Цецвоккхуш дерг Calendar\nСтигалкъекъа-беттан 18, 2016\nГIадужу-беттан 20, 2015\nГIадужу-беттан 31, 2014\nДеношкахь Венехь гойтуш яра 400 кг бен йозалла йоцу аэромобил. Жима елахь а, хIаваэхь 700 км/сохьтехь йоьду керла машен. Инженерша дийцарехь, 100 километрана 7.5 литр ягорг тоьа цунна. Цхьана хIуманна сагатдеш бу машен вовшахтесна болу говзанчаш: тIема яла, аэромобилна оьшу лаххара 200 метр некъ. Иштта дукха меттиг массанхьа ца хуьлу. (Reuters гIазкхийн маттахь)\nГезгмашин-беттан 12, 2014\nМангал-беттан 18, 2014\nДуьненна тIом къахьбан гIерта Евлоев Назир ТIамо кхачош хуьлу кхоллам кхаьчна Германехь вехачу Евлоев Назирна. Иза ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран пресс-секретарь вара, ша чохь воьду машен а иккхина, ког боккхуш....\nМангал-беттан 05, 2014


ГлавнаяКЕМ РАБОТАЕТЕ?ЮЬРТАРА ХЬЕХАРХО\nДиъ шо бен дацара Демеев Исмаь1алан нана д1акхелхинчу хенахь. Цул т1аьхьа шина шарахь бен ца вехира да а. К1ентан дахаран мур д1аболабелира уггаре халачу хенахь. Чолхечу дахаро буо-бер ду аьлла кхоа ца вира иза. Бераллехь дуьйна, дахаран хала киртигаш т1е1итта яларца, кога ца х1отталуш, дуккха а халонаш лан дийзира Исмаь1алан.\nШега шен бералла хьахийча, гинарш, лайнарш, селхана хилча санна, юха карладуьйлу Исмаь1ална.\nЦо дийцарехь, къаьсттина хала дара къам д1адохоран къиза бала лан.\nСибрехахь долуш, Киргизски ССР-н Токмак ц1е йолчу г1алара берийн ц1ийне д1авелира иза. Ша 7 класс яьккхинчул т1аьхьа Фрунзерачу профессионально-технически училище д1атасавелира Исмаь1ал, цигахь электрикан говзалла а 1амийра цо.\n1955-чу шарахь Советски эскарийн мог1аршкахь г1уллакх дан волавелира иза. Баккхийчу кхиамашца цигахь г1уллакх дина ваьллачул т1аьхьа, Шелан районерчу ша винчу Цоци-Эвла юхавирзира И. Демеев. Юьртахь радиомонтеран болх бан волавелира. Цул т1аьхьа Нохч-Г1алг1айн шекар доккхучу заводехь электрикан болх а бира цо.\n1965-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн институте деша вахара Имаь1ал.\nТ1екхуьучу т1аьхьенна хаза г1иллакх, оьздангалла, 1илма 1амор т1елаьцна, хьаналчу новкъахь къахьоьгу вайн хьехархоша. Шаьш 1амочу дешархойн шолг1а да-нана а хуьлий, вайн къоначу т1аьхьенна хьекъал, кхетам, 1илма а 1амош схьбог1у уьш. Царех цхьаъ ву Исмаь1ал Демеев.\nИмаь1ал Хасанович Цоци-Эвларчу №2 йолчу ишколехь оьрсийн а, нохчийн а меттанаш хьехна ву. Дуккха а цуьнан хилла болу дешархой Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университет чекх а яьккхина, х1инца шаьш хьехархойн мог1арехь бу.\n- Хьехархочо болх бан беза, ша хьоьхуш дерг берийн дагчу дижжалц, - боху Исмаь1ала.\nАла дог1у, 1аламат дика библиотека а ю цуьнан ц1ахь. Цо дукха йоьшу книгаш. Исмаь1ал поэзехь къа хьоьгуш а ву. Иза ч1аг1до цуьнан «Шен куьзган чохь гина лам» ц1е йолчу, 1990-чу шарахь араяьллачу гуларо. РФ-н яздархойн союзан декъашхо а ву И. Демеев.\nТаханлерачу дийнахь «Машар» ц1е йолчу газетан а, «Стела1ад» журналан а аг1онаш т1ехь зорбане юьйлу цуьнан стихаш.\nХьехархо хилар доккха жоьпалла долуш а, сий долуш а г1уллакх ду. Исмаь1ала, ша ца кхоош, шега далург до, хьехархо аьлла йолу лакхара ц1е ц1енна д1ахьуш.


Израило дIалаьцна латта тIехь кхиина сурсаташ билгал хир ду Европехь\nБелги -- Еврокомиссин президент Юнкер Жан-Клод Европин байракхаца ловзуш ву\nЕврокомиссино эххар а тIеэцна масех шарахь бийцаре беш хилла сацам - Израило дуьненаюкъара бехкамаш тергал а ца беш, Палестинин лаьттанаш тIехь ехкина каппашкара сурсаташ, леринчу хьаьркашца билгалдохур ду хIинцачул тIаьхьа, эцархошна и сурсаташ низамца йоцучу меттигашкахь кхиийна хилар гайта.\nМассийтаза Еврокомисси тIеэца тохалуш, амма тIаьхьарчу мIаьргонашкахь цхьаццайолчу Европерчу пачхьалкхийн векалша тIе ца оьцуйтуш лаьтташ бара Палестинин Израило оккупацин йиначу лаьттанашкахь цу пачхьалкхо кхиийна, доллучу дуьнентIе а экспорт ечу кхачанийн сурсаташна тIе лерина хьаьркаш хIиттор.\nКхаарийдийнахь Еврокомиссино эхар а къобал бина и сацам, Европерчу 16 пачхьалкхенан урхаллаша Евробертан арахьарчу гIуллакхийн лакхарчу коммиссаре Могерини Федерикига боккъал а сацам тIеэцар чекхкадаккха аьлла кехат яздинчул тIаьхьа.\nХIинцачул тIаьхьа Европерчу пачхьалкхийн бахархошна шаьш „Мэйд ин Израэл“, аьлча а, „Израилехь йина ю“ аьлла тIе яздина долу сурсаташ оьцучу хенахь гур ду, уьш билгал а Израилехь кхиийна а, дина а ду, я цу пачхьалкхо дуьненаюкъара сацамаш а, бехкамаш а хьоьшуш, низамца йоцуш Палестинерчу Йордан хин Малхбузехь а.\nГоланийн гунашкахь а, Малхбален Ерусалимехь а дина ду, бохург. Нагахь санна, цу сурсаташна тIехь уьш Израило бакъонца йоцуш палестинхойн лаьттанаш тIехь кхиина я дина ду аьлла хьаьрк шайна гахь, европахошна хуур ду, и сурсаташ эцарца шаьш Израило кхин дIа Палестинин лаьттанашна тIехь къепедацарш лелорна белшашгIортайойла.\nКхеташ ма-хиллара, Израило хIинцале а вуно дера емал бина Еврокоммиссин сацам. „Израилера сурсаташ леринчу хьаьркашца билгалдахар харцуо йийцар ду. Иза гаррехь антиизралан политика ю“ , - аьлла дIахьедар дина Израилан премьер-министро Нетаньяху Биньямина. Цуьнан дешнаш дахкадо БиБиСи агенталло.\nХьахон догIу, масех кIира хьалха Нью-Йоркерчу Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин штаб-квартирина тIехула дуьххьара Палестинхойн байракх айъйина хилар. ХIетахь а яра Израилан куьйгаллин реакци вуно резайоцуш.\nПолитологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, гезгамашин баттахь Нью-Йоркехь Палестинхойн байракх айъар а, хIинца Израило палестинхойн лаьтта тIехь низамца доцуш кхиош долу сурсаташ билгалдахар а Малхбузехь Палестинин а, Израилан а девне хьежар хийцалуш хиларан тоьшалла ду.\nАсхабов: „Европерчу урхаллашна кхета доладелла, Палестинера хьал иштта дIа кхин латталур доцийла, цигахь цхьа хийцамаш ца бича бевр боцийла а. Хьалха и Израил кхуллучу хенахь дакъалаьцна а, цул тIаьхьа ахчанца а, таронца а цунна накъосталла а деш, иза Палестинина дуьхьал латтийнарш кхетта хIинца, цунах шайна хетачу агIор гIуллакх ца хуьлийла. Иза цхьа бахьана ду.\nШозлагIа бахьана, хIинцачул 30 шо хьалха Европехь бусулба нах кIеззиг бара, цаьрга кхузарчу политикана цхьанна а кепара тIеIаткъам бан ницкъ бацара. ХIинца, вайна ма-хаара, хьал хийцаделла, бусулба нехан терахь Европехь лакхадаьлла, кхин 30 даьлча кхин а алсамох хир ду иза. Цундела а кхета Евробарт шайн политикехь хийцамаш ца бича йиш йоцийла“.\nЦу юкъана, Израилан куьйгалло шайна йинчу критикана жоп луш Еврокомиссино дIахьедар дина кхаари дийнахь, шаьш тIеэцнарг дукха хенахь дуьйна бина хила безаш болу техникан сацам бу, Европерчу низамашца цхьаьнабогIуш а бу иза, аьлла.\nАсхабов: "Хьал хийцаделла, бусулба нехан терахь Европехь лакхадаьлла.."


Администрацин белхахоша тIелатар дина шена аьлла, дIахьедина Дагестанерчу жигархочо\nДагестанские Огни гIаларчу жигархочо Агабеков Рамиса дIахьедина, меттигерчу администрацин белхахоша шена динчу тIелатарх."Черновик" интернет-ресурсо бина цунах лаьцна хаам.\nШен доттагIашца цхьана хи цахиларх дийца дагахь гIалин мэрца цхьанакхета лууш хилла иза Охан-беттан 19-чохь, цо дийцарехь.\nАгабековс чIагIдарехь, масех хаттар кхо динчул тIаьхьа, цунна тIебалийна хилла "мажош йолу спортхойн куьцехь догIмаш даьхна" кегийрхой. Цара кхуьнан духарш ийзош, шаьш еттар ю бохуш, кхерамаш тийсина.\nПолицига динчу шен дIахьедарехь жигархочо яздина, шена тIелеттачарлахь администрацин гIуллакхаш луьстучу декъан куьйгалхо Велиев Эльдар а, администрацин коьрта бухгалтер Агарзиев Асанбуба а, иштта хадархо а, мэр машенахь дIасалелориг а вара аьлла.\nДукха хан йоццуш Дагестанские Огни гIала веанчу мехкан куьйгалхочуьнца Меликов Сергейца доьзна лору хилларг Алгабековс. ХIетахь масех хаттар динера цо Меликовга гIаларчу хьолех лаьцна, цунна хетарехь, мэрна Алирзаев Джалалутдина ца тайна уьш.\nНицкъаллийн структурашка а, Дагестнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалхочун Магомедов Iабдурашидан а цIарх а арз чуделла Агабекоас шена тIелатар дарх.


Наркотикаш – дІовш\n16 марта в 12:08 (2010 г.)\nНаркомани дуккха а халонийн орам бу «Грозный-информ» агентствон студехь кху деношкахь хиллачу «горгачу стоьлехь» дийцаре дира наркотикан зуламех бераш лардан лерина Нохчийн Республикехь кхочушдина долу гIуллакхаш. «Берийн могашалла а, кхерамзалла а» аьлла Россехь дIаяьхьначу акцин гурашкахь кхочушдина дара уьш. Цхьаьнакхетарехь дакъалецира Россин Федерацин наркотикаш лелорна тIехь терго яран федеральни службан Нохчийн Республикехь йолчу урхаллин ведомствоша цхьаьна профилактика яран группан куьйгалхочо Гайраханов Мовлас, Нохчийн Республикан Iилманан а, дешаран а министерствон кхин а тIе дешаран отделан коьртачу говзанчас Яричев Iабдуллас, Нохчийн Республикан арахьарчу зIенийн а, къоман политикин а, зорбанан а, хаамийн а министерствон къоман политикин департаментан директора Хатуев Ислама, кхечара.\nШега динчу хаттарна жоп луш, юьхьанца къамел дира Гайраханов Мовлас. Билгалъяьккхинчу акцин гурашкахь дакъалоцуш тайп-тайпана министерствош а, ведомствош а, динан-юкъараллин организацеш а йолуш вайн республикехь дIабаьхьира боккха болх, дийцира цо.\n– Наркоманина дуьхьал гIуллакхаш вовшахтуьйхира Россин ерриг а регионашкахь, – бохура къамелдечо. – Амма нагахь санна кхечу регионашкахь акцехь дакъалоцуш коьртачу декъана Iилманан а, дешаран а министерство а, наркотикаш лелорна тIехь терго яран служба а, чоьхьарчу гIуллакхашкахула йолу министерство а хиллехь, ткъа вайн республикехь цу балхана юкъаозийнарг, лакхахь билгал ма-даккхара, и кхо ведомство хилла ца Iа. ВИЧ-инфекцина а, наркоманина а дуьхьало ярехь болх беш йолчу ведомствошна хьалха план хIоттийра оха. ХIора дийнахь шина-кхаа метте а доьлхуш, хьал дийцаре дора. Коьртачу декъана дешаран учрежденешкахь хуьлура. Воккхавево йолуш йолчу халонах нах юххера кхеташ хиларо. Нагахь санна дIаяьхьначу акцехула цхьа стаг мукъна а кхето тхан ницкъ кхаьчнехь, эрна ца хета тхаьш бина болу болх. Доккхачу маьIне ду йолуш йолчу халонна республикан куьйгалло хьокъала боллу тидам тIебохуьйтуш хилар. Дикачу агIор хийцамаш боцуш дуьсур дац иза. Наркомани орамашца дуьйна дIаяккха Iалашо ю вай хьалхахIоттийнарг. Мел хала делахь а, цу тIе ца кхача йиш а яц вайн.\nШен рогIехь Хатуев Ислама бовзийтира арахьарчу зIенийн министерствос бина болу болх. Къоман политикин департаментан куьйгалхочо билгалдаьккхина ма-хиллара, кегийрхой кхетош-кхиорехь министерствос кхочушдечу гIуллакхаш тIехь коьртачех ду наркоманина дуьхьало яр. Цундела министерствос боккхачу лаамца дакъалецира дIаяьхьначу акцехь, шайн ницкъ кхочучу кепара гIо-накъосталла а деш. Министерствошна чуйогIуш йолчу зорбанан изданин хIора номерехь бохург санна арайовлура наркоманина дуьхьало яран хьокъехь йолу материалаш. Ткъа иштта видеороликаш хуьлура, Нохчийн Республикан «Грозный», «Вайнах» телерадиокомпанеша кечйой.\n– Иштта долуш долу хьал дуьйцуш къоман политикин департаментан белхахоша вовшахтухура кегийрхошца цхьаьнакхетарш, дIахьора «горга стоьлаш», – элира И.Хатуевс. – Наркотикаш тIехь терго яран Республикан службах а, муфтих а дага а бовлуш, кхочушдора и тайпа гIуллакхаш. Иштта министерствона чуйогІуш ю Динехь а, гIиллакх-оьздангаллехь а кхетош-кхиоран Центр. ТIекхуьуш берш нийсачу новкъа бахархьама, зорбанан изданеш а, дискаш а дIасадоькъуш гIуллакх до цу учрежденис.\nКегийчарна наркотикаца доьзна долу зуламаш дIадовзийтарехь, иза царна къахьъярехь хаддаза болх бан декхарийлахь ду вай. Ткъа шайн ницкъ ма-кхоччу нахана и боьха талу марздан гIерташ болчарна дуьхьалбаьхна болу ницкъаш сацабан мегар дац цу гIуллакхана хьокъала йолчу органаша.\nЯричев Iумара дийцира, 15-чу февралехь дуьйна 28 февраль кхаччалц акцина билгалйина хилла хан кIезиг хиларна, дешаран министерствос цунна лерина гIуллакхаш кхочушдан январь беттан юккъерчу деношкахь дIадолийна хиларх лаьцна. Республикан дешаран юккъерчу хIора учрежденехь дIаяьхьна семинараш. Юьхьанца дакъалоцуш иттехь учрежденин векалш а болуш, дешаран министерствехь дIаяьхьира «горга стол».\n–Акцин гурашкахь наркоманина дуьхьал профилактика яран болх дIа муха бахьа беза дийцира оха, – дийцира I.Яричевс. – Билгалдаккха деза, еккъа цхьа наркоманина дуьхьал болх бар хилла ца Iара тхан Iалашо. ХIунда аьлча, хууш ма-хиллара, наркоманина тIекхачале, кхин а дукха ю вайн цамгарш: цигаьрка озар, къаьркъа малар, я кхечу агIор харцахьа лелар.\nКхузахь билгалдаккха лаьа цхьа хIума. Шайн сахьташка хьаьжжина ишколашкахь урокаш лучу хьехархойн белшаш тIе билла мегар дац бераш кхетош-кхиорехь беш болу берриг болх. Дай-наноша а дан деза шайн царна хьехарш. Шайн чохь болу кегийнаш кхетош-кхиорехь баккхийчара болх ца бахь, хьехархошна гIо-накъосталла хир дац, тIаккха вай даккхийдан хIуманаш а кIезга хир ду. Ишколашка а боьлхуш, шайн бераш хIун леладо хьовсуш, хьехархойх дагабовлуш уьш хилча, нийса хир дара.\nЦу хьокъехь Яричев Iумара дийцинчунна тIетайра «горгачу стоьлан» декъашхой.\n–Берашна хаарш луш а, уьш кхетош-кхиош а ишколо муха-хIун маьIна леладо хууш ду вайна. Амма адаман кхиар доьзалехь хуьлуш ду, – билгалдаьккхира Хатуев Ислама. – Доьзалехь шена чудиллинарг схьа а лоцу беро. Амма ишколан а, пачхьалкхан кхийолчу органийн а белхахоша ша вол-воллучохь болх бан беза. ТIаккха вайн дийнна халкъана кхераме долчу лазарх вай лардаран гIуллакх ду цара массара а кхочушдеш дерг. ХIора хIусаме кхочуш хало ю иза. ХIунда аьлча наркотикашна тIевирзина волчо хIума лачкъайо, нах Iехабо. ВИЧ а, кхийолу а цамгарш кхета цунах, уьш цунна юххехь болчу нахана тIе а йовлу. Цундела билггал гуш ду, республикехь йолуш йолчу дуккха а халонийн орам бу наркомани. Цундела дарба лело деза цу цамгарна, оьшучохь нуьцкъаллин кепах пайда а оьцуш, наркоманин кхерам вайна юкъара дIабаккхалц.\nДакъалацархошна баркалла аларца дерзийра и цхьаьнакхетар.


Таро яцарал а хала ду терго яцар\nГIадужу-бутт 29, 2015\nТIемаша заьIапхойн могIарш кхиийначу Нохчийчуьрчу даиманенна а могуш боцчу нахера хьал а, уьш санна болчу Европерчу инвалидийн хьал а муха ду?\nШирчу дийцарехь дешархочо хоьтту шен хьехархочуьнга: «Алахьа соьга, Дала хIунда кхоьллина цомгуш а, заьIап а нах оццул дукха?» Хьехархочо жоп ло «Адамашлахь къинхетам ца байта».\nЖоп нийса хета. ХIунда аьлча, муьххачу а цивилан пачхьалкхан Iедалан дикалла оцу махкахь бехачу бахархошна, къаьсттина заьIапхошна кхуллучу дахаран хьелашца юста еза, олуш ду.\nТкъа юй-те, масала, цхьатерра бакъонаш Германерчу а, Норвегерчу а, Оьрчийчурчу а заьIапхойн? Муьлххачо а эр ду «Яц!», яц и кхуьй а пачхьалкх заьIапхойх йолчу дуьненаюкъарчу конвенцина буха куьйгаш яздина йоллушехь.\nЕвропехь денна го хIара сурт.\nГIудалкхчохь жима зуда ю автобусан социйлехь лаьтташ. СхьахIутту автобус. Некъахошна неIарш схьа а йоьллий, машенлелориг, маса охьаоьккхий, гIудалкхчуьрчу йоIана гIо дан, цунна лерина неI елла хьоду.\nОцу гIуллакхо йойу машенлелорхочуьнан а, дIасабоьлхучийн а хIоразза а, мел лахара а 2-3 минот. Ткъа тамаше хеталург кхин ду - пассажираша шайн меттиг автобус чохь дIа а лоций, суьртах кхеташ, яппарш ца еш, «со сиха ву (ю) дIаяхийтахь хIара машен» ца бохуш, собаре хилар.\nИштта сурт тамаше ду Оьрсийчуьра веанчунна, амма могIарера ду европахочунна.\nХIунда аьлча, заьIапхой царна го Европехь ког бакх-баьккхинчохь - урамашкахь, туьканашкахь, театршкахь, белхан офисашкахь. Церан хIора а хьашт кхочушдан кхоьллина пачхьалкхо ма-оьшшу хьелаш.\nСоциалан белхахоша гIодо заьIапхошна юьхьанца дуьйна а, гонахарчу хьолех уьш болийтархьама.\nЛеррина белхахой бу царна кхачанан сурсаташ, оьшу молханаш дIакхачош, гIо до яахIума ярехь, чоьнашкахь цIано латторехь , бедарш йиттарехь.\nЗаьIапхой бехачу цIачохь социалан а, медицинан а, психологин а белхахой бу зIаьIапхошна муьлххачу хенахь а гIо-накъосталла дан дIахIиттийна.\nТуьканийн, цIенойн паркингашкахь заьIапхошна билгалъяьхна меттигаш ю машенаш дIахIиттон.\nНахана юкъахь дIатарбала аьттонаш ло заьIапхошна уьш кегий болчу хенахь дуьйна.\nГерманино, я Скандинаверчу муьлххачу а махко, масала, дозалла дан мегар ду оцу тIехь - иттанашкахь шен-шен башхаллаш йолуш йиллина школаш ю цигахь заьIапхошна.\nШолгIа гIулч йоккху цара лакхарчу доьшийле. Цигахь а дукха мехкаша яккхий таронаш ло заьIапхошна.\nДешаран шераш чекхдевлча, балха хIотта лаам хуьлу стеган. Ткъа стенга гIур ву шен дегI лелалуш а воцу заьIапхо?\nЕвоперчу массо а мехкаша кхоьллина царна лерина белхан меттигаш. Кхин хаарш доцуш, нуьйда тIетаIо бен хууш вацахь а стаг, карабо цунна балха дIатарвала меттиг.\nЦул совнаха, муьлххачу а белхан офисе балха хIотта таро ю заьIапхочун. ХIора белхан хьукматехь 5 процент меттиг заьIапхошна йогIуш ю. Ткъа нагахь санна балха ца оьцуш, дуьхьало йой куьйгалхочо, иза декхарийлахь ву Iедало шена тоьхна гIуда охьадилла.\nЕвроньюс агенталло бечу хаамца, Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело шен вердиктца заьIапхойн могIара баьхна, масала, сов берстина нах, церан дегIан йозалло царна шайн хааршка хьаьжжина къахьега новкъарло еш хилар чоьте а эцна.\nИ сацам тIеийцира I60 кийла волчу Данерчу вахархочо, ша берийн бешара болхбечуьра дIаваьккхича, дина арз юьхьар а эцна.\nБерийн мачийн чимчаргIаш дехка охьа ца таIало, аьлла, ваьккхина хиллера иза администрацино балхара.\nСтатистийн терахьашца, Европехь сов берстина нах 23 процент бу зударшлахь, 20 - божаршлахь.\nСамукъане, хIоранна а ша инвалид хилар дицдолуьйтуш, царна лерина барамаш латтабо Европехь. Масала, дахначу шарахь Нью-Йоркехь дIадаьхьира мода гайтаран кIира. Цигахь тоьллачу италахойн дизайнера Урзи Антониос ша дина деза духарш гайта, тIе а доьхна, подиуме баьхнера заьIапхой.\nЦул совнаха, заьIапхойн хьелаш аттачу дохуш, кес-кеста арахоьцу царна цхьацца тайпа гIирсаш. Масала, Чехехь леррина машенаш ян йолийна гIудалкхаш чохь лелачу заьIап нахана. Машено царна аьтто ло, гIудалкхца чоьхьа а ваьлла, машен дIахахка. Иштта, когаюху мачаш а ю цара юкъайохуш, бIаьрса доцучарна когашца ма-оьшшу лела таро ло оцу мачаша.\nIамеркерчу Iилманчаша а кхуллу кест-кеста керла тамаше гIирс - бIаьрса доцучарна деша а, интернет лелон а аьтто бо цо, кхоьллина къорачу нахана вовшашна дуьйцург хазийта мобилан телефон а.\nДуьйцучун тоьшалла санна ду Маршо Радионе Бельгехь ехачу бIаьрсадоцчу Сатуева Кулсама дуьйцург. Иза йоккхае ша тахана шена кхаьчначу хьолаца цхьаьна Еврорперчу заьIапхойн декъашлахь йоцуш.\nСатуева: «Суна дуьххьара кхузахь I8 эзар евронна хIумнаш елира, масала, цхьа аппарат ю соьга деана кехат доьшуш, компьютеран программа ю ишта, цу тIе тосу ас шолгIа клавиатура, сацагучарна лерина ю иза. Сагучаьрга санна ешало цуьнца. Сахьт ду сан, ас нуьйда тIетаIийча, мел хан яьлла дуьйцу цо суна.\nКхузахь инвалидаш чохь Iаш ца хуьлу, цхьанакхетарш хуьлу тхан, са а гатлуш, чохь валлар ца хуьлу кхузахь. Хийла ойла йо ас кхузахь, ма чIогIа адамалла йолуш нах бу хIара европхой, олий».\nГуш ду, Европехь инвалидаш "юкъараллера алссам терго оьшу нах" бу, ткъа хуьлда иза Оьрсийчохь я Нохчийчохь - цигахь уьш "таронаш ледара ерш" бу.\nОьрсийчохь I3 миллион гергга инвалид ву тахана. Дела денна боьлху уьш шайх Iиттало халонаш ялхош.\nНохчийчуьрчу вахархочо Исраилов Бадруддис дийцира Маршо Радионе тахана Нохчийчохь ша а, ша санначара а хьоьгучу халонех лаьцна. Цо бахарехь, даккхий хIуманаш а ца оьшу нохчийн заьIапхошна.\nИсраилов: «Инвалидана гуттар чохь воллуш, цуьнан цамгар чIагIло, аравала лаьа, гергарчу нахе ваха лаьа, хьошалгIа ваха лаьа, чу-ара вала аьтто ца хилча, гуттар хала ду.\nИшта а чевно Iовжийна волу заьIапхо, дуьненахь башха самукъадолуш а ма ваций иза. Мел шийла елахь а арахь, сан са декъало арахь, хIаваэхь. Вайн Нохчийчохь заьIапхошна жимма терго йича, тхан дахар самукъне хир дара".\nКъамел динчу Кулсаме а, Бадруддига а ладоьгIча кхета хала дац, Оьрсийчуьрчу инвалидашна оьшург хIун ду. Дахаран хьелаш деккъа дIа низамаша шаьш ца тодо, оцу низакмаша гIодо уьш тодан. Уггар хьалха инвалидашна оьшу гонахарчу адамашкара йовхо, къинхетам.\nИсраилов: "Нохчийчохь заьIапхошна жимма терго йича, тхан дахар самукъне хир дара..."


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ФикъхI Iилма Iаморан некъ Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум ва рохьматуллахIи ва баракатухI.\nФикъхI жайна Iамо лууш ву со. Айса Iамор долу жайна жима хилийта лаьа суна, масала «Абу ШужаI» санна.\n«Абу ШужаIал» гIолехь жайна дуй, и санна жима а долуш?\n«Абу ШужаI» суна гIолехь хир делахь, цуьнан шархь хьа динарг дикох ду?\nДала диканца бекхам бойла хьуна.\nАхь лаьцна болу некъ Iилма Iаморехь нийса некъ бу. Iеламнаха олуш ду, нийса Iилма Iамош хилча жимачунна тIера доккхачунна тIе а волуш Iамо деза олий. ТIаккха, фикъхI Iилма Iамо волалуш волчу мутаIеламо цхьана мазхIабехь дерг Iамо а деза, дикка ша́ бух боьттина валлалц.\nФикъхI Iилмангахь оцу кепара Iамош хилча муьлха жайна дешча дика хир ду дийца хьовсур дув ай, жима-жиманиг хьалха а доккхуш:\n1. Уггар хьалха Iамийча дика дерг «Сафи́натуннаджа́» цIе йолу жайна ду (سفينة النجا), ал-Хьадрамийс яздина долу. Жима жайна ду иза, ламаз а, марха а дуьйцуш долу.\nЦуьнан дика долу шархь «Найлурраджа́ шархь сафи́натиннаджа́» (نيل الرجا شرح سفينة النجا) ду бохуш дуьйцу, аш-Ша́тIирийс яздина долу.\n2. ШолгIа Iамийча дика дерг «Ал-Мукъаддиматул-хьадрамиййахI» (المقدمة الحضرمية) ду, IабдуллахI ал-Хьадрамийс яздина долу. ХIара жайна деккъа Iибадаташ – ламаз, марха, закат, хьадж – дуьйцуш ду, жима а долуш, дика жайна ду.\nХIокхуьнан шархь деш яздина дуккха а жайнаш ду, церах ду СаIид Ба́Iишн ал-Хьадрамийс яздина дерг а (شرح المقدمة الحضرمية المسمى "بشرى الكريم بشرح مسائل التعليم ), Ибн Хьаджар ал-ХIайтамийс яздина дерг а «Ал-МанхIаджул-къави́м» ( المنهج القويم ). Доьххьара шархь шолгIачул атта хила а тарло кхетарна а, дешарна а. Вуьшта, МустIафа ал-БугIо́ цIе йолчу Iеламстага маьIна дина а ду цуьнан, доцца, маттаца (аудио).\n3. КхоалгIа жайна «Матн аби шужа́I» ду (متن أبي شجاع، الغاية والتقريب), Абу Шужа́Iа яздина долу. ХIокху жайни тIехь, цхьа Iибадатан да́къош дийцина ца Iаш, фикъхIан дерриге да́къош дуьйцу.\nХIокхуьнан маьIна деш яздина жайнаш а дукха ду. Суна хетарехь, хIара жайна доьшучу хенахь хIокхуьнца цхьаьна дешахь а, йа хIара дешначул тIаьхьа юха дешахь а дешча дика хир дерг «Тухьфатул-лабиб» (تحفة اللبيب) цIе йолу жайна, Ибн Дакъи́къ ал-Iийда яздина долу. Дукха хьолехь оцу «Матн аби шужа́Iана» далилаш далош яздина ду иза. Иштта цунна далилаш далош яздина ду «Ат-тазхIи́б фи́ адиллати матнил-гIо́йати ват-такъри́б» ( التذهيب في أدلة متن الغاية والتقريب ) жайна, и яздинарг МустIафа ал-БугIо́ ву. Имам Ибн Дакъи́къ ал-Iийда яздинарг дешар хьалхе йолуш ду аьлла хета суна, хIунда аьлча цу тIехь далилаш дукха а ду, и яздинарг хьалхалера Iеламстаг а ву, воккха Iеламстаг а ву, гIараваьлла вевзаш Iеламстаг а ву, цундела иза Iилманан агIор мехала ду шолгIачул а. Ткъа и шиъ ший а цхьаьна дешаделча вуно дика ду, хIунда аьлча цхьа кIеззиг йолчу меттигашкахь «Тухьфатул-лаби́б» тIехь далилана далош долу хьадисаш гIийла ду олуш ду, церан метта цу хаттарехь йа нийса хьадис хуьлуш ду, йа кхин нийса далил хуьлуш ду.\nТIаккха, цул тIаьхьа деша мегар долу цуьнан шархь «Шархь Ибн Къо́сим» ( شرح ابن قاسم الغزي على متن أبي شجاع ) ду. ХIара доьшучу хенахь ца кхетарг девзар ду «Хьашийатул-ба́жу́рий» ( حاشية الباجوري على شرح ابن قاسم على متن أبي شجاع) тIе хьаьжча. ТIаккха «Кифа́йатул-ахйа́р» ( كفاية الأخيار في حل غاية الاختصار ) ду, Такъиййудди́н ал-Хьиснийс яздина долу.\n4. ДоьалгIа жайна «Iумдатус-са́лик ва Iуддатун-на́сик» ( عمدة السالك وعدة الناسك ) ду, Ибн ан-Накъи́б ал-Мисрийс яздина долу. ХIокхуьнан ши шархь ду: ал-ГIамро́вийс яздина доца шархь «Анва́рул-маса́лик» ( أنوار المسالك شرح عمدة السالك وعدة الناسك ), МустIафа ал-БугIо́с яздина долу де́хо́ шархь «Танвирул-маса́лик» ( تنوير المسالك بشرح و أدلة عمدة السالك و عدة الناسك ).\n5. ПхоьалгIа жайна шафиIий мазхIаб Iаморехь уггар коьртаниг дуй-те аьлла долу жайна ду: «МинхIажут-тIо́либи́н» ( منهاج الطالبين وعمدة المفتين ). Имам Нававийс яздина ду иза.\nЦуьнан маьIна деш уггар гIарадевлла девзаш долу жайнаш диъ ду: 1- «Шархьул-махьаллий Iалал-минхIа́ж» ( شرح المحلي على المنهاج، كنز الراغبين شرح منهاج الطالبين), Джала́луд-ди́н ал-Махьаллийс яздина ду иза, вайн махкахь «Маьхьалш» олу цунах. ХIара доцца маьIна деш яздина ду, кхидIа вай дуьйцур дерш деха ду; 2 - «НихIа́йатул-мухьта́ж» (نهاية المحتاج إلى شرح المنهاج), Шамсуд-ди́н ар-Рамлийс яздина долу; 3 - «Тухьфатул-мухьтаж» (تحفة المحتاج بشرح المنهاج ), Ибн Хьаджар ал-ХIайтамийс яздина долу; 4 – «МугIнил-мухьта́ж» (مغني المحتاج إلى معرفة ألفاظ المنهاج ), ал-ХатIи́б аш-Ширби́ний.\nАлсам доьшуш дерш а, гIарадевлла лелош дерш и диъ шархь ду оцу жайнин. ТIаьххьарчу шерашкахь зорбане кечдина арадаьккхина кхин цхьа шархь а ду цуьнан, мутаIеламана иза оцу тIаьххьарчу кхаа шархьал гIолий а хета суна. «Ан-наджмул-ваххIа́ж» (\nالنجم الوهاج بشرح المنهاج ) цIе йолуш ду иза, Камалуд-ди́н ад-Дами́рийс яздина. «Шархьул-махьаллий» дешначул тIаьхьа хIара уггар гIолий ду аьлла хета суна Iилма Iамош волчунна, хIунда аьлча оцу вукху кхаанна тIехь доцучу кепара маьIна достуш ду хIокху жайно, чулацам церан массеран а цхьатера белахь а.\nТIаккха, хIокху Имам Нававийн жайнийна далилаш далош яздина ду «Тухьфатул-мухьта́ж ила адиллатил-минхIа́ж» ( تحفة المحتاج إلى أدلة المنهاج ) цIе йолу жайна, Ибнул-Мулаккъина яздина долу. Наггахь оцу вукху жайнашкахь доцу пайданаш каро тарло хIокху тIехь а.\nТIаккха… Таханлерачу аттачу маттаца чIогIа дика лоруш долуш жайнаш ду таханлерачу Iеламнаха яздина. «Ал-фикъхIуш-ша́фиIиййул-муйассар» олуш ду аз-Зухьайлийс яздина. «Ал-фикъхIул-манхIаджий» олуш а ду, МустIафа́ ал-БугIо́с а, СаIид ал-Хинна а, Iалий аш-Шурбаджийс а яздина. «Ал-муIтамад» олуш а ду, Мухьаммад аз-Зухьайлийс яздина. Доьххьарниг уггар жиманиг ду церах, кхоалгIаниг уггар доккханиг а ду. Шена луучо, «Матн Аби Шужа́I» а, цуьнца доьзна долу жайнаш а дешначул тIаьхьа, кхидIа и вай дийцина долу жайнаш а ца доьшуш, хIара кхоъ деша а мегар ду, хьалхалера Iеламнехан маттаца кIорггера Iилма Iамо ойла яцахь. Ткъа кхидолу Iилманаш а Iамош кIорге ва́ла ниййат делахь, таханлерачара яздинарш хьалхалерачара яздинчерах кхетарна гIо хилийтархьама деша деза, жиманиг «Кифа́йатул-ахйа́р» дешале а доьшуш, юккъерачу барамехь дерг цул тIаьхьа а доьшуш, уггар доккханиг «МинхIажут-тIо́либи́наца» а доьшуш.\nИштта ду суна цу некъах лаьцна гIолий хетарг. Цхьаболчу Iеламнаха кхидолу жайнаш гIолий ду ала а мега церах цхьадолчерал, йа кхин совнаха жайнаш юкъадахка а мега, масала «Зубад Ибн Расла́н», йа «Ал-икъна́I» делахь а, иштта кхидIа а.\nХьуна Дала гIо дойла, Дала аьтту бойла, Дала Iилма а, кхетам а лойла!


Керттера оагIув - Meta\nМарша доагIалда Мета-вике — Викимедиа Фонда а Викимедиа лелама а проекташкара болча доакъашхой халкъашта юкъерча юкъарлен мазаоагIона чу. Укх мазаоагIона декхараш тайп-тайпара да — координации документировании яргара доладенна, план оттаярга а анализага а кхаччалца.\nДукха мета-декхараш, масала, Викимедиа дегIайоалаяра стратеги, кхоачашдергдолаш вIашагIъехкай къаьстта йола вики-проекташ, амма хьакхоллача хана дIайолаеннай уж Мета-вике чу. Цу хаттарех деш дола къамаьлаш лаха йиш я: цхьадолча дIа-хьа дахьийтара мугIамашка (къаьстта, wikimedia-l е кIезигагIа трафик йолча WikimediaAnnounce); Libera.Chat сервера тIа йолча IRC-каналаш тIа; Викимедиа леламах йолча организацен мазаоагIонаш тIа; иштта кхыйолча моттигашка а.\nИштта хьажа Россе Федерацера Викимедиа региональни организацен — НП «Викимедиа РУ» мазаоагIонга.\n(бIарчча дола аргIах лархIар)\nХIанз хулаш латта хIамаш\nКерттера хаттараш а вIаший цхьана болх бар а\nВикимедиа Фонди, Мета-викии, Викимедиа проектий дезали\nRetrieved from "https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Main_Page/inh&oldid=22709935"\nThis page was last edited on 29 January 2022, at 14:56.


Таллиннехь нохчийн бераша айинчу Ичкерин байракхо сагатдойту оьрсийн дипломаташка - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Таллиннехь нохчийн бераша айинчу Ичкерин байракхо сагатдойту оьрсийн дипломаташка\nТарамов: «Cелхана цхьа де дара, хьеший а боцуш, тхо тхаьш дисина. Чохь верриг а нохчо а нисвелла, оха я ингалса маттахь, я кхечу маттахь а хIума ца олуш, цIенна нохчийн мотт бийцира вовшашца, тхайн къестон дезарг – гIиллакх, нохчийн тайпанаш, тукхумаш карладохуш, кегийрхошна уьш хIун ду хоуьйтуш, «нохчалла» бохург хIун ду дуьйцуш, докладаш йира.\nТIаккха, байракх дIаяккха еза боху оьрсийн векалто, аьлла, хаам схьабеъча, иза бийцаре бира. Оха дуьхьала аьлларг дара: тхуна церан цIераш еза, официалехь иза дуйла хаийта, элира. Официалехь дацахь, оха иза тергал дан дезаш а дац, аьлла. Цара тIаккха элира, шаьш кхана телефон а тоьхна, хоуьйтур ду. Ткъа тахана цара кхин къамел до. Шаьш, кху метте кхечу къоман тоба йогIуш хиларна, церан байракх дIатохархьама аьллера, векалташа аьлла хIума а дацара, бохуш».\nТарамов: «Вовшашка дагадевллий бен, оха хIумма а дина а дац. Шаьш къобал ца до байракх дIаяккхар, иза нохчийн байракх ю, тIеман байракх а яц, я зуламан байракх а яц, кхузахь буьйцург тхешан мотт а бу, гIиллакхаш а ду, элира. Тхуна, байракх дIаяккха аьлча, шайн мотт ма бийца, шайн гIиллакх-гIуллакх ма дийца, бохуш санна халахийтира».\nДокудаев: «Тартухь хIоллам бу цигахь хьалха болх бинчу Дудаев ЖовхIарна хIоттийна. Суьрташ а дохуш, нохчийн хьалхара президент дагалоьцуш, цо дина дика хIуманаш дуьйцуш Iа тхо. Итт пачхьалкхара гулбелла кегийрхой бу, царалахь ву со а.\nЦаьргара массаьргара а ала лаьа суна, бакъонца къахьоьгуш а, къоман бала болуш а бехачу дайшка, наношка. ГIийла ойланаш ма елаш, «декъаза ду вай» боху гIийла ойланаш кийрара дIаяхалаш. ХIунда аьлча, Дала боху, ша бакъонтIехь болучаьрца ву. Вайна ма-хаъара, бакъо вайгахь ю. Дала лардойла вай харц лоьчух, бакъонна тIехь галдовларх лардойла вай Дала».\nАсет: «Сан цIе Асет ю. Со Канадера еъна, Монреалера. Университетехь доьшуш а ю со. Классикан эшаран, фортепианон декъехь. Со даймахках яьлла 12 шо ду, цIера СемаьIашкара ду тхо, амма со 9 шо кхаччалц Соьлж-ГIалахь яьхна. Канадехь деша аьтто бу. Кхузахь юьхьанца хала дара, сунна ингалсан мотт бен ца хаьара, хIинца францойн мотт а хууш, атта ду. …\nМузыкехь аттонашший?! ЭлхьамдулиллахI, дика бу. Дуьххьара Тбилисехь эшарлакхархойн ишколе лелла со. Кхузахь колледж а чекхъяьккхина, аьтто бу. …Кавказера эшаршший?! Бакъдерг аьлча, дика ца хаьа сунна, со классика Iамош хиларна. Сан нанас дика локху пондар. Цо суна наггахь гIо до».\nТарамов: «КхидIа тхан болх муха хир бу аьлча, массо а Европехь а, Iаьмеркахь а веха кегийрхо вовшах а тоьхна, церан йоккха организации кхуллур ю. И хилча бен арахьа бехачу нохчашна аьтто карор бац къоман мотт, гIиллакхаш довза. И дерриг а кхузахь долччуьра, тхаьшна Iамо лаьа тхуна. КхидIа и хьал тхаьшкахь а хилийтархьама».


Нохчийн, африкахойн дов луьстуш ю полици\nХийцам бац нохчийн, африкахойн конфликтан\nФранцерчу Страсбургехь африкахошний, нохчашний юккъехь масех кIира хьалха иккхинчу девна таллам дIахьош бу цу гIалара полисхой.\nХьалхо Маршо Радионо дийцина ма-хиллара, марха достучу дийнахь Къилбаседа Африкера Iарбойн къомах нах леттера маьждигера цIавоьдучу цхьана нохчийн жимчу стагех.\nИза гучудаьллачул тIаьхьа Страсбургера вайнехан кегирхой африкахошна бекхам бан арабевллера.\nЦхьацца тийсадаларш хиллачул тIаьхьа полисхойн ницкъаш юккъе а бевлла, ткъа иштта нохчийн а, Iарбойн а диаспорашкара баккхийнаш юккъе а гIоьртина цхьана юкъана дижнера и дов.\nЦул тIаьхьа социалан машанашкахула а, нохчашлахь а даьржира, Страсбургера полици хилларг талла ма-дезара толлуш яц, нохчочух латарна куьг-бехкеберш лаха а, лаца а сихлуш а яц бохуш.\nЦул совнаха, жимма хан яьллачул тIаьхьа гIарделира, цхьана нохчочун карах африкахошна герз кхетта хилар а, африкахоша кхин цхьана нохчочух къиза летта хилар а.\nЦу хиламаша керлачу лецаршна а, керла полисхойн талламашна а тIедалийра гIуллакх.\nСтрасбургера хьал шен тидамехь латтош йолу Маршо Радио зIене елира цу гIаларчу Салсабил цIе йолчу вайнехан юкъараллан ассоциацин куьйгалхочуьнца Хьамзатца. Цо дийцира, лецарш муьлхачу хьелашкахь хилла а, карарчу хенахь хьал муха ду а.\nХьамзат: „ТIаьхьара цу кIоштахь хилла хьал муха ду аьлча, цу африкахошна юккъерчу цхьанна, хьан тоьхна хууш доцуш, цхьаммо герз тоьхна, иза цул тIаьхьа лоьрийн цIийна кхаьчна, дарба а дина араваьлла, кхераме чов ца хилла цунна йинарг.\nЦул тIаьхьа полисхоша цу кIоштахь лехамаш а бина. Дуккхаъ а нохчи бехаш кIошт ю иза. Цхьа нохчийн кIант лаьцна цара и лехамаш бечу хенахь, цуьнан машен чохь турба карор бахьана долуш. Иза цхьаъ ву нохчех чувоьллинарг.\nТкъа шозлагIниг и хIума хиллачу меттигна уллехь Iаш цхьа кхин нохчийн кIант ву. Шен чуьра араваьллачу цунна тIебеттабелла и африкахой, цунах къиза леттера, цига Iедал тIе а кхаьчна, Iедале а халла бен церан карар а ца ваккхалуш леттера уьш цунах. Iедало иза лоьрийн цIийне а кхачавинера. Амма цу Iедалхошна цуьнан машен чохь герз карийна аьлла, иза цул тIаьхьа лаьцна чувоьллира. Иштта и ши нохчо ву чохь воллуш. “.\nСалсабил ассоциацин куьйгалхо африкахошний, нохчашний юккъехь Iоттабаккхам Страсбургехь хиллачу хьалхачру деношкахь дуьйна и хьал шен тидамехь латточарех ву. Карарчу хенахь Iедал шен болх беш ду, куьг-бехкенаш лохуш а, билгалбохуш а ду, бохуш дийцира цо Маршо Радионе.\nХьамзат: „Iедална нах тIе а бахна, бист а хилла. Масала, тхан ассоциацера а нах хилла царна тIебахана. Iедалхоша шаьш таллам дIахьош бу, шайн талламна юккъе ма гIерта, шаьш куьгбехкенарш схьа а лохур бу аьлла.\nУьш вай санна сиха ма баций. Лецнарш а таллам чекхбаллалца дIахоьцуш хуьлу цара, дIахецча а церан баха меттиг а йоцу дела, оьшучу хенахь юха а сихонца шаьш уьш схьалоцур болу дела. Иштта хьал ду цкъачунна, хийцам болуш хIумма а дац“.\nТкъа африкахойн агIор а Iедало лаьцна ву цхьаъ-шиъ. Лаьцначех цхьаберш дIа а хецна цара, таллам чекхбаллалца аьлла\nХьамзата иштта дийцира, ша болх беш йолу ассоциаци и дов толлуш болчу Iедалан белхалошца зIенехь ю, хийцам болуш хIума хилча шайна иза хуур а ду, бохуш.\nМаршо Радионо кхин дIа а шен тидамехь латтор ду Страсбургера хьал.


Chechnya --Festivities Celebrating The Wedding of Kadyrov’s Nephew, 1 May 2016\nХIун мах бу хьан?\nХьо мел хенара ду - ца хаьа суна, хIай Дуьне! Амма хаьа, хьан хеннара юйла Нохчийн йоI. ХIунда аьлча, ша кхоьллинарг, ша а вилхинчу дуьненна, хьо эшнийла, езнийла, шен «Баланийн ЦIийнан» баланаш лан. Юха кхин а, хьо оьшура юйла, Махьшаре нах гуллучу дийнахь, я суна, я хьуна орцаха йийлан…\nВайн махкахь лаьттинчу тIеман Iазапо, доккха зен-зулам дира вайн къоманна. БIаьргашка хецна схьалацалуш долчу зенах дара: адамийн Iожалла, махкахойн заьIапалла, чим бина хIусамаш. Амма заманан сихалло, кхоччуш тIе бIаьрг ца хIоттуьйтура вайга, хуьлуш лаьттачу уггаре а боккхачу эшамна.\nЦарех цхьаъ дара даима а шайн мах хууш баьхначу, вайн ненан наноша, цхьа хала, цхьа еза лелийна Нохчийн йоьIан цIе, тахана, вай баьрччера озийна, боьхачу цIенкъа дIакхоссар. Оьзда йоI - мел дош ду иза! Ткъа ийман доцург - иза ворхIе а заманна тIехьаьрча, дIаьвше Iеха санна хилла яра.\nВуьшта, вайна массарна а ма хаьа, диканиг, оьзданиг шен юьртахо ву олуш а самукъадолий, ткъа сонтаниг, вониг - шен чуьра ву ала а ца лаьий. Мел ирча хира яра нохчийн хIусамаш, дуьхьала яла нохчийн Нана ца хилча, я кхерчан кийрахь ехаш нохчалла ца гича!\nЦхьа сингаттам лаьтта дагтIехь хIокху тIаьхьарчу шерашкахь.Вай зударий я божарий аьлла къаьстамаш бан а ца лаьа. Вайна, нохчашна хIун хилла?\nДагадогIу, Дагаев Валида, хIинцалера эстрада муха хета аьлла шега хьаьттича, цо аьлларг: «Хьалха нохчийн цIий чехка дара, ткъа хIинца - боларш сиха ». Музыкальни совгIаташ до бохуш, вай теш дара, хезаш хуьлура дай-наношний, доьзалшний юкъа лела дикторан аз: «Оха даггара декъала йо тхайн йоI I8 шо кхачарца…».\nЮха иза, 18 шо кхаьчнарг, схьагойтура, я диванахь Iуьллуш, я бацалахь лепаш…\nЭццахь кийрара аз доьлхура: « ЭхI! Йиш йоьхна-м ма яра хьо, нохчийн йоI, аукционе йоху зама» - олий.\nНохчийн йоI!! Хьо йоцуш биса болу техьа, ахь лийрина мохк? Со-м кхоьру, кхоьрийла сайна, денна гуш йолу дела.\nКIезиг ма яцара вайн къомах хьирчина халонаш, тIемнаш, депортацеш, операцеш… Масане яра уьш, къам доьза кхачон бинчу белхешна техкина хилла цIераш! ДIаяханчу заманна тIаьхьахьаьжча, тахана хаьIна схьаго: вайн къам лардинарг, кхерч латтийнарг, нохчалла - даIа санна ларъйинарг, доIа санна язъйинарг – Нохчийн зуда ма яра…\nШа оту хIордкема санна, бохамна, халонна дуьхьала йийлинарг – нохчийн Нана ма яра!\nЦкъа а дицлур дац, Дагестанан дозанца, дохийна тIайш а долуш, вайн зударийн, ша бинчу хих бийлар, шайн белшашана тIехь,цара шайн доьзалшна напгIа кхехьар!\nТIом марса баьлла боьдуш, токхечу пачхьалкхашкахь хилла со, керстачу нехан шахьаршкахь.\nЦигарчу нахаца цхьанакхетарш а хилла. Ас хIетахь, тIом ца бийцира цаьрга, ас оцу тIамна юккъехь йисина, шен доьзална гоунаха хьийза йисина Нана йийцира хьетахь.\nУггаре а хьал долчу гIалахь, суна со хьолан-да хийтира. Ас хьестийнарш, бийцинарш, нехан наной бацара! Сайн къоман, нур хIуьтту жовхIарш санна, эхь - бехк кхаьбна нохчийн йоI, Ийман лерина нохчийн зуда ма яра!\nХIетте а, тахана новкъа ду , вай, шен цIахь, хIокху нохчийн махкахь, зуда цаларар.\nНовкъа ю вайн син бIаьрзалла, церан баланаш, ойланаш, дегнаш ца гарна.\nЦарна ца хьаьа сий дайначузудариийн дукхаллица, шайн сонталлин барам совболийла. Амма иштта бакъ ма ду, стаг волчу стагана уллохь, зудчунна - зуда хилар бен ца дисар.\nДукха нахана ца хьаь, зудчуьнан мах мел бу, царна ца хетийтина цхьа а башхалла, юхкуш - оьцуш йолчу: мачашний, машенашний, юучунний, зудчунний юкъахь - ерриге а эцалуш ю вайн заманахь.\nЗударашна луьйш хеза вай,амма кIезиг хеза зуда лара олуш, зуда язъе олуш. ГIоранна, ницкъана, Дала эгIаза кхоьлинчу цуьнца, хаддаза къонахалла къовсуш хуьлу вайн цхьаболу зоьртала нах.\nТкъа цунна-м, кура йийла меттиг ца хиллачу нохчийн зудчунна, мел кIезиг деза. Иза тоьхна ен - цхьа дош тоьу, иза юхаденъян – цхьа дош оьшу.\nМа - дарра аьлча, вай зудаберан мах, роддоман неIарехь дуьйна хадабо: кIант вича - беза кхаъ, ткъа йоI кхайкхийича - итт туьмий, Сацитий, Тоитий…\nШайна паргIато тIехь сов лоьхий техьа вайн божараша?\nХIара гIуллакх иштта додахь , кестта йоI дIакховдо меттигаш хир яц, хIусамаш бен. ХIунда могуьйту вайна ваьшна сонталла,маьттазаллла? Я Дала, я дайша бохург дош ца хеташ, я шайн дош а, ца лелаш бу вайна юкъара цхьаболу боьрша нах. Тахана вайн зудабераша дечу марен цец хIунда дац вай?!\nРентген тIе яла яхча санна, сиха юхайоьрзу маре яханарг. Цулла инзара ду, вай массо а, йоI иштта атта дакъазаяларна, ши бIаьрг а хьаббина, собаре хилар. ЙоI жеро яларах, цец ца волу цхьа а, декъала хила, «нохчийн Жайно» ца магош санна.\nКIезиг хан яьлча, и марера, цхьа а бахьна а доцуш йоьхнарг, я доьзалхочух яькхинарг, цхьалха юьсу шен баланашца, хIокху доккхачу дуьненчохь, орцаха вала бусалба стаг воцуш, сий дайна, пусар доьлхуш. Дукхахьолахь и тайпа зударий гучубовлу, я маьттаза лелачаьрца, я хьекъалах эшначарца…\nИшколашкахь йолалуш ю оцу проблемийн юьхь. Эхь хилла а ца Iа, цхьаболчу наноша шайн зудаберийн йоцу оьздангалла ца гарна. Хьехархо ваьхьаш вац тахана берана дов дан, я хьехар дан. Цундела, уьш дукха хьалхе, партана тIера гIовтий, дIабоьлху Iинаха чу кхаза, дакъаза бовлалла бен, кхин шайца хьекъал цахьош.\nДукха дуьйцу вай, вешан къомах кхаьрдаш санна. Муьлха а цхьа лазар иккхича, иза къастадой, цунна оьшу рецепт карадо лоьрашна. Из - за дича хIун хира дара техьа вай? Вайн къоман эхь,сий дойу ледарлонаш вай ца совцаяхь, нохчийн къам, фольклоран книгаш тIехь бен дуьсур дац.\nВешан ледарлонаш, гIалаташ тIелаца, хьекъал а, оьздангалла а, карон еза вайна.\nЙоI дакъаза яларх дегаза хеташ бац вайн цхьаболу дешна нах. Нохчийн йоьIан сий: ресторанашкахь, машенашкахь, лаьцначу квартирашкахь, базарашкахь «бирже» даьлла ду!\nКхана, цхьа гIайгIа йохIуш йогIун йолчу Кхана, шайн кIенташна, мичара балор бу цара несарий?\nТешалаш, вайгара рицкъан гIело дIаера ю, хIора яртийн, гIалийн хIусамашкахь, цIа бирзинчу нехан чиркхаш догур ду. Массо а доьзалехь, хира ма ю кхачо.\nАмма вайн хIусамашкахь хьийзаш оьзда хIусаман – Нана ца хилахь, Ийман, чу ца догIуш, кетIахь лаьттара-м дац техьа, нах?\nБеркъа хира - м бац техьа, вай хаддаза лаьхна «бахамаш»?\nОйлане довлий, дохкох довлий, карлабаккхий вай, Нохчийн йоьIан мах?!


Хьиджабаш а, мажош а йоцуш: Таджикистанехь динлелорца дозанаш детта\nМангал-бутт 16, 2020\nХьиджабаш а, мажош а йоцуш: Таджикистанехь бахархойн динан бакъонашна дозанаш детта\nБахархойн динан бакъонашна тIехь дозанаш детта Таджикистанан Iедалхоша аьлла, шайн рапортехь билгалдаьккхина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто арахецначу рапортехь. Кеп-кепарчу мехкашкахь динлелоран маршонех талламаш а бой, хIора шарахь шайн жамIаш довзуьйту цара бохуш, яздо "Настоящее Время" телеканало.\nДокументан авторшна хетарехь, 2016-чу шарера схьа дуьйна Таджикистан динан маршо хьоьшучу пачхьалкхех хIоттийначу Iаьржачу тептарехь ю. Зорбане даьккхинчу рапортехь Таджикистанна лерина ю 17 агIо: дуьйцу, оцу махкахь божаршна мажош, зударшна хьиджабаш лелор кхераме хиларх. Ткъа ламастан исламан духарш лелон и кхерам лаьтта бахархошна Iедалан векалшкара а, ницкъаллийн структурашкара а.\nБлогеро Гулов Рустама дуьйцу, масех шо хьалха Худжандан милицин белхахоша шен маж бахьана долуш, ша сацаварх. Ницкъаллийн структурашкахь лелачу низамех пайда а эцна, милицин декъе дIавигина хиллера иза. Божаршна мажош лелор а, зударшна хьиджабаш а йихкина ю аьлла, дIахьедина, шегга маж дIаяша аьлла, тIедиллинера Гуловна. Иза дуьхьал ваьлча, бертаза шаьш ешира.\n"Масийттазза органашка арз динер ас, иштта, латкъамбира чоьхьарчу кхерамзаллан декъе а, - дуьйцу блогеро. - Со бехкевеш, дерриг а суна тIе е теттина, дерзийтира цара".\nМажош а, хьиджабаш а лелон бакъо йихкина ца Iа Таджикистанан Iедалхой бохуш, чIагIдо Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаментан векалша.\nРапортехь иштта цара дуьйцу, динан барамашкахь дакъалацар а дихкина хиларх зударшна а, берашна а. Динлелоран маршонех Таджикистанехь лелачу низамца, пачхьалкхан бахархошна магош дац исламан Iилма шайн лаамехь дозанал а арахьа Iамор. Цара къастош ду махкахь маса маьждиг хила деза бохург а.\nМасала, 10 эзарна тIера 20 эзаре кхаччалц бахархой болчу кIоштахь магийна ду рузба дан а, дийнахь пхоьазза чохь ламаз дан тарлун маьждигаш а хIиттор.\nТкъа, 100-нна тIера эзаре кхаччалц нах бехачу кIошташкахь, дийнахь 5-зза дIахIоьттина ламаз ден "кегий маьждигаш" бен магош дац.\nТаджикистанан Iедалхой реза бац, рапортехь шайн махкарчу ситуацех хадийначу механа.\nПачхьалкхерчу динан гIуллакхашкахула йолчу Комитетан пресс-секретаро Мукима Афшинис бахарехь, Iорадаьккхинчу документ тIехь махкарчу хьолах ма-дарра ца дуьйцу. Ткъа цу тIехь далийна тоьшаллаш бух болуш дац.\n"Оха дукхазза дIахьедира, Таджикистанерчу динан маьршонах йозанаш дечу заманчохь, гIо дан тхо кийча ду аьлла. Тхан махкара говзанчаш а, бозуш боцу эксперташ а юкъа а ца озош, цхьана агIор оьзна, хIиттийна кехаташ ду уьш. Кхузахь долчух ма-ярра, объективе информаци цаьрга дIакхачон гуттар а кийча ду тхо", - бохуш, къар ца ло динан гIуллакхашкахула йолчу Комитетан векал.\nДинлелорца адамийн бакъонаш шаьш хьоьшуш яц, урхалхоша экстремизмаца а, терроризмаца а, радикализацица а шаьш къийсам латтон масех шо а ду бохуш, чIагIонаш йо Таджикистанерчу Iедалхоша.\nБакъду, цара оцу латточу къийсамах бакъонашларъярхойн кест-кеста хеттарш кхоллало. Бахархойн духар а, хатI а бахьана долуш Iедал тIаьхьадаьлла лелахь а, иштта, шайн лаамехь динан Iилма Iамон а церан таро яцахь а, бахархошлахь кхуьур бац Iедалан политике цабезам? Оцу бахьанашца яьржар яц радикализаци а?\n"Маж а яхйина, ламаз а до"\nМуьлш бу Оьрсийчохь болх лоьхурш?\nТаджикистане яха бакъо яц абхазхойн "йийсархочун" Зулайхонан\n200 сов стаг ловзарга кхайкха мегаш дац Узбекистанехь\n"Суна хаьа доьзалехь гIелояр хIун ду, ас лайна иза бераллехь"\nШколашка зударий а, йоьIарий а ца буьту тIалибаша


Бекаев Мовсаран "Абат" iPad чохь\nБекаев Мовсар - Нохчийн дошманийн программист\nМаттана кханене кхача оьшу массех хьал. Иза хила беза адамашна юкъалелачу экономикан, политикан, Iилманийн мукъ. Юкъарлонан иза цахаарх духуш хIумма а дацахь, адамашна ша хьашт бацаре терра, бан тарлуш бу муьлхха а мотт.\nМеттан могашаллина оьшучу хьелех ду хIара керланиг а – терахье берзийна, компьютерна бевзаш хила беза мотт.\nБагахь бийцар а, кхечарна мотт марзбар а дуьсу баккхийчийн чкъорана. Амма компьютер оцу цкъорана кхин эхI-аьлла ца евза, терахье вайн мотт берзо охIла ю «компьютеран тIаьхье» - къона чкъор.\nМелла а бахьанаш леладо Нохчийчоьнан Iилманийн академино компьютерна нохчийн мотт «Iамош», клавиатура а, графика а вовшашца йозарна, меттан дошамнаш терахье ерзорна, компьютерехула лела Iаманташ кечъярна ойла тIеерзийна, сиха бацахь а, къахьоьгуш ю академино вовшахтоьхна тоба.\nДелахь а, шаьш-шайлахь, цхьалха, вовшашца кхин уьйр а йоцуш, нохчийн мотт компютерца, интернетца бузуш схьа а богIу цхьаболу говзанчаш.\nИ говзанчаш доккхачу декъанна кегийнах бу.\nНохчийн мотт, тоъал хаарш а долуш, ма-хуьллу чу садиллина, компьютена гергабалош дика болх бина хIинцале Шеларчу программисто Бекаев Мовсара.\nДуьненан муьлххачу а маьIIехь, муьлххачу а телефонан, компьютеран, кхечу девайсийн системехь пайда эцалуш ю Мовсра хIоттийна, аьлча а, Андроиде, Виндовсе, Эпле ерзийна нохчийн дошамнаш.\nМаршо Радиоца къамелдеш, программаш хIитто, шен хобби къоман гIайгIанашца, хьашташца йоза хьаьгна вара ша юьхьнца дуьйна а, элира къоначу прораммисто-лингвисто Бекаев Мовсара.\nТахана хьеннан а аьтто бу Андроид, Виндовс я Эпл системашкахь болх бечу компьютерца, телефонца дуьненаюкъарчу программаш юхкучу интернет-туканашкара схьа а эцна, Бекаев Мовсара хIоттийначу нохчийн дошамнех а, берашна леринчу «Абатах» а пайдаэца.\nМуха карайола ду телефонехула я компьютерехула Бекаевс хIиттийна дошамнаш? Иза хIумма а хала дац. Цунна жоп хезийла ду цуьнан къамелехь.


Сабдуллаев Маккхал — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nВина 8 – чу июнехь Гуьмса районан Энгель – Юьртахь. Маккхал стихаш язъян волавелла ша школехь доьшуш волчу хенахь дуьйна. Лаккхара финансово – экономически институтехь Ленинградехь чекхъяьккхина ц1авирзича Культуран Министерстве лакхара бухгалтер дарже Д1ах1оьттира Сабдуллаев Маккхал.Х1етахь 1985 – чу шарахь цо язъина стихаш эшаршка йирзира.\nДуьххьара Мусхабов Исмаь1ала д1аэлира ша мукъам баьккхина, Сабдуллаевс стихаш яздина «Баркалла» ц1е йолу илли. Цул т1аьхьа кхолладелира дукха иллеш, эшарш: «1ожалла», «Винчу лаьмнашкахь». «Дилха дог», «Хьо йолчу вог1у со» дуккха кхиерш а\nСабдуллаев Маккхал биография


ДЕШАРА ШУ ГАЬНА ДАЦ — Сердало\n20.08.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nДешара шу дIадоладала йисар дукха ха яц, цудухьа дай-ноаной, бIаргах саьрг кхийтача санна, шоай берашта дешарá эшаргдола хIама Iалашде гIерташ лел. ПаргIата бац царна хьехаш бола хьехархой а, дукха гIулакхаш хул, дешархой сийрдача, цIенача классашка тIаэцар духьа цар де дезаш. Бакъда тахан са дувца безам ба каст-каста цар теркал ца деш дутача хIамаех лаьца. Бер гурахьа школе хьадоагIача хьалхарча деношка нийслуш йола халонаш я са дукхагIа ювца безам бараш. Царех дукхагIа нийслучарех я, дешархой дувхара къоарза болаш хьааха болалуш хилар е, хьа ца ухаш, цIагIа багIаш хилар. Дикка ха йоал цу тайпара бер школе доацаш. Фуд-малад, деша хьа хIана ахац яха дош техкача, гучадоал, тIадувха школе кхухьа барзкъа доацаш, из бер цIагIа соцадаь хилар. Хьалххе цу шоай бера гIулакха боккхагIбараш оарцагIа цабаларах хулаш да дувцараш санна дола хIамаш. Цхьабараш таро йоацаш хул, цхьабакъда царна юкъе нийслу хьал дараш а. ЦхьоалагIа сентябрь хьатIакхаччалца школа дага ца йовхаш багIар, дешара гIулакха дукха сагота цахилар да.\nИра латтача дешаех да бераш дешара книжкашца Iалашдар а. Хьалххе хьа а баьхке, школе хьатела книжкаш хьаэц е бераша шоаш е даьша-ноаноша. Эггара тIехьа баьхкараш ца тоъаш биса а тарлу. ТIаккха школа бехке е, хьехархой а кулгалхой а лоткъабе болалу, шоай ханнахьа хьа ца боагIаш, цIагIа баьгIараш. Укх тIеххьарча хана из санна йола моттиг нийслу гIалгIай меттах долча книжкашца ювзаенна. Соахка уж ца тоъаш дисадар дуккха бераш, укх шера кхы а дукхагIа хила тарлу уж. Из дувзаденна да, хIара диъ шера кепа етташ арадаха деза книжкаш ара ца доахаш соцадаь латтар бахьан долаш. Цу хьакъехьа дукха дийцад газета оагIонаш тIа, телевидене гIолла, хьехархой а хьакимаш а вIашагIкхийттача моттигашка. Дувцар пайдана мичад, нагахьа санна гIулакх тоалуш ца хилча. Масала, 6-7 классашка дагIача берашта юкъе дукха дар автор И. Оздоев вола наьна меттах дола книжка доацараш. Библиотекага массанена тоъал хьадала хиланзар из, тикашка дохкаш дацар, дешара министерство а цу гIулакха де хIама доацаш йисар. Карарча шера ца таа тарлу 8-9 классашка дешача берашта эшараш а, хIана аьлча царна кепа тоха еза ха а тIехъяьннай. Цхьабола вай хьакимаш кердадараш хьадарга сатувсаш багIа, аьнна, хезад сона. Уж хьа маца дергда ховш а дац. Бераша фу де деза тIаккха? Боккхача наха а дайна, газет деша дезаш-м дац уж? Наьна мотт Iомабар, хар вайна дезе; школашка дIахьехача книжкашца уж бераш Iалашде деза эггара хьалха. Цхьаболча вай къаман нахага ала безам бар са, гIалгIай мотт школашка Iомабергбац, яхаш, хабараш дувцарашка къаьстта. Вай наьна мотт хьалха санна Iомабеш хургба. Цох хоам баьб Мехкдас Евкуров Юнус-Бека, Госдума депутаташа, политологаша. Бакъда вайцига из мотт цIаккха низагIа Iомабайтабац, хетаргахьа, дIахо а Iомабайтаргбац. ХIаьта из Iомабе ловш долча бера лаьрхIа цу гIулакха мел эшар ханнахьа Iалашде деза. Книжкаш тоъаш ца хуле, къаьнадараш ийца а дийшабаьннарашкара дийха а – цаI де деза.\nБер, ханнахьа школе хьадоаладаь, хьачу ца луш бараш а нийслу. КIира, ши кIира, бутт баьлча хьавоалаву керда дешархо. Мичахьа хиннав ер хIанзалца аьлча, из е Москве е Архангельске деша ваьгIа хул. Школе хьаийцачул т1ехьагIа, каьхата а электронни а журнала тIа дIа ца язвеш боаккх массехк бутт. ХIана, фу хиннад? Дешаш хиннача моттигера каьхаташ хьаденадац. Цу тайпарча бера даьх-наьнах уж шоай бера гIулакха сагота ба оалалургдий? Сона-м уж дукха сагота боацачох тара хет. ЛаьрххIа журнал доладе дезаш хул ишттача бера йоагIаш йола оценкаш IотIаувттае. Цхьаннахьа а оценка ца оттаеш вита йиш мичай из, журнала тIа веце а.\nТIехьадиса хьадена бер, цкъаза хьа ца эцаш дуташ а хул. Бахьан малагIа да? Iохоаде моттиг яц. Масала, школе цаI мара 9-гIа класс яц, цу чу хIанзле 28-29 дешархо вагIа, законо дIадехача 25-на меттел, цул совгIа цхьаькха истол Iооттаде моттиг а яц цу чу. ТIаккха мича вахьа веза из тIехьависа хьавенар? Тхов тIа ца хоавой, из Iохоаве моттиг-м яц. Из дIааьлча, цхьабараша нийса кхетадеш хул; цхьабараша гIар эккхийташ а хул, хIана аьлча нах а цар кхетамаш а бе-бе да. Цудухьа бера гIулакхага хьалххе хьажа беза, цхьан школе дIа ца эце, кхыча школе баха а кхувргдолаш.\nЮххера, дешар дIадоладеннача хьалхарча деношка хила дезаш долча эггара кIезигагIа долча хIамаех массехк дош ала ловргдар сона. Кхаь бетта салоIаш хинна, кердача, лакхагIа йолча классе деша хьадоагIача берага тетрадь, ручка, къоалам, линейка, цу мугIарера кхыдола хIамаш хила дезий? Цхьа тетрадь дахьаш хьадоагIа цхьадола бер.\n— Наьна меттах ши тетрадь леладе деза, — оал хьехархочо.\nХьахозаш дола жоп хул:\n— Сога цаI мара дац.\nДенорг доацаш, бутт-ши бутт боаккх цкъаза дешархочо.\n— Мичад денорг?\n— Эца дезаш ва со.\nЦу тайпара моттигаш итташ нийслу дешара шу дIадолалуча хьалхарча деношка. БIарчча шу доаккхаш а хул цар, хьехархочо яхар дIа ца эцаш, кхоачаш ца деш. Дешара юхьигага хьежжа хул цун чаккхе а…\nХала хете а, школе дешаш дола деррига бераш, цар даьй-ноаной цхьатарра хьаькъалаш, кхетамаш долаш хилац. Цхьанне бер, беза тIорми текхабеш, букардийрзе доагIаш хул деша. Вокхандар, баьсса тIорми бахьаш, е даьсса ши кулг хьаллаьце доагIа. ШоллагIдола бер деша доагIаш дац. Сенна доагIа из школе? Цунна дола жоп цкъаза бера ше лу.\n— Мичаб хьа ручка, книжка? – ца хаьттача валац.\n— Со школе венавац, — оал цо.\n— Сенна венав хьо тIаккха?\n— Саготалла венав.\nЦу тайпарча дешархочо а цун цIагIарча боккхагIбараша а сакъердама кхыйола моттиг лехача бакъахьа хетар сона. Ше хIама цадарал совгIа, цадешарал совгIа, кхычарга, ший классерча новкъосташка, дешийтац цу тайпарча бера. Нийслу кхыча тайпара моттиг а. Делкъелца школе хила дезаш дола бер доацаш хул: деша хьаденадац из. Делкъел тIехьагIа велосипеда тIа а дагIаш, школен коа гучадоал.\n— Тахан школе хIана вацар хьо?- яха хаттар дукха ца дезаш тIаэц цо.\n— Царгаш тоае вахавар со.\nИз да, оалаш ма хиллара, «дежурни ответ». ВIалла царгаш тоае цавахачо а ала тарлу иштта.\nДелкъел тIехьа тоае йиш йоацаш хиннай-те уж царгаш? Хиннаяц. Бахьан да из. ЦаI ала ма дезий хьехархочунга а, бехк тIера дIабоаккхаш. Из санна дола хIама нийсдалара дукхагIа бехке да бера да-нана, сел хьисаб доацаш шоай дезалхочунга ха йоаяйташ дола. Бер тIахьожам боацаш диталга да из. Иштта хьахул хала бераш, тIехьагIа, доккха хилча, царна дика оамалаш Iомае атта хилац. Ха дIахо дIа мел йода, урокаш дукхагIа юкъагIъют, тIехьабисе хьа а баьхке, урокаш тIа дIачу ца болхаш, цхьаннахьа лечкъе латт. Каст-каста уж хьулалу моттиг нишка хул. Ах сахьата цу бIехача моттиге садоахаш латтар а дац унахцIена, кхы мел дар дIадаьлча а. Цул совгIа, иштта вIашагIъетталуш йола тоабаш гIаьле увза, лета, хIама лочкъаде, кхыдола зуламаш де Iомалу.\nШколе воагIаш шийца урс, биток (кастет), зIанарца йийза фильмашка-боевикашка хула гIажамаш кхухьача дешархочун дага фуд? Цу хаттара жоп дала хала дац. Из воагIа берашта етта, кхерам тесса, цун меттаца аьлча, «лидер» хила дагахьа. Уж санна вола шиъ е кхоъ «лидер» цхьан школе нийслойя, хьехархой цар довнашта юкъеаххал хилац. Цхьайолча хана цар къовсамаш ийрча чаккхе йолаш а хул. Масала, сона дагадоагIа иштта къовсавеннача шин кIаьнках цхьанне, хьа а даьккха, вокхан урс Iетта. Чов хала еце а, больнице вига везаш хилар из. Нагахьа санна шоллагIчунга а урс хиннадаларе, тIаккха дов кIомлургдар. Цул совгIа, чов хиннача кIаьнка да-нана а кIаьда нах хиннабар, из сов доккха ца деш, машар баь, дитар цар из, фуннагIа дувце а, бераш ма дий ераш, аьнна. Бераш-м да уж, хIаьта а цхьадараш аттагIеи вожаш халагIеи хул царна юкъе а. Хьехархоша хьадаьха урсаш, гIажамаш, кастеташ, школе кхахьа ца доагIа кхыдола хIамаш Iо а даьхка, из зулам долга дешархошта дIахайтар духьа, хьажар (выставка) даьдар аз. Цу тайпара гулъяьча хIамаша дIалаьцадар цхьа-ши истол. Цхьайолча хана дешархочо, шийгара урс дIадаьккхача, оалаш нийслу:\n-Хьадал хьай из, са даь урс да из. Нагахьа санна цунна дIахойя, еттаргья сона.\n— Наьха урс да из, дIадала дезаш ва со.\nКхоалагIчунгара урс воккхагIволча веший хул. Цхьа моллагIа урсаш хилац ужаш а, бокъонца дола уркай урсаш хул, пIелг тоIабича чура ира дитташ хьалъара а кхувсаш. Фу аргда царех, хала бераш да, ца аьлча. МоллагIа шоаш даьча воча хIамах бола бехк дIатIаэца, бехказдала ловш а хилац уж. Шоаш леладер, мел во дале а, нийса хет царна. Из да эггара вогIдар. Укхаза сай вахарера цхьа масал доаладе лов сона.\nШолжа-ГIалий тIарча университета «Минутка» яхача моттигерча общежите вахар со, студент волча хана. Тхо дахача гIата тIа (этажа тIа) вахар тхол кIеззига воккхагIвола Хьалим яха нохчо. Геттара Iуйрийна кулг-юхь дила ше водаш, уйча илли доахаш оамал яр цун сомача, низ болча оазаца. Сона хеташ, цо из во а алацар. Тхона юххе вахар дезал бола хьехархо-татре. Цхьан Iуйрийна илли доахаш, уйча гIолла хьалвоагIача Хьалима ший бераш сомадаьхахарах эгIазъяхача татречун сесага:\n— ЭгIа-м ваьвац хьо? – аьннадар общежитен иллиалархочунга.\n— Ваьвац. ХIана ях Iа? Илли во доах аз? – аьннадар Хьалима.\nЦул тIехьагIа кхы цун оаз хазанзар тхона Iуйрийна. Ше деш дола хIама наха деза мотташ даьд цо, бакъда из харцахьа долга хайча, кхы ца деш дитар. Иштта хила веза кIеззига хьаькъал-кхетам бола саг. Ше деча воча хIамах бола бехк дIатIаэцаш ховш деза школе дешаш дола бер а. ДIатIаэцаш ца хуле, из хала бер да. Цкъаза царел а халагIа хул цар дай-ноаной. Оамала хало кIаьнк вар аз хьехача школе дешаш. Хьехархочо Iовийха да цул а халагIа хиннавар:\n— Соца деша яьгIар еций хьо, сона йовза-м йовз хьо. Са кIаьнк бехке вац, шо а шун школа а во йолга да из, — аьнна, яппараш а яь, ший кIаьнках «турпал» а ваь дIавахавар из. ШоллагIча дийнахьа фу де деза цу кIаьнка? Кхы вогIдар де деза-кх. ХIанз мала веха веза цу тайпара дешархо лоткъаве, да иштта хилча. Цигара хьабоагIаш ба халача берий овла. Классера истолаш кагдеш, корий кизгаш дохадеш, карташ, лампаш цар йоахаеш моттигаш нийслу. Дукха мах бола хIамаш (интерактивни улг) телхаеш а ха йоагIа. Сенна ду цар из? Шоаш деша багIача школанна е хьехархошта футтаройна. Шоай бер бокъонца школера дIадаккхалца, цунна цIенхаштта кхетам ца луш Iеш хул цар дай-ноаной а.\n— Цо оаха яхар де-м тигац, — оал цхьаболчар.\nДаьра дергдар зIамига бер долча хана денз яхар де Iомадаьдаларе-м, цунна дIагойташ хиннараш алхха бакъахьара масалаш хиннадаларе-м. Воча беро кхыметтел хIама лочкъаеш а хул. Из мичара Iомадаьд цо? Хьехархошкара Iомадаь вIалла а хург мичад из. Нийслу цу тайпара моттигаш таханарча вай школашка. Цкъа шийна йиша йигача найца совгIата енна телефон яхьаш школе ена хиннаяр йиIиг. Классерча цхьанне, ший аьттув ма баьллинге, из лочкъаяьяр. Цох доккха халахетар хилар йиIига шийна, хьехархошта, даьна-нанна. 5-6-ча классе дагIача бера мишта, мичара Iомаяьй из ийрча оамал? Цох цецвоал со, из мичара хьадоагIаш да сайна хойя а. Къоал деча бера цIагIа-ара гуш хинна масалаш дика ца хиннилга да из эггара хьалха. Укхаза дагадох сона СурхотIе а цун нах а дика бовзаш волча Аушев Ахьмада Мусас сайна дийца хинна цхьа хIама. Арчаков Аьсамарза яхаш воккха саг ваьхав Сурхо тIа. Cона а низткъа дагавоагIа из. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, лоамарочун петара палчакх лелаеш, из мара воккха саг вайнавац сона. Мусас яхачох, цу воккхача сагá, йовлакха юкъедоаллаш, дикка ахча корадаь хиннад.\nИз чудихьа дIа а дилла, ахча дайнад оалаш саг вий ладийгIад цо, нахага хийттад. Цхьа шу совгIа ха яьлча гучадаьннад, из ахча цхьаь яхача йоккхача сага хилар а из етт бехка хьаийца хиннилга а. Иштта юхаденнадар къоаночо шийна корадаь мискача йоккхача сага хьакъ.\nНагахьа санна шийца цхьан классе ягIача йиIига телефон лочкъяь саг Аьсамарза санна болча даьшца кхийнаваларе, цо из лочкъор дергдацар. Бера бакъахьара оамал хьахулача новкъа чIоагIа лоархIаме да дика масал. Цунга хьежжа хьахул эздел, гIулакх, сабар, эхь хетар яхараш санна йола оамалаш. Духхьал цхьан хьехархочоа дIатIабилла бита мегаргбац из болх, укхаза даьй-ноаной новкъостал эш.\nБера школе йоаккхача хана дика дешара а хоза оамал гойтара а даькъе чIоагIа лоархIаме да дас-нанас хьехархочоа деш дола новкъостал а оагIув хьаллацар а. Мишта, мичахьа де йиш я цу тайпара гIончал? Эггара хьалха са белгалдаккха безам ба, бIарчча дийнахьа бер ший лоIамагIа дита йиш йоацилга. Школе из долча хана-м, хьехархой хьож цунга. ЦIадахача а, цхьаккха тIахьожам боацаш, хIама даа е бийсан Iодижа мара чу ца дехаш, дита мегаргдац из. Цхьацца декхараш хила деза бера хьалхашка латташ. Масала, дешара чудеча цIена барзкъа Iодаккхар, коа-карта леладер тIадувхар, хIама даар, салаIар, урокаш яр, ловзар, и. кх. дI. Дешархочо, кхы мел дола хIамаш нийса дойя а, урокаш яр талмаста де тарлу. Да е нана Iехаде тарлу цо, урокаш ю кеп увттаеш. МоллагIа во дешаш дола бер лоткъадича, нанас оал:\n-Урокаш еш вагIа со, яхаш, вагIаш-м хул ер.\nБоккхагIчар цIагIара болх бе Iохоадича, цу дешарца чам боацача бера Iомадац шийна тIадилла хIама. Цхьа таьма а дийя, ваьлар со Iомаяь, аьле дIавода. Цудухьа цо из болх мел дика кхоачашбаьб хьажа веза. Нагахьа стихотворени Iомаеш ваьгIавале, хьаювцийта еза; нагахьа упражнени еш ваьгIавале, мел нийса яьй хьажа веза. Цу тайпара тохкамаш де мегаргда математиках, исторех, кхыча Iилмаех долча декхарашта. Къаьстта а тесса дутачарех да, хьехархочо тетрадаш тIа даь тоадараш хьаIомадарца дувзаденна дош. Нагахьа санна бер гIалаташ доацаш яздеш хилийта безам бале, орфографе гIулакх цунга сихагIа карадерзадайта безам бале, тетрадашца дукхагIа болх байта беза. ТIаккха яздеш дола диктанташ цIена хул, изложенешкарча, сочиненешкарча гIалатий боарам дикка лохлу. Цхьайолча хана дешархочо цхьан оагIон тIа изложени язйича 70-га дIакхоачаш гIалаташ деш хул. Масала, 6-ча классе цо уж даьдале, дIахо дIайодача хана цо хьехархочун тоадараш хьаIомадеш ца хуле, 9-ча классе а дергда цо уж иштта. Кхера Iа меттагIбоаккхаш ца хилча, ше иллача уллаш хул бIаь шу даьлча а. Иштта да укхаза а. ХьаIомадарга хьежжа мара дIадалац уж гIалаташ. Уж цар Iомаду е Iомадац хьажа беза цIагIара боккхагIбараш. Мишта хьажа беза, сенах ховргда цар уж Iомаду е Iомадац? Из ха геттара атта да. ХIара кIира мел доал кIезигагIа хургда цар тетрадаш тIа хьехархочо цIеча шаькъаца даь йоазув. Из йоазув кIезиглуш деце, бер дешаш дац. Цу гIулакха дукхагIа бехке да да-нана. Цхьа саг вар машенаца Сурхо тIара Наьсаре воагIаш. Машен соца а яь, со тIахоавир цо. Цхьайтта класс яьккха ший воI деша дIаоттавеннавац, яхаш, хьехархошта сердаш вар из.\n— Дала хьарам долда царна, шоаш хьаийду алапи, — аьлар цо юххера.\nСона чIоагIа новкъа хилар се цу дийнахьа цун машина чу нийсвенна, хIаьта а цунга ца аьлча Iеваланзар со:\n— Хьай кIаьнк вий хой хьона бехке? Цхьадолча бераша хьехархочунга ладувгIац, цо дIадеххача тайпара, кIаьддалар доацаш, цIагIа къахьегац.\nКхы а дукха дийцар аз цунна, деша ух, яхаш, хьаухаш-чуухаш лелача берех лаьца. Цул совгIа цу даьга а кхоач воIа во дешарах болча бехка цхьа дакъа. Шиаш йоахаш волча дешархочунга цкъаза хоатт аз:\n— Деноргага (дневникага) саг хьожий хьа?\n— Хьож, — оал дешархочо.\n— Мала хьож?\n— Нана хьож, — хул дукхагIча хана луш дола жоп.\nДа мичав тIаккха? Цунга а кхача мегаций ший виIий дешарах бола бала? Даьга Iа из дIааьлча, цо оалар да:\n— Со мукъа мича хул, дийнахьа балха ма хулий.\nБийсан хьажа а мегаргва ший берий тетрадаш тIара йоазув миштад, денорга тIа малагIа оценкаш латт, хьехархочо фу яздаьд бера оамалах, гIулакхах лаьца. Цу гIулакха-м 5-10 минот а тоъаргья, кхы дукхагIа ха еце. Школе да хьавийхача, каст-каста хоз:\n— Дневника тIа IотIаязде укхо леладер.\nIотIаяздар а сенна пайдана да, даим цунга хьожаш, шоай дезалхочунца болх беш да-нана ца хилча. Уж хIамаш цар теркалдича дика хетаргдар сона. Бераш долча бегашта а ала мегаргдац «хIама дика а даа, аьннар вIалла ма де», «дийшар а веннав, цадийшар а веннав» яхараш санна дола дешаш. Цу тайпарча дешаша а харцкхетам луш хул кхувшбоагIарашта. Уж цхьанне Iомаду, иттне цунгара дIаэц, цул тIехьагIа геттара дIадарж, бегашта аьннача хIамах цIенхаш хьахул. Берий дегашка во лар юташ, Iоткъам беш хул уж. Цудухьа оал эрсий кицо: «Дош хьазилг дац, цкъа аьнна даьлча, хьалаца хала хул».\nВай тахан дах, дуккхача Iаьдала законашка ладувгIаш. Нагахьа санна цар дIадехар вай ца дойя, законаш телхаду вай. Уж толхадаь саг, ховш да, бе-беча бехктокхаме оз. Зуламхо ва из. Цу тайпара хIама Iомаде мегаргдац берашта. Укх деношка Магасе водаш вар со, «газела чу» вагIача сона юххе (хьалхашка водитель вагIача), хьачухайшар 6-7 шу даьнна хургвола кIаьнки къона кхалсаги.\n— ХIанз кхоъ ма хулий тхо? – аьлар аз.\nСа дешаш теркалдеш саг вацар. Столице чувоаллача яьча ГИБДД посте хьалкхача гарга долча хана, водитела кIаьнкага аьлар:\n— Хьо IочутаIалахь.\nПостá хьалтIехдовллалца, IочутеIа ваьгIар из зIамига пассажир. Во масал дар нанас а водитела а цунна гойтар. Иштта кхеде мегаргдац бераш. Дас, нанас шоай бер дикагIа йола оамалаш хургйолча тайпара кхедойя, из да-кх цар хьехархошта дергдола эггара доккхагIдола гIо-новкъостал.\nС. Арчаков, ГIалгIай республикан заслуженни хьехархо\n← Подготовка к севу озимых\nДолакоа керда гIишлош йоттаргйолаш я →


AXMAT номерш йолчу нохчочун BMW машенна, сийзаш а дина, чкъургаш лелхийтина Австрехь\nАвстрехь вехачу нохчочо Зубайраев Адама латкъам бина социалан машанашкахь, муьлш бу ца хуучу наха шен машенна сийзаш а дина, AXMAT дашах лаьтта номерш дIа а яьхьна, машенан чкъургаш а лелхийтина аьлла. Цунах лаьцна яздо Кавказ.Реалиино.\nЦо шеца зIене валаре кхайкхийна иза динарг, цуьнца юкъаметтигаш къастор Iалашонца. Дукха хан ялале Зубайраевга телефон тоьхна "Вайфонд" вовшахтохараллан куьйгалхочо Садулаев Мансура. Цо бехк биллина машенан долахочун Нохчийчуьра хьал бахьанехь махкахбевлла лелачу нахана юкъахь АХМАТ номерш лелорца цо питана даржадо аьлла.\nТелефонехула вистхуьлуш Зубайраевс тIе ца дитина шена бехк билла гIортар, АХМАТ номерш ша лела йо, шен вешин кIентан цIе иза йолун дела аьлла. Амма тIаьхьо шен ойла хийцина, Садулаевга видеокхайкхам дIаязбина цо, ша Ахмат-хьаьжин новкъахь а ву, цу новкъара вер волуш а вац, и номер лела а йина, кхин дIа а лелор а ю ша аьлла.\nЗубайраевс полице латкъам бина я ца бина цкъачунна хууш дац, яздо Кавказ.Реалиино.


ХIинжа-гIалахь пхи тIемало вийна\nХIинжа-гIалахь пхи тIемало вийна, царна юкъахь, Къилбаседа-Кавказерчу гIаттамхойн декъашхо Соколов Дмитрий а, аьлла дIахьедар дина шоьтан дийнахь, Дагестанерчу бакъонийн органийн векало. Цо дийцарехь, Соколов, дукха хан йоццуш, Волгоградехь автобусана тIехь динчу эккхийтарна бехке вара.\nХIокхул а хьалха, Къоман Террорана Духьало Ечу Комитето хаам бинера, го а бина, Семендерера хIусамна чохь бисина хиллачу тIемалошца дIа-схьа къамелаш дечу хенахь, Волгоградехь дина хилла эккхийтар а, кхин йолу теракташ а, Соколовс шена тIелаьцнера, аьлла.\nПолисхоша го бинчу хIусамна чуьра араяьккхина жима зуда а, цуьнан цхьа шой, ах шой долу йоI а. Бакъонашларъярхоша дийцарехь, царна и шиъ гина яц. Ницкъаллийн структурийн векалша дийцарехь, керта автобус а йигина, цу чу хаийна дIайигина зуда а, цуьнан бер а.\nГIадужу-беттан 21-чу дийнахь хиллера Волгоградехь эккхийтар. 6 стаг вийра, 40-нна чевнаш йира. Эккхийтар динарг яра боху, Дагестанан яхархо Асиялова Наида. Цунах хIумма а ца йисинера, деккъа цхьа паспорт доцург. Эккхийтар тIехь долу видеога хьаьвсинчеран Iедале шортта хаттарш ду цо хьокъехь.\nУкраинин хIордахой дIахецар тIедожийна Оьрсийчоьнна дуьненаюкъарчу трибунало\nКхин а лахделла Путинах бахархой тешар - ВЦИОМ\nНохчийчуьра яхархо лаьцна "Чермен" постехь\nХIинжа-гIалара Бакох лелар ю "буьйсанан экспресс"\nДаудовс цецваларца тIеэцна ша Нохчийчоьнан куьйгалхо хIотто мегаш ву бохург\nМарха досту денца доьзна мукъа денош кхайкхийна Нохчийчохь\nСоьлж-ГIаларчу лаппагIийн бахархошна керла хIусамаш луш ю Кадыровс\nАбдулаев Леча. Ас жайна яздина…\nБексултанов Муса. Стигала тIай


Шема, Маргошвили Мурад (Шишани Муслим)\nСоветан пачхьалкх йоьхча кхоллаеллачу пачхьалкхашкара Шема а бахана, тахана Идлиберчу тIемалошлахь болчу каквказхойх, шемахойн оппозицица цара лелочу юкъаметтигех, мостагI таронашца шайл онда воллушехь, уьш Шемахь совцарх лаьцна "Кавказ.Реалиина" дийцира "Нохчий Шемахь" проектан автора Паращук Джоаннас.\nАдам шина декъе декъаделлачу Шемахь 2011-чу шарахь баьллачу тIомо вийна, кеп-кепара йолчу статистикаца, ах-миллион гергга стаг. ХIусамаш а йоьхна, мухIажир ваьлла 11 миллион вахархо – Шемара ах-халкъ. Кхаа декъе бекъабелла мохк. Доккхахдолу дакъа Асад Башаран а, цуьнца гергарлонехь йолчу пачхьалкхийн - Оьрсийчоьнан а, ГIажаройчоьнан а - Iуналлехь ду. Оцу кхаа бертахочун кеманаша еттачу бомбанаша, ракеташа хенан йохалла гатъеш лаьтта Туркойчоьнан дозанна гергарчу шемахойн оппозицин карахь йисина мехкан кийсак. Оцу лаьттан декъа тIехь бисина бусалбанаш-суннатой а –коьртехь шиIатойн буьйранчаш болчу Асадан дакъоша шайна гIелоярх кхоьруш, уьду царех суннатой. Шемин къилбаседа-малхбалера латта ду курдойн куьйга кIел.\nШема: Баккхийчийн бехкаш бераша токху\nОцу хьелашкахь хIун хуьлуш ду оппозицин карарчу мехкан декъа тIехь – Идлибехь а, цунна уллерчу Алеппо, Латакийа, ХIама кIошташкахь а? Меттигерчу бахархоша "мукъадаьккхина латта" олучу оцу кIошташкахь (шемахошлахь а, кхечу пачхьалкхашкарчу тIемалошлахь а) бу Асадна дуьхьал тIемаш бен кавказхой, гIезалой, Юккъарчу Азера нах.\n"Нохчий Шемахь" проектан автора, аналитика Паращук Джоаннас дийцарехь, "Хьайат Тахьрир аш-Шам" (Оьрсийчохь йихкина ю и тоба) альянсан могIаршкахь бу Оьрсийчуьрчу къаьмнийн векалех цхьаберш, амма дукхахберш шаьш-шайна лелачу тобанашкахь бу, цхьалха лела тIемалой а нисло царалахь.\nКавказера, Оьрсийчоьнан кхечу мехкашкара дIабахначу тIемалойх цхьа дакъа ду Шемарчу тIеман «къаной» шайх аллал дукха шераш цигахь даьхна. Иштачара зударий а балийна, доьзалш хецна Шемахь.\nСоветан Iедал доьхча кхоллаеллачу пачхьакхашкарчу ансарийн жамаIаташ:\n"Лива МухIажирин валь-Ансар" - Кавказерчу тIемалойн жамаIат ("Хьайат Тахьрир аш-Шам" юкъайогIу);\n"Таухид валь-ЖихIад" - узбекех, таджикех лаьтта жамаIат доккхачу декъанна, амир ву цуьнан Iабдул-Iазиз Узбеки ("Хьайат Тахьрир аш-Шам" юкъайогIу);\n"Имарат Кавказ" – ша яьлла тоба, амма иза герга ю "Хьайат Тахьрир аш-Шам" жамаIатна. "Имарата Кавказан" Дагестан вилайатан амир лаьттинчу Гимрарчу Салахьуддина кхоьллира иза;\n"Жунуд аш-Шам", амир – Паьнгазара Шишани Муслим, Нохчийчуьрчу тIеман декъашхо, ("Джунд аш-Шам" яц иза, Урдунехь кхоьллира и цIе йолу жамаIат 1990-чу шерашкахь);\n"Ажнад ал-Кавказ", амир - нохчо Шишани Iабдул-Малик;\n"Катиба Имам Ал-Бухори" – ОвхIанистанерчу "ТIалибанан" узбекех лаьтта дакъа, шайн даймахкахь а, Шемахь а бо цара тIемаш;\nMalhama Tactical – ша лаьтта тоба, гергарлонехь ю "Хьайат Тахьрир аш-Шам" жамаIатца. ТIемаш барал совнаха, керла тIемалой а Iамабо цо. Цуьнан амир ву Шишани Iела. Цул хьалха тобан коьртехь вара Казанера узбек Балтабаев Сухроб (Абу Рофик). 2017-чу шарахь Балтабаевс ша вийна кеп хIоттийра хаамашкахь, амма кхелхира стохка гуьйренан юьххьехь.\n*Билгалдаккхар: ЦIерш яьхна тобанаш магош яц Оьрсийчоьно.\n"Бехха тIемаш бина а, бан хууш а болу тIемалой а бу, цара кест-кеста хуьйцу шаьш дакъалоцу жамаIаташ. Царех ву, масала, гоьваьлла Шишани Абу-Бакр, Нохчийчуьрчу тIемех чекхваьлла а, ехха хан Шишани Муслиман тобанехь яьккхина а ву иза ", - дуьйцу эксперта.\nПаращук Джоаннехь йолчу информацица, коронавирус бахьанехь пачхьалкхаша шайн дозанаш къовллалц дIаоьхучу бусалбанаша юзуш яра Шемара жамаIаташ. ДIаоьхура, Асадан эскарш а, цунна аьтто беш йолу пачхьалкхаша а толамаш боххушехь. "Бакъду, сан чIагIдойла дац иза факташца. ДIаоьхуш хиллехь а, шераш хьалха санна хуьлийла дац и барамаш. Дац олийла, и нах ДАIИШ дагайоьхна лела а, оппозицин ницкъаш дуккха а бу Шемахь", - боху цо.\nПаращука кхидIа дийцарехь, тахана тIемашкахь дакъалоцуш болу кавказхой а, Азера бIаьхой а бу дуккха шераш хьалха Шемахь баха охьахевшинчу нахах. Бакъду, хилла цига лелаш а, цIабоьлхуш а хьийзарш. ХIинца хьалхачул вуно кIезиг бу Шемара арабуьйлу тIемалой.\n"Хьайат Тахьрир аш-Шам" а, тIебаьхкинарш а. Юкъаметтигаш\nСоветан пачхьалкхах кхоллаеллачу пачхьалкхашкара Шема кхаьчначу тIемалошна "Хьайат Тахьрир аш-Шам" тобанца – иза уггаре йоккханиг ларало оппозицин ницкъашлахь - атта дац юкъарло каро. Оцу тобан коьртехь ду «Ал-Кхайда» олучу экстремистийн эскаран дакъош («ДжабхIат Фатх аш-Шам»).\nМеттигера бахархой леткъа "Хьайат Тахьрир аш-Шамна", цуьнан карах леш бу боху цунна резабоцу нах а, арахьара тIебаьхкинарш а. Масала, дIабахначу баттахь цо, цхьа а бахьана ца довзуьйтуш, лаьцна Британера гуманитиран белхахо Шариф ТIавукир. Иза лацарна резабоцчу зударша а, бераша а, лозунгаш а карахь, протестан гулам хIоттийра Идлибехь. Цигахь яьккхина видео гайтина OGN TV ресурсо.\nПращук Джоаннас дийцарехь, "Хьайат Тахьрир аш-Шамо" лецначаралахь ву "Тавхьид вал-ЖихIад" тобан амир лаьттина, Киргизера схьаваьлла волу Ал-Узбеки Абу-Салахь (Мухтаров Сирожиддин). Оьрсийчоьно иза бехкевора Петербургехь метро эккхийтарна 2017-чу шарахь, амма цо ша вац бохура и зулам диначийн декъахь.\n"Гарехь, иза кхечу, «Ансар ад-Дин» тобане дехьаваьлла, цигахь цо ша "Хьайат Тахьрир аш-Шамна" резавацар къадийна, цул тIаьхьа лаьцна иза", - дуьйцу Паращука.\nИштта лаьттачу хьелашкахь кавказхой а, Азера нах а гIерта шаьш-шайна бийла, шайн жамаIаташкахь совца. Берта къамелаш а хуьлу вовшашца гамбеллачу тIемалошлахь.\n"Шаьш а бевлла, тIемаш беш ю нохчех йолу йоккха ши жамаIат -«Джунуд аш-Шам» а, «Ажнад ал-Кавказ» а. Оцу шина жамаIато даима кхойкхура кхиболу тIемалой вовшашца лараме хиларе. Церан амираша массех де хьалха дIахьедар даьккхина зорбане, шаьш гIодан кийча ду "Хьайат Тахьрир аш-Шамна" а, керлачу оперативаш штабна а («Фасбуту») юкъахь маслаIат деш, аьлла. Вовшашца тIемаш бина а тIехь ю и ши тоба", - дуьйцу "Нохчий Шемахь" проектан автора.\nКерла санкцеш а, туркойн лира-ахча тIеэцар а\nИдлибан а, гонахарчу кIоштийн а кхерамзалла галйоху меттигерчу жамаIаташна юкъа кест-кеста лелхачу девнаша а, ца хеддаш Асадехьа йолчу пачхьалкхаша еттачу бомбанаша а, латта гатлуш, Туркойчоьнан дозанехьа нах дIагIерта безаро а.\nАмма Асадан толамаш байбеш нисло Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа кхайкхийначу " Цезаран Низамо" – байначу баттахь президента Дональд Трампа омра арахецна санкцеш кхайкхош. Демаьшкаца юкъаметтиг латточу пачхьалкхан а, доларчу а компанийн а ахчанаш дIакъовлуш ю Вашингтон. Хьакхадала тарло и низам Оьрсийчоьнах а, ГIажаройчоьнах а. Доцца аьлча, юьззина экономикан изоляци ю Шемарчу Iедална дуьхьалйоккхуш.\nШайн пачхьалкхера валюта лахлуш, дужуш хиларе терра, Туркойчоьнан лира оьцуш бу шемахой. Иза дан магадо ханна Туркойчохь куп тоьхначу Шемин оппозицин Iедало. Оцу Iедалан коьртерчу Iабдур-Рахьман Мустафас Twitter машанехула кхайкхийна лира эца магар, иза даиманенна деш дац аьлла тIе а тухуш. Лира юкъадаларо шайн декъаза дахар аттачу даккха тарло аьлла хета шемахошна.\nЦIа стенна ца боьлху Шемара нохчий?\n"ТIеман Iазап а, рицкъан якъо а ца ловш, Шемина юьстах стенна ца довлу шу, шайга хаьттича, цхьатерра хуьлу нохчийн а, тIебаьхкинчу кхечу ансараша луш хеза жоп: "Тхо бусалба ду, Асадна дуьхьал тIом бечу шемахошна гIодан деза оха, тхуна го Асада бомбанаш етташ, зударий, бераш хIаллакдеш", - дуьйцу Паращука.\nАсад Башаран Iедало а, эскарша а шайн къоманна дуьхьал даккхий зуламаш динийла гайтира, масала, Демаьшкарчу, шех Цезарь олуш волчу фотографа, Iедало хIиттийначу набахтешкахь байъинчу массийтта эзар нехан суьрташ Шемара ара а даьхна, дуьненна довзийтича. Дукха шемахошна шайн доьза байна ларалуш болу гергарнаш карийра беллачу нехан суьрташца.\nОцу къизалло рогIехь Iадийра дуьненан интернет. Iаьрбийн хаамийн гIирсаша деношкахь дийцира Идлиберчу къаночух Абу Йусуфас лаьцна. Воккха стаг воьлла суьрташка хьежа, 7 шо хьалха вайна шен воI лохуш, карийна цунна иза, амма гушшехь, дог иккхина велла Абу Юсуф.


Ялташ хьийкъина, ...техника яц\nТовбеца-бутт 12, 2016\nЮьртабахамийн говзанчаша а, латтанаш дуьйш-дерзош бахчабеллачу къинхьегамхоша а даре а деш, сих-сиха догIанаш делхарца доьзна, кхушара санна хьийкъина ялташ кхианза дукха хан хилла махкахь. Бакъду, юх-юха а тIейоьлху изза йочанаш бахьнехь,вуно даккхий зенаш хуьлуш лаьтта ялташ кхиор болх-некъ бина лелачу долахошна а, бахамашна а.\nЦунна даре до официалан хьостано а. Юьртабахаман министаралло Iорадаьхначу терахьашца 222 эзар гектар сов латтанаш ду Нохчийчохь ялташ дIадийна,царех хIинцале чаккхе йоцуш оьхучу догIанаша вуно чIогIа зенаш дина 23 эзар гектар тIехь ялташна.\nКъаьсттина эшам хилла боху говзанчаша макхана. Ялташ чудерзор юккъе кхаьчна цахилар хьесапе эцча, и зенаш кхин а алсам довла тарлуш ду. МаьбхькIамхоша чIагIдарца ялташкхиорхошна хилла зенаш билгал а даьхна, кечдина кехат-тоьшалла дIахьийтина Оьрсийчоьнан юьртабахаман министаралле, цуьнгара гIо хиларе сатуьйсуш.\nЦуьнан жамI муха хир ду ала хала ду. Ткъа тахана къинхьегамхой хаза,маьлхан деъна де-м стенна дуьйцу цхьа сахьт а эрна ца догIуьйтуш,тасабелла бохкуш бу мукъ а,кIа а схьаэца гIерташ. Ахь хаттаре а ваьлла,дIа мел хьавинчо,барт бича санна, ялхориг тоаме йоцу техника,мА-дарра аьлча комбайнаш. Царех ву Шелковск кIоштера Магамадов Муса а.\nМуса: «ДогIанаш дах мел дели а синалла меттахйолу,цара дукъаш ду ялташ. Цул сов дужуш а ду ялта. Ялта схьалахьо кхачо йоллуш техника а а яц. Тхан кIоштеххьа-м яц,кхечанхьа хIуъу делахь а».\nШен долахь комбайн а йолуш,кху тIаьххьарчу I5-I6 шарчохь ялташ кхиош ву Новр кIоштера Илес а. Карзахе хьийза Iалам далхор доцуш цо а, къастам боллуш чIагIдо оьшучуьнга хьажча техника аьттехьа а тоьуш цахилар а, цуьнца доьзна дукха ялта схьаэцаза дуьсуш хилар а. Илес ву ,холча а хIуьттуш, довш лаьттачу ялтех а.нехан къих а дуьйцуш.\nИлес: «Кхин комбайнаш ца хилахь ялташ кхин а довр ду-кх. Хаза нехан санна синалла а хьалататтаелла, ялта латтахь Iуьллуш а дукха ду. Охьадижна а хилча.юкъахь синалла а хилча камбайне схьа ма ца эцало..\nХьажал селхана догIа деъна.тахана малх хьаьжна. Делкъал тIаьхьа ирахь долу ялта хьакхалур ду,ткъа Iуьллуш дерг хьакхалур дац, стенна аьлча иза бухахь тIуьна хир ду,иза Iаь а гIуьттуш лаьтташ ду. Хьакха техника а яц, я кху догIанаша а ца вуьту.\nЛаьттахь долу ялта цхьа мажар дулуш санна хIума хуьлуш ду. Ялта тIех даьлла. Iуьллуш дерг ахь меттах доккхушехь буьртиг охьабужу. ХIинца гIой хьажал хьо,комбайн дIаяхначу лорах ган а гуш, вуно дукха охьаэгна буьртигаш ду-кх дIадийча санна. Цу нехан къа ду-кх валлай ду-кх…».\nКхушара карзахечу мехашца а, къоранца а дилхинчу догIанаша зенаш динарг еккъа цхьа Нохчийчоь хилла ца Iаш, дуккха а кIошташ ю Оьрсийчохь ялтийн а,стоьмийн а дараш хилла. Цундела латтанаш дуьйш-дерзош къахьоьгуш болу долахой тешшане а тешаш бац мел даккхий зенаш хиларх шайна Iедалера гIо хир ду бохучух.


Макрон: ингалсан меттан зорбан гIирсаша расизман а исламофобин а хиларна бехкейо Франци\nФранцин президенто дIахьедина, цхьайолчу пачхьалкхашкахь цакхетам бу францойн юкъараллан чулацамах, аьлла, яздо "Американ аз" зорбан гIирсо.\nФранцин президента Макрон Эммануэла бехке бина ингалсан меттан зорбан гIирсаш, Франци хьехош харцхьара озабезаме хиларна. Цо дIахьедар дина, прессо шайн пачхьалкх расизман йолуш санна юьйцу, цу кепара шаьш экстремисташкара ловш долу ницкъбар бакъонца доогӀуш хуьлуьйтуш, аьлла.\n"Пхи шо хьалха Францина тIелатар дича, ерриг пачхьалкхаша гIортор йира тхуна"– дагадаийтира Макрона New York Times газетана ша еллачу интервьюхь.\nМакрона дуьйцург дара, бусалба динца догIуш доцу, Мохьммад пайхамарна ехкина карикатураш зорбане яьхначу Charlie Hebdo сатиран журналан редакцехь герз деттар.\nФранцин президенто латкъам бира, цхьадолчу Америкерчу а, Британерчу а газеташа "ницкъбар бакъонца догIуш лору ш, проблеман орам Франци расизман а, исламафобин а пачхьалкх хилар ю, бохуш дIахьедарш а дерш", аьлла.\nГIадужу-беттан 16-хь Францехь кортабаьккхинера Пати Самюэль цIе йолчу хьехархочуьнан, цо дешархошна Charlie Hebdo журнала тIера карикатураш гайтинчул тIаьхьа.\n"Цхьа цакхетам бу баьржина, стенах лаьтташ ю Европера модель, ша аьлча, францойн модель бохучух лаьцна, – элира Макрона. – Американ юкъаралла мультикультурана тIеялале цхьаьна ехачу тайп-тайпана этникан тобанаш а, динаш а долу, сегрегацин (адамаш бос а, къаьм а бахьанехь декъна) чулацам болуш хилла".\n"Тхан модель универсалан (массарна а мегаш) ю, муьлтикультуран яц", - билагалдаьккхира францойн лидеро. Цо дийцарехь, дукха хенахь дуьйна схьадогIуш ламаст ду Францин махкахой, дин а, къам а тидаме эцна, категорешка боькъуш цахилар.\n"Тхан юкъараллехь суна башхалла а яц, адам муьлхачу басахь ду – Iаьржа, можа я кIайн, католик ву иза я бусалба ву бохург. Адам – иза коьртачу декъана махкахо ву", - аьлла Макрона.


Урок на тему: "Арсанукаев Шайхин кхоллараллех лаьцна сочинени язъяйтар." 11 класс\nИнфоурок › Другое ›Конспекты›Урок на тему: "Арсанукаев Шайхин кхоллараллех лаьцна сочинени язъяйтар." 11 класс\nНохчийн литература 11 класс\nТема: Арсанукаев Шайхин кхоллараллех лаьцна сочинени язъяйтар.\n1алашо: 1)Арсанукаев Шайхин кхоллараллин мах хадо 1амор.\n2)Шаьш ешначу а, 1амийначу а поэтически произведенийн анализ еш, шайн\nойланаш йозанца гайта 1амор.\n2.Сочиненина кечам бар:\n1) Арсанукаев Шайхин произведенеш карлаяхар.\n2) Поэтан коьртачу теманашна т1е тидам бахийтар.\n3) «Ненан мотт» стихотворенин анализ яр.\n4) «Нийсонна гимн» стихотворенин анализ яр.\n5) «Нагахь хьан г1о оьшуш…» стихотворенин анализ яр.\n3.Сочиненина теманаш билгалъяхар:\n1)Арсанукаев Шайхин 1аламан лирика.\n2) Нохчийн поэзехь «Ненан мотт» стихотворенин маь1на а, цуьнан мехалла\n3)Арсанукаев Шайхин кхоллараллехь Даймехкан а, къинхетаман а тема.\n4.Сочиненина хила тарлуш йолу план х1оттор:\n1.Арсанукаев Шайхин кхоллараллин некъ.\n2. Арсанукаевн кхоллараллехь Даймехкан, къинхетаман тема.\n3.Суна хазахеттачу произведенин анализ.\n4.Произведенин маь1на а, мехалла а.\n5. Дешархошка сочиненеш д1аязъяйтар.\n6. Урокан жам1 дар.\n7.Ц1ахь бан болх: 1амийнарг карладаккха.\n1.Муьлхачу жанрехь болх бо Арсанукаев Шайхис?\nА)прозехь б)поэзехь в)драматургехь г)хореографехь\n2.Муьлхачу шарахь араяьлла Шайхин дуьххьарлера стихотворени?\nА)1955 б)1957 в)1959 г)1961\n3.Арсанукаев Шайхис ца язйина стихотворени билгалъяккха:\nА) «Ненан мотт» б) «Дахаран генаш»\nВ) «Лаьа суна» г) «Мохкбегор»\n4.Муьлхачу стихотворенина юкъара ду х1ара дешнаш: «Х1ун хаьа – кхана и дагара далахь».\nА) «Нагахь хьан г1о оьшуш» б) «Гиний шуна?»\nВ) «Дог1а» г) «Нийсонна гимн»\n5.Чекхдаха «Нийсонна гимн» стихотворенин мог1анаш:\n«Адамаллин хьекъалан дозалла – Нийсо!...»\n6.Сочинени-миниатюра язъе Арсанукаев Шайхин цхьана стихотворенех лаьцна (дешархоша шаьш къастайо стих-ни).\nНохчийн литература 11 класс.\nТема: Окуев Шимин кхолларалла.\n1алашо: 1)Окуев Шимин кхоллараллин некъ бовзийтар;\n2)Окуевн произведенешкахь забаре дерг, дахаран к1оргенех лаьцна а\n2.Хьалха 1амийнарг карладаккхар:\n1)Хаттаршна жоьпаш далийтар:\n- Муьлхачу яздархойн произведенеш йийцаре йина вай хьалхарчу эхашарахь?\n- Билгалъяккха шайна хазахеттарг.\n- Х1ун бахьана ду шуна и хазахетаран?\n- Школьни программина юкъахь воцуш цхьа а поэт а, яздархо а вевзий шуна?\n- Муьлхачу авторан произведенеш еша луур дара шуна?\n2)Х1ара мог1анаш муьлхачу произведенина юкъара ду?\n1.«Эх1, маржа-я1, Латта,\nХ1ун хили техьа?\nСо орцах вер ву-кх,\nХьо Дега ма дехьа…» (Ш.Арсанукаев «Мохкбегор»)\n2. «Делахь а иза дика ца кхетарг дешар оьшуш хиларх божаршна санна, зудаберашна а.» (М.Сулаев «Лаьмнаша ца дицдо»).\n3. «Тоьпан дашший, говза дошший\nДайша нийса лерина.\nДайша дашца дерина.» (А.Сулейманов «Ламанан хьостанаш».)\n4.«Лермонтовс, Толстойс а ладег1на цуьнга,\nУслара даггара хестийна и» (Ш.Арсанукаев «Ненан мотт»).\n5.«Туркойн 1едалан омрица эзар стаг волуш Диарбекирерчу нохчех дошлойн б1о вовшахтуьйхира.» (А.Айдамиров «Еха буьйсанаш».\n3.Керла тема йовзийтар:\n1) Хьехархочун дош: Окуев Шимин кхоллараллин некъ бовзийтар.\n2)Хаттаршна жоьпащ далийтар:\n- Муьлхачу шарахь, муьлхачу меттехь вина Окуев Шима?\n- Муьлхачу жанрашкахь болх бина цо?\n- Х1ун теманаш билгаляха мегар дара цуьнан кхоллараллин?\n- Х1ун ц1е яра Окуевн дуьххьарлерачу романан?\n- Цуьнан трилогин х1н ц1ераш яра?\n3) «Лай т1ехь ц1ен зезагаш» роман йовзийтар.\n4) Романан дакъош дешар, словарни болх д1а а хьош.\n5.Урокан жам1 дар.\n6.Ц1ахь бан болх: яздархочун кхоллараллин некъах лаьцна 1амо.\nТема: «Лай т1ехь ц1ен зезагаш» романан дакъош доьшуш, текст т1ехь болх\n1алашо: 1)Окуев Шимин кхоллараллех болу хаамаш к1аргбар;\n2) Ц1е яьккхинчу романан чулацам бовзуьйтуш, яздархочун хат1\nдовзийтар, ешначун анализ яйтар.\n1)Окуев Шимин кхоллараллех лаьцна дешархошка дийцийтар.\n2)Хаттаршна жоьпаш далийтар:\n- Муьлхачу жанрашкахь болх бина Окуев Шимас?\n- Ц1ераш яха шайна евзачу произведенийн.\n- Х1ун забаре дийцарш ду Шимас гулдина д1аяздинарш?\n-Х1ун 1алашо йолуш гулдина хилла уьш?\n- Трилоги бохучу дешан х1ун маь1на ду?\n3. Х1ара турпалхой муьлхачу произведенешна юкъара бу?\n1) Селита, Увайс.\n2) Аьрзу, Маккхал.\n3) Бено, Таня.\n4) Сийлаха, Ибрах1им.\n4.Керла тема йовзийтар:\n1) Хьехархочо терминийн маь1на довзийтар, уьш д1аяздайтар:\nСюжет – исбаьхьаллин произведенин чулацам бовзуьйтуш йолу коьрта форма.\nКульминаци – произведенехь дахаран бакъдолчуьнца конфликт къастор.\nЗавязка – турпалхойн хинйолу юкъаметтиг йолалун хан.\nДерзор – произведенехь х1оттийна йолу дахаран конфликт чекхйолуш хилла жам1.\n2) Словарни болх д1а а хьош, романан дакъош дешар.\n3)Хаттаршна жоьпаш далийтар:\n- Хьенан доьзал бу романан турпалхой?\n- Мелимата муха латтабо доьзална юкъахь барт?\n- Несарша лерам муха бо марненан?\n- Х1ун конфликт ю автаро романехь гойтург?\n- Хьоладайшна дуьхьало ца йинехь д1адерза тарлорий латта къовсуш даьлла дов?\n-Ц1ераш яха Мелиматан к1ентийн.\n- Х1ун г1иллакхаш ду доьзалехь?\n- Ткъолг1а б1ешо долалучу хенахь х1ун хьал х1оьттина г1ийлачу нахехь?\n6.Урокан жам1 дар.\n7.Ц1ахь бан болх: романан чулацам хаа, турпалхойн васташ х1итто.\nТема: Романан турпалхой 1аба, 1умар, Мелимат, 1абдулла, Николай. Церан\nг1иллакх-амалш гайтаран башхаллаш.\n1алашо: 1)Романан турпалхойн амалш йовзуьйтуш, церан васташ х1итто\n2)Шаьш ешначун анализ ян 1амор.\n2.Хьалха урокехь 1амийнарг карладаккхар:\n1) «Лай т1ехь ц1ен зезагаш» рманан чулацам схьабийцийтар.\n- Х1ун ала мегар ду Мелиматан доьзалх лаьцна?\n- Муха хета шуна Мелиматан к1енташа 1едалан нахана еш йолу дуьхьало?\n- Х1ун ала мегар дара 1абин амалх лаьцна?\n- Романан турпалхойн г1иллакхаш муха гайтина автора?\n3)Хьалха урокехь 1амийна йолу терминаш схьайийцийтар: сюжет, кульминации, завязка, дерзор.\n3.Дуьхь-дуьхьал д1анисде дог1ург:\n«Ненан мотт» Сулаев М.\n«Ламанан хьостанаш» Арсанукаев Ш.\n«Мохкбегор» Айдамиров А.\n«Лаьмнаша ца дицдо» Сулейманов А.\n«Еха буьйсанаш» Ахматова Р.\n«Дагалецамийн новкъа» Арсанукаев Ш.\n1) «Лай т1ехь ц1ен зезагаш» романан дакъош доьшуш, коьртачу турпалхойн васташ х1иттор.\n2)Коьртачу турпалхойн: 1абин, 1умаран, 1абдуллин, Николайн, Мелиматан\nг1иллакх-амалш гайтаран башхаллашна т1е тидам бохуьйтуш, цара деш долу г1уллакхаш дийцар.\n- Хьенан дахарца дуста мегар дара 1абин дахар?\n- Муха бо 1абас бекхам шен доьзална зен динчарна?\n- Мелиматан хьекъалх тилар х1унда хилира техьа?\n- Мелимат доьналла долуш хиларан х1ун масалш дало мегар дара?\n4) 1абин, Николайн васташ х1оттор\n5) Керла терминаш йовзийтар\nКомпозицис чулоцу произведенин васташ а, уьш кхуллуш долу исбаьхьаллин басарш а.\nЭпитет – исбаьхьаллин маттахь х1уманах къаьсттина хаза кхетам луш долу дешнаш.\n7.Ц1ахь бан болх: романан чулацам хаа, коьртач утурпалхойн васташ х1итто.\nТема: Рашидов Шах1идан поэтически кхолларалла. Лирически турпалхочун\nойланаш, синхаамаш. Цуьнан халкъах махках доглазар. «Баланах дуьзна\nдог», «Пондар боьлху».\n1алашо: Ц1е яьккхинчу поэтан стиашязъяран хат1 довзуьйтуш, цуьнан\nкхоллараллех болу хаамаш к1аргбар.\nЛирчески турпалхочун амалш муха гайтина а, авторан халкъах мел дог\nлозу а гайтар, цуьнан стихаш масала а эцна.\n1)Поэтан биографех болу хаамаш бовзийтар (дешархоша йина доклад).\n2)Хьехархочо доклад шегара т1етухучуьнца кхочушъяр: 60-чу шерашкахь вайн махкахь шуьйра йовза йолаелла поэтан Рашидов Шах1идан ц1е. Иза вина 15-чу ноябрехь 1940-чу шарахь Энгель-юртахь. Сталинан къиза политика бахьанехь, бералла генарчу Г1ирг1азойн махкахь д1аяхна цуьнан. Нохчийн халкъ ц1а дирзинчул т1аьхьа дуьйна вехаш а, 1аш ву иза ша винчу юьртахь. Школехь дешначул т1аьхьа чекхъяьккхина цо Нохч-Г1алг1айн хьехархойн институт. Х1етахь дуьйна болх бина Къона т1аьхье кхетош-кхиош хьехархочун, школан директоран даржехь.\n1968-чу шарахь дуьйна цхьаъ вукхунна т1аьххье арайийла йолало Рашидовн стихийн. Поэмийн гуларш: «Гуьйренан тхи», «Седарчийн буьйса», «Дайн латта»,\n«Дахаран аре», «Ненан б1аьрхиш», «Дикалла» и.д1.кх.а. Цуьнан поэзин коьрта теманаш Даймохк, Нана, безам ю.\n3) «Баланах дуьзна дог» стихотв-ни ешар, анализ яр:\n1.Со муха хьожур ву хьоь велавелла, 2. Со муха г1оттур ву сакъераделла,\nБаланах хилча дог дуьзна? Ца соцуш боьлхуш гуш наной?\nСхьагуш бу кегийраш харцонехь белла, Суьйренца ц1а веъча аренца лелла,\nНохчийчоь тезетех юьзна. Биц ца ло тишбелла къаной.\n3.Со муха вуьжур ву парг1ата ваьлла,\nГ1овг1анехь дуьйлучу герзийн?\nЙо1 йигна г1аьттича ненан мохь баьлла,\nЖ1аьло а лехча шен к1езий.\n4.Ас х1ун де? Мила ву тешна т1етовжа?\nМила ву г1о лаца вайна?\nАдам а кхеташ дац, дисна дог 1овжа,\nМассо ву баланаш лайна.\n5Цхьаццанна бахам бен х1уммаъ ца оьшу,\nВукхунна нуьцкъала герз а.\nНохчочун сий цара когаш к1ел хьоьшу,\nЦа оьшу пондаран мерз а.\n4)Словарни болх д1абахьар: къаной, мерз.\n6.Ц1ахь бан болх: стих-ни дагахь 1амо, Рашидовн биографи хаа.\nТема: Хамидов 1абдул-Хьамидан кхолларалла. (Хьехархочо хаьржинчу произ-\nведенина т1ехь болх бар.)\n1алашо: 1)Ц1е яькххинчу яздархочун произведенех болу хаамаш к1аргбар.\n2)Цуьнан произведенин ша-тайпана хат1 билгалдаккхар.\n3)Дахаран новкъахь диканиг, вониг къасто 1амор.\nГ1ирс: яздархочун портрет, цуьнан произведенийн гулам.\n1)Хамидов 1абдул-Хьамидан кхоллараллех лаьцна шайна хуург дийцийтар дешархошка.\n- Х1ун ду Хамидовн произведенеш кхечу яздархойн произведенех къастош дерг?\n- Муьлха произведенеш ешна аш Хамидовн?\n- Шуна хазахеттарг муьлха ю?\n- Х1унда хийтира шуна и хаза?\n3)Шаьш ешначу произведенийн боцца чулацам схьабийцийтар.\n1) «Лийрбоцурш» драмин турпалхо мила ву?\nа)А.Шарипов б)Х.Нурадилов в)Абубешар г)Ахьмад\n2) «Бож-1ела» пьесин турпалхо мила вац?\nа)Сутарби б)Недалг в)Зулай г)Хьамид\n3) «Экзамен хаттар» дийцаран коьрта тема х1ун ю?\nа)ненан мотт хаа безар б)Даймохк беза безар\nв)г1иллакх лело хаар г)тешаме хилар\n1)Хьехархочун дош: Хамидовн произведенеша вайн халкъ т1ом д1а а баьлла, кога доьдучу хенахь, вайнахана юккъехь хилла долу цхьаццаболу кхачамбацарш д1адахаран 1алашо йолуш язйина ала мегар долуш ю. Забаре, самукъане ю уьш дукхахъерш. Х1инца а дукха наха хазахетарца т1елоцу 1абдул-Хьамидан произведенеш т1ехь х1иттийна йолу спектаклаш. Царах ю «Бож-1ела» а, «Лийрбоцурш» а. Тахана вай йийцаре йийр ю «Мохсолтин доьхна де» ц1е йолу пьеса.\n2) «Мохсолтин доьхна де» пьеса ешар, словарни болх д1а а хьош, йоьшшушехь анализ еш.\n- Тидам биний аш авторо шен турпалхочунна тиллинчу ц1еран?\n- Х1унда тиллина и ц1е иштта?\n- Муха кхаьчнера Мохсолта кху пьеси т1ехь юьйцучу метте?\n- Х1ун бекхам хуьлу харц новкъа ваьллачунна?\n7. Ц1ахь бан болх: Хамидовн шаьш къастийна произведенеш еша.\nТема: Ахмадов Мусан кхоллараллина т1ехь язъечу сочиненина кечам бар,\n1алашо: 1)Ахмадов Мусан кхоллараллех болу хаамаш таллар.\n2)Дозуш долу къамел кхиор.\n3)Шаьш ешначу произведенех лаьцна кхоллаелла ойланаш йозанехь\nГ1ирс: «Орга» альманахаш Ахмадовн произведенеш т1ехь йолуш.\n- Муьлхачу жанрашкахь болх беш вара Ахмадов Муса?\n- Муха гайтина шен произведенийн турпалхой Мусас, х1ун нах бу уьш?\n- Муьлхачу яздархоша г1о дина лору шена Мусас?\n- Сатирически произведенеш муьлхарниш лара мегар яря цо язйинчарех?\n2) Сочиненина теманаш билгалъяхар:\n1. Ахмадов Мусан кхоллараллин коьрта проблемаш, теманаш, турпалхой.\n2.Оьздангаллех ца бухуш, муьлххачу а халонех чекхбуьйлу турпалхой.\n3. Ахмадов Мусан сатирически произведенеш.\n3) Сочиненина хила тарлун план х1оттор:\n1. Ахмадовн кхоллараллех лаьцна хаамаш.\n2.Шаьш билгаляьккхинчу произведенин анализ.\n3.Цу произведенин турпалхойн г1иллакхаш, церан леларш.\n4.Произведенин мах хадор.\n3. Тетрадашна т1ехь болх байтар.\n4. Сочиненеш схьалахьор.\n5.Ц1ахь бан болх: Эдилов Хасмохьмадан шаьш къастийна стихотворени я дийцар кечдар.\nНохчийн 11 класс литература 05.12.12 шо\nТема:Арсанукаев Ш. Дуьненан,1аламан,ненан меттан беркат.\n«Гиний шуна?»,»Дицдина илли»,»Ненан мотт»\n1алашо:1)Ц1е яьккхинчу яздархочун произведенех болу хаамаш к1аргбар.\n2)Цуьнан произведенийн шатайпана хат1 билгалдаккхар.\nУрок д1аяхьар :\n1)Арсанукаев Шайхин кхоллараллех шайна хуург дийцийтар дешархошка.\n-Х1ун ду Арсанукаевн произведенеш кхечу яздархойн произведенех къастош дерг?\n-Муьлха произведенеш ешна аш цуьнан?\n-Шуна хазахеттарг муьлха ю?\n_Х1унда хийтира шуна и хаза?\n1.»Тимуран тур» поэмин турпалхо мила вац ?\nа)Борзаб1аьрг б)Абубешар в)Аьрзу г) Эсира\n2)»Ненан мотт» стихотворенин коьрта тема х1ун ю?\nа)Даймохк безар в)г1иллакх лело хаар\nб)тешаме хилар г)ненан мотт хаа безар\n3.Муьлхачу жанрехь болх бина Арсанукаевс?\n4.»Ненан мотт» стихотворенин анализ яр.\n5.»Гиний шуна?» стихотворенин анализ яр.\n6.»Дицдина илли»стихотворенин анализ яр.\n7.Урокан жам1 дар:\n-Стихотворенеш ешча х1ун дог-ойла кхоллало шун?\n-Дуьненца а,шена гонахарчу дахарца поэтан йолу юкъаметтигаш гой вайна цуьнан лирикехь?\n8.Ц1/болх:Арсанукаев Шайхин шаьш къастийна стихотворени 1амор.\n11 класс Нохчийн литература 12.12.12 шо\nТема:Арсанукаев Ш.»Кхолламан сизаш»роман.Б1аьхойн васташ.\n1алашо:1)Даймехкан т1амехь б1аьхоша турпаллица Даймохк мостаг1чух 1алашбар романехь гайтар.\n2)Ешначун анализ ян 1амор.\n-Муьлхачу шарахь язйина «Кхолламан сизаш» ц1е йолу произведении?(1987)\nМуьлхачу жанрийн кепехь язйина цо иза?(Стихашца язйина роман.Иза нохчийн литературехь хилла кхиам бу,х1унда аьлча цо и роман язъяллалц нохчийн литературехь оцу кепехь роман яцара.)\n-Х1ун дуьйцу «Кхолламан сизаша»,кхечу яздархоша ца аьлларг х1ун карийра А.Шайхина?\n(Нохчийн литературехь цхьанна а яздархочо кхоьллина дацара 30-г1а шераш чекхдовлуш кхиъначу нохчийн кегийчу нехан васташ.И кегий нах шен халкъана тешаме а,хьекъале а ,сий деш шайн синош кхоор доцуш кхиънера.Царех бу романан коьрта турпалхой Ризван а,Зарган а .\n-Х1ун коьрта теманаш ю романан?(Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1еман а ,доттаг1аллин а,безаман а.Ризван бакъволу нохчийн оьзда жима стаг ву,цуьнан ц1ийца ду доттаг1аллин хама бан хаар.Иза школехь доьшуш волчу хенаххь тасаделира цуьнан Эльдарца доттаг1алла.Къаьсттина к1орггера чулацам болуш а ,шуьйра а диллина Арсанукаев Шайхис Ризванан а,цуьнан оьрсийн шина доттаг1чун васташ.Уьш ,т1ом болабелча,д1аязбелира ополченин декъашхой хила.Уьш майра лета мостаг1чух.Цхьана т1амехь воь цу шиннан доттаг1 Виктор.Цуьнан ч1ир оьцуш,дарвелла лета ши доттаг1.\n3.Романан дакъош доьшуш,коьртачу турпалхойн васташ хиттор:\n4.Урокан жам1 дар:\n-Фашистки Германица хиллачу т1амах лаьцнадуьйцуш,Арсанукаевс йо к1орггера философех йолу ойланаш:хьан,х1унда,х1ун бахьана долуш буьйлало т1емаш,х1ун лоьху т1ом бечу наха,х1унда х1аллакбо цара вовшийн,хьалха цкъа а гина а боццушехь?\n5. Ц1/болх: романан чулацам хаа,коьртачу турпалхойн васташ х1итто.\nКаимова Жарадат Султановна\nНомер материала: ДБ-267560\nУрок: "Мамакаев 1аьрбин «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма. (9 класс)\nУрок на тему: «Хуттургех 1амийнарг карладаккхар а, т1еч1дар а.» (7 класс)\n1960 0 12.10\n817 0 13.10\n738 3 14.10


Европерчу цхьайолчу пачхьалкхашкахь карантин лагIйина\nДуьненчуьрчу цхьа могIа пачхьалкхаша, шайлахь Европан мехкаш а долуш, коронавирусаца доьзна кхайкхийна карантинан раж оршотан дийнахь дуьйна малйина. Германехь схьайиллина яккхий туьканаш, адамашна бакъо елла вовшашна тIеттIа даха а, цхьайолчу регионашкахь болх бан юьйлаелла ресторанаш а.\nШвейцарехь схьайиллина юккъера школаш а, туьканаш а, кафеш а, музейш а, кхинйолу хьукматаш а.\nДIасаваха карахь бакъо а йоцуш ураме бовла йиш ю Францин бахархойн а. Болх бан йолалуш ю туьканаш. Ресторанаш а, бараш а цкъачунна йоьллуш яц.\nЧехехь йохка-эцаран туьканаш а, хазаллин салонаш а, кхийолу адамашна хьашташ латтон сфераш а, аьхкенан кафеш а схьайиллина. Нагахь санна, чохь бIеннал сов стаг хир вацахь, бакъо елла кинотеатрашна болх бан а. Делахь а, пачхьалкхехь шен хIусамера араваьллачул тIаьхьа бетах масканаш лелор тIехь дуьссу.\nКарантинан низамаш лагIдина, ун даьллачу нехан терахь де дийне кхуьуш доллушехь, иштта ХIиндойчохь а, Керлачу Зеландехь а.\nДуьххьара карантинца доьзна тоьхна дозанаш даста йолаелира Украина. Оршотан дийнахь дуьйнна магош ду цигахь туьканашна белхаш бан а. Болх болийна хазаллин салонаша а, аьхкенан ресторанаша а, кафеша а. Юкъарчу тарнспорт тIехь балха лелар хьалха а санна дихкина дуьту Украинехь.\nТIаьххьарчу 24 сахьатехь Европан мехкашкарчу бахархошлахь ун далар лахделла догIу. Иштта кIеззиг ду инфекцех баларш а.\nКарарчу беттан 4-чохь малйира карантин Италехь а. Хьалха а санна, изоляци латтош ю Британехь а, Испанин цхьа могIа гIаланашкахь а, иштта Оьрсийчоьнан дукхахйолчу регионашкахь а.\nКарабогIучу беттан 15-чу дийне кхаччалц дозанаш къевлина дитар хьоьху Еврокомиссино.\nКху беттан 11-чу дийнахь динчу зерашца, дуьненчохь 4 миллион 200 эзар стагаца коронавирусан инфекци ю. Кхелхина 280 эзар сов пациент.


Chechnya 'gay purge' victim goes public\n2004 - чу шеран Гезгамашин-беттан 3-чохь Бесланехь терактехь байинарш хIора шарахь а санна дагалоьцуш бу кхушара а. Йохийначу спортан хIусаман меттехь хIоттийначу мемориалан комплексе эзарнашкахь адамаш ду оьхуш. 9:15 яьлча бийкира 14 шо хьалха 186 берана тIаьххьара бекна горгали. ХIолламна тIе зезегаш дахка баьхкира Iедалхой - политикан партийн, ницкъаллийн структурийн, юкъараллин орзанизацийн векалш, коьртехь мехкан куьйгалхо Битаров Вячеслав а волуш. Луларчу регионашкара делегацеш а яра тезетан барамехь дакъалоцуш. Читать дальше...\nОьрсийчоьнан НТВ каналехь гайтинчу "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойн зударех лаьцна яьккхинчу "ДаIишхошка маре" документалан филмех лаьцна вистхилла Нохчийчуьрчу зорбан министр Умаров Джамбулат кинон авторшка. Доккхачу декъанна, ца тайна министрна "исламхой", "джихIадхой", "исламан пачхьалкх" терминологеш оцу кино чохь лелорна. "Оцу дешнашца дуьненчуьрчу бусулбачийн дог-ойла сийсазйоккху аш", - дIахьедина Умаровс. Инзаре харцо лерина зорбан министро оцу филмехь кеп-кепара гойтучу суьрташлахь, гоьваьллачу UFC-н латархочун Тайсумов Майрбекан сурт гайтар. Читать дальше...\nКъоранца догIанаш, мехаш хир ду Нохчийчохь аьлла, дIахьедина махкарчу орцан министралло. "Лаьмнашкахь токхамаш хила тарло, цхьайолчу меттигашкахь хи тIе дала кхерам бу. КIошташкахь йочано ток дIаяьккхина, халонаш тIехIитто а тарло", - аьлла орцан министраллехь "Кавказан узел" агенталле. Оцу юкъанна Ноьвран, Хьалха-Мартан, ТIехьа-Мартан, Грозненскан, Гуьмсан, Куьршалан, Шелковскан, Сунжан кIошташкахь цIераш йийла кхерам лаьтта кху деношкахь аьлла, хаам бу орцан министраллан сайт тIехь. Ватс апп получу интернетан гIирсехула орцанхойн урхаллера хаамаш кхаьчна шайга... Читать дальше...\n"Донецкан Халкъан Республика" олучу кIоштан куьйгалхо, "бакъволу халкъан патриот" Захарченко Александр вийначул тIаьхьа, Нохчийчоь кийча ю муьлхха а оьшу гIо кхачо", - аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Маршо Радионо хаамбира, пIераскан суьйранна "Сепар" ресторанехь эккхийтар дина, вийна хиларх сепаратистийн хьалханча Захарченко Александр. "Донбассна тIехIоьттинчу кху халчу дийнахь, тхо шуьца ду, оха цхьалха дуьтур дац шу", - яздина Кадыровс шен Телеграм-каналехь. "Мекарчу, ямартчу талорхоша вийна Донбассан бакъволу патриот, халкъан лидер, бакъонехьа, нийсонехьа къийсам латтийна Захарченко", - билгладоккху Кадыровс. Читать дальше...\nКерла къеда хIоттийна Шела кIоштахь, хаамбо "Кавказан узел" агенталло. Меттигерчу бахархошна хетарехь, полисхошна кхиазхоша тIелатарш динчул тIаьхьа, кIоштахь Iуналладар чIагIдархьама бина и хийцамаш. Маршо Радионо хааме даьккхира, байначу беттан 20-чохь Нохчийчохь цхьа могIа тIелатарш дарх. Полисхойн информацица, пхиъ хилла царна тIелеттарг. Царех виъ вийра ницкъахоша, лазийна висина пхоаьлгIаниг дарбан цIийнехь дIавелира. Жоьпалла даIишхоша шайна тIехь дитина динчу зуламийн. ПIераскандийнахь дина урхаллин, ницкъаллийн структурийн, кIоштийн администрацийн векалшца дIаяьхьначу кхеташонехь хIоттийна Шела кIоштахь керла къеда. Читать дальше...\nКхечу пачхьалкхашкара хаамийн гIирсаш инзаръяьхна экс-сенаторан Джабраилов Iумаран вешин кIантана ялийна зуда дIаерзоро. Ливанан гоьваьллачу дизайнеро Мурад Зухайрас тегна 200 эзар долларшкахь мах болу коч йоьхна, доларчу кеман тIехь Москох схьадалийна нускал. 20 шо долчу Джабраилов Ахьмада ялийнарг 18 шо долу Заурбекова Хьава ю. Нохчийн пачхьалкхан университетан дешархо ю иза. Британин Daily Mail хьостано хаамбарца, 500 гергга хьеший хилла цу ловзаргахь Москохарчу Safisa ресторанехь гулбелла. Читать дальше...\nПIераскан суьйранна эккхийтийна "Донецкан Халкъан Республика" (ДНР) олучу сепаратистийн куьйгалхо Захарченко Александр. Оьрсийн хаамийн агенталлаша бина и хаам, шайн хьосташна тIе а тевжаш. И хаам тIечIагIбина ишта тIеман репортеро Пегов Семена а, Донецкан блогеро Жучковский Александра а. Дийцарехь, Донецк гIалин юккъерчу "Сепар" цIе йолчу ресторанехь дина эккхийтар. "ДНР-н" лидеран резиденцина гена йоццуш ю и ресторан. Зорбанашкахь яздарехь, цуьнца цхьана лазийна сепаратистийн кхи цхьа хьалханча Тимофеев Александр. Читать дальше...\nДешаран керла шо – дай-наной гIайгIанеххий, берийн хазахетарех бозало мур. Керла кинжканаш, керла дешаран йийбар, дешархошна магош доллу духар эца тIедужу хIора доьзална. Оцу гIайгIано лаьцна го дукха адам кху деношкахь. Делахь а, йолу а, йоцу а таро юьту наха шайн берийн дуьхьа туьканашкахь, базаршкахь. Муха кечдина бераш Дешаран Керлачу Шарна теллира Маршо Радионо.\n1996-чу шарахь Марсхьокху-беттан 31-чу дийнахь Хасу-Юьртахь Оьрсийчоьнна а, Нохчийчоьнан Ичкери республикана а юкъахь машаран бертан кехатна куьйгяздира нохчий эскаран буьйранчас Масхадов Аслана а, Кремлан векало Лебедь Александра а. Махкара арадаха сацийра Оьрсийчоьнан эскарш.