Реабилитацин Низам Кхочушдеш Дац\nОхан-бутт 27, 2010\n19 шо кхаьчна Оьрсийчоьнан дуьххьарлерчу президента Ельцин Бориса Советан Iедало бакъонаш йохийначу къаьмнашна реабилитаци еш долу низамнана кIел куьг таIийна. Цул тIаьхьа дукха хан яьллехь а, оцу документан, хIара ю аьлла, цхьа а артикл кхочушъеш яц. Коьртачарех яра цигахь, дIадаьхна долу латтанаш юхадерзорах лаьцнарг. И хьал хIинца муха лаьтта дуьйцу Султанов Ахьмада.\nСОЬЛЖ-ГIАЛА -- Апрел бутт чекхболуш 1991 шарахь Оьрсийчоьнан Лаккхарчу Кхеташоно тIеийцира репрессеш йина хиллачу къаьмнашна реабилитации еш долу низам. Оцу документо массо а агIора меттахIоттора ю бохура, муьлххачу а къомана хьаьшна йолу бакъонаш. Оцу низаман ялхалгIачу артиклана тIехь чIагIдеш ду, къомана еш йолу реабилитацин юкъдаха дезаш ду, цуьнан дозанна юккъера схьадаьккхина долу латта юхадала дезар а. Амма латта юха ца далар совнаха, Сибрех дуохийна къаьмнаш, ур-атталла, къинтIера а ца даьхна Сталинан Iедало. Махкара араваьккхина хиллачу хIора а стагана масех эзар сом делла. Амма, иза, цхьана беран бIаьргах баьллачу хин тIадаман мах а бац.\nЕрриг Советан пачхьалкхан хилалчу дозанехь йолчу пачхаьлкхаша а, хIинца Оьрсийчоьнца доза долчу республикаша а шайна тIехь ловш ю, хIета хиллачу къизачу политикан тIаьхьалонаш. Днестр хи йист, Карабах, Пригородный кIошт, Абхази, иштта дIа кхин а. И меттигаш шортта цIий Iаьнна ю, амма тахана а и конфликташ йирзина яц. Я иза хенахь хир ду аьлла а ца хета. Амма цигахь дукха атта, юха а самсаяккха аьтто бу и цIе. КIегаш тIе «хIуп» аьлчахьана тоьа.\nНохчий Сибрех буохийначу дийнахь Аьккхийн кIошт янне а яц аьлла, дIа а яьккхина, цуьнан латта луларчу Дагестанах дIатуьйхира Советан Iедало. ХIиннцалц, иза юхадоьрзур ду аьлла сатийсам хиллехь а, цхьана а тайпа меттахъдаьлла дац и гIуллакх. Цигахь бехачу нохчаша Аьккхийн кIошт юхаметтахIотторан комитет аьлла, юккъараллин организации ю кхоьллина и болх дIакхехьа. Амма царна а ца хаьа, хIоьттинчу гуранал а тIех шаьш кхоссадолуьйтур доцийла. Оцу хьокъехь йолу шен ойла йовзуьйтуш, комитетан декъашхочо Батырсултанов Iаьрбис элира:\n-- Ауховский район ю 23 февраля I944 года упразднить йина. Иза, бакъдерг аьлча, вукха закон юкъайогIуш а йоцуш, тIаьхьадаьккхина закон [-на юкъайогIуш ю]. Иза бохам бу-кх бина вайн халкъана а, вайн вукха халкъана, массо халкъашна цхьатерра бен доцуш. Таханлерчу дийнахь и дIахIуттур ю, аьлла, билгалонаш наггахь йолу гуча. ТIаккха юха, цхьа хан яьлча хенахь хIара хир да а дуй те, олий, дага а догIа. ХIунда аьлча, и чекхдаьлла долу I9 шо дукха хан ю, гIуллакх дан лууш хилча Iедал. ТIаккха и хIоттош хилча, Ауховский район, цхьацца дуьйцуш хIумнаш ду, Казбековский районна юкъайогIуш йолу почти ах территори тахана Ленин-Аул, Калинин-Аул а олу цунах, Буржун олу кхин а цхьаъ яра. И юрташ юкъайогIур яц, бохуш, цхьацца юкъабуьйлуш политикаш а бу, даржехь болу нах а бу. Уьш ца ца хуьлуш, юхаметтахIоттор а ца хуьлу цунах. ХIунда аьлча, бохург санна, халкъ ду царна юкъадогIуш. Халкъа а ду царна юкъадогIуш. Цундела, таханлерчу дийнахь беш болх бу, керлачу президентана тIедаха кечбина нах бу. Даламукълахь, тIе а кхаьчна, дийца а дийцина, и билгало яккха езаш ю-кх. Ца хилча, йиш хир йолуш яц. Хилийта езаш ю, хIуъ дина.\nНохчийн латтанаш тIехь дIатарбеллачу, меттигерчу суьйлийн юккъаралла а, латтанаш юхадала деза бохучу хаттарна тIехь екъаелла. Цхьаберш, нохчаша иза дуьтур доцийла а хууш, ХIинжа-гIалина улле дIагIерта. Амма, доккха дакъа оьшуш хилахь лата а кийча ю, латта нохчашна юха ца дерзийта, боху Батырсултанов Iарбис. Амма и хIума тергоне а ца оьцуш, шаьш нохчаша дуй биъна и кIошт шен хьакъдолчу дозане юха ерзор ю аьлла:\n-- Казбековски районехь охьахевшина нах дуьхьалбевла Iаш бу. ТIаккха цара лелош долу, дуьйцуш долу хIумнаш уьш поддержать деш Iаш чиновникаш а бу. Церан агIора хуьлу-кх уьш. Церан позици ишта ю.\nАьккхийн кIошт мацца ерзахь а, Нохчийчу йоьрзург хиларна шеко яц тергамхойн. Дагестанерачу къоманна нохчашца эзарнаш шерашкахь цхьана историца йоьзна уьйраш а йолуш, кхета хира бу цунах.\nГIалгIайн дозанехь а, гIалгIай бохийиначул тIаьхьа, хIирашна дIаелла йолу Пригородни кIошт йоьрзур ю бохург а, доккхачу хаттарца дуьйцу дукхах болчу политикан тергамхоша. Реабилитацин хьокъехь долу низам тIеэцна шо а далале, оцу меттехь тIеман конфликт иккхира гIалгIашний, хIиришний юкъахь. Латтанна ша мел йолу бакъо йолу агIо ийшира. Шина а агIора бIеннаш нах а байира. Оцу конфликтан тIаьхьалонаш ерзорхьо Iалашонца бохуш, тоннашкахь, макулатурина бен кхин пайденна доцу кехаташ дайира гIалгIайн а, хIирийн а Iедалша тайпа-тайпана берташ а, дийцарш а деш. Амма тахана а и ситуации, шайгахьа яц бохуш Маршо радиога дийцира гIалгIайн политикан тергамхо волчу Чапанов Вахас:\n-- Закон принять дина хилча, Пригородни район юха схьаяла езий? Шен хазалла, бахам а, цIенош а - дукха хIума ма ду цу юьккъе доьдуш. Далла хууш ду-кх: принять дар бен, цхьа а изменени йолуш хIума дац-кх.\nИ ситуации ишшта хIунда лаьтта йо а, латтанаш, долчунна дIа хIунда ца ло а, шена хетарехь, ишшта билгаладаьккхира Чапанов Вахас:\n-- Путин президент[аллех] йисте волуш хенахь, цуьнан срок президентски йисте йолуш хенахь, телемост дара цуьнан полностью по всей стране. Нагахь вай границаш хье йой, Росси юхур ю. Цунах ишта хета суна. ГIалгIашна хьалой, тIаккха суьйлашна хьалой, тIаккха Нохчийн Аккински район ма юй лаьтташ. Кабарда ю, Грузи ю. Схьахетарехь, соьга хаьттича, хьокху тайпа хIара дIадоьдий, духур долуш ду хIара Iедал. Нахана шайн мохк-м беза.\nДерриг дуьнено а, шаьш а емалъйина харцонаш дIаяха сихлуш яц тахана Советан Iедалан мел долу декхаран а, бакъонан а дукъ шена тIелаьцна йолу Оьрсийчоь. Пачхьалкх ца йохар маьIне хета, амма шай мохк а, шай латта а дезар къилахь а, низамехь доцу а хIума хетачу хьоле хIиттийна, бакъо меттахIотторе сатуьйсуш долу къаьмнаш.


Франци-- Париж, Эйффелан бIов, полицин патрул, Лахьан-беттан 23 де, 2015\nОршот Iуьйранна Венерчу метро чохь. Карлслатц цIе йолчу гIалин юккъерчу станцехь социйле чу вуссу еха, раз-пурхI дIасаяьлла маж йолу, Нохчийчохь мацах цхьа шайх халкъалахь беламе гIалат дарца „вахабистш“ аьлла цIе йоккхуш хиллачу наха лелийнарг санна кIайчу бойнах йина пес а йолуш, боца хадийна хечин когаш болуш стаг.\nЦу доллучунна тIе генара дуьйна схьа цуьнан тидам массара ца бича ца болуьйтуш йолу цIарула цIен кроссовкийн мачаш а ю цуьнан когахь. Ткъа кочахь кхозуш бу Iаьржа тIоьрмиг, башха боккха бацахь а, амма оцу сохьта „бомба чуховшур йолуш бу“ аьлла ойла дагатосуш болу.\nIуьйранна нах балха боьлхучу хенахь вуно дукха платформи тIехь гулделла адам цунна генахуо сеца, бухехула юкъкара цуьнга, къайлаха хьажа а гIерташ, бIаьрг тухуш.\nЦIерпошта „хIувв“ аьлла мох беш схьахIоьттича, цу стеган маж тайп-тайпанчу агIор дIасаластайо, ткъа нах, и мажйерг муьлхачу вагон ву волу а хьовсий, луларчарна чутаттало. Ша и стаг, шал шера массо а шега хьоьжуш а, шех озалуш а вуйла кхеташ волу, шен карахь лелочу телефона тIехула пIелгаш хоьхкуш, гуттар ша цхьа хIума йоьшуш волчуха кеп йеш вара, цIерпошта чу хиинчул тIаьхьа а цхьана мIаьргонна бIаргаш телефон тIера хьала ца айдеш. Вахана тIехьарчу гIента иза охьахиъча, уллохь Iаш хиллачех ши зуда меллаша хьала а гIаьттина, вагонан кхечу чакхене хьалаелира.\nЦу цхьажимма беламечу суьрто гойту, Европерчу шахьаршкахь кху деношкахь нахера кхерам алсамболуш хилар, къаьстина бусулба кеп йолчаьрца - еха мажош йолчу божаршца я Iаьржа доьхначу зударшца.\nАвстрехь ехачу Ибрагимова Ровзана, бусулба духар лелочу, дийцира Маршо радионе, тIаьхьарчу деношкахь цхьаццаболчу меттигерчу бахархойн бусулбачаьрца йолу агресси гаррехь лакхаяьлла бохуш. Шеца кху деношкахь Iоттаделларг а дийцира цуо.\nИбрагимова Ровзан: „Хьал чIогIа хийцаделча санна хета суна. Суо йоьдуш-йогIуш кхарах ца хууш а дIа ма хьакхлахьара со бохуш, ларлуш лела со, сайна цхьаъ кочавар кхоьруш. Дукха хан йоцуш сайн сихъелла социйле йоьдуш йолчу суна тIехьара цхьаммо тоьхна, дIатеттира со. ТIаккха юхайирзича цхьа зуда яра „Мухьаммад“ боъуш луьйш. ЛортIехь хир яц хIара аьлла сайн новкъа со юха а дIайолаелча, юха а тIехьара туьхи суна.\nТIаккха ас юха а йирзина, цу зудчуна буй туьйхира. Цул тIаьхьа цигахь нах гулбелира, амма суо сих хиларна со дIаяхара. ХIинца сайца балхатIерчу австрихочуьнца а къийсалуш йоллура-кх со, цуо бусулба дин иштта ду бохуш, ас вуьшта ду бохуш“.\nНехан кхерамаш дебош бу Iедалхойн официала хаамаш а. Террорхоша тIелатарш динчу Францехь я мукъденошкахь террорхошна дуьхьал операцеш йинчу Белгехь хилла ца Iаш, Италехь а, Швецехь а, Германехь а, Австрехь а Iедалхоша кхайкхамаш бо бахархошка, сема хила, йоллучу Европехь а террорхоша кхин а талорш дан сахьт дац бохуш. Иштта, масала, Швецин куьйгалло „лакхара кхерам“ цIе йолчу тIегIанна тIе баьхна къепелардархой а, къайлаха сервисхой а. Италин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Алфано Ангелинос дIахьедар дина, Париж санна кхерамехь Рим а ю аьлла.\nТоьлашха дац Германера хьал а. Немцойн полисхойн хьукматан куьйгалхочуо Мюнх ХIолгера Германи исламхойн терроран Iалашонех цхьаъ ю элира. „Карарчу хенахь вайн махкара 750 стаг ву Шемий, Иракъей тIаме вахана. Царех кхозлагIа дакъа юхадирзина Германехь ду“, - элира цуо, и юхабирзинарш вуно кхераме хилар а хьахош.\nШен рогIехь Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Микл-Лайтнер Йоханнас Шемахь я Иракъехь тIамехь а хилла юхабирзина болу нах – ткъа уьш Австрехь бIе ца кхочуш бу, - шайн кхерчашкара арабовла йиш йоцуш, петарийн тутмакхаш бан беза элира, и бакъо луш долу низам кесталгIа парламентан тидаме шен хьукмато дуьллург хилар билгал а доккхуш.\nОьрсийчоьно Асадна тIекарло латтор зуламе хета\nПарижерчу талорхойн лидер вийна\nБрюссел кхерама кIел ю, Париж а санна


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Чубоьхкинчара ламаз дарах лаьцна хеттарш\nАссаламу Iалайкум ва рохьматуллахIи ва баракатухI!\nСан хаттар чубоьхкинчеран хьокъехь ду.\n1. Ламаз эца хи хуьлу царна, делахь а, кIирнах цкъа бен лийча бакъо яц (бане ваха а, йа душ кIел ваха а). Цу хьолехь стагана лийчар тIе доьжча цо тема дан мегий, йа ша ламаз оьцуш лелош долчу хица лийча веза и, йа лийча меттиг йац амма хи ду лийча, тIаккха тема дан мегар дуй цо?\n2. Набахти чохь чувоьллинчо ламаз эца хи долуш тема дан мегар дуй?\n3. Набахти чохь чувоьллинчо ламаз тIеттIаоьзна дан мегар дуй?\n4. Стаг ламаз тIеттIаоьзна деш хилча, цу тIе цо ламаз тема деш оьцуш хилча, цо цкъа тема деш эцна долчу ламазца масала делкъий малхбузий ламаз дан мегар дуй, йа хIора ламазана карладаккха деза цо шен тема?\nСан АллахIан цIарца дехар дара хоьга сан хеттаршна хье цадолуьйтуш жоп далар, Дала аьтто бойла хьан.\n1. Могшаллийна зен хир доцучу кепара лийча аьтту белахь, луьйчур бу уьш. Нагахь санна лийча аьтту бацахь, масала лийча меттиг яцахь, йа лийчича могшаллийна зен хир долуш делахь, масала шел лур велахь, йа муьлхха а кхийолу йоккха хало елахь, йа и хи лийча а, мала а тоьар долуш дацахь, тIаккха тайаммум (тема) дан мегар ду цара, хIунда аьлча ла́н хала йолчу халоно Iибадаташкахь атто хуьлуьйту дела.\n2. Нагахь санна те́ма дар лийчар тIедожарна делахь – цунна жоп хIокхул хьалхарчу де́къехь ду. Нагахь санна те́ма ламаз карара даларна деш делахь – ламаз эца хи а долуш те́ма дан мегар дац, нагахь санна оцу хица ламаз эцча могшаллийна цхьа зен хуьлуш дацахь. Хица ламаз эцча могшаллийна зен хуьлуш делахь – тIаккха мегар ду те́ма дан. ТIаккха, чубоьхкинчеран хьал дуккха а агIонашкахь хала хила тарло, цундела, меженаш тIехула хи охьа ца Iенайчи а хIумма а дац, йила еза меже ерриге хица тIунйича а тоам болуш ду. Масала, куьйга ке́ра юккъе кIеззиг хи а доьттина, цуьнца шен йила еза меже ерриге тIунйича а тоам болуш ду. Уггар коьрта дерг – хIора меженна ерригенна а хи кхачийтар ду.\n3. Нагахь санна шен-шен хенахь ламаз дан аьтту белахь, ламаз тIеттIаоьзна дан мегар дац. Нагахь санна шен-шен хенахь ламаз дан аьтту бацахь, чIогIа йоккха хало елахь, йа ламаз дойтуш дацахь, йа иштта и санна долу бахьанаш делахь, тIаккха ламаз тIеттIаоьзна дан мегар ду цара, Дала мукъа лахь, и хало дIаяллалц йолчу ханна. И хало дIа ма яьллинехь, ламаз шен-шен хенахь дан деза, даим ламазаш тIеттIауьйзуш дан мегар дац. Имам Муслима дийцина Ибн Iаббасера схьа (Дела реза хуьлда цунна), цо аьлларг: «Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ламазаш тIеттIауьйзира Мединатехь, кхерам а, догIу а доццушехь». Ибн Iаббасе хаьттина тIаккха СаIид ибн Джубайра: «ХIунда дира цо иза иштта?». Цо жоп делла: «Шен умматана дукха хало ца хилийтархьама». ХIокху хьадисана тIе а тевжина, цхьаболчу Iеламнаха магийна некъахо воцучо ламаз тIеттIаозар, шина билламца: иза тIеттIаоза цхьа бахьана хилар а, даим тIеттIаузур ца хилар а.\nКхоччуш дан ма-дезза ламаз дан аьтту боцучу хенахь, шега далуччу кепара дан хьажа веза ламаз, маттаца доьшуш дерг деша а доьшуш. Масала хьала-вахьа таIа йиш ца хилча, корта хьала-вахьа таIош дийр ду, и дан а йиш яцахь бIаьрга негIаршца дийр ду, хIоьттина волуш дан аьтту бацахь охьахиина дийр ду, и дан а аьтту бацахь вижина волуш дийр ду. Коьрта дерг – Дала ламаз де аьлла бина болчу кхайкхамна шен аьтту болччу кепара жоп далар ду.\nТIаккха, цхьаболчу Iеламнаха, цомгаш волчо тIеттIаоза мегар ду аьлла ламаз, нагахь санна шен-шен хенахь дича цунна цунах гIело хуьлуш елахь. Цундела, набахти чохь болчеран хьал маьрша болчераниг санна доцу дела, иштта оцу кепара цомгаш волчунна мегар ду ламаз тIеттIаоза, Дала мукъа лахь. Ткъа шена дарба хиллачул тIаьхьа, шен цамгар дIаяьлча, шен-шен хенахь дан деза цо ламаз.\n4. Цкъа динчу те́манца дан мегаш долчу ламазийн хьокъехь Iеламнахана юкъахь тайп-тайпана аьлла дешнаш ду. Маликий а, шафиIий а мазхIабера Iеламнаха ца магадо цхьана те́манца ши парз ламаз дар, шен-шен хенахь деш делахь а, тIеттIаоьзна деш делахь. Хьанафий мазхIабера Iеламнаха мегаш ду олу цхьана тайаммумца масийтта парз ламаз дан. Хьанбалий мазхIабера Iеламнаха, цхьана тайаммумца дан мегар ду олу карарчу хенан парз ламаз а, доькхуш дан дезаш долу ламазаш а, тIеттIаоьзна деш долу ши ламаз а.\nЦундела, нагахь санна оцу чувоьллинчунна хIора ламазана те́ма дан хала делахь, хьанафий а, маликий а мазхIабехь долчунна тIе а тевжина мегар ду олу вай, Дала мукъа лахь, цо цхьана теманца тIеттIаоьзна ши ламаз дар. Нагахь санна цунна хIора парз ламазана те́ма дан хало яцахь – тIаккха цхьана те́манца ши парз ламаз дийр дац цо, хIора ламазана те́ма дийр ду цо.\nХIинца вай делла долу жоп чубоьхкинчарна дукха хьолехь хало хуьлуш йолчу набахти чохь болчарна ду, хало а, бала а ловш болчарна жоп ду хIара. Ткъа хууш ма-хиллара, цхьайолчу набахташкахь маьрша бехачу нехан хIусамашкахьчул дуккха гIолий ду, паргIат ду (адамийн бакъонаш ларйеш йолчу пачхьалкхашкахь хуьлу иза, масала цхьайолчу малхбузенан пачхьалкхашкахь). Цундела, и атто хуьлуьйтуш йолу хало шена хуьлуш йоцучо массо хIума ша маьрша хилча дийр ма-хиллара дан деза.\nДала маьрша бохийла халонехь берш а, баланехь берш а, зулам кIелахь берш а. Дала гIо дойла царна, Дала ийман а, собар а лойла царна.\n25.01.2011 = 21.02.1432\n Хьафиз Ибн Хьаджар Ал-Iаскъаланий, «Фатхьул-ба́ри́», 2/24; Имам Ан-Нававий, «Шархь сахьи́хь Муслим», 3/17.


Асада а, Путина а дечу зуламаша гIайгIане дожийна дуьне\nМалхбузерчу политикийн барт ца хуьлу, Оьрсийчоьнна дуьхьал Шема бахьана долуш керла санкцеш юккъеяхарна тIехь.\nЕвроБерто юха а санкцеш йийцарейо\nЕвробертан кхерамазаллах а, арахьарчу гIуллакхех а лакхара комиссар йолчу Могерини Федерикас оршот дийнахь динчу дIахьедарца, цкъачунна цхьанна а Европерчу пачхьалкхено официале дийцаршка диллина дац, Оьрсийчоьнна дуьхьал керла гIуданийн гIулчаш яхар, кху тIаьхьарчу деношкахь хаамийн гIирсашкахь цу хьокъехь дIахьош хаддаза спекуляцеш хиллехь а.\n„Цхьанна а тхан цхьаьнакхетаршкахь и хаттар цхьаммо а цкъачунна айдина дац. Бакъду, Шемарчу режиманан дуьхьал яьхна санкцеш ю тхан“ , - элира Могеринис Люксембургехь Евробертан пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министрийн саммите ша яханчохь. Цо билгалдаьккхира, шена хетарехь, Малхбузенан пачхьалкхийн долахь мел йолу политикан таронех пайда эца беза, Оьрсийчоьнна тIеIаткъам барехь, цхьана санкцех тешна а ца Iаш, аьлла.\n„Цхьа могIа идеяш ю сан, Шемин хиндерг тодаран хьокъехь. Иза оха Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин Шемерчу леринчу векалца цхьаьна дийцаре дийр ду, иза а ву кху саммите кхайкхина“, - элира цо.\nХIинцалца схьа Оьрсийчоьнан Шемарчу а, Украинерчу а политикана шога критика еш хиллачу Могеринис хIинца цIеххьана санкцеш йоцурш а политикан некъаш лаха деза Оьрсийчоьнца цхьаьнаболхбарехь алар цецвоккхуш ду, хIунда аьлча, масех де хьалха Германин канцлеро Меркел Ангелас а хаийтинера шен официалан векал волчу Зайберт Штефанехула, ша Евробертан пачхьалкхийн куьйгалхой Оьрсийчоьнна духьал керла санкцеш яхийтарна тIетабан гIорта дагахь хилар.\nХIетте а, тамаше дац Малхбузено ша Кремлан дуьхьал гIораза хилар гайтар аьлла хета политологна Асхабов Хьамзатна. Цунна хетарехь, тIаьхьарчу масех шарахь Оьрсийчоьнний, Малхбузенний юккъехь мел нисбеллачу Iотта-баккхамашкахь сане ялар бен, эшна ца юьссу Москох. Цуьнан бахьана и Малхбузе боккъал а шогачу гIулчашна гуьнахь ца хилар а ду.\nАсхабов Хьамзат: „Оьрсий шаьш бан безахь тоIм бан а реза дуйла гойтуш бу. Шаьш бохучуьнга ла а дугIуш, шайца ларам а болуш ца хилахь, шаьш кхин цхьанге а ладугIур дац боху цара. IАмеркано а, Европано а лелош ерш шалхонаш а, шалхонийн стандарташ а ю, цара шаьш луучехь тIемаш а боху, шайна лууш йолу пачхьалкхенаш йоха а йо, ткъа шаьш хIууъу дича а, шаьш дуьненан хаамийн гIирсашкахь емал а деш, шайца харцо юьйцу боху. Царна карарчу хенахь цхьанна а агIор бан тIеIаткъам боцуш хьал ду хIоьттинарг“.\nНагахь санна Малхбузерчу политикийн санкций хьокъехь барт хила ца тикахь, Европерчу журналисташна евза цхьа могIа гIулчаш, Оьрсийчоьне шен Шемара къизалла сацаяйта ницкъ болу. Иштта, немцойн уггаре а йоккхах тираж йолчу Билд газетано шен тIаьхьарчу лоьмарехь пхи гIулч ягарйина, Кремл сацорхьама яккха йиш йолу.\n„Путин сацорхьама дан йиш йолу 5 гIуда“ аьлла цIе йолчу артиклехь газетано яздо, Оьрсийчоьнан куьйгалла сацон йиш яц бохург бакъ дац, Малхбузенан иза сацон я лаам а, я майралла а ца тоьу, бохуш. Царех хьалхара гIулч ю, Оьрсийчоьнна кхин хай-тек технологеш йохкар доьхкуш йолу эмбарго юккъеяккхар. „Малхбузера лакхара технологеш ца хилча, Оьрсийчоьне я мехкадаьтта а даккхалур дац, я тIеман гIирсаш а кхоллалур бац“, бохуш яздо газетано. ХIинцале а и санна йолу эмбарго оьшуш хилар тIечIгадина шен агIор карарчу хенахь Iедалехь йолчу Меркелан партин векало Брок Элмара а. „И эмбарго вуно оьшуш ю. Агрессорна хаа деза, ша беш болчу тIеман тIаьхьалонаш хир юйла“, элира цо цу хьокъехь Билд газетаца шен хиллачу къамелехь.\nШозлагIа гIулч, немцойн журналисташна хетарехь, „Къилбаседа хьадар“ цIе йолу газан биргIа ца еш Германи сацар хила еза. Путино шен тIемаш газах схьаоьцучу ахчанца беш бу. И ахчан хьоста дIалакъон деза, царна хетарехь.\nКхозлагIа гIулч хила йиш ю, санкцийн могIаршлахь билгалбаьхначу нехан цIераш лакхарчу даржашкарчу хьукматхошца шорйар. Масала, Роснефть концернан куьйгалхо Сечин Игор а, Газпром концернан куьйгалхо Миллер Алексей а хьакъ ву санкцийн могIаршла ваккха журналисташна хетарехь.\nЙоьалгIа гIулч хила йиш ю, 2018-чу шарахь Оьрсийчохь дIаяхьа леринчу дуьненан футболан чемпионатана Малхбузено бойкот яр. „И тайпа бойкот Путинан эгона вуно лазаме хир яра“- аьлла билгалдаьккхина Билд газетано. Ткъа тIаьххьарлераниг гIулч хила йогIура Шемина тIехула кеманашна лелар доьхку зона Малхбузено кхайкхор. Нагахь санна и тайпа бехкам дуьненан юкъаралло тIеэцнехь, цунах вуно боккха аьтто хир бара Шемара хьал политикан некъашца тодарехь, аьлла тешна бу немцойн журналисташ.


"Касназани" - нохчашлара рогIера Iаламат\nЧиллан-бутт 03, 2017\nСтиглара кхаьчначу рог1ерчу "Делан къайленах" далил (тоьшалла) деш , коьртех, хьешна юккъе уьрсаш дуьйг1уш яьржина тоба Кадыров Рамзанан резиденце жоьпе ялийна гайтина Нохчийчоьнан телевизионехь. Ютубехь яьржинчу "касназани"-тобано цецбаьхна Iа нохчий...\nКерла динан юкъаралла ялийна Кадыровна тIе\nГIараяьллачу оцу видеороликехь нохчашна уггаре а тамашийна хетарг, коьртах урс тоьхча цIий ца дара а, цуьнах стаг лаз ца вар а дац. Уггаре а ца кхеташ дерг ду, ша санна стаге Iеха а вайтина, и санна долу хIума шена тIехь дайтар. И ролик гинчул тIаьхьа, дукхачара чIогIа емал бора цу тIера нах. Коьрта тоьхна далаш урс а долуш, царех цхьаммо Зубайраев Асланбека дийцира шаьш шайн шейхан караматан тоьшалла ду бохуш.\nКIира сов бен хан ца яьллера, хIинца, оццу Зубайраев Асланбекан аьтто белира, изза Нохчийчохь а дийца. Иза тIекхайкхинера Кадыров Рамзанна. Оцу цхьанакхетарехь вара муфти Межиев Салахь а, кхиболу диндай а. Ала догIу, иза- Касназани шайн устаз лаьцначеран куьйгалхо-халиф ву. Цунна циггахь гайта элира, хьайн устазан Касназанин Дала еллачу къайленах.\nЮккъараллехь а чIогIа емал деш ду керла устаз лаьцначу оцу наха лелош дерг. Соьлж-ГIалара вахархочо Инуркаев Руслана, ша ца кхета элира оцу наха лелочуьнах. Иштта къамел дира цо цуьнах лаьцна.\nИнуркаев: «3-4 де хьалха гина суна и видео. Со цецваьлларг ду, Нохчийчура дIа а бахна, ккхечу махкахь устазаш а лаьцна и нах лелар. Вахабисташ вайна деънарг а вайна гуш дара-кх».\n2007 шарахь Урдане а вахна цIа вогIуш, Маршо радион корреспондент а тIеIоттавеллера оцу Касназанин мурдех волчу шина нохчочунна. Цхьаъ оцу видео тIехь верг ву, дуьххьара урс коьртах тоьхнарг, важа-гIодюккъе кхочуш месаш а йолуш, Жером аьлла тIеэцна лелош цIе а йолу Москохара стилист вара.\nМоскох дIакхачале кеман чохь, цушимма дехьа-сехьа а ваьлла дийцира шаьш тIелаьцначу устазах. Иза Иракъера ву, иза хIинца Урданехь вехаш ву, иза тIе а лаьцна вогIуш ву шаьшшиъ бохура цу шиммо. ЧIогIа дийхира шайн тобанех схьакхета бохуш. Ша санна стаге, Iаьрбочунга муххале а коьртах урс муха тухуьйту, бохуш хIинца а цец-акъ ваьлла висина ву Гуьмса кIоштера вахархо Рашидов Абусупьян. Цо иштта элира.\nРашидов: «ХIинца ас, я кхечо, со чIогIа а ву, ас хьуна коьртах урс тухура ду хьуна, аьлча, и нах соьх летта лийра бара-кх. Ма эхь ду иза дан а. Сан кхин дешна а дац цуьнах ала».\nШейх Касназани Нохчийчохь вевзаш а вацара. Иза дуьххьара устаз ву аьлла тIелаьцнарг ву Эвтарара халиф ву ша бохуш хилла волу Дениев Адам. Ала догIу, цуьнан кIант а вара лакхахь юьйцучу видеороликехь шайна коьртах урс тухийтинчарех. Цуьнан дас лелийнарг а карладолу дукхачарна. Рашидов Абусупьяна а элира цуьнах.\nРашидов: «Халиф ван гIерташ ву-кх цуьнах. Эвтарара иштта цхьа вара. Ша шена шаьлта тохахь, ша денвийра ву хьо аьллера. Кхин ден ца вира, шен Ялсманехь дика ду бохура цо. И нах совца ца бахь, уьш балане бевра бу вайна».\nОьрсийчохь хьан луу дин лело а, иза даржо а, цу юккъе нах бало а бакъонехь ду муьлха а вахархочунна. Нохчийчохь иза лелаш доцу дикка хан ю. Дукха декъана цунна реза а бац нах, амма оцу Касназани шейхан тIаьхьхIиттийнарш човхор тайна царна. Ткъа, кхеттий уьш? Схьагарехь ца кхетта! Мелхо а, майра къамел дора Зубайраев Асланбека хеттарш дечаьрга, шен букъа тIехьахь лаьтташ цхьа ондда ницкъ болуш санна.


Сабсаби Зияда сенаторан дарж охьадуьллуш ду\nЛахьан-бутт 06, 2019\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Гергарчу Малхбалехь векал лаьттинчу, Федерацин Кхеташонан дуьненаюкъарчу гIуллакхашкахула йолчу комитетан куьйгалхочун гIовса Сабсаби Зияда шегара дарж охьадиллина. "Кегийчарна некъ бала воллу со", - аьлла цо ТАСС агенталле шинаридийнахь, ша Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан командехь вуьсуш хилар билгалдоккхуш.\n"Кхечарна, къаьсттина кегийчарна некъ бала а, болх бан таро яла а хан кхаьчна. Цхьана даржехь къахьега 11 шо дукха хан ю", - аьлла Сабсабис. Жимма са а даьIна, цул тIаьхьа балха хIуттур ву ша аьлла цо.\n"Со хила а хилла, кхин дIа а хир ву Кадыровн командехь. Ша къоман лидерца – Оьрсийчоьнан президентца а, мехкан куьйгалхочуьнца а ву аьлла мел хетачо, ша миччахь велахь а, муьлххачу даржехь хилча а шен ницкъ мел кхочург дан деза. Со мел оьшу, сайн тароне хьаьжжина даим а гIоьнна кийча хир ву со", - билгалдаьккхина сенаторо.\nТIаьххьарчу итт шерашкахь ша дIатийсинчу зIенех "Оьрсийчоь а, цуьнан регионаш а Гергарчу Малхбалехь а, доллу дуьненахь а кхиорхьама пайдаэца беза" аьлла хета цунна.\n2008-чу шарера схьа дуьйна Нохчийчоьнан цIарах сенатор вара Сабсаби. Ткъа 2009-чу шарахь Федерацин Кхеташонан комитетан куьйгалхочун гIовс хаьржинера иза. 2021-чу шеран Гезгмашин-баттахь сенаторан декхарш кхочушден хан чекхйолуш яра цуьнан. Федерацин Кхеташонехь луьстур долуш ду цуьнан дIахьедар кхааридийнахь.


Бусалба дин лелоран кепаш яьржаш ю нохчашлахь\nЧиллан-бутт 01, 2017\nСовет пачхьалкх йолчу заманехь, коммунистан идеологица а догIуш, дин лелор дихкинера цу пачхьалкхан Iедало бахархошна. Дихкина хиллехь а, дан луучо цIахь ламаз дора, йоьшчо мовлад йоьшура, дечо зуькар дора, велла стаг бусалба дина ма-бохху дIа а вуллура. Дукха нах бацара Нохчийчохь динх кIорга Iилма дерш а, цуьнан кIоргалле кхийдашберш а. Я лиъча, дин кIоргга Iамо меттиг а яцара Нохчийчохь.\nКоммунистийн оьмарехь юкъараллехь дин хааро дарже кхача аьтто ца бора, я бахам вовшахтоха гIо а ца дора. Амма и пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа, дерриг хийцаделира: маршо елира муьлхха а дин лело а, Iамо а. Динца яьлла маршо чIогIа эвсара хилира Нохчийчохь. Динх а лортIехь кхеташ боцчу нохчашна цIаьххьана бевзира салафиташ а, вахабиташ а олу нах. Церан могIаршка хIиттира дуккха а нохчий кегийнах. Царна реза берш, боцурш а бара Нохчийчохь, иштта уьш а бара нохчашлахь лела ламасташ а, цхьадолу гIиллакхаш а, динца догIуш дац бохуш, уьш емалдеш.\nНохчийчуьра шолгIа тIом болабеллачул тIаьхьа тайп-тайпа бусалба дин туьду а боламаш баржа буьйлира Нохчийчохь. Де дийне мел долу а церан терахь совдолчух терра ду махкахь.Ша аьлча, даханчу кIирнахь Таблихан боламан векалш бара Нохчийчуьрчу куьйгалхочуьнан Кадыров Рамзанан бIаьрг тIехIоьттинчех. Сектанташ бу боху цу нахера цо бехк баьккхира Нохчий къам декъарна а, харц дине болу хьежам баржорна, шайн вирд дIатасарна а. Цуьнца цхьана хиллачу Нохчийчоьнан муфтис Межиев Салахьс иштта мах хадийра Таблихийн:\n“ Таблих боху стаг сектанкт ву, вайна хаа ма хаьа, вай къамел ма дира. ТIаккха Индехь а, хьо тешна волуш, оцо вуьйцучу волчу Мохьлана СаIадс таблих бохург сект ю шуна элира. Мовлана СаIадс ша устаз лаца олуш ца хезна суна. Ахь и устаз хIунда лаьцна ца хаьа, бакъдерг дийцича. Уьш хьадисан Iилманехь болуш, тIарикъаташкахь болуш нах бу, ткъа царна тIаьхьахIоьттина болчу цхьаболчу нах цхьа долу хIуманаш кегдо. Арахьара устазаш лоцуш, лела гIуллакх долуш дац вай. Вай гергарло лелор, беркат эцар, иза ша ду, вайн шайн устазаш бу.”\nИндехь туп тоьхна Таблихашкара бехк баккхар кхин терго ца еш нохчаша дитнехь а, кхечу кепара тIеэцна цара кху деношкахь интернет машенашкахь яьржина касназаних видео. Цу тIехь масех нохчий ву шайна коьртах урс латадойтуш. Коьртачу декъана оьгIазлонца тIеоьцу хьовсархоша шатайпа и дин лелоран кеп.\nИнтернет аьхкча хаало цу нехан шен телегойтила а хилар а. интернетехь:\nЦу телегойтиллехь дIахоуьйту цара шайна дахарх хетарг, шаьш бусалба дин лелоран кепах а.\nНохчашлахь шиIа динан кеп яржорехь го цхьа шиIа моллана терроризман дуьхьал дарба. Цу видеона бухара комменташ ешча Iорадолу, нохчаша цуьнан дешнаш аьттехь а къобал ца дар.\nМассо а вончу хIуманех вай лардийр дерг салафизм ю, бохуш къуьйсу кхечу интернет пайдаэцархочо. Цо шатайпа туьду Нохчийчохь динца доьзна хIоьттина хьал.\nКхин а шина бусулбачу сектийн векалш дебаш бу нохчашлахь, бохуш юьзна интернет маша: караниташ а, хабашиташ а. Церан а ю кхечарех къаьсташ динх кхетаран кеп. Делахь а, тIаьхьарчу хенахь нохчашлахь бусалбачу дине болу хьежам билгалбоккху дешнаш, ша аьлча, - суфист, салафит, таблих, карамит, каранит, хабашит, - алсамдевллехь а, дино хьоьху къинхетам а, барт а алсамбаьлла ца хаало нохчашлахь.


Юха а Оьрсийчоь емал йина Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело\nФранци -- Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан суьдхой, Страсбург, 2014\n9 шо хьалха бехк-гуьнахь доцуш ГIалгIайн махкахь жима стаг вер цаталларна Оьрсийчоь бехке а йина рогIера гIуда тоьхна Европерачу кхело.\nКъилбаседа Кавказерачу гIуллакхах рогIера сацам бина Европерачу адамийн бакъонашкахула кхело. ГIалгIайн махкара вахархо низамхоша бехк боцуш вийна а, и гIуллакх кхоччуш ца теллина аьлла, Оьрсийчоьнна доккха гIуда тоьхна.\n2007 шарахь аьхка, Карабулак-ГIалахь муьлша бу ца хуучу зуламхоша герзаца тIелатар динера Драганчук фамили йолчу меттигерачу доьзална. Цу юккъера дай, ши кIантий вийнера цара. Масех де даьлча, оцу зуламан бехке ву аьлла кхо жима стаг дIалаьцнера. Амма уьш а дIахеца дезнера, церан бехк ца хилар къаьстича.\nАмма кхиъ 2-3 де даьлча, дийна делкъа хенахь оццу Карабулак-ГIалахь юха а герз детта долийра. Къайлахь сервисо леррина операци дIаяхьара цигахь. Вийнера 21 шо долу Долаков Апти. Иза, официала хаамашкахь низамхойх водучу хенахь тIехь герз а тоьхна вийнера.\nОцу шерашкахь хийла стаг вийна ишттачу хьолехь. Бехк буй-баций башха къаста а ца деш. Амма и хилам бакъонашларъярхоша а, могIарерачу наха а тергоне лаьцна дела, ма хетта иза дижадар ца хилира. Къаьстинера, оцу кIантехь цхьанна а тайпа герз а, я цо дуьхьало а йина ца хиллийла.\nЦундела теш хиллачу наха бохучуьнна а, бакъонашларъярхойн талламашна тIе а тевжина сацам бина Европерачу Адамийн Бакъонашкахула Кхело. И гIуллакх толлучу бакъонашларъряхошна юккъахь вара "Мемориалан" юрист Гандаров Iийса. Цо Маршо Радиога иштта элира оцу сацамех.\nГандаров: "2007 шарахь оцу Европерачу Кхеле и гIуллакх кховдора бахьан дара, Оьрсийчоьнан кхелашкахь бакъо тхуна ца карор. ХIинца бинчу сацамна тхо реза ду. "Дахаран бакъо" олуш йолу Конвенцин 2 артикал ю иза. Цуьнца догIуш 60 эзар евро гIуда тоьхна Оьрсийчоьнна".\nДолаков Апти вийначулла тIаьхьа, цуьнгахь герз ца хилар къаьстича, шаьш вийнарг кхерам болуш стаг вара аьлла, цуьнан кара оьккхург йиллина хилла, бохуш дукха тоьшаллаш ду оцу гIуллакхана юккъахь. Иза гина герз детташ хезна арабевлачу а, корех арахьаьжначу нахана. Иза шаьш а къастийнера, и мел долу тоьшалш а кхеле хьажийнера бохуш кхин дIа а дуьйцу "Мемориалан" юриста Гандаров Iийсас.\nГандаров: "Оцу меттехь хилла тхо. Теш хиллачу нахаца а къамелаш дина. Аптигахь герз а дацара, цо юхадетташ а дацара бохура и хIума шайна гинчу дукхачу наха. Апти вийначулла тIаьхьа, цуьнан дакъана кIела граната йиллинера низамхоша. Иза гина дара нахана. Иза а аьллера оха оцу Европерачу кхеле и гIуллакх дIахьажош".\nКарабулак-ГIалахь жима стаг Долаков Апти вийначулла тIаьхьа, куьйга бехке болчу низамхойн тоба схьалаьцнера гIалгIайн милцоша. Вовшех герз тохарна боккха кхерам а хилла цигахь. Маршо Радиога оцу хиламах хIета дийцира Карабулак-ГIалара чоьххьарчу гIуллакхийн декъан, шен цIе яьккха ца лиинчу белхахочо.\nМилцо: "Тхан декъера кегий нах а тIекхаьчнера цига. Вийначу кIантана дакъана кIела цара тIера чIуг а яьккхина граната йиллинера.Иза схаькарчошшехь оьккхура яра иза. Цара дIалецца кегий нах а бара "Газель" машена чохь бахкош. ФСБ-н белхахоша цхьанге телефон еттара "ДIалачкъабе герз чохь долу тIоьрмиг.\nМеттигера низамхой баьхкина. Царна иза гучубалахь бала хира бу", бохуш. Иза хезна а, гина а стаг Карабулакерачу декъехь болх беш ву. Оцу декъе уьш дIабигинчу хенахь, чухулла юхучу хIуманашца дара цаьргахь ФСБ-н белхахойн кехатан тоьшаллаш".\nБехк-гуьнахь доцуш стаг вийначарна бекхам бан дагахь меттигера дукха нах гулбелла хилла цигахь. ГIалгIайн милцойн дезнера царна юккъахь латта. Уьш церан карабахча, уьш билгала бойура бара цара, аьлла хетара милцочуьнна. И гIуллакх Москохарчу ФСБ-н куьйгалхошка а кхаьчна, оцу метте ницкъаллийн структурийн мел волу куьйгалхо а веана, цара омар а дина мокъа баьхнера жима стаг вийна болу низамхой, бохуш кхин дIа а дийцира гIалгIайн милцочо.\nМилцо: "Ас тIехула царна масатоп йиттира. ВаллахIи тIе-м йохуьйтура яра. Меттигера нах гулбеллера цигахь. Тхоьга, дIадовла бохура цара, шайга схьало уьш. Цара бойура ма бара уьш. Хьайн вешийн кIант, кхиверг вийча ахь дуьтура дуй? Дера дац. ФСБ-н куьйгалхо а, тхан министр Медов а веънера цига. Цо дIабахийта элира уьш. Оха лерина операцин новкъарло йина бохуш дуьйцуш дара. Оха дина дац иза. Бехк боцуш кIант вийна цара. Оха вохуьйтара вацара царах цхьа а дIа".\nВийначу Долаков Аптин гергар нах комментари эца тIекхочучохь бацара. Цуьнан девашас Долаков Мохьмада аьлла аьлла дIахьедар даржийна хаамийн гIирсаша. Шена мехалла хета аьлла цо, Европерачу кхело сан вешийн кIант зуламхо вац, иза низамхойх зе хилларг ву аьлла сацам бар.\nПАСЕра дIайодахь а, воь кхел юхаюкъаяккха дагахь яц Оьрсийчоь\nЖигархо Багавутдинова Зарема «терроран гIуллакхашна гIо дарна бехке а йина», 5 шо набахтехь даккха кхайкхийна Дагестанерчу кхело\nЕвропехь нах маьрша бу гуламашка бийла\n"Мемориал" юкъаралла йохош ю Оьрсийчоьно\nМайра журналист Исмаилова Хадиджа!\nНохчийчоьнан шахьар - Оьрсийчохь уггар кхераме гIала\nАвстрехь хенаш тоьхна Шема баха новкъабевлла хиллачу нохчашна


Нал — Википеди\nТоба: Шалго бергаш ерш\nБухара тоба: Нох ца дохурш\nЦӀера хьакха (Sus scrofa domestica)\nНал (лат. Sus scrofa) олу. Муьлххачу а Ӏаламан хьелашца тарлуш Малхбузе Европан а, Кавказан лаьмнийн а хьаннашкахь, генарчу малхбалийн тайгехь а, Юккъерчу Азин, Иранан эрз болчу тогӀешкахь а, Тянь-Шанехь а, альпийски цанашкахь а хуьлуш ду и шатайпа экха. Нелана ца езаш меттиг ю, кӀорга ло дуьллуш йолу Къилбаседе. ХӀунда аьлчи, цунна напгӀа латтош дерг лаьттан тӀоьхлара чкъор ду. Иза гӀорийча а, цунна тӀоьхула стомма ло диллича нал кхин напгӀа доцуш меца юьсу.\nНал, иза хӀинца цӀахь кхобуш йолчу хьакхарчийн хьалхенах ю. Нелан гӀиллакхаш цӀахь кхобучу хьакхичух тера ду: чехка болар а, уьш масех цхьана а йолуш борз тӀегӀоьртича цунна майрра доьхьал хӀоттар а.\nНал - ницкъ болуш экха ду. Шен деза дегӀ каде леладо цо, лохачу чӀогӀачу, когаш тӀехь. Шена новкъарло ян герга гӀоьртанчу мостагӀчунна каде тӀекхета иза. Буьрса экха шена зене дала тӀедирзича цунна доьхоьал а хӀоттало. Къеначу нелана кхераме доц цхьа а тайпа буьрса экха, цхьа цӀоькъалом доцург. Иштта адам а ду цунна къераме. Оццул ницкъ болуш долу и экха адамо доь герз тухий. Цуьнгара ницкъ, каде хилар, 14 сантиметр, урс санна ира кӀомсарш хилар дика хаьа барзана а, чана а.\nНал адамах чӀогӀа кхоьру. Бакъду, чов хилла нал таллархочунна тӀекхета. Кхин яха меттиг боцуш йисчи а йо цо адамана доьхьало. ЦӀеххьана кӀомсар а тухуш тӀеэккха иза. Шайн-шайн реманаш хуьлу оцу акхаройн, шайна хьалхаяьлла боьрша нал а, тӀаьхьахӀиттина кӀорнеш а йолуш. Боьрша йоккха нал ша къаьстана лела хьаннашкахь. Стенаш оре йогӀучу хенахь реманах схьакхета боьрша нал. Царна юккъера кегийранаш лелхайо цо. Стенаш оре лаьцначул тӀаьхьа юха а дӀакъаста боьрша нал. Иза дӀаяхчи юха реманах схьакхета цо дӀакъахкийнарш. Наноша херсеш йичи ондеевлла боьршанаш цхьацца йолий кхерста йолало.\nЯхка герга яхчи стечу нело лаьттах ор а доккхий шена бен бо, буц а кхин йолу кӀеда хӀума а буха а юьллуш. Херсеш шена тӀаьхьа хӀиттина юьйлаяллалц оцу бен чохь хан йоккху цо. Нанас чӀогӀа дола до шен херсешна. Иштта къасттина болу доьзалаш цхьана а кхетий юха а тохара санна рема йо цара. Оре йогӀучу хенахь боьршачу неларчашна юккъехь боккха тӀом хуьлу. Вовшийн цоьстур яра цара вортан тӀера дуьйна гӀода юккхе кхаччалц чохчам йиллачи санна, кӀомсар дӀа ца леташ стомма неӀ дацахьара. Иза хилар бахьана долуш кӀелхьарайовлу уьш Ӏожаллех. Бакъду даръелла леттачу церан накхош цистина аьрснаш хуьлу. Ноябрехь, декабрехь стенаш оре йогӀучу хенахь, тӀамана кечлуш санна стамло церан и "аьчкан" ботт.\nКхерам боцчу меттехь парггӀат юьйлалой лела неларчий, кортош охьа а охкадой, латта охкуш, бецан орамаш дууш яжа а ежаш. ТӀуьнчу меттехь хоттала а Ӏам чу а керча уьш. Цхьана хӀуманах кхерам болуш шеко кхоллаелчи муцӀар ирах а йохуьйтий хьожа яха хӀутту нал. Цо "хуьр-р-р-рюк" аьлла мохь тоьхчи, рема ежачуьра соца, цӀеххьана гулло уьш наной шешан херсешца юккъехь а юьтуш, боьршаниш гондахьа а хӀуьттуш. Нагахь санна таллархой герга гӀерташ белахь, цӀеххьана дӀалелха уьш бекъа эрз, декъа гӀаш, синтарш кегдеш, чехка дур оьций, уггаре а луьстачу хьаннашна, коьллашна юккъехула каде чекхлелхаш оьрнашна, тоьлгашна тӀех лелхаш.\nНал шена кхерам болчу меттехь чӀогӀа ларло. Адамаш дӀай, схьай лелачу некъах тӀех яла дага деъчи муцӀар ирах а йохуьйтий хӀаваъ чууьйзуш хьожа йохуш лаьтта иза. Цхьа шеко йолуш хӀума тосаделчи, хьоршам тоьхчи санна тарса а терсий "тӀап" олий йов иза. Оццала каде ду цуьнан дӀаэккхар. Диттан га кагдичи а, цхьакӀеззиг даьллачу татанах кхералой йоду нал. Оццулла само йолуш экха ду иза. Шен кегийрачу бӀаьргашца нелана са дика ца го. Бакъду, хьожанций, лергийн самонций кхастало цуьнга шена кхерамехь дерг, доцург. Неларчий буьйсанна юьйлалой лела. Дийнахь садоӀуш йийшина Ӏохку уьш, адам я экха тӀекхачалур доцчу меттехь.\nЛатта охкуш ор а доккхий цу чу кӀеда мотт а буьллий, охьаюьйшу уьш. И мотт, вай лакхахь ма-аллара, декъачу гӀах, бацах, эрзах буьллу цара. Акха Ӏежаш, хьаьрса хьечаш, кхораш, стеш хуьлучу хенахь оцу стоьмийн хьаннашкхь еха уьш. Ло диллича эрзан тогӀешка охьайогӀу.\nНеларчаша юуш дуккху а тайпа хӀума ю: соьналлаш, бецан орамаш картолаш, хьаьжкӀаш, хьуьнан бӀараш, массо а тайпа хасстоьмаш, стоьмаш, садолу хӀуманаш, нӀаьний, моьлкъарчий, лаьхьарчий, олхазарийн тойнеш, хӀоьаш, кӀорнеш.\nЯлташна, хасстоьмашна буьйсанна тӀе лета уьш. Царна чӀогӀа зиэ а до. ЗӀоьмалгах ца кхоьру уьш. Я татанах а ца кхерало. Гондахьа керт йичи а кхочу уьш ялташна тӀе. Керта бухахула охкуш Ӏуьрг а доккхий чекхйовлу уьш. Йийначу нелан жижиг доу хьакха юуш болчара. ЦӀоканах мачийн айраш, доьхкарш до. Цуьнан кхесах шотканаш йо. Нелан херсеш къорза хуьлу, букъа бохалла Ӏаьржа моханаш а йолуш. Каде хуьлу уьш. Шешан юткъийчу, амма чӀогӀачу настарш тӀехь, ловзуш, леккха хьала а кхиссалуш.\nХӀара зоологех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нал&oldid=5571290»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 14 февраль 04:54\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 14 февраль, 04:54.


Нохчех доладар хьанна тIехь ду?\nГIалгIайчоь --Нохчийн мухIажирша мацалла лаьцна чохь баха кхерч боьхуш, Магас, 02Тов2013\nДуьне ма-дду баьржина бехачу нохчашца меттигерчу Iедалша кест-кеста лелайо харцонаш.Уьш ларбеш бац даймохко а, я цхьана а пачхьалкхо а. Гуьржийчоьнан къайлахчу сервисо шен айкханча ван гIерташ хьийзаво Музаев Сайхан, масала. Амма вац цуьнан балаболуш цхьа а я Нохчийчохь а, я Оьрсийчохь а.\nДуьне ма-дду баьржина бехачу нохчашца кест-кеста лелайо меттигерчу Iедалша харцонаш. Дукха хьолехь церан букъ ларбеш я даймохк а, я цхьа а пачхьалкх а яцарна нисло иза. Гуьржийчоьнан къайлахчу сервисо шен айкханча ван гIерташ хьийзаво Музаев Сайхан, масала. Амма вац цуьнан балаболуш цхьа а я Нохчийчохь а, я Оьрсийчохь а.\nЦуьнца дузу Маршо Радионо кху кIиранан хаттар. Шуна муха хета, дозанал арахьа бехачу нохчашна гIортор еш хила дезий Нохчийчуьра Iедал? Хьенан бала кхача беза дозанал арахьа нохчашца лелаечу харцонийн?\nХетарг ала луучунна тхайн телефонаш йовзуьйту оха. Прагехь: +420 72 40 19 8 32.\nБоцца горгали баийтинчул тIаьхьа тхаьш зIене а девр ду тхо.\nСМС яийта тарло тхан Москохарчу телефон тΙе – 8 926 23 60 4 65


Успанов: "Коррупци эшалур яра лиъча..."\nКъилбаседа Кавказехь кхаьънаш оьцучийн терахь 12 процент лакхадаьлла хилар Iорадаьккхина регионерчу чоьхьарчу гIуллакхийн урхаллан куьйгалхочо Бачурин Сергейс.\nЮккъерчу барамехь массо а тIегIанехь лучу а, оьцучу кхоан барам -500 эзар сом бу. И терахьаш кху шеран хьалхарчу баттахь дерш ду.\nРегионехь коррупци яьржина хиларх-м бахархой дIабоьлла. ДIа ког баккха йиш яц, хьо цхьа бизнес хIума лелош велахь-м хIетте а, хьаькамана кепек ца кховдош. ТIаьхьарчу хенахь-м церан шайн мах тIехь болу прейскурант хуьлу.\nКоррупци эвхьазаяларан бахьанаш, юкъараллехь дийцаредарехь, хьаькамаш таIзарх кхоьруш цахилар ду.\nАмма массо а ца Iа корта охьа а таIийна, оцу харцонца къовса а ца луш. Юкъаралхо Успанов Юни ву царах цхьаъ. Цунна нийса ца хета, миллионаш а, итт туьма эцнарш а цхьана тIегIанан зуламаш хетар. Уьш къеста а деш, дийца дезара полицин урхалло бохуш, дийцира цо Маршо Радиога.\nУспанов: "Хьаькамийн болх белахь, цигахь миллионаш долларш а, еврош а хир ду. Ткъа, гаишникашна луш дерг 10 туьма ду. Ткъа, цхьаъ ма даций иза. Цундела, хIоранна шен-шен тIегIанехь дийца деза иза. Кхечу агIор дийцар нийса ца хета суна".\nМогIарера бахархой, дела денна тIеIотталучу зуламех ду, Iедалан лаххарчу тIегIанехь кхаьънаш эцар. Иза, масала, го некъаца воьдуш-вогIучунна.\nЦхьана махкара вукха махка воьдуш, вовшашца тIом бечу шина пачхьалкхан доза хадош санна литтарех чекхавала веза.\nОцу меттехь чIогIа яьржина ю коррупци аьлла, кхин дIа а дуьйцу Успанов Юнис.\nУспанов: "Тахана кху регионехь дIахIиттина посташ ю. Сочехь Олимпиадана эцна яра рентгенаш. ХIинца иза чекхаяьлла, цундела дан хIума доцуш лаьттачул а аьлла, кхузахь дIахIиттийна. Шайна кепек яккха хIиттийна а".\nНекъаца машенашлелорхошкара кепекаш йохучаьрца, шен аьтто болччу агIор къийсам латтош ву Успанов Юни. ХIоразза а, некъаца гучу харцонан видео йоккху цо.\nУспанов: "Со цаьрца тIом беш ву. Машенийн рагI юккъехула полицин белхахо воцу стаг лела, салам а луш, оцу куьйга ахча схьа а оьцуш. Кхечу мехкашкара схьа а балабой, болх бан дIахIиттабо полисхой. Боккха бала бу кхузахь коррупцица боьзна".\nЮкъаралхочунна Успанов Юнина хетарехь, коррупци цхьана дийнахь дIаяьккхалур яра, амма, иза Iедалан массо а тIегIанах чIогIа дIайоьлла хиларо, кхерам хIоттабо йоллу пачхьалкхана а.\nУспанов: "И коррупци цхьана дийнахь дIаяьккхалур яра. Иза дIаяьккхахь, Iедалехь карчам хир бу боху цара. Цхьаммо кхаъ ца эцча, лакхахь дIадала хир дац, тIаккха цигара кхиъ лакха дIадала хир дац. Iедалан система цуьнах хIоттийна ю".\nТкъа, хан мел йолу иза лакхадалар бен кхин хIума хуьлуш а дац. Масала, 4 шо хьалха Къилбаседа Кавказехь иштта сурт дара: 1600 коррупцица доьзна зуламаш гучудевллера.\nХIетахь Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира омра дира, коррупцица тIом чIагIбе аьлла.\nСхьахетарехь, даржхой нийса кхетта хир бац цуьнах, хIунда аьлча, коррупцин терахь 12-зза лакхдаьлла.\nКоррупци лелорна кхеле валийна шекар доккхучу заводан экс-директор\nМедведева ша кхаьънаш оьцуш вац боху


Ярушалайм-гІалин паччахь волчу а, Даудан кІант волчу а устазо дина къамел иштта ду.\n«Ма кІорга къайле ю! – олу устазо, – Ма кІорга къайле ю! Ма дукха хІума ду вайн кхетам тІе ца кхуьуш!\nСтигална кІел къахьоьгуш, ша мел динчу хІуманах буьсун болу хІун пайда оьцу адамо?\nАдамийн тІаьхье дІа а йолу, керла тІаьхье тІе а кхуьу, ткъа латта абаденналц лаьтта.\nМалх схьа а кхета, малх дІа а бузу, иза юха а ша схьакхетачу метте баха сихло.\nМох къилбехьа а хьокху, къилбаседехьа юха а боьрзу. Иза, хьийзий, хьийзий, юха а шен метта схьабоьрзу.\nДерриге а хиш хІорда чу хьовду, амма хІорд цкъа а тІех ца болу. Шаьш схьадевллачу метте юхадоьрзу и хиш.\nМассо а гІуллакх саццаза дІаоьху, Дийца долчух дерриг а цхьаьнгга а дийца лур дац. Хьежарх бІаьрг а бузур бац хьан, ладегІарх – лерг а дузур дац.\nХьалха хилларг юха а хуьлу, ткъа хьалха диннарг юха а дийр ду, стигална кІел керла хІумма а дац.\nЦхьаццаммо олу: „Хьажахьа, хІара керла хІума ду!“ Амма иза а хилла ширачу заманахь, вайн заманал дуккха а хьалха.\nХьалха хилла адамаш цхьанна а хІинца дага а ца догІу, ткъа хІинца дуьйна хиндолу адамаш дагадогІур дац царна тІаьхьа хир долчу адамашна а».\nУстаз волчу аса Ярушалайм-гІаларчу Исраилан халкъана тІехь паччахьалла дора.\nСан даго къобалдира кху стигална бухахь адамаша кхочушдо гІуллакхаш, хьекъалдолчара ма-дарра, кхоччуш таллар. Ма хала бу-кх Дала адамашна кхочушбан белла и болх!\nСтигална кІел деш долу дерриге а гІуллакхаш а гира суна. Уьш дерриш а, махана Іуналла дан гІертар санна, кхетам тІе ца кхуьу хІуманаш ду.\nСеттина йолу хІума нис а лур яц, ткъа доцург дагар а лур дац.\nАс сайн дагахь элира: «Хьажал, сайл хьалха Ярушалаймана тІехь олалла деш хиллачу массарал а чІогІа хьалаваьлла со хьекъалаллица. Дуккха а кхетамалла а, хьекъалалла а тІекхетта суна».\nСан даго къобалдира хьекъал довзар а, иштта хьекъалх тилар а, сонталла хилар довзар а. ТІаккха со кхийтира, иза а, махана Іуналла дан гІертар санна, хІума дуйла.\nДоккхачу хьекъалаллах боккха бала хуьлу, ткъа шена кхетам гулбечо гІайгІа гулйо.


СовгIаташ а ца луш, дIаваха ГIура Дада...\nКерлачу Шеран васт гойтуш даьккхина сурт\nКерла Шо, ерриг а Оьрсийчу санна, кхочу базанашца, даздаршца Нохчийчу а. Баккхийчарна хьовха, берашна а бохьу цо шеца кеп-кепара дагахьбалламаш. Дахначу шарахь а санна, цхьа а совгIаташ доцуш битина махкарчу дешархойх шийтталара бевлларш. Амма Iедало телевизионехула дина дIахьедарш-м дара цхьа а бер дуьсур дац Керлачу шеран совгIатийн тIоьрмиг ца луш, аьлла.\nКерла Шо даздарна гонах, цхьаболучара, бусалбанаша билгалдаккха ца догIу иза, хьарам ду боху. Бер-кер, жима - воккха – массара а цхьабосса самукъа а долуш, иза тIеоьцуш хилча, ирс- аьттонца деана хилийталахь Керла Шо бохуш, Деле доьхуш хилча, шатайпа куьцечу, бес-бесарчу духаршца хазбелла дешархой байташ йоьшуш, эшарш лоькхуш, шовкъе базана гонаха хьийзаш хилча, хIун ду цигахь галдаьлларг, боху вукхара.\nКерла шо даздар шеконе дуьллучарна бIаьрла, къеггина масалш ду кху деношкахь школашка бIеннашкахь адамаш лестар – карахь-марахь бераш долуш зударий а, кегий нах а. Уьш школашка оьху шайн берашка-дешархошка, йиша-веше хьовса а, серлаюьйлуш лепаш лаьттачу базана юххехь суьрташ дахийта а.\nДоцца аьлча, Керла шо тIеэцар, кхушара дуьххьара а доцуш, шатайпа самукъадаларан а, садаIаран а хилам а хилла дIахIоьттина Нохчийчохь. Базана гонах лаьттачеран елаелла, екхаелла яххьаш гуш хетало уьш массо цхьатерра ирсе ву, баккхийбер бен церан дахарехь эшаме хIумма а дац. Оццул самукъадаьлла го адам.\nБакъду, хIинцца зевне хьийзинчу цхьадолчу берийн самукъа школашкара ара а довлале тIепаза дов. Стенна аьлча, кхушара а дитина Нохчийчохь школашкахь доьшу дукхахдолу бераш совгIаташ а ца луш.\n«Юьхьанцарчу 4 классехь болчу дешархошна деана хьалха совгIаташ, цул тIаьхье масех де даьлча, 27-чу дийнан буьйсанна 11 сахьт долуш ду-кх, соьга зIе туьйхира, 5-чу классан дешархошна а луш ду совгIаташ, сихонца дIадахьа дуьйла аьлла».\nИшта дуьйцу цхьана школан директоро берашна деллачу совгIатех. Цо дийцарехь, кхушара дуьххьара хуьлуш бац и тайпа цатам берашна. Iедалехь болучара и совгIаташ а ца луш, хеназа бакхий хилар тIедожош ду шийтта-кхойтта а, дейтта а шераш долчу дешархошна.\nШколашкахь дешархошна ца лучу соагIатийн хьокъехь бахархошна тамаше хетарг ду официалехь дина дIахьедарш. Телевизионехь ши-кхо кIира хьалха, масала, хааме даьккхинера, махкахь цхьаьллиг цхьа бер совгIат доцуш дуьсур дац аьлла.Ткъа уьш эзарнашкахь дисина. Нехан цецбийлар кIаргдеш хIума ду, массо маьIIера миллионашкахь харж еш, беза-баккхий хьеший листа йолу таро берашна хазахетийта цатоар.\n«Тхуна лур дуй совгIат? Тхуна стенна ца ло, дIочарна стенна ло? Уьш хIун динарш бу? Цхьа шо ца долу-кх тхуна кху тIаьхьарчу хенахь бераша оцу кепара лазаме хеттарш ца деш. Оха цаьрга хIун ала деза?» Ишта хеттаре буьйлу иттанаш хьехархой. Царехь ю Щелковск кIоштера Зулай а.\nЗулай: «СовгIаташ делла. Тхан школехь юьхьанцарчу классашна даийтина совгIаташ. Советан хенахь массо а берана лора совгIат. Хьехархочунна а лора. ХIинца-м ца ло. Ши куьг хаьдча санна, веса дIавоьду хьехархо. Хьехархочунна и цаялар доккха хIума хета суна-м. Суна-м ца хаьа, хьехарчунна а, дукхахдолчу берашна а уьш стенна ца ло. Берашна совгIат мел чIогIа деза. Цундела цара хеттарш а до, «тхуна лур дуй совгIаташ?", бохуш.\nЦхьаболчу хьехархоша кхеторехь, Iедалехь болучара школашка цхьа цхьаъ совгIат ца деънехь а дацар-кх дан хIума. Кхузара цара олу : "Далла хастам бу-кх Iедало берашна оццул совгIаташ дина а, и ца динехь а долура иза-м". Долчух тоам бечех ю Новр кIоштера кхоалгIачу классан хьехархо ПетIамат.\nПетIамат: "Сан шолгIа класс ю. Дика совгIаташ делла берашна. 5-чу классе кхаччалц. Дела реза хуьлда царна. Делахь, тхан школехь 6-чу классера дуьйна делла-м дац совгIаташ. Официалехь дуьйцуш цхьаъ долуш, массарна и совгIаташ стенна ца до, суна-м ца хаьа. Суна дага а догIуш 11-чу классе кхаччалц и совгIаташ кху Нохчийчохь делла-м дац. Хиндерг гойтур-кх везахинволчу Дала".\nСовгIаташ цадалар бахьанехь дешархошна хуьлу цатам боцуш, хьехархоша билгалдоккхура массо бохург санна хьукхмат-урхаллашкахь, бахамашкахь, белхалошна берийн карадала, церан дог эца совгIаташ деш хилар. Цара кхеторехь, кху тIаьхьарчу 11-12 шарахь цкъа а дина дац и тайпа совгIаташ дешаран а, Iилманан а министараллехь. Иза хьехархойн мел лерам бу хоуьйту гайтам бу те я церан бала цакхачаран билгало ю те? И хаттар диллина дуьсуш ду.\nКерла Шо совгIаташ а доцуш


Зазадоккху-бутт 26, 2013\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзан Соьлж-ГIалахь Радион ХIусам схьайоьллуш хиллачу церемонехь, 19Заз2013\nЗулам дарна Москох лийцина болу Кадыровн гIаролхой дIахецна аьлла балха ца боьлхуш севцна цхьаболу Москох штаб-хIусамехь болх беш болу федералан кхерамазаллин сервисан белхахой. Уьш кхерабелла нохчаша шайна бекхам барна. Иштта хаамаш баьржира кху деношкахь Оьрсийчурча цхьамогIа зорбанан гIирсашкахь. Соьлж-ГIаларчу Iедалша цу хьокъехь хууш хIумма а дац аьлла дIахьедар дина.\nНохчийчоьнан куьйгална, цхьа а хIума хууш дац, Москохахь талламан изолятор чуьра арабовлийтинчу нохчийн полисхойх. И дIахьедар дуьххьара дина Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнна зорбан-секретара Каримов Iальвис. Амма, оршот сарахь меттигерачу телехьожийлехь, ша Кадыров Рамзана хаийтира, шен оцу гIуллакхах хIума хууш хилар сов, цуьнан бух мичара бу а.\nЦо бахарехь, цхьа а бехк боцуш, нохчийн полисхой чу а боьхкина, чохь шарахь латта а бина, кхин церан бехк болуш хIума гучу а ца даккхаделла, уьш мокъа бовлийтина аьлла.\nЖимма хан яьлча, зорбан-секретара шен дIахьедар тадира. Цо бахарехь, Кадыров Рамзанан цхьа а уьйранаш яц, шаьш цуьнан гIаралхой бу бохучу оцу полисхошца. Цул совнах, Каримов Iальвис, тидам бина, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнна Кадыров Рамзанан гIаралхой бац аьлла, цундела, яьккхина йолу гIовгIа цхъа а бух болуш яц боху цо.\nХилларг, толлуш Нохчийчоьнан чоьххьарчу гIуллакхийн министралла а ю. Амма, цу хьокъехь комментари яла сиха бац цигахь.\nИ гIовгIа ялла, дIадаханчу кIирнахь «Новая газета» олучу арадаларехь оцу полисхойх материал араяьлча, аьлча а, уьш арабовлийтарна реза боцучу къайлахьчу сервисан белхахоша, журналисташка арз дича.\n2011 шарахь аьхка, нохчийн виъ полисхочо а, церан кхаа накъоста а, стаг а лачкъийна, Москохан йистехь цхьана цIа чохь къизалш еш чохь валлийна хилла боху оцу материала тIехь. Оцу стагера цара схаьяьккха гIерташ хилла, «Лексус» олу машен, ян 3 миллион сом.\nЦара боххург ма диннехь, иза некъа йистехь цхьанахь вахькхоьссина хилла бохуш, чIагIдо, газета тIера оцу материала тIехь.\nЦул тIаьхьа, оцу стага арз а дина, стохка бIаьста ша верг дIалаьцнера. Нохчийн полисхошкахь белхан тоьшаллаш хилла, шаьш Москоха, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнна а, цуьнан доьзална а гIаролла дан бахкийтина аьлла.\nШарахь и гIуллакх теллинчулла тIехь, уьш мокъ баьхна талламхоша. «Новая газете» арз динчу къайлахьчу сервисан белхахоша, дийцарехь, цхьа а бакъо а йоцуш дина ду иза. Цара бахарехь, уьш арабоьвлчу дийнахь, и гIуллакх толлуш хиллачу эпсарш, иза дукха халонга даьлла, дийнахь сарралца къаркъа мелла. Цул совнах, шаьш болх а ца беш хан соьвцина аьлла цара.\nМоскох, муьлхачу а нохчочо хьаршам тоьхча а, иза боккха бохам санна гIарадоккхучохь, хийлуза гIовгIа яьлла, кхузара полисхой а, кхинболу официала герзхой юккъахь а болуш. Дукхачара, шаьш балахь а, бацахь а, Нохчийчоьнан куьйгална уллера бу олу цхьаъ дича дIалаьцча. Герз гуччохь а долуш, ондий догIмаш а долуш, церан леларх ца кхета Москохахь берш.\nДукха хан йоцуш, Москохахь, цхьа нохчо полицино дIалаьцча, цунна гIо даккха баьхкинчарна юккъахь вара стаммий пхаьрсаш а долуш, гIадъюккъерачу доьхкана чу йоьллина Стечикна олуш йолу тапча а йолуш цхьа жима стаг. Журналисташ цец а боьвла, цуьнга хаьттира хьоьгара и тапча травматика-м яц аьлла.\nОцу хаттарах ца вешаш цо, яц, иза боккъулийна ерг ю элира, вела а къежна. Хьоьгахь бакъо а хира юк-х, ахь иштта герз гуччохь лелош хилча, аьлла хаьттича, вукхо, шен тIахьара ца волучу журналистан меркIела белхан тоьшалла кховдира. Вукхо дIадийшира «ФСБ России» аьлла.\nИ материал РЕН-ТВ телехьожийлехь эфире яьлчулла тIехь, Оьрсийчоьнан уггаре а къоьвлина лоручу урхалле-Къалахьчу сервисе хаттар делира, и фамилии а, цIе а йолу стаг, шу белхахо вуй аьлла. Цигара официала жоп деънера, и санна волу стаг тхан белхахошна юккъахь вац, ян цкъа а хилла вац аьлла.\nГерзах а, тIамах а Iаьбба хила безаш болу нохчий хIинца а, кхетта бац, шаьш а, и герз санна цхьана ницкъаша лелош буйла. Шайх болу пайда дIа ма баьлнехь, ца оьшу хIума санна йистах тоттура буйла а. Оцу хIуманна шорта масалш ду, амма, тахане токхо йолуш хилийтархьам, бIаьрзе бу цхьаберш.


Кхо ваша а, саьрмик а - Bajki Bez Granic\nДас к1антана вониг хьоьхур дац.\nЦхьана ден кхо к1ант хилла. Дас, ша валале, весет дина хилла к1енташка:\n— Х1окху вайн махка т1ера д1абоьдуш кхо некъ бу шуна. Царах ширчу новкъа ма г1олаш, — аьлла.\nМацца а цкъа, хан яьлча, шайн да веллачул т1аьхьа, араваьлла д1авоьдуш, цу ширчу некъа т1е кхаьчна к1ентех уггар воккханиг.\n— Вахана хьожур ма ву со, х1окху некъа т1ехь х1ун ду, — аьлла, д1авоьдуш хилла xlapa, новкъа а х1оьттина. Дуьхьалбаьллачу саьрмико хаьттина к1анте:\n— Ахьа х1ун до, к1ант, хьо стенга воьду? — аьлла.\n— Со-м цхьанхьа а ца воьду. Тхан дас, ша валале, весет динера, х1окху новкъа ма г1олаш, аьлла. Иза х1унда аьлла хилла-те цо, бохуш, хьажа веънера со-м, — аьлла к1анта.\n— Хьайн дас бохучух а ца тешаш, веъна хьо?! Аса гойтур ду хьуна кхузахь дерг-м: илли олуш, хьо сол ца толахь, аса бер бу хьан болх. Хаьий хьуна илли ала? — аьлла, хаьттина саьрмико.\nК1анта, ца хаьа шена илли ала аьлча, кхаьллина саьрмико и к1ант.\nТ1аккха цуьнан шолг1а волу ваша вахана оцу ширчу новкъа, цигахь х1ун ду хьожур ма ву ша, аьлла.\nЦуьнга а, илли ала хаьий хьуна, аьлла, хьаьттина саьрмико.\nЦа хаьа шена аьлча, кхаьллина цо иза а.\nШен вежарий ц1а бахка хьебелча, кхоалг1аниг, уггар жиманиг вахана царна т1аьхьа.\nВоьдуш, xlapa а саьрмик болчу кхаьчна, вукхаьрга санна, х1окху к1анте а д1ахьедина:\n— Илли аьлла я туьйра дийцина, хьо шел ца толахь, ша бер бу хьан болх, — аьлла.\n— Дика ду. Ша туьйра дуьйцур ду хьуна, — аьлла к1анта. — Бакъду, дуьйцуш лаьтташ, вовшашна юкъаг1ертар дац вай, дуьйцург чекхваллалц, дийца вуьтур ву вай. Нагахь юкъаг1ортахь, иза эшна ву вайх. Ткъа со толахь, сан ши ваша схьалур ву ахьа, — аьлла к1анта.\nЦу т1ехь барт а хилла, к1ант дийца волавелла:\n— Стохка 1ай х1ордана бинчу ша т1ехь говрийн рема яжош вара со. Кхано бецах юьзначу говрийн хи мала дезаш хилла, диг деттарх дагарца и исс аьрша стомма ша боха а ца белла, дагарх ц1е йиллира аса, ша башо. Ц1е а летта, сан диг, шах 1уьрг а доккхуш, хи чу дахара, дага т1ехь а юьсуш.\nД1а-схьа хьажарх, хи схьаэца х1ума а ца хилла, катоьхна сайн коьртан туьта схьа а яьккхина, хи малийра аса говрашна. Суьйранна, шелъяла йоьлча, сихха сайн рема а лаьллина, стигала хьала, мархаш т1е буьйса яккха вахара со.\nКхано хьаьжча, сан коьртан туьта ян а яц-кх коьрта т1ехь.\nОй, xlapa х1ун ду? — аьлла, ведда юха а вахана, д1ахьажча, сан коьртан туьтана чохь, шена бен а бина, чухиина 1аш лекъ дара. Д1а катоьхна и лекъ схьа а лаьцна, сайн коьртан туьта т1е а тиллина, т1ехиира со лекъана. Вадийна валийна, охьавиллира со лекъо, сайн ремина юххе, мархаш т1е. Тоьхна и лекъ ден а дийна, ц1е а латийна, ворх1 б1е ов1 а дина, со лекъан жижиг эвнаш т1ехь доттуш воллуш, вайн цхьа оврах, даьтта схьаэха доладелира. Цу даьттанан хьожа кхетта, беана хьо бара бухахь гуш, даьтта бага нисда г1ерташ, хьалакхиссалуш.\n— Мичахь бара?! Мичахь бара со?! — аьлла, саьрмик хьалаиккхира, тохара шаьш бина барт а бицбелла.\n— Вахь-вахь-вахь! — аьлла, велар а оьккхуьйтуш, — хьо ийши, хьо ийши! Ахьа вайша хьалххе бина барт бохий! Схьало сан вежарий! — элира к1анта.\nМаттана говза а хилла, шен дас бохург ца дина, шен ши ваша а валош, ц1а веъна жимах волу ваша. Шен вежаршка бехк а баьккхина цо:\n— Иштта хуьлу шуна, дас бохург ца дича! — аьлла. Цул т1аьхьа кхин ца бахана уьш оцу ширчу новкъа.\nБарт а болуш, хаза нахана дош а хеташ, диканиг бен ца деш, бехха бехира вежарий. Со а ваханера уьш болчу хьошалг1а, цаьрца аса ниха2 а лелира, т1е жижиг-гала а кхаьллира.


20.02.2021 - ГАУ «Издательский дом»\nАрхив - 20.02.2021\nМа инзаре тамашена а, нуьцкъала а ду-кх «ДОГ». Дукха кхетамаш бу нохчийн маттахь цу буйннал бен доцучу дилхан дагца боьзна. Адам дийна йа делла хилар къасторал сов, цуо стеган шаболу синхаамаш кхуллуш хиларх тешна бу...\nЦхьаболчу нехан дахар киншкех тера хуьлу. Терхи тIехь дуккха а лаьтта уьш, цхьаъ вукхунах тера а йолуш. Киншка схьа а эцна, цуьнан агIонаш листа воьлча бен ца бевза цуьнан чулацам. Цул тIаьхьа киншкано тIеIаткъам бой...\nТIаьххьара горгали бийки,Ишколан Iа дика йойтуш.Дахаро тIома кIел ийци,Дан деза шен некъаш гойтуш. ХIинца-м вай даккхий ма хили,ДIадевли бераллин шераш.Генна букъ тIехьа ма йисиИшколан и мерза хенаш. ̶ Хьехархой, шуьга...


Шен гIуллакх лелор санехь карийна\n15 июня в 16:23 (2010 г.)\nКху тIаьхьарчу иттех шарахь бан болх я лелош шен цхьа гIуллакх доцуш, республикан дуккха а бахархой санна, хене велира Гуьмсан вахархо Насуханов Хьусайн. Бакъду, тахана болуш, кхана боцуш юкъа-кара гIишлошъечохь белхаш бора цо. Иштта тахана а белхазаллин ахча оьцуш ю цуьнан хIусамнана а. Цу тIе жима кхо бер ду доьзалехь кхуьуш. Атта дацара дIадаханчу шерашкахь коьртачу декъана белхазаллин ахчанна тIе а хиъна Iаш долчу дена-нанна шайн доьзалхой кхио.\nАмма хьал гIеххьачул хийцаделира, белхазаллин ахчанан метта субсиди далар юкъадаьккхича. Цу хьокъехь болу хаам ас бийшира газета тIехь, – дийцира Хьусайна. Хьем ца беш, районан бахархой балха дIанисбаран центран куьйгалхошна тIевахара со. Субсидина луш долчу 58 эзар соьмана сайгара кхин тIе а тоьхна, кога хIотта дагахь со хиларх лаьцна дийцира ас. Теплица схьаелларан декъехь ас хIоттийна план къобалйира цара.\n2009-гIа шо чекхдолуш схьаделлачу субсидех хIоттийначу планаца ма-хиллара теплица схьайиллира Насухановс. Карарчу хенахь бIаьрг бузош ю иза. 30 метр йохалла йолчу цу теплицехь цо шен хIусамненаца цхьаьна кхиош наьрсаш ю. Цкъачунна теплицех кхачам боллуш пайда эца лара ца винехь а, амма билггал гуш ду, шен гIуллакх лело ша волавалар белхазаллин ахчане сатуьйсуш Iачул санехь карийна цунна. Помидорийн санна, наьрсийн мах а цхьана эшшарехь лаьтташ белхьара, хуьлуш йолу ял дуккха а гIолехь хирг хилар билгалдаькхира цо шен къамелехь.\nБилгалдаккха деза, хасстоьмаш кхиорах тоам бина Iе Iалашо йолуш вац Насуханов Хьусайн. Цул сов, тIейогIучу хенахь бежанаш а лело лаам болуш ву иза. Кехаташ субсидина чуделлачу шен хIусамненан гIуллакх хилахь, бежана эца а, божал дан а дагахь ву иза. Теша лаьа и Iалашо кхочушхирг хиларх.


ГIадужу-бутт 19, 2021\nШен ши шо кхаьчхьана Австрерчу Венехь еха 19 шо долу нохчийн йоI жоп деха дагахь ю, метро чохь шен бетах мийра тоьхначу зудчуьнгара. Дахначу кхаарин дийнахь, ГIадужу-беттан 13-чохь хилла юьйцу инцидент, яздо Австрехь арадолучу Heute газето.\n"Цхьа а бахьана а доцуш, суна евзаш йоцучу зудчо U1 метрон линехь со тIехуучу заманчохь мийра туьйхира суна. Иза охьахиинчул тIаьхьа цуьнан сурт доккхуш яра со, юха бетах мийра туьйхира цо суна", - дийцина Р. Динас.\nНохчийчуьрчу яхархочун шеконаш ю, шена тIелатар исламофобица доьзна хир ду аьлла, хIунда аьлча, хьиджаб лелош ю иза. Хьалхо а, яздо Heute газето, оцу кепарчу агрессех Iоттаелла ю Дина. Видеокамерашца маса схьакарийна полицина йоIана тIелетта зуда, цундела аьтто баьллла цунна латкъам бан.\nОцу кепара лелар низамашкахь таIзар доцуш дуьтийла яц аьлла хета адвокатана Крайнер Флорианна. Оцу гIуллакхан цхьа йист яккха тIелаьцна цо.\nХьалхо яздора хаамашкахь, Венера ялх полисхочунна бархI баттера шийтта батте кхаччалц набахтехь яккха хенаш кхайкхорах, тоьшаллашца фальсификацеш лелорна а, шайгарчу бакъонел совбийларна а. Вена-Фаворитен олучу кIоштарчу казинохь 2019-чу шеран Дечкен-баттахь Нохчийчуьрчу вахархочунна еттарна бехкебира уьш.\nКху шеран Охан-баттахь Венехь митинге бевлира кхо бIе сов нах, мухIажарна депортаци яр а сацаде, ишта, Австрерчу набахтехь 38 шо долу нохчийн латархо Хациев Iела кхалхар талла аьлла а.


«Машук» форуме ГIалгIайчен ди дIадихьар — Сердало\n«Машук» форуме ГIалгIайчен ди дIадихьар\n20.08.2018 20.08.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nКъилбаседа-Кавказе гIолла дIахьош йолча «Машук» яхача къоначар форуме ГIалгIайчен хетадаь ди дIадихьар. Укхаза бийха лерхIаме хьаьший бар ГIалгIайчен Мехкда Евкуранаькъан Юнус-Беки, РФ Паччахьалкхен Дума депутат ГIазгиренаькъан ЮшаIи. Форумхошца вIашагIа а кхийтта, цига гIалгIай халкъа оамал, гIулакх, Iадат хьахьокхаш йолча выставкашка гIолла чакхбайлар уж.\nГIалгIайчен Культурахи Архивни гIулакхахи йолча министерствос Iалашъяь выставка яр гулбеннарашта гIалгIай къаман дахари культураи гойташ. ХIаьта Малсаганаькъан Тухана цIерагIа йолча ГIалгIайчен мохктохкара музеяс ГIалгIай мехка тархьар довзийтар. Иштта «Машука» доакъашхой аьттув хилар къаман дувхар, тханах даь истингаш, кIувсаш, къаьнара герзаш, топпарах, дахчах, кхерах я пхьегIаш, иштта кхы а дукха хIама бIаргаго а довза а. ХIаьта Суртай искусства музеяс «ГIалгIайче – лакхача лоаман мохк» яха экспозици енаяр. Цул совгIа машукахошта кийчья халхарахи, пхьоаллехи лаьца мастер-класса яр цига, иштта ГIалгIай мехкара минеральни хий, модз, сомаш, шурах даь даараш дар гулбеннарашта дохьалдена.\nГIалгIайчен вахара хьал дайзачул тIехьагIа форума доакъашхошца вIашагIкхетар хилар лерхIамеча хьаьший. Къамаьл додача юкъа кагирхоша дийцар форуме чакхъяха чам болаш шоаш енача шоай уйлаех.\n«Машук» форум йолаелчахой цхьанне а ца баьккхача тайпара лакха балл а баьккха «Машук-20I7» форума лауреат хиннача Калиматнаькъан Адама йовзийтар Мехкдаьна «Школа Ресайклинга» яха ший проект. Из хьожаяь я экологически хьал тоадарца, пластика хIамаех пайда беш, уж дIа-хьа йоахаш йола кагий пхьоалеш Iалашъера. ХIаьта совгIат лаьрхIа Баматгире Юнус-Бека Адама белар къоастаяьча пластиках баь планшет яха каьхаташта к1алха лелабу папка. Шийна деннача совгIатах баркал а аьнна, дIахойодача хана ший вIашагIкхетарашка из папка лелабергба ше аьлар Мехкдас.\nФорум «Машук» юкъара болх лелабеча кагийча наха, шоай говзал гучаяьккха а халкъа пайда бе а дика моттиг я. Из дIахьош я август бетта 10-24 деношка Пятигорске, «Добровольчество» и «Гражданское общество» яхача шин аргIах. Цига дакъалоацаш, кхыча мехкашкара санна ГIалгIай мехкара а дукха кагирхой ба.\n№124 (12060), шинара, 21 август, 2018 шу Вторник, 21 августа 2018 года\n← В Пятигорске состоялось координационное совещание по вопросам безопасности, противодействия коррупции и обеспечения правопорядка\nСимволы и объекты Назрани\nЛиния продовольственной безопасности


Путинах тешачу нехан терахь 10 процентана лахделла тIаьхьарчу цхьана шарахь. Иштта ду «Левада-центро» бинчу таламман жамI.\nКху тIаьхьарчу шарахь лахделла Путин Владимирх тешаш а, цо юьхьарлаьцна некъ нийса хеташ а болчу Оьрсийчурча бахархойн терахь. Иза гойтуш ду «Левада-центро» бинчу социологин талламо.\nБуьззинчу барамехь президентах тешаш бу 21 процент Оьрсийчура бахархой. Стохка церан терахь дара 26 процент. «Дукхачу хьолахь теша ала мегар ду» аьлла жоп делла таллам дIахьош 52 процент респонденташа. Стохка уьш бара 5 процент алсам.\n«Дукхачу хьолахь цатеша», я «Тешане а цатеша» шьаш Путинах аьлла жоп делла 19 процент наха, стохка уьш 10 процент кIезиг бара.\nПутинах баккхий беш болчу нехан терахь дара Оьрсийчохь стохка 47 процент. ХIинца цу тайпа нах 38 процент бен бац. Путинах ала цхьа а вониг дац шайн аьлла жоп делла 30 проценто.\nКхин а 15 процентана башхалла а дац иза мухха хилча а. 8 процент дIоггара тешам боцуш хьоьжа Путине, ткъа 4 процент респонденташ цхьа а президентах ала диканиг доцуш бу. Оццул нах бу цуьнан цIе хаза цалууш а.\nПутинан диканиг иза зеделларг долуш хилар ду аьлла жоп делла 33 процент респонденташа, генна кхане хьоьжу политик ву Путин аьлла хета 21 процентана.\n31 процент респондент тешна ву Оьрсийчоьнан президент хуьнар долуш, шеконаш а йоцуш, шен лаам чекхбоккхур болуш ву бохучух. "Левада-центро" бинчу талламехь дакъалаьцначу нахах 25 процент тешаш бу Путин Iалаш деш ву пачхьалкхан хьашташ бохучух.\nШайна нийсо карор ю бохучух цатеша ах гергга Оьрсийчура бахархой


Австрерчу жигархочо нохчийн доьзал бахьана долуш Iедалан совгIат юхаделла\nДаханчу шарахь шена Iедало делла сийдолу совгIат юхаделла евзаш йолчу Австрерчу адамийн бакъонашларъярхочо Крайниг Улрикес. Иза цо даран бахьана ду ша дуккхаъчу шерашкахь Iуналла деш хилла нохчийн доьзал австрихойн Iедалша махкара арабаккхар.\nДаханчу кIиранахь чартеран кеманца Москох дIахьажийначу 31 нохчашна юккъехь бара 8 стагах лаьтташ болу ЯсаковгIеран доьзал а. ТIаьхьарчу деа шарахь Крайниг Улрикес немцойн мотт Iаморехь а, Австрехь интеграци ярехь а гIодеш бара и доьзал.\nХьалхо Маршо Радионо дийцина ма-хиллара, бIеннаш австрихоша дуьхьало ешшехь, Дечкен –беттан 23-гIчу дийнахь Москох дIахьажийра ЯсаковгIар а, кхин а иттанаш Австрехьий, Германехьий тховкIело ца елла болу нохчийн мухIажарш а.\nДуккхаъчу шерашкахь мухIажаршна мехаза гIодеш йолчу юкъараллин жигархочунна Крайниг Улрикина даханчу шарахь Грац гIалин урхалло деллера Fee Award 2016 цIе йолу совгIат. Шен хIусамдеца Крайниг Клаусца цхьаьна цо тIебаьхкинчара Австрехь когаирахIитта деш долу гIо-накъосталла а, Австрехь тайп-тайпанчу къаьмнашна юккъехь барт-марзо кхоллар чIагIдарехь хьоьгуш долу къа а дара цу совгIатца билгалдаьккхинарг.


Лоам керда рузбана маьждиг хьадийллад — Сердало\nЛоам керда рузбана маьждиг хьадийллад\n23.10.2018 23.10.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nУкх деношка лоам ОльгатIе доккха цIай хилар цу юрта бахархошта хиларал совгIа берригача мехка а. Керда хьалдаь Маьждиг хьаделлаш дукха адам вIашагIкхийттадар цига, берригача мехкара хьаьший тIабийха. Юрт ше сов йоккха еце а тIехьагIа нах хьабийбача эшам хургбоацаш 500 сага лаьрхIа моттиг йолаш да керда хьалдаь Даьла цIа. Цох бола хоам язбаьбар Мехкдас Инстаграма ший оагIон тIа.\nБусалба наха кхаа хиннача вIашагIкхетаре дакъалоацаш бар: вай мехкара лерхIам бола боккхий нах, бусалба Iилма дийша лоархIаме, боккхий Iалам нах: Бидери Iабдулла, Пошев Шахангири, Акилов Саид-Хусейн, иштта укхаза бар ГIалгIайчен Мехкда Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бек, юрташкара имамаш, лоархIаме хьаьший, ОльгатIара а, цун лоалахарча юрташкара а бахархой.\nБелгалде деза маьждиг хьалде 2 шу хьалха доладаь хинна хилар. Лард елла доладичахой ца хаддаш болх беш таханарча денга кхаччалца къахьийгад цига наха. Маьждига керттера балхаш чакхдаьнначул тIехьагIа цу чура хозал Iалашъеш, бусалба йоазош деш къахьийгад ГIалгIайчера а ДаьгIастанерча а суртанчаша тIехьарча 7 бетта.\nМаьждиг геттара хоза товш да къаьгача лоаман юрта. Диъ мимар а долаш, юкъера тхов йоккхача куполца белгалбаь да Даьла цIа. Ховш ма хиллара хоза тIехйолча технологешца хьалдаьча Даьла цIен дохьала гуш я Аьрзи яха лоаман къаьнара юрт. Укхаза саготал ха дIаяхьа а шоашта салаIа вай мехкарчарел дукхагIа арахьара а нах тIаух. Аладеза, дIахойодача хана мехка баьхкача туристашта хьажа кхы а лоам моттиг тIакхийтта хилар.\nМаьждиг дарах баркал а аьнна, Даьла цIа догIар мел лерхIам болаш да а, цунгахьа хургдолча диках а дийцар ОльгатIарча имамо Евкуранаькъан Башира. «Лаьттан букъ тIа эггара езагIа йола фусам хьаеллаш вIашагIкхийтта да вай – Даьла цIа. Даьлера салам моаршал хилда цунна, Даьла Элчас йоах: «Даьла цIа дегIача сага Дала ялсмала цIа догIаргда». Дала укхаза къа мел хиьйгача наха маьл язболба, ший дикагIча совгIатех совгIат лулда, беркатагахьа совбоахалба. Доккха совгIат да ер къаьстта укх юртарча наха».\nВIашагIкхийттача цхьана параз ламаз а даь, хоза сагIах а кхийтта Даьла хеставеш тасбихьаш а яьха, Пайхамар хеставеш мовлат а дийша дIа-хьа къаьстар нах.\n← Двенадцать национальных проектов


Зархмата дIаяздаь иллеш — Сердало\nУкх шера 85 шу дуз, ГIалгIай багахбувцама шоллагIа книжка арахийцача денз. Цунна юкъедахараш хиннад Измайлов Зархмата дIаяздаь саг йоагIача-йодача даьха иллеш. Из болх боккха лоархIам болаш хиннилга гу вайна цу тIа къахьийгача наьха цIераш Iойийшача. Масала, гIалгIай меттала дIаяздаьча хIара иллена уллув кепа теха хиннад Мальсагов Дошлакъас даь цун эрсий таржам. Цу книжканна дешхьалхе язъяьр Мальсагов Оарцхо хиннав. ХIаьта редактора болх беш, цу тIа къахьийга хиннад Мальсагов Зоврбика.\nIилманхоша яхачох, Измайловс яздаьраш санна иллеш дIаяздеш, цул хьалхагIа а е цул тIехьагIа а цхьа саг хиннавац. Ший «Фольклора хьакъехьа» яхача статья тIа АртагIа Оарцхос аьннад: «З. Измайловс баьр мо болх хиннабац, дукхалга диллача а пайда эцар лаьрхIача а».\nДувца книжка арадаьнна дукха ха я. Цудухьа из лаха а деша а таро яц массане. Дицденна иллеш, кепа теха, арадаьхача царех Iилманхошта, хьехархошта, студенташта совгIат хургдар аьнна хет. Цул совгIа, къаман культуран юкъера бIарчча дакъа дийнлургдар. Иштта дика хургдар аьнна хеталу Зархматах шийх яздича а, хIана аьлча из мичара, малагIча дезалера хиннав, фу дешар дийша, фу болх беш хиннав, мел ваьхав, маца кхелхав хьаала ховш наггахьа саг хургвац.\n← Мехкдаьттхоех дола книжка\nБАШАНЗА БИСА ША →\nИнгушские почтовики заняли первое место в конкурсе самодеятельности «Музыкальная открытка»\nЛоамашка дека иллеш


Карабахера тIом юкъахбаккха бартбина Азербайджано а, Эрмалойчоьно а\nГIадужу-бутт 10, 2020\nМосквахь динчу бертан къамелийн лорах ша-шех пачхьалкх кхайкхийначу Ломан Карабахера тIом сацо барт хилла Эрмалойчоьнан а, Азербайджанан а.\nТахана, ГIадужу-беттан 10-чу дийнан делкъехь, низаме болу бина барт. ТIом сацор гуманитаран Iалашонца ду – лецна эскархой хийца а, декъий дIасадала а, билгалдоккху кечдинчу документо. Оцу хьокъехь хаам бина Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министра Лавров Сергейс Москвахь буса 3 сахьт даьллачу хенахь. 10 сахьтехь сов лаьттина консультативан тобан дийцарш.\nЛавровс бахарехь, "тийналлин мур" бийцаребийр бу кхидIа а. Цул сов, Азербайджан а, Эрмалойчоь а Карабахера хьал дайден бертан къамелаш дан юьйлалуш ю Европан кхерамзаллин, юкъахь къахьегаран цхьаьнакхетараллин Минскерчу тобан декъехь.\n300 сов стаг велла, эзарнаш хIусамех бевлла байначу беттан 27-чу дийнахь Карабахехь юхаболабелла тIом бахьанехь, билгалдоккху "Би-би-си" радионо. Баку а. Ереван а тешна ю хьал тIаме кхачийнарг ша-ша цахиларх.\nТIеман хьал кхайкхийна Азербайджанехь а, Эрмалойчохь а. Шина а агIоно хоуьйту белла а, лазийна а нах хилар, вовшийн бехкейо регионера хьал талхорна.


Охан-бутт 27, 2016\nТIаьхьенна дисна цIа\nАс хIоразза а мах буьйцура йоккхачу стагаца. Йоккха стаг реза ца хуьлура: «Сан цIа дика ду хIинца а, – олура цо, – цу мехах лур дац ас. Итт соти латта а ду. Беш гой хьуна?»\nЛатта-м дан а дара шортта. Ши бIар а дара цу кертахь. БIараш сайна тIеийзалуш санна хийтира суна, дуьххьара тхаьш вовшашна гича. Уьш кхоъ хила дезара. ХIинца шиъ бен ца диснера. Ас дагахь бехк баьккхира царах, накъост вайарна. Уьш дист а ца хилира. ТIаккха со меллаша хьаьжира цаьрга, геннара, дерригенах а суо кхетийла хоуьйтуш.\n«БIараша чIогIа пайда бохьу, – йистхилира йоккха стаг, со цаьрга хьоьжуш гича, – сан майрачо шен куьйга дIадийна ду хIорш. ЦIа иштта охьакхоссалур долуш яц со, кIант… Хьуна ца хаьа иза, ша ваьхна керт, дагалецамаш…\nЦхьа стаг мукъа а сайн кхузахь хилча, дIагIур яцара со. Цхьа а вац-кх! Цундела яла Пскове дIаяха лаьара, сайн ши йиша а, нана а дIайоьллинчу юьрта. Цхьа йиша дийна а ю сан».\nЙоккхачу стага, чу мосазза ваха, чай хIоттадора суна, комарийн варени а хуьлура цхьаьна. Цамгарна чIогIа дика хуьлу хIара, олура цо, аша-м башха лара а ца лору и хIумнаш, олий.\nСо гIийлла велалора, пенах кхозучу суьрташка а хьожий. Суьрташ дукха дара цу чохь, гуобаьккхина.\n«ХIара сан майра ву, – гойтура йоккхачу стага, – ткъа хIара – со. ЧIогIа хаза яра со хIетахь. ЦIийндена хьераваллал езара со. Велира иза, сан карахь ши бер а дуьсуш. Со кхин маре а ца яхара. КIант Маскох веха сан. ЙоI-м Псковехь ю, гIалахь. Цуьнца-м Iийр яцара со, къена стаг хьанна оьшу? Юьртахь соцур ю-кх, сайн дай-наний Iийначохь. Стохка яхана хилла со цигахь. Массара а дIакхойкху, дIайола бохуш. Хьо хиллий цкъа а Россехь?»\nХIаъ, со хиллера Россехь, Сибрех а евзара, Казахстан а лайнера. ХIора а меттиган амат хуьлура цигарчу нехан. Иштта хуьлуш хиллера кхузахь а. Иза суна Нохчийчу цIа веъча хиира, дуьххьара кхузара меттигаш гича.\nСан дедас чIогIа сагатдора лаьмнашна. Цхьана декхначу дийнахь стиглахь мархаш гича: «Йий, кеста яла, мархаш, шу, тIетовжа лаьмнаш а доцуш, бай санна, гIийла лела-кх шу а», – олура.\nЦо дуьйцу лаьмнаш суна ган а ца гинера. Со новкъахь винера, шолгIачу мартехь.\nВоенкомо вина меттиг хаьттича, ас цIерпошта чохь вина элира цуьнга.\nЦо стоьла тIе буй туьйхира тIаккха, «прекратить»I , олуш. Со ца кхийтира.\nКхин цкъа а ца кхийтира со иштта, тхайн юьртан комендантана тIе суо шоферан курсашка деша вахийта аьлла вахча.\nЦо цIе хаьттира.\n«Та-а-ак, Дауд! Дауд ю элирий ахь хьайн цIе? Хьо шофер а вахна, машен хоьхкуш лелча, рема хьан яжор ю?» – шен шина пIелга юккъехь боллу къолам аьртачу агIор цхьанаэшшара стоьла тIе бетта болийра коменданта.\nБекбаев Мухтар ву сан метта хир волуш, цо рема дIаоьцу, элира ас, боккъал иза тешо а гIуртуш.\nКомендантан бетан аьрру агIо елаозаелира: «Яхийта кхузара чехка, – нийсса бIаьра хьаьжира иза, цхьа цкъоцкъам ирах а доьдуш, – тахана бежехь цахиларна ас хьуо чуволлале».\nСоьга дедас дийцира тIаккха, комендант бакъ хилар: «Вайн буйнахь шед хила ма еза, ва кIант, – элира цо, – машенан чкъургаш чIогIа сиха ма ю», – аьлла.\nЮха со а кхийтира.\nХиллера со, хIаъ, Россехь хиллера, Сибрехахь а, Казахстан а евзара дика. Гуьйре чIогIа хаза юлура цу мехкашкахь, кIайчу декхнаша дашон бIаьрхиш а Iенош. Хаза меттигаш яра.\n«Суна дагадогIу, – дуьйцура йоккхачу стага, – шу дIадохийна де, муха ца догIу! Со йилхира цу дийнахь, хIокху корах ара а хьоьжуш (некъерчу коре пIелг хьажийра цо). Цхьа а ара ца волуьйтура. Кора дуьхьлара киса дIа а оьзна, йоьлхуш лаьттира со, нахана тIаьхьа а хьоьжуш, Николай а воьлхура соьца нийсса. Дала бекхам-м бинера цунна, Мавзолей чуьра ара муха кхоьссира, Иуда! Жоьжахати цунна цхьанна а тоьар яц, ерриш а юзур ю цо ша».\nСо тешара, цхьаъ-м цо юзург хир яра, цуьнан къиноша, ткъа вуьйш хьанна ю те, уьш дуккха а ю ма боху, и жоьжахатеш?\nЙоккхачу стагаца дехха къамелаш дора ас, кест-кеста цIийнан мах а хьахош. Иза елалора, дацаре корта а ластабой. Цунна ца хаьара, хIара цIа суна хIунда деза. Ас кхин дIа а ца олура, иза дуьхьалъяларна кхоьруш. Эцца лулахь ду хьуна цIа, дукха а ца доьху хьуна. Иза хIунда ца оьцу ахь, ткъа бIе туьма а делла? Ас ткъе кхоъ доцуш лур дац, латта ца го хьуна сан? Лаьттах ма ло гIалахь ахча. ЦIа ледара долуш-м ца боху-кхи ас сайн. Майра дикчу гIуллакхехь вара сан, къахьоьгур долуш а вара чIогIа. Цундела кхачам боллуш ма дира цо хIара цIа. Кораш гой хьуна, мел даккхий ду!»\nКораш дан а дара даккхий, шалха раманаш а йолуш. Шуьйра яккхий чоьнаш а яра цу цIийнан. Тхов а бара лекха.\n«Дика даккхий дина-м хилла хIорш, – элира ас, – оьрсаша жима ма дора цIа», – аьлла.\n«КIезга хIума-м дезаш, хьаха, вацара иза, – элира йоккхачу стага, – шу мел дукхадезара цунна! Кест-кеста воьлхур вара хьуна, къам цIера даккхар доккха хIума ма ду, Марина, дийна къам цIера даккхар, бохуш, къа а доьхуш. Махьмуд цIе йолуш цхьа доттагI а вара цуьнан, нохчо. Ма дукхавезара Николайна иза! Ша валлалц багара охьа-м ца виллира. ХIора Iуьйранна бохург санна олура, гIенах Махьмуд ма гин суна, Марина, сийсара, олий, бер санна, вела а лой».\nЙоккха стаг дIасоцура, ойланашка яхча санна. Со а Iара Iадда, чухула дIаса а хьоьжуш. Суна и чоьнаш евзара, хIора хьостам а тIехь, аннаш мичхьара деъна ду а хаьара, муьлхачу хьуьнхара ю торпалш. Суна чIогIа теша лаьара йоккхачу стага дуьйцучух, цуьнан къамелех, ойланех.\nСо ца тешара.\nЦкъацкъа-м иштта хуьлийла а лаьара, цо ма дийццара. И иштта ца хиллера. ТIаккха ала дог хуьлура, иза кхечу тайпа дара, хьо дукхаяхарг, бакъдерг ас дуьйцур ду хьуна аьлла.\n«ХIара цIа хIунда деза хьуна къаьсттина, кхин а ма ду цIенош, хIара доцург а?» – цIеххьана хаьттира цо соьга цхьана сарахь (мах буьйцу дикка хан яьлча), шеко кхоллаелча санна.\nАс меттиг хастийра, гIалина юккъехь а ю, латта а ду шортта, дика цIа а ду аьлла.\nТIаккха иза елаелира: «Иза а бакъду хьан, дика меттиг ю хIара. Делахь а цу мехах-м лур дац ас, хьуна хала а ма хета», – олуш, бIаьра а хьаьжна. Ас гIийлла велааьшна дира, куьйгаш дIаса а тосуш, «хIун дер цунна» бохуш санна.\nГIалахь доьшуш даьккхинчу пхеа шарахь хийла цу цIийна уллохула дIасаихнера со. Кертана тоьхначу аннашна юккъехула чухьожура, уьйтIе ган дагахь. Суна ши бIар гора хIетахь а, кхоъ хила дезаш санна а хеташ. «Цкъа-м схьаоьцур ду хьуна ас хьо», – ойла хуьлура хIоразза а. Эххар а стохка гира: «ЦIа духкуш ду, муьлххачу а хенахь хатта», – аьлла, кевна тIе яздина. ТIаккха со дуьххьара чоьхьавелира кевнах, аьтту ког хьалха а боккхуш. Со тIулг санна латта висира, меттах а ца валалуш. Суна дагадеара дерриг а.\n– Хьо хьаьнга вогIуш ву, жима къонах? – хаттар хезира.\n– Мила везара хьуна?\n– Цхьа а.\n– Муха цхьа а?\nАс цхьаъ дийцира цуьнга хIетахь. ХIинца дага ца догIу.\nТIаьххьара йоккха стаг йолчуьра дIавахча, дуккха а лийлира, кхин юха ца вогIуш, хIун дича бакъахьа хир дара те бохуш, ойланаш еш. Сан кхойтта бIе туьма бен дацара. Иза а хала вовшахтоьхна а дара, доьзална пхьор а эшош, тIе а, кога а ца духуш, наха санна. Юха царах хьега а хьоьгуш, хIетте а са а детташ. Я хIинца итт бIе туьма лаха меттиг а бацара сан. Наха лур а дацара, пачхьалкхан алапах воллучу соьга оццул ахча духалург.\nЮха а цIа эца а лаьара чIогIа, цу чуьра аравийла, цуьнга хьежа, сайн долуш санна, цу чохь охьавижа, ехха шуьйра паднар а йина…\nХIуъа дина а, цхьа ворхI бIе туьма вовшахтухур-кх, йоккха стаг ткъа бIенна тIе охьа а яккха аьлла, вахара со цхьана сарахь.\nКов къевлина дара, догIа а тухуш.\nЮха шолгIачу сарахь а веара со иштта. Цхьа а вацара.\nТIаккха лулахошка хаьттича, цара иза Пскове яхна элира, йиша кхелхинчу. Цуьнан йишин цхьа а бер дацара, тIетуьйхира цара, хIара цхьа йиша йоцург, кхин чоьхьара стаг а.\nЛулахошна йоккха стаг цIа маца йогIур ю ца хаьара, шина кIирнах я баттахь алар бен. Суна иза оьшура. Цо цIенош сихха духкур дуйла хаьара суна хIинца, мах ца къийса а там бара сел чIогIа.\nВуьрхIийтталгIачу сарахь карийра суна иза. Сайна хуучух кадам а бина, дIавахара, цIенош хьахор башха тамехь а ца хетта. Юха кхоалгIачу сарахь со юхавеъча, йоккха стаг цхьацца хIумнаш вовшахтухуш йоллура, коьрта Iаьржа йовлакх а тиллина.\n«ДIайоьдуш ю со, кIант, – элира цо, – дIайоьдуш ю… ЦIа дохка мах а хилла сан, ткъе шиннах эханнах. Цигахь йишех дисна цIа ду сан хIинца. Цуьнан весет хилла иштта… ЧIогIа къинхетаме стаг яра иза, миска».\nАс ткъе кхоъ лур ду элира айса, лаахь – ткъе пхиъ, ткъе итт а.\nИза цеце схьахьаьжира.\nАхча схьа маца да хьуна, тIетуьйхира ас, иза йистхила кхиале.\n«Хьан ахча дан ма дац, кхойттаннах ма ца духку ас, хьо нийса ца кхетта хьуна», – элира цо.\nАс дош делира, Iуьйранна бархI сахьт далале ткъе кхоъ бIе туьма а дохьуш, суо кхочург хиларх иза тешош.\nЦуьнан бIаьргаш соьга хьаьвссинчохь севцира.\nИсс долуш кхечира со, цу буса таксица сайн тайпана мел волу стаг волчу а хIоьттина, набаран суй а банза, тIоьрмиг чохь ахча а долуш. «Со Iехош хилла-кх ахь, – елаелира йоккха стаг, – хьайн ахча дац бохуш! ХIетте а со шек-м яр-кхи хьох, дера яра. Баккхий нах лебар хаза ма дац!»\nАс гIийла велааьшна дира, гIиллакхна. Дуккха а хIумнаш хиллера цуьнан контейнерца дIаяхьийта езаш: ишкапаш, диванаш, пианино, цхьа масех бIе книжка. Соьга шена гIо дар дийхира цо, шовзткъе итт туьманна охьаер ю ша а олуш, охашимма бинчу механа.\nАс мах ца бохийра.\nЦуьнан и берриг пал новкъабаьккхира охашимма, куьгхьаьккхина, цхьа чамдий, тIоьрмиггий бен, тIаьхьа хIума ца дуьтуш. Уьш цо шеца карахь дIахьур ю ша элира.\nЙоккхачу стагана мегарг са гуш ца хиллера, цундела хIора кехат а, квитанци а деша дезаш хуьлура, чулацам бовзуьйтуш. Дукха кехаташ хиллера йижарша кхуьнга кхехьийтина, кхуо цаьрга дIакхехьийтинарш а дара, йижарех цхьаъ елча, церан бераша схьадахкийтина. Уьш цо Iадда дитира, шега кхехьийтина кехаташ новкъа а даьхна.\nИ дерриг хIума хьалха-тIаьхьа даьлча, лулахошца цхьа буьйса яккха сецира иза, кIиранан суьйранна йолчу цIерпоштана билет а эцна.\nСо цхьацца куьйгаш детташ воллура айса эцначу кертахь, нехаш дIайохуш, кехаташ дагош, новкъара хIума нацкъара йоккхуш. Суо цу кертахь мел воллу, ойла йора ас, дIаала ас цуьнга я ма ала бохуш. ДIадийца лаьара. Юха хила хIума доцийла а хаьара дийцина а. ХIетте а ца Iалора, «хIинций-хIинций» бохуш, дерриг а хьалагIерташ. Кехаташ дагош со воллуш, цIеран алу тIекхачаза йолчу цхьана кехат тIехь «нохчий» боху дош гира суна. Кехат схьаийцира. Дийшира тIаккха, меллаша когаш тIе охьа а лахлуш. Со дуккха а Iийра, ойланашка вахханчохь. Юха гIеххьа метта а веъна, цхьана дечиг тIе охьа а хиъна, цхьанна тIаьхьа кхин хаддаза цигаьркаш а уьйзуш, буьйса йолийтира.\nЙоккха стаг кIирандийнахь кешнашка яхна хиллера, шен майрачун Iодика ян. «Хьо вогIур вуй деца Марина новкъа яккха? – хаьттира соьга лулахоша. – ЦIерпошта буьйсанна итт даьлча ю хьуна», - аьлла.\nСарахь жимма дохк таьIира тIе, цхьа тIеда дерз а долалуш. Вокзал а яра тIеда. Йоккха стаг йоьлхура, шен хиллачу лулахошна мара а етталуш. «ХIокхарал дика лулахой бац хьуна кхин», - олура соьга, бIаьргех йовлакх а хьоькхуш.\nАс корта ластабора.\nЦIерпошт а кхечира схьа, генара дуьйна мохь хьоькхуш, саьрмиках терра яхъелла, «чуф-чуф» деш, мерах шок а етташ. Нах хьалхий-тIаьхьий, цхьа ларам а, гIиллакх а доцуш, цхьабосса аратеттабала буьйлира вокзала чуьра, тIоьрмигаш а текхош, маьхьарий а детташ.\nЙоккха стаг а хьаьдира хьалха дIа, йоьалгIа вагон а хоьттуш нахе. Лулахой а уьдура. Со, карахь йоккхачу стеган чамда а йолуш, генна тIаьхьа вогIура, тахана масийттазлагIа сайга хоьттуш, дIаала ас я ма ала, хIун до аьлла а, ца аьлла а хIун до бохуш, айса-сайца къуьйсуш.\nЙоккха стаг, тхуна массарна а мара кхетта, вагонан ламеш тIера тхоьга куьг а ластийна, къайлаелира.\n«Схьаийна стаг яра», - элира цхьамма.\n«Мел дика Iийра вай!» - вукхо.\n«Хала-м хета…» - кхозлагIчо.\nСо вист а ца хилира. Со ца тешара, хIара дерриг а иштта ду бохучух, чекхдаьлла бохучух, айса хIумма а дIа а ца олуш цуьнга, я ала а ца гIуртуш.\nВагонаш меллаша дIатекхира узаршца, цкъа чIоггIа тоха а елла, цIерпоштан йохалла. Цхьа-ши кор а делира тIех. Цул тIаьхьа кхоъ, диъ, пхиъ. Юха ялхалгIа, тIаккха - дерриш а. ТIаьхь-тIаьхьа сихлуш, цIеран суйнашца чекхлелхаш дIадайра кораш. ЦIерпошт а дIаяхара, цуьнца - йоккха стаг а.\nАс хIумма а ца элира. Суна цIерпоштан гIовгIанехь сайн деда дуьхьал хIоьттира, цуьнан гIийлла мархашка хьежар, цо наггахь доккхуш хилла са, бIаьрнегIарш тIе а дохкуш. Цунна Нохчийчоь гуш хиллера, цуьнан лаьмнаш, царна, лаба санна, тIетаттаелла кIайн садоьIу мархаш. Я шен цIенош гуш хир дара цунна, Соротара бугIанашца тIеш а кхоьхьуш, ша дина хилла долу, хIинца ас ткъе кхоъ бIе туьма а делла, сайн дола даьхна лаьтта, йоккхачу стагана шен йишин цIа санна, тIаьхьенна а ца дуьсуш.\n«Кхо бIар дийнера ас цу керта», - олура дадас кест-кеста.\nБIар хIинца шиъ бен ца диснера. Аьрру куьйган кхо пIелг бен бацара сан деден, цхьа ког а бара астагIа. И чевнаш цунна Деникинхойх леташ, Iалхан-Юьртахь хиллера, советан Iедал чIагIдеш. «Хьо цIерпошта чохь вира, - олура цо соьга, - и тиша некъ вай бохьуш, шолгIачу мартехь». Со а цу цIа чохь кхоллавелла хиллера ненан кийрахь. Юха цу чуьра дIа а вохийнера. Нана цу шарахь елла хиллера сан, Казахстане дIакхаьчначу бIаьста, мезаша юуш, дуо санна, еста а йина. Цунна яахIума лаха вахна сан деда, колхозан кIен пунт а лачкъийна, итт шо хан а тухуш, чувоьллинера.\nХIан-хIа, йоккха стаг ца йилхинера февралан Iуьйранна дIабохочу нахана тIаьхьа, ша суна гайтинчу корах ара а хьоьжуш. Со ца тешара. Суна хала дара теша. И цIа сан деден дара. Йоккхачу стеган кехат дара ас тахана дешнарг, цо Пскове шен йишига яздина долу: «Сан хьоме йиша, чIогIа сингаттаме кхаъ боккху ас хьоьга, нохчий, гIалгIай цIа бохкуьйту бохуш дуьйцу. ХIун дийр ду хууш-м дац тхо хIинца. Дала бакъ ма хуьлуьйтийла иза».\nЙоккхачу стагана шийла кхаъ хуьлуш хиллера со сайн Даймахка цIа варах, сайн лаьтта, сайн дедех дисначу цIа чу.\nХIетте а ас хIумма а ца элира цуьнга. Со вехха тIаьхьа хьийжира иза дIаяхначу цIерпоштана. ЦIерпоштан тата эзар мохь хилла соьцура сан коьрта чохь, лайн кIуьрах пхенашца кхерстара, некъан бохалла шен кийрара декъий кIайчу лай тIе Iенош хьаьддачу цIерпоштан тата. Со кхийтира тIаккха, сайга йоккхачу стаге хIумма а ца аладаларх. Йоккхачу стагана ца оьшура сан хаттарш, цунна уьш хьашт а дацара, иза кхетар а яцара царах. Цу хенахь дуккха а ма ца кхетта цу хаттарех. Уьш кIезиг ма хилла, кхеташ берш, цхьа масех стаг. Йоккха стаг нисъелла ца хилла-кх царна юкъахь, хIун дер ткъа, хIун дер…


ГIалгIай дика доттагIа — Сердало\nГIалгIай дика доттагIа\nШолжа-ГIалий тIарча революце баьччан цIерагIча майданна духьала яр книжкаш дохкаш йола къаьна тика. КIира цкъа е шозза чуэтте, говзамеча литературе а Iилмани музыкальнии литературе а керда фуд хьожаш оамал яр са. Цу чура ийдаьча книжкаша сона бовзийтабар вай мехкарча тайп-тайпарча къамех бола йоазонхой, композитораш, шоай вахар Iилманна дIаденна бола нах. Белггала дагадоагIа сона цу тика тIара ийцача книжкаша сайна поэт Жигулин Анатолий, композитор Прокофьев Сергей вовзийта. Цхьан дийнахьа цу чу нийсвеннача са бIарг тIаэттар, Игорь Ляпин аьнна яздаьча, хIанзалца сона ца хезача поэта книжканна. Эцаш хилча, моллагIа цхьа-ши стихотворени ешар аз книжка тIара, нагахьа санна уж езалой, дег чу ювше, тIаккха мара эцацар керда книжка. Йийшар аз Ляпина стихотворенеш. Езаелар, хоза хеташ, ийцар цун байтий гуллам. Цу хана вай мехка вIалла хьоахавеш а вовзаш а вацар из цIи йола саг. Цун кхоллам бешаш, аз зийра, из язбаьр къахьегама саг волга, каст-каста цо балха сийле хестаеш хилар. Са библиотекерча поэтех дукхагIа везарех цаI хинна дIаэттар из. Аз юха а юха а дешар цун мугIараш, сайна а ловра иштта атта ешалуш, шаьра мотт а кIоарга хьаькъал а дола стихотворенеш язъе.\nЦхьан аьхки Москве вахаш хинна Торшхоев ИбрахIим вера Шолжа-ГIалий тIа. «Чайка» оалача гостиннице сецавар из. Цига дIавийхавар цо сои Вышегуров Мухьмади. Ше цIавеча цо дукхагIа бувзамаш лоаттадаь ши саг вар тхо шиъ. Къамаьла юкъе, вIалла дагадоацаш, ИбрахIима хаьттар сога:\n— Хьай байташ гIалгIай метталара эрсий меттала яхийта таржамхо хоржаш хилча, мала хоржаргвар Iа?\nЦо даь хаттар санна, тамашийна дар аз цунна денна жоп а:\n— Сона чIоагIа дукха везаш ва эрсий поэт Ляпин Игорь, цо таржам дича дика хетаргдар сона.\nКIирвенна сона бIарахьежар ИбрахIим:\n— Цо таржамаш ду аьнна хезадац сона, ва-м дика поэт ва из, — аьлар Москвера венача хьаьшо.\n— ТIаккха, Москве хьай викал веш хилча, хьанах вергвар Iа? – хаьттар Торшхоевс.\nСо велавелар цун хаттарах, со малав Москве викал хиллал, аьнна хийтар сона.\nХIаьта а жоп-м делар аз цун хаттара:\n— Юха а Ляпинах вергвар аз сай викал.\nДIахо кхыдола къамаьл дола а даь, дицделар тхона из. Цу хана сона вIалла дага а дацар, селлара везавенна поэт, мичча хана вайна а, бIаргагург ма вий, аьнна. Цу тайпара моттиг а хилар са вахаре. Коммунистий Iаьдал латта ха яр из. Нохч-ГIалгIай республика хIанз а йолаш яр, цхьабакъда цун кIийле дикка мелъенна а хаьрца яла йоаллаш а яр цу хана. Къамашта юкъера доттагIал дувца, Россецара бувзамаш тоаде гIертар парте обкома болхлой. Цу лостамагIа деча гIулакхех цаI дар, парте обкома дуне миссел доккхача, кердача цIен актови зале, дукха адам вIашагI а теха, доттагIала хетадаь вIашагIкхетар чакхдаккхар. Цул тIехьагIа, иштта мерза, цхьан республикера нах санна нохчийи гIалгIайи вIашагIкхийтта кхы бовнзар сона. Кастта уж ши къам вIаший къаста дезаш долга хоалора укхаза, мел хоза, шаьра хабар дувце а. ВIалла сона дагадоацар хилар дIахо. Дош делар эрсий поэта Ляпин Игора. Вай мехка вена, доттагIала сайрен юкъе дакъа лоацаш вар из. Сцена тIа латтар юкъерча дегIара хургвола, эздийча наьха хулача тайпара дегIа кеп йола, геттара кIай беце а, сийрдача беса корта бола къонах. Сийрда-сийна костюм ювхар цунна цу сарахьа. Цо дийцача къамаьлах дукха хIама дагадагIац сона, амма цо дийша легенда цIаккха дицлуц. Вайнаьха вахаре бокъонца хинна хIама хьа а ийца, цун ларде дилла кхелла дар Ляпина йоазув. МоцагIа, паччахьа заман чухьа, хинна хIама дар из. Нохчий эбарг Хоарачой Заьлмахеи цун новкъостий – кхыбола эбаргаши хиннаб Даькъастен наькъашта доал деш. Къаьстта лира дов лоаттадеш хиннад цар паччахьа эпсарашца. Дуккхача хана денз Заьлмахийна дагавоаллаш хиннав царех цаI – капитан Вербицкий.\nИштта хьал лоаман мехка латтача хана, Владикавказе вена хиннав гIорваьнна иллиалархо Шаляпин Фёдор. Цигара ший концерташ даьлча, ТIема-Гуржий новкъа гIолла Тифлисе ваха везаш хиннав из. Моттигерча хьакимаша дехар даь хиннад цунга, хьайца ха доацаш ма гIо, аьнна. Эбаргаш хиларах а Заьлмахий къизалах а дийцад. Бакъда Шаляпина царга ладийгIадац, артист хиларах тарра, ший бахьа безача новкъа ваьннав из. Геттара кийчвенна, туллаш шляпа, бейоаллаш бIаьхийча наха лелаеча тайпара Iаса йолаш, хиннав иллиалархо. Эггара хьалха бIаргавайначоа, доккха дарж долча, граждански гIирс бувхача эпсарах тара хетаргволаш а хиннав из. Новкъа водаш, цунна тIакхаьчаб эбаргаш. Цар, малав хьо, фу лаладу Iа, ца хоатташ; из тIавигав шоай тхьамаданна. Хьун юкъе ераш чубаьлча, цхьан баьццарча ведолга тIа Iотессача ферта тIа вагIаш хиннав Заьлмаха. Хьо малав, аьнна шийга даьча хаттара жоп а луш; ше артист, иллиалархо Шаляпин ва аьннад вокхо. Заьлмаха цох тийшавац. Хье иллиалархо вале, дIаалал хIаьта моллагIа цхьа илли, дийхад цо шийна хьалхашка латтача, воккхача хьакима кеп йолча сагагара. Шаляпина, еррига хьу екаеш, доладаьд ший илли:«Денал дола Хоасбулат, къе я хьа баьрче…» Цунга дикка ладийгIад эбаргий тхьамадас, бIаргех хий даьннад цунна сов дика цо из дIааларах а цу тIа вувцар ше санна къе саг хиларах а. ТIаккха тийшав Заьлмаха из иллиалархо хиларах. Мегаьд, ше дIавохийтаргва хьо, аьннад цо Шаляпинга, бакъда цхьа дош дала деза Iа шийна, бIаргех хий даьннилга цхьан сагага хьоадерг ма дац, аьнна. Иллиалархо раьза хиннав, чIоагIо еннай цо из ше хьоадергцахиларах. Бакъда Шаляпина ший дош кхоачаш цадаьчох тара да, хIана аьлча цо из дIадийцадецаре, цох дола ер дувцар тахан вайна довзаш хургдацар.\nИз легенда хьа а ийца, бIоагIилгах дIаяздаь хиннад Ляпина. Тхьовра лакхе аз хьоахадаьча Шолжа-ГIалий тIа хиннача вIашагIкхетаре хозеи наьха дег чу дусаргдолча тайпареи дийшар из эрсий поэта. Вешта аьлча, эрсий къамах болча классикий А. Пушкина, М. Лермонтова, Л. Толстой, Н. Тихонова, кхычар дIадоладаь гIулакх дIахохьош, Даькъастенах дола ший йоазош де волалуш вар из цу хана. ДукхагIча даькъе уж хетадаь дар гIалгIаштеи гIалгIай мехкаи. Цун а ший бахьан дар. Къаьстта гIалгIашца вошал долаш из хилар дувзаденнадар, цун доттагIашта юкъе вай къамах бола нах хиларах. Вай мехка воагIаш, лоамашка вахе гIалаш зувш, вай юрташка гIолла чакхвоалаш, гIалгIай тух-сискалах кхеташ, цун шу-кад довзаш оамал хиннай цун. Цунга хьежжа вай къамах йола бIарчча цикл стихотворенеш язъяьй цо. Уж юкъеяхаяр цун «Пандар» яхача книжканна. Цхьайола цун стихотворенеш къаманна дезаденна иллеш а хинна дIаяхай. Масала, царех да цун байтах даьккха «Ворс-вай, ворс-вай, Мухьмад!» яха илли. Дуккхача шерашка из даьхар гIоръяьннача «Лоам» яхача иллиалархой тоабо. Цунна чубоагIар Наурбиев Руслан, Беков ИбрахIим, Дзейтов Тимур, Яндиева Тамара, кхыбараш. Ляпин Игора стихотворенеш гIалгIай меттала а яьха, юкъейихьай 7-чеи 8-чеи классашта лаьрхIа долча хрестоматешта. Уж йоазош берашта дIахьехача хана, аз массаза ладувгIийт дувцаш долча иллега а. ТIаккха кхы а гаргагIа вовз царна эрсий поэт, вай къам, цун викалаш дукха безаш из хиннилга кхетаду. ХьамсарагIа, бочагIа хеталу цун ший цIи. Цун вахарца а кхолламца а дувзаденна хаттараш а хул цар. Укхаза хьехархошта дикка гIо деш хул Патиев Султана Йоакъапа яздаь «ГIалгIай республика. ГIулакхаши нахи. 1992 – 2008 шераш» яха книжка. Цу тIа я Игорь Ивановича хьабена никъ белгалбоаккхаш йола лоацца статья. Из ешанза а дукха нах хургба, цудухьа укхаза юкъейоалае безам ба са из: «Ляпин Игорь Иванович (1941 ш., г. Каменск-Уральский – 2. 06. 2005 ш., Москва). Болх беш хиннав заводе, деша ваьгIав металлургически техникуме. Чакхъяьккхай Горьке цIерагIа литературни институти КПСС ЦК юкъарча Iилмай Академии. Мехка керттерча книжни издательствашка редактора, отдела кулгалхочун, керттерча редактора балхаш даьд. Дуккха байташ язъяьй цо гIалгIай исторех, таханарча вахарах, цу даькъе 1992 шера а цул хьалхагIа хиннача а гIулакхех лаьца. Цхьайолча И. Ляпина байтех кхеллад гIордаьнна иллеш («Ворс-вай, ворс-вай, Мухьмад!»). Белггалара гIо деш вар из ГIалгIайчен йоазонхошта. Массехказа 70-чеи 90-чеи шерашка ГIалгIай мехка вена а хиннавар. Цунна еннаяр Ленински комсомола преми. Россе йоазонхой Союза хьалхарча секретара болх бир цо. Иштта Джабагиев В-Г. цIерагIа преми а луш, цох ваьвар Наьсарен сийдола вахархо. Еннаяр цунна «Карахдаьннарех» яха орден а (2004). ГIалгIайченна а гIалгIай къама а хетадаь йоазош тIадола «Аьтта берда тIа» (Москва, 1989), «Пандар» (Москва, 1995) яха книжкаш арадаьхадар поэта».\nШозлагIа эрсий поэт сона бIаргавайра ГIалгIай къаьстта республика хьаяьчул тIехьагIа. Наьсарерча културан цIагIа вIашагIкхетар хилар цунца моттигерча йоазонхой. Цхьаццабарашта, ше Москвера воагIаш, Сийлен грамоташ а енаяр цо, аз цар цIераш яхац, цхьабараш дага ца бохаш се висар кхераш. Цу хана дукхагIболча вай мехкарча йоазонхой билеташ къаьнара дар, кхыча дешашца аьлча, СССР йолча хана хьаденна дар уж. Россе билеташца уж хувца дезилгах дийцар Игорь Ивановича. Цигара цIаваха дукха ха ялале, керда билеташ хьал а дайтар. Таханара Россе йоазонхой доакъашхо со хилара тешал ду билет Ляпина кулг яздаь да, хIана аьлча из вар цу заман чухь Россе йоазонхой керттера хьаким.\nОалаш да, доттагIа вар малав гучадоал, хало тIакхаьчача. Ше визза доттагIа, вай къаманна дикадар хилар ловш волга хьахьекхар цо, 1992 шера хIираштеи гIалгIаштеи юкъе тIом хиннача хана. Москвера хьал а вена, дов лаьттача моттигашка а ваха, цига хиннар ший бIаргашца бIаргадайча, чIоаггIа бохам баьнна хиннаб Игорь Ивановича. Цун дег тIа чов юташ дола хIама хилар цох, из кхетаде хала дац, йоагаяь, йохаяь латтача юртех цо даь йоазош Iодийшача. Цу деношка вай мехка арадувлача газеташ тIа кепа а техар царех цхьаярашта.\nКхоннагIца уж гIалгIай меттала йоахаш, къахьийгар вай халкъа поэт а Ляпина хьаша а хиннача Чахкиев СаIида, масала, царех яр «Россе эскарашка» яхар а кхыяраш а. Къаьстта а сона хоза хеташ я поэта вай къаман дIадахача а таханарча а вахара хетаяь йола «Кавказа есар» яха байт, цунна таржам даьр а ва Чахкиев С. ЙIаьхо яле а, из укхаза йоала е лов сона:\n«Бешлоам-Корта — сога хьежаш,\nТирка талгIеш зовне ек.\nХIанз кавказски есар ва со,\nВа со каравига саг.\nЕзаеннай сийна сигале,\nЧхараш тIара морхий кIуж,\nЛоамарочун цхьалха вахар,\nЦун беркате, бIайха кхуврч.\nЯ со каравоалаваьраш\nВIовнаш, — даим кура хьеж,-\nДика доттагIа укхаза венав,\nШийца со а воалавеш.\nБаркал ях аз хьона, доттагIа, —\nХовш ва, варгвац со хам баь, —\nРедакцешкара а ваьккха,\nIа се укхаза воалаваь.\nЦхьан дийнахьа хьатIавийрза,\nКъайле йоацаш аьлар Iа:\n«КIаьдвеннав хьо укх столице,\nСалаIа я бокъо хьа».\nАэропорт, билет, багаж.\nСамолёто эц ший курс.\nЦхьа-ши сахьат дала кхелехь,\nМосква гаьнна тIехьаюс.\nЦIера юххе сона ший нах\nБувцаш вагIа воккха саг.\nВа ха яьнна, хетаргахьа,\nЛоамий ханара хила мег.\nДувц цо, вIалла къайла доацаш,\nХIиллал шийха йоаллаш вац.\nЭза хало, бала, гIайгIа\nЮвц цо, цхьа дош дац цун харц.\nДувц Граждански тIем тIа хилар.\nНаг-нагахьа тема хувц.\nГаргара нах тIехьабаьха,\nКолхозе чувахар дувц.\nХьалдоаккх сахьат цо кисара,\nЮха киса Iочудолл.\n«Ер да са комэскас сона\nДенна совгIат», — шортта оал.\nАх бIаь шу да ер ца лела.\nСо-м ва дийна… Бай мух боал.\nМалх, сигала го а тесса,\nТIой да гIожа, чхараш – еза,\nГона тIехьа бода го,\nКъизача вай хана егIа\nНаьха кхелаш йолаш мо.\nБийса. Седкъий. Бутт ба къегаш.\nНаьха цIагIа лампаш сег…\nВац со лаьца, ведда вена,\nВа со караваха саг.»\nДуххьал из цхьа байт Iойийшача кхоачам ба, Игорь Ляпина гIалгIай мел дукха безаш хиннаб кхетаде. Вай лоамаш, чхараш, гIалаш, гIалгIай къамах бола новкъостий, мехка Iалам – шедар хоза хеташ хиннад цунна. Цудухьа низагIа воалаве ца везаш, цу ерригача хозало ше каравоагIаргволча хьала тIа кхоачаваьв поэт. Цул совгIа, цо бувц вай къамо хьабена хала никъ а: Граждански тIом, цул тIехьагIа колхозаш яхкар, таханара сапаргIата вахар. Вешта аьлча, вай къам нахаца тардала гIерташ, машара тIехьа, доттагIала тIехьа долга хьакъоагадеш, да ер йоазув. Къахьегама тIера вай хилар, балхах къехкаш доацилга хьахайт цо. Уж шедола хIама поэта цIенача дег тIара доагIаш а хIиллах хIама доацаш а хиларах теш из дешаш вола саг.\nШий аргIагIа гIалгIай къамо сий даьд поэта. Цунца цхьана М. Горьке цIерагIча литературни институте дешаш хиннача Албогачиев Мусас «Кавказа есар» яха дагалоацамий книжка яздаьд новкъостах, къаман библиотеко кийчъяьй «Ляпин – гIалгIай къаман доттагIа» яха библиографи, цун кхоллама хетадаь книжкай хьажар чакхдаьккхад. Иштта «Вицлургвоацача доттагIчох» яха йоазув даьд Ляпинах халкъа поэт хиннача Чахкиев СаIида.\nЮххера, сай йоазув чакхдоалаш, ала лов, дика саг дика ва, бе а вац моллагIча къамах вале а.\n← Уголовная ответственность за совершение преступлений террористической направленности\nЦунгахьа да ираз →\nШоаш болча кега ца луш бахар\nПочта России выпустила почтовую карточку к юбилею Ингушского государственного университета\nИнгушетия готовится к проведению чемпионата СКФО по шахматам среди юниоров


Шемара Iамеркан эскарш арадахар лагIдан сацамбина Трампа\nШемара Iамеркан эскарш арадахаран процесс лагIъян Iалашо хилла Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президентан Трамп Доналдан. КIайчу цIийнан куьйгалхочуьнца цхьанакхетар дирзинчул тIаьхьа бина и хаам сенаторо-республиканхочо Грэм Линдсис. Оцу юкъанна президента ца хийцина, контингент пачхьалкхе юхаерзо хIоттийна ша план.\nCNN телеканало билгалдаккхарца, дахначу кIиранах Иракъехь хиллачул тIахьа хийцина Трампа эскарш Шемара арадахаран шен позици. Цигахь Iамеркан президент цхьанакхеттера тIеман буьйранчашца, цара дийцира "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобан дерриг а хIу дайина цахиларх.\nКарарчу беттан 19-чохь дIахьедира Трампа, тIейогIучу заманчохь Шемара Iамеркан эскарш юхадерзо воллу ша аьлла. Iамеркан агIончашна ца тайна ца Iаш, Конгрессехь а емалдира Трампан дIахьедар. ТIеман министраллан урхалхочо Мэттис Джеймса шегара дарж охьадиллира.