Стигалкъекъа-бутт 31, 2017\nНохчийчоь -- "Ахмат" боламан жигархой бу тонка озарна дуьхьал Соьлж-ГIалахь акци дIахьош.\nТонка озар бахьана долуш хIора шарахь дуьненxчохь леш ву 6 000 000 стаг.\nЕвропера Инде кхача боца некъ лохуш 1492-чу шарахь Колумб Христофор Iамерке кхаьчча иза хIорда кемантIера воьссинера Тобаго гIайре тIе. Колумб инзаре цецваьлла хиллера меттигерчу бахархойн, индейцийн, хьалханча мерехула кIур оьхуьйтуш хиина Iаш гича.\nКолумб Христофор Тобаго гIайренехь. Иллюстраци.\nЦу хенахь индейцаш тонка узуш хилла, иза хьаьчкIан луьйдигашна юкъа а хьерчош.\nЕвроперчу бахархойх хьалхара тонкин чам баьккхинарг хилла Колумбан флотилин капитан де Херес Родригас.\nЦул тIаьхьа 500 сов шо даьлла. Тахана тонка даьржина дерриг а дуьнентIехь. Оцу хеначохь цхьайолчу пачхьалкхашкахь хьалхара проблема а хилла дIахIоьттина тонка озар.\nЦундела ларамаза дац цу зуламца шуьйра къийсам дIахьош хилар дуьненаюкъаралло. Дерригдуьненан могашаллан вовшахтохаралло билгалдаьккхина ду Стигалкъекъа-беттан 31 де «Дерриг дуьненан тонка ца узу де" санна.\nЦу организацино бинчу хаамца, хIора шарахь тонка кхиош лелочу латтан барам бу 4 миллион 300 эзар гектар. Тонкан индустрино сигаьркаш еш гулло 2 миллион тонн сов нехаш.\nНохчийчохь тонка озор а, цуьнга вайнах марзбалар а тулгIенийн кепехь хилла боху нохчийн вевзаш волчу Iилманчо этнографо Хасиев Сайд-Мохьмада. Тонка Нохчийчу мичара кхаьчна а дуьйцу цо.\nХасиев: "И тонка вайна туркошкара схьадеана. Мода-м оцу хенахь а хиллакхий, юкъайолушший, юха дIайолушший. Модехь хIума хилла иза. Амма иза тулгIенийн кепехь хилла".\nИмама Шемила дихкина хилла тонка озар бохуш, кхин дIа а дуьйцу Хасиевс.\nХасиев: "Шемила дихкина хилла сигаьрка озар, Iаьрбийн пачхьалкхашкахь а, Персехь а, Туркойчохь а иза мелхо а къобулдеш хиллехь а. ХIуш дааррий, тонка озаррий, шеташ кхийсаррий осал хIума хеташ хилла (нохчашна) массо а заманахь".\nТонкано бохьуш пайда ца хиларх сиха кхетта нохчий. Цундела диндайша шайн хьехамашкахь кхайкхамаш беш хилла, и гIуллакх дита бохуш. Царах хилла Киши Хьаьжа. Хасиев Сайд-Мохьмад:\nХасиев: "Киши-Хьаьжа хилла Эртанара шен мюридашца схьавогIуш. КIур дIабиттина цIарула-цIен гIир тIейиллина мекхаш дина цхьа накъост дуьхьал иккхина, хIай къонах цIетург яц хьоьхь аьлла\n-Ва дера ю, хьо санна волчу къонахана яла цIетухург а йоцуш муха хир ву дуьхьалкхетта накъост, - аьлла, мокхузца цIе а латийна, иза дIакховдийна. Пох, пох, пох аьлла, кIур а баьккхина, "Дела реза хила хьуна, мел баьккхи ахь" аьлла цо.\nСигаьрка узуш баккхийчарна шаьш ца гайта гIертара нохчийн кегийрхой.\n"Иза-м даккхийчерах дацара, хьан са тийчахьана", - аьлла охьаволавелла Хьаьжа. Цуьнца болчу мурдаша хаьттина, сигаьрка йихкина ю а боху, и къа ду а боху иза, лата а йина, озийти-кх ахь аьлла.\n"Дела реза хиларш, оццул цунна езаш хилча муха латор яцара цуьнан иза. Иза-м цуьнан тIаьххьар сигаьрка ярий", - аьлла Хьаьжас.\nОцу хенахь цуьнан цхьа мурдо, юха а вахана, цу стаге аьлла "эхь дац иза, аьлла. Хьаьжа ма вара хьан сигаьрка латийнарг аьлла, бехк баьккхина цо. Ткъа цу стага, ма доккха эхь ду хIара, сан меркIелла-м йогIур яц хьуна хIара хIокхул тIаьхьа аьлла, охьакхоьссина сигаьрка.\n20-гIа бIешо долалуш хиллачуьнца дуьстича, баккхийчара тоьшаллаш дарца, нохчий махкахбаххалц сигаьркаш ийзарна баш тIера ца хилла уьш. Амма Сибрех кхойтта шо доккхуш, шуьйра даьржина вайнахана юкъахь тонка озар, иза эца таронаш ледара хиллехь а.\n1960-1970-чу шерашкахь а кIезиг бацара нохчашна юкъахь тонка узу нах. Советан пропагандо дуьхьало еш хиллехь а, къаьсттина иза марзделлера къоначу нахана. Делахь а уьш гIертара сигаьрка узуш баккхийчарна шаьш ца гайта.\nНохчийчохь хьалхара тIом баьлча и гIуллакх кхин а даьржнера нохчашна юкъахь.\nТахана хьал хийцаделла хиларна тоьшалла до тхан Нохчийчуьрчу корреспонденто Султанов Ахьмада. Цо дийцарехь,\nНохчийн республикехь саццаза дIахьош бу тонка озарна дуьхьал хьжийна болх.\nЦо шен жамIаш а дохьу. Кегийрхошна юкъахь дукха бац тонка озар марзделларш. Узучо а къайлахьой до иза.\nСултановс дийцарехь, тонка озаран метта кхин талор - насвай ю Нохчийчуьрчу бахархоша лелош. Иза хецца массанхьа юхкуш ю боху Султановс.\nДерригдуьненан могашаллан вовшахтохаралло бинчу хаамца, тонка озар бахьана долуш хIора шарахь дуьнентIехь леш ву 6 миллион стаг.\nНагахь хьал кхин дикачу агIор хийца ца лахь 2030-чу шарахь и гайтам алсам бер бу хIора шарах 8 миллион стаге кхаччалц.


Росгвардин хьалханча Золотов Виктор\nМоскохна гергарчу Барвихехь Росгвардин куьйгалхочун кIентан а, невцан а цIартIехь латтанаш а, ара-чу ца баккхалун бахам а хиларх видео Iораяьккхина "Новая газетано". Цара бахарехь, 1, 5 миллиард сом бу цу бахаман мах. Росгвардин куьйгалхочун Золотов Викторан а, оппозиционеран Навальный Алексейн а "дуэль" цу дозанашкахь хIотто еза аьлла, хьехна хьостано.\nШен 23 шо долчу хенахь долаяьккхина Золотов Викторан воIа Романа масех миллион долларшкахь мах болу Барвихера меттиг, чIагIдо газетано.\nОьрсийчоьнан президентан кхерамзаллан урхаллехь вара цу заманчохь Золотов Виктор. 90 сотай ду, "Новая газетано" дуьйцу латта, ткъа цу тIехь йинчу гIишлошца цхьана лерича цуьнан мах 700 миллион сом гергга бу.\nЦуьнца йозуш йолу 1, 2 гектар латта Росгвардин невцан Чечихин Юрийн долахь ду. Цуьнан мах 800 миллион сом ца кхоччуш бу, дуьйцу газетано.\nМаршо Радионо шинаридийнахь хааме баьккхира, Росгвардин куьйгалхочо Золотов Виктора Навальный Алексейга бина видеокхайкхам. Оппозиционеро урхалла дечу коррупцица къийсам латточу фондо талламбинчул тIаьхьа зорбане яьхнера Росгвардино эскархошна продукци эцарехь лелийна хьарамлонаш. Оппозиционерах Навальный Алексейх "мутте отбивная" йийр ю ша аьллачу Росгвардин куьйгалхочунна Золотов Викторна тIехIоьттираа Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан.\n2016-чу шеран бIаьста Навальный Алексейс куьйгалла дечу коррупцица къийсам латточу Фондо (ФБК) дIакхайкхийра, Росгвардин хьаькаман долахь 660 миллион сов мах болу чу-ара ца баккхалун бахам бу аьлла.\nТкъа, ФБК-н информацица, деклараци тIехь Золотовс шарахь шена хуьлу пайда – 6, 5 миллион сом бу аьллера.


Социалан машанашкахь Нохчийчоьнан куьйгалхо а, меттигера Iедалхой а хестабар тIедожийна белхахошна\nТовбеца-бутт 20, 2020\nНохчийчуьрчу бюджетан организацешкахь белхаш бечу нахе, шайлахь ницкъаллийн структурийн а, медицинан белхахой а болуш, тIедожийна хастаме комментареш язъян официалан керлачу хаамийн ресурсийн инстаграмерчу аккаунташкахь. Кавказ.Реалии портале бинчу хаамашца, лакхарчу хьаькамашкара кхаьчначу омраца а догIуш, бюджетера алапа мел оьцучу хIораммо а баттахь мел лахара а итт-итт комментари йита еза, мехкан урхалхо а, цуьнан политика а, махкара хьал а хестош. Билггал шайна тIебиллина "болх" бина хиларан тоьшаллина, хIора баттахь шаьш динчу йозанийн скриншоташ шаьш болх бечу декъан куьйгалхошка дIахьежон еза. цара\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана карарчу беттан 8-чохь хьаькамашан тIедожийра, "экстремизман а, Малхбузен мехаллийн а идеологашца" беш болу къийсам чIагIбе аьлла. Оцу белхан контрол латтор зорбан министрна Дудаев Ахьмадна тIедиллира цо.\nДахначу кхаарин дийнахь йоьдучу кхеташонехь Кадыровс дIахьедира, Нохчийчохь пачхьалкхан хьукматашкахь болх беш мел верг "Грозный" пачхьалкхан телеканалан социалан машанашкарчу аккаунташка язвелла хила везаш ву аьлла.


Соьлж-ГIалахь даздина Нохчийчоьнан конституцин де\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалахь даздеш ду Нохчийчоьнан конституцин де, 23Заз2011\n12 шо хьалха хиллачу референдумо Нохчийчохь бина баккхий хийцамаш. Нохчийн юккъараллана даиман а дагахь лаьттар болуш бу уьш аьлла хета Iедалан векалшна.\n12 шо кхаьчна Нохчийчохь, референдум а йина, керла конституци тIеэцна. Кхечу дешнашца аьлча, оццул хан яьлла, официалан пропагандо чIагIдарца, "нохчаша шайна Оьрсийчоьнца цхьаьнадаха лууш хилар гайтина".\n2003 шарахь Нохчийчохь политикехь а, тIеман агIор а йоккха чолхалла яра. Къам декъаделлера. Цхьаберш, шай синош довдийна, луларчу гIалгIайн махкахь бара. Важа дакъа Европерчу пачхьалкхашка дIадаханера. КхозлагIа дакъа махкахь а дисинера.\nХIета мехкан коьрте хIоттийна Iедал низамца чIагIдан дезаш дара Кремлан. Иза референдумехула дира цо. Нахе кховдина яра сихонца кечйина республикан конституци а, Iедал харжаман низамаш а.\nКхечу дешнашца аьлча, шина тIамо Iаткъам бинчу нахе хаьттинера и Iаткъам бечара, шуна кхин дIа а иштта хилийта лууш ду, я муьтIахь хуьлу. Наха хъаьржира машар, аьлла дIакхайкхира оцу суьйранна Iедалша.


Нохчийчохь тIом баккхарна Малхбузе бехке йина Кадыровс\nRT интервью луш ву Кадыров Рамзан. Видео гойтуш даьккхина сурт.\nКадыров Рамзана бехке йина Малхбузерчу пачхьалкхийн къайлаха сервисаш Оьрсийчоь йохо гIортарна а, Къилбаседа Кавказехь терроран тобанашна гIортор ярна а. Цунах лаьцна Нохчийчоьнан куьйгалхочо дийцина RT (Russia Today) телеканалана ша еллачу интервьюхь.\n«Кху дерриг а шерашкахь Малхбузерчу лерринчу сервисаша дерриг а дира, суверенан Оьрсийчоь йохо. Юкъаметтигаш къасто цара хаьржинера Нохчийн республика. ТIаьхьарчу 10 шарахь кхузахь къиза тIемаш хилира, ткъа кхузахь леларг бандитийн тоба яцара, Европерчу лерринчу сервисаша кечбина тIемалой бара 50 пачхьалкхара», -- дIахьедира Кадыровс RT эфирехь.\nКарарчу хенахь Нохчийчохь болчу тIемалойн терахь билггала хууш дац. Кху шеран Дечкен-баттахь Кадыровс дIахьедар дира 2016-чу шарахь республикехь терроран чулацам болу 122 зулам дина, 17 тIемало вийна, 19 стаг Iедалша лаьцна аьлла.\nБисина тIемалой лохуш а, шен ницкъаш зуьш а цхьацца Iамораш дIахьо Кадыровс ломарчу кIошташкахь.\nТерроризман идеологи йийцаре йина Кадыровс муфтийца\nАдамийн бакъонаш ларъярехь «инзаре хийцамаш» хиларх лаьцна дийцина Кадыровна


ПРАГА---Нохчийчоьнан Iилманинй Академин археологаша хаамбина, юккъерчу оьмарера гуьржийн йозанан хIоллам карийна шайна аьлла, яздо "Эхо Кавказа" ресурсо. Итон-Кхелан кIоштахь карийначу тIулган блока тIехь йоза ду «асомтаврулин» шрифтехь дитина. Нохчийчоьнан Iилманийн Академин белхахочо-талламхочо Ахмаров Азамата болх бийр бу шен Гуьржийчуьрчу коллегаца оцу текстан шифр йостуш.\n- Азамат, дийцахьа, хIун тIулг бу шуна карийнарг? ХIинццалц схьа цу кепара тIулгаш хаабеллий шуна? Муха тIекхечира шу цунна?\n- Нагахь санна, Нохчийчоьнан Гуьржийчоьнца лаьттинчу уьйрашка вай кховдахь, гергарло лаьтта эзар шерашкахь. Бакъду, ширчу заманахь, юккъерчу оьмарехь лаьмнашкахь пайдаоьцуш хилла ширачу «асомтаврули» олучу шрифтех. Масала, муха хир дара, вай оьрсийн я ингалсан элпашца нохчийн дешнаш яздеш хилча, я эр ду вай, гуьржийн дешнаш оьрсийн шрифтехь яздича, изза ду хIара а. Шрифтах пайдаэцар олу кхунах. Дуьххьара хIара саннарш карийра 1975-чу шарахь. Нохч-ГIалгIайчоьнан Iилманан а, талламан а историн а, меттан а, литературан а институтан археологийн тобанна, Даутова Резедас куьйгалла а деш, ЦIайн-пхьеда олучу хIолламийн комплекс зуьйчу хенахь дечикан кад карийра, гуьржийн «асомтаврули» шрифтаца тIе язйина "Гизего" цIе а йолуш. Нохчийн цIе ю иза, амма гуьржийн элпашца язйина.\n- Нохчийн йозанехь гуьржийн шрифт стенна лелош хилла-те?\n- Вай лулахой ма ду, шеко йоццуш... Суна хаьа, Гуьржийчохь бехаш, нохчийн маттахь къамел а деш, бацой хилар. Ткъа цара лелон дин керстан ду. Бу иштта кистой а. Ширачу заманера уьйраш ю уьш, тIаккха хаам вовшашка дIасакхачочу хенахь, цхьана йозанех пайдаэца дезаш хилла, цундела, вовшашца уьйраш чIогIа хиларна, лелош хилла-кх гуьржийн йоза. Кхин дIа, 1976-чу шарахь ЦIайн-пхьедехь Даутова Резедана карийра, тIехь язйина "Мадай" цIе а йолуш, керамикан куршка. Тамашен хIума ду, Мадай а нохчийн цIе ю. Дуьххьара караяьхкина хIуманаш ю уьш. Цул тIаьхьа хааелла артефакташ а, кхинйолу хIуманаш а Нохчийчохь тIемаш бирзинчул тIаьхьа Iилманийн Академерчу тхан Центрна керийна ю. ТIехь йозанаш долу тIулгийн пхи блок ю хьуна уьш.\n- ХIара уггар а еха текст ю-кх, юй?\n-ХIаъ, уггар а деха йоза ду хIинца карийначунна тIехь дерг. Кхул хьалха а Зумсойхь карийра уггар а еха текст. Цу тIехь яздина дара: "Ас ца латийна къа"- кхаа дашехь яздинарг еха текст лорийла ду. Хетарехь, цхьана килсаца доьзна ду и йоза.\n- Керлачу йозанан шрифт хIинца а яьстина яц аш? ХIинца а хууш дац цу тIехь дерг хIун ду?\n- ХIаъ, Гуьржийчуьрчу сайн белхан накъостаца, Тбилисерчу университетехь болх бечу филологин докторца Лабадзе Михаилца цхьана дийцарш дIахьош ву тхойшиъ. «Асомтаврулин» говзанча хилла ца Iаш, цо хецна буьйцу нохчийн мотт а, Iаламат эвсара ду тхуна цуьнца цхьана болх бар. ХIара тIаьххьара тхайн караяьхкинарш Дуьненаюкъарчу археологийн конференцехь гайта дагахь ду тхо. Кху шарахь Дагестанехь хIоттош ю иза. Охан-баттахь хир ю аьлла, дIакхайкхинера иза, амма, коронавирус бахьана долуш ГIадужу-беттан 27-чу дийне дIатеттинера. Оцу йозанан гочдар оха довзуьйтур ду конференцехь. Цхьана блока тIехь "Ас къа ца латийна" ду яздина, иштта кхечу тIулга тIехь "Тамар" ду. Вайна хууш ма-хиллара, Гуьржийчоьхь Тамара цIе Iаламат гоьяьлла ю. Тамара паччахь хилла Гуьржийчохь, цундела йозанан хатI X-XI-чу бIешерашкахь хиллачух тера ду. Шира хатI ду иза.\n- Суна хаарехь, кху деношкхаь карийна бу-кх шуна и тIулг...\n- ХIаъ, стомара хааелла тхуна йоза тIехь долу тIаьххьара блок.\n- Гуьржийчуьрчу шун коллегана а хууш ду-кх цунах лаьцна?\n- ХIаъ, зIенехь ду тхо. Ала мегар ду, 24 сахьтехь зIе латтайо оха.\n- Шрифт хIинца а ястанза ю цо?\n- Билггал цхьацца хьесапаш долуш ду цигахь яздинчух, амма, гой хьуна, Iилманча а ма волу гал, цундела юха а, юха а зен, талла дезаш хIума ду. Кхин а жимма хан оьшу тхуна. Герггара аьлча, динца доьзна ду цу тIера йоза, Iийса пайхамар а ву хьехош, са а ду цу тIехь хьахийна, кхин а цхьацца меттигаш а буьйцу, амма цкъачунна царех дийца луур дац суна.\n- Алахьа, кхул а хьалха карийна артефакташ, царех хIун до аш? Шайгахь Iалашъеш латтайо?\n- Археологийн талламийн Центрехь лабаратори ю тхан, цигахь кечйо оха, гочйо, зорбане йоху, Нохчийчоьнан Къоман музейга дIало цул тIаьхьа. Цигахь таро хуьлу лаам болчийн уллора уьш ган а, йовза а.\n- Оцу карийначу хIуманаш тIехь даим а хуьлу «асомтаврули» алфавит, я, «нусхурин» элпаш хуьлу, я кхечу гуьржийн шираллин йозанехь тексташ хуьлу?\n- Вовшахъийначу элпашца дина йозанаш хуьлу цу тIулгаш тIехь, цхьадолу дешнаш «асомтаврулин» шрифтехь нисло, диссинарш «нусхурин» элпашца хуьлу.\n- Доцца дийцахьа, хьанна, муха карийра буьйцу тIулг?\n- Йоза тIехь долу и тIулган блок гоьелира Итон-Кхелан кIоштахь. Ламанан зона ю иза, БIавлой-эхк олучу хинан чIожехь. БIавлой олу эвла ю цигахь, дохийна лаьттина маьждиг а долуш. Шайн ницкъаца и маьждиг тодан буьйлабеллачу меттигерчу бахархошна карийнера и тIулг. Юьртдега хаам бинера цара, цо кIоштан префекте дIахаийтинера. Иштта Iилманийн Академица зIене бевлира уьш, оцу сохьта цига дIакхаьчначу тхуна гира, билггал археологин хIоллам и хилар. Иштта цунах таллам бан схьабеара оха и тIулг.\n- Ахь дийцарехь, карарчу хенахь цхьана Лабадзе Михаилца болх беш ду-кх шу?\n- ХIаъ, кху муьрехь Лабадзеца ву со, хIунда аьлча, гуьржийн а, нохчийн а меттанийн говзанча иза волу дела. Нагахь санна, текст «асомтаврулих» пайда а оьцуш, нохчийн маттахь язйинехь, кхинболу говзанчаш цунах кхетар бац, нохчийн мотт хууш бацахь. Цундела иштта уникале стаг ву иза, тхуна цуьнца цхьана болхбан а атта ду. Гуьржийчохь дуккха а белхаш бу, вайн юкъарчу исторех лаьцна, вай даим а вовшашна гIо деш хиларх тоьшаллаш ден, со тешна ву, хIара юкъахь къахьегар бахьана долуш гергарчу заманчохь оцу белхашка хьовса тхан а таро хир ю аьлла.\nИнтервью кечйинарг Бочоришвили Кети


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Доьзал бохорехь дена-нанна муьтIахь хилар\nЦхьа хаттар дара сан хьоьга. Масала, цIахь болчара йоI марера цIахь сацийча, оцу йоьIан цIахь ца Iа бакъо юй оцу марера, шен цIеранаш бакъ белахь йа харц белахь? Йа кIентан цIерачара кIанте шен зуда Iадйита бахахь, и ца йита бакъо юй цуьнан?\nАллахIа диканца бекхам бойла хьуна, АллахIа Iилмангахь сов воккхийла хьо, хIара болх дIакхехьа могшалла лойла хьуна. ДжазакаллохIу хайран.\nНагахь санна йоьIан цIерачара бохург оцу йоьIан майрачуьнан динехь а, гIиллакхехь а цхьа вон хIума хилар бахьана долуш дацахь, оцу йоьIан бакъо ю цIахь ца Iа, шен ме́ран цIа дIайаха. Дуккха а хьелашкахь нислуш ду, доьзал бохорна Бусалба динехь бехказло лоруш доцу хIума бахьана долуш цIерачара шайн йоI цIахь сецош. Иза гIалат ду, нийса дац. Оцу йоьIан бакъо ю шен хIусамдена тIе дIайаха. Иштта хилла ца Iаш, цIахь Iа бакъо яц цуьнан, нагахь санна цуьнан хIусамда иза цIахь Iарна реза вацахь. Майрачо бохург а, дас-нанас бохург а къасто дезаш хьал делахь, майрачо бохург хьалхадаккха деза зудчо, нагахь санна майрачо бохург Бусалба динехь харц хIума дацахь. Йа вуьшта аьлча, шариIатехь мегаш долчу хIуманна тIехь майрачунна муьтIахь чIогIох ду, дена-нанна муьтIахь хиларал а. Иза юкъара хьукм ду оцу гIуллакхан. Бакъду, ша́ шен децIахь ца Iаш юха дIайоьдуш хилахь, шен цIерачаьрца йолу юкъаметтиг галяккха а мегар дац цо. Шен цIеранаш хазчу дашца, дикчу хьехарца кхето хьажа еза иза. Нийса доцучу хIуманна тIехь царна ша муьтIахь хуьлуш яцахь а, хазчу дашца а, дика хиларца а, совгIатца а, иштта кхидIа долчу бахьанашца а дика юкъаметтиг латтийта еза цо шена а, шен цIерачарна а юкъахь. Цаьрца дов даккха мегар дац цо, цаьрца херйала а мегар дац иза.\nАмма кIентан цIерачара цуьнга шайн зуда йита бохуш делахь, нагахь санна цара иза йита аларан бахьана динца иза дика ца хилар делахь, йа гIиллакх-оьздангаллийца иза дика ца хилар делахь, тIаккха цара бохург дийр ду цо. Амма нагахь санна цара бохург и ши хIума бахьана долуш дацахь, Iеламнаха аьлла долчу шина дашах гIолий дерг цо шен зуда йита ца езар ду. Вуьшта аьлча, нагахь санна зуда йита бохуш долу бахьана динца а, гIиллакх-оьздангаллийца а доьзна бахьана дацахь, цуьнан бакъо ю и зуда ца йита. ХIаъ, дас-нанас бохург дар важиб ду, декхар ду, делахь а иза Бусалба дино нийса лоруш долчу хIуманна тIехь ду, Бусалба дино нийса лоруш доцучу хIуманца доьзна дац. ХIетте а, доьххьара вай ма-аллара, шен цIеранаш резабан хьажа а веза иза, цаьрца дика хила а веза иза, цаьрца шен юкъаметтиг херйалийта а мегар дац цо. Массо агIор хьостуш, хаза дош олуш, дика хьехар деш, шен доьзалехь маслаIат хуьлу агIо а, барт хуьлу агIо а лелон еза цо. Нагахь санна нисдан а, туодан а мегар долуш хIума делахь, шен хIусамненехь шен цIерачарна нийса ца хетарг нисдан а, туодан а гIорта веза иза, хIусамнанас цунна цу гIулкха тIехь гIо дан а деза, шен марзахой резабан гIорта а еза иза, ша бахьанехь халонаш ца хилийта хьажа а еза иза.\nТкъа оцу шинне хьолехь – йоьIан хьолехь а, кIентан хьолехь а – цаьршинга дIасакъаста аларан бахьана динца а, гIиллакх-оьздангаллийца а доьзна долу бахьана ду йа дац, йа цIерачара бохург нийса ду йа дац хаархьама, дешна нахе хатта деза иза, юкъадоьжна долу хIума довзийта деза, тIаккха цара сацам бан беза, доьзал бохон мегар долу бахьана ду иза йа дац.\n «Фатава ва ахькам лил-маръатил-муслимахI», «Фатавал-азхIар», Шейх IатIиййахI Сокър.


Оьрсийчоьнан тIеман министраллан официалан векал инарла-майор Конашенков Игорь.\n«Исламан пачхьалкх» тобанера Иракъехь хилла тIемалойн бевзаш болу командираш – Къилбаседа Кавказера схьабелла тIемалой – байина шаьш Шемахь аьлла, дIахьедар дина Оьрсийчоьнан тIеман министраллан официалан векло инарла-майоро Конашенков Игора, хаам бо РИА Новости агенталло.\nИнарло дийцарехь, тIаьхьарчу масех дийнахь жамIашна таллам бира цара хьалхо Абу-Кемал олучу гIалин йистехь Шеман а, Иракъан а дозанехь Оьрсийчоьнан тIеман кеманаш бомбанаш а, ракеташ а тоьхначу меттехь.\nКонашенкос чIагIжарехь, цу тохарехь вийна 30 сов тIемало, шайна юкъахь Къилбаседа Кавказера схьабевллла нах а болуш. «Байинчарна юкъахь ву «Исламан пачхьалкхан» бевзаш болу командираш аш-Шишани Абу Омар а, аш-Шишани Аляуддин а, аш-Шишани Салахуддин а», - даладо РИА Новости агенталло Конашенкон дешнаш.\nИ кхо стаг хьалха а масийттоза вийна аьлла дIакхайкхийнера Оьрсийчоьнан тIеман министраллан векалша а, зорбанан гIирсаша а.\n«Аш-Шишани Абу Омар цIарца вевзаш волу, Гуьржийчоьнан махкахо Батирашвили Тархан вийна Хасеке провинцерчу Эш-Шаддад гIалана гергахь кхушеран Зазадоккху-беттан юьххьехь аьлла, хаам бинера Пентагоно. ТIаьхьо Исламан пачхьалкхан куьйгалхойх волчу тIемалочун гергарчара а, Гуьржийчуьрчу Ахметан муниципалитетан векалшо а, харц дира иза (Абу Iумар М.Р.) вийна бохург. Батирашвили вара «Исламан пачхьалкхан» лаккхарчу куьйгалхойх, цо дIалоцуш дара масийтта лаккхара дарж, шайна юкъахь «тIеман министран» дарж а долуш. Iамерко 5 миллион доллар ахча кхайкхийнера, и стаг вен аьтто а хир болуш, иза волу меттиг схьайийцинчун», - яздо РИА Новости агенталло.


Лор даржера вохийча, цомгушниг а толуш...\nЦхьа юкъарчу дешнашций бен, кхин дIоггара яьлла ледарло-гIалаташ довзийтар а доцуш, цхьаьнаметта ворхI коьрта лор балхара дIаваьккхина Нохчийчохь.\nМехкан прокуратуран а, могушаллин министараллин а хьостанаша гIардаккхарца тайп-тайпанчу дарбанан цIийнашкара цхьаьнаметта ворхI коьрта лор вохийна балхара.\nИшта бен-бечу жоьпалле вехна лоьрийн хьукхматера исс маьхькIамхо а. Низамхоша хааме даккхарца коьрта лоьраш цу даржашка дIахIиттош, хьакъдерш къасторан кеп-къепе йохийна а хилла, ткъа царех цхьаберш кхачо йоллуш говзалла тоаме йолуш а бац цу даржашкахь къахьега.\nЦул сов прокуратуран говзанчаша чIагIдарца динчу зераша гайтина могушаллин министаралло белхан меттигаш шуьйрра гIарьяьхна цахилар а, цу урхалло шен белхошна, цара хьоьгучу къина а,церан кхиамийн а цхьа кIорге йоцу мах хадош, совгIаташ дина хилар а.\nЦу кепара прокуратуро динчу зерийн бух тIехь могушаллин министаро шеен омрица даржашкара дIаваьккхина ворхI коьрта лор. Цкъачунна гIардаьккхина дац уьш муьлхачу лазарнашкара, кIошташкара лоьраш бу.\nЦеран хьокъехь шайна хетарг довзуьйтуш, вонна а, диканна а дош хазо лууш бац кхиболу лоьраш.\nТкъа могIарерчу бахархошна хетарг хаа воьлча гучудолу, церан чIагIбелла хьажам хилар: лоьраш балхара дIабахаро, адам реза а деш, могушаллин министараллин болх тобийр бац.\nЦара кхеторехь бакълена а иза лартIа а, куьце а бало Москвара дуьйна охьа, хIумма а гомха доцу охана а деш, ахкаме билла беза лоьрийн урхаллин болх.\nИшта хьажам болчех ву Соьлжа-гIалара Абуев Ваха. Лоьраш бечу белхан мах хадо тоьуш ду боху Вахас, Москвара схьа, телевизионехь гайта а гойтуш,берашна дарбанаш лело хьовсархошка сагIанаш дехар. Ваха ву дуьйцуш.\nВаха: «Оьрсийчохь министар тIера дуьйна охьа хийцамаш ца бахь лоьралла дикачу агIор толур дац. Цигара охьадогIуш ду дерриге а. Цара дIайоьху,хIорш дIа ца елча ца бовлу.\nДIалуш ца хилча пIелг а ур-аттал дIабоьхкуш бац. Молха дерг а, кехидерг а лазарнешка кхочуьйтуш хилча,лоьраша уьш дIакхачор дара аьлла а хета суна. Оцу берашна цара доьху сагIа тоьур ду кхин хIумма а ца хилча а.\nСо-сайх эхь хеташ Iа-кх со и заьIапхой гойтуш. Оьрсийчохь миллиардераш ма бу шортта: Сечин, Путин кхиберш а. Царна гIо дан тарой олуш ма бу уьш. Цара стенна ца до гIо? Лоьраш хийцарх гIуллакх хир дац. Ахь керла нуьйр тилларх говр хийцалуш ма яц. Нуьйр йита а йитина хийца езарг нуьйр ю».\nЛоьрийн коча а ца оьхуш, бух болуш а боцуш а царна таIзарш а ца деш, лазархошна мел оьшу молханаш а, гIирс-коьчалла а хилийта богIура Iедало дарбанан цIийнашкахь боху цхьаболчара. Иштачех ю Соьлжа гIалин кIоштера Махмудова Малкан а.\nМалкан: «Сайн аьллар хилча ас нахана бакълена а маьхаза молха леладойтур да-кх лоьрашка. Ког баькх-баьккхинчохь охьадуьллуьйту цара ахча. Таро йолчара-м лора иза и йоцурш дукха ма бу. Лор дIаваккхарх пайда ма бац! Церан хIун бехк бу, дIадала молха а ца хилча, оьшу гIирс а ца хилча?»\nЛоьрех къамел дерзош хьахо догIу, гарехь, карарчу хенахь бIеннашкахь вайнехан векалш шайн зIаьIапчу берашна, гергарчарна дарба кароре сатуьйсуш, Европе а яьккхина, бен-бечу пачхьалкхашкахь дIасабаьржина хилар.\nЖимма а хьекъалехь волчу кхетадо – Оьрсийчоьнан могушаллин министаралло, бакълена а бала а кхочуш, шайн терго еш хиллехь, генара хийра некъаш а ца гездеш, царех дукхахберш цIахь хирг хилар


Чиллан-бутт 29, 2016\nШема -- Ракка гIалахь, 2014\n«Теш «№ 1“, „полисхойн тешаш ларбаран программица ларвеш волу коьрта теш“, „прокуратурин коьрта карта“ - иштта вуьйцура Грацера джихадхошна тIехь кхел йолаелчу дийнахь дуьйна схьа цу кхелехь вистхила везаш хилла волу цхьа нохчийн къомах волу стаг.\nИ стаг, ша а Шемахь хилла, цигахь, цуо ша чIагIдарехь, Маьршачу Шемарчу Эскарехь Асадна дуьхьал тIом бина волу, ша цигара Австри юха ма вирзина Iедало лаьцча, оцу сохьта Iедалца цхьаьнаболх бан волавеллера.\nЦо комаьрша дийцинера полисхошка, Шемахь шена мел гиначу нохчех а, кхечу Австрера дIабаханчу джихадхойх а лаьцна. Цуо и айкхаллаш дарна дуьхьал Iедало иза тешаш ларбечу программин тховкIела а лаьцна, иза веха меттиг цхьанна а ца йовзуьйтуш, шпионех лаьцначу филмашкахь санна, ларвеш ву, цхьана къайлахчу петара а хаийна.\nИ къайлене стаг, кхелехь шех Аслан С. олуш волу, эххар а еари дийнахь гучувелира Грацерчу кхелан кхерчахь, юхь тIе йоьллина туьттмIаьжг а йолуш, улле ваьлла иза ларвеш цхьаъ санна 5 иштта юхь тIехь тутмIаьжгаш йолу полисхо а волуш.\nАслана дийцира кхелехь, ша Шемахь тIемалошна рацица а, телефонаца а зIе Iалашйеш болх беш вара, бохуш. ДаIиш тоба тIелатар дан кечлучу хенахь цара эфирехула дуьйцу къамелаш лаца а лоцуш, иза шайн эскаран урхалле дIаолуш хилла иза.\nЦигахь, Шемахь, даIишхойн могIаршлахь шена хIинца кхеле озийна, бехкевечеран гIентахь Iаш волу Мухьарбек гира бохуш дийцира цуо кхин дIа а. И Мухьарбек ДаIишан куьйгалхочуьн аьтто куьйган ролехь вара элира цо.\nДуккхаъ къизаллаш гира шена цигахь бохуш дийцира тешо, ДаIиш тобано лелош. Ша I50 метар генахь волчуьра къайлаха тергалдеш а волуш, Мухьарбек декъа волчу ДаIиш тобано инзаре дукха боьрша нах арсаш а хьоькхуш бойъуш гира шена, ткъа зударий цара шайца дIабигира, бохуш чIагIдо Аслана.\nЦул совнаха, цу дийнахь, даIишхошца дIа ца юьгуш йитира, Аслана дийцарехь, доьзалхочух йолу кхо зуда, царех цхьаннан гай датIийна, дуьненчу дала кхианза долу бер а дийра цара. Цхьана кхечу меттехь даIишхоша меттигера бусулба нах байъа бойъуш, цу нехан декъий уллорчу гIуна чу кхьуссура, и гIу хьалабуззалца.\nУьш а, кхин долу а инзаре дийцарш Асланс ша кхелан кхерчахь Iачу нахана ца вовзийтархьама царна букъ берзийча бен тутмIаьжг дIа а ца йоккхуш дийцира. „Со тешна ву, суо Iедало ларвеш велахь а, иштта- вуьшта а вуьйр волуш хиларх, амма со кхоьруш вац“, - элира цо.\nАслана дийцинчух цхьа дош бакъ дац аьлла хеташ ву иза тIекхойкхуш волчу кхеле озийначу Мухьарбекан воккхах волу ваша Iалихан. Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь цуо чIагIдира, и Аслан бакъдолчехь корт бахочу молхнаша талхийна стаг ву, цуо дуьйцуш дерш ша Iедале чу ца воллийтархьама дуьйцуш а ду, бохуш.\nIалихан: „И Аслан Мухьарбекан вевзаш а вац, я суна вевзаш а вац. Иза дIахаьттича мила ву хууш стаг а вац, Шемара цIавеъчахьана кортбахочу молхнашца лелаш ву иза, телефон а хийцина цуо, схьаоьцуш а вац дIатоьхча“.\nЦу юкъана Грацерчу кхеле йоккхачу кхерамазалла ларйарца юхь тIе туьтмIаьжг а йоьллина, валийначу хиллачу Асланан юхь-сибат, хетарехь, мел кIезга а Австрехь бехачу нохчашна дика девзаш ду. Мобилан телефонашкахула дIасалелаш ду цуьнан герзах воьттина даьккхина сурт, хIара стаг нохчашна тIекхойкхуш ву аьлла бухахь йоза а яздина.\nПIераскана а, оршотдийнахь а шен болх дIабахьира кхело кхин а башхачу хьелашкахь, цу процессехь вистхила декхарийлахь мел верг цхьана къайлахчу террорхойн агIончаша кхерамаш туьйсуш Iадийча санна хоьтуьйтучу.\nИштта, масала, пIераскан дийнахь тенш санна айкхаллин ялийна йолу цхьа зуда цкъа хьалха кхеле яц ца туькуш дуьхьал яьлла хиллера, цул тIаьхьа полисхоша тIаьхьа а бахана, ша схьаялийча, цуо дийцира, шега цхьана цабевзара, хьо кхелехь Мирсадний, Мухьарбекний тIекхайкхахь, шаьш хьо юьйр ю аьлла смс-хаам баийтинера, ша цундела кхера а яьлла, ян ца лууш Iийр аьлла мукIарло дира. И смс язйинарг мила ву толлуш бу хIинца Iедалхой.\nЦу зудчо дийцира иштта, шен хиллачу хIусамдас шайн кIант радикалан хьежамашца галваьккхина, иза Шема ДаIишах дIакхета ваха гIуртучу тIеваьккхинера, бохуш.\nКъайлахчу сервисашна иза гучу а даьлла, цара шен кIант дIа ца вохийтуш саца а вина, хIинца Венехь набахтехь воллуш ву иза, амма шена иза лаьцна дика хета, кхин хIуммаъ дацахь дийна вуьсур вуй сан иза, бохуш дийцира цуо тIехьаьжна хазанесанна кхераелла, Iадийна хеталуш хиллачу зудчуо кхелехь.\nИштта кхеравелла гуш вара кхин цхьа стаг а, Мирсадний, Мухьарбекний тIекхайкха валийна волу. Ши де а дара иза лаьцна волу, ша хьалха аьлларг ца аьлла бохуш къар ца валарна.\nБоснихойн имамо Венерчу 2-чу кIоштанарчу Алтун маьждигехь радикале даIваташ дина, талхийна шен ваша Шема вахний-теша аьлла полисхошна тIе а вахана, цуо дийцинера, и шен ваша Мирсада бечу хьехамаша галваьккхина а вара, цу маьждиге оьхуш болу кегирхой Шема дIаоьхуш а бу, аьлла.\nХIинца амма, кхелехь, шена тIе хьоьжуш Мирсад а волуш, цуо керисталла дора, шена дага ца догIу, и саннарг ша аьлла хилар, бохуш.\nАвстрехь уггаре а гIовгIане джихахойн процесс ларалуш йолу Мирсадний, Мухьарбекний кхел зазадоккху баттахь кхин дIа а хьур йолуш ю.


«ПетIамат-зезаг - 2012» операци йолаелла Нохчийчохь а\nТIаьххьара карладаккхар Мангал-бутт 02, 2012\nОьрсийчоь -- ПетIамат-зезаган хIуш леладо наркоманаш шайна оьшуш долу дIаьвше молха кечдеш.\nНохчийчохь наркополисхоша дIайолийна "ПетIамат-зезаг-2012" цIе йолу операци. Цо дика жамIаш дохьур ду аьлла, хета оцу урхаллерчу говзанчашна.\nМангал-беттан хьалхарчу дийнахь йолийна йолу «ПетIамат зезаг-2012» цIе йолу операци, гурралц дIахьур ю наркотикаш яржорна дуьхьала къийсам латточу урхаллин Нохчийчохь долчу декъо. Оцу юкъана наркополисхоша жигара боккху аренашца шаьш беш болу болх.\nЖамIаш а хуьлу церан. Гарехь, кIомал дIаер а, цуьнах пайда эцар а, дIадаьлла дац Нохчийчохь, цу тайпа операци дIаяхьаро, пайда бохьар бу бохуш далахь. Маршо Радиога оцу операцех а, махкахь наркотикашца долчу хьолах а лаьцна дийцира оцу урхаллан зорбан-секретара Гайраханов Мовлас.\nГайраханов Мовла: «ХIора шарахь дIахьуш ю и операци. Нохчийчохь петIамат-зезаг а, кIомал а кхиийна, ян дIайийна меттигаш лоьху оха. Ишшта хуьлуш долу массийта шо ду. Наха шаьш кхиош меттигаш а хуьлу. Царна таIзар деш а хIума хир ду иза. Нохчийчоь, хIума дика кхуьуш меттиг ю. КIомал а, хIу охьадоьжчхьана, ша хьалайолуш ю.\nЕккъа кIомалх пайда оьцуш бац наркоманаш. ТIаьхьарчу хенахь, аптекашкахь духкучу молханех кечйо цара, шайна тоха хIума. Дезоморфин олу цуьнах. И дIовш кечдар 3-4-зза дорах хуьлу, героин оьцучулла. Цундела таронаш ледар йолчу наркоманаша цуьнах пайда оьцу.\nДукха хан йоццуш, Соьлж-гIалахь, БухIан-юьртахь цхьана петар чохь дIалаьцнера молханаш духкуш болу цхьа доьзал. Баккхийчу барамашкахь, республикана чу дохьуш хилла цара тайп-тайпана молханаш. Уьш меттигерчу телевизионехь а гайтира. Амма оцу доьзалера цхьаьна зудчунна дуьхьала бен бехк такхаман гIуллакх схьаделлар ца хилла. Иза а, Iедалша магийна доцу молха лелош хилла аьлла, ду».\nХIокху беттан хьалхарчу дийнахь дуьйна Оьрсийчохь, лоьрера кехат а доцуш, эца йиш яц, кодеин юкъахь долу лазар дIадоккху молха. Ала догIу, кодеин ду нурофен а, пенталгин а, ишшта кхин долчу а моханашна юкъахь. Шаьш и кодеин юкъахь долу молха низаманна кIел даладе боху дукха хан яра аьлла, кхин дIа а дийцира Гайраханов Мовлас.\nГайраханов Мовла: «Охъа и кодеин юкъахь долу молх сацаде боху массийта шо а дара. Иза оха даиман а делхош дара. Цуьнах даккхийн зуламаш долу. Нохчийчохь тIаьхьарчу шерашкахь и молханаш бахьана долуш даьржина доккха зулам дара. Героин а, кхин йолу наркотикаш а юхаяьккхинера-кх оцу молханаша».\nТахана Нохчийчохь билггала хууш дац маса наркоман ву. И статистика къоьвлина ю. Амма иза гIаряьккхина хилча а, и терахь официала долчулла 5-6 -зза лакхадаккха дезар ду, бах цхьаболчу говзанчаша.\nОьрсийчохь дийца долийна ду, наркоманашна набахтехь таIзар дан деза бохуш. Тамашийна далахь а, оцу тIеэца мегачу низаманна дуьхьала ю наркотикашна дуьхьало латтош йолу урхалла. Нохчийчохь долчу цуьнан декъан зорбан-секретаро Гайраханов Мовлас ишшта дийцира цуьнах лаьцна.\nГайраханов Мовла: «Оцу стаганна, я цуьнан гергарчу нахана хаьлхахь, набахте воьду хьо, я дарбан хIусаме воьду хьо олий, хаттар хIоттадо кхело. Нагахь иза набахте вахийтича, цу чуьра тон а велла ара ца волу иза. Цулсовнаха зуламийн кхин а къоршаме хIуманаш а Iемий, я махкана а, ян шен нахана а пайдехь а воцуш, ара волу иза. Ишшта оцу хьокъехь тхайн хетарг оха хаийтина».\n«ПетIамат-зезаг- 2012» цIе йолу операци гурахь дIайирзича къаьстар бу цуьнан жамIийн барам. ХIинцале ала мегар ду, кIомал дIайийна, я ша ларамаза иза кхиина меттигаш махкахь дуккха а ю аьлла.\n"ПетIамат-зезаг-2012" операци йолаелла Нохчийчохь


- Эса марш, - аьнна, хьоставаннав, яхаш, дувц, лоамчура 1овоаг1а цхьа г1алг1а, Эса сехьавалавезача ше кхаьчача, - ма дика хий да-кх хьо да-м, дукха ха я-кх сона хьо дувцаш хаза а, хьох б1аргтоха хьогаш со лела а. Хьо-м даьра, йоах, ч1оаг1а са долаш, низ болаш хий да, лаьттан букът1а долча хишта йикъе къаьнаг1а дола хий а хьо да йоах наха, шоашта цхьацца хов яхаш лувча.\nВешта, наха-м фу ховра? Сона бовзарашта йикъе-м вац цхьаккха а ма барра хьа хам бовзаш, хьа сий мишта де деза ховш, хьо мишта товш да ховш. Хьох илли ала царна х1аннзалца хейнадий деций-м аз дувца а мыча дувц. Тамаш еций из, даьллахь, селла цу Везаханнаволчо кхеллача укх доккхача 1алаьматах хоза дош ала х1анззалца саг ханна ца халар. Фу довра цар, цхьа шоай 1овдалал мара, укх маьлха дошо з1анараш лувчаю хьа коача цхьа талг1е хьаьстача, цу д1арча бердах 1а деттача хи пурхех дувла цицкхаш, цар бу чоп иллеца бека баьккхача. Хьайл мишта масса да цун борал, мишта хозеи к1аьдеи хьест д1а яг1ача миха 1очуяда ткъовронаш. Т1аккха фу ард 1а цу адамилгаш да яхарех, цар хьох а сох а фухха дувце а ца дувце а. Хьалха, дийцадале а деце а, хьо санна хий ханнеи-худдеи-м дац цхьакха укх лаьтта. Хьо-м ма доаг1ий хьалла гаьннара денз цкъа цхьа лоам хьоасташ, т1аккха вож лоам хьоасташ, гола тохаш, сатташ хьайна ма та шортта беркат а дахьаш; е готта ч1оже хьай боккхача низаца 1а-м д1амакхоаллий в1алла хала а доацаш, д1а-а хьалха шерра аре хьайна хьа а еллаш. Низ-м даьра ба хьогара бар-м, шийга бала шортта болчо шортта хьона банна. Хьа хозал, хьа низ, хьа куц - йоккха тамаш я-кх, Эса марш. Хьо, ма дарра, хьаста хьаькъал-м дац хьона са-м, Эса марш, бехк ма бьаккхалахь сох, Эса марш. Эса марш, х1анз укх хьа ц1енача хи чу г1олла дехьа вала веза хьона са. Эса марш, хьаькъал долаш хий ма дий хьо, хьайна ха ма хой хьона, ца вахача валац хьона со, ч1оаг1а соггатача г1улакха, г1о, аьнна, сесага аравакьккхав хьона со, хьайна ма хой хьона, сесаг ма йий из, цо яхар ца дича мыча доал, харц из яле а, хьона из де ца лой а, эг1аз г1орг ма йий из, Эса-марш, хьай а ма ханна хугйий хьа, цкъа, езар. Вешта, сесаг-м езар мича яр. Вешта, фу бе дар из-м, сесаг я кхы, лихь… Ий, цун да валла... Остоахпураллах1… Эса марш, жи, даьллахь, 1а со х1анза дехьа ца воалийте, д1адаьннад хьона са дар, юха чуваха йиш йолаш вац хьона со. Эса марш, дукха ха яр сона хьо дувцаш хаза, тахан мара кхаьчавац со хьа берда йисте, сесагах ца воалаш, сесаго ца вуташ. Эса марш, хьох тийша ва хьона со, Эса марш, сесага хьалха юхь1аржа ма елахь са, сий доацча ма ваккхалахь со, Эса марш, цунна хьалха, хьайна ма хой хьона, сесага хьалха, эхь хуле, наха йикъе д1алела йиш мичий укхаза. Фу дерд аз, са беррига оамал, са кхоачо, са низ, са онк, са б1арга а лерга а са ма дий из, са 1ийре-сейре ма йий. Са кхы воша-йиша, да-нана, вовзар-везар, гаргара-хийра мичад из цхьа сесаг мара. Сесаг ханначул т1ехьаг1а ханна дац кхы са уж цхьаккха а. Говр а лел са-м укх кхойтта шера мича лел а ца ховш аз из йоалаяь шу далале цох къаьхка яха. Из к1ала а йолаш чу-м даьра йоаг1агьяц. Х1анз 1а со дехьа ца воалийте ираз дейнад хьона са, Эса марш, воалийтий 1а со дехьа Эса марш, х1ай, воалийтий? Мегагвий со? Мегагваййе. Мегаьд х1аьта. Жи, Эса марш, со вода хьона, д1авахийталахь со, даьллахь. Маьл хубба хьона. Ах1, Ах1, Эшшйяхь. Эй, вей. Яьй. Оарц… Воа… Хуп1.\nДехьа бердах тохаш, сехьа бердах тохаш, д1ак1алт1авоаккхаш, хьак1алт1авоаккхаш вехьав Эсас лоамчара 1овоаг1а г1алг1а… …Д1а, Эса берда йисте, цхьа х1ама улл, хи чура аракхесса. Воай ер-м саг ва. Хьувш а ва. Ураотташ воал. Г1ерт миска. Низткъало ду цо из. Воай, хи чура араваьннав ер? Мишта ва? Ай вала йиш йий? Укх метте укх хана укх хи ча лувчаш а ма халацар. Саг хьалнийслуш латт. Хоа а луш дикка юха аркъал вода из, ц1ог1а доал ц1аьхха, 1оа 1ота доаг1а бераш товссалуш:\n- Тпу, даьла на1алет хьона, гоавар, даьла моастаг1а. На1алет цу 1а беча пурхашта, харц-бакъ 1а еттача голашта. Тоатол, цхьа хий ма халарий укхог1-м х1анз, лоам чу ме йола шолх-нувх, м1ад-колд кегаяьяр яхаш. Цхьан 1овдалга хьох цхьа фаьлг бийцабар яхаш фу куц, фу сибат, фу г1ов, фу низ, фу онк да из хьадар, хьай нийсса д1адаха мегаций хьо, хьай са а низ а бале, духьала хол мел нийсбаннача къехкаш-кхесташ голаш а ца етташ. Эса да х1анз хьо, эсала 1аса! 1айха деча узамех цхьа 1увг1ар ма хетий хьона-м. Дац хьона, 1асилга ц1увзар да хьона. Ховддар хьона са сесага хьекха ц1ог1а хазача, боккъонца йола 1имадаш мишта хул. Лоама бовхьаш даьра эг хьона цунга ц1ог1а даьлча-м.\nАь, санна дувц аз хьога ер? Из дий, мала дар хьо, Эса-Аьса, со-м д1а ма водий хьона, хьайна хала деций хьона, селла шийла долаш?\nТ1еххьара из дош а аьнна ваьнна д1авахав г1алг1а лоамчура 1овоаг1аш.\nИз юхаводаш вейна саг вац-кх. Сесаг я йоах цун из лохаш, ший мар вовле кхойтта шу хьалха къаьхка ц1аг1ара д1аяха говр хьа а лаха цу т1а а яг1аш из ца кхоачаш моттиг йисаяц йоах. Е йоккха ч1оже-м цо ворхазза тахкай а йоах. Цу чу цхьаккха йоккхе-з1амгеи пхьег1а йитаяц йоах цо мар лахар дола кхейкарал нахага ца деш, къаьстта а, гучавоалаш моттиг хуле, чувола оала далар, ше кхы човха а вегвацар из аьле ала яхаш дех а йоах цо ше оалар хозашволчунга.\nДале а цу новкъа баьнна аьттув-м бац х1анззалца. Кхыметтел дехьареи сехьареи Эса бердаш а хетташ дикаг1дола т1аьш тахкача а х1ама дац хулаш. Бакъахьа-м вар лоамаро ц1енах кхетаре, дезал в1ашаг1акхетар-кх цун берригаш а. ЯНДИЕВ Мусса


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Оьзда доцу къамел дан мегий? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Оьзда доцу къамел дан мегий, нохчийн маттахь йа керста маттахь?\nДелан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «Бусалба стаг нехан сакхташ дуьйцуш хир вац, неIалт кхийкхош хир вац, оьзда доцу къамел деш а хир вац, боьха мотт ле́бе́ш а хир вац».\nIабдуллахI ибн МасIуда (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «АллахIах тешаш волчу стагехь уггар лазаме (вон) долу гIиллакх – боьха (оьзда доцу) къамел дар ду».\nКхин а аьлла Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «Къемат дийнахь бусалба стеган терзан тIехь хазчу гIиллакхал деза хир долуш хIумма дац. Бакъдолуш, АллахIана ца веза оьзда доцу къамел дийриг, вон мотт болуш верг».\nКхечу хьадисехь а аьлла Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «Бакъдолуш, АллахIана ца веза оьзда доцу къамел дийриг, боьха къамел дийриг».\nКхин а аьлла АллахIан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «Цхьана хIумана юкъахь боьха къамел дийр дац, цо и хIума талхийний бен. Цхьана хIуманца эхь хир дац, цо и хIума хаздиний бен».\nКхин а аьлла Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «АллахIах а, ТIаьххьарчу (къемат) дийнах а тешаш волчо (ша́ алахь) диканиг олийла, йа хIумма ца олуш IадIайла иза».\nИмам ГIазалийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла мотт ларбан безарх лаьцна:\n«Амма мотт: хьуна иза кхоьллина бу Лекха хинволу АллахI хьоьга дукха хьехавайта, Цуьнан Жайна (Къуръан) хьоьга дукха дешийта, Цо кхоьллина адамаш хьайн маттаца Цуьнан некъа тIе хьоьга нисдайта, хьан дагчуьра хьайн динан хьашташ а, дуьненан хьашташ а хьоьга схьааладалийта. Ткъа нагахь ахь иза ша кхоьллина болчу бахьанашца ца лебахь, Лекха хинволчу Дала хьайна цуьнца деллачу ниIматана керстдо ахь, ткъа и мотт – ахь а, массо кхечу наха а уггар дукха лелош йолу меже ю. Шайн яххьаш тIе охьа а кхуьйсуш, адамаш жоьжагIат чу лестадойтур дерг, и мотт лебича хуьлуш долу вонаш бен дац хьуна, цундела хьайн ницкъ ма-кхоччу цунна тIехь толам баккха хьажа хьо, цуьнга хьо жоьжагIатан кIорге чу ца вигийтархьама». Чекхдели Имам ГIазалийс аьлларг, Дала къинхетам бойла цунах.\n Тирмизий, Ибн Хьиббан.


Тоаркхо-Хьажий къонахчал (Гарданов Т. 170 шу дизарга) -\nТоаркхо-Хьажий къонахчал (Гарданов Т. 170 шу дизарга)\nВай къаман юкъе тайп-тайпарча замашка дукха дика къонахий хиннаб. Из ха йиш я, духхьал багахбувцама чудоагIаш долча турпала иллешка хьежача а. Уж дукха да цунна юкъе, цо хьагойт къонахий а вай мехка дукха хиннилга. Уж хиннабецаре, иллеш а хургдацар, яьссача моттиге хьахилац цу тайпара хIама. МалагIча нахах доахаш хиннад цу тайпара чулоацам бола иллеш? Шийна рузкъа Iоадеш, дезала напагIа Iалашдеш, доаккхий доахана Iулаш, боахамаш хиннадар аьнна, цу тайпарча сагах къонах лоархIаш хиннавац. Нагахьа санна къаман дагара вале, цунга ена хало яйе гIерташ къахьеге, гIо эшача наха новкъостал дойя, тIом бе безача майра вале, герзаш дика дале, болх бе безача хьинар гойте, дувхача барзкъанна эздий вале, тешаме доттагIа вале – цох къонах лархIа воагIаш хиннав. Масала, вай къамах веце е (из тоаркхошха хиннав), дика къонах а лакхе аз мел хьоахаяь белгало шийх йоаллаш а хиннав аьдий Сурхо. Иллешка бувцаш гу вайна Байсхара Мочкъа, Уцага Малсаг, Яндиев ЗаIам, царех тарра кхыбараш. Майрра цар мугIаре дIаоттаве мегаргволаш ва аз вувцаш вола Гарданов Тоаркхо-Хьажа а. Цох духхьал иллеш даьха ца Iеш, очеркаш а романаш а язъяьй. Шоана дагайоагIаш хила еза Аушев Дреса Махьмада язъяь хинна «Даьй наькъаш» яха поэма. Цунна юкъе да укх тайпара дешаш: «Кулг лесто Тоаркхос, гув тIа этта: -Деникино ши полк дIаех! Тулл кортали, лойя, кийна метта! Хул большевикех Iаьржа эхь! Шатое лоам чу латт Гикало. Ва кIантий гулбеш Асланбек! Гобаьккха гIеттаб цIера ала! ХIанз арара мух вай аьттонна хьекх. Мухь хьéкхар наха, мохк бар кхехкаш. Каетташ герзех, буаш дув: -Iойоахкаргья вай, леташ, тIехкаш! Цхьа баьри ца луш, деза дов…» Укх мугIарашка ювцар я Антон Деникина бIу вай мехках лата кийчлуш хинна ха. Мичахьа хиннаб цу хана дукхагIбола къонахий? Из вайна массарна дика ховш да. КIеззига денал ший дегIаца долча сага эхь хеташ хиннад, ший къамах бола вежарий бовш латтача хана, цIагIа вагIа. Цудухьа бIаьра баьнна къоаной а тIехьа, шоай мохк лорабеш, гIоазота байнаб. Цунна дола тешал да Зязиков ГIуша-Хьажий валар. Вайна тахан белггала цIераш яха ца хойя а, цу тайпара турпалал гойташ бIаьш бола гIалгIай къоаной байнаб. Нагахьа санна уж а кхыбараш а иштта лаьттабецаре, герзах викъа вола, тIом бе кийчваь Iема вола моастагIа эшалургвацар гIалгIашта. духхьал цхьан Сурхо тIара 47 саг веннав моастагIчун карагIа, шоашта юкъе кхалнах болаш. Царех хиннай Аушева Маци, Аушева Ани, Аушева Совдат, Матиева Жинай, Гагиева Мии (Нальгиев Мандречун нана), кхыбараш. Царех цхьабараш къонахий дегаш ураувттадеш, зовзалá, кхерамá духьаллатта гIо деш хиннаб. Масала, долакха-Юртара долгиев оалмаза Кхоази, Сурхо тIара Аушев Охий РакиIат. Кхыметтел пандар лакха ховр, илли ала ховр; шой дешаца, ашарца латаш хиннаб кхайканза венача «хьаьшах». Хетаргахьа, бокъонца волча тIемхочо дер а цадер а хьадеш хиннад Мальсагова Фатимай «Котдаьлар вай» яха илли. «Партизаний илли» аьнна цIи тиллача укх халкъа илле хийла къонах гIоттаваьв турпалча гIулакхашта. Хьагучох, кхалсаг а я из даьккхар: «Сангала сийна цIи Ювзача дийнахьа, Молхан бикъа кIур Оттача дийнахьа. Къонахий, кIантий Латача дийнахьа, ТIаккха-м ховргдар КIанатий хьинараш.\nМолхано цIацкъамаш Мерцача дийнахьа, Моаролгаш исташца Юсача дийнахьа Къонахий, кIантий Латача дийнахьа, ХIаьта-м ховргдар КIанатий хьинараш…» ТIем тIа латтача наьха дегаш ураувттадеш, царна хьехамца, герзаца новкъостал деш, лаьттарех ва Гарданов Тоаркхо-Хьажа. Боккхача революционерашца С. Кировца, Н. Гикалоца, З. Яндиевца, Э. Чабиевца, И. Зязиковца бувзамаш лоаттадаь ца Iеш, нах шийна тIехьабаха ховш, нийсадар царна хьалхадоахаш лаьттарех ва из, къаманна хало яхьаш даьхкача деношка. Шоай лаьтта гIолла чакхдалийта са эскар, аьнна, Деникина массехказа ший нах бахкийтача, цунна жоп деннача наха хьалхалатташ хиннарех цаI ва Гарданов. Керда Iаьдал даьккхача большевикий кулгалхой хьалувца а, уж боабе а дага долаш хиннав цхьан хана паччахьа инарал хинна а. деникин. Тоаркхо-Хьажас а цох тара болча кхыча боккхача наха а, тхох цхьа саг дийна волаш, оаха шо тIехдоалийтаргдац аьннад. Шоай дош гIалгIаша кхоачаш а даьд. деникино амар дайта а хиннад, гIалгIаех хьаяь ши полк шийна кийчъе, аьнна. Из а чакхдалийтадац, моастагIчунгахьа бовла гIертараш совцабе низ кхаьчаб. КIай эскар тIема дагара долга хайча, хьажо кхайкав ший мехкахошка. Цо царга фу аьннад вайна гу халкъа йоазонхочо Боков Ахьмада язъяьча «Тоаркхо-Хьажа» яхача очерка тIара. Из очерк эрсий а гIалгIай а метта кепа теха хиннай «Грозненский рабочий» яхача газета тIа (1998, 5 ноябрь), С. Хамчиевс оттадаьча «Ший овлаш довзар» яхача книжка тIа (Саратов, 2000), л. Зязиковас оттадаьча 8-ча класса долча «ГIалгIай литература» яхача книжка тIа. ТIеххьарчун тIа геттара яьржа, 26 оагIонга дIакхоачаш я из. «Маьждига мимар тIара Тоаркхо-Хьажий оаз хьахазарца, юрта майдан тIа гулбала болабелар нах. дуккхабараш герзаца бар, кхерам тIабоагIилгах сакхувш. – Ва нах, хозий шоана топий таташ? – аьлар Тоаркхо-Хьажас, малхбузехьа пIелг дIа а хьекха. – деникина бIу ба из вайна тIабоагIар! Вай юрташка Николай-паччахьа Iаьдал юхаоттаде лерхI цар! – Из хила йиш яц! Хург а дац! – оазаш яьлар майдан тIа. – Ва нах, фу хургдар, вай ноаноша вай динза даларе? – хаьттар Тоаркхо-Хьажас. – Хургдацар-кх вай укх дунен тIа! – жоп делар наха.\nХIаьта таханарча дийнахьа динза да шоана вай!..» Цу тайпара гIалгIай хьажо вувцаш моттигаш нийслу Боков ахьмада гIоръяьннача «Беке къонгаш» яхача романа юкъе а. Бокъонца хинна, вахарера хьаийца моттигаш я йоазонхочо ший романá а очеркá а юкъеенараш. Тоаркхо-Хьажа а цун мехкахой а бала кийча болга гу вайна, шоашта паргIато енна большевикаш а цар Iаьдал а лорадеш. Гарданов Тоаркхо-Хьажа ваь хиннав 1850 шера СоагIапча. ЗIамига кIаьнк волаш, да-нана доацаш висав из. Цу тайпара моттиг эттача, дуккха къахетамех хул ноанахой. Цар тIа а ийца, наьна вешийца кхувш венав Тоаркхо. Бера хана денз, гуш хул из хьаькъал долаш а, хIаман хьисап де ховш а хилар. Из гойташ массехк моттиг я цун вахаре. Хьужаре ше деша дIавелча, толамаш доахаш из чакхйоаккх цо. Iарбий йоазув-мотт Iомаде вайна хеттача тайпара сел атта а дац берá. ХIаьта а Iилмашцара безам боккха хиларах, Тоаркхос карадерзаду уж шаккха хIама. Цига цо толам баьккха хилча, моллал дешар тIа а ка яргьяр-кх укхун, аьле, нохчашкахьа деша вохийт из ноанахоша. дика дешаш чакх а воал. Юххера, ноанахоша гIо ду цунна Хьажий-ЦIа ваха. Цигара нах, Пайхамар ваьхача мехкара Iарбий, геттара паргIата а, ялсмала санна хоза а бахаш хургба меттадар Тоаркхонна. Бакъда цунна дайна сурт кхыча беса дар. дукхагIбола Iарбий а, Гарданова мехкахой санна, къе-миска боахкар, хала балхаш деш бале а. Цар хьакъ дуараш бIаьхий нах бар. Цигара вахар а вайцигарча наьха вахар а вIаший нийсдича, хайра Тоаркхонна, дукхагIбола нах воча хьалашка хIана бах. Укхаза хувцалу цун вахарцара, Iаьдалцара уйлаш. Мехка доал шоай караэца гIертача большевикашкахьа озабезам бе воал из. Вешта аьлча, сомайоалаш йоагIа цун революционни уйлаш. Цудухьа хьаллоац цо керда Iаьдал. Цо къеча наха лора лаьтташ, дешара паргIато, нийсхо, къебараштеи бIаьхийбараштеи дийкъа доаца вахар. Большевикий гIортор хинна дIаотт Гарданов гIалгIай а нохчий а мехка Iаьдал бахьан долаш лаьттача къовсама юкъе. Нохчашкахьа вохийт из тIема декхар тIадилле. Цига цу хана кхо Iаьдал лаьттад: Шаьла деникинцаш хиннаб, Ведана бусалба наьха эмират е гIерташ Узун-Хьажа ваьгIав, ГIойтIа Н. Гикало керте вола цIе эскар хиннад. Тоаркхо-хьажий декхар дар, Узун-Хьажийна дIегIалваха, из шийх тешаваь, цун Iаьдал а цул тIехьагIа деникина бIу а бохаргбола кIийле кийчъяр. Партизаний а кердача Iаьдалах дог лазача наьха а гIонца из вIаштIехьадоал. Боков ахьмада очерк Iомаяь баьлча, дешархоша сочинени язъю «Тоаркхо-Хьажий сурт-сибат» яхача темах. Цу тайпарча цхьан сочинене тIа аьннад:«ТIема шераш… Из йист тIаэттача, цхьан юкъа ше даьла Iу, хьажо волга дицде дезача кхоач из. ХIанз керттердар мохк тIалаттача кхерамах кIалхарбоаккхилга дар. Тоаркхо-Хьажий денал тахка еча санна, яр из зама. Цо цIена, гIалат ца доаккхийташ, кхоачашду къонахчун декхар. Из а цун новкъостий а духьаллатт низ болча моастагIий ордингашта. Большевикий гIулакх котдоаккхача, доккхий хIамаш карагIдийннад къоаночоа. Иштта ца хилча, цун сий деш, из лоархIаш хургбацар гIорбаьнна революционераш… ХIана ваьннав Тоаркхо-Хьажа большевикашкахьа? ХIана хиннав из бусалба наьха Iаьдал оттаде гIийртача нахах царг йоаллаш? Жоп цаI да. дуне, нах, вахар дайза волча цунна, цхьаннена ца ховча тайпара, дика ховш хиннад ший къаманна дикагIдар фуд, тIехьенна беркат даргдола никъ малагIа ба. Иштта хул хьаькъал дола, къаман хIама шийчул хьалхатетта саг, къонах. дезагIа долча гIулакхий дукъ хьалкхоабаш дIаихаб уж. Хетаргахьа, уж хьалхара а бац, тIехьара а бац.» Царех тарра сочиненеш хIара шера язъю бархIлагIча классашка дагIача бераша. ХIаравар Гардановс ший дагахьа йита уйлаш ювца ловш хул, цхьайолча вахара моттигий мах бе, ше уж мишта кхетаю дувца хьож. Масала, карарча хана 8 «а» классе ягIача Аушева Айзана укх дешара шера язъяь сочинени чакхъяьккхай лохе доладаьча дешашца: «Сона чIоагIа хоза хийтар, из очерк ешаш. Селла денал долаш, майра волаш, ваьхав ТоаркхоХьажа. Цудухьа вах из, вахарг а ва наьха дегашка». Гарданов Тоаркхо-Хьажа мел лоархIаме хиннав кердача Iаьдала кхетадайташ, ши-кхо масал доаладе лов сона, ер йоазув чакхдоалаш. Цкъадале, большевикаш чIоагIа тешаш хиннаб цох, Н. Гикалос герз эца бIарчча ахчан гали дайта хиннад цунна. ШозлагIа-дале, Сергей Миронович Кировс, ше астрахане волча хана, Яндиев ЗаIамга гIолла совгIата дошо сахьат дайтад хьажочунна. КхозлагIа-дале, Граждански тIом чакхбаьнначул тIехьагIа, Шариатски полка кулгалде оттаваь хиннав Гарданов. Цу хана цунна хьалха лаьттар хиннад, къамашта юкъера машар лорабара гIулакх. Тоаркхо-Хьажа кхелхав 1922-ча шера, ший 72 шу даьннача хана. Укх шера, цун 170 шу дузача хана, МагIалбика района СоагIапча цунна дегIача сийленга юхе хьалхарчул касташха гургба аьнна хет сона школай дешархой, юртахой, хьакимаш. АРЧАКОВ С.\n← Махмуд-али Калиматов: “Наш регион действительно перспективный”\nПОМИДОР БЕЗ АНТИБИОТИКОВ →


Махмудова Хазу — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nЙина 1949 – чу шарахь Казахстанехь. 1975 – чу шарахь чекхъяьккхина Грозненски музыкальни училище, оццу шарахь «эшарийн, хелхарийн» (х1инцалера «Вайнах») ансамбле солистка болх бан йог1у. Цигахь итт шарахь болх бо.\n1985 – чу шарахь Калязина г1алахь отдел культурехь болх беш заочно деша йоьду МГИК «Культурология» говзалла 1амо. 1991 – чу шарахь шен Даймахка ц1айирзина. Карарчу хенахь Нохчийн пачхьалкхан университетехь Дуьненан юкъара культуран историн кафедрехь\nШа ансамблехь болх бечу хенахь цуьнан концертни репертуарехь дукха нохчийн халкъан эшарш яра, иштта оьрсийн классика а\nПросмотров 4 071\nДал дукх ях йойл хьо тхун массарна !!)❤


"Газпром межрегионгаз Грозный" компанин белхахошца юкъахь ярташкара чу-ара буьйлучу некъашна тIехь терго латтош бу Нохчийчуьра ницкъаллин структурийн белхахой, машенлелорхошна тIехь коммуналан декхарш дуй а хьовсуш. Кавказ.Реалиига бина цунах лаьцна хаам Нохчийчуьрчу Грозненскан а, Гуьмсан а масех кIошташкарчу бахархоша.\nМеттигерчу бахархоша дийцарехь, машен схьайоккхур ю бохуш, кхерамаш а туьйсуш, газах гулделлачу декхаран ах дакъа охьадилла декхаре бо уьш. Оцу юкъанна, ахча дала тIедожийна, дуьйцучу адресца бехаш, амма и хIусам долахь йоцчарна а.\n"Iуьйранна, даим а санна, сайн дарбанна Соьлжа-ГIала ваха новкъаваьллера со, амма Петропавловскан шоссехь Iаьржачу барзакъца болчу наха сацийра со, кехаташ толлуш. Цаьрца хиллачу газан белхахоша 70 эзар сом декхар ду элира суна тIехь. Ас 10 эзар дIаделира, хIетте а машен схьаяьккхира соьгара", - дийцина 67 шо долчу пенсионеро Идриса.\nПетропавловская олучу эвлара 26 шо долчу Заура хаамбира, патрулехь болчаьрца лелош гергарло хиларна аьтто хилира шен эвлара аравала аьлла.\n"Газах 43 эзар сом охьадилла бохура соьга. Со кхеташ вац, стенгара довлу и терахьаш. Цхьана Лахьан-баттахь даланза ду тхо, вуьшта шен-шен рожехь дIалуш ма ду. Машен схьа ца яьккхира соьгара, накъоста гIо дира", - аьлла, тIетоьхна цо.\nМессенджерашкарчу группашкахь а яржийна аудиош, машенаш цIахь йитий арадовла, нагахь санна газах тIехьарчийна декхар делахь бохуш, дIахьедеш.\nНохчийчуьрчу кхелан пурстоьпийн федералан хьукмате велира Кавказ.Реалиин корреспондент, машенаш дIаяхарх лаьцначу информацина тIехула. Амма, хаамийн гIирсашца болх бечу коьртачу говзанчас Магомадова Рашанас жоп ца делира.\n"Газпром межрегионгаз Грозный" компанин инстаграмерчу аккаунтехь а бина хаам бу, декхархой гучубохуш рейдийн барамаш болорах лаьцна. Нохчийчоьнан куьйгалхочун тIедилларца, "ЖКХ-н декхар охьадилла сихо яйта барамаш" бу дIахьош, яздо хьукмато.\nПубликацехь иштта хаамбина, "ца девлла цхьаъ дийриг хиларх" газах ахча схьадала дуьхьал хилахь, амма, ца хоуьйту, хIун барам дуьхьал боккхур бу.\n2020-чу шарахь Куьрчала кIоштан полицин декъан куьйгалхо волчу Агуев Рустама тIедожийра шен куьйгакIел болчарна, некъан низамаш дохочаьргара машенаш схьаяха, машенлелорхой урамаш цIандан хIиттабе аьлла.\nМасканаш ца лелочу машенлелорхошкара машенаш схьаяха аьлла, тIедиллира ковидца къийсам латточу оперативан штабан кхеташонехь парламентан спикеро Даудов Мохьмада стохка.


Байден: "ХIун хийцам бо Оьрсийчоьнна тоьхначу санкцеша?"\nУкраинин куьйгалло сихонца шайн махкахь реформаш ца йолаяхь, Европера цхьа могIа пачхьалкхаш Оьрсийчоьнна дуьхьалара санкцеш юхаяха кийча ю, аьлла дIахьедар дина Iамеркан вице-президента Байден Джозефа. Амма Киев, хетарехь, кийча яц ша шена тIелаьцна болу хийцамаш дIабахьа.\nЕвробертан пачхьалкхашна юккъехь Оьрсичоьнна дуьхьал яьхначу санкцийн хьокъехь цхьа барт боцийла хьалхехь дуьйна а хууш дара.\nКремлаца гергарло лелочу цхьа йолчу Малхбалерчу Европин пачхьалкхийн куьйгалхой юхьенца дуьйна а бацара Оьрсийчоьно ГIирманна анекси ярна цунна бекхам бархьама юккъейохучу санкцешна реза.\nТкъа цу санкцеш Малхбузенна хетачу агIор Украинехь машар барна а, ГIирма ах гIайре юхаерзорна а тIеIаткъам ца баро уьш кхин а чIогIа догмовла бевлла хилар а хууш дара. ХIинца иза официале тIечIагIдина Цхьаьнатоьхначу Штатийн вице-президент волчу Байден Джозефа.\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн Инарла Ассамблеян 71-чу сессехь ша къамел деш Байдена элира, Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу шен санкцеш юхаяха там бу Евроберто, аьлла.\nЦо Украинин урхалле кхайкхам бира, масех шо хьалха цо ша махкахь дIахьур ю аьлла шена тIеэцна йолу реформаш кхочушйаре, хIунда аьлча де дийне мел долу а хала ду Евробертан пачхьалкхеш Украинин позицина кхин дIа а белшашгIортон езаш хиларх тешо.\n„Тхуна хууш ду, нагахь санна Украино Евробертана жимма а бахьана даккхахь, хIинца кху мIаьргонехь а, мел кIезга а, пхиъ пачхьалкхе ю Евроберт, „тхо санкцешна юккъера арадовла лууш ду“ аьлла дIахьедар дан кийча“, - иштта дахкадо Ройтерс агенталло Iамеркан вице-президентан дешнаш.\nЦо дийцира, Украинин Малхбалехь кризис йолаелча дуьйна схьа ша цхьаммо кIиранахь масех сахьт дойъу Киеве реформийн ца йича ца ялар дуьйцуш, ткъа цуьнца цхьаьна Европерчу уггаре а нуьцкъалчу пачхьалкхех йолчу Германигий, Францигий, Италигий кхин дIа а Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу санкцеш йитахьара бохуш дехарш деш.\n„Европехь тIаьхь-тIаьхьа алсамбовлуш бу, „хьовсийша, цигахь президент хийцаваллалца и Украина иштта а Оьрсийчоьнан карахь яр-кх, цигахь церан марионетка а яра урхалла дан хIоттийна. ХIун хийцалуш ду и санкцеш бахьана долуш?\nТхо хIунда ийзадо аш цу конфликтана юккъе?“ боху синхьаамаш“, - боъуш дийцира Байдена шен эмоционалечу къамелехь.\nКритике йира Байдена иштта, Украинел совнаха, Европера пачхьалкхеш а. Британи Евробертана юккъера ялар бахьана долуш а, мигранташ схьаихар бахьана долуш а, „ша шех шек хиларна кризис“ ловш бу Евробарт, элира цо.\nЦундела а мехала ду, цунна хетарехь, Украинас Европа ша Минскера барт кхочуш беш ца хиларна бехке яц бохучух кхетор. „Шу кхета деза, хIора а гIийла верг бехке ван кийча хуьлий. Цундела хаза хьала а нисделла, нийсачу агIор некъ бан беза аш“, - элира цо.\nБайденс шен дIахьедарш дечу кхаари дийнахь Оьрсийчоьнна дуьхьал Евроберто яьхна йолу санкцеш дIаяхар Кремлехь а дара дийцаре деш.\nГерманин вице-канцлер Габриэл Зигфрид, Меркел Ангелина оппозицеш болчу социалистийн партин куьйгалхо, тIебогIучу харжамашкахь, ала дашна, Меркелца канцлеран дарж къовса лууш волу, вахнера Москоха шеца бизнесан векалийн йоккха делегаци а эцна.\nВуно хьесталуш цо Путин Владимирца дIадаьхьна долу цхьаьнакхетар а, цо цигахь дина къамел а шогачу критике деш ду Германехь.\nМасала, цо шен Оьрсийчоьнан президентаца хиллачу къамелехь элира, ша санкцеш, мел кIезга а, цхьана декъана мал яйтарна тIехь къахьоьгуш а ву, Европерчу партнерашца уьш мал ян езар дийцаре деш а ву, аьлла.


Соьлж-ГIаларчу барамашка - ца лаахь а, лууш санна\nОхан-бутт 08, 2015\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIаларчу бараме гулбина эзарнаш нах\nНохчийчоь Оьрсийчоьнан регионашлахь уггаре а жигарчех ларало пачхьалкхан барамаш, лаккхарчу хьакамийн лаамаш кхочухбарца. Кадыров Рамзанан администрацино айбечу муьлххачу а бараме эзарнашкахь дIагулло нах. Мел бу лаам цига лела бахархошкахь?\nIедалан балхахь мел верг: хьехархой, гIуллакхъхой, лоьраш, ишта массо тIегIан доьшийлашкахь болу кегийрхой - берраш а декхарийла беш бу бен –бечу хиламашкахь, гуламашкахь, самукънечу ловзаршкахь дакъалаца.\nХьуна лаьий, ца лаьий дан а дац. масала кху беттан 8-чу дийнахь буьрканах ловзуш «Терек»-«Зенит» матч дIаехьна Соьлжа гIалахь. Юрт гIалина мел генахь хилар хьесапе а доцуш, цу матчехь «шайн лаамехь» хьовсархой хилла массо ишколера хьехархой. Билггал аьлчи хIора а ишколера лаххаре а итт хьехархо.\n«Цхьа шо, ши шо хьалха, хьайна ваха ца лаахь ахча дIаделча, хьоьга хIума а ца олуш кочара бовлура,- боху Соьлжа гIаларчу хьехархочо Демильханова Розас,- ткъа хIинца гIанташ деса хилийта йиш яц бохуш, белхой стадионе дIаузуш бу. Хьал ца хуучунна моьтту тхо тхайн лаамехь цига кховчу, валлай ца кховчу-кх. Со цкъа доцург цигахь ца хилла, цул тIаьхьа шозза 500 сом а луш ас сайн метта кхин вахийтина-кх».\nИ къамел динчу Розас санна резабоцурш, леткъамаш бийраш дукха бу. ХIинца соьца къамел дийраш Новр кIоштан цхьана ишколера хьехархой бу: Маликаттий, Хатиматтий. Цара лучу хеттарша гойту аьлла хета мел лаам болуш, доггаха оьху хьехархой шайн хаарш шордеш футболе а,циркашка а,кхечу синкъерамечу меттигашка а.\nМаршо Радио: -Хьо футболехь мосазза хилла?\nХIатимат: « Кхузза хилла».\nМаликат: « Кхузза хилла».\nМаршо Радио: Машен а лоций Iедало дохуьйту шу я..?\nХIатимат: « Ца догIу дера. Тхаьш I50 сом а луш некъана дIаоьх-кх».\nМаршо Радио: - Буй-тIара дечу колизейхь хиллий шу?\nХIатимат: « Хилла шозза-м».\nМаликат: « Шозза хилла со а».\nМаршо Радио: Циркехь мосазза хилла шу?\nХIатимат: « Цкъа хилла».\nМаликат: «Со шоззе а циркехь хилла. Берийн бераш а эцна яхнера со,дешархоша билеташ эца а эцна. Лаахь а, ца лаахь яхар тIедожош ма дуй».\nМаршо Радио: Концертехь хиллий?\nХIатимат: « Концертехь хилла а яц».\nМаликат: «Ца хилла со а. Кхиберш бигнера, къона хьехархой».\nМаршо Радио: Митингехь?\nХIатимат: «Митингехь шозза хилла. Пайхамар аьшнаш винчу хенахь цунна дуьхьал йинчу гуламехь хилла. Цул хьалха олимпиадин факел йохьуш а хилла. Кхин цкъа а хилла.Кхузза хилла со-м»\nМаликат: «Со а хилла-кх шозза, Пайхамаран лерам бечу митингехь хилла тIаьххьара. Тхаш автобусашна ахча а луш».\nМаршо Радио: Субботникашкахь дукха хиллий?\nХIатимат: « Чот йоцуш дукха хилла. Дага хьанна догIу иза ,хьан дагардина иза!\nМаликат: «Дагардан а лур дац, даима а субботникашкаххь-м ду.\nМаршо Радио: Ахчанаш-м ца сецадо шу?\nХIатимат: »ХIан-хIа шайна ца эшча ахча а ца сацадо.\nМаликат: «Ахча алапа тIера ца сацадо, схьаделлачул тIаьхьа дIадоьху,шайн гIуллакх хил-хиллачунна дIадоьху..»\n«Субботник» олучу, кху тIаьххьарчу иттех шерашкахь Нохчийчохь шуьйра даьржинчу белхешкахь ша мосазза хилла дага а ца догIу шена, я догIийла а яц леррина дIаяздеш ца хилча боху Сайд -Эми аьлла шен цIе яьккхинчу хьехархочо.\nIедалан балхахь мел болчеран баьлла кхузахь и тайпа кхаж - бертахь а, бертаза а, хьовсархой а хилла гIанташ дIалецар. Церан садуург ду маццалц дахлур ду, куьйга ловзочу тайнигех тера, Iедалехь болчеран лааме хьаьжжа, пIелг хьажжинначе, лаккхарчу муьтIахьаллица дIаидар. Маца йист ер ю те махкахь лелочу шалхонийн а, кхалхонийн а. Цу кепара жоьпаза дуьсуш долу хеттарш чот йоцуш дукха ду.\nНицкъаша - барамашка\nНохчийн Машаран Боламо трибунале воьху Путин Владимир\nЕвропера гуламаш: цхьана зуламна дуьхьал кхин зулам\nНемцов Борис дагалоцуш барамаш дIабаьхьна Москох


70 гергга байъина дешархой а, тIалибашца ханна дина маслаIат а\nКабулерчу школана динчу тIелатарна дуьхьал Бамианехь хIоттийна протест\nСтигалкъекъа-беттан 8-чохь суьйранна Кабулан малхбузехь эккхийтира молханех юьйлина машен. Оцу зуламехь мел лахара а 68 стаг вийра, 150 гергга бара чевнаш йинарш. ШолгIа эккхийтар дира Стигалкъекъа-беттан 10-чу дийнахь, цигахь вийра 11 стаг.\nНастоящее Время телеканало дуьйцу, оцу инцидентехь зенаш хиллачех а, стенна аьлла оцу тIелатарх Iедалша геноцидан акт а, ОвхIанистанера Американ эскарш арадохуш ду аьлла, динчу дIахьедаршца оцу регионехь ницкъбар чIагIдаларх а.\nТерактехь еллачу 7-чу классерачу дешархочун, 15 шо долчу Масуман нана Гульсума, хIинца а меттаянза ю. Шен йоI юьхьа тIехь дуьххьара ца евзира шена, боху цо.\n"Сахьташкахь лийхира ас сайн йоI, цхьана дарбан цIийнера вукхунхьа йоьдуш, эххар а иза каряаллалц. Юьхь яьгна сайн йоI йовза хала дара суна. Цуьнан кроссовкаш гира суна - цул тIаьхьа кхийтира со, иза Масума хиларх", - дуьйцу нанас.\nМасума цхьа шатайпа бер дара, боху нанас. Шен хене хьаьжна ца Iаш, гIеметтахIоьттинчу дена гIо дора цо, напха латтош. Йоккхахйолчу йишица ЗахIрайца цхьана кузаш дора цо, ишта ахча доккхура цара.\nДуьххьара динчу эккхийтарехь лазийра ЗахIра, дийнахь-буса а дарбан хIусамехь латтийра. Шоьтан Iуьйре дагалоьцу йоIа: Марха достучу денна юург оьцуш нанна гIо а деш, цIахь Iе аларх, къар ца елира иза, боху цо.\n"Оцу дийнахь иза школе яха чIогIа ца лаьара суна, амма йиша реза ца хилира. Дукха езара цунна школа а, шеца цхьана доьшуш болу шен доттагIий-зудабераш а. Со кхеташ яц, Масума йоцчу цига со муха лелар ю, дегайовхо яц тхан кхин дIа", - боху йоIа.\nУллора дарбан хIусамаш юьзна ю чевнашца долчу берех. Оцу терроран тохарехь лазийначу Iабдуррахьманца хIинцца бен къамел дойла хилла дац цуьнан доьзалан. Эккхийтарехь кийра цIий хьаьддера цуьнан. Кхетамчохь воцуш масех де даьхьна цо. Цкъачунна хьалхе ду, иза гIолехь ву ала.\n"Делан пурбанца, гIоле хир ю цунна, амма сан са хьийза вукху берашкарчу хьолана. Ас Iаламат чIогIа са гатдо, цхьа доьзал санна ма дара тхо. Тхан массо а бераш цхьана школехь кхиъна ма ду", - дуьйцу кIентан дас Резас.\nИштта бу цу дийнах Iабуррахьманан дагалецамаш:\n"Эккхийтар хилча, сайн йижаршна орцах дIахьаьдира со, оцу школехь доьшуш бу уьш а. ГIишлона герга со кхаьчча, шолгIа а, юха кхозлагIа а эккхийтар хезира суна. Цул тIаьхьа хилларг суна дага ца догIу", - дуьйцу Iабдуррахьмана.\nДукхахболу чевнаш йинарш хIинца а метта бахканза, лоьрийн тергонехь бу уьш. ХIетте а, лоьрша боху, дукхахболчарна гIоле хуьлуш ю.\nОцу юкъанна, Iедалхоша шоьтан дийнахь хилла тIелатар геноцид лерина. Цу кIоштахь бехаш бу, кест-кеста суннитан радикалан тобанхоша тIелатарш ден, дуккхаъ а шииташ-хазарейцаш.\nДуккхаъчу шерашкахь оцу кепара тIелетарш деш, зударшка дешийтарна а, пачхьалкхан политикан дахарехь цара дакъалацарна а шога дуьхьало латтош схьайогIучу экстремистийн "Талибан" тобанна тIедожийна Iедалхоша динчу террроран тохарх жоьпалла. Амма цуьнан лидерша тIе ца лоцу хиллачух жоьпалла, ОвхIанистанан Iедалхошна бехкаш дохку цара, лелхийтаршна гунахь бу, бохуш.\nШколана гергарчу кIошташкарчу дуккхаъчу бахархоша а, оцу лелхийтаршкахь беллачийн доьзалша а хиллачу зуламна бехке бо Iедалхой.\nПачхьалкхехь кхерамзалла латта ца ло цаьрга, аьлла хета царна, цундела ОвхIанистанан президентна дарж охьадиллар тIедожийна цара.\nРамадан боьрзучу юкъанна дина маслаIат\nТIелатарш хиллачул тIаьхьа "Талибанан" лидерша дIакхайкхийра бусулбачийн мархийн бутт берзарца доьзна кхаа денна маслаIат. Оцу кепара маслаIаташ дIакхайкхадо тIаьххьарчу масех шерачохь, къаьсттина оцу дезачу деношкахь.\nОхан-баттахь тIалибаша герзашца тIелатарш долийра ОвхIанистанан къилберчу Лашкаргах гIалахь а, Кандагар провинцехь а. ТIемалойн аьтто белира пачхьалкхан эскарш юха а тоьхна, Кандагарна уллорчу, пачхьалкхехь йоккхахйолу шолгIа дамба шайн караерзо. Меттигерчу фермершна коьрта ю иза.\nИштта тIемаш бу боьлхуш пачхьалкхан къилбаседанехь, цигахь "Талибано" дIалаьцна мел лахара а Нахринера а, Баглан-и-Маркзаера а пачхьалкхан тIеман ши база. Шина а агIор нах а бойъуш, дIахьош бу тIемаш.\nПачхьалкехь хьал ирделла догIу, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа ОвхIанистанера шайн эскарш арадохур ду аьлла, дIахьединчул тIаьхьа.\nОвхIанистанера эскарш арадахар\nСтохка Зазадокху-баттахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, "Талибан" тобано а машаран кехатна куьйгаш яздира.\nЮьхьанца ОвхIанистанан Iедалхой дуьхьал бара тIалибашца барт бан, амма эххар а, дийцарш дан охьаховша дийзира церан.\nОвхIанистанера кхерамзаллин сферехь хьал телхина догIу аьлла, хета ГIани Ашрафан коьрта урхаллехь болчарна.\nТIалибашна бехкаш дохку хьаькамаша. Пачхьалкхера хьал чIагIдарна шайн бехк хилар тобанхоша тIе ца дуьту. Вашингтонца бина машар дуккхаъчу шерашкахь ОвхIанистанехь лаьттина тIом берзоран некъ бу бохуш, дIахьедо цара.\n2021-чу шеран бIаьста Американ керлачу президенто Байден Джос дIахьедира, ОвхIанистанера эскарш арадаха дагахь ву ша, теракташ хилла Гезгамашин-беттан 11-чу дийнахь 20 шо кхачале аьлла.\nИштта къаьстина, Американ Iедалхой йоллу регион дIатаса дагахь цахиларх а, шайн эскарш Юккъерчу Азехь - Узбекистанехь а, Таджикистанехь а дIатардан Iалашо йолуш хиларх, хаам бина The Wall Street Journal-о, Американ тIеман буьйранчашкарчу хьосташна тIетевжина.\nИштта хаамийн гIирсо билгалдоккху, Пентагонна тIеман базаш оьшуш хиларх шайн артиллерина а, БПЛА-на а, авиацина а аьлла. Газетан хьосташа бахарехь, Американ Цхьанатоьхначу Штаташна лаьа, эскарш арадаьхначул тIаьхьа а, овхIанхойн Iедалхошна гIо латто "Талибан" сецош. Оцу Iалашонна аьхна хир ду царна шайн эскарш ОвхIанистанца дозанашкахь йолчу пачхьалкхашкахь дIатардича.\nДелахь а, Оьрсийчоьнан эскарш чохь хиларо а, оцу регионехь Китайн Iаткъамбар алсамдолуш хиларна а, церан планашна новкъарло хуьлу, бакъдо официалехь. Иштта тIеман буьйранчаша ойла йо, шайн эскарш ГIажарийн аймехь (Персидский залив) дIатардан, йа хӀаваан кеманаш лелочу регионехь дIатардан.\nОвхIанистанера Американ буьйранчаш\n2001-чу шарахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа ОвхIанистане дигира шайн эскарш, Гезгамашин-беттан 11-чохь теракт дина бутт баьллачул тIаьхьа. ХIетахь пачхьалкхан урхаллехь, "Аль-Къайдан" лидер, дина тIелатар вовшахтоьхначех хилла Бен Ладен Iусама, лечкъош болу тIалибаш бара. НАТО-н эскарца юкъахь амеркахоша кеманца тохарш дира хIетахь пачхьалкхан гIишлошна а, "Аль Къайдан" Iамораш дIахьочу каппашна а.\n2000-гIа шо юккъе даьллачу заманчохь ОвхIанистане уьйзира 100 эзар сов Американ тIемало: цара массара а лоьхура лаьмнашка бевдда дохийначу "Талибанан" а, "Аль-Къайдан" Iедалан лидерш.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташа куьйгалла деш пачхьалкхехь харжамаш хилла, Iедал маьршачу некъашца дIакховдинашшехь, оцу пачхьалкхехь кхачо йоллуш машар хIоттон ницкъ ца кхаьчна тахана а.\n2014-чу шарахь "Талибанан" жигаралла юха а чIагIъелира.\nЭскарш арадохуш йолийна программа саца а йина, кхин а ницкъаш тIеозон дийзира Американ.\nХьал чолхе долу, ОвхIанистанан малхбузехь 2010-гIа шо юккъе даьлчахьана юкъаяьлла "ИГИЛ" экстремистийн тоба хиларца. ХIинца а шайн могIаршка студенташ а, фермерш а ийзош, схьабогIу даIишхой. Уьш боцурш а, пачхьалкхехь жигараллица хьийза иттех кхин йолу вовшашца уьйраш йоцу экстремистийн тобанаш.


СаIудийн Iаьрбийн верасан принц Салман бен Мухьаммад а, Кадыров Рамзан а\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат Делимханов Адам а, Нохчийчоьнан Iедалан куьйгалхочуьнан когаметта Хакимов Хьасан а хилира СаIудийн Пачхьалкхехь пачхьалкхан визит дIахьош волчу Путин Владимиран делегацина юкъахь.\nНохчийн Iедалхой уггар къасташ бара цу делагина юкъахь, шайн духарца. Кадыровс баркалла элира Оьрсийчоьнан президентана Путин Владимирна, ша официалан делегацина юкъахь Iаьрбийн махка вигарна.\n"Ас даггара баркалла боху тхайн къоман лидерна со официалан делегацина юкъатохарна, кху "эпохан" хиламан декъашхо хила сан аьтто беш. Эр-Риядехь вуно йоккхачу йовхонца а, лаккхара тIегIа долуш а тIеийцира тхо. Визит вуно дика кечйина яра", - бохуш вара Нохчийчоьнан куьйгалхо.\nКадыровна юххебевлла бара кхин болу цуьнан белхан накъостий, масала, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Iаьрбийн пачхьалкхашкахь векал волу Даудов Турко. Цуьнцца, кхин а 10-х стаг а эцна, Кадыров вахара Медине, Мухьаммад пайхамаран коша тIе хIоьта.\nГергарчу Малхбале визит дIахьош нохчашка дакъалацийтар ларамаза хилла дацара. Путинан а, СаIудийн паччахьан а цхьаьна хIумакхалларшкахь Кадыровс дакъалацаро а, ткъа иштта Путина, нохчаша иза деш ма хиллара маралелхаро гойту делегацин Соьлж-ГIаларчу декъаш шен Iалашо хилла хилар.\nБилггал аьлча, цо гайта дезаш дара Путинан визиташкахь Оьрсийчуьра бусалбанаш дакъалоцуш хилар а, ткъа иштта Оьрсийчоьнан куьйгалло уьш лоруш хилар а.\nВизит дIахьош Кадыровс массерна гуш-хезаш гайтара шен тешаме юкъаметтигаш хилар паччахь хир волчу принцаца бен Салман Мухьаммадца. Принцо мор баржийна тIеийцира иза, ткъа Кадыровс кхайкхира принц Соьлж-ГIала хьошалгIа. Бен Салмана реза хиларца тIеийцира, ша Нохчийчу кхайкхар, оццу сохьтехь хан билгал цаяьккхинехь а.\nЦу тайппа сурт дара Эмираташкахь хиллачу официалан мероприятешкахь а. Iедална куьйгалла дечу эмиран ваша, верасан принц аль Нахайян Абу-Даби Мохьаммед а, цуьнан доьзалера нах а къасттина довха маршаллаш хоьттуш бара Кадыровга. Оьрсийчоьнан делегацера кхин болу декъашхой, оьзда куьг а луш, тIеийцира цара.\nАмма Нохчийчоьнан куьйгалхочо шайн визит "труимф" яра бохуш посташ хIиттор эмоцешца доьзна лара мегар ду. Кхечу пачхьалкхашкара лидерш а тIеэцара СаIудийн Пачхьалкхехь Путин тIеоьцуш лелийначу схемица. 2017-чу шарахь Эр-Рияде Iамеркан президент Трамп Доналд вар дагалаьцча, ала хала ду Путнна цу махкахь тIех сов хьошалла дира аьлла.\nВевзаш волчу нохчийн политологана Бено Шамилна хета Оьрсийчуьрчу бусалба нахах Путина пайда оьцу аьлла Гергарчу Малхбалеца юкъаметтигаш дIанисйеш.\n"Дуьйцург ду Оьрсийчуьрчу юкъараллехь хьал дIанисдан пайда эца беза мехкан бусалба нахах лаьттачу декъах, бусалба нах бехачу пачхьалкхашца юкъаметтигаш дIанисйеш аьлла, 2000 шераш дуьйлалуш дуьйна юьхьарлацнарг", - боху Бенос.\nНохчийчуьрчу юкъараллан жигархочун Караев Русланна хетарехь, делегацина юкъа нохчий тохар дика билгало ю. Караевс дийцарехь, цо гойту федералан центро нохчашца йолу шен юкъаметтигаш дикачу агIор хийцина хилар.


КIиранан сарахь хаамбина ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека, ша доьхур ду Путин Владимире, шега хенал хьалха дарж дитийтар, аьлла. Цо и къамел дале хьалха республике веана-вахана Къилбаседа Кавказера президентан векал Матовников Александр. Иза дIавоьддушехь дина шен дIахьедар Евкуровс.\nГIалгIайчоьнна гонахарчу регионашкахь куьйгалхоша хIинцале хаийтина шаьш хаам тергоне эцнийла. Даржера вуссучуьнга ала догIу дош аьлла ГIебарта-Балкхаройчоьнан, Кхарачой-Чергазийчоьнан, Ставропол-мехкан куьйгалхоша Коков Казбека а, Темрезов Рашида а, Васильев Владимира а. Дош алаза бу цкъачунна Нохчийчуьра, Дагестанера хьаькамаш.\n2008-чу шарахь ГIалгIайчоьнан коьртехь Iен Зязиков Мурат хуьйцуш, цуьнгарчу дарже хIоттийра Евкуров Юнус-Бек. 12 шарахь оцу меттехь Iийнарг шен лаамехь вуссу гIентара бохург бакъ ца хета эксперташна. Цара бахарехь, хаалуш ду хуьлучу хийцамо иза ша а цецваьккхинийла – Москох ю сацамбинарг.\nЕвкуров дIавахана я дIавахийтина?\nЮкъаралхочунна, "Гражданское содействие" ("Юкъараллин гIо") комитетан лидерна Ганнушкина Светланина шена вевза Евкуров, цо "Кавказ.Реалиица" къамелдеш элира, ша "ца теша, лаамехь иза дIавахана хиларх, Москох, Iаткъам ца беш, юьстахйисина хиларх".\nШена халахета Евкуров политикера дIавоьдуш, шен дош лардеш стаг ву иза, бохура Ганнушкинас.\nШена а хууш, лечуьра массех стаг ваьккхина Евкуров Юнус-Бека, гIалат дара цунна Нохчийчоьнца долчу дозан хьокъехь шен нах кхето некъ цакарор, аьлла хета бакъоларъярхочунна.\nЕвкуров шен лаамехь даржера дIаваьлла хила а тарло, элира Оьрсийчоьнан халкъан бахаман, пачхьалкх кхолларан академин а, Гайдаран цIарахчу институтан а Iилманчас Казенин Константина.\n"2018-чу шеран гурахь республикера хьал эшча дуьйна схьа Iедалехь Iа лууш ца гора иза [Евкуров –ред.]. Хаалуш дара иза. Евкуровс дика лар йитина: уггаре халачу муьрехь, къайлах тIемаш бечу гIеранашца къийсам лаьтточу заманахь, ситуаци толамца караерзийра цо. ХIора политикан ю шен мисси, иза йирзича, ша дIаваха везий хаьа цунна. Иза ду Евкуровца дерг. Протестан боламца мотт ца карийна цунна. Оцо кхачийна иза кху муьрехь шен мисси ерзочу", - элира Казенина.\nНохчийчоьнан, ГIалгIайчоьнан доза къастош хIоттийна бертан документ ца тайна гIаьттинчу гIалгIайн оппозицина толаман де ду Евкуровс дарж дуьту де.\nЕвкуров даржера дIаваларх кхочушъянза юьсу ГIалгайчохь дуккха а проблемаш, шайлахь коьртачех белхазалла а, юкъараллехь хьал гIоьртина латтар а долуш.


Меликов я Кадыров: хьаьнгахьа хир ю Кремль дозанаш къасточу хенахь?\nДагестанна, Нохчийчоьнна юкъара доза къастош тIеэца беза сацамаш шина а агIонна товш хир бу ала вуно хала ду – яц пачхьалкхехь ишта барамаш дIакхехьа кхоьллина политикан кепаш.\nДагестанан Iедалхоша хаийтина шайн республикан а, Нохчийчоьнан а юкъара доза цхьаццайолчу меттигашкахь билгало йоцуш дисина хиларх лаьцна. Мангал-беттан 2-чохь Дагестанан лаьттанийн а, бахаман а юкъаметтигийн министран гIовса Джанаев Хьабиба шен пресс-конференцехь дIахьедира, Дагестанан тIех яккхий претензеш яц Ставропол-махкаца а, ГIалмакхойчоьнца а долчу дозанашка, аьлла. Амма баккхий цакхетамаш бу, бохура цо, Нохчийчоьнца лаьттачу дозанашца.\nОццу дийнахь цуьнан куьйгалхочо, министра Эминов Заура а элира, Дагестано а, Нохчийчоьно а, юридикан кепаш а ларъяеш, даредан деза шайна юкъара дозанаш ханна хьесапаш дина лаьтташ бен дацар. Дагестанан хьаькамаша чIагIдарехь, шина а республикан векалш кийча бу къовсаме йолу агIонаш а, хьалхо Оьрсийчоьнан Федерацин пачхьалкхан латтанийн реестре йиллина информаци а листа.\nДозанаш а, къийсамаш а\nОьрсичоьнан Федерацин чоьхьара, административан, дозанаш чIагIдан долийра 20I9-чу шеран Дечкен-баттахь. 202I-чу шарале регионийн, гIаланийн, яртийн дозанаш къастаделла довла дезаш дара. Оцу балхо аттачу доккхур ду гIишлош, латтанаш кадастран къастамашка дерзор, бахамаллин бакъонаш документашка яхкар, меттигаш, къовсамех мукъаевлча, инвесторийн тергамна кIел гIур ю, субъекташа ял ялар шерачу новкъа дер ду, лелош доцу латтанаш пайда бала дуьйлалур ду аьлла хетара.\nОцу юкъанна Къилбаседа Кавказехь дозанашца доьзна иккхира масех конфликт. Уггар кхерамениг яра Нохчийчоьнанний, ГIалгIайчоьнанний дозанаш къасторца доьзна иккхинарг. Къовсам лаьтта Дагестананний, Нохчийчоьнанний дозанехь а. 20I9-чу шеран Зазадоккху-баттахь Нохчийчоьнан кадастре ехира хьалха Дагестанан долаевлла ларало исс меттиг – Дагестанерчу ГIизларан кIоштарчу Новомонастировское юьрта уллера 80 гектар латта. 20I9-чу шеран Охан-беттан 2-чохь Дагестанан парламенто протестан кехат хьажийра Нохчийчоьнан парламенте а, Оьрсийчоьнан федералан решистрацийн урхалле а, президентан Къилбаседа Кавказерчу векале а, "цхьана агIоно шеггара" доза къастош тIеэцна сацам юхабаккхар доьхуш.\n20I9-чу шеран Охан-беттан I6-чохь (ГIалгIайчохь оцу хенахь дозанаш бахьанехь къисамаш бара лаьтташ бахархошний, ницкъхошний юкъахь) нохчийнний, дагестанхойнний праламентийн спикерша Даудов Мохьмада а, Шихсаидов Хизрис а (даржах мукъаваьлла карарчу шеран Мангал-баттахь) официалехь дIахьедира дозанах йолу информаци пачхаьлкхан реестре яккхар шаьш сацадо, аьлла.\nДукха а болчу Дагестанерчу иергамчашна хетарехь, Нохчийчоьнца дозанаш къасторах долу гIуллакх юьстахдиллира хIетахьлерчу мехкан куьйгалхочо Васильев Владимира, тIевеана стаг ша хиларе терра, иза кхоьрура дагестанхошна хьалха шен авторитет йожарна. Ткъа хIинца ханна махках жоп лучу Меликов Сергейн аьтто бу дозанах долу къамелаш, экама а хуьлуш, долон. Бакъду, оцу тIехь регионан бахархойн резабоцуш меттиг ягIахь, хаъал южур ю цуьнан цIе.\nДозанашца дерг къасточохь тоьлур ю Москвано озабезамбина агIо\nНохчийчуьрчу эксперташна хетарехь, дозанашца дерг къасточохь тоьлур ю Москвано озабезамбина агIо. Кавказан къаьмнийн Ассамблеян куьйгалхочо Кутаев Руслана а, политолога Магомадов Iелас а бахарехь, агIонаш ешаш а йолуш, дIадахьалур дац дийцарш – Москвано, цхьаъ делахь, берта къамелаш дан ир-карахIиттайо агIонаш, ткъа, шиъ делахь, ша юьстахсеца, административан дозанаш билгалдахар шена тIехь доллушехь.\nМеликов а, Кадыров а, Кремль а\nКремло Дагестанера куьйгалхо хийцира 2020-чу шеран ГIадужу-баттахь. ДIавахана Васильев шатайпа вара дуьххьара арахьара тIеваийтина хьаькам хиларца, Дагестанехь хьовха, ерриг а Къилбаседа Кавказехь. Кхаа шарахь латтийра шо шегахь дарж, дитира иза махко коронавирусан пандеми вуно хала лар бахьана долуш.\nВасильев цалараваро гайтира, Москвано шен хьежамашца а дустуш, Къилбаседа Кавказан республикашка хьийсочу "кхайкхазчу хьешашка" болх цхьана хьелашкахь бен балуш боцийла – халонаш кIезиг дуьхьал а хIуттуш, федералан бюджетера ахча шайн кара алссам кхочуш хилча. Бакъйолу халонаш тIе ма-хIитти, архаш карара йовлу "кхайкхазчу хьешийн". Кхеташ ду, пандеми шатайпа мур бу, амма, масала, дозанашца йолу проблемаш листа а дац атта, цара а бо тIеIаткъам тIевеъначу хьаькаман кхолламна.\nМеликов Сергей, шел хьалха лаьттинчу куьйгалхочунца дуьстича, гIеххьачул зIе йолуш ву Дагестанца – да ву цуьнан лезги. Амма иза керста дин лелош ву, оцо куьйгалхо дIасакъаставо дукхахболчу лезгех а, кхечу дагестанхойх а - бусалба бу уьш.\nМел кийча ву Меликов, нийса накъост а хилла, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца къамел дан, хала ду ала. Бакъду, бу Москвахь а Кадыровна новкъарлонаш ян лаам болу куьйгалхой а. Иза хила тарло 20I8–20I9 шерашкахь ГIалгIайчохь лаьттина протесташ цхьана ханна Iедалан ницкъийн агIор сов йоккха дуьхьало йоцуш дIаяхьна хиларан бахьана. Вукху агIор аьлча, Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира тIекарло латтош волчу Кадыровн ницкъ а бу цкъачунна онда.\nХIиттийна болчу (цхьана а тIегIанахь нийсонца харжамаш дIахьош бацаре терра) Дагестанан а, Нохчийчоьнан а лидерша шина республикан дозанах долу дийцарш, нахана а гойтуш, парггIат дIахьор ду бохучух а ду теша хала. Массо а хуманал хьалха гуш дерг ду ший а республика Кремло дозанаш къасторе а, чIагIдаре а хьоьжуш Iаш хилар. Амма Москварчу Iедало, цхьа хIума оцу дийцаршкахь галдаьлла нислахь, хуьлуш ма-хиллара, жоьпалла тIедожор ду шайна регионашна.\nКремлна хьалха хIоьттина хаттар аттачех дац. Даима а санна, Iедал Кадыровгахьа далахь, южур ю Меликовн цIе, хала хир ду Дагестаах урхалла дан, ткъа Меликовгахьа далахь, кхерам бу Кадыров дарвала. Мухха а делахь а, Москва дозанех долу гIуллакх кханене дилла гIерта, я беш белахь хийцамаш, тийна-таьIIина байта гIерта. Амма йоккха йоцчу шина республикехь дозанаш тийна-таьIIина хийца аьтто бер бу бохург бакъ дац – тахана вуно сиха а, ма-дарра а даьржа керланаш.\nКонфликт йоцуш дозанашца дерг дижийна кхаба йиш ю уьш къастор ма-хуьллу гена тIехьататтар. Дагестананний, Нохчийчоьнанний административан дозанаш къастонза дуьсуш хиларо гойту мел ледара ю Оьрсийчуьра политикан институташ, мел яккхий новкъарлонаш йо цара регионийн экономика кхиорехь. Билггал гуш ду, Iедал шен лаамехь административан дозанаш билгалдаха гIортахь, социалан а, политикан а кегари оьккхур буйла.


Полигамин ун даьржина Европехь а\nГезгмашин-бутт 25, 2016\nНохчийн амалш хийцалуш йогIуш ю зама дIа мел йоьду. Нагахь санна 20-30 шо хьалха ши зуда йолу стаг наггахь бен нохчашлахь нислуш ца хиллехь а, хIинца бусалба дино бакъо ялар бакъ а деш, масех доьзал болочийн терахь хаъал лакхадаьлла, къаьстина Европехь\nЗуда ялор, яхийтар, иза йитар, доьзалш бохар цхьана заманчохь уггаре а бехкечех, экамчех а Iадаташ хилла лаьттина нохчашлахь.\nАмма хенаца и экамалла дIа а яьлла, уггаре а эвхьаздаьллачу Iадатех хилла дIахIуттуш ду иза.\nКъаьстина, аренца, Малхбузехь бехачу вайнахалахь даьржина шозлагIа, кхозлагIа а, еалгIа а зударий кхийлар.\nIедалан чотах, харцонца а, аьшпаш биттарца а лийцинчу петаршкахь и зударий охьа а ховшабеш, тишйелла бедар санна, кIордийча цхьаъ я важа дIайохуьйтуш, царна метта керланиш дола бохуш лелар кхин башха цхьа а цец ца волу хIума хилла дIахIоьттина.\nБусалба дин, аьлча а цунах шайна бала йиш йолу пайда цхьаболчу нахана бовза болабелча дуьйна схьа Делан дин ду ишттачу наха шайн маьттаза леламаш бакъбеш долу бахьана санна юхьара лаьцнарг.\n„Суна Дала 4 зуда ялон магийна“ бохучо, цкъа а КъурIан каралаьцна ша вацахь а, я динан кхинболу бехкамаш ларбеш ша вацахь а, даладо КIурIанахь масех зуда ялор магош аят хилар.\nДан а ду КъурIанчохь ишттаниг аят. „Зударий“ цIе йолчу, я аьлча а „ан.Ниса“ суратан кхозлагIчу аятехь хьахийна ду иза.\n„Нагахь санна шаьш боберашца харцо лелорах кхерахь, тIаккха кхечарех зударий бахкабе, шайна товш берш- шиъ, кхоъ, йиъ.\nТкъа нагахь санна шаьш цаьрца цхьатерра нийсо лелор ца хиларх шаьш кхерахь, тIаккха цхьаннах тоам бе я лайнах. Иза харцонах ларваларна гергох ду шуна“, - иштта бу цу аятан чулацам.\nДоккхачу декъехь амма иза далочара аятан хьалхара дакъа бен ца дуьйцу, еъане кхаччалца зуда ялон бакъо луш долу, ткъа „цхьаннах тоам бар харцонах ларваларна гергох ду“ бохуш долу дакъа доцуш санна дуьту.\nТкъа дукхахболчу Iелимаша и шозлагIа дакъа, муьлхачу а яатан чакхе санна, дезох а, мехалох а лоруш ду. Иштта, масала, дуьненна а вевзаш волчу КъурIанан тафсир динчу Iелимо ас- Саади Iабдурахьмана ша цу аятах кхетош йинчу комментарехь яздо, „цхьана зудчух тоам бечу стеган дуккхаъ дукхох шансаш ю, Дала ца магийначух ларвала.\nХIунда аьлча, Дала магийна долу цхьаццадолу хIумнаш дан Делан лай хIоьттича, кхерам бу цу тIехула иза шена Дала декхар дина тIедихкина долу парзанаш кхочуш ца далуш виса, тIаккха и кхерам белахь цо и хIума, шена иза Дала магийна делахь а, ца деш дита деза“, -аьлла.\nАмма Европерчу Iедало ахчанца а, петаршца а гIо деччера йиъ зуда ялон, я шозлагIниг, я кхозлагIниг ялон тохавеллачо, дукхахьолахь, ас Сааади вешна ца хуьлу. Шен бакъонах декхар тардан гIертачунна цу бакъонан харцо хила сахьт дац бохучийн хьехамаш а оьшуш ца хуьлу.\nЦарна орцах бевлла, цаьргахьа гIо доккхуш шортта зударий а хилча тешна а, нохчашлахь ватсапп боху хабарш дийцаран гIирс баьржича дуьйна схьа, зударшна даIаваташ а деш, царна зудчунна тIе зуда ялоран мел а, шен майрчунна шозлагIа а, еалгIа а зуда ялоран ял а дийца ца кIордош къахьоьгуш болу.\nКху деношкахь ватсаппан нохчийн сегментерчу тобанашкахь лелаш болчу хIокху зудчуьн хабарехь санна.\nВатсаппера зударшна хьехам: „Йиъ зуда стенна ца ялайо шен майрчунна, субхьаналлахI? Вай массара а вайн майрошна зударий бахкийча, валлахIи вай хаза Iийр дара. Со тахана сайн майрчунна зуда лохуш ю, яла а йийр ю цо шена схьаялае аьлларг“.\nАла догIу, зударшна даIаваташ деш болу зударий – иза хиллане а цхьа ша-башха керла а, шен хатI а, аматаш а, ур-атталла шен цхьа къаьстина лексикон а йолуш, феномен хилар.\nЦу зударий-даIватхоша кIеда-мерза дуьйцу, хIора а шозлагIа дош субхьаналла а долуш, кест-кеста шайн хьехамашкахь Iарбойн дешнаш юккъе а кхуьйсуш, хетарехь, шайгахь кIоргера Iилма ду моттийтархьама.\nЦара цкъа а ца олу, масала, Дела, АллахI бен, я Дела реза хуьйла а ца олу ладогIарна, баракаллахIу фикм олу. Ткъа божарийн гIорторийн дарж къовса арабевллачу хьехамчийн даIаватийн теманаш – уьш доккхачу декъахь доьзалера юкъаметтигаш, зуда боьршачу стагана муьтIахь хила езаш хилар, иза цунна шозлагIа я кхозлагIа зуда ялон реза хила езаш хилар хуьлу.\nИшттачех ю хIара рогIера зударийн иманчубахкорхо а.\nВастапера зударшна хьехам: „ТIейогIучунна а хала ду шуна и хIума, бухарчунна санна. Ма хIиттаве и стаг юхьIаьржа. Суна иза тIейогIучу хенахь ца хаьара и хIума иштта хала дуй, олу аш, тIаккха и тIеялийнарг лоллий дIайохийта.\nТкъа тIеяханчуьнга боху ас: хьажахь, и хьайн хIилланаш хьайгахь дитахь, и стаг хьо йолчохь а хилла, шен важа зуда йолчу дIавоьдучу хенахь цу зудчунна иза хьоьца хиллийла гойту меттигаш ма битахь цу стеган дегIа тIехь, АллахIах кхерахь, сан йиша!“\nЦу юкъана цхьаннел совнаха зуда ялор дихкина ду массо а Европерчу пачхьалкхашкахь.\nЦундела Iедалийн хьукматех шен шиъ я совнаха зуда хилар хьулдина латтадо полигамехь вехачу боьршачу стаго.\nАмма Iедалах хьулдина а ца Iа цхьаццаберш- шайн цIерачех а, шаьш ялийна ларалучу зудчуьн гергарчех а, шен хьалхарчу доьзалех а шен керла ирс лачкъийна латтош берш а кIеззиг бац царна юккъехь.


Мел лахара а Нохчийчуьра 60 ницкъахо а, шайн лаамехь арабевлларш а байина Украинехь тIамехь\nНохчийчуьра 60 гергга вахархо – ницкъахой а, шайн лаамехь тIаме бахнарш а- байина Украинерчу тIамтIехь. Мехкан Iедалхоша ши ницкъахо бен вийна хилар бакъ ца дина официалехь.\n"Мел кIезигаха а 60 Нохчийчуьра вахархо вийна тIамехь. Уьш берриш а бацара бакъоларъяран органашца боьзна, дукхахберш шайн лаамехь тIаме бахнарш бу", - дийцина Кавказ.Реалиига СКФО-н ницкъаллин урхаллерчу хьостано.\nШайн ницкъ мел берг до Iедалхоша, Украинехь беллачех кIезигчу нахана бен дIа ца хаийтархьама, дийцина редакцига кеп-кепарчу бюджетан организацешкарчу масех стага. Цара бахарехь, цундела, стаг дIавуллуш ворхI дийнахь хIоттош хилла тезет цхьана дийне дацдина. Къамелдинчара билгалдаьккхина, беллачийн терахь 60 а лакъара хила тарло аьлла.\nКавказ.Реалиина билггал хууш ду тIамехь вийна, дIавоьллинчу 18 стагах лаьцна.\n1 - Эвтара\n4 – Шела\n5 – ТIехьа-Мартанан кIошт\n5 – Хьалха-Мартанан кIошт\n1 – Теркйистан кIошт\n1 – Веданан кIошт\nКхинболчу байинчех хаамаш тIечIагIбан аьтто ца кхаьчна редакцин.\nБилгалдоккху, Кадыровна муьтIахь йолчу телеграм-каналаша зорбане яьккхира, шайн лаамехь Украине боьлхучийн тобанех видео. 1АДАТ оппозицин боламо хаамбира, кегий нах бертаза дIаязбеш хиларх тIаме оьхуьйтучийн тобанашка.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана чIагIдо, боьдучу тIамехь махкара ши эскархо бен вийна вац аьлла. Чевнаш йинарш, кеп-кепарчу деношкахь цо бинчу хаамца, исс стаг ву.\nХьалхо Беларусин оппозицин векалша дийца даьккхира, дозанехь йолу Мозырь гIалара моргаш нохчийн декъех юьзна ю аьлла. Кхечу хьасташкара информаци бакъеш тоьшаллаш дац.\nОфициалехь дIахьедарца, Къилбаседа Кавказера а, Къилбера а тIемалойх вийначу 275 стеган цIераш евзина Кавказ.Реалиина; Дагестанера эскаран гIуллакх деш хиллачех беллачийн терахь ду 86.\nОхан-беттан 5-гIа де - Оьрсийчоь Украине буьззинчу барамехь тIамца чугIоьртина шовзткъе хьалхара де ду. Киевна уллорчу Буча гIалахь, цигара арадехира оьрсийн эскарш, дуккха а тоьшаллаш карийна тIеман зуламаш лелийна - байина маьрша бахархой, ницкъбар, хьийзор, къоланаш дар. Оьрсийчоьнан тIеман министралло чIагIдо, и дерриг а "провокаци а, хIиттийна суьрташ а ду" аьлла. Бучехь даьхначу суьрташа а, видеоша а оьгIазло гIаттийра доллу дуьненахь.


Алтай Республикехь 38 шо долчу нанна кхело таIзар кхачийна цо шен йоI етташ лелорна. ЙоI дIаяьккхина доьзалера.\nТалламчашна билгалдаьлла нанас, бусалба динца ма-доггIу ца леларна, 12 шо долчу беранна етташ хилла хилар. Мачаш юху аьчка Iайг, аннаш дуьлу аьчка гIирс, хIуманаш тIеухкург тухуш хилла йоIанна кест-кеста, яздо меттигерчу "Алт.КП" газето.\nШа хьийзор, еттар лан а ца делла, цIера едда йоI, дIадийцина дерриг а лулахошка, ткъа цара полици кхайкхина.\nЛоман Алтайн кхело бехкейина нана бер гIелонехь кхабарна а, кхиазхо ма-оьшшу цалелорна а. Цунна кхо шо, цхьа бутт кхайкхийна хан цIахь йоккхучу кепехь такха, полицино зуьйш хир ю иза шина шарахь. Сацам низаме бирзина.\nХьалхо хаамаш баьржира ГIалгIайчохь 2019-чу шарахь ворхI шо долу Ажигова Iайша заьIап ярх лаьцна. Несарарчу дарбан цIийне йиллира иза, дегIа тIе цIе Iиттина а, межеш лазийна а ларш, гангрена а йолуш. Москварчу Рошаль Леонидан берийн хирургин институте кхачийра йоI, дIадаккха дийзира аьтту куьг.


Бутт-батте мел болу а дайлуш лаьттачу ахчане хьаьжжина Оьрсийчоьнан Iедало бахархошна гIо дийр ду бохучух тешаш берш, лартIахь, кхетамехь болчу нахалахь каро хала ду.\nКъилбаседа Кавказан кIошташкахь, масала, Ставропол мехкарчу оьрсашка ахь хаьттича а, цу хьокъехь «хьо стиглара воьжжа-м вац, маца делла Iедало хьуна инфляцига хьаьжжа алапа я пенси», хьох доллург хаа санна, бIаьргашца хьо вуста а вустуш, жоп ло муьлххачо а.\nКремль чохь болчу куьйгалхоша, эшам хиллачу бахархошна, ирхъоьху мехаш тидамехь а латтош, алапаш а, пенсеш а нисдийр ду аьлла, дуккха а адам долчу меттехь цхьамма эккхийтича, кIезиг масалш дац, маьттаза дешнаш ца кхоош, оьрсаша шаьш урхаллехь болчарна наьIалташ кхайкхийна а.\nОьрсийчоьнан цхьа дакъалг хиларе терра цу декъехь кхин хьажам хиларца къаьсташ бац кхечарех нохчий а. Ма-дарра аьлча, махкахой тешшане а тешаш бац Iедалхоша ахча дайдаларца доьзна, шайна кхечу кIошташкахь йоцчул гIоленаш йийр ю аьлла.\nМелхо а Оьрсийчохь, инфляци тергоне а оьцуш, алапаш, пенсеш тIетоха доладахь а боху, цхьаболчара, иза хиллане а хила тарлуш дац Нохчийчохь. Цу хьокъехь болатах тера чIагIбелла хьажам болчех ю Соьлжа гIалахь цхьана доьшийлехь 10 эзар алапа а оьцуш,нуй-горгамца хьашт-дезарш луьстуш йолу Яхиева Ийман.\nИйман: «Оьрсийчохь хIун хир ду ала-м яц со, амма кхуззаххьа-м тухур яц цхьа кепек тIе. 13-14 % инфляци хилча а цара тIетухург 3-4 % ю-кх. ТIейогIучу ханна ахча дайдаларе хьаьжжа алапаш тIетухур ду аьлла дегайовхо нехан я-м яц.\nЦхьайцуьрриг а дегайовхо а яц, мелхо и мехаш тIекхета аьлчи а, гIайгIанехь хуьлу-кх нах. Массо хIуманна мехаш тIедетта. Цкъачунна-м даладелла хIума дац. Лаг а лаьцна хьийзош-м ду кхара адам. ХIун де боха-м хаац адамашка..»\nХIинцца къамел динчу Ийманчух тера ойла кхобурш чот йоцуш дукха бу. Царна хетарехь Оьрсийчоьнан Iедало лаг лаьцна латтош ду халкъ,самалха далийтаран метта,кхин тIе а лаг къийла а къуьйлуш. Дахар дикачу,хьаамечу агIор хийцаме дер ду-кх аьлла, кхаьбна гIийла дегайовхо а, хан хене яларца, йовхонехь лекъаш,кхачало хи санна,йовш ю могIарерчу бахархойн. Цунах дуьйцуш ю Соьлжера пенсахо Лайлаъ а.\nЛайлаъ: «Дегайовхо ян а яц. Цкъа тоьхна-м дац инфляцега хьаьжжина ахча тIе. Иза уьттаза хьалайолу. Ткъа алапа гIорийча латтош ду. мелхо а гIоленашна луш хилла ахчанаш хедош ду, тIетохаран метта. Дика хир дац те аьлла сатийцсамаш ба-м бу амма цуьрриг а чIагIо-м яц..»\nОьрсийчохь олалла дечу иттаннаш, бIеннаш харцонех цхьаъ лору адамаша хIора баттахь дайлуш, пайдабоцчу долу ахча, дахарехь цхьа маьIна а доцуш,кIадбоццу хIума долуш санна, Iедалдайша бахархошна гIодар цхьана билгалзачу хене дIатеттар.\nИнфляци янне а ян а йоцуш санна Iедал партал Iар хьокъехь деш долу къамелаш къаьсттина марсадовла, мархин бутт чекхбалале эзарнашкахь Европехь беха нохчий, хIинца, кху муьрехь санна, цIехьа баьхкича. Цигахь, дукхахйолчу пачхьалкхашкахь, хIора баттахь инфляци бахьнехь лестаме дуьйлучу мехашка хьаьжжина алапаш, пенсеш, пособеш далар а, Iедало до гIо хьанна а дезарш листа тоаме хилар а – и дерриге а, кхетамна хьагаме гилгаш а дохуш, тамаше ду вайнахана.\nКхузара цара шайна и санна нийсанан «токхо» кестта хирг цахилар кхета а деш, цу хьокъехь, олучунна дена а, нанна а олуш, къамелаш дой а, хьаам бо шайна.


Путин Владимир наг-нагахь к1иранашна а деношна а къайлаволу юкъараллах, Оьрсийчоьнан бахархоша иза мичахь муьлхачу хьолехь ву бохучух лаьцна т1аккха эладиттанаш дийца доладо. Хуьлу и саннарг Оьрсийчоьнан регионийн куьйгалхошца а.\nПаччахьаш маьрша хиларх...\nХIора шарахь цхьацца белхашкахь болчу нехан аьхкенан садоIу мур болабелча, я Iаьй Керла шо тIедогIучу хенахь церан мукъа денош девлча, Европерчу пачхьалкхийн куьйгалхой а, лакхарчу даржашкара политикаша мича гIур бу садоIа, уьш шайн белхашкахь а боцуш, мас де я кIира дер ду бохучух йолу информаци меттигерчу газеташкахь зорбане йоккху, я телевизионехула дуьйцу.\nБахархошна шаьш хаьржина йолу урхалла а, шаьш хаьржина болу политикаш а, ала дашна, шаьш лучу ясакхо кхобуш болу, хIун лелош бу хаийтархьама деш ду иза. ТIаьхьара масала ду Германера. Немцойн канцлер Меркел Ангела ши кIира хьалха балхара садоIа яхнера. Кхин башха гена, цхьанхьа экзотикечу меттигашка дIаса а ца яьллера иза, ша йина а, кхиина йолчу Уккермарк олучу Малхбалерчу Германин кIошта яхара бен.\nИза хууш дара массо а Германин вахархочунна, Iедало иза шех лачкъийна доцун дела. Амма хьастагIа Мюнхенехь амокхочо нах байъар бахьана долуш садоIар юкъах а дитина, Кхерамазаллин кхеташонан экстрене долчу цхьаьнакхетарехь дакъалаца Берлине юхахерза дийзира цуьнан. Цул тIаьхьа юха а Уккермарке садоIар чекхдаккха яхана йолу иза Германехь тIелатарш, цIийIанорш алсамдовлар бахьана долуш и садоIар кхушаренна дита а дитина, балха араяьлла.\nКхин ду Оьрсийчуьра хьал. Пачхьалкхан лакхара куьйгалла а, регионашкара хьаькмаш а къайлабовлу кест-кеста бахархойн фокусера. ТIаккха юкъараллехь эладиттанаш дуьйлало, хьенех цомгуш ву, минех велла, цунна метта Оьрсийчоьнна урхалла деш цунах терра волу цхьа кхин стаг ву, Кремлехь карчам хилла я иштта дIа кхин а, бохуш.\nТIаьхьарчу шина шарчохь шозза-кхузза даьржина и санна долу эладиттанаш Путин Владимирх лаьцна. Цкъа хьалха, уггаре а шуьйра юкъараллехь а, ур-атталла Малхбузерчу хаамийн гIирсашкахь а дийцаре деш хилларги дара, 2015-чу шарахь Путин букъаца цIе ца йоккху лазар а кхетта, кIелвисина ву, цунна дарбанаш деш Австрера а, Германера а лоьраш а бу, боху хабар.\nШа Путин цхьанхьа а официалечу хиламашкахь ца гуш къайлаваьлла волуш ши кIира а делира. Кремло йоккха къайле йина лелийна долу цуьнгара хьал дагахь а доцуш гIардаьккхира эххар а Путин Туркойчоьнан президентаца Эрдоган ТIайип Реджепаца цхьаьна а кхетта, нахала ваьлча, Эрдогана цуьнга ларамаза микрофонаш латийна хилар диц а делла, муха ву хьо, муха бу хьан букъ аьлла хаттар дича. ХьастагIа кхин цкъа а даьржира Путин къайлаваларх а, иза могуш воцуш хилар а эладиттанаш.\nАмма Путин дуьхьарлераниг вац Оьрсийчоьнан исторехь, иштта къайленехь шен могшалла а, ша лелориг а, ша кест-кеста къайлавийлар а латтош верг, бохуш дийцира Маршо радионе политолого Асхабов Хьамзата, Лондонерчу стратегикаллин талламийн институтан Iилман белхахо волчу. И ламаст Оьрсийчохь бIешерашкахь дуьйна схьадогIуш ду, боху цо.\nАсхабов: „Оьрсийчохь Iедалан ден цIе мухха елахь а, - хуьлда иза эла, я инарла секретар, я президент, - халкъ цу Iедалан бага а хьежна хуьлуш ду, цу Iедалах шайн массо а хIума дузуш. Цкъа делахь, лайн амал ю иза, хIунда аьлча халкъехь цхьа а инициатива яц. Цуьнца доьзна хета суна махкахь массо а кхин йолу проблемаш а, масала, экономикехь а. Дуккхаъчу хенахь массо а хIума лан а ловш Iа халкъ, цул тIаьхьа карзах а долий, ара а эккхий, революцица массо а хIума хуьйцу“.\nОьрсийчуьрчу политикан ламасташкара Iемина а, цигара схьаэцна а хуьлуш ду бохуш дуьйцу политолого Нохчийчоьнан политикан ламасташ а. IЕдална критика еш верг а, цуьнан ледарлонаш юьйцуш верг нохчашлахь а хуьлуш вац и Iедал тодан Iалашо йолуш, дуьххьара дIа а иза дохон бен, аьлла хета цунна.\nАсхабов: „И церан ламасташ, церан гIиллакхаш ду нохчаша схьаоьцуш дерг а – цкъа Iад Iаш, тIаккха ара а лелхий, анархи кхуллуш. IЕдална критика еш берш уьш и Iедал тодан а, цхьа хьанала Iедалан кеп кхолла а лууш лелаш ца хуьлу, Iедал дохон Iалашо йолуш хуьлу. Ткъа и Iедал кхион дезар дуьйцуш вайн амал яц“.\nКхин хьал ду Малхбузехь, кхиинчу пачхьалкхашкахь. IЕдалан коьртехь лаьтташ верг хийца валарх я иза дIаваларх хийцалац политикан система, ткъа политикан система ша бахархойн лаамашка а, церан хьежамашка а ладоьгIна ю, бохуш дуьйцу политолого Асхабов Хьамзата, Iедало а, бахархоша а цхьаьнаболхбаран масалаш а дахкош.\nАсхабов: „Европехь а, Iамеркехь а, Iедал кхиина долчу муьлхачу а меттехь и саннарг хила йиш яц, хIунда аьлча кхузахь ерг хIоьттина яьлла политикан система ю. Цхьа стаг я пачхьалкхан куьйгалхо дIаваларх бахархойн дахарна цо башха хIара аьлла Iаткъам бийр боцуш.\nХIинца кху деношкахь, масала, кехат деъна тхоьга поштехула, кхуза лулахь цхьа гIишло ю тишъелла дIайохон езаш, цунна метта цигахь хIун йича бакъахь хетар дара шуна, аьлла. Цхьа кхин масала – хIинца Iедале еана керла консервативечу партин керла премьер-министр. Бахархошка хеттамаш бу цара кху юкъана беш – шун керла муха хIун дича бакъахь хета, хIун хийцамаш беза шуна бохуш, - шаьш Iедалехь долшехь, дагабуьйлу уьш бахархойх“.