствера болхлой, депутаташ, МагIалбика администраце кулгалхой, цу юхе йоллача колледжа студенташ, Селий мехкара хьаьший. Тахан дуккхача кагирхошта йовз, цу майрача капитана цIи. 2021 шу чакхдоалаш, цига хьалъе йолайир цун цIера лаьрхIа стела.\nБекарга бетта 9 дийнахьа, болх чакхъбаьнна, кийча хургья из. Иштта, «Курган» яха поискови отряд бахьан, из истори дийнъде аьттув баьлар тха. Нижегородски областерча турпалхочун истори тохкаш, кхыча турпалхочун истори гучадаьлар. ХIара денна чIоагIлуш латт тха барт, вIаши бола лерIам. 22 советски летчика цIераш гучаяьхай оаха, таханарча дийнахьа.\nТурпалхой дIабехка боахка моттигаш дикка тоаергйолаш я тIехь-тIа йоагIача хана. Царех дола дош, вай массане дегашка даха деза тахан! Шоай синош ца кходеш лаьттача бIухой сий, цIаккха а довргдац, дайлургдац!\nЦу наькъа тIа къахьегаш, из доаржадеш хила деза вай кхувш латтачарна юкъе. Дзейтанаькъан Беслана дукха лерхIамаш да, хIанзчул тIехьагIа а.\nЦун поискови отряд цIихеза я, ерригача Россе. Дийца ца валлал дукха да, цун белхах ала.


Три основы (очень важные аудио лекции) - Файловый архив - Форум@zama.cc\nТри основы (очень важные аудио лекции)\nBy mohmad, November 8, 2012 in Файловый архив\nЧтение и разъяснение книги «Три основы и их доказательства» («Салясатуль-усуль уа адиллятуха») шейха муджаддида Мухаммада ибн Сулейман аль-Мушаррафи ат-Тамими, да помилует его Аллах.\nПерейти по ссылке и СЛУШАТЬ\nСкачать лекции одним файлом\nКъинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца! Хьуна хаийла - АллахIа хьох къинхетам барг - вайн декхар хилар диъ хIума Iамадар: Хьалхарниг: Iилма ду. Iилма - АллахI вовзар ду, Цуьнан Пайхамар - Делера салават а, салам а хуьлда цунна - вовзар ду, Ислам дин довзар ду шен делилашца (баххашца).\nШолгIаниг: Оцу Iилманца Iамал яр ду.\nКхоалгIаниг: Оцу вайна доьвзинчуьнга нах кхайкхар ду.\nДоьалгIаниг: Нах вайна доьвзинчуьнга кхойкхучу хенахь вайна хуьлуш йолчу халонна сатухуш, собаре хилар ду.\nОцу деа хIуманан делил ду, цунна тешалла ду АллахIан дош: (Къинхетаме а, Къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца! Хенаца (дуй буу Ас)! Баккъалла, адам эшамехь ма ду. (АллахIах) теша а тешна, дика Iамал йинарш а, бакъонца весет динарш а, собарца весет динарш а боцурш). [Сурат "АлIаср" 1-3 аяташ]. Имам ШафиIийс - Дала къинхетам бойла цунах - хIокху сурат хьокъехь аьлла: "АллахIа Шен халкъана тешаллийна хIара сурат бен ца доссийнехь а, иза тоьар дара царна тешалла хила (цуьнца Iамал ян)". Имам Бухарис - Дала къинхетам бойла цуьнах - аьлла: "Iилма Iамор Iамал ярал хьалха хилар довзайту баб (дакъа)".\nIилма Iамалал хьалха даккха дезаш хиларан тешалла ду АллахIан дош: (Хаийла хьуна АллахI воцург кхин дела цахилар, хьайн къинна гечдар а деха) [Сурат "Мухьаммад" 19 аят]. ХIокху аятехь АллахIа Шен омру "Хаийла хьуна" аьлла, дашал а, Iамалал а хьалха Iилманца долийна. Юха кхин а хаийла хьуна - АллахIа хьох къинхетам барг - хIора бусалба стагна а, зудчунна а тIехь хилар, хIинца вай дуьйцур долу кхо хIума Iамадар.\n1 - Хьалхарниг: Вай АллахIа кхоьллина хилар, цул тIаьхьа Цо вайна рицкъа делла хилар, Цо вай тидам боцуш тесна дитина цахилар а. Муххале а, Цо вайна Пайхамар ваийтина. Цунна мутIахь хилларг ялсамане гIур ву, амма цунна Iеса хилларг жоьжахате а гIур ву. Оцунна тешалла ду АллахIан дош: (Оха шуна Элча ваийтина, шуна тIехь теш волуш, ФирIавн волча Оха элча вахайтарх терра, ткъа ФирIавн элчанна Iеса хилира, тIаккха Оха иза (ФирIавн) хIаллаквеш долчу лацарца лецира) [Сурат "Ал-муззаммил" 15-16 аяташ].\n2 - ШолгIаниг: АллахI реза вац Шеца накъост варна, хуьлийла иза малайкашна Iибадат дарца, я пайхамарашна Iибадат дарца. Тешалла ду АллахIан дош: (Баккъалла, маьждигаш АллахIан ду, ткъа аша ма кхайкха АллахIаца цхьанга а) [Сурат "Ал-джинн" 18 яат].\n3 - КхоалгIаниг: Делан Элчанна - Делера салават а, салам а хуьлда цунна - муьтIахь волчунна, Дела цхьаъ веш волчунна мегаш дац, Далла а, Делан Элчанна - Делера салават а, салам а хуьлда цунна - дуьхьал ваьллачунца гергарло лелор, иза шен уггара гергара стаг велахь а. Цунна тешалла АллахIан дош ду: (Хьуна карор бац (бусалба) нах, АллахIах а, къемат дийнах а теша а тешаш, АллахIана а Цуьнан Элчанна а дуьхьало еш берш (дов лелош берш) безаш болу, уьш шайн дай белахь а, я шайн кIентий, я шайн вежарий, я шайн тайпана (белахь а). Уьш (бусалба динна дуьхьал болчарца гергарло ца лелориш) АллахIа шайн дегнашкахь ийман яздинарш бу. (Цо) уьш чIагIбина шегарцу сица (Жабраилца), (Цо) уьш бохуьйтур а бу, шайна кIелхула татолаш лелачу бошмашка (ялсамане), даим цу чохь хир а болуш. АллахI царна а реза хилла, уьш Цунна а реза хилла. Уьш бу АллахIан тобанах, ткъа АллахIан тоба баккъалла декъал ю) [Сурат "Ал-муджадалат" 22 аят].\nХьуна хаийла – АллахIа хьо Шена муьтIахь хиларе нисварг – ИбрахIима-Пайхамаран миллат, хьанифийн дин – иза ахь АллахIана даггара Iибадат дар хилар. АллахIана цхьанна, даггара Iибадат дар – и ду АллахIа массо нахана омру дина тIедиллинарг, ша бахьанехь адамаш кхоьллинарг а. АллахIа Къуръан чохь ма- аллара: (Ас ца кхоьллина жинаш а, адамаш а, цаьрга Сайна Iибадат дайта бен) [Сурат "Аз-зарийат" 56 аят]. "Сайна Iибадат дайта" бохучуьнан маьIна - "Со цхьаъ вайта" бохург ду. Ткъа АллахIа омра динчерах уггар доккханиг "тавхьид" ду, цуьнан маьIна: Iибадат дарехь АллахI цхьаъ вар ду. Иштта, АллахIа ца магийначех уггар доккханиг "ширк" ду, цуьнан маьIна: АллахI воцучунна Iибадат дар ду, Цуьнца кхечуьнга кхайкхар санна. Цунна тешалла АллахIан дош ду: ((Аш) Iибадат де АллахIана, цхьаъа хIуманца Цуьнца накъост а ма ве) [Сурат "Ан-нисаъ" 36 аят]. Ткъа нагахь санна хьоьга алахь: адамана бовза безаш болу кхо бух хIун бу? Ахь ала: Лайна шен Дела а, шен дин а, шен Пайхамар Мухьаммад а - Делера салават салам хуьлда цунна - вовзар бу. Хьалхара бух – АллахI Дела вовзар. Ткъа нагахь санна хьоьга алахь: хьан Дела мила ву? Ахь ала: сан Дела АллахI ву, со а, дерриге Iаламаш а Шен ниIматашца кхиийна волу. Иза ву ас Шена Iибадат дийриг, Иза воцург кхин Iибадат дан цхьа а вац сан. Цунна тешаллийна АллахIан дош ду: (Хастам бу АллахIана, Iаламийн Элана) [Сурат "Алфатихьат" 2 аят]. АллахI воцург кхидолу массо хIума Iаламашна юкъадогIуш ду, иштта со а ву оцу Iалам юкъара. Нагахь санна хьоьга алахь: хьуна хьайн Дела муха воьвзина? Ахь ала: Суна Иза Цуьнан аяташца (билгалонашца) а, Цо кхоьллинчу хIуманашца а воьвзина. Цуьнан аятех (билгалонех) ду: буьйса а, де а, малх а, бутт а. Цо кхоьллинчу хIуманех ду: ворхI стигал а, ворхI латта а, цаьршинна чохь дерг а цаьршинна юкъахь дерг а. Цунна тешаллийна АллахIан дош ду: (Цуьнан билгалонех ду буьйса а, де а, малх а, бутт а. Ма де суджуд малхана, я баттана, (амма) суджуд де АллахIана, уьш кхоьллина волчу, нагахь шаьш Цунна (цхьанна) Iибадат деш делахь) [Сурат "Фуссилат" 37 аят].\nИштта кхин а аьлла Дала Къуръан чохь: (Баккъалла шун Дела ву, стигланаш а латта а ялх дийнахь кхоьллинарг, цул тIаьхьа Иза лакхаваьлла Iарша тIехь, буьйса денна тIетосу Цо, цо (буьйсано) иза (де) сихонца лоху. Малх а, бутт а, седарчий а, муьтIахь дина Цо Шен омрунца, Цуьнан карахь ду кхоллар а, болх а. Беркате ву АллахI, Iаламийн Эла (Дела)) [Сурат "Ал-аIраф" 54 аят].\nДела бохург - шена кхечу наха Iибадат дийриг бохург ду. Иза иштта хилар гойту АллахIан дашо: (ХIай адамаш, Iибадат де шайн Далла, шу а, шул хьалхарниш а кхоьллина волчу, шу хила мега тIаккха (Цуьнах) кхоьруш (аш Цунна Iибадат дича). (Аш Iибадат де АллахIана), латта шуна мотт санна дина волчу, стигал а гIишло санна йина волчу, стиглара хи а доссийна, цуьнца (лаьттара хьала) шуна рицкъанна стоьмаш а баьхна волчу, ткъа аш ма бойла АллахIаца накъостий, шаьш хууш доллушехь (и дан ца мегий)) [Сурат "Ал-бакъарат" 21-22 аяташ].\nХIокху аятан тафсирехь Ибну-Касира - Дала къинхетам бойла цунах - аьлла: "И хIуманаш кхоьллина верг - Иза ву Шена Iибадат дан хьакъ долуш верг". АллахIа тIедехкина долчу Iибадатан дакъош - Ислам, Иман, Ихьсан а санна долу, иштта доIа дар а, кхерар а, догдахар а, болх тIебиллар а, безам хилар а, цабезам хилар а, гIолахар а, хьаставалар а, тIетовжар а, Iалашвар дехар а, гIо дехар а, хьайбанна урс хьакхар а, чIагIо яр а, иштта кхидолу АллахIа тIедехкина долу Iибадаташ а, уьш массо а цхьана АллахIа доьхьа хила дезаш ду. Тешалла АллахIан дош ду: (Баккъалла, маьждигаш АллахIан ду, аш макхайкха АллахIаца кхечуьнга цхьаьнга а) [Сурат "Ал-джинн" 18 аят].\nОцу Iибадатех цхьаъ делахь а кхечуьнга дерзийнарг - иза АллахIаца накъост веш хуьлу Iибадат дарехь, куфр деш а хуьлу. Тешалла ду АллахIан дош: (АллахIаца кхечу деле кхойкхуш верг - шегахь цхьа тешалла а доцуш - баккъалла а цуьнан хьесап дар цуьнан Делехь ду, баккъалла а декъал хир бац керстанаш (куфр дийриш)) [Сурат "Ал-муъминун" 117 аят].\nХьадисехь деана ду: "Дехар, доIа дар - Iибадатан тIум ю". Цунна тешаллийна АллахIан дош а ду: (Шун Дала аьлла: деха Соьга, доIа де, Ас жоп лур ду шуна. Баккъалла а, Суна Iибадат дарх куралла еш берш гIур бу жоьжагIате, аьшнаш бина, сийсаз а болуш) [Сурат "ГIафир" 60 аят].\nАллахIах бен кхера ца везаран тешалла ду Цуьнан дош: (Шу ма кхера церах, шу кхера Соьх, нагахь санна шу тешаш делахь) [Сурат "Ал-Iимран" 175 аят].\nДогдахаран тешалла ду АллахIан дош: (Ткъа шен Далла ша дуьхьалхIоттарга догдохуш волчо дика Iамал а йойла, ша шен Далла Iибадат дарехь накъост а ма войла) [Сурат "Ал-кахIф" 110 аят].\nБолх тIебилларан тешалла ду АллахIан дош: (АллахIана тIебилла болх (Цуьнан кера дIало иза), нагахь санна шу (Цунах) тешаш делахь) [Сурат "Ал-маидат" 23 аят].\nИштта цунна тешаллийна кхин цхьа аят а ду: (АллахIана тIе болх биллинчунна - Иза кхачам болуш тоьаш ву цунна) [Сурат "Ат-тIалакъ" 23 аят].\nБезам хиларан а, цабезам хиларан а, хьаставаларан а тешалла ду АллахIан дош: (Баккъалла а уьш бара диканаш дарехь сихо еш, Тхоьга (АллахIе) кхойкхуш а бара, (массо дикачу хIуманехь) безам болуш а, (массо вочу хIуманехь) цабезам болуш а, Тхуна хьастабелла (АллахIан сий деш Цунна муьтIахь) а бара уьш) [Сурат "Ал-анбияъ" 90 аят].\nАллахIах дагчохь кхера везаран тешалла ду АллахIан дош : (Ма кхера шу церах, шу кхера Соьх) [Сурат "Ал-бакъара" 150 аят].\nАллахIе дерза дезаран тешалла ду АллахIан дош: (Шу дерза шайн Деле, Цунна муьтIахь а хила) [Сурат "Аззумар" 54 аят].\nГIо дехаран тешалла ду АллахIан дош: (Хьуна цхьанна Iибадат а до оха, Хьоьгара цхьаьнгара гIо а доьху оха) [Сурат "Ал-фатихьат" 5 аят]. Хьадисехь а деана ду: "Айхьа гIо лахахь АллахIера лаха хьайна гIо, Цуьнгара деха а деха".\nIалашвар АллахIе деха дезаран тешалла ду АллахIан дош: (Ахь ала: со ларло адамийн Эла волчуьнца (АллахIаца), адамийн Паччахьца) [Сурат "Ан-нас" 1-2 аят].\nОрца лахаран тешалла ду АллахIан дош: (Аш шайн Деле орца доьхучу хенахь Цо жоп делира шуна) [Сурат "Ал-анфал" 9 аят].\nХьайбанна урс хьакхаран (гIурба деран) тешалла АллахIан дош ду: (Ахь ала: бакъдолуш, сан ламаз а, сан урс хьакхар а, сан вахар а, сан валар а, Iаламийн Эла волчу АллахIан доьхьа ду. Накъост вац Цуьнца. Цуьнца (иштта хиларца) омру дина а ду суна, со доьххьара бусалба а ву) [Сурат "Ал-анIам" 162-163 аят].\nСуннатера тешалла ду Пайхамаран - Делера салам маршалла хуьлда цунна - дош: "АллахIа неIалт аьлла АллахI а воцуш кхечуьна доьхьа урс хьаькхначунна (кхечуьна доьхьа сагIа дийначунна).\nЧIагIо йаран тешалла ду АллахIан дош: (Цара кхочуш йо шаьш йина йолу чIагIо, уьш кхера а кхоьру шен вон дIасадаьржар долчу дийнах) [Сурат "Ал-Инсан" 7 аят]. ШолгIа бух - шен баххашца бусалба дин довзар. Бусалба дин - иза АллахI цхьаъ варца Цунна муьтIахь хилар ду, Цо аьлларг деш хилар а ду, Цуьнца накъост варах а, ширкан охIлунах а цIена хилар а ду.Бусалба дин кхаа даржехь ду: Ислам, Иман, Ихьсан. Оцу кхаа даржах хIоранне а ше-шен арканаш (бIогIамаш) ду.\nБусалба динан хьалхара дарж - Ислам.\nИсламан арканаш пхиъ ду:\n1) тешалла дар АллахI воцург кхин дела а вац аьлла, Мухьаммад АллахIан элча а ву аьлла;\n2) ламаз дар;\n3) закат далар;\n4) мархи бутт кхабар;\n5) АллахIан цIентIе хьадж дар.\nАллахI воцург кхин Дела вац аьлла тешалла дан дезаран далил АллахIан дош ду: (Тешалла дина АллахIа Ша воцург кхин дела вац аьлла, малайкаша а дина, Iилман дайша а дина; нийсонна тIехь лаьтташ ву АллахI, кхин Дела вац иза воцург, Нуьцкъала а Хьекъале а волу) [Сурат "Ал-Iимран" 18 аят] Цуьнан маьIна - цхьа а вац шена Iибадат дан хьакъ волуш цхьа АллахI воцург бохург ду. "ЛаилахIа" - цхьа а Дела вац бохучу дашо дIадоккху АллахI а витина шена Iибадат мел деш долу хIума, "иллаллахI" - АллахI воцург бохучу дашо чIагIдо цхьана АллахIана Iибадат дан дезар, Цуьнца Iибадат дарехь накъост а ца веш, Цуьнан паччахьаллехь Цуьнца накъост ца хиларе терра. И аят туьду АллахIан кхечу дашо: (ИбрахIима аьлча шен дега а, шен къоме а: со цIена ву аш Iибадат дечух, со кхоьллинарг воцучух (кхечарех цIена ву со), Цо со нисвийр ву. Цо (ИбрахIима) цуьнах (ша аьллачу дашах) дира шел тIаьхьа шен тIаьхьлонна дуьссур долу дош, уьш (цуьнан да а, къам а) юха боьрзур бацара те аьлла) [Сурат "Аз-зухруф" 26-28 аят].\nКхин а иза туьду кхечу АллахIан дашо а: (Ахь ала: хIай жайни охIла, дуьйла тхуна а, шуна а цхьатерра долчу даше: вай, АллахI воцучунна Iибадат а ца дан, Цуьнца цхьаъа хIуманца накъост а ца ван, АллахI а витина вай вовши эланаш а ца дан. Ткъа нагахь санна уьш юха бовлахь аш ала (цаьрга): тешалла де тхо бусалба хиларца) [Сурат "Ал-Iимран" 64 аят].\nМухьаммад АллахIан элча ву аьлла тешалла даран далил АллахIан дош ду: (Шуна веъна элча, шух шайха волу, йазло цунна шуна хуьлу халонаш, кхоаме, тIаламе ву иза шуьца, АллахIах тешаш болчаьрца эсала а, къинхетаме а ву иза) [Сурат "Ат-тавбат" 128 аят]. Мухьаммад АллахIан элча ву бохучуьнан маьIна ду: цо омру динчунна муьтIахь хилар, цо дийцинчу хIуманна тIехь иза бакъ вар, цо ма де аьллачу хIуманах ларвалар, цо де аьллачу кепара бен АллахIана Iибадат ца дар.\nЛамазан а, закатан а, тавхьидан маьIнан а тешалла ду АллахIан дош: (Царна омра дина дацара АллахIана Iибадат де аьлла бен, динлелор цIенчу даггара Цуьнан доьхьа хуьлуьйтуш, хьанифаш (ИбрахIиман дин тIехь АллахIана цхьанна Iибадат деш берш) санна, ламаз а, де закат а ло аьлла а бен. Иза ду нийса дин) [Сурат "Ал-баййинат" 5 аят].\nМарха кхабаран тешалла ду АллахIан дош: (ХIай АллахIах тешаш дерш! Шуна тIехь яздина (парз дина) ду марха кхабар, шул хьалха хиллачарна тIехь яздаре терра, шу хир дацара-те кхоьруш (АллахIах)) [Сурат "Ал-бакъарат" 183 аят].\nХьадж даран тешалла ду АллахIан дош: (АллахIана (хьакъ) ду нахана тIехь хьадж дар, новкъа ваха ницкъ кхаьчначо, ткъа цхьамма керстналла дахь - АллахI Iаламера хIумма оьшуш вац) [Сурат "Áл-Iимран" 97 аят]. Бусалба динан шолгIа дарж - Иман. Иманан кхузткъеитт а, кхин масех а дакъа ду, церах уггар дезаниг "лаилахIа иллаллахI" алар ду, уггар лахарниг новкъара нех дIаяккхар ду. Эхь хетар а Иманан цхьа дакъа ду. Иманан арканаш ялх ду: Делах тешар а, Цуьнан малайкех а, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элчанех а, къемат дийнах а, къадрах (билгалдаккхарх) тешар а, цуьнан диканах а, вонах а цхьане. Оцу арканийн тешалла ду АллахIан дош: (Дикалла (суьпалла) яц аш шайн яххьаш малхбалехьа а, малхбузехьа а ерзор, амма дикалла ю АллахIах тешар а, тIаьхьарчу (къемат) дийнах а, малайкех а, жайнех а, элчанех а тешар а) [Сурат "Ал-бакъарат" 177 аят].\nКъадран (билгалдаккхаран) тешалла ду АллахIан дош: (Баккъалла а Оха массо хIума кхоьллина билгалдаккхарца) [Сурат "Ал-къамар" 49 аят] Бусалба динан кхоалгIа дарж - Ихьсан\nИхьсанан цхьа рукн бен дац, иза - ахь АллахIана Iибадат дар ду, хьайна Иза гуш волуш санна, ткъа хьуна Иза гуш вацахь а Цунна хьо гуш ву. Тешаллийна ду АллахIан дош: (Баккъалла а АллахI Шех кхоьруш болчаьрца а ву, мухьсин болчаьрца (Ша гуш волуш санна Шена Iибадат деш болчарца а, нахана дика деш болчарца) а ву) [Сурат "Ан-нахьл" 128 аят].\nКхин а АллахIан дош ду: (Ахь болх дIа луо Нуьцкъала а, Къинхетаме а волчуьнан кера, хьо (ламазехь) лаьттачу хенахь хьо гуш волчуьнга, суджудаш деш болчарна юкъахь хьо дIасахьийзаш а (гуш волчуьнга), баккъалла а Иза ву Хезаш а, Хууш а верг) [Сурат "Аш-шуIараъ" 217-220 аяташ].\nКхин а АллахIан дош ду: (Хьо цхьа а хьолехь хуьлуш а вац, ахь цхьа (дакъа) Къуръан а ца доьшу, аш цхьа а Iамал а ца йо Тхо шуна тIехь тешаш долуш бен, шу и хIуманаш дан дуьйлалучу хенахь (а, дечу хенахь а)) [Сурат "Юнус" 61 аят].\nСуннатера тешалла ду массарна девзаш долу Жабраил малайкан хьадис, ХаттIаба кIанта Iумара - Дела реза хуьлда цунна - дийцина долу. Iумара аьлла: "Тхо Делан Элчанна - Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна - уллехь хевшина Iаш долчу хенахь, тхуна тIе веара цхьа стаг, чIогIа кIай духар дуьйхина а волуш, чIогIа Iаьржа месаш а йолуш, шена тIехь гуш цхьа а некъан лар а йоцуш, тхуна цхьанненна а воьвзаш а воцуш. Пайхамарна - Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна - улло охьахиира иза, шен ши гола цуьнан голех а хIуттуш, шен ши куьг цуьнан шина варо тIе а дуьллуш.\nТIаккха цо элира: "ХIай Мухьаммад! Исламах лаьцна дийцахьа суна".\nТIаккха Пайхамара элира: "Иза ахь тешалла дар ду, АллахI воцург кхин дела а вац аьлла, Мухьаммад Цуьнан элча а ву аьлла, ахь ламаз дар а ду, закат далар а ду, марха кхабар а ду, новкъа ваха хьайн ницкъ кхачахь хьадж дар а ду".\nТIаккха цо элира: "Бакъ лоь хьо". ТIаккха тхо цуьнах цецдевлира - "цуьнга хетта а хоьттуш, иза бакъвеш ву-кхa иза!" - аьлла. ТIаккха цо элира: "Иманах лаьцна дийцахьа суна".\nПайхамара элира: "Иза хьо тешар ду АллахIах а, Цуьнан малайкех а, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элчанех а, тIаьхьарчу (къемата) дийнах а, къадрах (билгалдаккхарх) а - цуьнан диканах а вонах а". ТIаккха цо элира: "Бакъ лоь хьо. ТIаккха Ихьсанах лаьцна дийцахьа суна". Пайхамара элира: "Иза ахь Iибадат дар ду, хьайна АллахI гуш волуш санна, ткъа хьуна Иза гуш вацахь а Цунна хьо гуш ву". Цо элира: "Къемата дийнах лаьцна дийцахьа суна". Пайхамара элира: "Шега хоьттуш верг хаттарш дечул сов цуьнах лаьцна хIумма а хууш вац". ТIаккха цо элира: "Цуьнан билгалонех лаьцна дийцахьа суна". Пайхамара элира: "Лай йолчу зудчо шен эла яр а, когаш Iуьйра, тIейуха хIума йоцуш хилла болу къен-миска жаIуй гIишлош ярехь къийсалуш хьуна гар а". ТIаккха иза дIавахара, тхо диссира. ТIаккха Пайхамара элира: "ХIай Iумар, хеттарш деш хилларг мила вара хаьий хьуна?" Ас элира: "АллахI а, Цуьнан Элча а ву дика хууш верг". Пайхамара элира: "Иза Жабраил дара, шуна шун динан болх Iамо деана". КхоалгIа бух – вайн Пайхамар Мухьаммад – Делера къинхетам а,\nмаршалла а хуьлда цунна – вайна вовзар. Иза ХIашима кIента IабдулмуттIалиба кIента IабдуллахIа кIант Мухьаммад ву. ХIашим Къурайши тайпанах ву, Къурайши тайпа Iаьрбой бу, ткъа Iаьрбой - АллахIан доттагI хиллачу ИбрахIим-пайхамаран кIента ИсмаIилан тIаьхьенах бу - Делера салават а, салам маршалла а хуьлда цаьршинна а, вайн Пайхамарна а -. Пайхамар кхузткъе кхаа шарахь ваьхна, шовзткъа шарахь шега пайхамаралла далале а, ткъе кхаа шарахь пайхамар а, элча а волуш а. Цуьнга пайхамаралла делла "Икъраъ" - "Деша" бохучу суратца, ткъа цуьнах элча вина "Муддассир" - "ДIахьарчинарг" бохучу суратца. Цуьнан шахьар Макка ю. АллахIа иза ваийтина нах ширках ларбеш, тавхьиде кхойкхуш. Цуьнан тешалла ду АллахIан дош: (ХIай дIахьаьрчинарг! ХьалагIатта, кхерам хилар дIа а хьеде. Хьайн Дела ваз а ве. Хьайн бедарш цIан а йе. ЦIена йоцучу хIуманах хьой хер а ве. Айхьа деш долу дика, цул дукха хьайна юха хила лууш а ма де. Хьайн Делан доьхьа собар а де) [Сурат "Алмуддассир" 1-7 аяташ]. "ХьалагIатта, кхерам ло" бохучуьнан маьIна ду - Делаца накъост варх цо кхерам балар а, Дела цхьаъ варе кхайкхар а. "Хьайн Дела ваз а ве" бохучуьнан маьIна - ахь Иза вазве цхьаъ варца бохург ду. "Хьайн бедарш цIан а йе" бохучуьнан маьIна - хьайн Iамалш ширках цIан йе бохург ду.. "ЦIена йоцучу хIуманах хьой хер а ве" бохучуьнан маьIна – цIух (жаIарех) хер ло бохург ду, церах хервалар - уьш Iадйитар а ду, церах а, царна Iибадат дечу нахах а цIена хилар а ду.\nХIокху кхайкхаме - тавхьиде - кхойкхуш итт шо даьккхина Пайхамара -Делера салават а, салам а хуьлда цунна -, тIаккха итт шо даьллачул тIаьхьа стигала хьалаваьккхина иза Дала, пхи ламаз тIе а диллина цунна цигахь. Маккахь кхаа шарахь Iийна иза ламаз парз динчул тIаьхьа, тIаккха Мадинате хIижрат де аьлла омру дина цунна АллахIа. ХIижрат - иза АллахIаца накъост вечу махкара бусалба дин лелочу махка кхалхар ду. АллахIаца накъост вечу махкара бусалба дин лелочу махка хIижрат дар хIокху умматана тIехь парз а ду, къемат де даллалц лаьттар долуш а ду. Тешалла ду АллахIан дош: (Баккъалла а шаьш шайна зуламхой а болуш (АллахIана Iеса хиларца) малайкаша дIакхалхош берш, цаьрга эр ду: шу муьлха хьолахь дара? Цара эр ду: тхо гIор доцуш дара лаьтта тIехь. Цара (малайкаша) эр ду: АллахIан латта шорта дацара шуна аш цу тIехь хIижрат дан? Уьш шайн боьрза меттиг жоьжагIате ерш бу, ма вон воьрза меттиг а ю-кхa (иза). (Царна юкъа богIуш бац) божарех а, зударех а, берех а гIора доцурш, кIелхьарабовлийла ца карош болу, некъ а ца хууш болу. Уьш бу АллахIа шайна гечдан а, къинтIера вала а там берш, ткъа АллахI ву къинтIера волуш а, гечдеш а). [Сурат "Ан-нисаъ" 97-99 аяташ].\nКхин а АллахIан дош а ду: (ХIай иман диллина болу Сан лайш! Баккъалла а, Сан латта шорта ду шуна, ткъа аш Суна цхьанна Iибадат де) [Сурат "Ал-Iанкабут" 56 аят]. Ал-БагIавий цIе йолчу Iелам стага аьлла: "ХIара аят доьссина, хIижрат а ца деш Маккахь биссина хилла болу бусалба нах бахьана долуш. Дела цаьрга кхайкхина иманан цIарца". ХIижрат даран хьокъехь Суннатера тешалла ду Пайхамаран - Делера салават а, салам а хуьлда цунна - дош: "ХIижрат дIахедар дац тоба дIахаддалц, ткъа тоба дIахедар дац малх малхбузехьара схьакхетталц".\nМединатехь вайн Пайхамар -Делера салават а, салам а хуьлда цунна - сецначул тIаьхьа тIедехкина цунна Дала, диссина долу бусалба динан гIуллакхаш а, Iамалш а, закат а, марха а, хьадж дар а, азан дар а, ДжихIад дар а, диканиг де алар а, вониг ма де алар а, иштта кхийолу Iамалш а. Оцу тIехь лаьттина иза Мединатехь итт шарахь, тIаккха дIакхелхина иза - Делера салават а, салам а хуьлда цунна -, амма цуьнан дин диссина.\nЦхьа а дика дитина дац цуьнан дино, уммат цунна тIенисдина бен, я вон а дитина дац цо, уммат цуьнах лардина бен. Цо шена тIенисвина долу дика - тавхьид - Дела цхьаъ вар - ду, Далла дезаш долу, Иза реза мел волу хIума а ду. Оцу дино духатоьхна долу вон хIума - ширк ду, АллахIана цадезаш долу хIуманаш а, Цо духа мел тухуш долу хIуманаш а ду.\nАллахIа вайн Элча массо адамашна ваийтина ву, цунна муьтIахь хилар жинашна а, адамашна а тIедиллина а ду. Тешалла ду АллахIан дош: (Ахь ала: ХIай адамаш! Со шуна массарна (ваийтина) элча ву) [Сурат "Ал-аIраф" 158 аят]. АллахIа цуьнца дуьзна кхочушдина Шен бусалба дин. Тешалла ду АллахIан дош: (Тахана Ас дуьзна кхочушди шуна шун дин, шуна тIехь Сайн ниIмат а кхочушди Ас, Ислам шун дин хила реза а хили Со) [Сурат "Ал-маидат" 3 аят] Пайхамар валаран (иза велла хиларан) тешалла ду АллахIан дош: (Баккъалла а, хьо а лийр волуш ву, уьш а лийр болуш бу. Цул тIаьхьа, баккъалла а, къемат дийнахь шайн Далла гергахь шу къийса а лур ду) [Сурат "Аз-зумар" 30-31 аяташ]. Адамаш деллачул тIаьхьа юха хьалагIовттор долуш ду, цуьнан тешалла АллахIан дош ду: (Оха цуьнах (латтанах) кхоьллина шу, цуьнга дерзор а ду шу, цуьнах юха а хьаладохур а ду шу) [Сурат "ТIохIа" 55 аят].\nКхин а АллахIан дош а ду: (АллахIа шу кхиийна латтанах кхиорца. Цо шу дерзор а ду юха цуьнга дерзорца, тIаккха хьала а дохур ду (латтанах) хьаладахарца) [Сурат "Нухь" 17-18 аяташ]. Адамаш гIиттийначул тIаьхьа царна хьесап дийр долуш а ду, шайн Iамалашка хьажжина бекхам бийр болуш а бу. Тешалла ду АллахIан дош: (АллахIан ду стигланашкахь а, латта тIехь а дерг, вон динчарна бекхам бан цара динчуьнца, дика динчарна бекхам а бан диканца) [Сурат "Ан-нажм" 31 аят].\nГIовттор хилар харцдеш верг куфр (керстаналла) деш ву. Цуьнан тешалла ду АллахIан дош: (Моьттина АллахIах ца тешачарна шаьш гIовттор дац аьлла, ахь ала: муххале а, сан Делор, шу гIовттор а ма ду, тIаккха шуна хаайтур а ма ду аш динарг, иза АллахIана атта а ма ду) [Сурат "Ат-тагIабун" 7 аят].\nДала массо элчанаш кхерам а луш, кхаъ а боккхуш бахкийтина бу. Тешалла ду АллахIан дош: ((Ас бахкийтина) Элчанаш, кхаъ боккхуш болу, кхерам луш а болу, элчанел тIаьхьа АллахIана хьалха нахана тешалла (бехказло) ца хилийта) [Сурат "Ан-нисаъ" 165 аят]. Элчанех хьалхарниг Нухь ву - Делера салам-маршалла хуьлда цунна -, тIаххьарниг Мухьаммад ву - Делера салават а, салам а хуьлда цунна -, иза пайхамарийн мохIур ду (цул тIаьхьа кхин пайхамар а, элча а вац). Церах хьалхарниг Нухь хиларан тешалла ду АллахIан дош: (Оха хьоьга вахьйу дина, Нухь-пайхамаре а, цул тIаьхьа хиллачу пайхамаршка а вахьйу даре терра) [Сурат "Ан-нисаъ" 163 аят]. Нухьана тIера дуьйна схьа Мухьаммадна тIекхаччалц долчу массо умматашна АллахIа элчанаш бахийтина, Шена цхьанна Iибадат де аьлла царна омру а дина, "тIагIутана" Iибадат дар а ца магийна. Тешалла ду АллахIан дош: (Баккъалла а Оха вахийтина массо умматана элча - АллахIана Iибадат а де, тIагIутах лар а ло аьлла) [Сурат "Ан-нахьл" 36 аят].\nАллахIа массо лайшна тIедиллина Шех тешар, тIагIутах ца тешар, иза харцдар. Ибнул-Къаййима - Дала къинхетам бойла цуьнах - аьлла: "ТIагIут бохучуьнан маьIна ду - Iибадат дарехь а, тIаьхьавазарехь а, муьтIахь хиларехь а Дала шена тоьхна долчу дозанал тIехволуш долу хIума. ТIагIуташ дукха ду, церан кортош пхиъ ду: Дала Шен къинхетамах гена даьккхина долу Иблис ду, ша реза а волуш шена Iибадат дайтинарг а ву, шена Iибадат даре нах кхайкхинарг а ву, къайлах дерг шена хаьа бохург а ву, АллахIа доссийна доцучуьнца хьукм деш верг а ву". Тешалла АллахIан дош ду: (Дегаза дин тIелацийтар (мегаш) дац, билгалъялла нийсо тиларх къастарца, ткъа тIагIутана керста а дина (иза Iад а дитина), АллахIаца иман диллинарг (Цуьнах тешнарг) - иза хили чIогIачу, ондачу, хедар доцучу дазарехь (Исламехь); АллахI Хезаш а, Хууш а ву) [Сурат "Ал-бакъарат" 256 аят]. Иза ду - "лаилахIа иллаллахI" - АллахI воцург кхин дела вац бохучуьнан маьIна. Хьадисехь деана ду: "Белхан корта Ислам ду, цуьнан бIогIам ламаз ду, цуьнан лакхалла (уггаре лекха барам) Делан дуьхьа Делан некъахь ДжихIад (ГIазот) дар ду".\nТкъа массарел дика хууш верг АллахI ву.\n"Кхо бух" олу жайна чекхдели.\n Цхьаболчу наха, я малайкашна Iибадат деш, я пайхамарашна Iибадат деш АллахIаца накъостий лецна Iибадат дарехь. Масала, керста наха Iийса-пайхамарах Дела вина, цунна Iибадат до цара. Иштта кхечара малайкашка орца доьху, я уьш Делан йоIарий бу олу, я АллахIе бен далуш доцу хIуманаш, цаьрга дало моьттуш лела. Оцу кепара, пайхамаршкара а гIо лоьху, я цаьрга шайн хьашташ кхочуш дар доьху. Ткъа массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш волу АллахI, адамашка Шегара гIо доцург гIо дац шуна, Ша делларг бен рицкъа дац шуна аьлла волу АллахI Дела реза вац оцу хIуманашна. Муха хир ву Иза реза, Цо адамаш а, жинаш а Шена цхьанна Iибадат дайта бен кхоьллина ца хилча? (Гочдархо).


Курхалла лелорца доьзначу гIуллакхан фигурант коьрта лор хIоттийна Дагестанехь\nГIуран-бутт 07, 2020\nДагестанехь Хасав-юьртарчу дарбанан центран коьрта лор хIоттийна, 2018-чу шарахь, шен даржах пайда а эцна, харц кехат хIотторна жоьпе озийна хилла Гаджиева Алжанат. Дагестанан могашаллан министралло кхетийна цу тайпа сацам шаьш бар, Гаджиевана дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх ца толлуш сацийна хиларца.\n"Гаджиева Алжанатна дуьхаьл долийна бехктакхаман гIуллакх сайцийнера, зулам дина ца хиларна 2019-чу шарахь ГIуран-беттан 12-чу дийнехь. Дерриг а кховдийна бехкаш юхадаьхна", - даладо министралло деллачу жоьпан дакъа "Черновик" газето.\nМогашаллан министраллан кхето дийзина, шаьш Гаджиева коьрта лор хIоттор, цу хьокъехь дуккха а хаттарш деш нах хиларна, яздо газето. Цунна дехкина бехкаш юкъадаьхна хиларал а сов, иза говзалла йолуш ю, боху министралло.\nГаджиева лаьцнера 2018-чу шарахь ГIадужу-баттахь, 60 дархочунна шаьш дарба дарх лаьцна харц хаам барна. Ткъа уьш хиллера федералан лехамехь, Шемахь тIемашкахь дакъалаьцна аьлла.


Вежараллин масал дехар ду тIулгахь\nТовбеца-беттан 1-чу дийнахь МахкатIехь схьайоьллуш ю Горчханов Тамерланан цIарах мемориалан комплекс.\nВежараллан масал дехар ду тIулгахь\nВедан кIоштарчу МахкатIехь лаьтташ ю ширачу заманахь хиллачерах тарйина вайнехан тIеман бIов. Иза йоьгIна 4 шо хьалха, нохчийн вевзаш волу яздархо Нунуев Сайд-Хьамзат хьалха а ваьлла. Оцу гIишлонна цо тиллина Горчханов Тамерланан цIе.\nГорчханов Тамерлан ГIалгIайчоьнан могашаллин министр вара 1994-чу шарахь ГIура-баттахь Оьрсийоьнан тIеман ницкъаш тIом эцна Нохчийчу богIуш.\nГIура-беттан 11-чу дийнахь Соьлж-ГIала дIалаца Iалашо йолуш йогIу тIеман ковра сацийра цо, шен машен некъа тIехь пурх а тесна. Машен чура ара а ваьлла, къамел дира Горчхановс, оьрсийн эпсаршка а, салтташка а адамалла а, хьекъал хилар а гайтий маьрша бахархошца тIом бан ма гIахьара бохуш.\nАмма цунна делла жоп дацара цхьа а адамалла долуш. Горчханов машен а хьашна, дIайолаелира тIеман ковр, ткъа салташа къиза йиттинчу тIаьхьа велира иза.\nСоьлж-ГIалахь оцу деношкахь хиллера Горчханов Тимирланан гергарнаш а. Цуьнан йоIа Горчханова Тамарина иштта дагадогIу хилларг.\nГорчханова: «Тхо цу дийнахь Соьлж-ГIалахь дара. Сарахь хиира тхуна хилларг, телехьожийлехь иза аьлча. Бохам Iуьйранна хиллера. Оццу дийнахь дIавоьллина хиллера иза. Цу заманахь мобилан телефонаш яцара. Аушев Русланан гергарчу нахаца зIене девлча, хилларг хиира".\nОццу дийнахь Оьрсийчоьнан тIеман кеманаша бомбанаш йиттира гIалгIайн ярташка, Барсуки эвлара 4 стаг а вуьйш. Тахана интернетехь дуккха а видео тоьшаллаш ду Нохчийчохь хьалхара тIом болалуш Оьрсийчоьнан эскаршна духьал бевлла хиларан эзарнаш гIалгIай.\nТахана МахкатIера бIов симбол а хилла дIахIоьттина нохчийн а, гIалгIайн вежараллан боху "Нохчийн историн юкъаралла" юкъаралхойн тобан куьйгалхочо, «Кунаки» клубан президенто Успанов Юнис.\nУспанов: "Соьга хаьттича, Дала сий дойла Тамерлана а, бакъдерг аьлча, цо динарг доккха гIуллакх ду. Дуьххьара дIа вайн гIалгIайн вежаршна вайн нохчийн гIиллакхаш гайтар ду иза. Вайна иза вицвелла ца хилар а, вай цуьнан сий даррий, вай цуьнан ларам барий ду иза.\nМахкатIерчу нохчийн яздархочо Нунуев Сайд-Хьамзата и бIов йилларх льацна а дийцира Успановс.\nУспанов: "МахкатIехь цуьнан шен музей ю. ТIаккха, шен аьтто баьлча кхи а комплекс ян волавеллера иза, бIов а еш, библиотека а, музей а еш. Цуьнан латта дара цигахь. Тамерлан массерна а дагахь ма вуй вайна. Нохчашна цо динарг диц ца дайта, цо (Нунуевс) дагалаьцнера иза, иштта накъосташка а аьллера цо и бIов цуьнан цIарах юьллур ю ша аьлла".\nТамерланан бIовн лакхалла ю 22 метр. Бух бу цуьнан 7 метр шуьйра. БIовн 7-чу гIаттатIехь бIаьрг туху майда ю. Йисина 6 гIат дIалаьцна хир ю вайнехан историн тайп-тайпачу хенашна хьажийна экспозици аьлла дагалаьцнера иза йиллинчу наха.\nТовбеца-беттан 1-чу дийнахь МахкатIехь схьайоьллуш ю Горчханов Тамерланан цIарах мемориалан комплекс. Успанов Юни.\nУспанов: Iедал мероприяти яц иза. Кху деношкахь Iедалан белхахой а кхойкхур бу ас, (кхойкхур ву) массо а Кавказерчу регионера, вистхила лууш верг. Кху Россияхь тIом ца балийта, дагахь латто и къонахий. Цундела иштта вовшахкхеташ ду-кх... Адамаш ду-кх цхьаьнакхеташ дерш".\nНохчийн къоманна тIехIоьттира сийлахь чергазо Калмыков


Ишколехь меттахIоттор ду мехала ламаст\n19 февраля в 16:58 (2010 г.)\nКху деношкахь Гикалора юккъерчу ишколехь хилира меттигашкахь урхалла даран органан куьйгалхо Хачукаев Iибади. Ишколан куьйгалхошца а, хьехархошца а цхьаьна къамел хилира мацах цкъа советан заманахь ишколашкахь хилла йолу дешархойн-производственни практика меттахIотторан хьокъехь.\n– Тхан Iалашо ю дешаран а, культуран а, ткъа иштта юьртан берриг бахархой а цхьацца гIуллакхашна тIеберзо, – дийцира I. Хачукаевс. – Дешархойн-производственни бригадаш меттахIоттор массо а агIор пайдехьа хир ду аьлла хета. Цкъа-делахь, къинхьегаман хорше берзор бу бахархой. ХIунда аьлча, хууш ма-хиллара, дIадаханчу 15-20 шарахь нах балхах хаьдда. Цхьамма, ван а веана, шаьш балха дIанисбан а, шайн хьашташ кхочушдан а деза моьтту. Ца деза. Кхин хIумма а ца хилча а, хьекъалца болх бичхьана, лаьтта т1ехь къахьоьгуш, лаха йиш ю рицкъ. Коллективо ша сацам бийр бу, муха-хIун ялташ лело бегIийла хир ду: шекаран буракаш, картол, хьажкIаш я маьлхан хIуш, и. кх. дI. Ишколо аренашкахь болх бийриг хиларх лаьцна сан къамел хилла Нохчийн Республикан Iилмана-талламан институтан куьйгалхошца. Шайн агIорхьара гIо-накъосталла дан а, шуьца цхьаьна болх бан а дош делла цара. Иштта Гикалора пачхьалкхан бахамца мехала юкъаметтигаш лелор ю аш. Латта охур а, дIа а дуьйр ду госхозо, ткъа шун декхар хир ду шен хеннахь асар дан а, ялта чудерзон а. Шаьш юкъаметтигаш лелочу учрежденешца шаьш барт бийр бу аш. Уьш цIена хилийтар, эшахь, сайна тIе а лоцур ду ас. Лаахь итт, ткъа, ткъе итт гектар меттиг лело мегар ду, шаьш дIадуьйш долчу ялте а, шайн ницкъашка а хьаьжжина. Суна хетарехь, ишколана уггар санехь хир ду шекаран буракаш кхиор. Коьртачу декъана шен хеннахь асар а дина, ялта чудерзор хир ду шун декхар. Аргунерчу шекаран заводан дIайохка мегар ду уьш. Йинчу харжех долу ахча дIаделчул тIаьхьа, дуьсуш дерг ишколана тIехьажор ду. Масала, гIо-накъосталла дан мегар ду дахаран халчу хьелашкахь нисбеллачу коллективан декъашхошна а, я дуккха а бераш долчу доьзалшна а.\nЮьртдас билгал ма-даккхара, масийтта шарахь болх боцуш Iаш болчу бахархоша шех масала эца мегар ду цу тайппана деш долчу гIуллакхех. Аренашкахь шайн хьуьнарш зен лууш болчеран лаам къобалбийр бу меттигерчу администрацис.\nДешаран декъан белхахоша тидаме ийцира, нагахь санна аьхке догIанаш доцуш хилахь. хьегна къа эрна хирг хилар. Амма Хачукаев Iибадис тоьшалла дира ишколо лелош йолчу аренашка тоъал хи тоха таро хиларх. ХIунда аьлча дIадаханчу шарахь Гикалора администрацис меттахIоттийна Йоккхачу АтагIара схьадогIу, 16 километр йохалла йолу хин татол. Ткъа шо хан яра иза лекъна лаьтташ долу, элира цо.\nДиректора Сусуров Iийсас дийцарехь, ишколан устав тIехь билгалдаьккхина ду 5-11 классашкара бераш дешар-производственни практикехь дакъалаца дезаш хилар. Бакъду, лаккхарчу а, юккъерчу а дешаран заведенешка деша дIахIитта гIертачу иссалгIачу а, цхьайтталгIачу а классашкарчу берашна тIехь яц иза.\n– ДагадогIу, советан заманахь занятеш дIаевллачул тIаьхьа, шина сохьтана практике хьовсабора дешархой, – дагадаийтира I.Сусуровс. – Хачукаевс ма-аллара, цхьа а ахча дахьаш вогIур вац вайна. Хьехархойн а, дешархойн а садаIа даха а, экскурсе даха а таронаш хир ю вай жимма тохалахь. Ала деза, тIекхуьучу чкъурана къахьегар марздарехь а вуно мехала ду аренашкахь и тайпа белхаш бар. ХIунда аьлча дешарх а хердала дуьйлало уьш, нохчийн гIиллакхаш лело а ца лаьа царна. Ткъа балхо, хууш ма-хиллара, адамалла кхиайо адамашкахь. Цундела къемат вайна цу балхах ахча ца хилча а, бераш кхетош-кхиорехь а оьшуш хIума ду аьлла, хета суна иза. Амма, итт-ткъа гектар ишколан дукха ю, соьга хаьттича. Юьхьанца цхьаъ-шиъ гектар тIехь вайга муха-хIун далург ду хьаьвсича, бакъахьа хета. Леррина кхоьллина комисси а, вайн вешан бухгалтер а волуш, гIуллакх дийр ду вай.\nМассара а цхьа барт хилла, тIеийцира юьртдас тIедеана долу гIуллакх. Иштта, шекаран буракаш кхиоран хьокъехь I.Хачукаевс аьллачуьнца реза- хилира уьш.\nДешархойн-производственни практика меттахIоттор шайна вуно товш хиларх лаьцна дуьйцура хьехархоша.\n– Ма-дарра аьлча, и тайпа гIуллакх ишколехь хьалххе юкъадало дезаш дара, – дийцира нохчийн меттан хьехархочо Гелаева Раисас. – КIезиг дац тахана вайн тIекхуьуш берш ларо безаш долу хIумнаш. Цундела уьш гIилакх-оьздангаллехь кхетош-кхиорехь а дика гIортор хир ю къинхьегамах. Цул сов, лаьттах пайда эца а вай Iама ца дича, шайн 1емар дац царна.


ГIалгIайчуьра митинг йирзинчул тIаьхьа дIабаьхна полисхой Европан кхеле бевлла\nМитинг, Магас, ГIалгIайчоь\n2019-чу шарахь митинг хиллачул тIаьхьа балхара дIабаьхначу ГIалгIайчуьрчу полицин ППС-н белхахоша арз дина Европерчу адамийн бакъонийн кхеле. Кавказ.Реалиига цара лаьцначу юристо Куриев Мохьмада дийцарехь, шаьш балхара бохийна хиларца а, шайна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш дахарца а доьзна ду чу делла арз. Цу тIехь билгалдаьккхина, шина минотехь протестхошна а, къоман гвардин белхахошна а юкъахIиттина, вовшахтасадаларш ца хилийтархьама митинге бевллачу нахаца къамел дар ду шайна дуьхьал даьккхинарг аьлла.\nХьалхо Оьрсийчоьнан Лакхара кхел реза ца хилира, лахарчу кхелаша юха балха меттахIиттон ца магош бинчу сацамна экс-полисхоша бина латкъам листа. Адвокатан дешнашца, дуьхьало яр къовсаме ца даьккхира цара, шайн бакъо йоллушехь.\n"Оцу кепара кхелан акт юхадаккха бакъо суьдхочун я цуьнан гIовсан бен яц. Амма, практикехь гуш ма-хиллара, тIехула тIе политикан гIуллакхашца, оцу тайпана дерг юхадаккхар цкъа а хилла доцург ду", - дийцина адвокато.\n2019-чу шеран Зазадокху-баттахь Магасехь йоьдучу митингехь "бакъоларъяран органийн белхахойн сий дойъу хIума ду даьлларг" аьлла, жоьпалла тIедожийначул тIаьхьа балхара дIабехира полисхой. Шайна тIедиллина омра кхочуш ца дина аьлла, бехктакхаман гIуллакх долийна царна дуьхьал.\nХьалхо Магасерчу кхело а, ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело а, Пятигорскерчу Ксссацин кхело а дуьхьало йира, полисхой лаьттинчара балха юха меттахIиттаде шаьш аьлла, чуеллачу искна.\nНохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а латтанаш дIасалуш 2019-чу шарахь барт хиллачул тIаьхьа дуьхьалбевллачу бахархоша хIоттийначу митингехь болх беш бара балхара бохийна ницкъаллин структурийн белхахой. Зазадокху-беттан 26-чохь меттигера бахархой митинге бевлира, ткъа шолгIачу дийнахь бертаза дIасабохийра гулбелларш.


Австри -- Ван дер Беллен Александр, ГIура-бутт, 4, 2016\nПрезидентан харжамаш Австрехь баханчу стигалкъекъа баттахь хилла бара. ХIетахь экономикан профессор а, дуккхаъчу шерашкахь Баьццарчу партин куьйгалхо а хилла, амма карарчу хенахь возуш воцу кандидат санна президентан дарж къовсуш хилла волу Ван Дер Беллен Александр тоьллера, националистийн хьежамаш болчу меттигерчу Маьршачу партин векал Хофер Норберт тIаьхьа а вуьтуш.\nБакъду, масех эзар стаго бен совнах ца теснера цунна кхаж, Австрин исторехь цкъа а ца хиллачу кепара ул-уллехь шина кандидатан жамIаш а нисдеш. 50 процентал жимма сов эккхаш кхаьжнаш гулийра цо хIетахь, ткъа Хоферо – 49 процентий, ах процентий.\nЦунах Маьршачу партин векалшна тоаъалла бахьана хилира, аьзнаш нийса дагардина ду бохучух шаьш ца теша, керла харжамаш бан беза, аьлла кхеле бовла. Кхело тIаккха керла харжамаш шо довш дIабахьа сацам тIе а ийцира.\nКхузахь ала догIу, нагахь санна стигалкъекъа баттахь Ван Дер Беллен жимма бен ца ваьллехь а, хьалха ваьлла хиллехь, хIинца, карарчу муьрехь, аьтто-радикале хьежамаш болу ницкъаш, Хофер коьртехь а волуш, Iедале бахкарна кхерам вуно боккха бар.\nХIунда аьлча хьалхарчу харжамаш болуш хиллачул а хаъалла дерачу даьллера юкъараллерчу климатан хьал, къаьстина тIебаьхкинчу нахаца меттигерчу бахархойн болу хьежамаш а, радикалечу исламхоша даханчу аьхка Европехь цхьа могIа террорхойн тIелатарш дар бахьана долуш бусулбачаьрца махкахь гамо яржар а, мигрантийн могIаршкарчу наха деш долу зуламаш гIардийлар а бахьана долуш.\nЦундела хIинца хIетахьчул алсамох харжамхоша Хоферна шайн аьзнаш дIадала там бу бохуш шайхаллаш дора тергамхоша а, хаамийн гIирсаша а.\nТкъа нагахь санна иза тоьллехь, цунах йоллучу Европехь а домино-ловзаран эффект хила там бара, Германехь а, Францехь а, Нидерландашкахь а аьтто-популисташна шайн ницкъашна мобилизаци ян сигнал а хуьлуш, цигахь а уьш Iедале бахка а тарлуш.\nАмма оршот дийнахь арадаьллачу немцойн Зюддойче Цайтунго шен артиклан „Австрино ша ларйи ша аьтто-популистинй кхерамах“ аьлла тиллинчу цIаро вуно дика гойтуш ма-хиллара, кхиинчу юкъараллина националистийн а, аьтто-радикале а хьежамаш болчу нахаца боьзна болу кхерамаш кхеташ хиллачух тера ду.\nЦкъа а ца хиллачу кепара дукха адам арадаьллера цундела кIирандийнахь кхаьжнаш тоссучу кепашка даха а, шайн мохк националисташ Iедале барах ларбан а.\nЦу адамашна юккъехь иттанашкахь бара Австрехь бехаш болу, цу мехкан паспортийн долахой болу нохчи а, аьтто-радикалечу партин векал президент харжахь кхечу мигрантийн санна шайн хьал а оьшура дуйла кхеташ болу. Венин яхархочо Садулаева Беллас дийцира Маршо радионе ша а, шен доьзал а Ван Дер Беллен а харжа дахарх лаьцна.\nСадулаева Белла: „Стигалкъекъа баттахь харжамаш нийса ца бина аьлла кху гIура баттахь кхин цкъа и харжамаш бан сацам бинера. Вуно дукха адам дара арадаьлла.\nЧIогIа къепенехь, дика дIахьош харжамаш а бара уьш, адам дукха латта а ца дезаш, рогIехь сихха чекх а долуш. Сарралца сагатдира оха мила вер ву-те бохуш, ткъа Ван Дер Беллен ваьллийла кхетча, чIогIа хаза кхаъ а хилира суна. ХIунда аьлча цо тIебаьхкинчу нахаца цхьа нийсоне политика лелор ю-кх аьлла айса сатийсарна“.\nАвстрерчу президентан харжамийн официале жамI иштта ду – Хофер Норберто 46, 7 процент каьжнаш даьхна, ткъа Ван Дер Белленс – 53,3 процент.\nТкъа мила ву Австрин керла президент? Оьрсийчуьрчу хаамийн гIирсаша иза оьрсийн эмигрантийн тIаьхьенах ву бохуш яздо. Амма бакъдолчехь Ван Дер Белленан дай, цуьнан фамилино ма-гайтара, Нидерландашкара хилла, оьрсийн эла волчу хенахь цу махкахь совдегаралла лелош, цигахь Iийна уьш. Ткъа революци яьллачул тIаьхьа болшевикех къаьхкина Эстони дIавахана Австрин президентан да.\nЦул тIаьхьа Советан пачхьалкхено Эстонина аннекси йича Ван Дер БелленгIеран доьзал мухIажарш а бевлла, Австри бахана. Цигахь, Тирол латтахь вина ву Александр а. Цундела Австрин президент Оьрсийчуьра орамаш долуш ву бахар нийса дац, мелхо а, Оьрсийчуьра бовда безначу хIолландхойн тIаьхьенах ву иза.\nБоьрзуш бу Австрехь президентан харжамаш


Кадыровс шена хетарг довзийтина Дагестанан дозанехь дов эккхар хьокъехь\nМангал-бутт 12, 2019\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана 8 минот йохалла йолу видеокхайкхам арахецна, Нохчийчоьнна а, Дагестанна а юкъарчу дозанна гонах иккхинчу девнна комментари еш. Иза арахецна "Нохчийчоь тахана" агенталло.\nКадыровс кхайкхина Нохчийчоьнан а, Дагестанан а бахархошка питанех ца Ӏехабаларе. Цо дагадаийтина шина республикана юкъахь, луларчу регионашна юкъар хьал карзахдаккха гIертачу наха лелочу питанашца талхалур йоцу бIешерийн истори хилар.\nКадыровс иштта аьлла ша таIзар дийр хиларх лаьцна, сийсазаллан чулацам болу комментреш язйеш болчарна, яздо "Кавказский узело".\n"Нагахь сан цIий а, тайпа а, доьзал а, халкъ а сийсаздеш далахь – иза суна массо хIуманал а ладаме ду. Цундела ларлуш дийца шаьш дуьйцург, шайн пIелгашна доладе, иза ца дахь оха пIелгаш кегдийр ду, мотт озийна схьа а боккхур бу, дIахаалаш", - аьлла Кадыровс.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо хьахийна шена "цхьаъ гойтур" ду ша аьлла волу Дагестанера вахархо а. Цунна жоп луш, оьгIазваханчу Кадыровс, цуьнга телефонан номер ехна, ша шена хетарг дуьйцур ду цьунга аьлла. Цуьнца цхьаьна Кадыровс дIахьедар дира иза кIинтIера ваккха кийча ву ша аьлла, нагахь ша харц хилархь.\nГIизларан кIоштан а, Шелковски кIоштан а дозанехь некъаца хIоттийна билгало бухаяккхарца йоьзначу инцидентан комментари йина Дагестанан куьйгалхочо Васильев Владимира а.\n"Тхан цу гIуллакхах кхетар цхьаьтерра ду. Федералан некъаца цхьаъ, регионан некъаца шиъ билгалонаш лаьттачу территорешца доьзна я Дагестанан а, я Нохчийн Республикан а вовше цхьа а реза цахилар дац", - аьлла цо Iедалан белхахошца шен хиллачу кхеташонехь.\nМангал-беттан 10-чу сарахь мулш бу ца хуучу наха бухаяьккхинера Дагестанан ГIизларна а, Нохчийчуьрчу Шелковски кIоштанна а юкъара дозанца лаьтта билгало. ШолгIачу дийнахь инцидент хиллачу метте бахара Нохчийчоьнан а, Дагестанан Iедалийн векалш. Цихаь гулбеллера Дагестанера бахархой а. Царца къамеле велира нохчийн тобанна хьалваьлла Нохчийчоьнан парламентан куьйгалхо Даудов Мохьмад.\n"Кавказ.Реалиино" бинчу хаамца, полицино лецна ГIизларан кIоштахь "Чеченская республика Шелковской район" билгало хьокъехь вовшахкхетта хиллачу нахах 19 стаг. Царна бехке диллина, корта бахьон маларш а мелла, харцхьа лелар.\nНекъаца хилла билгалонаш юхаметтахIиттийна.


Абдурахманов Тумсо: "Со Шемахь вац, Гуьржийчохь ву!" (видео)\nНохчийчуьрчу Iедалх лечкъина Гуьржийчохь вехачу 31 шо долчу Абдурахманов Тумсос видео-кхайкхам бина Оьрсийчуьрчу Iедале, цара ша Шемарчу тIамехь ву аьлла дуьненаюкъарчу лехамашка валарна. Цунна бехкедуьллу Iедало кхечу пачхьалкхан дозантIехь боьлхучу тIемашкахь дакъалацарна.\nОьрсийчоьнан Iедало чIагIдо Абдурахманов 2015-чу шеран гурахь дуьйнна Шемахь хилар, ткъа ша Абдурахмановс тоьшаллаш даладо, шен паспорт тIехь диттина мухIарш а гойтуш, Iедалша юьйцучу хенахь ша Казахстанера Гуьржийчу кеманца дIавахар.\nКарладоккху, жимачу стеган дахар галдаьккхинарг цуьнан маж ю. Лурчах Iаьнан цхьана дийнахь иза, Электросвязь компанин куьйгалхочун гIовс, машенахь воьдуш, цунах бIаьрг кхеттачу Кадыров Ислама, мехкан куьйгалхочун администрацин буьйранчо, саццорх доладелира можаца дерг деста.\nКарарчу хенахь Гуьржийчоьно политикан тховкIело яларе сатийсамехь веха Абдурахманов Тумсо.