Нохчийн ши къу лаьцна туркойн махкахь - Хьусейн Слепой а, Ахмед Шалинский а\nЧиллан-бутт 10, 2022\nТуркойн полисхо, гайтаман сурт\nНохчех схьаваьлла тутмакхийн ши эла лаьцна Туркойчохь аьлла, хаамбина зорбанан гIирсаша. Вуьйцург ву 55 шо долу Ахмадов Хьусайн -Слепой цIарца дика вевзаш волу, 41 шо долу Домбаев Ахьмад а, криминалан гонашкахь Шалинский цIарца гIараваьлла волу. Бакъоларъяран органаша цкъачунна и хаам тIечIагIбина бац.\n"Прайм Крайман" цIе яккхазчу хьасташа чIагIдарца, Хьусайн Слепой бехкехета 2021-чу шеран бIаьста Стамбулехь герзаш деттарна гунахь ву аьлла, хIетахь цхьа нохчо вийра, шолгIаниг лазийра.\nШалинский Ахьмад лацаран бахьана хаамийн гIирсашкахь яздарехь, Нохчийчоьнан куьйгаллица цуьнан йолу уьйраш а, Нохчийчоьнан урхалхочунна Кадыров Рамзанна луьйш болчарна кIелонаш кечъяр а ду, хьалхо хааме ма-даккхара.\nSecurity Turkey телеграм-каналан информацица, Шалинскийца цхьаьна лаьцна кхин а пхи стаг, цхьаннан къайлавала аьтто хилла. Карарчу хенахь Туркойчоьнан бакъоларъяран органаша толлуш ю криминалан авторитетан зIенаш, чIагIдо телеграм-канало.\nТуркойчоьнан Чоьхьарчу гIуллакхийн министралло, нохчех схьабевлла тутмакхийн элий лецарх комментарий йина яц.\nДомбаев Ахьмад вина 1981-чу шарахь Нохч-ГIалгIайчоьнан АССРехь. 2011-чу шарахь набахтехь даккха 10 шо хан туьйхира цунна, баккхийчу барамашкахь курахалла лелорна. Кхечу криминалан авторитетийн могIарехь коронаци йира цунна 2012-чу шарахь. Зуламхойн гонашкахь цуьнан лакхара статус дIаяьккхира Афинашкахь къуйша вовшахтоьхна дIабаьхьначу гуламехь, криминалан авторитетийншеконаш кхоллаеллера, жоьлкийн юкъарчу ахчанах Домбаевс ши миллион доллар шена дитина аьлла.\n2020-чу шарахь Gulagu.net проекто, шайн хьасташна тIетевжина, хаамбира, оппозицин лидерш, шайлахь Навальный Алексей а волуш, хIаллакбарехь ницкъахой пайдаэца Iалашо йолуш бу Шалинский Ахьмадах аьлла. ТIаьххьара Туркойчохь хилла Кадыров Рамзан 2021-чу шеран ГIадужу-баттахь. Бозуш боцчу хаамийн гIирсаша яздарехь, иза цига вахаран бахьана дара, оцу пачхьалкхехь бехачу нохчийн оппозиционерашца цуьнан йолу конфликт. Цул а хьалха Анкарахь а, Стамбулехь а лийцира, официалан версица а догIуш, Кадыровна луьйш болчарна кIелонаш ян кечлуш хилла, мехах лецна киллерш.


Презентация на тему: "«поэзехь керла седарчий…» 9 В класс Литературно-музыкальни композици Кл. куьйгалхо: нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Махмалиева Е.К.". Скачать бесплатно и без регистрации.\n«поэзехь керла седарчий…» 9 В класс Литературно-музыкальни композици Кл. куьйгалхо: нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Махмалиева Е.К. - презентация\nПрезентация была опубликована 4 года назад пользователемДиана Ясырева\nПрезентация на тему: " «поэзехь керла седарчий…» 9 В класс Литературно-музыкальни композици Кл. куьйгалхо: нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Махмалиева Е.К." — Транскрипт:\n1 «поэзехь керла седарчий…» 9 В класс Литературно-музыкальни композици Кл. куьйгалхо: нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Махмалиева Е.К.\n2 «Ненан мотт- дахаран хазна» Нохчийн литературни кружок Кружокан куьйгалхо: нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Махмалиева Е.К.\n3 Кружокан декъашхай: Амерханова Асет 9 «в» кл. Асхабова Милана 9 «а» кл. Баматгиреева Петимат 9 «в» кл. Бетербиева Амина 9 «а» кл. Газиханов Мохьмад 9 «в» кл. Омарова Хеда 9 «в» кл. Шабаева Элина 9 «в» кл. Девиз: «Ненан мотт ца хиъча ду доккха эхь, мало ца еш шарбе ненан мотт ахь!»\n4 НЕНАН ЙОВХО Ма тайна ю ненан йовхо Куьйгаш к1еда. Мерз дош. Сирла б1аьргаш ирсе лепаш Нана л ела ларбеш кхерч. Со 1уьйранна самальлча Хезча лерехь ненан аз, Кийрахь дог сон ловза долу Дуьне хаздо нана ахь! Ахь со хьоьстуш соьга олу – «Сан жиманиг дог 1а ла- Хьо хилалахь даима оъзда, Нохчийн йо1 яй-м, Хеда хьо!» Автор: Омароеа Хеда 9 «В» класс.\n5 НЕНАН ХЬЕХАР Массо а хенахь Самукъне ю со Ела дог дог1уш, йиш лакха лууш Сийначу стиглахь Мархаш а йоцуш 31аьнарша маьлхан Къагийна дуьне. Нанас со хьосту, до хьехар суна Хилалахь даима Массаьрца бертахь Воккханиг л ар ал ахь Хилалахь оьзда Нохчийн йо1 хьуо хилар Диц ма де цкъа а. Автор: Амерханоеа Асет 9 «В» класс\n6 «НАНА» Дешнаш а, мукъам а Махмалиева Е.К Нана, нана мел деза дош ду хьо! Нана, нана дуьненан серло хьо ю! Дахаран ерриге марзо Хьан ц1арца йоьзна ма ю Ирсечу бераллехь дуьйна Мотт 1аморг нана ма ю Нана, нана мел деза дош ду хьо! Нана, нана дуьненан серло хьо ю! Оьздачу маттаца дуьйцуш Г1иллакхаш ахь 1амадо Дахаран халонаш йойуш Хьан т1ома к1елахь тхо ду Нана, нана мел деза дош ду хьо! Нана, нана дуьненан серло хьо ю! Хьо йолуш башха ду дуьне Шатайпа сирла бу малх К1едачу хьан куьйгин йовхо Сан деган пхенашца ю Нана, нана мел деза дош ду хьо! Нана, нана дуьненан серло хьо ю! Дуьненахь малх мел а лепа Ехийла нана хьо сан! Сирлачу седанах лепаш Дахар а хуьлилда хьан! Нана, нана мел деза дош ду хьо! Нана, нана дуьненан серло хьо ю!\n7 НЕНАН МОТТ 1уьйре сирла йог1у суна Суьйре сирла хуьлу сан Сай хьомечу нанна уллохь Даим ирсе хуьлу со. Хьан хьехаре ас ладуг1у Ойла йо ас дуьцучун Жима елахь а кхета, нана. Массо хенахь бакъ йо хьо. Ахь дуьнене безам кхуллу Хаза дешнаш 1амадо Сайн хьомечу ненан маттах Ас даима дозал до. Автор: Баматгириееа Пет1мата т. 9 «В» класс\n8 ДЕН ХЬЕХАР Школера ц1авеъча Ловза со вахара Берашца со ловзуш Дуккха хан елира Дадас мохь туьйхира – «Урокаш йиний ахьа?» Ас ч1ог1а воьхна Харц дериг элира Дадас чу кхайкхина Дов сунна дира Нийсаниг бен дийца Ас ч1аг1о йира Соь дадас элира Харц долчух ларлолахь Бакъдерг бен ца олуш Нийсонца вахалахь. Автор: Газиханов Мохъмад. 9 «В» класс\n9 Шен ненан мотт халкъо сий ойбуш, 1алашбахь цу халкъан парг1ато цхьаммо а хьошур яц. Мамакаев Мохьмад\n10 Баркалла Мохк ларбеги Шайн синоъи Ца кхоинчарна Даггара баркалла Лаъаркха ала Тхан берийн дахар Хилийта ирсе Хазачу б1аъстенах Малхаца лепаьи 1аържачу боданах Даима тхо лардеги Сема ладоъг1уги Тхо кхиинчара Даггара баркалла Лаъаркха ала... Автор: Бетербиева Амина 9 «А» класс\n11 МЕХКАН ДАЙ Кегийчу берийн Дахар хилийта Дохк - мархаги йоцуш Даима сирла Мехкан Дай хилий Д1ах1ийтта к1ентий Маършачу дахаран Б1аххъой а хилий! Автор: Асхабова Милана 9 "А" класс\n12 «САН НАНА» «Сан Нана» ма-дац-кха Дуьненахь цхьа а, Хьол хаза, хьол хьоме Кхин адам суна. Т1ехь хаза хетчча а, Со хьоьга кхойкху, Самукъа даьлча а, «Ва, Нана!» олу Сан деган зезаг ду, Хьомсаре Нана. Массарел гергара, Хьо ю, сан Нана Малхо а ло йовхо, 31 аьнаршца хьостуш, Эсалчу хьан куьйгин Иовханах терра Цу маьлхан з1 аьнаршца Жима дог хьоьстуш Ехийла нана хьо Дуьненахь дуккха а! Автор: Шабаева Элина 9 «В» класс\n13 ... Иист Йоцу X1орд санна Бу хьуна шорта Ша хууш волчунна айн нохчийн мотт. Арсанукаев Ш.\n14 «Хьехархо» Хьалхарчо классера дуьйна Тхан классан куьйгалхо хилла Семачу тидамца кхетош Уьссалг1а классе тхо даьхки. Силахьчу ненан мотт хьоьхуш Iаламе тхан безам Кхиош Пиллакхий хазалла юьйцуш Дахаре дуьгу ахь тхо Хьехархо, тхан шолг1а нана Тем боцуш дахар ду хьан Могашалла тхуна ца кхоош Тхо кхетош кхиадо ахь. Тхан, берийн ойланех кхетарг Дог доьхчи, дог-ойла ойбург Тхан хьоме хьехархо-нана Ире долуш ехийла хьо Автор: Баматгиреева Петимат 9 в класс.\n15 «САН НАНА» «Сан Нана» ма-дац-кха Дуьненахь цхьа а, Хьол хаза, хьол хьоме Кхин адам суна. Т1ехь хаза хетчча а, Со хьоьга кхойкху, Самукъа даьлча а, «Ва, Нана!» олу Сан деган зезаг ду, Хьомсаре Нана. Массарел гергара, Хьо ю, сан Нана Малхо а ло йовхо, 31 аьнаршца хьостуш, Эсалчу хьан куьйгин Иовханах терра Цу маьлхан з1 аьнаршца Жима дог хьоьстуш Ехийла нана хьо Дуьненахь дуккха а! Автор: Шабаева Элина 9 «В» класс\n16 Гимн гимназии 2 Стигла ю цхьа башха сирла Сентябран хьалхара де Горгали ша зевне баьлла Бекаш бу д1акхойкхуш тхоь. Дуьххьара хьалхарчу классе Зезагийн курсаш а буьйнахь Цу маьлхан з1аьнаршца ловзуш Ма ирсе даьхкира тхо. Дешаран 1илманах кхетеш Дахаран чолхенаш юьйцуш Ойланаш панале идош Зама ма сихъелла хьо. Хьехархой - тхан шолг1а наной Аш белла кхетамаш го. Шолг1ачу гимназехь доьшуш Хиларх тхаьш дозалла до. Мел дукха заманаш керчарх Хьавзина хиларах некъ Аш белла хьехамаш лоьруш Д1ахьурбу дахаран некъ. автор: Махмалиева Е.К.\nСкачать бесплатно презентацию на тему "«поэзехь керла седарчий…» 9 В класс Литературно-музыкальни композици Кл. куьйгалхо: нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Махмалиева Е.К." в формате .ppt (PowerPoint)\n«поэзехь керла седарчий…» 9 В класс Литературно-музыкальни композици Кл. куьйгалхо: нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Махмалиева Е.К.


Тхан вовшашца йолу уьйраш » Нийсо-Дагестан\n15.01.2020 64 0 niyso\nТхан вовшашца йолу уьйраш\nГатиев Султан суна вевзира 1975-чу шеран аьхка Соьлжа Г1алахь. Х1етахь тхо, х1иннцца школа чекхъяьккхина кегийрхой, Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан филологин факультетан къоман дешаран декъе деша даха лаам болуш хинйолчу экзаменашна кечамбеш дара.\nЭкзаменаш д1аеллачул т1аьхьа тхо юьртбахаман белхашка д1адигира,цунах къинхьегаман сесси олура. Наурски к1оштахь кемсаш чуерзош дара тхо х1етахь хилла студенташ. Цигахь тасаелира тхан вовшашца уьйраш. Цул т1аьхьа оха цхьаьнадаьккхинчу пхеа шаро баккъал а гергарло ч1аг1дира тхан вовшашца. Х1инца а вовшашца доттаг1аллин уьйраш д1а ца тийсина оха.\nГатиев Султанан юьртара Матаева Пет1амат а яра тхоьца цхьана курсехь доьшуш. И шиъ ший а дешарна т1ера,накъосташца мерза адамаш дара. Цхьана школехь болх беш а ду и шиъ шайн дай баьхначу Осман-Юьртахь тахана а.\nГатиев Султана х1окху т1аьххьарчу шерашкахь директоран декхарш кхочушдира Осман-Юьртан юккъерчу школехь. Ала деза,шен къинхьегам бевзаш а,безаш а волу Султан дика лара а вора шен декхаршца. Цунах тешийна и школа Хасу-Юьртан к1оштара школашлахь дикачех ларалуш схьайог1уш ю. Со кест-кестта воьдура Осман-Юьртара школе сан доттаг1аша Гатиев Султаний, Матаева Пет1аматий цхьацца даздаршка я вовшахтохаршка д1акхойкхий. Цигахь хуьлура сан доттаг1ий-журналисташ Якиев 1умар, Баймурадов Салвади,Зайналабидов Халид, хьехархойн колледжехь неннан моттий,литературий хьоьхуш волу Умаев Юсуп.\nИшттачу цхьаьнакхетаршкахь школан хьехархоша довзуьйтура шайн белхан зеделларг,дешархоша гойтура нохчийн маттах а, литературех а шайн хаарш.\nСан доттаг1чо Гатиев Султана шен къона хан,цул т1аьхьа а таханенга ша схьадеана шераш а вайн къона т1аьхье кхетош-кхиорна д1аделла. Х1ун хир ду ткъа цул а сийлахь-деза г1уллакх Далла а,халкъана а хьалха?! Цундела Султанан лаккхара лерам бу шен юьртахошна,ша мел вевзачунна а хьалха.\nСан лераме доттаг1 Султан,ас баккъал а хазахетарца олу хьох лаьцна хьакъ долу дешнаш. Ас даггара дозалла а до хьо сан доттаг1 хиларх.\nАвтор: Бурчаев Хьалим, яздархо\nКху деношкахь чекхбели газеташка шолг1ачу эхшаре язбаларан рог1ера мур.Цхьаъ бен доцчу «Нийсо» газете вай яз ца луш хиларх, цецваьлла а ца волуш ву со. Вайнах сибрех


Скрипальца цхьаьна дIовш даьлла полисхо вистхилла\nБритани -- Скрипаль Сергейна дIовш малийначу ресторанна ха деш ю полисхо. Солсбери, 8.Заз.2018.\nШпион хилла Скрипаль Сергей а, цуьнан йоI а санна дIовш даьллачул тIаьхьа Британерчу Солсбери гIаларчу клинике охьавиллина волу полисхо, кхетамчу а веана, къамел дан волавелла. Цунах лаьцна хаам бина Британин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Радд Амбера.\nЦо дийцарехь, уггаре хьалха дIовш тоьхначу метте кхаьчна волчу полицин эпсаран хьал хьалха санна вон ду. Амма иза толур ву аьлла сатуьйсийла ю, боху лоьраша.\nОьрсийчоьнан тIеман министралла коьртачу штабан коьртачу талламан урхаллан эпсар хилла Скрипаль Сергей а, цуьнан йоI а кхетамчу деана дац цкъачунна. Британин Iедалша дуьйцуш дац хIун дIовш ду царна малийнарг. Амма талламхоша толлуш ю иза вен гIоьрина хила мега боху верси.\nСкрипаль дIадаханчу кIирандийнахь дIакхачийнера дарбанан цIийне, Солсбери гIалахь махбаран центран уллехь цунна во хиллачул тIаьхьа. Цуьнца цхьаьна клинике охьайиллина цуьнан йоI а.\nББС-ин кхерамазаллан хаттаршкахула волчу корреспонденто дусту хилларг Литвиненко Александр верца. ФСБ-н белхахо хилла волу Литвиненко вийра Лондонехь 2006-чу шарахь, полоний олу дIовш а малийна.\nСкрипаль а, ткъа иштта Iилманча Сутягин Игорь а, кхин а оццу бахьанца чувоьллина ши стаг, Запорожский Александр а, Василенко Геннадий а, хийцира Iамеркехь гучубевллачу Оьрсийчоьнан шпионех 2010-чу шарахь. Царна юкъахь вара Арахьарчу Талламан сервисан (СВР) инарла-майор Васенков Михаил а, Чапман Анна а.


БОРЗ А, КЪЕНА КА А - ГАУ «Издательский дом»\nНохчийн халкъан туьйра\nЖена юккъера нацкъар а баьлла, уьдуш, ловзуш хилла цхьа ши Iaxap. Жа генадаьлча, уьш тергалдеш Iачу мецачу барзо, коьллаш юккъера ара а иккхина, ши Iaxap схьа а лаьцна, биъна. Дикка юза а юьзна, хьун луьста йолчу, дIатаIа йоьдуш хилла борз. Хьуьнан йистехь, бай тIехь, бежаш цхьа къена ка гина цунна. Цунна тIе а яхана, барзо аьлла:\n– ХIе-е-ей, ка, xIapa бай сан буйла ца хаьа хьуна, кхузахь бажа бакъо хьан елла хьуна?\n– XIapa бай хьан бац, сан жаIуьн бу, – меллаша жоп делла коьмо.\n– Хьо харцлоь! – чуьраяьлла, мохь хьаькхна барзо. – Хьан жаIу дуьнен тIе а валанза вара, xIapa бай сан долахь болуш.\n– И бакъдац, – сих а ца луш, юха а меллаша элира коьмо. – Суна дика хаьа, xIapa бай сан жаIуьн буйла!\nДукха оьгIазъяханчу берзан бIаьргаш цIийбелира, катоьхна и белла, делахь а, ша юьзна йолу дела, и а ца деш, мохь-цIогIа а тоьхна, IадIийра борз, кханналц буьтур ас xIapa, ткъа кхана, со мацъелча, буур бу аьлла, сацам бира цо.\n– Вайшимма хIун дийр дуй, ка, – элира барзо, – вайшиммо къийсарх, цкъа а къаьстар дац, xIapa бай хьенан бу: ахь и жаIуьн бу, бохур ду, ас и сайн бу, бохур ду, – цул а, кхана Iуьйранна кхуззахь вовшах а кхетта, хьуьллахь йолчу коьллашна уллехь, и бай шен бу аьлла дуй биъначуьн хир бу-кх и. Реза буй хьо?\n– Реза бу, – аьлла, меллаша жоп делира коьмо.\nИштта барт а бина, и шиъ дIасакъаьстина: борз хьуьнах яхана, ткъа ка шен эвла дIабахана.\nСатоссуш, шеца доккха жен-жIаьла а далош, схьабеъна ка. ЖIаьла коьллаш юкъа дIалечкъина, ткъа ка кхуззахь бажа хIоьттина.\nХьуьнхара араяьлча, бежаш ка а гина, берзан дог ловзадаьлла.\n– ХIинца-м дийнна кIиранахь юьзна лелар яра со! – аьлла, бай тIе едда схьаеана борз.\nМичара дели а ца хууш, барзана дуьхьал цхьогал даьлла.\n– Марша йогIийла, борз! Хьо стенга йоьду сел сихъелла? – хаьттина цхьогало.\n– Маршалла хуьлда, цхьогал, со-м бай болчу йоьдура, – аьлла, ма-дарра дIадийцина барзо, ша сийсара коьмаца къовсарх лаьцна.\n– ЭхI-хIай, ма дика гIуллакх ду и, – аьлла цхьогало, – делахь а, хьуна дика хаьа-кх, теш ца хилча, цхьа а къовсам чекх ца болий, цундела, со теш дигахь, со хьоьгахьа хир ду, суна уьстагIан чуокуо а, ког-корта а белча, тоьар ду хьуна!\n– И дан мегар долуш хIума ду, схьадола соьца! – аьлла, хIорш бай болчу кхаьчча, барзо коьме хаьттина:\n– ТIаккха, дийцал, хIинца а хьайн жаIуьн бу боху ахь xIapa бай?!\n– Дера боху, – аьлла коьмо.


Кадыровн шедаг vs. Бердымухамедовн гитара\nНохчийчоьнан, Туркменистанан куьйгалхойн дуккха ду юкъара хIуманаш\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана кест-кеста олу, махкахь коьрта ду «Оьрсийчоьнан низамаш а, демократи а». Амма цигара Iедал тIех тера го политологаша «диктатор» шех олучу президента Бердымухамедов Гурбангулыс Турменистанехь дIахIоттийначу режимах.\nКадыров а санна, 2007-чу шарахь веана Бердымухамедов Iедале, 13 шо ду и шиъ, хийца ца луш, шайн мехкийн коьртехь Iен.\nШен тIаьххьарчу харжамашкахь, 2017-чу шарахь, Туркменистанан куьйгалхочо лахьийра 97,7% кхаьжнаш. Амма и харжамаш гергакхочучу муьрехь цо хийцира конституци, президентан даржехь Iан луш йолу хан 5 шарера дIаяхйира 7 шаре.\nТкъа Нохчийчуьрчу бахархошна, харжамийн жамIаш дуьстича, кхин а дукха везаш нисло Кадыров: официало бахарехь, 2016-чу шарахь 97,9% тесна цунна кхаьжнаш.\nГурбангулын «безамаш» а, Рамзанан «хьокъаллаш» а\nIедалехь Iачу юкъанна дуккха а орденаш, мидалш елла шина куьйгалхочунна. «Безамца» доьзна массех совгIат ду Бердымухамедовн: «Йозуш йоцчу Туркменистане бовха безам хиларна», «Даймохк безаш хиларна», иштта дIа кхин а.\nКадыров Рамзанан а ду шатайпа совгIаташ: «Къонахаллин а, лараман а Орден», «ГIирма Iалашъярна» а, «юхаерзорна а» олу ши мидал (2014-чу шарахь Оьрсийчоьно Украинера и ахгIайре дIайоккхуш дакъалацарна). Къаьсттина самукъане ю цунна Оьрсийчоьно деллачу совгIатех шина мидалан цIерш: «Низамалла а, бакъонца йогIу къепе а латторца лараварна», «Хьакъ доллуш адамийн бакъонаш Iалашъярна».\nШаьш-шайна дукха безарна\nТуркменистанехь а, Нохчийчохь а «паччахь» олу мехкан куьйгалхочух. «Туркменбаши» («Туркменийн Корта») Ниязов Сапармурад велча президентан дарже хIоьттинчу Бердымухамедовс дIабехира Ниязовна хIиттийна дашо хIолламаш, церан метта хIиттабайтира шенаш.\nШа-шена цIе а кхоьллина цо: «Аркадаг» («Доладийриг»). Пачхьалкхан банко ахча арахецна «Аркадаган» сурт тIехь а долуш. Арахь массанхьа а кхозу суьрташ доцуш, Бердымухамедов ву урамашкахула дIасаоьхкинчу, даима а йогуш лаьттачу экранаш чохь.\nИ тIаьххьара технологи Нохчийчохь а ю яьржина. Кест-кеста КадыровгIеран - Воккхачун а, Жимачун а - слайд-шоу хуьлу цхьаццанхьа гойтуш, масала, Соьлж-ГIалахь зорбан цIийнан пенаш тIехь.\nЧелябинск-махкарчу Златоустерчу «Оружейнико» арахоьцур ду Кадыров Рамзан тIехь волу дешин а, детин а ахча, аьлла бара 2014-чу шарахь прессехь баьржина хаам. Карарчу хенахь и ахча долуш а ду, эца а ло, боху «Авито» портало. Цул сов, интернетехула эца йиш ю шагатIулгах йина Кадыровн бюст а.\nМахкарчу хIора юьртахь, гIалахь ду Кадыровн ден урамаш, майданаш, клубаш.\nДуккхаза а «паччахь»\nЦхьа а маьрша газета, кхиболу хаамийн гIирс банне а бац я Нохчийчохь а, я Туркменистанехь – бераш Iедалан карахь бу, цунна хастамбеш.\n«Карара хан» телеканало дагардина, массаза гойту Туркменистанерчу телевизионо суьйренан хаамашкахь Бердымухамедовн сурт. 30 минотехь "Аркадаг" гайтина 52-зза, цуьнан цIарца я даржаца иза хьахийна 34-зза.\n"Кавказ.Реалиино" а тергалдира и хьал Iедалан «Грозный» телегойтийлан балхаца. 45 минотах лаьттачу хаамийн программехь «Кадыров» цIе хьахийра 35-зза, 30-зза гергга элира «регионан куьйгалхо» а, «паччахь» а, массийтазза хьахийра Кадыров Рамзанан доьзалхой, шозза хазийра массарна а бевза ловц «Ахмат-сила».\nАла деза, шен дена Ахьмадна доцург, «сила» ала магош дац Кадыровс. Деношкахь и дехкар хьашарна, полице кхачийра БIаьчи-Юртара кегийнах – Керлачу Шеран буса «БIаьчи-Юрт – сила» баьхнера цара.\nТуркменистанан а, Нохчийчоьнан а куьйгалхошна хазахета нахана шаьш Iилманчаш ду моттуьйтуш. Бердымухамедов ву медицинан а, экономикан а Iилманийн доктор. 19 сийлахь-еза «академик», «профессор» цIе а ю цуьнан.\nКадыров оцу тIехь мелла а лахаро ву. 2016-чу шеран юьххьехь Оьрсийчоьнан Iаламан Iилманийн Академино (РАЕН) «сийлахь академик» цIе елла цунна, ткъа 2014-чу шарахь вина цунах Кишин Кунта-Хьаьжин Исламан университето шен «сийлахь профессор».\nАла дашна, туркменийн лидер эскаран инарла ву, Кадыров – инарла-майор.\nБердымухамедовна а, Кадыровна а чIогIа дукхадеза герз. Интернетехь ю "Аркадага" эскархошна мастер-класс гойту видео. Блогерша дийцарехь, герз тIекхетта а далале, охьаоьгу гIаькхнаш.\nКадыровс бутт хьалха гайтира керла яьржина травмат-тапча "Фантом Т", нийса кхийтира цуьнан иза, боху, 700 метр генара.\nТурпалхочун васташ ловзош къаьсттина хазахета Рамзанна. Цо филмашкахь дерзинчу куьйгашца «лецна» вок (крокодил), нана-боккха лаьхьа, говза тIемалой тIаьхьа а баьхна идина лаьмнашкахула.\nШатайпа ду Кадыровн духар а – къаьсттина дукхаеза цунна комуфляж. И духар цо кест-кеста духуьйту шен берашка а, юкъ-кара – къеначу нене а.\nДуккхаза а дийцина цо Ичкерин тIемалой шех бIеннашкахь, наггахь - эзарнашкахь а! – кхералой, хьалхара уьдура бохуш. Ша вогIу гича, лачкъа меттиг ца карош, хьаьвзара уьш, дуьйцу цо. Амма оцу туьйранаша луш хуьлу тIаьхьало кхин ю – наха ца до дозалла, уьш боьлу Кадыровна тIехь, иза аьшнаш а веш, вуьйцу вовшашка (цунах кхоьллина самукъане дийцарш вовшах а туьйхира цкъа «Кавказ.Реалиино»).\nАмма вац шек ша Рамзан. Комикашца видеош яха волавелла иза хIинца – уьш цо гойту шен Instagram-ехь.\nБайташ, эшарш, …говраш\nКхин а цхьа безам бу шина лидеран – туркменийн а, нохчийн а – юкъара: говраш. Бердымухамедовс шен кIентан воIаца цхьаьна рэп яьккхина шена дукхаезачу Ровач говранна («Аьттоболург»).\nГурбангулы кест-кеста хуьлу говраш хохкучохь, даима а боху толамаш. Говрара охьавоьжна, вадийна, дарбан хIусаме вигича а белира цунна цкъа хьалхара меттиг.\nКадыровна а еза говраш чIогIа. Дуьненан массо а маьIIехь къовсалуш ю уьш. Коррупцина дуьхьаллаьттачу "Трансперенсино" дийцарехь, 100 миллион сом гергга даьккхина цуьнан 128 говро деа шера чохь. Амма дац и ахча гойтуш Кадыровс шен декларацехь.\nБайташ аларца а дика ду Кадыровгара хьал. Пародиста Слепаков Семёна 2018-чу шарахь, бегаш беш, Кадыров Оьрсийчоьнан футболан тренер хIоттон веза, аьлла, йиш лекхча, оццу жанрехь цунна жоп делира Рамзана.\nНахана юккъехь хелха а волу, наггахь шедаг а локху Кадыровс (масала, 2012-чу шарахь Нохчийчохь охан-де даздечохь).\nНах байар, политикан тутмакхаш, дешан маршо хьешар\nТуркменистанера а, Нохчийчуьра а цхьайолу истореш вуно чIогIа тера ю вовшех – бакъоларъярхошна зенаш дар, журналисташ, халкъалара жигархой хьийзор. И нах шинхьа а бу я леш, я «наркоманаш» хуьлуш.\nАзатлык Радион а, «Туркменистанан алтернативан керланийн» а корреспондент Непескулиев Сапармамед харцонца лецира 2015-чу шарахь Туркменистанерчу Аваза гIалахь. Наркотикаш лелийна аьлла, 3 шо такхийтира цуьнга набахтехь. Цо ен репортажаш бахьанехь бекхамбина цунна, чIагIдора бакъоларъярхоша.\n2016-чу шарахь "Кавказский Узел" газетан корреспондент Гериев Жалавди вадийра Нохчийчуьрчу ницкъхоша, бохура, цуьнгарчу тоьрмига чохь наркотик карийна. Шаьш бохург бакъдойтуш, цуьнга ницкъаша куьг яздайтира цара. 3 шарахь набахтехь Iийра Гериев. Политикан тукмакх лору иза «Мемориало».\n2006-чу шарахь бакъоларъярхо, журналист Мурадова Огулсапар лецира Туркменистанехь, цо патармаш лелийна аьлла. Шех зуламхо еш долчу кехаташна буха куьг ца яздинера цо, йийра иза Овадан-теперчу набахтехь.\n2009-чу шарахь Соьлж-ГIалахь ядийра, йийра бакъоларъярхо, журналист Эстемирова Наташа. Нах идорах, кхел а йоцуш хIаллакбарах йолу материалаш вовшахтухуш хьийзара иза ша болхбечу «Мемориал» центрехь. Итт шо даьллачул тIаьхьа а яц иза йийначийн лар карош, я иза лаха гIерташ а ца хьийза талламчаш, леткъа бакъоларъярхочун коллегаш.\nНохчийчохь Хьалха-Мартан кIоштарчу Рошни-Чохь 2016-чу шеран дуьххьарчу дийнахь вийна карийра Соьлж-ГIаларчу доьшийлин хьоьхархо хилла Ежиев Хизар. Цул ши кIира хьалха вадийнера иза. «Бердах вахана» аьлла яржийра верси, амма дукха нах, шайлахь блогер Абдурахманов Тумсо а волуш, тешна бу иза махкарчу Iедална лерна вийна хиларх.\nКадыров бехкевора нах бовш, хьийзош, бойуш хиларна журналиста Политковская Аннас. Иза йийра ша ехачу цIийнан лифта чохь.\n2019-чу шеран бIаьста 4 шо хан туьйхира набахтехь такха бакъоларъярхочунна Титиев Аюбна, наркотикаш лелорна бехкевира иза. Дов тIекхоьллина ду, цо куьйгалла ден «Мемориал» центран векалт махкара араяккха гIерта Iедал, чIагIдора бакъоларъярхоша.\nТамаше ду оццул кхерамечу хьелашкахь «тоьлла бакъоларъярхо» шех аьллачу Кадыровна махкахь хуьлуш зен дацар.\n"The Foreign Policy" журнало 23 диктатор ву боху дуьнентIехь ирча вуьйцуш. Царалахь 5-чу меттехь ву Бердымухамедов. «Доза доцу репортераш» юкъаралло прессин маршо йовзуьйтуш, 178-чу меттигах 176 меттиг кхачабо Туркменистанна. Лидершлахь ю и пачхьалкх политикан тутмакхаш дукха хиларца а.\nНохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх хилча, массалгIачу меттехь хир яра те оцу рейтингашкахь?


Инфографика, Гезгмашин-бутт 15, 2019\nКIиран-де 15 Гезгмашин-бутт 2019\nНохчийчоьнан лаьмнашкахь тилъелла истори\nГаланчIожан кIошт денйийр ю аьлла Кадыров Рамзана\nЗазадоккху-бутт 20, 2017\nМамонтийн даьIахкаш лехархой\nКерла тайпа дашо лехар даьржаш ду Оьрсийчоьнан Къилбаседа Арктикехь.\nОьрсийчоь, шен-шен цIарх\nКремлах лаьцна дийцарш кест-кеста зорбане дуьйлу, амма могIарерчу Оьрсийчсоьнан бахархойн дахарх лаьцна наггахь бен еша аьтто ца хуьлу. ХIара дахаран тоьшаллаш хIиттийна Маршо Радион журналиста Биг Клэра шен оцу турпалхошца къамел хиллачул тIаьхьа. Цо дуьйцу Оьрсийчуьрчу тайп-тайпанчу бахархойн дахарх, церан хьежамех, хьаштех, сатийсамех.\nСтигалкъекъа-бутт 11, 2016\nМафи а, политик а Оьрсийчохь вовшах муха оь\nИспанерчу суьдхочун бевзаш болу Оьрсийчоьнан зуламхойн тобанан декъашхой дIалаца аьлла динчу дехаро малхе даьккхина президентан Путинан гонаха болчу лаккхарчу даржерчу нехан зуламхошца уьйраш хила магар. Кху Испанерчу бехкатакхаман гIуллакхан дакъа долчу документо гойту церан зуламхошца хила тарлун уьйранийн маша.\nЧиллан-бутт 04, 2016\nОьрсийчуьрчу регионашкахь стохка динчу берийн терахьаш (1000 стаг лерича)\n2015 шарахь Оьрсийчоьнан 44 регионехь алсам бераш дар бахьана долуш цигарчу бахархойн терахь алсамдаьлла. Вуьшта аьлча, Оьрсийчуьра ах сов регионащкахь дуьненчу девллачу берийн терахь алсамдаьлла нах кхалхаран терахьал а. Дустархьамма аьлча 2000-чу шарахь цу тайпа регион 11 бен яцара. Уггар дукха бераш дина меттиг, Росстато дийцарехь, Къилбаседа Кавказ ю. Цигарчу бахархойн терахь 2015-чу шарахь алсамдаьлла 83 эзар 900 стагана. Нийсса бIостанехьа жамI делла Оьрсийчоьнан юккъерчу регионаша. Цигарчу бахархойн терахь лахделла 89 эзар 300 стагана. Росстато дийцарехь, ерриг а регионаш лерича, Оьрсийчоьнан бахархойн терахь алсамдаьлла 32 эзар 700 стагана.\nДечкен-бутт 08, 2016\nБусалба нах суннатошкий, шиIатошкий бекъабелла 632-чу шарахь Мохьаммад Пайхамар кхаьлхарца, цуьнан некъ караэцарца баьллачу къовсамехь. Iаьрбийн Халифатехь олалла деш халкъо хаьржина халиф хила веза бохучех «суннатой» аьлла (Пайхамаран суннаш лардийраш), ткъа халиф Мохьаммадна везаш хилла цуьнан нуц ибн Абу ТIалиб Iела хила веза бохучех «шиIатой» аьлла. Дуьненахь болчу I,6 миллиард бусалбанех 90 процент суннатой бу. Дукхахболу шиIатой беха ГIажаройчохь, Иракъехь.\nГIуран-бутт 22, 2015\nГонахарчу мехкашкахь бехачу оьрсийн терахьаш\nМел беха оьрсий шайна гонахарчу мехкашкахь?\nОьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а дов\nТуркойн дозанехь чудаийтинчу оьрсийн тIеман хIаваъ кеманна лар гойтуш долу карта\nОьрсийчоьнан герзаш Шемахь\nПентагонан векалша дийцарехь, Оьрсийчоьно Асадан Iедалшна луш ду шен тоьлла герзаш. КестталгIа Москохо Асадана динчу гIонах лаьцна иштта дуьйцу цара.\nМарсхьокху-бутт 12, 2015\n"Курск" хинкеман къаьхьа кхоллам\nХибуха доьдийла дац аьлла дина хилла Оьрсийчоьнан зарратан хинкема "Курск" иккхира 118 хIордхо чохь а волуш 2000 шеран Марсхьокху-беттан 12-чу дийнахь. Бохам муха хилира, муха хьаьвсира иза кIелхьарадаккха?


Гадаев Мохьмад-Салахь. Вер-витар (Хьалха лелларш)\nГадаев Мохьмад-Салахь. Вер-витар. (Хьалха лелларш)\nВЕР-ВИТАР (Хьалха лелларш)\nСуьйренашца шовданийн кортошка (мехкарша хиш оьцучу меттигашка) гуллуш хуьлура хьалха ярташкара нах. Берриш а бохург санна. Баккхийнаш генахьо ховшура. Мехкаршца шайн бала а боцучу суьртахь. Ткъа кегийнаш хина гергахьа хIуьттура, мехкаршка бист а хуьлуш. Иштта гулбеллачохь дов даьллера Аласханан а, Ирсханан а берийн. ГIеметтахIиттина, тайна кIентий хиллера Аласханан кхоъ а, Ирсханан шиъ а.\nКертах баккъаш а товжийна, вовшах агIош а тоьхна хевшина Iаш дай а хиллера. Генахь а боцуш. Шайн кIентий а гуш. Аласханан воккхахволчу кIанта, ластийна тур тоьхна, Ирсханан воккхахверг охьавиллинера. Хаттала. ХIетта догIа а тийна, къегина малх а хьаьжна, луларчу баса стелаIад а хIоьттина, наггахь бен ца нисло тайпа исбаьхьа-хаза суьйре хиллера и царна ирча еанарг.\nТIаккха, шаьлта баттара схьа а йоккхуш, шен ваша вийначунна чукхоссавелира Ирсханан шолгIаниг. Вукхарех цхьаммо схьаластийначу шаьлтанна дуьхьал шен аьрру куьг а лоцуш. Ткъа и куьг, цу шаьлтано буткъачу пхьаьрсехула хада а дина, хаттала охьадоьжнера. Чхьап-аьлла. Шаьлтанца хьалакховдийначу вукху куьйга баьккхина шен куй цу доьжначу куьйгана тIе а тесна, шолгIа чукхоссавелла, шаьлта тоьхна, охьавиллинера шен ваша вийнарг.\n– ЭхI!.. Иштта-м хир дац! – аьлла, шаьлтанна тIе ка а дуьллуш, хьалаайвелира Аласха. – Веги хьо, Аласха! Веги хьо! Бераш дита! Охьахаа! – аьллера Ирсхана, чоин юх лаьцна, Аласха охьа а озош. – ЭхI!.. Ваьгна а хилла, – аьлла, шен метта охьахиънера Аласха. Юкъабоьллачу наха дов а сацийнера, кхин дехьа ца долуьйтуш, машар а бинера, Аласханан йоI Ирсханан висинчу кIантана а ялош. Юкъахь хьагI-бода ца хилийта. Гергарло чIагIдалийта.\n«Ишта-ишта, машар а хили, хьо дIайига а баьхкина ворданца», – аьллера йоIе. Божал чохь хиллера йоI хIетахь, кхо доккхуш. Меллаша баьхьа дIа а хIоттийна, ворданехьа йолаелира йоI. Ша ма-хиллара. Кхоша буьзначу берзинчу когашца. – Собарде, ши ког а цIанбе, тIе хIума а юха, маре йоьдуш ю хьо, – аьллера гонахболчара. – Э-э-э, и аш дуьйцу маре дац хIара, – аьлла, вордан тIе яьллера йоI. 2 Оханийн белхаш хала хуьлура хьалха. Къаьсттина лаьм нашца йолчу меттигашкахь. Ялх, бархI сту а бужий, йоккхачу гIовгIанца, къаьхьачу вонца, халла цхьа басарш дора. Буьйсанашца стерчий дажадора. ТIехь а Iаш. Нохчмахакахоша «гоьзатахь Iаш» олура цунах. Оцу гоьзатахь Iаш волу Сайда вийнера цхьана буса. Хьан вийна а ца хууш.\nХьуьнан юккъерчу ирзу тIе стерчий а лаьхкина, дIатевжина хиллера и миска. Цигахь наб а кхетта Iуьллучу цунна коьртах диг тоьхнера. Берриг хье схьа а тосуьйтуш. ТIаккха юьхь тIе шаьлта йиттинера. Шина агIор йохуш. Юьхьан амат дитина а дацара. Хьалххе гота йожа дагахь, са ма-тоссура вахначу дений, вешиний иштта ирча Iуьллуш карийнера Сайда.\nМеллаша схьадаьккхина, шен чоа Сайдина тIе а тесна, вукху кIанте аьллера дас Себара: – хIара сурт вайн нахана ган лаьа суна. Эвла а гIой, дIахаийта хIара. Маьждигера барам а ба. Орца деанера эвлара. СебаргIарна гена воццуш вехаш волу къена-воккха стаг Болатмирза а юккъехь.\nЦо аьллера, Сайде а хьаьжна: – Ма йоккха эрчалла ю хIара. ХIара болх балла боьрша йолуш хIума а, хIоккхул къиза адам а хила йиш ма яц, ша и тхоьгара жIаьла дацахь. И, мацца а, адам а дац. ЖIаьла ду ша ма-дарра. Я сийсара а, я тахана а цIахула гуш а дац.\n– Дера хаац, Болатмирза, хьенан жIаьла ду-м, – аьллера Себара, – вуьшта, жIаьла хилар гушду. Хьеннан и делахь а, цунна гечде ма ала соьга. И ца алийта, хIара сурт ма-дарра шуна гайта, дехна ас шу схьа. Тамехь ца хетташехь. – Эр дац! – наха а аьллера. – ХIара санначунна гечде олуш а ца хуьлу. Хила а хиллера Сайда вийнарг Болатмирзин «жIаьла» – Саьлмирза: юххерчу хьуьн чохь БолатмирзагIеран диг а карийнера цIийша а дуьзна, ткъа мича вахна ца хууш Саьлмирза а вайнера.\nЦу тIе, Сайдега ян дагахь йолу йоI езаш Саьлмирза хилла хилар а хиънера Себарна. «Шена новкъара ваккха вийна. Хьул ца луш Iан стогалла а ца хилла, ведда», – сацийнера Себара. Болатмирзех хабар а тоьхнера: хьоьца хIумма а дац шен, цIера а ма вала, къехка а ма къехка.\nАмма Саьлмирза лохур а ву ша, вуьтур а вац ша, аьлла. Ши-кхо шо а даьллера Саьлмирзин лар а ца хаалуш. ТIаьххьара а хиънера: геннарчу цхьана юьртахь Iаш хиллера иза, шена кхин цIе а тиллина, ваьлла меттиг харц а йийцина. И дIасаволуш долу некъаш а хааделлера. Цкъа кIело йича, карахь цхьа а герз доцуш нисвеллера. Эвла йистерчу варшахь.\nКIант а хиллера Себарца – Асхьаб. Шен вешин эрчаяьккхина юьхь цкъа а бIаьргашна дуьхьалара дIа ца йолуш верг. Амма Себара тохийтина яцара, герз а доцуш волу стаг вийча, наха бехк буьллур бу аьлла. Гучу а ца бовлуш, IадIийнера хIорш. ШолгIа, кочахь топ а, юкъахь шаьлта йолуш нисвеллера, амма цуьнца кхин цхьа стаг хиллера.\nНехан стагана юххехь вер а ца тарделла, тIаккха а витинера. Оццу варшахь кхозлагIа кIело йина хIорш болуш, вогIуш хиллера Саьлмирза. Ша. Юкъах шаьлта йолуш. Шега тохийтахьара цунна топ аьлла, хьаьвзинера Асхьаб. Ткъа дас аьллера: – Цуьнгахь топ яц. Тапча яц.\nЦуьнгахь ерриг тухур ю вай а. Шен топ кIанте дIа а елла, Саьлмирзина дуьхьалвала кечвеллера Себар. Шех бIаьрг кхетча, и вухур вуйла хууш (цуьнан «стогалла» евзаш), жимма тIехъозавалийтинера. ТIаккха, цIокъберг санна, гIар-тата доцуш кхоссавелла, пхьарс лаьцна, сацийнера. Шегахьа схьа а верзош:\n– Iайт, жIаьла, яI, жIаьла! ХIинца-х ма ду хьо сан карахь! – аьлла, хьалха дIахIоттийнера. Пхьарс дIа а хоьцуш. – ХIинца ас тоьдур ву хьо. Боьрша хетта а тоьдур вац. Цу ахь диначу ирчаллина тоьдур ву. Адамах къахета адамалла-м хьоьгахь ян а яцара. Берахь дуьйна а! Цицигашкахь, жIаьлешкахь, бежнашкахь ахь даллочу Iазапо а гойтушдара иза-м.\nВуьшта, эхь мукъане а хIунда ца хийтира хьуна, наб кхетта Iуьллучу адамна коьртах диг тоха? Цул тIаьхьа цуьнанюьхьа тIе шаьлта еттар, хIун дара хьан? Цкъа тоьхча а, уьттаза тоьхча а ца Iебаш! И хьайчул цIена хилар дара?.. Хьай, наьIалт хила цу хьан боьхачу юьхьа тIе! Боьрша йоцу хIума!\nСхьаяккха хьайн шаьлта! Ас тухуш ю хьуна хIинца! ТIаккха, баттара яьккхина, шаьлта тоьхнера Себара Саьл мирзина. Аьрру агIорчу белша тIе. Дукха чIогIа ца тухучу дагахь тоьхнера, охьавоьжна валале дикка теда ойла йолуш. Амма чIогIа тоьхна хиллера: гIабакхах санна, чуяхна иза, аьтту агIорчу тIа тIе хIоьттинера. Саьлмирза охьавоьжнера. ТIаккха варшара схьаваьлла Асхьаб хьаьвзинера Саьлмирзан юьхь ата лиъна.\n– Мегар дац! – аьллера Себара буьрса. – Охьавоьжначул тIаьхьа тоха мегаш дац стагана. Дийна и хилча а. ЖIаьло жIаьла а дуьту, охьадоьжча. ОьгIазвахарх, йицъян мегар дац адамалла. 3 Буьйсана гулделлачохь, «кхераме» хIуманаш а дуьйций (шайтIанаш а, белла нах а хьехабой), «майралла» къуьйсуш хуьлура берийн: «Маьждиган мимар чу куй билла мила ваьхьар вара?» – бохуш.\nБераш хьовха, дикка андабевлла кегийраш а хуьлура цу къийсамашкахь дакъалоцуш, дукхахьолахь кегийнаш дIахоьхкуш. Оцу андабевллачех цхьамма – Юнасан Iелас – юкъадаьккхинера цхьана буса, «Шийлачу шовданера» хи дан ваха мила ваьхьар вара, бохург. Эвлана башха генахь а ца хиллера, амма дукха буьрса, дийнахь а стаг ваха озалуш меттиг хиллера и «Шийла шовда» эриг. Юькъачу хьуьн чохь. КIоргачу Iин чохь.\nЛуьста къух даьлла. Черчий, хьакхарчий, берзалой, цIокъбергаш хуьлуш (хабарехь)! Ша ваьхьар вара, аьллера Эскарханан Илеса. Пхийттаялхитта шо хир долуш волчу. Илес дIаволавеллера, цIера чIуьжалг а оьцуш воьду ша аьлла. Ткъа Iела, дуьхьал дол-долчухула оьккхуш, цунна кIелхаа вахнера, иза кхеро.\nШалго тапчанаш хуьлура хьалха, тIехь-кIел эчигаш а йолуш, цхьа зIок а йолуш. Цу зIакар тIера цхьа пIилдиг хьала ца саттийнехь, ший а йолура, цкъа йожийча. И тапча а яьхьнера Илеса цIера, дех лачкъийна. Юла а юьйлина, карахь и тапча а йолуш, готтачу гIаш лойн новкъахула хи долчу Iин чу воьссинера Илес.\nЮххерчу бердах буьйсанан олхазарша хьоькхучу цIогIаша дегIе зуз а оьхуьйтуш. ЧIуьжалг хих а юьзна, хIара вухавоьрззушехь, юххерчу ярашлара цхьа хIума хьалаайаеллера, боьха мохь-цIогIа а хьоькхуш…\nЦул тIаьхьа хилларг дага догIуш а, дийца хууш а ца хиллера Илесна. Цхьана куьйгахь хих юьззина чIуьжалг а йолуш, вукху куьйгахь яьсса тапча а йолуш, берийн тобанна юкъаиккхинера Илес. Хьераваьлларг санна. Вистхилалуш а воцуш. Шекбевлла бахначарна Iела карийнера ярашлахь.\nВелла. Нийсса даг тIе кхетта хиллера ши хIоъ. Шен кIентан валар муха хилла а хьаьжна, Юнаса хабар тоьхнера ЭскархангIарах: цIера довла ма гIерта, цхьа а тайпа чIир-гамо хир яц вайна юкъахь аьлла. Хила а ца хиллера. 4 Юх-юххехь йолчу шина эвлахь ши доттагI хиллера – Езед а, Iумар а бохуш. Цхьацца йиша а хиллера шиннен а: Iумаран – Усамат, Езедан – Селихьат.\nЦIе йоккхуш мехкарий хиллера уьш. Вовшийн керташка лесташа, цхьаьна буьйсанашйохуша, ловзарбелхех цхьаьна хIуьттуш а. Йиллина бохург санна, цхьаьний хиллера ши йоI.\nШен тодаларехь, дузарехь, кхиарехь цхьана лакхенга а кхочий, талха долалуш ду хIора хIума. Диалектически кхиаран закон ду и: дацарера хилла догIуш дерг юха дацаре дIадоьрзу. ЦIеначу буха тIехь таса а делла, лартIехь лелаш долу адамийн доттагIалла доцург, оцу законах хьалха долуш хIума дац.\nАмма лартIера даьлча, адамийн доттагIалла а кхета оцу закона кIел. Вай хьехош берш а кхеттера. Шайн доттагIалла шеллуш хиларан шеко лелхаш хиллера Езедна: Iумар наггахь бен вогIуш ца хиллера, ткъа веача а, буьйса яккха соцуш ца хиллера, хьалха санна. Амма иза белхан сихаллина туьдуш хиллера Езеда.\nШа а волу дела денна балхахь. Цу тIе, Усамат а сих-сиха йогIуш хиллера. Могаш йоцуш чохь сецначу Селихьатца буьйсанаш а йохуш. Хьалхачул а чIогIа хьастаелла а хиллера Езедца. Гуттар забарш еш. Ловзуш. Наггахь, Езед реза воццушехь, ловзар тIех а доккхуш. Цкъа сарахь, IумаргIаьрга а вахна, буьйса яккха сецира Езед. ЦIахь гIуллакхаш доллушехь.\nДоттагIалла «дохадан» гIоьртачу чоьтехь. ШолгIачу дийнахь Iуьйрре, хIара сама а валале, юххе охьа а хиъна, ловзаяьллера Усамат: – ХIей, самавала! Хьан доттагI а балха ваха. Берриш а цIера бевли. Вайша бен, садоIу дегI дац кертахь. Меттахахьа! – бохуш, там болчу а, боцчу а куьйгаш Iитта йоьллера. Цу ловзаран «дикалла» шера ган а гина, Усамат дIа а кхуссуш, хьалаиккхинера Езед.\nТIаккха Усамата аьллера: – Ваттай, хьо ма чIогIа лела! Нах-м ца лела, хьуна, иштта чIогIа. – Нехан болх хаац суна, вуьшта ас-м хIара шаьлта еттар ю хьуна, кхин хьо суна аьттехьа гIортахь! – аьлла, юкъ а йихкина, цIехьа волавеллера Езед. Усамата аьллачун ойла а еш. Цуьнан «нах» Iумарна тIе даьхьнера, ткъа Селихьатан цамгарна шек а ваьллера. ЦIа кхоччушехь, нене дIабийцинера шен дегабаам. Нанас даре динера. Елха а йоьлхуш.\nБердах эккха гIерташ йолу Селихьат ша хала сецош хилар а хаийтинера. Дех лечкъа а деш. Ткъа Езеда дега дIадийцинера дерриг а. Хатта а хаьттинера:\n– ХIун дан деза те? – Iумар схьа а ваийтина, шаьлта Iиттина, Iиттина, хьуьл ла эвла йистерчу кхелли тIе кхосса деза ший а! – аьллера дас Абубакара. Иза дан а динера. Иштта-иштта болх хили аьлла, хабар дахьийтинера Абубакара Iумаран дега Iелим-Солте. ЧIир-мир муххале а ца хьехийнера Iелим-Солтас.\nМелхо а, баркалла аьллера. Схьа а веана, Абубакарна мара а кхетта. Шен кIентан дакъа долчу агIор корта ца хьовзош, дIа а вахнера. – Iиллийта кхелли тIехь жIаьла, – аьлла. 5 Базарара гIуллакх чекх а даьлла, юьстахваьлла, лаьтташ хиллера ХIарон. Накъосте хьоьжуш. Луларчу кIотарара цхьаьна веана хиллера хIара шиъ. Цхьаьна цIа ваха везаш а хиллера.\nИштта лаьтташ ХIарон волуш, цхьа кхин стаг веанера кхунна тIе. ХIара вевзаш, амма кхунна вевзаш воцуш. ХIаронан хеннара эр долуш стаг хиллера. Шовзткъе иттех шо хир долуш. Амма чIогIа бос баьхьна хиллера. Цхьа хIума лоьхуш санна, кхерсташ ши бIаьрг а болуш. ХIаронца къамел доло а гIерташ, цунах дош ца хуьлуш, воллуш хиллера и стаг.\nЦо лелориг лартIехь дацар а гуш, хIун ду ца хууш, лаьтташ ХIарон а хиллера. Оцу минотехь цхьа кхин схьаваьллера базаран юккъера. Карахь топ а йолуш. Гергахьа а гIоьртина, гIап-аьлла топ тоьхна, ХIаронца лаьтташ верг охьавиллинера цо. И охьа а виллина, дIаволавеллера.\n– Собарделахь, хIай, къонах! ХIара хIун ду ахь динарг? ДIа ма гIолахь! – бохуш, тIаьхьа ХIарон а волавеллера. – Суна тIаьхьа ма гIерта, ас вийнарг сайн мостагI ву! – аьллера вукхо. – Ой, ткъа, суна юххе а хIоттийтина ца вийча, кхин меттиг яцара хьуна и вен? ТIаьхьа а гIертар ву, дIа а вохуьйтур вац! – аьлла, тапча йиттина, вийнера ХIарона и стаг.\nДагахь хIиттийна суьрташ а доцуш, билггал хилла хIу манаш ду и дийцинарш (цундела яртийн цIерш а ца яьхна, нехан цIерш а кхин ю). ХIинцалерачу хьесапехь, «акхаралла» ю и, амма дегнаш «къиза» долуш, кхетамаш «акха» болуш лелийна долу «хIу манаш» дац уьш. Къоман исторически кхиаран хьелашкахь иэшарна кхолла а делла, хIетахьлерачу юкъараллин дIахIоттаман хьашташна гIаролехь лаьттина долу законаш ду уьш.\nКхечу ламасташца цхьаьна, вайн къоман «юьхь», цуьнан оьздангалла меттахь латтийнарш ду. ХIинца оьшуш дац: хIинца Iедалан законаш ду лелош. Амма, хIетахь уьш ца хиллехь, къоман лаккхара мораль Iалашлур яцара. Дикачу агIор яьржина хир яцара вайн жимачу къоман цIе доккхачу дуьнен чу.\nЦецваллал тамашийна дерг кхин ду: оццул «акха» долу и законаш а лелийна вайн дайша йоккхачу оьздангаллица (масала, карахь герз доцуш хилча я нехан стагаца хилча, мостагI цавер, кхидерш).\nДуховни культурин лаккхарчу тIегIанаш тIехь бен хила амал доцург ду и. Цуьнга хьовса безаш бара (цуьнга хьовса безаш а бу!) хIинца дастаме бевлла лелашберш.


Са цхьа хаттар дар хьоьга: Нохь пайхмар (Делер салам хийл цунна) хIорд кеман тIехь волуш, Дала латта тIе хIорд баитан меттиг хIу меттиг ю? Кхин адам хилли латта тIехь, я билгал Нохь пайхмар (Делер салам хийл цунна) хилла меттиг ю и хин бух яхнаг?\nСуна а хууш бусалба динан баххашкахь билгалйина яц Нухь-пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда вайн пайхамарна а, цунна а – ваьхна меттиг.\nЛаьтта тIехь кхин адамаш хиллий, хи буха яхнарг къаьсттина цхьа меттиг ю, йа дерриге латта буха дахана хилла бохучу хаттарх лаьцна Шейх Рашид Ридо́с аьлла: «Къуръанан айатийн доьххьала дIа долчу маьIно гойтург и хи тIедалар къаьсттина Нухьан къомана хилла хилар ду, хIунда аьлча иза царна дина Iазап хилла. Ткъа, и хаттар кхолладалале хьалха хIара хаттар а хIутту вайна хьалха: «Нухьан къам доцург кхин адамаш хиллий дуьнена тIехь цу хенахь?». Цу хенахь уьш боцург кхин адам ца хилла аьлла ала догIуш хила а мега, хIунда аьлча лекха хинволчу АллахIа аьлла ду: ﴾Нухьа элира: ХIай сан Эла! Керстанех цхьаъа дийна стаг ма вита хIокху лаьтта тIехь﴿ (Нухь 26). Делахь а, иза хадам болуш тешалла дац, хIунда аьлча хIора къомо ша дехачу меттигах «латта» олу…\nКхидолчу аларшна юкъара нийса дерг хIун ду аьлча, иза иштта ду: Къуръан тIехь хадам боллуш тешалла долуш айат дац, хи-тIедалар дерриге латта чулоцуш хилла хилар гойтуш. Делахь а, Къуръанан маьIна дина болчу Iелам-наха а, кхечара а олуш дерг ду иза, (хи-тIедалар дерриге лаьтта тIехь хилла аьлла), хIунда аьлча и дийцар дуьйцучу Къуръанан айатийн доьххьала дIа долу маьIна и гойтуш ду. Кхин а, иштта аьлла хета «жайнин охIлу» болчу нахана а (керста нахана а, жуьгташна а). Ткъа и доьххьала дIа долу маьIна кхечу агIор дерзош кхин цул чIогIа хадам болуш далил дац….\nКъуръан тIехь аьлла ду, Нухьан хIурдакема «Ал-Джу́дий» тIехь сецира аьлла. «Ал-Джудий» йа меттиган цIе ю, йа ломан цIе ю. Йа Къуръан тIехь а, йа нийса хьадисашкахь а билгалдина дац и меттиг стенгахь ю, хIунда аьлча цу дийцарх иэца беза пайда и меттиг йовзарх боьзна бац».\n «Маджаллатул-Манар», 32\_24, Шейх Рашид Ридо́.


Мухьаммад Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), стигалаваккхар — Зори Ислама\nМухьаммад Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), стигалаваккхар\n09.03.2021 12.03.2021 Administrator\nРаджаб беттан ткъе варх1олг1а буьйса ша тайпа лоруш ю бусалба нехан рузман т1ехь. Доккхачу декъана таханлерчу исламан динан куц цу буьйсанна эцна. Тахана вай кху статья т1ехь хьахор болу хилам – Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) стигала Далла дуьхьал вигар ду\nКъуръан доссар а, Лайлатуль къадри буьйса а д1аяьллачул т1аьхьа шозлаг1а хилам лара мегар ду и. Цундела хаа деза мел коьрту бу цу буьйсанна хилла хилам, цуьнан ойла ян а еза.\nДуккха а бусалба нахана хаьа, Исраъ вал-Ми1раж буьйсанна Делан Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тамашийначу хьолаца Маккара Байтал-Мукъадиссерчу маьждиге вигар, цул т1аьхьа стигалаваккхар. Ша хьалавуьгуш тамашийначу хиламийн теш х1оьттина иза – Дела пайхамаршца цхьана веттавелар, маликаш б1аьрга гар, Ялсамане, Жоьжаг1ате б1аьрга гар хилла. Цу хиламехь уггар коьртаниг – Делаца къамеле валар хилла.\nДела шиъ вечара бусалба нах, Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), хьийзочу хенахь хилла Исраъ-вал-Ми1раж. Уггар ч1ог1а бусалба динна, бусалба нахана дуьхьал берш Макки чохь Къурайшаш хилла. Уьш ч1ог1а бусалба нахана т1аьхьабевлла, Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) г1ело еш хилла. Цу хенахь Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) уггар гергарчу нахах ваьлла хилла – езаш йолчу х1усамненах Хадижатах, шен доладеш цхьаъ бен воцуш волчу гергарчу стагах-дедех Абу Т1алибах.\nОцу дерриге а цу шарахь Дела Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Т1оиф шахьара а вахана, меттигера бахархой бусалба дине кхойкхуш. Амма иза цара сийсазвина, цигара цхьа адамалла йоцу кепара лаьллина. Т1оифа бахархоша шайн бераш хьовсийна, т1улгаш детташ, Делан пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) лалла.\nИ берриге баланаш, сийсазалла лайначул т1аьхьа Сийлахь волчу Аллах1-Дала шена везачу Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) комаьрша т1еэцар а дина, Цунна Шен ша-тайпа 1аламаташ гайтина.\nДелан Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) сийлахьчу меттигашка вахана а, стигланан а, лаьттан а дозанаш хедийна а ца 1ийна и, Делаца къамел дар а, цуьнан серло б1аьрга гар а хилла цуьнан.\nЦу буьйсанна Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) даима санна Хьаьжц1а долчу ламаз дан араваьлла хилла. Жимма сада1а дагахь Мухьаммад Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) д1атевжинчу хенахь цунна т1е Жабраил малик деана, адамийн юхь-сибат долуш, аль-Буракъ ц1е йолуш тамашийна хьайба а далош. Делан Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) оцу тамашийначу Дала кхоьллинчу т1ехиъна, цул т1аьхьа аль-Буракъ Байтал-Мукъаддис йолчухьа стигал хьалаайаелла.\nИмама Муслима дуьйцу, Анаса ибн Малика дийцина Элчанан хьадис: «Суна т1е ялийра Буракъ. Иза хьайба дара, вирал лекха а, б1арзал лоха а долуш. Иза сихха муьлххачу 1алашоне кхочуш дара, б1аьрг тухучу м1аьргонехь. Со д1авахара цу т1ехь Байт-аль-Мукъаддисе кхаччалц, невкъаца Мединатехь севцира тхо, цигахь ас ширака1ат ламаз дира.\nИштта, тхо севцира Мадьян олучу Муса Пайхамаран (Делера салам хуьлда цунна) диттана уллехь. Цигахь ширака1ат ламаз дира ас. Цул т1аьхьа «Тур Синин» (Синай) лаьмнашна т1екхаччалц, д1адахара, Муса Пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) Делаца къамеле вийлина хилла болчу. Цигахь ширака1ат ламаз дира ас. Цул т1аьхьа Мареман к1ант 1ийса Пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) дуьнен чу ваьллачу метте кхечира. Цигахь ширака1ат суннат ламаз дира ас»\nЭххар Делан Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аль-Акса маьждиге д1акхечира. Цигахь цуьнга хьоьжуш 1аш вара 124 эзар Делан пайхамар. Оцу берриге пайхамарашна хьалха ваьлла, Мухьаммад Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ламаз дира.\nДала Шен Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), хьалавигна Шена дуьхьал. Некъаца баккхийберца иза т1еэцна маликаша а, д1абаханчу пайхамарша а. Уьш и варе хьуьсуш 1аш хилла.\nХала ду т1екхиа, х1ун ойла хилла-те Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), шен вежаршца-пайхамаршца и цхьана кхетачу хенахь, царах х1ора а бала хьегна вара Шен заманхой бахьана долуш. Цара ч1ог1а боккхачу ларамца т1еийцира Мухьаммад Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна),къурайшаша ца бина болчу. Пайхамарша маршалла хоьттура : «Маршалла ду хьоьга беркате, ц1ена Пайхамар, беркате, ц1ена Ваша!». Адам Пайхамара (Делера салам хуьлда цунна), маршалла хаьттира: «Марша вог1ийла хьо, беркате, ц1ена к1ант!».\nДелан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), ялсамани а, жоьжаг1ати а гайтина, цул т1аьхьа цо сих-сиха шен асхьабашна юьйцуш хилла йолу. Т1аьхьара Пайхамарна Делаца къамеле вала сийлалла кхаьчна. Мел лекхара сий-ларам бина Пайхамаран, мел эсала, тийна хилла И!\nОцу буьйсанна Дала т1едиллина хилла бусалба нахана парза ламаз. Бусалба стаг ламазна т1ехь Делаца къамеле волуш а, цунна герга хуьлуш а ву.\nСатоссучу хенахь Делан Элча Макки чу юха веана. Невкъаца маккахойн къепалш гина хилла цунна, цул т1аьхьа Пайхамар стигал хьалаваккхаран тоьшалла хилла долу. Цо ма-хиллара Байтал-Мукъаддис йийцина царна. Цигахь сих-сиха къепалшца хуьлуш болчу совдегарша иштта и хилар къобалдина а хилла. Х1етте а боьха меттанаша 1иттарш еш хилла Мухьаммадана (Делера салам-маршалла хуьлда цунна).\nОцу хиламо дагадоуьйту вайна х1ора а халонна т1аьхьа атто юй. Къаьсттина хазахеташ ду, вайн умматана хьалхаваьллачу элчанан иштта сий-ларам бар.\nИ тамашина хилам хууш а, гуттар дагахь латтош хила безаш бу.\n← Изречения Пророка\nМотт а, цуьнца доьзнарг а →


Цхьорой тайпа лоам дахача хана царцига вена хиннав цар йиший воI хулаш вола цхьа саг. Ший ноанахошкара дийхад цо истара цIоко чулаццала лаьтта. Цох доккха хIама ца хеташ, Цхьороша пурам деннад. ТIаккха цар йиший воI бIарччача бийсах ваьгIав кIодаца истара цIока хедаеш, бIаьхха оаса беш. Цох йоккха гурмат яь, ший ноанахошта тIавахав из. Хьаяь хьай истара цIока, цар аьлча, укхо из гурмат дIакховдаяьй. Кхы де хIама доацаш, цу йIаьххача оасаца диста доккха лаьтта деннад, бакъда, лаьттах яла езаш йола йоал а хьожаяьй. Шу шерга мел доал йоал луш хиннай, цу хана гIала а хьалъетта хиннай. Шоаш чIоагIбенначул тIехьагIа шоашта хьожаяь хинна йоал тIера яьккха дагадехад царна. Фу дича тIерайоаккхаргьяр-те из, аьнна, уйла йича, довнаца духьала оттар мара кхы никъ корабаьбац царна. Герзах кийч а бенна, Цхьорошка саг вахтав цар, кхы дIахо йодача хана йоал лургьяц шоаш, аьнна. Цхьорошта хайр, тIом хьойяь, дукха цIий Iодахийтар мара, пайда хургбоацалга. Цу хана денна йоал кхы еннаяц.\nЦу хьахиннача кердача тайпан кхыъ-кхе цIи хиннаяр, тIаккха керда цIи хилар цун, Хьаьша-наькъан, аьнна. Из керда цIи тиллар фу бахьан хиннад? Цох дувцар ер да.\nМоцагIа уж болча хьоашалгIа вена цхьа саг хиннав. ЧIоагIа дика тIаийцав из. Хьаьшаца шуна хайна хиннав фусамда ше. Царна гIулакхе лаьттав фусамдаь воI. ЧхьагIар дукха менна болаш, цхьан хIаман тIагIолла къовсам а баьнна, шалташка кхайда, фусамдас техха вийнав шоай хьаьша. Цхьан гIулакха йистара ваьнна хинначара хьачуваьннача зIамигача сага дайнад из ийрча гIулакх. Наха хьалха шоай цIен сий геттар дожадеш дола хIама хинналга гуш, воIо ший да вийна Iовилар. Дувцачох, из бахьан долаш Хьаьша-наькъан, аьнна, цIи дIаяхар цар.\nТIоаршхой Место яхача сага йиша хиннай хамхошка маьре. Кхелета Мати яхаш цхьа кIаьнк мара кхы бер доацаш, мар венна йисай из. Цу кIаьнка даь веший къонгаша укхун даь мел хинна лаьттеи цонаши укхунгара дIа а яьха, шоайла йийкъай. Ший йиша йолча хьавенача Месточоа из хайча, ший йишеи цун воIи шийца дIабигаб. Цу хана Байне вахаш хиннав Место. ХIанз XIapп уллача яьсса моттиг хиннай, Мати цига ваха хайнав.\nЙоккха топ хиннай цар. ГIала тIа хьатIа а яьккхе, цигара йиттай цар из. Из топ тIехьагIа Iаьдало дIаяьккхай. Мате-наькъан Аьспе яхаш цхьа саг хиннав сесаг Казбегера гурже а йолаш (хIанза маIа тIехье йисаяц цун). Цкъа ший даь-цIа яхача, из йоккха топ цига латташ бIарга а яйна, цIаеча дIадийцад цо из маьрцIашка.\nТIехьагIа Мате-наькъан цIаста яй хиннаб, йоах, кхаьра уст чу а бодаш, кхы цхьанне а иззморг ба а боацаш. BopxI воша, шоаш бувбовлача хана, кхы из мишта бекъаргба ца а ховш, бохабаьб из яй, ворхI дакъа деш.\nДоккха тайпа да Хамхой. Цунна юкъе чудоагIаш да тайпаш Къоастой, МарзагIа-наькъан, Каци-наькъан, Саккхал-наькъан, Мартаз-наькъан, Эже-наькъан, Исмайла-наькъан (СурхотIара бараш), Дударк-наькъан, Темурк-наькъан, Iажи-наькъан, Атига-наькъан, Бекбузар-наькъан.\nКIулой МарзагIа чIоагIа цIихеза къонах хиннав. Черсий, гIаьбартой, боалкарой аьлашта вовзаш а хьоашал леладеш а хиннав. ХIаьта кхо бIаь шу хьалха, ший йиший воI хулаш вола Орасха КIарцхал тIехьа а ваьккха, лоамара Iоъараваьнна хиннав.\nМарзагIий воI Сурхо 1770 шера Чапанов ГIарсеца цхьана эрсий паччахьага гIалгIай хьай ткъам кIала эца, аьнна, вахарех хиннав. МарзагIий воша КIулой Салам ГIалми чIожах Наьсаренгахьа хьалха арабаьнначарех хиннав.\nМецхала я Салама-каша, МарзагIа-каша, Салама-хьех, Салама-хьаст, МарзагIа ков оалаш цIераш йоаккхаш йола моттигаш.\nЛоам ший гIалий чу вахаш хиннав цхьа къонах. Ши сесаг хиннай цун. ЙоккхагIчо ваь кхо воI хиннав, зIамагIчо ваь цаI хиннав. Цхьа ха яьлча, да дIаваьннав. ЙоккхагIча сесага къонгаш кхийнаб, зIамагIчун вар кхы а бер хиннад. Кхаь воIои цар нанаси тийшача балхах вIашагIаделла хиннад из зIамагIа вола, даьна ваь вола воша, вийна дIаваккха, цунга даь боахамах дакъа ца кхачийтар духьа.\nБIаргаш дайна хиннай цар даь-нана. Ага чу улла кIаьнк цунга а вита, хи тIа яха хиннай из зIамагIа йола сесаг. Цар гIала берда йисте латташ хиннай кIалгIолла доккха хий Iо а доагIаш. ГIалий чу ийккхача цу кхаь вошас, ший ага а тIехьа из бер гIалий корах лосттадаь дIадахийта хиннад. Ага ше мадодда хила дахад, хIаьта кIаьнк, цу агах дакъасташ, бердах ягIача гаьна ткъовронах дIатоссавенна хиннав.\nНана чуеча, ага доацаш хиннад. «КIаьнк мичав?» – аьнна, хаьттад укхо. «Вай! Нани яла хьа, укхаза хила веза из», – яхаш гонахьа кулгаш хьекха яьннай йоккха саг. Араийккха, кIаьнк лехаш, нанна вайнав из гаьнах дIатоссавенна уллаш.\nЦу кIаьнках хьадоладеннад тха Вешкар-наькъан тайпа. Оздоех лоархIаш да из. ХIаьта уж кхо воша байдда цигара дIабаха хиннаб, наха шоаш воча бахар кхераш.\nХьалкхийча, Вешкарас аьккхашкара хьаяьккха хиннай Лаьш-кара гIалаш. Цигач ваха Iо а хайнав.\nХаз Аьгакхала хиннав. Аьгакхала чу цхьа хьаст мара бац. Из хьаст «Хаза хьаст», аьнна, оалаш ба. Цу хьастатIехьашка ягIа Хаза гIала. Хаза Огой (аьгикхалхо) хиннав. Из Хаз эггара хьалха цига ваха хайнав. Цун бокъо я – из хьаст Хаза хьаст хилар. Цу хьаста тIа боккха кхера багIа, цу кхера тIа бIoaгIa багIа, цу бIoгIa чу саг дIачуоттал моттиг я. Цун тIехьашка ягIа Хаза гIала. ЗIамига волаш фу хаьда висав Хаза. Цох къахеташ, Iочу и вига, Овшас хьалкхеваьв из. Хьалкхийча, Овша кхоалагIа йола йоI (ший ханнар яр) йига дIановкъазар ваьннав Хаз. Iалаьмате эздий доацаш хIама да из, Овшас ший да волаш санна ше хьалкхевича. Тоам бе, аьлча, «бергбац аз» – аьннад Овшас, – аз гIулакх даь, аз хьалкхеваь саг вар из. Эзделца доацаш гIулакх даьд цо. Са бIаргагучара дIавала веза из а цунца дIаяхар а». ХIанз Хьули улла лаьтта Овша хиннад. Цу хана хьа а вена, Хаза хIанз Хьули йолча йисте Iохайнав. Цига гIала а хьалъяь, боахам а гулбаь, ер цига вахача хана, Аьгане яхача юрта цхьа ше дог доахача жеро йолча вахав из. Цига дIа-юха ухача наха юкъе хабар хийцад. Лаьтта Овша ма хиннадий. Хазага аьннад: «Овшас йоах, ер лаьтта ший да». ТIаккха Овшага аьннад: «Хазас йоах, аз Аьгакхалара сай моттигаш дIа а енна, укх лаьттаца хийцай. Ер моттигаш са я».\nХаза цаI мара хиннавац, хIаьта Овша тIехьа дукха нах хиннаб. Овшас аьннад Хазага: «Йоал я хье вахача лаьттан тIера». «ХIана лу аз хьона йоал, – аьннад Хаза, – хьо мо оаго ма вий со. Со сай гIала, хьаст, цон а – сай мел хинна хIама хьона дIа а денна, хьавена укхаз ваха Iохайча, укхаз ваха Ioxa бокъо еций са, кхы хьона йоал тела еза са? Iа сона а хьаяь йоал аз хьона йитача гIалаех. ТIаккха йоал вIашкаюжаргья вай».\nТIаккха наха баьча меттаех Овша шийца ткъо саг а ийца, вахав Хаза волча. Хаза цIагIа хиннавац, Аьганте ваха. ГIалах цIи а теха, цун боахам, цун дезал а ийца хьаволавеннав Овша. Хаза жега ваьллар вахав Хазага хоам бе. Аьганте Iокхачалехьа, хьаст болча вIашагIкхийттаб жаIуи Хазеи. ЖаIуно аьннад, хьо укхаз зуда тIехьабаьнна пхьу мо лелашшехьа, гIала а йоагаяьй хьа, дезал а бигаб хьа, доккха хIама дир хьона, аьнна.\nМIагIамате яхача моттиге Хаза хьатIакхаьчача, цига тIанийсавеннав из Овша. Аьннад цунга: «Сона бехке саг а ва хьо. Хьаба са боахам а са дезал а». Вокхо шийцара нах IотIахаьхкаб цун: «Хьалаца из», аьнна.\nТIаьмаште IотIаваьннача кIала йоал, лаьтта Iочу а аьхка, саг миссел карт. «Сона йола аьшка карт хийла хьо», аьнна, цу чу ийккхав Хаза. Вожаш шаьрача баь тIа гIолла хьатIа ма боагIий. ХIаьта укхо цу карта чура Iадсаькх детташ, шийтта вийнав. Цул тIехьагIa укхан зIы хаьдай. ТIаккха сесага хайнад укхан зIы хаьдалга. Сесаг кхайкай укханга: «Хьай чокхен киса боалла кхо цу мажарг баъалца вала ма тигалахь ».\nТIаккха Хаза киса чу хьежача, киса тайп-тайпара кхо зIы йолаш хиннай. Шийна езаш йола зIы дIа а елла, ялх кхы а вийнав. Веррига а барайтта вийнав цо. Овшаца ши саг мара висавац. ХIанза хIама хургдац укхох, аьнна, Овша ший нахаца цIавахав, Хазий дезал а боахам и бита. Хаза декъий хьагулдаьча моттигах цу лоам мел болча наха (хьулхоша а, тIумхоша а, коазоша а, лоалахоша а, хоаноша а – массанешта ха а ховш) хIанза а тIехьа «Декъий тийса хьаст» оал.\nТIаккха нах юкъе бахаб, тоам бе беза Iа, аьнна. «Бергбац аз, – аьннад Овшас, – аз вувргва из». «Iа из вийча а цаI мара мича вув Iа, – аьннад, – вурийтта пхьа ма бусий хьа. Iа цун дезалхой боабича а пхьа нийс мича лу. Цу тIа хьай йиIий дезал а боабу Iа». Хаза, ше венна дIавалалца, каи боджи, маькха меркеи теларгйолаш кхел яь, кхелахой дIакъаьстаб.\nЦул тIехьагIа Хазас, ше хьалха ваьхача ца а Iеш, керда гIала кхычахьа яьй. Шийна гlo хургдолаш, цо Кхерахьа ваьха Или хьа-воалаваьв шийца ваха. Или ше ЦIеча-Ахкара вена хиннав Кхерахьа, дов а хинна. Или, кхийна къонгаш а болаш, из Кхерахье а ца тоъаш, чIоагIа халача хиннав.\nХIанз Iарамхи-курорт йолча Зовра-гIала хиннай. Кхийна къонгаш а болаш хиннав Зовра, цу гIала чу готта а йолаш, кхы а хиво кха доха а даь хиннад. Из Зовра а хьаволаваьв Хазас, вошала дакъа а деш. Пхешкахьара Борз воалаваьв. Цига Харса а венав, Гаркха а венав. Иштта хьавIашагIатехад хьулахой тейпа. Или-гIала Хаза-гIалах дIатIахетта ягIа.\nХьули йолча йоаккха хьу хиннай, йоах, эрз а болаш. Сона дагадоагIаш а йоккхача хений гударгаш ягIар Хьуле. Цу хьунагIа дIачу даьнна хIама хьулло, корадагIац яхаш. Кхераме моттиг хиннай. Цудухьа «Хьули» аьнна, юрта цIи дIаяхай.\nОвша-наькъан телаш йола йоал xlapa шера цхьаццане луш хиннай. Цхьан шера Хазас, тIаккха Илис, тIаккха Борзас, иштта дIахо а. ТIаккха ворхIлагIча шера мара Хазага хьакхоачаш хиннаяц йоал яла езаш йола apгIa.\nЙистагIе яхаш я хьулахой моттиг, йоккха моттиг я из, хенаш а долаш, мангалаш а хьокхаш. Харсага хиннай apгIa йоал дIаяла. ТIаккха дIаяла хьабаьхкачарга акхар аьннад: « ДIа йистагIа Чурсам яхаш лоамах Iободаш оса ба». Цига дIабахаб Овша-наькъан йоал хьаэца, аьнна. ТIаккха Харсаса «хьавола, дIалаца», аьнна, ка дIакховда а баь, вокхо ка хьалоаццашехь, дIатетта, ахка вахийтав Овша-наькъан вар. Цунца Харса ше а вахав ахка. Овша-наькъан вар цIа а ваха, аьннад, иштта ший новкъост вийнав, аьнна. ТIаккха Овша-наькъан юха тIабаьхкаб лата.\nЧIоагIле Амхьад-наькъан гIала чу хиннай. Уж вIашагIлатача хана, хьулахой кхалнаха тIолга чу а ехкаш, йокъ бIаргашта етташ хиннай хьабаьхкарашта, хIама гургдоацаш. ТIом ца булалуш, вожаш юхабахаб, кхы аьттув ца а боалаш. Из дов хинначул тIехьагIа, Харсе тIехье, шо бахьане ер хало кхаьчай тхога, аьнна, гIала а хьаяьккха эккхаяьй цигара. Харсе-наькъан Лаьжге баха Iохайшаб. Ахьмад-наькъанна дIаеннай Харсе гIала, царна дукхагIа зе хиннадаь. Горкхо, хьо зIамагIа ва, apгIa хьога а хиннаяц, аьнна, хьулхой лаьтташта йисте дIа а вига, кхера ги а белла, дIахийцав, Iа из бихьача кхаччалца лаьтта лургда хьона, аьнна. Шийна ма могга кхера хьа а бена, горкахочо шийна лаьтта дIадаьккхад.\n← Наха накъавоалаш хинна саг\nИскусство жить здесь и сейчас →


Кхелан ХIусамехь Лаьцна Кусайте Эгле\nОхан-бутт 21, 2010\nОьрсийчохь теракт ян кечлуш яра аьлла, бехке а йина, кхеле ийзош йолу Литувин яхархо Кусайте Эгле чохь латтон сацам бина Вильнюсерчу Кхело еарин дийнахь. Кусайтен адвокато дийцарехь, кхел дIахьучу юкъанна цхьа а бахьана дац, Эгле чохь латтон. Цул сов, Литувин низамаш а дохийна Кхело.\n21 шо долчу Кусайте Эглен дуьхьала кхин цхьа гIуллакх а долош йолчу прокуратурин дехарца, дIасаяха йиш ца хиларна тIера, иза чуйолла сацам бина Кхело. Эглен адвокато Кестутис Стунгиса Вильнюсера схьа телефонехула ша Маршо радиоца динчу къамелехь дийцира, цуьнга керла кхийдош болу бехк, Кусайтена дуьххьара дIа гIуллакх долийначу, хьалхалерчу прокурорана Лаучюс Юстасана телефонехула кхерамаш тийссарца боьзна бу бохуш.\nКестутис: Деккъа формалан бахьанашца чуйоьллина ю Эгле. Магмадова Тамарица, Москох чудоьллина латточу йишин а, вешин - Iайшатан а, Iелин а ненаца цо юкъаметтигаш латтош яра боху Эгле. Прокуроран хьесапехь оцу уьйраша новкъарло йо кхел дIаяхьа. И ю церан аргумент. Кхин цхьа хIума а ду цигахь. Хьалха и гIуллакх дIакхехьначу прокуроран телефонна тIе цхьаммо Эглен мобилана тIера иза сийсазавеш а, цунна кхерамаш туьйссуш а кост дахьийтина, аьлла. Эглес иза керстадо. Коьртаниг хIун ду аьлчи, Эглена дихкина ма дац Москох чубоьхкина латточу Iайшатан а, Iелин а ненаца юкъаметтигаш латтор.\nМаршо радио: Ткъа хIинца, Кусайтен гIуллакхехь теш ву Лаучюс Юстас.\nПрокуратурин хьесапехь, Кусайтес прокурор хиллачу Лаучюсана кхерам тийссарца новкъарло йо талламана. Цул сов, талламана тIеIаткъам барна тоьшалла санна, прокуратуро кхо бIе агIо еана кхеле Эглес а, цуьнан нанас а, ненайишас а оьрсийн журналисташца а, бакъонашларъярхошца а телефонехула дина къамелаш тIехь долу. Прокуратурин дехар кхочушдеш чуйоллийтина Кусайте Кхело.\nЦуьнан адвокато Кестутиса бахарехь, цхьа а бух боцуш ду, Москох чохь латточу МагмадовгIеран Iелин а, Iайшатан а ненаца Эглес уьйраш латтор, талламана новкъарло йо бохуш, хьалхатоьттург.\nКестутис: Соьга хаьттича, ненаца латточу уьйраша цхьа а зе дойла яц кхел дIаяхьаран процессана. Оцу уьйрийн хьокъехь тхан Апелляцин кхело а шен сацам бина. "Цхьа а, нийсса дIа латтош юкъаметтигаш яц Москох чубоьхкинчарца. Шаьш дуьйцург цхьана а кепара хийца а, тодан а йиш яц церан", аьлла. Цул сов, цигахь а гIуллакх чекхдаьккхина ду, кхузахь а и гIуллакх чекхадаьккхина ду. Барт хаьттина баьлла. МагмадовгIара я вашас а, я йишас а шайга кхийдош долу бехкаш тIе ца лаьцна. Тоба а кхоьллина, терроран акт ян гIерташ бара бохуш, бехке беш бу уьш. Оха дехнера, оха тIедиллинера Iедалшна и гIуллакхаш цхьанатоха аьлла. Нагахь санна, уьш цхьа зулам дарна бехке беш белахь, уьйраш муха латтор яц? Шаьш луш йолу кийтарлонаш йовза ма еза царна. Цара шайн бехк хилар тIе ца лоцу, цара керста ма до иза. ТIаккха хIун зе дийр ду цара, вовшашца уьйраш латторца? Уьш хиллехь а? Цхьа а дийр дацара.\nМаршо радио: Кхелан кхеташо мангал хьокху беттан кхоалгIачу дийнахь хила езаш ю. Оцу юкъанна тешаш бу лебийр болуш кхин дIа а.\nЭгле чохь латтон бинчу сацамна дуьхьала латкъам кечбеш ву цуьнан адвокат. Керстутис Стунгисана хетарехь, иза цхьа бахьана ца хиларал совнаха, иза низамашна дуьхьала ду. Карарчу хенахь хIете-вете а, иза лаьцна латтон цхьа а ладаме бахьана дац элира цо.\nМаршо радионо дагадоуьйту, Кусайтен гIуллакх. 2009-чу шеран ГIадужучу баттахь\nЛитувера Оьрсийчу йоьдучехь лаьцна ю Эгле. Дозанера векалша чIагIдарехь, уьш шекбаьхнарг дара, цуьнан карара билет цхьана агIо бен ца хилар.\nЦхьанакхеттачу Зуламхошца а, коррупцица а къийсам латточу Литувин департаментан прокуроро Клюнка Альгимантаса тIаьхьуо дIахьедар дира, Кусайте Эгле къера хилла, ша Оьрсийчура Нохчийчу а яхана, алссам адам гулделлчехь, ша шех эккхийта гIерташ хилла хиларна. Амма Эглес иза керстадира, шена бина тIеIаткъам а, ницкъ а ла а ца белла, аьллера ша и дешнаш, аьлла. Цул сов, цунна дош делла хиллера, Москох схьа а лаьцна, «Лефортово» набахти чубоьхкина йиший-ваший МагмадогIар а, дийна буьтур бу аьлла. И шиъ а бехке деш ду, терроризм лелорна а, низамехь йоцу герзан тоба кхолларна а.\nКусайтен ненайишас Еленяускайте Иренас чIагIдарехь Эгле оцу гIуллакхана юкъаозийнарг а, цунна тIеIаткъам беш ерг а церан мехкан къайлаха сервис ю. Оцу гIуллакхана тIехьовсучу Литувин журналисташна а, бакъонашларъярхошна а хетарехь, Кусайтен гIуллакхах хьакхаелла оьрсийн леррина сервис ю. Амма официала литувин ницкъаша керстадо иза.


1. Хьуна тIе мунепакъаш баьхкича цара элира: "Оха тешалла до баккъалла а, хьо Делан элча вуйла". Далла хууш ду хьо баккъалла а, Шен элча вуйла. Дала тешалла до: баккъалла а, и мунепакъаш харцлуьйш бу.\n2. Шайн дуйнаш шайна кирхьа лецира цара - /ишта/ цара дIатилина /нах/ Делан некъах. Баккъалла а, ма вон хили-кх цара деш хилларг!\n3. Иза ду цара иман диллина хиларна тIаккха керста дарна. Церан дегнийх мухIар тоьхна - уьш ца кхета.\n4. Хьуна уьш гича хьо цецвоккху церан догIмаша‚ цара хабар дуьйцуш ахьа ладугIу церан даше. ГIортина бIогIамаш санна бу уьш /шаьш хIоьттана Iа ца луш/. Массо мохь шайна дуьхьал бу метта царна. Уьш мостагIий бу‚ хьо ларлолахь царех. Дала хIаллакбийр бу уьш. Муха генабевла уьш /иманах билгалонаш еъначул тIаьхьа/?!\n5. Цаьрга элча: "Схьадуьйла‚ Делан элчано гечдар доьхур ду шуна"‚ шайн кортош хьебо цара. Хьуна гина уьш дIабоьрзуш /иманах/ шаьш кура а бовлий.\n6. Царна цхьатерра ду ахьа царна гечдар дийхича а‚ ца дийхича а. Данне Дала гечдийр дац царна. Баккъалла а, Дала нис ца бо песакъ нах.\n7. Уьш бу олуш: "Харжаш ма е Делан элчана гергахь болчарна - дIасхьабаржийта уьш /Мадинатера/". Делан ю стигланийн а, лаьттан а хазнаш, амма мунепакъаш кхеташ бац-кх.\n8. Цара /мунепакъаша/ олу: "Тхо Мадинате духадирзича сийлахь болчара сийсаза берш арабохур бу цу /Мадината/ чуьра". Делан ду сий‚ Цуьнан элчана а ду‚ муъма нехан а ду‚ делахь а мунепакъашна ца хаьа-кх.\n9. ХIай иман диллинарш! Шу духа ма тухийла шун бахамо а‚ шун доьзалаша а Дела хьехорах /дийнахь-бусий дечу пхеа ламазах/. И деш берш - уьш бу эшанрш.\n10. Харж е /Делан новкъахь/ Оха шайна деллачу рицIкъех шайх цхьанне тIе валар кхачале‚ тIаккха цо олуш: "Везан Дела‚ Ахьа со тIаьхьатаьттинехьара цхьа кIеззиг заманна аса сагIа лур дара‚ со хирвара дика Iамал ечарех".\n11. ТIаьхьатоттур вац Дала цхьа а цуьнан Iожалла еъча. Дела дика хууш верг ву аш дийриг.


Нохчочунна 20 шо хан тоьхна Францехь\nМангал-бутт 09, 2018\nФранцехь, 20 шо хан а тоьхна, чувоьллина Нохчийчуьра схьаваьлла Берсанов Руслан. Иза бехке вина 2011-чу шарахь Оьрсийчуьра бизнесхо Лапин Михаил верна, хаам бо РИА Новости, нохчачуьнан адвокатана Сидорова Иринина тIе а тевжаш.\nБерсанов бехке веш сацам бинарг ю бехкъасторхойн кхел.\nТаллам бича гучудаьлларг иштта ду. 2011-чу шарахь Зазадоккху-баттахь «Саратовстройстекло» компанин директор Лапин Михаил а, цунна евза Православнова Елена а Франце деана хилла, цу мехкан къилбехь Лаьттаюккъерчу хIорда йистехь йолу Лазуран бердаца хIусам эца дагахь.\nПарижерчу кеманийн портехь цунна дуьхьал веана Берсанов а, машенна урхалла деш Арсалиев Язид а. Цу шиммо Лапин а, Православнова а дIадигна Вильпент гIала. Цигахь баизнесхо вийна, коьртах тапча а тоьхна. Зуда, чов а хилла, дийна йисна.


Нохчашка кхаъ: Ватсап чIагIйина!\nНохчашлахь шуьйра яьржина а, езаш а йолчу Ватсапп кампанино хаза кхаъ баржийна: хIинцачул тIаьхьа цу программехула дIасакхоьхьуьйту хаамаш а, до къамелаш а цхьанна а къайлахчу сервисашка дасталур доцуш, дIакъевлина хир ду.\nТазуркаева: "Суна чIогIа дика хета цара цу программин кхерамазалла лакхаяьккхина..."\nДоллучу дуьненах масех го боккхуш чекхйелира масех бутт хьалха ватсапп программехула Нохчийчуьрчу Iедалшна критика еш къамел даржийна къона зуда, шен гергарчу нахаца цхьаьна телевизионе а ялийна, мехкан куьйгалле жоьпе ийзорах лаьцна сюжет.\nИза цхьаъ хилла ца Iахь, ткъа социалан машанашкахула а, мобилан телефонашкахула а шайн хетарг хьул ца деш дуьйцу нах Iедалхошна кара а бой, уьш халкъана хьалха сийсазбар я - кхин а сов - уьш кхеле ийзор Оьрсийчохь тIаьхьарчу заманахь жим-жима даьржаш делахь а, амма къаьстина цу зудчуьнца дерг шуьйра даьржира хаамийн гIирсашкахула.\nТам бу амма хIинцачул тIаьхьа кхин йолчу программийн гIуллакх муха а додахь а, амма ватсаппехула дийцинарг я яздинарг иштта атта къайлахчу сервисашка а, Iедалхошка а таллалахь.\nХIунда аьлча, кхаари дийнахь дуьненчохь уггаре а яьржинчех а, наха шуьйра пайдаоьцучех а мобилан программа кхоьллинчара динчу дIахьедарца, хIинцачул тIаьхьа цу программехула дийцинарг я яздинарг иза яздинчунний, цуьнан адресатний бен гур я хезар доцуш, дIакъевлина хир ду.\nИ хаам шен блогехь баржийнарг ватсапп кхоьллинчех цхьаъ, цуьнан карарчу хенахь инарла директор а волу Кум Ян ву. Цуо чIагIдо, хIинцале а цхьа миллиард стаго доллучу дуьнентIехь лелочу программехула дIасакхоьхьуйту хаамаш хийрачаьрга схьабасталур я бешалур бац, бохуш.\n„Идея вуно атта ю: нагахь санна аш цхьанге цхьа хаам язбахь, кху лаьттахь иза схьабелла а, беша а йиш йолуш цхьа адам бен хир дац – аш иза шега язбинарг.\nЯ аш иза цхьана тобанан чатехь язбинехь, цу чуьра нах бен хир бац. Кхин цхьанге а бешалур бац иза. Я киберзуламхошка а. Я хакершка а. Я деспотечу режимашка а. Ур-аталла, тхоьга, ватсапп кхоьллинчаьрга а, бешалур бац иза“ - иштта яздира Кум Янс шен интернетерчу агIонна тIехь.\nИза доьзна ду, ватсапп кхоьллинчара дийцарехь, 2014-чу шарахь дуьйна и сервис эца а эцна, шен дола яьккхинчу Фейсбук социалан машано шайн лелорхойн кхерамазалла лакхаяккхархьама церан хаамашна лерина цхьа шифр яран система юккъеяккхарца.\nЛелорхойн хаамаш а, къамелаш а хийрачех я къайлахчу сервисех ларор кхоччучу тIегIанна тIе даккха Iалашонца белхаш Фейсбукно дIаболийна масех шо а хилла.\nДуккхаъчу адамийн бакъонашларйархоша а, социалан машанаш лелорхоша а юх-юха а латкъамаш бора цу концерне, шайн йозанаш а, къамелаш а Iедалхойх я киберзуламхойх ларбе бохуш. Амма тIаьхьарчу беттанашкахь Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу Талламийн Федералан Бюро цIе йолчу къайлахчу сервисан, айфонаш ечу Эппл концернан дов эккхалца и латкъамаш башха терго ца еш буьтуш бара Фейсбуко а, кхечу социалан машанаша а.\nТкъа и дов даханчу Iай Вашингтонерачу къайлахчу сервисаша Iамеркерчу Сан-Бернардино гIалахь 14 стаг вийначу зуламхочуьн Фарукъ СаIидан айфон телефончохь йолу къайлаха файлаш схьайоьллуш шайна Эппл фирмера гIодехар а, цу дехарна Эппло дацаре жоп далар а бахьана долуш даьлла дара.\nХIинца, цу девнна ша-башха жоп санна дека ватсапп сервисо шайн клиентийн хабарш леринчу кодашца лардийр долуш ду аьлла дIахьедар.\nМухха делахь, дуьненчохь миллиард сов стаго лелош йолчу цу мобилан программин клиенташна хаза кхаъ бу хIинцачул тIаьхьа гIуллакх мел доцучеран я зуламхойн, я Iедалхойн тIекхочийла а доцуш, маьрша вовшашца зIе лелон ватсаппехула таро ю бохург.\nКхин хIара аьлла политиках я кхечу муьлхачу а цхьана бехкечу темех лаьцна ватсаппехула къамелаш деш шаьш дацахь а, амма могIарерчу нахана синтеме ду, шаьш дуьйцург кхечарна ца гойла а, ца хезийла а хаар бохуш дийцира Маршо радионе ватсапп программех доккхачу декъехь шен Нохчийчуьрчу гергарчу нахаца зIе латторна пайдаоьцучу Германин яхархочу Тазуркаева Мадинас.\nЦунна хетарехь, карарчу хенахь йолчарех уггаре а лелон атта а, аьхна а мобилан маша бу ватсапп.\nТазуркаева: „Ватсапп къаьстина нохчашна юккъехь чIогIа яьржина ю. Вайн цIахь мобилан телефон йоцуш цхьа а вац, тIаккха цуьнца иза лелон атта ду, цундела массарна а дика карйирзина и программа.\nСуна чIогIа дика хета цара цу программин кхерамазалла лакхаяьккхина, хIунда аьлча цу ватсаппах тIаьхьарчу хенахь массийтаза нахана зуламаш дийлинера. Къемата а кхераме хIумнаш цу чухула дIаса ца тийсахь а, амма масане хуьлу“.\nАла догIу, ватсапп дуьххьарниг мобилан маша бац шайн клиенташна хийрачех а, Iедалхойх а дIакъевлина хабарш дийцар Iалашдеш йолу. Телеграмм олучу программано а таро ло иза лелочарна къайлахчу сервисех кхера а ца оьшуш, вовшашка бистхила.\nБакъду, Телеграмехь и таро леринчу чаташкахь бен яц.\nТкъа кхаари Iуьйранна шайн телефонашна тIехь ватсапп хьалалатийначарна ган йиш ма-хиллара, цу сервисо и аьтто муьлхачу а лелорхочунна ло, кхин шен агIор цхьа а лерина гIулчаш яха а ца оьшуш.


Къонахошна каш къедина зама\nМарсхьокху-бутт 08, 2014\nНохчийчоь - Шира кешнаш.\n«Пепнаш кlел тIулг богIий, гонаха берд хьой, безамна бIарлагIа елаш цигахь». Мохьмад-Салахь Гадаев.\nКху деношкахь интернетехь гучуяьлла Кавказ Имаратан куьйгалхо Умаров Докка дIавуллуш яьккхина видео. Шайн хьалханчан тIаьххьара Iо дика еш бу цуьнан тIеман накъостий. Хуьлург кешнашкахь дац. Хьунхахь ду. Оцу сурте хьоьжуш дуккха а ойланаш хьерча дагах. Мел дукха хир ю Нохчийчохь тIемашкахь эгна къонахий дIабоьхкина гергарчарна мичахь ю хууш йоцу меттигаш олий.\nИ хаттар лазаме ду эзарнашна Нохчийчура доьзалшна. Мел бу уьш шолагIа тIом боьдуш эгна Нохчийчоьнан а, ГIалгIачоьнан а хьаннашкахь накъосташа дIабоьхкина.\nХьалхара тIом боьдуш хьал мелла а кхечу тайпана хиллехь а, Дудаев ЖовхIаран каш долу меттиг хьулъян сацамбира цуьнан гергарчара а, тIеман накъосташа а. Амма и меттиг яйна яц бохуш, дуьйцу Ичкерийн Iедалехь министр а, тIемалойн хьалханча а хиллачу Закаев Ахьмада.\nЗакаев Ахьмад 2\nДелахь а хьалхара тIом дIа а бирзина, Оьрсийчоьнца Яндарбиев Зелимхас машаран барт бинчул тIаьхьа а ца гайтира Дудаевн каш долу меттиг. Гарехь, рогIера Нохчийчоьнан Iедалш а кхеташ хиллачух тера ду машар бахлург цахиларх.\nШайн мостагIийн декъий къйла дахьар вуно къорга истори йолуш ду Оьрсийчохь.\n1794-чу шарахь Охан-беттан 13-чу дийнахь Петарбухехь Шлисселбург олучу гIоьпехь валар хуьлу 1791-чу шарахь Мангал-беттан 22 дийнахь Анапа-гIоьпехь чевнаш хилла Iуьллуш оьрсийн эскаран каравахана хиллачу Шейх Мансуран.\nНохчаша мел дехарш дарх цуьнан дакъа кхин дIацаделира бохуш, дуьйцу историко Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек 1\nЦул тIаьхьа еанчу заманчохь иттаннаш нохчийн къомах тоьлла болу къонахашна Iожалла карийна Оьрсийчохь паччахьан Iедал долуш. Цунах лаьцна дуьйцу историко Абумуслимов Сайд-Хьасана.\nНохчийчохь шолагIа тIом болалуш кхелхира дуккха а бевзаш болу тIемалойн хьалханчаш. Царна юкъахь вара Исмаилов Асланбек а (Жима Асланбек) Исрапилов Хункарпаша а, кхиберш а. Уьш дIабоьхкина меттигаш хьулйина ю.\nДагестанан лаьмнашкахь Гелаев Руслан вийна аьлла хаам баьржича цуьнан гергарнаш хьоьвсира Кадыров Ахьмад-Ххьаже дехар дина а, «Мемориал» бакъонашлаъярхойн вовшахтохаралле орца дехна а и стаг тIемало вара, террорхо вацара аьлла, цуьнан дакъа схьадеха. Цунах хилларг дуьйцу "Мемориалан" белхахочо Байсаев Iусмас.\nТкъа оццул кхераме хIума ду-те Оьрсийчоьнан Iедалшна беллачу мостагIийн декъий гергарчарна дIадалар? Баккъалла а бухур бу-те Оьрсийчоьнан пачхьалкхан бух нагахь велла стаг цуьнан дина ма-хьоьхху дIавоьллича? Вачагаев Майрбек.\nВачагаев Майрбек 2\nТахана гергара нах ларйоцуш байна а, дIабевлларш дIабоьхкина меттигаш цакарош а бехаш бу дуккха а Нохчийчура доьзалш. Цара хIун дан деза.? Царна орцах вала вац цхьа а стаг, иторик Вачагаев Майрбек?\nВачагаев Майрбек 3\nТахана цу нехан ойла еш цхьа а стаг вуй, иштта лар а йоцуш, декъаза бовр бу-те и нах олий, хаттар кхоллало. Иза бакъ дац. Цхьа зама йогIур ю цу нехан дан дезаш долу сий деш аьлла тешна ву Закаев Ахьмад.\nДухур дац, Дицлур дац, Дуьтур дац...\n23 шо хьалха Дудаев ЖовхIара КГБ-х кIелхьарваьккхира Ельцин Борис, ткъа Прибалтикера мехкаш - советан эскарх\nБерхIитта шо даьлла президент Дудаев ЖовхIар кхелхина\nМасхадов Аслан - нохчийн къоман маьрша харжам\nСелхана - ийцира, тахана - вухкуш ву Темишев Ислам\n"Эццахь бIаьрг буьзира сан цунах" (Масхадов Асланах дийцарш)\nМасхадов верна бехке яц Оьрсийчоь\n"Норд-Ост": ФСБ,Теркибаев Ханпаша, Дагалаев Лоьма...\nИчкерин Iедалан Антверпенерчу кхеташонера\nМасхадов Асланан тIаьххьара интервью\nУмаров Докка кхелхина боху...\nТуркойчоьнан кхерамазаллин сервисийн терогонехь а волуш, вийна Онлу Медет\nИмперина оьшуш дара хьуьнар долу вайнах тIаме бахар\nКъибаседа Кавказера баларш


Лингвистика (мотт-Iамабар, мотт-хаар; лат.lingua — мотт) — иза мотт Iамош Iилма ду. Кху Iилмано толлу шаболу адамийн мотт, дуьненан массо къаьмний моттанаш а, церан схьабалар а, царна юкъайоху бакъонаш а. Лингвистика лору, семиотика бохучу Iилманан дакъа. Лингвистикан тIехьбезначу Iилманчашах − лингвистхой, я лингвисташ олу.\nЛингвистикас дуьнена моттанаш доцург а, кхин ша адамийн мотт Iамабо, цул сов дуккхахена дуьйна белла болу моттанаш а. Лингвистхочуна хууш боцу меттан Iамор кхоллало фонетикахь, наха буьйцучу дийна болу моттах, цунах пайда а оьцуш хоттало цу меттан йоза. Ткъа дийна боцу мотт Iамабарн, оьшу цу маттахь язийна йолу текст, я кхин пайдехьа хира болу йаззам.\nIилм схьадалар (Исторе)Нисйе\nМоттанах лаьцна Iилм долуш дара шира заманчохь (юьйцуш ерг «грамматика» ю), ткъа оцу Iилмано Iилманчийн къоман мотт бен ца Iамабора, нехан мотт Iамошдолу Iилма кхолладелча, цуьнан кхин долу Iилманаш юккъахь шен цIе, меттиг а хилира.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Лингвистика&oldid=6169676»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 9 июль 21:39\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 9 июль, 21:39.


Нохчийчохь ненера бакъонаш дIаяьхна кхелахоша\n44 шо долчу Ибаев Руслана шен хиллачу хIусамнене Тухаева Жанете кховдийна иск листина Соьлжа-гIаларчу Ленинск кIоштан кхело дахначу пIераскандийнахь. 2010-чу шарерчу кIентан Абубакаран а, 2017-чу шарерчу СаьIидан а Iер-дахар деца а хуьлуьйтуш, ненан бакъонашкахь доза а тухуш, бераш кхечу пачхьалкхе дIадигийта цо дуьхьалояр дIа а доккхуш, цуьнан алапан кхоалгIа дакъа алименташна дIа а долуьйтуш, сацамбина кхелахоша. Цул совнах, нана декхарейина, шен берех лаьцна язден Инстаграмера аккаунт дIаяккха а.\nКхелахойн хьесапна дуьхьал ю зуда. Масийттазза Ибаевс лачкъийна дIавуьгура ши кIант, шолгIачу кIентан 6 бутт кхаьчхьана цуьнца бала хилла а бац цуьнан бохуш, чIагIдо Тухаевс. Ткъа воккхахволу кIант гина вац нанна 2014-чу шарера схьа дуьйна.\n"Дукха хан ю со, 2017-чу шарахь Москварчу кхелахоша бинчу сацамна тIехь, сайн бераш сайца дитахьара бохуш, дехарш деш лела. Цундела сайн баланех лаьцна Инстаграмехь яздора ас, гIо доьхуш. Блогехула лехна сайн кIант Гуьржийчохь карийра суна. ТIаккха суна бекхам бан араваьлла Ибаев. Соьгара алименташ дахар иск юкъа яздаро, аьтто баьккхина цуьнан Нохчийчуьрчу кхелахошка вала. Ткъа цигахь, хууш ма хиллара, иштачу меттигехь, суьдхой дегахьа хуьлу", - аьлла Тухаевас.


Терроризмна бехкебечийн гергарнаш пикете бевлла ХIинжа-ГIалахь\nТерроризмна бехкевечу Дербентерчу кхаа вахархочун гергарнаш пикете бевллера ХIинжа-ГIалин юккъехь. Цара протест кхайкхийна Дербентерчу талламан изоляторехь лелийначу Iазапна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх гIатто талламчаш дукхазза реза ца хиларна.\nБехкебечу Барзукаев Исламан а, Мирзалиев Мирзалин а, Курбанов Гасанан а гергарчара царна тIехь ницкъбарх тоьшаллаш тIечIагIдина лору, ткъа и гIуллакх листа Талламан комитето дуьхьало яр низамехь доцург хета.\nБехке бу бусалбанаш хиларна\nКавказ.Реалиин корреспонденте нанас Барзукаева Еленас дийцарехь, бехктакхаман гIуллакх делла хIинцале а иттозза дуьхьало йина, гIуллакх толлуш да.\nБарзукаевн а, Курбановн а, Мирзалиевн а бехкзуламан гIуллакх таллар дирзина. Кхин дIа листа Къилбан гонийн тIеман кхеле дIахьажийна.\n20I9-чу шарахь лачкъийна вигина ву Барзукаев, Курбанов, Мизалиев. Юьхьанца уьш бехкебира бакъо йоцуш герз Iалашдарна. Уьш бигина шолгIачу дийнахь къаьстира, Дербентерчу СИЗО-хь уьш латтош буйла. ТIехь ницкъбина, бехкаш тIелацийтина шайга бохуш, даредо цара.\nХьалхо Барзукаева Елена масийттазза елира пикете, шен кIант карцер чу волларна дуьхьал. ХIинжа-ГIаларчу талламан изоляторна хьалха пикет хIоттийнера цо Стигалкъекъа-баттахь, цо бахарехь, низамца доцуш шен кIант 15-гIа а карцер чу воьллича.


Евкуров кхеле вало гIерташ бу Хазбиевн адвокаташ\nГIалгIайчуьрчу оппозиционеран Хазбиев Мохьмадан адвокташ бу кхеле вало гIерташ республикан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек. Евкуров эшам хилла лоруш ву Хазбиевн бехктакхаман гIуллакхехула. Амма ялхозза хиллачу суьдан кхеташоне ца веана иза.\n"Медиазона" зорбанан гIирсо зорбане даьхна гIалгIайн куьйгалхочо дина цхьадолу тоьшаллаш. Цигахь Евкуровс чIагIдо Хазбиевн видеороликаша шен сий а, ларам а бойуш хилар. Масал санна даладо цо Хазбиевс шех "дебилбек" а, "уркабек" а, "халкъан мостагI" а, "Делан мостагI" а, иштта дIа кхин а аьлла хилар.\nХазбиев лецира ГIалгIайчохь кхушара Дечкен-баттахь, кхо шо Нохчийчохь а даьккхина, цIавирзинчул тIаьхьа. Цо бехк шена тIе ца лоцу. Бехктакхаман гIуллакх шена дуьхьал долоран бахьана хета Хазбиевна, ша дIахьош болу юкъараллан-политикан болх.


Шемахь оьрсийн кема дохийна\nЧиллан-бутт 04, 2018\nОьрсийчоьнан Су-24 кема дохийна Шемахь, летчик каиапулте вахана, амма террорхошца тасадаларшкахь вийна иза аьлла, хаам бина ТАСС агенталло шоьтан суьйранна, Оьрсийчоьнан тIеман министраллан информацина тIе а вевжина.\nМасех сахьт хьалха хаам кхаьчна хилла оьрсийн тIеман кема доьжна аьлла. Пилот кхиина хилла чуьра араэккха, амма гIаттамхойн информацин ресурсашкахь яздина ду, иза велла аьлла, дуьйцу Conflict Intelligence Team талламхойн тобано.\nШемахойн гIаттамхоша кема дужуш а, доьхначул тIаьхьа цуьнах йисина геригаш а гойтуш, яьккхина видео яржийна. Сийначу гуонехь цIен седа бу кеман тIехь гуш, и штурмовик Оьрсийчоьнан хиларан билгало ю иза.\nТвиттерехь зорбане яьккхина пост ю Шемахь болх бечу корреспонденто, цо хIоттийначу суьрт тIехь гуш ду доьхна кема.\n2015-чу шарахь дуьйна Шемахь дIахьош ю Оьрсийчоьнан тIеман ницкъаша тIеман операци. Президентан Асад Башаран шаьш агIончаш хилар официалехь дIа а хаийтина, шен авиаци а, эскарш а, хIордкеманаш хьовсийна Шема Кремло.\nПрезидента Путин Владимира масийттазза дIахьедира, шайн декхарш кхочушдина оьрсийн эскарш Шемара юхадерзийна ша аьлла. Шемахь 40 сов Оьрсийчоьнан эскархой байина аьлла бу Оьрсийчоьнан официалан хаам.


Укх шера 90 шу дуз ший къамах дог лазаш, боарам боаццаш из дезаш хиннача Малсаганаькъан Оарцхой Ахьмада.\nГIалгIачун дог чудаьлла саг\nВай къаман истори а литература а довзача наха юкъе саг хуле тамаш я, Оарцхой Ахьмад ца вовзаш. Цун даь-да Малсаганаькъан АртагIа 1878-ча шера туркашца баьча тIема юкъе дакъа лаьца, из бахьан долаш милице прапорщика чин денна саг хиннав. Цхьаццайолча моттигашка из гIалгIай дивизиона командир хиннав аьнна яздаь корадоагIа. ХIаьта Ахьмада да Оарцхо 1908-ча шера Воронежерча тIема гимназе хьалхарча классе дIа а этта, 1916-ча шера из тIехдика чакхъяьккха ваьннав. 1917-ча шера цо дIахо деш Петроградерча артиллерийски школе, дийша ваьлча, прапорщик волаш гIулакх деш хул Казанерча 77-ча артиллерийски бригаде. Оарцхо цIавоагIа 1918-ча шера, дIахора цун никъ бувзалу Граждански тIемца (Долакха-Юрта лаьттача тIема командующи ваь хиннав цох Орджоникидзе Сергос), тIом чакхбаьлча, цо хьинаре дакъа лаьцад къаман культура, литература дегIакхувлача балха юкъе. 1933-ча шера, цо хьалхале лелаеш, кхелла хиннад гIалгIай драматически театр, цо язъяь хиннай тахан школе Iомаеш йола «Салихьат» яха пьеса, Малсаганаькъан Дошлакъаца цо язъяь «Кердача наькъа тIа» яха пьеса а иштта Iомаеш я ийслагIча классе. ДIахо Оарцхос чакхъяьккхай Къилабаседа Кавказера хьехархой институт, цул тIехьагIа дийшад аспирантуре. Иштта нах хиннаб лакхе хьоахаваьча Ахьмада дай. Цун 30 шу даллалца, воIа дика масалаш гойташ, ваьхав АртагIа Оарцхо. Цудухьа майрра ала йиш я, къаман яхь, ший мехкацара безам яхараш санна йола оамалаш воIа даьгара хьаийца хиннай аьнна.\nМалсаганаькъан Оарцхой Ахьмад сона эггара хьалха вайзар 1975-ча шера. Цу шера итт класс яьккха а ваьнна, со деша эттар Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультета къаман отделене. Хьалхарча шера оаха Iомадаьча Iилмашта юкъе яр эрсий фольклор. Из хьехаш вар, вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа эггара хьалха деша оттарашца Шолжа-ГIалий тIарча хьехархой института историко-филологически факультете деша а этта, 1962-ча шера из чакхъяьккха вола Оарцхой Ахьмад. Цунца цхьана деша баьгIабар дуккха цIихеза бола нах: профессор Дахкилганаькъан ИбрахIим, литературни критик Малсаганаькъан Або, журналисташ Къоастой Башир, Шеденаькъан Султан, кхыбараш. Дийша ваьлча, институте хьеха вут Ахьмад. Лоаццача юкъа цох хиннавар филологически Iилмай кандидат, эрсий а доазол арахьарча а литературай кафедра доцент, фольклорист, литературни критик, тIехьагIа цунна еннаяр прфессора цIи а. Эггара хьалха из тха курсаца вIашагIкхийттар, сона дагадоагIачох, универитета 56-гIа аудитори яр. Тха курсе 100 саг вар, нийса ахаш нохчий бар, ахаш гIалгIай бар. Цу шера конкурс йоккха хиларах (цхьан метте 4 саг) 50 итт моттиг еннаяр гIалгIашта а. Аудиторе чуваьлар юкъерча дегIара, лаьгIо ког лувзаш, сабаре борал дола саг. Ахьмад цIаккха сиха лелаш вайнавац сона, сих ца луш, уйла йий ловзаш санна хетар цо хIара ког. Лакхача кафедранна хьалхашка дIа а этта, ше хьавовзийтар хьехархочо. Даьх чIоагIа тара вар Ахьмад юхь тIара, цудухьа школе денз Оарцхой йоазош а сурт а довзаш долча тхона, вIалла цо хьа ца аьлча а ховргдар из драматурга воI волга. Цо къамаьл доладешше а, хайра тхона, из бегаш дукха безаш саг хилар. Студенташ бовза дагахьа, тайпан цIераш еша волавелар из. Тхоца дешаш яр БIарахой Лида яхаш йоI.\n-Барахоева, — аьлар Ахьмада. Кхыбараш санна сабаре а ца гIотташ, «чIарх» аьнна, кадай ураийккха:\n-Со я, — аьлар Лидас.\nХетаргахьа, из сухал хоза хийттаяцар Ахьмада. КIирвенна хьа а хьежа, эрсий меттала:\n-Iоха, Iоха, хьанна еза хьо? (Садись, садись, кому ты нужна?) — аьлар цо.\nТхоца деша эттаяр дегIа гIийла а геттара берах тара а йола Дошлакъий-Юртара Албохчанаькъан Зоя. Бокъонца из ца йовзача сага, 7-8-ча классе дешаш я аргдар цох, сов къона хетарах. Цунна бIарг тIаэтта хиннабар хьехархочун а:\n-Из бер хьанцад шуца? — хаьттар Ахьмада. Аудиторе, «гIогI» аьнна, белам эттар йIаьххача хана. Бегаш мичаб бIаь саг цхьан оазаца велавалар. Зоя цIийелар, ше гIалатваьннилга хайча, Ахьмад ше а велавелар. Университет яьккхача, Зоя вай художникага а поэтага а Аькхенаькъан Хасолтага маьре яхай аьнна хезар сона.\nЦу тайпара дIадоладелар тха Оарцхой Ахьмад вовзар. ХIара дийнахьа яхар санна, из бIаргагуш, Iуйре-сайре дика ювцаш, пхи шу даьккхар оаха. Цу юкъа тайп-тайпара моттигаш нийсъелар, цунца гIулакх леладе дезаш. Студенташца ший ханарча нахаца санна вар из. Цудухьа атта хулар цунца къамаьл де. Дукха ха ялале, тхона хайра эрсий мотт хьехаш йола тхоай хьехархо Беканаькъан Хьадиса Панта цун хьалхара фусам-нана хиннилга а, цар ши йоI йолга а. Уж йиIигаш а шаккхе йовзар студенташта, бIаргабайча малашб ховра. ЦаI дар новкъа, уж цхьана ца бахаш, къаьста хилар. ШоллагIча курсе дар мотт сона тхо, университете гIолла Ахьмада шозлагIа саг йоалаяьй яха хоам чакхбоалача хана. Кастта из кхалсаг а яйзар тхона, хIана аьлча из цига филологически факультете деша ягIар. Из яр Чехкенаькъан Мухьмада йоI Iайшет. Ахьмадал 24 шу зIамагIа яр цун шоллагIа фусам-нана. Тахан из вай республике йовзаш я хьехархо а йоазонхо а санна, тайпан цIи маьраяр язъяйт цо.\nСтудент волаш а дийша ваьнна балха волча хана а, сай Ахьмадаца хинна цхьацца вIашагIкхетараш дувца лов сона, дерригаш ца дувце а. Университете дешаш а хинна, делкъийна цIаваха аьнна хьаараваьлар со. Радионна даьча йоазонех хьаийца дикка ахча дар сога цу дийнахьа. НаIарга хьал-Iо хьежаш, латтар хьехархо. Ди дика а дийца, фуд-малад хаьттар аз.\n-Даьра, дац хIама-м, хIанз обед де малагIча оагIорахьа гIоргвар-те, яхаш, латт-кх со, — аьлар Ахьмада.\nЦу хана Шолжа-ГIалий тIа дулх-хьалтIам эггара дикагIа кийчдер «Дошо сай» яха кафе яр. Университетá дукха гаьна а яцар из.\n-«Дошо сай» йолчахьа хьалгIо вай? — аьлар аз.\n-Цхьаь ваха дог-м дагIац, — аьлар цо. —Сабардел кIеззига.\nЦу хана, балхара йистеваьнна, ингалсий мотт хьехаш вола Малсаганаькъан Уматгире Iалихан хьаараваьлар.\n-Iалихан, -аьлар Ахьмада, — укх зIамигача сага дулх-хьалтIам даа дех-кх вай. Цхьаь ваха догдагIац. Хьо воагIаре-м гIоргвар со.\nЦкъарчоа юхаозавелар Уматгире Iалихан, бакъда тайпан вошас дехар дича, из а раьза хилар. Цу хана мобильни телефонаш а яцар, новкъа йоагIаш ца лаьцача такси а лоацалуцар.\n-ХIама эшац, лувш-оалаш, гIаш хьалгIоргда вай, — аьлар Ахьмада. — Цигара цIадолхаш-м машинаца даха дезаргда.\nЦхьа остановка хиллал никъ мара бацар тха бе безаш хиннар. ДоаггIача тайпара царна шу а оттадайта, уж йистебаьлча таксеца цIавахийтар аз шаккха.\nШоллагIа тха вIашагIкхетар хилар Къоастой Iалихан Москвера цIавена, Шолжа-ГIалий тIа воша волча (Беслан) Iеча хана. Университете со бIаргавайча, Ахьмада аьлар:\n-Къоастой Iалихан вовзий хьона?\n-Ше вовзац, вувцаш хезав, литературни критик санна, — жоп делар аз.\n-Укх сахьате аз вовзийтаргва хьона. Укхаза хьатIава везаш ва из.\nКастта бебоаллаш «дипломат» оала тIорми болаш, гучаваьлар Iалихан.\n-Iалама хозача моттиге Iохайша, ара салоIаргдар вай, — аьлар хьаьшо.—КIордаяьй сона уж ресторанаши кафеши.\n-Микрорайоне сона йовзаш хоза Iи долаш моттиг я, цига гIоргда вай, -аьлар Ахьмада. Тхо сайцар университета 3-ча корпуса дукха гаьна доацаш. ГIа теха, баьццара гIамагIаш ягIаш, сийна, хоза бай болаш моттиг яр из. Дикка ха яьккхар шин новкъосто цига Iеш, гIулакх деш со а волаш. Ахьмада цкъаза бегашта Iоттар йора Iалихана, вокхо Ахьмадага юхаоалар Бармалей хулар.\nКхоалагIа цу тайпара са вIашагIкхетар хилар сай хиннача хьехархочунца, дийша а ваьнна, саг а йоалаяь, Шолжа-ГIалий тIа вахаш волаш. Москвера поэт ТIоаршхой ИбрахIим венавар республике, ший сесагаца Галинайца. Аз чубийхар се волча уж а цар хьоашал доагIаш бола нах а. Царна юкъе вар хьехархо хинна Оарцхой Ахьмад, книжни издательствон редактор Заьзганаькъан Азамат, радиожурналист Пхьилекъонгий Махьмад-Рашид, поэташ Хьоашаланаькъан Iаьла, Вешкаранаькъан Мухьмад. Из сайре оаха дIайихьар Ахьмад тхьамадал вагIаш. Юххера цхьаькха цхьа моттиг дагаух сона. «Сердало» газета воккхагIвола корреспондент вар со цу заман чухь. Се вагIача 613-ча кабинете кхоана араяла езаш йола газета номер ешаш воаллар со. Вешта аьлча, цу дийнахьа «дежурство» яха гIулакх кхаьчадар сога. Ах бийса яллалца балха а хинна, газет арадаккха мукъа луш кулг а яздаь мара цIаваха йиш йолаш вацар со. Цу тIа цхьа гIалат долаш язде йиш яцар кулг, хIана аьлча шоллагIча дийнахьа выговор тоха тарлора. Цу ханна телефон техар. Оазах вайзар сона Ахьмад.\n-Сали, -аьлар цо, — укхаза хьалва вIаштIехьа дий хьа?\n-Мичад шо? — хаьттар аз.\n-Микрорайоне, — белггала хьаийцар шоаш сайца фусам.\n-Тахан дежурство кхаьчай сога, тIеравала йиш йолаш вац со, — аьлар аз.\nШи кабинет магIахьа вагIар промышленностеи транспортеи отдела корреспондент Угурчанаькъан Азмат-Гири. ДIадийцар аз цунга этта гIулакх.\n-Iа хьай болх хьабе, аз дIабоаккхаргба хьона из бехк. Со гIоргва цига, — аьлар новкъоста.\nАхьмад наха тIера, гаргалол лоархIаш саг вар. Тховсара мархаш доаст яхаш дар из. Городе вайнача сога:\n-Воллел Катаяме даха доагIаргдар вай, — аьлар цхьан хана са хиннача хьехархочо.\n-Фуд цига? — хаьттар аз.\n-Хьаволле хьо, фуд-м гургда хьона. Марха къоабала дийца, юхадоагIаргда вай.\nШин фусаме дахар тхо. Хьалхаръяр, наькъа новкъоста яхачох, Озанаькъанга маьре йолча цун йоккхагIча йиший фусам яр. Со Ахьмада цаI мара йиша яц мотташ хиннавар цу ханналца. Сона йовзаш хиннар яр радиокомитете балха хинна Оарцхой Мáра. ХIаьта цу бус яйра сона Оарцхой йоккхагIйола йоI а. Цигара даьлча, тхо чудахар могаш воацаш воI волаш, цунга хьожаш ягIа Малсаганаькъан нус йолча. Камаьрша саг вар Ахьмад. ДIачу мел вахача ахча Iокхувсар цо. Гаргалол чIоагIъеш дола, из лоархIаш хилара тешал ду хIама ма дий из а.\nШе эрсий багахбувцам хьехаш вале а, дукха къахьегар цо гIалгIай багахбувцам гулбеш, цунна кепа етташ. Масала, цо арадаьккхадар «Кицаш» яха книжка. Къаман дикагIа мел дола кица дIаяздаь, цунна юкъедихьадар цо, тIехьа тIайоагIача тIехьенашта дицлургдоацаш. Эггара хьалха цун книжка тIара дийшар аз «Барзкъо бахьа хозбаьб», «Хозал — делкъелца, дикал —валлалца», «ТIаьда болаш, хьовзабе саьрг», «Ала йоIага, хаза несийна» яха а кхыдола а къаман хьаькъала жовхьараш.\nГIалгIай шира иллеш наха хоза хеташ, цар каст-каста дешаш, дIаоалаш да. Уж дерригаш вIашагIтеха, арадаьнна книжка дац вай къаман. Бакъда ший хана из кхоачашде хьежа хиннав Малсаганаькъан Оарцхой Ахьмад. «Илле тамаш» аьнна цIи а тилла, 1990-ча шера Шолжа-ГIалий тIа цо арабаьккхабар халкъа иллей гуллам. Дуккхача иллиалархошта а хьехархошта а чIоаггIа накъадоалаш хьадоагIа из книжка. Бакъда цо а чулаьцадац деррига вай къаман мел дола иллеш. Ховш ма хиллара, иллеш декъалу керттерча диъ даькъа: турпала иллеш, балха иллеш, берий иллеш, лирически иллеш. Уж шедола тайпа кIезиг-кIезига шийна чулаьцад Оарцхой Ахьмада книжко.\nИз книжка оттадаь саг санна дIаязваьв цо ше, хIана аьлча тайп-тайпарча наха баь болх ба цо вIашагIтехар а арабаьккхар а. Цул совгIа цхьадараш литературни тоадаьд цо, книжканна йоккха дешахьалхе язъяьй, кIезига довзача дешай дошлорг деннад. Из цIенхашта болх болга ха йиш я, цунна рецензи язъяьр а арадаккха могадаьр а профессор Дахкилганаькъан Iадрахьмана ИбрахIим хиларах. Ший дешахьалхе чакхйоалаш, Ахьмада аьннад: «Таханалцца арадаьнна ераш ма дий аьнна сона довзаш гIалгIай меттала иллеш дац. Укх сборника юкъедихьад хьалха кепа теха, арадаьнна, аз айса дIаяздаь, цхьаболча йоазонхоша, Iилманхоша сога хьаденна иллеш. Бакъда турпала исторически иллеш укх сборника тIа дац, хIана аьлча, царна къаьстта кепа тоха дага йолаш я Iилма-тохкама институт».\nГеттара дIаьха турпала иллеш, цо аьннача беса, цу тIа дац. Бакъда турпала иллеш хила йиш я зIамагIа боарам болаш а. Масала, царех да ала мегаргда «Граждански тIем тIа лаьттачарна даьха илли». Из илли шин тайпара да: дIаьхеи лоацеи. Книжка тIа еннар йIаьхагIйола цун кеп я. Дукха ха йоацаш (массехк шу хьалха) школе 7-ча классе Iомадеш дар «Партизаний илли», из цун шоллагIа, зIамагIйола кеп яр. Зязиков Бахьаудина ший «Турпала вахарцара ийс ди» яха повесть язъеш, тIеххьардар цунна юкъедихьад, керттерча турпалхочоа Налганаькъан Мандречоа дукха деза илли санна. Сона хеташ, цох майрра ала мегаргда, турпала илли да аьнна. Ше ГуржегIа тIагIертача хана, «Шамалас даьккха илли» а да, турпалча илле зIамагIа боарам болаш.\nКарарча хана, таьзет долча кхалнах белхаш Iаьдал дац вай, хIаьта а кхоаччара нах шоашцара дукха веза саг къаьстача ца бийлхача Iелуц. Укхаза таьзет аз хьоахадара бахьан да, книжканна юкъеденад белхамаш а.\nДукхагIа книжканна юкъедихьараш безамах дола иллеш да. Мехкараша хьалха а хIанз а доахаш хиннад лирически иллеш, царга товш а хиннад уж. Со цецвоаккхаш да, йоIа аьнна цхьа илли. Дувцача книжка тIа да из, «Хьайна езе» аьнна цIи йолаш. Аз тамаш ю селла хоза дош ала ховш из даьккха йоI хиларах. Вай заман чухь из яхаш яларе, гIоръяьнна поэтесса хургьяр аьнна хет сона цох. Деш вай из:\n" Бийса Iаьржа я аьле,\nДи кхаьла да аьле,\nЦа воагIаш ма Iелахь,\nНикъ гаьна ба аьле.\nБийса Iаьржа яц хьона,\nДи кхаьла дац хьона,\nЙоI езача кIантанна\nНикъ гаьна бац хьона«.\nТхо студенташ долаш, сона дагадоагIаш, цхьаькха цхьа книжка дар цо арадаьккха. «ГIалгIайи нохчийи фаьлгаш» аьнна цIи а йолаш, эрсий меттала арадаьннадар из. Хетаргахьа, цунна кепа техаяр Москве. Из бахьан долаш, Iаьдало а нохчий къамах болча наха а Iоттараш еш моттигаш а хилар. Царне деза ца деннар дар, «нохчий» яха дош тIехьаоттадар, «гIалгIай» хьахьалха а даьккха. Ахьмада цIаккха а ший къаман хIама лоха лоаттадацар, хIана аьлча иштта кхеваь хиннав из къонахий хьабаьннача цIагIа. Къонах волаш ваьха а ваьхар из; эсала, доастама хIама ца дезаш. Iилманхо а хьехархо а вайцара къаьстар 1993-ча шера.\nШоллагIвар — Оарцхой Ахьмад


Иштта дерг хилла дацара Нохчийчохь кху тIаьхьарчу шина шарахь. Шоьтан сарахь 11 сахьт долуш Соьлж-ГIалин шина меттехь герзаш дуьйлуш хезара бахархошна. Ватсапехула а, Фейсбукехула а тешаша даржийначу сурташа гайтира герз диттина машен а, вийна массех жимастаг а.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Инстаграмехула даржийра, кхийссаршкахь 4 зуламхо вийна, 2 лазийна, дарбан цIийне дIавигина аьлла.\nХIун ду хилларг?\nБилггал хиллачунна тIаьхьакхиа атта дац. Берриг аьлча санна, хаамаш баржош верг вара Кадыров Рамзан, ткъа Оьрсийчура хаамийн гIирсаш дуьйцург доккхачу декъана пропагандан дакъа дара.\nОфицалан верси. Официалан версица ГIура-беттан 17-чохь буса Нохчийчура ницкъаллийн структураша 4 вуьйш, 2 лоцуш дIаяьхьначу операцин тIахьало хилира шолгIачу дийнахь. Цунах лаьцна дIахьедар дира "Интерфаксе" Кадыровс.\nБуса виъ а вуьйш, лаьцначу шиннах цхьаъ яра, хаамбарехь, 18 шо долу йоI Мадина. Дарбан цIийнехь лоьралла деш цуьнан ког баьккхина, хаийтина полицино.\nИза кхин хьахош яц. Кхеташ дац иза ларама кхаьчна цу зуламаче метте, я леррина тIеман операце араяьлла хилла.\nШоьтан буса байинчийн цIерш ю Ильясов Мохьмад, Альтемиров Ислам, Исмаилов Сайд-ИбрахIим. Лазийна лаьцна Юсупов Асхьаб. Цул сов, ГIура-беттан 18-чу дийнахь вийна кхин а 4 стаг. Полицино даржийна шаьш байинарш а, лецнарш а ДАIИШ-ан къайлахчу тобанера тIемалой бу аьлла.\nНаха дийцарехь. Масийтта стагах лаьтта тобано тIелатар дина полицин белхахошна тайп-тайпанчу меттигашкахь. Гарехь, полисхошкара герз схьадакххка дагахь хиллачух тера ду аьш.\nЦо гойтуш ду аьлла хета нахана, и кегийрхойн тоба йоьзна ца хилар я «Кавказ Имаратца» а, я «Исламан пачхьалкх» олучу тобанца а. Гарехь, уьш "гIалара партизанаш" болчух тера ду аьлла хета меттигерчу бахархошна. ТIехула тIе и кегийрхой тIеман говзалла йоцуш хилла хилар а гуш дара аьлла хета царна.\nБилггал муьлш бу тIелатар динарш?\nОфициалан верси. ГIура-беттан 17-чу а, 18-чу а деношкахь хиллачу тIеман кхийсаршкахь дакъалаьцнарш бу Старопромыслан кIоштахь байина Мажаев ИбрахIим, Мамаев Хаматхан, Мамаев Истамул, Акрашев Ахьмад. Шоьтан буса вийна Исмаилов Сайд-ИбрахIим.\nШина дийнахь вийнарг 7 тIемало ву, лаьцна 4, царех 3 чевнашца ву. Иштта вийна тIеман тасадаларшкахь 4 полисхо, цхьаъ лазийна. Цунах лаьцна хаам бина Кадыровс.\nГовзанчашна хетарг. «Iедалшна а, ницкъаллин структурийн белхахошна а оьшуш ду Соьлж-ГIалахь шаьш эшийнарг ИГИЛ-ан дакъа долуш санна дIахьедарш дар. Амма иза иштта хилар шеконе дуьллу наха. Иза меттигерчу Iедалша лелочунна дуьхьал хьажийна акци хила мегаш ю, кху кепара цIий Iеночу йирзина йолу», - аьлла хета "Кавказский узелна" интервью еллачу, шен цIе ца яккхар дехначу Нохчийчура Iедалшца йоьзна йоцучу цхьана вовшахтохараллан куьйгалхочунна.\nИштта ойла йолуш ву «Новая газетана» интервью елла ФСБ лаккхарчу даржехь волу белхахо а.\nЦо дийцарехь, хилларг «доккхачу декъана нохчийн Iедална дуьхьал бунт айаран хьалхара билгало ю", «ледара кечбина тIеман гIаттам бу».\nМуха мах хадийна ницкъаллин структурийн белхахоша тIелатар юхатохарна?\nКадыровс хадийна мах. Кадыров Рамзана Инстаграмехь иштта яздина цу хьокъехь: «Ас баркалла боху, лаккхара говзалла а, майралла а, доьналла а гайтинчу операцехь дакъалаьцначу нахана.\nКIорга диллина ло а долуш, шийла а йолуш, оьрнашчухула, гунашкахула тIом бан дийзира цера. Дерриг а дуьнентIехь болчу тхайн доттагIашка боху ас, Соьлж-ГIалахь а, Нохчийчохь а дерриг а тийна ду. Тхо кечлуш ду Керлачу шарна. Дуьйла тхо долче хьошалгIа».\nСоьлж-ГIалахь яьхначу видеокашка хьажначу могIарерчу наха йитина комментареш. Serega Kassatkin: «Машен тIетоьхна вожийначу полисхочунна гIо дан тIеведдачу стеган доккха сий до ас. Ткъа полисхо цхьана агIор дIа хIунда ца кхоссавелира? Со кхета иза шен декхар кхочушдеш хилла хиларх, амма гIуллакх иштта дIадодахь Нохчийчохь полицин белхахой буьсур а бац.\nSerega Kassatkin50 minutes ago\nтому прохожему, что кинулся помогать полицейскому сразу после сбития - большое уважение. а вот почему полицейский не стал отпрыгивать в сторону? я понимаю что исполнял свой долг до конца - но если так дело пойдет, то в Чечне полицейских не останется. берегите там себя. исполняйте долг, но оставайтесь живыми.\nAleksandr Rovensky: Лерринчу тобанан декъашхой леррина барзакъ доьхна хIунда бац? Уьш шаьш ма барра гуш ма бу ло тIехь. Тамашийна ду иза дерриг а.\nAleksandr Rovensky2 hours ago\nПочему спецгруппа не в маск-халатах?Они как одна большая мишень на снегу,странно все это.\nДуккха а комментареш йитина машенна масатоп етташ яккхинчу видеога хьажначу наха. Дукхах берш шеко йолуш бу хуьлург баккъалла ду бохучух. Машенна уллехь лаьтташ шен накъостий а болуш, патармаш чекхдовллалц герз а тухий, меллаша букъ а берзабой, дIаволало «тIом беш» воллу полицин белхахо.\n«Мича туьйхира цо герз?», - хоьтту масала Maks Markov\nMaks Markov Куда он стрелял?\nХIун Iалашо хилла тIелатар динчера?\nОфициалан верси. ИГИЛ-ан тIемалойн тобано диверсийн а, терроран а акташ кечйина хилла, ткъа иштта полицин белхахошна цхьамогIа тIелатарш кечдина а хилла. Карарчу хаамашца, тIемалойн Iалашо хилла Нохчийчохь а, ерриг а Къилбаседа Кавказехь а терроран тIелатарш дан.\nМогIарерчу нахана хетарг. Официалан йоцу версеш тайп-тайпана ю. Хиллачух лаьцна цхьана а кепара комментареш ян лууш бац дукхах болу Нохчийчура бахархой. Ткъа шайн цIераш хьлйина бист хила реза хиллачу наха шаьш кхеташ дац боху хIун Iалашо хилла цу тIемалойн, нагахь уьш баккъалла а герзаца хиллехь. Байинарш коьртачу декъана кегийрхой бу.\nЦеран хIун уьйраш хир яра цкъа а шайна гина а воцучу, интернетехь лехча сурт а ца карош волчу ал-БагIдадица, бохуш хоьтту цара. Цхьаболчара билгалдоккху, гарехь, цу жимачу наха герз дуьххьара караэцна хилар. Цул сов, наха тIе тидам бохуьйтург ду 18-20 шераш долу кегийрхой байаза бисина Ичкерин тIемалой а боцуш, Путин а, Кадыров а Iедалехь волуш кхиина тIаьхье хилар.\nМуха ду жамI?\nОфициалан верси. ИГИЛ-ан пропагандах дIовш даьллачу нахана тIелатар дина Iедалан белхахошна. Кадыров Рамзана урхалла а деш, уьш байина. Ницкъаллин структурийн белхахоша хьуьнар а, говзалла а гайтина зуламхой юхатухуш. Нохчийчура хьал шен хорша дирзина. Керла шодаздан кечлуш ю республика.\nНаха дийцарехь. Адам саготта ду. Нохчийчохь Хьалхара тIом дIабирзинчул тIаьхьа дуьненчу бевлла кегийрхой бу байинарш. Кхеташ дац баккъалла хилларг хIун ду.\nГIура-беттан 17-чу а, 18-чу а деношкахь байина нах герзаца арабевлла ца хилла. Цара иза схьадаьккхина полицин белхахошкара. ХIунда дина цу наха и зулам? Цу хаттарна каро дезаш ду баккъалла а долу жоп.\n"Массо а "завалить" вина, дика гIуллакх хилла" (аудио)\nКадыровс йирзина лору Соьлж-ГIалара тIеман операци


ЗIенан оператораш декхаре хир бу ницкъхошна шайн абонентийн геопозици йовзийта\nОьрсийчоьнан зIенан а, халкъан коммуникацийн а министралло кечйина мобилан телефон йолу меттиг Iорайоккхучу низаман проект. Цунна хетарехь, байна нах сихха схьакаро аьтто бийр бу нехан "телефонан къайле" ястаро.\nНехан геопозици хаа кхелера сацам оьшур бац ницкъхошна и низам юкъадаьлча. Ткъа хIинццалц Оьрсийчоьнан бахархойн бакъо яра шайн телефон чуьра, иза йолу меттиг хоуьйту информаци къайленехь кхаба, операторашна тIехь дара и къайле ларъяр.\n2020-чу шеран гурахь Пачхьалкхан Думо къобалйинчу низаман проекто декхаребо оператораш байна нах лохучу ницкъхошна абонентийн геопозици йовзийта, кхелехула иза деха а ца дезаш. Депутаташа бахарехь, Оьрсийчохь шарахь вов 120 эзар стаг, царах 45 эзар бер а долуш. Ткъа байначу нахах 90 процентехь хуьлу лаххара а кхаа дийнахь летта лаьтта телефон. Амма цкъачунна тIеэцанза ду и низам.