Исламан Нур - Свет Ислама - Хьадисаш\nОпубликовано: 01 мая 2010\nСтегаршна дарин бедарш лелор, (дарин хIуманна) тIе охьаховшар, цунна тIетовжар хьарам хилар а, зударша (дарин духарш) лелон мегаш хилар а\n804. ХаттIабан кIанта Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ТIехь дари ма леладойла аша. Боккъалаъ, хIокху дуьненахь и лелийначо эхартахь тIедухур долуш дац и» (Бухари: 5830, Муслим: 2069).\n805. ХаттIабан кIанта Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Дари леладо - шена (эхартахь диканан) дакъа доцучо» (Бухари: 5835, Муслим: 2068).\nБухарис далийначу цхьана кхечу хьадисехь а ду, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «…эхартахь шена дакъа доцучо».\n806. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дуьненахь дари доьхначо - эхартахь духур дац» (Бухари: 5832, Муслим: 2073).\n807. Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гира суна, дарин (кийсак) схьа а эцна - иза шен аьтту куьйга а лаьцна, дешин (бIелиг) схьа а эцна - иза шен аьрру куьйга а лаьцна. ТIаккха элира цо: «Боккъалаъ, хIара шиъ хьарам ду сан умматан божаршна»» (дика иснад а йолуш, Абу Дауда далийна хьадис ду).\n808. АшIарерчу Абу Мусас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дарин бедарш а, деши а (лелор) хьарам дина сан умматерачу божаршна, ткъа зударшна - хьанал дина» (Тирмизи: 1720, цо аьлла хIара хьадис «сахьихь, хьасан» даржехь ду).\n809. Хьузайфа (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тхуна дихкира дешин а, детин а пхьегIин чуьра малар, дарийлахь а, (дарин буха тIехь диначу) кIадийлахь а лелар, (оцу тайпаначу кIадешна тIе) охьаховшар а» (Бухари: 5632).\nГирзашна бала хьоьгучо дари лелон мегаш хилар\n810. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Зубайрина а, Iабдуррохьман бин Iовфна а дарин духар лелон бакъо елира - и шиъ гирзех (бала хьоьгуш) хилла дела» (Бухари: 5839, Муслим: 2076).\nЦIоькъалоьман цIоканаш меттанашна тIетасар а, (уьш тIетесна нуьйра йолучу муьлххачу а) тIехуучу дийнатана тIехаар а дихкина хилар\n811. МуIавийата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «(ТIетийсина) дареш я цIоькъалоьмийн (цIоканаш йолучу нуьйрашна) тIе ма ховша» (хIара хьадис «хьасан» даржехь йолучу иснадаца далийна Абу Дауда: 4129, Тирмизис, Насаис).\n812. Абу ал-Малихьа дийцина, шен дас (АллахI реза хуьлда цунна) дийциначунна тIе а тевжина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) доьхкура акхаройн (акхачу дийнатийн) цIоканех (пайдаэцар)» (хIара хьадис «сахьихь» йолучу иснадаца далийна Абу Дауда: 4132, Тирмизис: 1771, Насаис: 7-176).\nСалам муха дала деза\nСалам хьалха дIалуш волучо хIара алар суннат ду: «Ассаламу Iалайкум варохьматуллахIи вабарокатухI!» - хоьттина лелош йолу «Iалайкум» боху дукхаллин терахьехь цIерметдош лелош, шега салам луш верг цхьаъ бен вацахь а. Салам схьаоьцучо ала деза: «ВаIалайкум ассалам варохьматуллахIи вабарокатухI!» - «ваIалайкум» дашехь йолучу «ва» бохучу дозаран хуттургах пайда а оьцуш.\n851. Хьусайнан кIанта Iимрана (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Цхьана стага, пайхмар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а веана, элира: «Ассаламу Iалайкум!». (Оцу стага делла салам) схьаийцира цо, цул тIаьхьа иза (тIевеана стаг) охьахиира, ткъа пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), элира: «Итт». Цул тIаьхьа кхиниг веара, цо элира: «Ассаламу Iалайкум варохьматуллахI!». (Оцу стага делла салам) схьаийцира цо, тIаккха иза а охьахиира, ткъа пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), элира: «Ткъа». Цул тIаьхьа кхин цхьаъ веара, цо элира: «Ассаламу Iалайкум варохьматуллахIи вабарокатухI!». (Оцу стага делла салам) схьаийцира цо, цул тIаьхьа иза а охьахиира, ткъа пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), элира: «Ткъе итт»» (Абу Дауд: 5195; Тирмизи: 2690, цо аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\n852. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) соьга элира: «ХIай, Iайшат! ХIан, хIара Жабраил ду, хьоьга маршалла хоьтту кхо!». Аса элира: «Ва IалайхIиссалам ва рохьматуллахIи ва барокатухI!»» (Бухари: 3768, Муслим: 2447).\nОцу хьадисан шина а «Сахьихь» жайнахь далош долучу цхьадолучу ривайаташкахь «вабарокатухI» бохург юкъахдитина ду.\n853. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) нахе) цхьа хIума олучу хенахь, гуттара а ша аьлларг кхузза юх-юха олура - цуьнах (нийса) кхетийта. Ша муьлхха а цхьаъ волучу веача (хIусаман дайшка а) кхузза лора цо салам» (Бухари: 94).\n854. Ал-Микъдада (АллахI реза хуьлда цунна) дийциначу деххачу хьадисехь аьлла: «Гуттар а пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) догIу шурин дакъа (иза цIаваллалц юьстаха а доккхий) Iадда дуьтура оха. Буса цIавеара иза, салам а делира цо - вижинарг самавоккхур а воцуш, амма семачунна хаза а хезар долуш. (Цкъа) веаначу пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ша гуттара ма-даллара салам делира» (Муслим: 2055).\n855. Асмаъ бинт Йазида (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа цхьана дийнахь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), маьждигехь хевшина Iачу зударийн тобанна ша тIехволуш, куьйган эшарца хаам бира, (цаьрга) салам дала (дагахь волуш)» (Тирмизи: 2698, цо аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\nЦуьнан маьIна: пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) барта (салам далар) ишарца цхьаьна далийра. Иштта и тIечIагIдо Абу Даудан ривайатехь аьллачо: «…салам а делира цо тхоьга».\n856. Абу Журайй ал-ХIужаймис (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу веара со. Аса элира (цуьнга): «(Iалайкассалам), хIай, АллахIан элча!». (Оцу хьокъехь) цо элира (соьга): «(Iалайкассалам) ма ала, хIунда аьлча беллачаьрга ло (Iалайкассалам) (бохучу дешнашца салам)» (Абу Дауд; 4084, Тирмизи: 2722, цо аьлла «хьасан, сахьихь» даржехь хьадис ду хIара. ХIара хьадис хьалхо дуьззина далийна).\n Иттангара шовзткъанга кхаччалц долу масал ду цигахь дуьйцург.\n ЖехIаллин заманашкахь беллачаьрга луш хилла оцу кепара салам бохург бу цуьнан чулацам.\n 796 лоьмар йолучу хьадисе хьажа.\nСалам даларан гIиллакхаш (бакъонаш)\n857. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дошлочо гIашлочуьнга (хьалха дала деза) салам, воьдучо - хиънаIаьчуьнга, къеззигчу (нахах тобано) - дукхахчаьрга» (Бухари: 6231, Муслим: 2160).\n(Оцу хьадисан веккъа цхьана) Бухарехь (долучу) кхечу ривайатехь (дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьда цунна) иштта элира аьлла): «…Жимаха волучо воккхаха волучуьнга (хьалха дIадала деза) салам».\n858. Абу Умамат Судайй бин Iажлан ал-БахIилийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, уггаре а АллахIана герга болу нах - (кхечаьрга) салам хьалха дIалуш берш бу» (хIара хьадис, дика иснад а йолуш, Абу Дауда далийна: 5197).\nХIара хьадис Тирмизис а (2695) даладо. Цуьнгахь, Абу Умамата элира аьлла, дийцина ду: «Цхьамма хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Ши стаг вовшахкхетча, оцу шиннах салам хьалха дIадала дезаш верг муьлханиг ву?». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делира: «Сийлахь-Везачу АллахIана герга верг ву»» (Тирмизис аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\nСтагана ша масийттазза вовшахкхеттачаьрга (вовшах мосазза кхета) юха а салам далар суннат хилар: царна уллохь волуш, ша (цхьанхьа) чувеъча, ара а ваьлла юха чувеъча, я шинна юккъехула дитт даьлча, я муьлхха а цхьа кхин дуьхьало яьлча\n859. Вон ламаз диначу стеган хьокъехь дуьйцучу хьадисехь Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «(Мухха а цкъа) цхьана стага (маьждиге а) веана ламаз дира. Цул тIаьхьа пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIе а веана, цуьнга салам делира цо. Цуьнгара салам схьа а эцна, (пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Юха а гIой, хьайн ламаз (юха) де, хIунда аьлча, боккъалаъ, ахьа ламаз ца дина!». (Шен метте) юха а вахана, (юха) ламаз а дина, юха а пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIе а веана, салам дела цо цуьнга. Иза, юх-юха а деш, кхузза дира цо» (Бухари: 757, Муслим: 398).\n860. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух муьлхха а цхьаъ шен вешина дуьхьал кхетча - цуьнга салам лойла цо. Нагахь (оцу хенахь) и шиъ вовшах къастош цаьршинна юккъе дитт, пен я тIулг болахь - ша цуьнца дуьхь-дуьхьал ма кхитти салам лойла цо цуьнга» (Абу Дауд: 5200).\nШен цIа чу ваьлча салам далар суннат хилар\n«Шаьш хIусамашна чу девллачу хенахь - шаьшка салам ло, АллахIера беркатечу а, дикачу а маршонца» («ан-Нур»: 6).\n861. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) соьга элира: «ХIай, кIант! Хьо (хьайн хIусамна чу воьдучу хенахь) хьайн доьзале салам ло - беркат хир ду хьуна цуьнах хьуна а, хьан доьзална а»» («Тирмизи»: 2699, цо аьлла хIара хьадис «хьасан, сахьихь» даржехь ду).\n Шен цIа чу ваьлча салам далар суннат хилар, оцу чохь цхьа вацахь а.\nБерашка салам далар\n862. (Цкъа) Анас бин Малика (АллахI реза хуьлда цунна) ша (урамехь гулделлачу) берашна юххехула тIехволучу хенахь, цаьрга салам а делла, тIаккха элира: «АллахIан элчано а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дора иштта даима а» (Бухари: 2647, Муслим: 2168).\nСтага шен зудчуьнга салам муха дала деза а, шен юххера гергарачу (махьрам йолучу) зудчуьнга а, иштта питанах тешам белахь цхьана хийрачу зудчуьнга а, дуккха а болучу зударшка а (салам муха дала деза) а, оццу бехкамца зударша (стегаршка салам муха дала деза) а\n863. СахIл бин СаIда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Тхуна юккъехь цхьа зуда яра (кхечу ривайатехь: «…цхьа йоккхастаг яра»). Буракъан орамаш схьаоьций, уьш яй чу а кхуьйсий, тIакха (кIеззиг) мекхан буьртигаш а охьий, (цул тIаьхьа оцуьнах кхача кхехкош). Рузбанан ламаз дина тхаьш дIасадоьлхучу хенахь оха цуьнга салам лора, ткъа цо тхуна (ша кечйинарг) кховдайора» (Бухари: 6248).\n864. Умму ХIаниа Фахитат бинт Абу ТIалиба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Макка яьккхиначу дийнахь пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу еара со. Иза луьйчуш вара, иза дIахьулвеш дуьхьал бедар лаьцна лаьтташ ПетIамат а йолуш. Ткъа аса салам делира цуьнга» (Бухари: 280, Муслим: 336).\n865. Асмаъ бинта Язида (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) тхо (кхечу) зударшна юккъехь долуш, тхуна юххешхула чекхволуш волучу пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) салам делира тхоьга» (Абу Дауд: 5204, Тирмизи: 2698, тIаьххьарчо аьлла хIара «хьасан» дарж долуш хьадис ду).\nИ далийнарг Абу Дауданиг ду, ткъа Тирмизичух дерг аьлча, цуьнгахь аьлла: «(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) маьждигехь хевшина Iачу зударийн тобанна ша тIехволуш, куьйган эшарца хаам бира, (цаьрга) салам дала (дагахь волуш)».\n Лоьмар 855 йолучу хьадисе хьажа.\n(Бусалба наха) гаурашка салам хьалха дIадалар хьарам хилар а, цара делла салам схьа муха эца дезаш ду хаар а, юккъехь бусалбанаш а, керстанаш а болучу гуламе салам далар суннат хилар а\n866. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хьалха дIа ма лойла аша салам я жуьгташка а, я керстанашка а. Нагахь шаьш новкъахь царех цхьанна дуьхьал кхетахь – цуьнан (некъан) уггаре а гаттоне татта (таIаве) иза» (Муслим: 2167).\n867. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь Китабан охIлано шайга салам лахь, аша ала: «Ва Iалайкум (шуна а)»» (Бухари: 6258, Муслим: 2163).\n868. Усама (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), юккъехь бусалбанаш а, мушрикаш а (цIунашна лолла деш берш, жуьгтий) гулбеллачу нахана уллох волучу хенахь, цаьрга салам делира» (Бухари: 6254, Муслим: 1798).\n Вуьшта аьлча: жуьгташа а, керстанаша а.


ХIокху материалан автор ву Магомедов Закир\nШолгIачу зудчун бакъонаш ларйеш яц я низамца а, я шариIатца а, я ламасташца а, яздо Кавказ.Реалиино.\nДагестанерчу Кизляр гIалара Батырова Асмаъ кхо бер а карахь йисина хIусамда а велла. Гергарчерах цунна гIо деш цхьа а вац, нана йоцург, цо а иза до къайлаха.\nДас а, вежарша а цуьнца юкъаметтигаш хедийна дукха хан ю, зуда йолчу стаге иза маре яхарна. Цуьнан майра велира шо хьалха некъахьовзамехь. Цу стеган йисина бизнес а, кхо петар а. Амма Асмаъан эмгаро хаийтина цуьнга, шайга цхьа хIума хир ду аьлла сатийса оьшуш ца хилар.\nБатыровас дийцарехь, цуьнан воккхаха волчу кIентан 6 шо кхаьчна кIира хьалха, ткъа шолгIачуьнан дац цхьа шо а. Марехь хиларан цхьа а официалан кехат дац шен, боху цо. Иза цуьнан хIусамдас дина хилла зудчух шен шолгIа зуда хилар къайлахуш.\nДийцарехь, шолгIа бер дуьненчу даьлча зудчун дерриг а хиина, цо дов даьккхина. Майрачо ца къийсина шен зудчуьнца. Шена оьшуш хIумма а дацара, цуьнан петарехь ехаш яра ша, цунна бераш дукха дезара, бохуш дийцина Батыровас Кавказ.Реалиига.\nБусалба низамашца волу майра велла кIира даьлча хьалхарчу зудчо, бераш а эций, шайн петарера араяла аьлла кхо бутт хан елла Асмаъана.\nОццу хьолехь йисина ХIинжа-ГIалара яхархо Гаджиева Луиза а. Цуьнан майра велла вочу цамгарх. ХIинца шен йоIана а, кIантана а ша рицкъ лаха дезаш ю Гаджиева.\nШен хIусамден доьзална а, хьалхарчу зудчунна а хууш дара шех лаьцна, амма шайн доьзале ца эцара цара ша, бохуш дуьйцу Луизас.\nМах луш дехаш ду шаьш нехан петарехь, майра дийна волуш цо дIалора петарх а, коммуналан гIоленех а богIу мах, дуьйцу зудчо. Майра велча луш долу пособи схьаоьцуш ю хьалхара зуда.\nЦу тайпа истореш дуккха а го юристана Алидибирова Наидина. Цо дийцарехь, шолгIачу зударийн бакъонаш цхьана а кепара низамашца ларйеш яц, церан ладоьгIийла яц адамийн бакъхьаралле а бен.\n"Цу тайпа масийтта зуда хиларца йоьзна истореш хезча, ойла кхоллало, Оьрсийчохь шолгIачу зудчун бакъонаш ларйеш низаман статус юкъаяьккхича дика хир дара олий. Уьш цхьана а кепара бакъонаш йолуш бац. Оьрсийчохь лелачу низамашца цу тайпа зуда цхьаннан езар хилар а бен, кхин цхьа а статус йолуш яц", - дуьйцу Алидибировас.\nЮристо дийцарехь, шолгIа зударий шайн бераш хьокъехь нийсо лаха арабовла лууш белахь, уьш сатухуш хила а беза, ондда нерваш йолуш хила а беза, хIунда аьлча, шолгIа зуда хьовха, хьалхара зуда а йитинчул тIаьхьа цхьа а хIума а доцуш йисина дуккха а меттигаш бу.\nШолгIачу зударийн проблема диндайша тIехь болх бан оьшучерах ю, боху ХIинжа-ГIаларчу цхьана маьждиган имамо Махачев СаьIида.\n"Исламехь дац хьалхара а, шолгIа а, кхоалгIа а зуда бохург. Церан массера а цхьатерра бакъонаш ю. Амма Дагестанера божарий, иза дерриг а шайна хууш доллушехь, жоьпалла доцуш лелар долуш бу. Керла зуда доьзале яло лаам буй хьан? Масал эца Мухьаммад пайхамарера, иза ду-кх сан нахана хьеха. Массо а элчан зударшна вовше бевзаш хилла, ткъа пайхамаро цхьа а царах къастош ца хилла", - дуьйцу имамо.\nМахачевс дийцарехь, хIусамда велча бераш кхабар а, кхиор а тIехь дуьсуш ду цуьнан гергарчу нахана.\nМисарара "аль-Азхар" универитетехь дешна Исаев Нурмухьаммад шарIан низамехула говзанча ву. Маситта зуда ялорах лаьцна дуьйцуш имамашна уггар хьалха цатоьарг ду маситта зуда яло кечвелларг цаьрга цхьатерра хьажа оьшуш хиларх лаьцна дийцар ду, боху цо.\nДагестанехь маситта зуда ялор даьржина хилар билгалдоккху Исаевс, шариIатца иза динехь къилахь дац бохуш. "Адаман дагахь дерг ду мехала. Иза дицдо. Везавоккхачо доьшу хьан дог, нахана хьалха ахь лело моттаргIанаш ца йоьшу", - боху Iилманчо.\nИсаевс бохучунна реза ву Дагестанан университетера социолог Магомедов Расул. Республикехь ша-тайпа "нийса пропаганда оьшу маситта зуда ялор хьокъехь", аьлла хета цунна.\n"Маситта зуда ялош доьзалш кхоллар дехкалур дац, иза далур доцуш хIума ду. Цуьнца цхьаьна массо а кхеташ ву шолгIачу зудчун хьал экаме хиларх. Бусалба стагана маситта зуда яло магорах лаьцна лекцеш оьшуш яц. Уьш тIех дукха хилла. Дийца деза хIусамдайн декхарех а, жоьпаллех а. Иштта бен мел йина а кхочуш ялур яц и проблема", - боху Магомедовс.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Берах йолчу зудчуьнца эвхьаза гIуллакх хилийта мегий? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Хаа лууш цхьа хIума дар, бехк ца биллар доьха ойхьаз хаттар даларн! Зуда берах йолуш цуьнца ойхьаз хIума лело мегаш ца мегаш, магахь мас бутт баллалц, цунах лаьцна ахь яздича, суна цунах гIулкх хилара! АллахI реза хилла хьуна!\nБерах йолчу зудчуьнца эвхьаза гIуллакх хилийта мегар дац аьлла деана цхьаъа хIума дац Бусалба динехь, цундела иза мегаш ду. Бакъду, нагахь санна зудчунна, йа кийрара берана цунах цхьа зен хуьлуш делахь, тIаккха мегар дац иза. Ткъа и зен хир ду йа дац лоьрашна хуур ду, масала нагахь санна кийрара бер кхиа ма-дезза кхуьуш дацахь, йа цхьа лазарш делахь, йа муьлхха а кхин цхьа бахьана делахь, лоьре хатта деза, ишттачу хьолехь хилча эвхьаза гIуллакх хилийтаро зен дийр ду йа дац. Цхьаболчу лоьраша иштта йолчу зудчуьнца тIаьххьалц эвхьаза гIуллакх хилийтар дика олуш а хуьлу, доьзалхо дуьненчу валаран атталлийна.\nКхин а, нагахь санна эвхьаза гIуллакх хилийтарца берах йолчу зудчунна хало хуьлуш елахь, цунна цунах новкъарло хуьлуш елахь, и гIуллакх хилийтарх ларвалар дика ду, шен хIусамнана ларйеш, цунна накъост хуьлуш, цуьнан дог оьцуш.\n2010-08-06 = 25/08/1431


Нохчийчоь --ЧIир юьтуьйтуш, 2013\nГIалгIайчохь Евкуров Юнус-Бекан гоно къастийна махкарчу бахархошна юкъахь еха чIираш юьтуьйту тоба. Амма шек бу гIалгIайн цхьаболу жигархой и болам толамца боьрзур бу бохучух. Царна хетарехь, ша Iедал ду нехан цIий Iенош а, бахархошна юкъа цим туьйсуш а.\nДоьзалшна юккъера чIираш дIайохуш ГIалгIайчоьнан Iедал хьийзахь а, цхьаболчу наха бехкедо уьш яржорна ша Iедал.\nТахана юккъахь чIираш йолуш дуккха доьзалш бу махкахь. ТIаьххьарчу тергамашца мел кIезиг а 100 доьзал бу ишттачу хьолехь. Ткъа шо сов хьалха муфтиято леррина маслаIатна кхоьллина комисси ю церан барт беш. Цаьрца хилира ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун Евкуров Юнус-Бекан цхьанакхетар.\nПрезидентан хьехамча волчу Торшхоев ХIарона Маршо Радиога дийцира, махкахь чIираш йолчу доьзалшца хIун болх шаьш бо.\nТоршхоев: «ЧIираш дIаяьхна 60 доьзал бу кхузахь. Цхьаболу чIирхой ларамаза стаг вер нисделла а бу. ДIадерзо томехь дерш, некъан бохамехь а, ца хууш а, вовшалетта а, нах байина а - ах со девнаш ду. Цу тIехь къахьоьгуш ю и комисси».\nКъам махкахдохийна 70 шо кхочуш кхиа а дуккха а доьзалш бертабалийча гуттар а дика хир дара, аьлла, сацам бина мехкан куьйгалхочуьнца шайн хиллачу цхьаьнкхетарехь оцу комиссин декъашхоша, бохуш, кхин дIа а дуьйцу Торшхоев ХIарона.\nТоршхоев: «Дала мукъалахь, Чиллан-беттан 23 де тIекхачале дикка къа а хьоьгур ду девнаш дIадерзош. ДIадерзо йиш йолу девнаш дIа а дохур ду шаьш, боху цара».\nМаслаIат Дала а, наха а къобалдеш делахь а, цхьа дов дIадирзича, кхерланаш довлийта бахьанаш махкахь шортта довлу. Манкиев Баматгири ша а цхьана юкъанна министр а, мехкан парламентехь депутат а хилла ву. Цо бахарехь, дуккха а ду и тайпа бахьанаш.\nМанкиев: «ЧIираш алсамйовлуш юйла-м хаьа суна кхузахь. Шадерг а... шалхенаш ю-хьуна лелош ерш. Делан дуьхьа аьлла хIума лелош стагга а вац-хьуна. Нахе ма олий кхара, вай имане дахка деза, олий. Имамаш ду шаьш бохуш лела нах толуш ца хилча, толур дуй хьал? И девнаш дукха хилар-м Iедалан бехк буй. Суна хууш дуккха а масалш ду, Iедалан белхахоша нах а бойуш, иза тIемалошна тIе а тоьттуш».\nКъаьсттина хьал талхораш Манкиев Баматгирина хета махкара низамхой. Цара нахаца яллочу къизалло латтадо хьал чолхе, боху цо.\nЧIирхой бертабахийта йоллу Магас


ГIалгIайн тайпанийн кхеташоно Шойгуга доьху махкахь полигон цайиллар\nСтигалкъекъа-бутт 10, 2021\nГIалгIайн тайпанийн кхеташоно дехар хьажийна Оьрсийчоьнан тIеман министре Шойгу Сергейга шайн махкахь "Нестеровский" полигон йилла бина сацам юхабаккхар.\n"Цхьаъ делахь, иза коьртаниг а ду – ГIалгIайчоь латта якъо массанхьачул лакхара йолу мохк бу, адамна кхочу лаьттан дакъа вуно кIезиг а долуш. ШолгIа делахь, полигон йилла билгалъяьккхина меттиг ког баькх-баьккхинчохь архитектуран, археологин мехаллаш йолу латта ду. КхозлагIа делахь, лаьттан якъонехь ехачу ГIалгIайчохь полигонна хьажош ду бажа бажош а, дуьйш лелош а долу латта… - оцо боккха эшам бийр бу экономиканна", – аьлла ду "Фортанго" довзуьйту Тайпанийн кхеташонан дIахьедар.\nТайпанийн кхеташоно ша Шойгуга дехар дар дозу боху, иза дика адам хиларал совнах, "халкъанна декхаре хиларца" а. Хьехориг ду Шойгу хIирийн-гIалгIайн 1992-чу шарахь Пригородан кIоштахь хиллачу конфликтан декъахь лелла хилар.\n"Оцу хенара схьа ткъе итт шо гергга зама яьлла, и хан тоьуш ю стаганна лелларг коьрта чохь листа а, шен карьера йолош ша даьхна гIалаташ кхето а", - билгалдаьккхина тайпанийн кхеташоно ша министре хьажийначу кехат тIехь.\nГIалгIайчохь тIеман полигон йилла сацам бира 2018-чу шарахь, мехкан коьртехь Евкуров Юнус-Бек волчу хенахь. 6300 гектар дIалоцур ю цо. Къастийначу лаьттанаш тIехь ду шира Берд-Юртан баьрзнаш, Берешки меттигера маьлхан кешнаш, цигахь нах баьхна херцарш. Карийна кешнаш ду 10-14-чу бIешерашкара, Кавказан когашкахь хьалха хааелла а яц и тайпа мехаллаш.


Цхьана юьртахь ехаш йолчу цхьана йо1ана т1ехьийзаш цу юьртара бехачу нехан цхьа к1ант хилла. Ткъа х1ара йо1 г1ийлачу ден-ненан хилла. Ша вехаш хиларе терра, йо1ана даккхий хабарш дуьйцуш хилла к1анта.\nЦхьана дийнахь юртахь доккха ловзар хилла, цу ловзаргахь йоь1ан т1ехьийзаш волчу к1анта кхунна уллехь 1ачу йо1е сакъера аьлла хабар даитина. Ша лаьттахь ю, стиглахь ю ца хууш 1аш хилла\nйо1, шен нийсархошна хьалха юьхь1аьржа а х1оьттина.\nИштта х1ара холчахь 1ача хенахь, дихьа сонехь 1аш волчу цхьана къонахчо т1е хабар даийтина кхунна. Иза хилла цхьа беркъа х1ума т1ейоьхна, деха 1аьржа верта а доьхна. Самукъадаьлла йо1ан.Ша халхаволуш ца хилла и къонах, делахь кхечаьрга йоккхуьйтуш хилла. Йо1 хелха моссаза йолу, тапча кхуссуш хилла къонахчо. Иштта яьлла\nдикка хан. Ша куралла йиначу йо1ана оцул сий дан ваьхьнарг мила ву хаа лиинчу вехачу к1анта аьлла:- Ма кхисса и тапчанаш, кхин и кхоьссинчуьнан соьца г1уллакх хир ду, кхузахь бераш а ду.\nТ1аккха а йо1 хелхайолуш къонахчо тапча къоьссина. Хьалаиккхина чухьаьдда вехаш волу к1ант. Г1овг1анаш ца езаш волчу къонахчо аьлла:- Х1инца кхуза 1едалах стаг кхача мега, цундела\nсо д1а ца вахча ца волу, хьоьца дерг вайша къастор ду нах боццучохь, гур ву вайша!"\nТ1аккха йо1анна т1е а вахана. аьлла цо:- Со юха вог1ур ву хьуна, маре ма г1олахь, со Зеламха ву хьуна Харачуьра.\nИзза дешнаш а аьлла, говра т1е а хиина, д1авахана къонах. Ехха лаьттина йо1, 1адийча санна. Ткъа Зеламха боху ц1е ма-хеззина, бос хийцабелла вехачу к1ентан.Дукха хан яьлла цул т1ехьа. Б1е сов шо а кхаьчна цу йоь1ан, кхин маре ца йоьдуш. Ша маре ца яхарх иштта дуьйцу бахара цу йо1а: оццул юхь1аьржа х1оьттина, ша дог доьхна 1ача минотехь, цо шен к1айн йина юьхь, цо шен дина сий диц ца луш, иза вог1а ларвеш 1ийна ша. Оццул шераш д1аэхарх, иза вог1ар вац аьлла дага ца деана шена. 1\n5Категория: Проза | Добавил: kav-kaz (31.01.2011) Просмотров: 1393 | Теги: проза, Проза на чеченском языке\nСтраница Настоящей Вайнашки в вконтактеНевезение / Глупец и верблюдУ нас мусульман есть исток.ДОБРОТАПриключения семеркиСлучай о семьеЛетят как-то на самолете Дудаев, Ельцин и Буш.В ауле федералы проводили "зачистку"короче,пацан хиннав массахан кашмакш ухаш буц увзашМой стих...


ДAИШ-ан Шемарчу тобанца тӀаьххьара тIом болийна курдаша\nКурдийн тIемалойн тобанаша коьрта дакъалоцу Шеман оппозицин эскархой.\nЦхьаьнатоьхначу Штаташа гIо деш йолу Шеман демократин ницкъийн тобанаша шотдийнахь тIелетта цу пачхьакхехь "Исламан пачхьалкх" шех олучу ДAИШ-ан (ад-Дауля аль Исламийя фи-ль-Ирак уа-аш-Шам) тобано дIалаьцна латточу территорина.\nКурдийн тIемалойн тобанаша коьрта дакъалоцучу Шеман оппозицин ницкъийн коалицин векло, Reuters агенталлана интервью луш, дIахьедар дина, шаьш болийнарг тIаьххьара тIом бу Шемахь болчу "Исламан пачхьалкхан" тIемалошна дуьхьал аьлла.\nКурдийн тобанашна хIаваэхула гIортор еш ю Iамеркоа хьалхаяьлла йолчу коалицин авиаци. Болчу хаамца, "Исламан пачхьалкх" тобанан декъашхоша Шеман къилба-малхбалехь дIалаьцна латтош ду Евфратана гергахь Иракъан дозанца долу латтанан дакъа.\nТIаьхьарчу маситта дийнахь и территори йитина 20 эзар гергга маьрша бахархоша.


Жим-жима меттайогIуш ю лелхийтарш лайна Бостон\nIамерка -- Бостон, Boylston Street - урам, марафонехь лелхийтарш дина 8 де даьллачул тIаьхьа, 23Охан2013\nЛелхийтарш дина 8 де даьллачул тIаьхьа шен хьалха хиллачу дахаре юхайоьрзуш ю Бостон. Урамаш дIадаьстина, амма хIинца а эчиган керт а йина лаьтташ ю бохам хилла меттиг.\nКхо стаг а вуьш, 280 сов стаганна чевнаш а еш терроран тIелатар динчул тIаьхьа метта йогIуш ю Бостон. Цу хиламо инзаре яьккхина ю гIала. Маршо Радион корреспондент тIехь волчу таксина урхалла дечу стагана моттара терроризман тIелатарш массанхьа а дина.\nШинарийн дийнахь машенаш лелайолаелла Boylston Street олучу урамехула. Амма уллехь лелхийтарш хилла болу некъ хIинца а къевлина бу. Цигаш лелаш яц машенаш а, гIашлой а. Iуьйрана, йоьссина дохк а йолуш, гIалара урамаш къаьсттина даьсса хета.\nРесторанаша а, кхин йолчу а кхачанан хIусамаша арахь стоьлаш хIиттийна, амма царна гонах хоьвшина нах бац, ткъа вилспеташ, меттах а яхаза, догIанаш а тоьхна, лаьтташ ю.\nБостонна тамашийна сурт ду хIара бохуш, дуьйцу цу гIаларчу яхархочо Маккарти Эллена. Iуьйранна лелхийтарш динчу метте а яхана еана ю иза.\nМаккарти Эллен: «Цхьа тамашийна сингаттаме ду кхузахь волавелла лела, хIунда аьлча кху урамехь даиман а дукха нах хилара, дийнахь дуккхазза а дIасалелара тхо кхузахь, тхаьш садоIучу хенахь а, вуьшта а.\nСо John Hancock олучу финансийн компанехь болх беш ю. Иза марафонна гIо деш йолчарах уггаре а йоккха кампани яра. Дукха а нах бу тхуна юкъахь цу хиламо Iаткъам бина. Масийтта сан белхан накъост чевнаш йина ву. Тхо хIора денна догIу кхуза, и бохам дагабаийта а, беллачеран сий деш, уьш дагалаца а».\nМаккартис бахарехь тIелатар динчул тIаьхьа къевлина долу урамаш дуьзна дара къайн хIуманаш йоьхначу, таллам беш хиллачу нахах. ХIинца дерриг а шен метта хIуттуш ду бохуш дуьйцу цо.\nМаккарти Эллен: «Кхузахула машенахь чекхвала йиш яцара, кху урамехула машенахь дIасавахар дихкина дара селхана а, кху тIаьхьарчу масийтта дийнахь а. Амма хIумма а дац. ХIинца хIара некъ схьабиллина. ХIара меттиг къевлина яра, хIинца шен метта дIанислуш ду дерриг а. Амма дерриг а цхьа тамашийна хIума хетара хIара меттигаш юха а дIаястталц».\nДжима дийцарехь иза цIахь вара лелхийтарш хуьлучу дийнахь. Цунна хезира уьш. Цкъа дуьххьара кирадIасалело машенан бак иккхина моьттуш вара ша бохуш вара Джим. Амма цунна аьттехьа а дагадеанера лелхийтар ъилла бохург.\nЭллена санна, Джима а бах кху деношкахь ша мосуьйттоза вахана бохам хиллачу метте. ГIала метта йогIуш ю аьлла, хетий хьуна аьлла, шега хаттар дича Джима элира.\nДжим: «Жима-тIама иза хуьлуш ду аьлла хета суна. Амма ала мегар ду, массо а цхьа хIума нийса доцуш санна хеташ ву аьлла. Хьан ойла кхечу хIуман тIе яхча, хьуна кхузехула богIуш гIашлой а, йохка-эцар дIадоьдуш а гича, хьуна хийцамаш хилла го. Ткъа, хаза хенахIоттам а хьоттина, Iалам деладелча кхин а алсам адамаш дахка мега кхуза».\nГIаларчу едалша хIинца а хаам ца бина лелхийтарш дина зона схьа маца йоьллур ю. Дерриг а дуьнентIехь санна кху гIалахь хаалуш ду бохам дукха хан йоццуш хилла хилар.\nГIаларчу автобусаш, даиман а луш йолчу маршрутан информацина тIетоьхна «Бостон доьналла долуш ю». Цу тайппа Бостон гIала а, цуьнан бахархой а хетош йозанаш ду керташна а, почтан яьшканашна а тIехь.\nЦхьайолчу Бостонан кIошташкахь алсам полицин белхахой бу, мотораш болх беш а йолуш машенашкахь ладоьгIуш лаьтташ.\nОршот дийнахь тIелатар дина цхьа кIира даьлча тийналлин минот хилира ерриг а гIалахь. Туьканийн долахоша дехар дира нахе бист а ца хуьлуш совцахьра аьлла. Адамаш ара довлуш цхьана дIахIиттара цу минотехь белларш дагалоцуш. Маккартис иза чIогIа дог ойуш хIума дара бах.\nБостонерчу полицино лаьцна Царнаев Джохар\nЦарнаев Тамерлана хΙун деш даьккхина стохка Дагестанехь ахшо?


Авиахикема — Википеди\nДиъ авиахикеманаш, лахара хьала: испанийн «Принсипе де Астуриас», америкин десантан «Уосп», америкин «Форрестол», британин дай авиахикема «Инвинсибл» гойту XX бIешеран авиахикеманийн барамаш.\nДеза авиахьушдолу крейсер-кема «Адмирал флота Советского Союза Кузнецов».\nАвиахикема — хIордан тIехь мобилан авиабаза хуьлуш долу авиацин тобанийн гIуллакхдан а, охьаховшийта а кечйина тIеман хикеманийн класс. Коьрта тIелатаран ницкъ авиахикеман тIехь палубан авиаци ю, царна юкъахь хила тарло хIоьънан герз лелон хIаваан кеманаш а.\nКъасталун башхаллаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАвиахикеманийн хIаваан кема гIотту палуба ю, кеманаш я вертолёташ гIоттуьйту а, охьахоуьйту а, лоттийту а кхин гIирсаш а бу (масала ангараш, тIома машенаш тояран а, дагорг доттаран техникин гIирсаш), тIома леларан гIоьнан а, урхаллин а гIирсаш а бу.\nГIаттаран палуба тIиера кеманаш гIовтто таро ю стартан сихдолуьйтучуьн а, стартан катапультан а гIоьнца. Стартан сихдолуьйтург я катапульташ тарйо гIаттаран палубин меран сонан палубехь (АЦШ ТХIН авиахикеманаш тIехь хуьлу), я сонан палубехь (Российн «Шторм» проектан авиахикеманаш). ХIинцалерачу авиахикеманийн лакхахь йийцина сонан палуба лаьтта корпусан семан асан сенца (сонан палуба), цуьнан Iалашо ю цхьаьна хенахь кеманаш гIовттийта а, охьаховшийта а. Меран катапультийн меттана авиахикеман мерехь хьаладалийтаран трамплин ян таро а ю. (Меран хьаладалийтаран трамплин ю Россий авиахикеман «Адмирал Кузнецовн», ткъа иштта хир ду «Шторм» проектан авиахикема). Кема хьаладолуш а, охьадуссуш а муьлхха а авиахикема доьду максимум сихаллийца механ дуьхьала. Авиахикеман тIиера кеманаш гIовттар, хикеманийн бараме а, конструкцин башхаллашка а хьаьжжина гIовтто таро ю хIорд 3-7 балл сов сийсаш бацахь. Кема охьадуссуш кIезиг датийтархьама лелайо аэрофинишёраш, охьадуссу кема цунах тасало шен гакаца. Авиахикеман ша лардаран герз хуьлу: юккъера а, жима а калибран зенитан артиллери, «хикема-хIаваъ» классан зенитан урхалла ден ракетан герз (ЗУРГ).\nАвиахикеманийн тIелатаран тобанашна коьртехь долу, авиахикема оперативан-тактикан лакхарамобилан тIеман дакъа ду, цуо таро йо сихха алсама ницкъийн концентраци ян Дуьненан океанан муьлхачу областехь.\n1960-гIа шерашкахь, ркетийн герз кхиар бахьнехь, авиахикеманийн стратегин маьIна дуккха а лагIделла. Авиахикеманаш декъало:\nчу хихоарца: деза а, дай а;\nIалашонца а, тIеман декхарш кхочушдарца а: тIелатаран, гIарулан, хин бухара кеманашна дуьхьала а, вертолётанхикеманаш а.\nДеза авиахикеман бу 75000 т сов хин чухоам, корпусан дохалла — 300 м доца дац, шоралла —40 м гергга, леларан сихалла — 33 шед, экипаж 2800÷3300 стаг. Таро ю штатаца латто 90 гергга кема а, вертолёт а, дIадахьа 120 гергга кема а, вертолёт а. Дайн авиахикеман 27000 т сов хин чухоам бу, корпусан дохалла 210÷270 м гергга, шоралла — 24÷32 м гергга, леларан сихалла — 33 шед, экипаж 1300÷1400 стаг. ДIадахьа таро ю 30 кема а, вертолёт а. ТIелатаран — дукхаха дерг деза авиахикема, дукхаха дерг атоман ницкъала мотор болуш хуьлу. Деза тIелатаран атоман авиахикеманаш — АЦШн а, Йоккха Британин а ТIХIФ тIелатаран ницкъан бух бу. Юкъатоьхна тIелатаран авиалелоран цхьаьнакхетаршна мостагIчун авиацица тIом бан а, хIордан юккъехь флотан Iалашо кхочуш ян а, кхин а Iалашо ю бердан йисттера объекташна тIелата. Цхьа дакъа тIиера кеманаш лерина ду хIоьънан а, ракетан а герз тоха. «Кема-латта» классан ракеташ арахоьцу тIемадоккху катапульташца. ГIарулийн авиахикема — дукха хьолахь дайн авиахикема, лерина ду шен авиатобан ницкъашца гIарулаш ларъян. Дукхаха долу гIарулийн авиахикеман хин чухоам хуьлу 25000 т, дохалла — 200 м гергга, шоралла — 20 м, леларан сихалла — 15—20 шед, экипаж — 1000—1100 стаг, дIахьо 50 кема а, вертолёт а. Хин бухара кеманех лардаран авиахикема — деза я дай авиахикема, хьесап дина тIехь хин бухара кеманашца тIом бен кеманаш а, вертолёташ а лело. Оцу авиахикеман экипаж хуьлу 1700—2800 стаг. Вертолёташлелориг — леррина 40—50 вертолёт лело дина авиахикема ду. Вертолеташлелон кеман хин чухоам — 15000 т, леларан сихалла — 20 шед гергга, экипаж — 1000÷1200. Дукхаха долу вертолёташлелориш хин бухара кеманашна дуьхьала лерина авиахикеманийн функцеш кхочуш йо. Цкъацца вертолёташлелориг олу кхин а авансан (дукхаха дерг вёртолёташ лелон) десантан кеманех, иза башха нийса а ца хуьлу, хIунда аьлча, десантан авиа лелон кеман коьрта Iалашо лаьттан эскарш дIадига а, латан тIе десант яр а ю.\nГIуллакхех лаьцна хаам[нисйе бӀаьра | нисйе]\nHMS Argus ду дуьненахь дуьххьарлера нисса палуба йолу авиахикема\nТахана авиахикеманаш ду уггаре дукха лелон тIеман кеманаш. ХIокху заманан авиахикеман тIаьхь хуьлу дукха хIаваан кеманаш, царна юкъахь хила тарло хӀаллакдийригаш, штурманчаш, кема-заправщикаш, генара радиолокацин лахаран а, урхаллин а кеманаш, хин бухара кеманашна дуьхьала кеманаш, талламан кеманаш, радиоэлектронан тIеман кеманаш. Цуьнца цхьаьна, авиахикеман хуьлу вертолётийн тоба, царна юкъахь лахаран-кIелхьарабахаран, талламан, хин бухара кеманашна дуьхьала дерш, транспортан машенаш.\nХIокху замана авиахикеман хуьлу ницкъала энергин мотор (массо аьлча санна деза авиахикеманийн ХIЭМ) хуьлу, шеца хуьлу авиаавиадагорган а, авиагерзан а йоккха резерв, цуо таро ло авиахикеман дикка ехачу хенахь шен бердашна генахь лела.\nАвиахикеманийн Iалашо ю:\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Авиахикема&oldid=6107533»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 5 июль, 17:22.


"Нохчийн къам дезаш яра Горюхина..."\nДечкен-бутт 15, 2018\n"Новая газетан" редакцехь дагалецира Горюхина Эльвира\n"Нохчийн къам дезаш стаг яра Горюхина...""\nШерашкахь цигахь гуллора шайн бераш лоьхуш долу дай-наной. Со цига дуьххьара кхаьчча, ялх боьрша стаг а, итт зуда а яра цигахь. "Цунна дика ду, цунна шен кIентан дакъа схьакарийна", - бохуш, йоьлхура Халишкова Роза. "Цунна дика ду..." Я Дела, гечделахь тхуна!"\nЦу дешнийн автор Горюхина Элвира ю, масех де хьалха Москох кхелхина журналист, хьехархо, Нохчийчоь езархо а, йовзархо а.\nДуьххьара 1996-чу шарахь Нохчийчоь кхаьчна йолу иза цу махкаца цхьа тамашийна зIе а кхоллаелла, даимна а цу гергарлонна муьтIахь йисира.\nШа кхалхале масех де хьалха, вуно чIогIа лазаро лаьцна ша йолуш, хийрачу махкахь вехачу цхьана нохчочуьнца къамелехь аьллера цо "Ма сагатлуш хир ду хьан Нохчийчоьнна. Ур-атталла сан а оццул Нохчийчоьнна сагатлуш хилча", аьлла.\nШен доллучу дахарехь Новосибирскехь хьехархочун болх бина йолу Горюхина 1992-чу шарахь йолаеллера тIемаш а, конфликташ а йолчу меттигашкахула некъаш а деш, цигарчу адамашца къамелаш дан а, цу адамех лаьцна яздан а.\nМацах Советан пачхьалкхенна юккъехь хиллачу меттигашкахь цхьа а тIом ца бисинера иза кхачанза. Иза нахана гIо дан гIортанза.\nНохчийчу иза дуьххьара "Новая газетин" леринчу корреспондентаца Измайлов Вячеславца кхаьчнера. Шена Горюхина дуьххьара гинчу дийнахь, шена мила ю а ца хууш хилла иза чIогIа тIаьхьаелира шена, хьайца Нохчийчу йигахьара ша бохуш, дагалоьцу Измайловс шаьш довзар.\nИ дехарш деш, шена тIаьхьа а хIоьттина, Москох мел ю шеца редакце кхаччалц схьаеара иза боху цо. Ткъа схьакхаьчча, редакци чохь шега хьоьжуш Iаш хиллачу Нохчийчохь тIамехь байначу а, лийцинчу а салтийн наношца цо къамел деш гича кхийтира ша, иза шен цига ца йигича йиш йоцийла: "20 шо хьалха дуьххьара ас хIунда йигира иза сайца Нохчийчу? Суна гира цо наношца къамел деш, бераш дайъинчу наношца. Новая газетин редакцехь дара иза.\nТIаккха со кхийтира, иза цигахь чIогIа оьшуш юйла, салтийн наношца къамелаш дан а, салташца а, тIемалошца а. ХIетахь дуьйна ас даима а сайца юьгура иза Нохчийчу воьдуш.\nЦкъа иштта цхьа хьал хIоьттира, тхо гуманитаран гIо эцна дахана долуш. Тхо закъалтана лаца гIерташ бара цхьа нах. Царех цхьаммо соьга элира: "Тхан нах Оьрсийчохь набахтешкахь бохкуш бу, ткъа хьо оьрсийн эпсар ву Нохчийчохь хехкалуш лелаш. Хьо кхуза тхох къахетта веана гуманитарка йохьуш?"\nСо айса хIун эр ду а ца хууш виснера, ткъа Элвирас элира цуьнга: "ХIан-хIа, къинхетам бахьана долуш даьхкина дац тхо. Безам бахьана долуш даьхкина ду". Иштта адам дара Элвира Николаевна. Дукха ду цунах дийца".\nГорюхина тамашийна адамех а, адамаллех а тешаш стаг яра. Оьрсийн литература хьехархо йолчу цунна уггаре а дукхавеза яздархо Толстой Лев вара, ткъа Толстойн тоьлла роман цо "Хаджи-Мурат" лорура.\nНохчийчохь тIом баьллачул тIаьхьа юх-юха а йоьшура цо цу романан кийсакаш – оьрсийн салташна а, нохчийн тIемалошна а, оьрсийн бомбанаш йохийначу ишколийн херцашлахь доьшучу берашна а, политикашна а. Литературица а, хазчу дашца а адамашкахь адамийн амалш денъян а, самаяха а йиш ю бохучух тешаш яра иза.\nГорюхина Элвира ткъо шо дара халчу цамгарца къуьйсуш йолу. Амма цомгуш яра яьлла цхьана дийнахь ца язъеш, болх ца беш Iаш яцара иза. Иза кхалхарца уггаре а тоьллачех а, доггахлерачех а доттагI дIаялла нохчийн къоман.


ТIемалошна пикник хIоттийнера?\nАртикл язйинарг Абдуллаева Зайнаб\nДагестанан Кумторкалинскан кIоштан кхелехь дерзийна меттигерчу вахархочунна Даитбеков Шемална дуьхьал айдина бехкзуламан гIуллакх таллар. Иза бехкево къайлах герзашца вовшахтоьхначу тобанца хилла ву аьлла.\nПолисхойн версица, лурчаха бIаьста дуьйна гуьйрене кхаччалц юург латтийна цо Учкент олучу эвлан юьстах тIе а кхоьхьуш, гIаттамхошна. ТIаьхьо леринчу операцехь хIаллакбинера цигахь хаабелла гIаттамхой.\nДахначу кIиранах кхело барт хаьттира тIаьххьарчу шина теше, меттигерчу полицин декъан шина белхахочуьнга. Ницкъахочо Атаев Джамбулата дийцина, Даитбековн "лулахо ву ала тарло" ша аьлла. Бехкевечун адвокто Асиялов Аталава хаьттира теше, иза лацале хьалха стенна кхайкхинера цо шозза а Даитбеков ша волчу цIа аьлла. Вукхо бакъ ца дора, Даитбеков ша волчахь хилла бохург. Адвоката хаьттира ша Iалашвечуьнга цунах лаьцна. Оьрсийн мотт хууш иза вацарна, гочдархо вара юкъа хIоттийна.\nДаитбековн дешнаш оьрсийн маттахь схьаэлира гочдархочо: Атаевс ша шен хIусаме а кхайкхина, шен доьзалца а, лацале хьалха вевзинчу накъостаца а цхьана хIоттийначу пикникех лаьцна хеттарш дира шега аьлла, тIечIагIдира Даитбековс.\nТкъа тешо дIахьедора, бехкениг а вуьгуш, полисхошца цхьана эвла йисте вахара ша, тIемалошна юург чохь ша тIоьрмиг битина меттиг цо гойтучу хенахь аьлла. Атаевс чIагIдо, Даитбековс мукIарло дина хиларх шен лаамехь.\nИза лацале хьалха дахара шу, я лаьцначул тIаьхьа хилира шу цу меттигехь бIаьргтухуш аьлла, шега хаьттича, полисхо соцунгIа хилира жоп дала.\nШолгIачу теше, Дагиров Дагире хаьттира адвокато, Даитбековс ма баххара, цунна тIеIаткъам бирий ахь аьлла. Бакъ дац элира тешо. Бехкевечо ша "ма-дарра дийцира дерриг а": "Иштаниг Iамо йиш яц" , - аьлла, билгалдоккхуш.\nДаитбековга хаьттира адвокато: тешо ницкъ бирий хьуна аьлла. Бира шена аьлла, жоп хазийра бехкевечо.\n"Харцдерг дуьйцуш ву иза. Ас кхерамаш тийсина бац цунна. Мелхо а, хьалххе тхоьга схьа стенна ца хаийтира ахь бехира ас. Тхо ницкъаллийн структураш ма ю, нагахь санна, хьо цхьана хIуманах кхоьруш хиллехь, уггар а хьалха, тхоьга схьахаийта декхар ма вара хьо аьлла. ХIара ледарло хьоьгара ялале, оха хIалакбийр ма бара уьш элира ас.", -бохуш, чIагIдора полисхочо.\nИшта тешо далхийра, Учкентан йисте шен белхан накъосташца ша а вахана хиларх, бехкевечо ша муха гIо дора тIемалошна дуьйцучу заманчохь. Амма шолгIа теш а ца хIоьттира, маца дIабаьхьира аш талламан барамаш: лацале, я лаьцначул тIаьхьа аьллачу хаттарна жоп дала.\nКхелан кхеташо йирзинчул тIаьхьа адвокато Асияловс дийцира "Кавказ.Реалии" портале, шайна хетарехь, Даитбековна тIаьхьабевлла хилла, накъостаца цхьана хиллачу пикникех хиттинчу полисхочун-лулахочун гIонца аьлла. Цо бахарехь, ницкъахочо хиттина хилла Даитбековга, хьан накъост тIемалошна гIо деш вуйла хаьий хьуна бохуш. Бакъо йоцуш герз лелийна цо аьлла, таIзаре хIоттийнера иза.\nЦуьнан вала да вац аьлла, хеташ, полисхоша шайна луъург лелийна Даитбековна тIехь аьлла, тешна ву адвокат. Юьртан йистехь талламан барамаш дIабаьхьна шаьш бохуш, тешаша ен чIагIонаш а харц ю, хIунда аьлча, цхьанхьа а цунах хIоттийна протокол ца хиларна боху Асияловс.\n"Нагахь санна, ша динчу зуламах оцу стага къаро йинехь, полицин белхахоша йозанашца тIечIагIдан дезаш ду и гIуллакх. Ткъа кхузахь я суьрташ а дац, я яьккхина видео а яц, я хIиттийна протоколаш а дац. ХIунда аьлча, кхузахь дина мукIарло дац. Нагахь санна оперативан барамаш дIабаьхьна хилча, документашца тIечIагIдан дезара цара. Ткъа кхузахь тоьшаллаш дац".\nРогIерчу кхелан кхеташонехь шина а агIонан пренеш хир йолуш ю. "Кавказ.Реалиис" ма яздарра, Даитбеков - эпилептик ву, шолгIачу группан инвалид а.\nЮьхьанца ша динчу мукIарлона дохковаьлла иза, ток а йоьттуьйтуш, психологина ницкъ а беш, бертаза дицийтинера шега аьлла, дIахьедина цо. Шен доьзална а, берашна а зулам дийр ду шаьш бохуш, полицин белхахоша кхерамаш тийсинера шена боху цо.


Украина -- Георгин цуьргаш лелош бу Украинехь гIаланаш дIалийцина сепаратисташ., Охан19, 201\nМалхбалера Украина шайн караерзош бу Оьрсийчоьнехьа болу сепаратисташ. Цу нахана вуно реза боцучу украинахоша цIе тиллина царна «колорадера чхьаьвригаш» аьлла. Цуьнан бахьана ду сепаратисташа шуьйра лелон «георгийн цуьргаш» цу чхьаьвригийн суьртехь хилар. Цу хьокъехь артикл кечйина Маршо Радион корреспонденто Синделар Дэйзис.\nШен бешахь хасстоьмаш кхиийначу стагана хаа уггаре а царна зуламе долу дийнат колорадера чхьаьвриг хилар. Цу чхьаьвриго бале лаьцна бу кху дуьнентIера еа а маьIIехь беха нах. Колорадера чхьаьвригаш дика евзаш ю церан бос бахьана долуш. Къеггина цIехо-можа а, Iаьржа а сийзаш долуш ю уьш.\nЦу агIор уьш тера ю цIехо-можа а, Iаьржа а сийзаш долчу оьрсийн тIемалойн сийлаллин симбол лоручу георгийн цуьргех. И цуьргаш оьхкина лелаш бу Украинера Донецкехь а, Славянскехь а Iедалан гIишлош дIалаьцна нах.\nШолгIа Дуьненерчу тIамехь дакъалаьцначу ветеранашца доьзна долу и цуьрг юха юкъадаьккхина Оьрсийчоьно ГIирма дIалоцуш а, кхин дIа Украинина дуьхьал лаьтташ а.\nРИА-Новости олучу Оьрсийчура агенталло бинчу хаамца, кху тIаьхьарчу цхьана кIиранах 100 гергга цу тайпа цуьргаш декъна оьрсаша массо а меттехь Стигалкъекъа-беттан 9-чу дийнахь билгалдоккхуш долу Толаман де тIекхочуш.\nУкраинерчу Оьрсийчоьнехьа болчу сеператисташа лелош ду и цуьргаш, шаьш Кремална муьтIахь хилар гойту билгало санна. Украинин территори тIе бевллачу герзаца болчу «баьццара» наха массара шайн кьуьйгех дихкина а, хьалха летийна а дара георгин цуьргаш, шаьш ШолгIачу дуьненарачу тIом боьдуш санна Украинин Малхбузерчу а, Киеверчу «фашистех» леташ долчух сурт хIотто гIерташ.\nМа-дарра аьлча, колорадера аьлла цIеяхана ялахь а, Невадехь гучуевлла и чхьаьвригаш Советан территории тIе кхечира ШолгIа Дьуненера тIом боьдуш. Европе уьш ларамаза кхачийнера Iамеркан эскаршца цхьаьна.\nВаршаван бертан юкъайогIучу пачхьалкхаша бехке йира и чхьаьвригаш, шайн мехкашкахь ялта ца тоарна, Iамеркан Коьртачу Талламан сервисо уьш леррина советийн юьртабахам хIаллакбан яржийна ю аьлла.\nИ бахьана долуш Iедалан белхахоша кампани йолийра и чхьаьвриг хIаллак яр Iалашонца. Школашкара бераш арадаьхнера цара, колорадера чхьаьвригаш схьа а лехьош, уьш мехкадаьтта чохь долчу ведаш чохь йойуьйтуш.\nКху деношкахь Украинин президентан харжамашкахь дакъалоцуш волчу Порошенко Петара доладечу 5-чу канало гойтуш ю колорадера чхьаьвригаш йойучу молханах лаьцна йолу телереклама.\nЦунах самукъадаьлла бу украинахой. Цу рекламехь юьйцурш баккъалла а йолу колорадера чхьаьвригаш елахь а, цуьнга хьажча нехан бIаьргашна дуьхьал хIуьттурш а, цара ойла йийраш а бу колорадера чхьаьвригех тера георгийн цуьргаш дихкина Украинера гIаланаш а, кIошташ а дIалуьйцуш хьийзаш болу сепаратисташ.\nВашингтонна бехкаш дохку Лавровс


Саммит: Шемахь машар хIоттарца маьрша харжамаш хилийта беза\nШемара конфликт ерзош политикан процесс йоло еза Цхьанатоьхначу Къаьмнийн Организацино (ООН) шен тIома кIел а лаьцна. Еа пачхьалкхан (Германи, Франци, Туркойчоь, Оьрсийчоь) куьйгалхойн шоьтадийнахь Истанбулехь хиллачу цхьанакхетарехь официала дIахьедар дина цу кепара. Шо дерзале конституцин реформи тIехь болх бан Шеман комитет гулъяр кхайкхийра агIонаша. Цу кепара процесс ерзош "диаспоран а цхьана, массо а шемахочун бакъо хила еза маьрша харжам бан" аьлла, билгалдаьккхина Германин канцлеро Меркель Ангелас. МухIажирш шайн лаамехь пачхьалкхе юхабахка хьелаш хIитто а деза Шемахь, аьлла коммюникехь.\nФранцин президенто Макрон Эммануэла дIахьедина, дуьненаюкъаралло Шемарчу хиламашна тIехь лерина терго латтор ю аьлла. Цо билгалдаккхарехь, президентан Асад Башаран ражан, я цуьнан агIончийн муьлххачу а тIеман операцино мегар йоцу тIаьхье юьтур ю кхерамзаллан а, гуманитаран а дакъошкахь.\n2011-чу шарера схьайогIуш ю Асад Башарна а, кеп-кепарчу цунна дуьхьал лаьттачу агIончашна а, терроран тобанашна а юкъахь иккхина тIеман конфликт. БIеннашкахь эзарнашкахь нах байина шемарчу тIамехь. 5 миллион сов вахархо мухIажир ваьлла.


Оьрсийчохь халкъера йисна маршонаш а дIайохуш хилар го Америкина\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто дIахьедар даржийна Оьрсийчоьнан гIаланашкахь Дечкен-беттан 23-чу дийнахь протестан акцешкахь дакъалаьцначу наханна дуьхьал таIзарш айдарца доьзна.\nАмерикан Штаташа бехкбуьллу протестхошна а, журналисташна а гIело ярна. Хьалхо бух кечбира Оьрсийчоьнан Iедало бахархошкара маьрша гуламаш хIитто а, хетарг ала а йолу бакъонаш дIайохуш, акцехь дакъалаца дагахь бу аьлла шена хета нах лоьцуш, билгалдоккху Пачхьалкхан департаменто.\nТкъа хIинца, Вашингтонна гарехь, оппозиционер Навальный Алексей лацар а, протестан акцеш хьашар а бу бахархойн юкъаралла йохош, цуьнгара коьрта маршонаш дIайохуш хилар гойту "сингаттаме битамаш".\nОха кхойкху Оьрсийчоьнан Iедал деккъа дIа шайн бакъонех пайдаэцарна лецна нах дIахецаре а, хьалха цхьа а тIедахкарш а ца хIиттош, Навальный Алексей мукъаваккхаре а, боху документо.\nВашингтоно Оьрсийчоь кхойкху дуьнанюкъарчу цхьаьнакхетараллашна Навальный Алексейна дIовш далар толлуш гIодаре а, химин герз Оьрсийчоьнан территори тIехь лелор стенна нисделла, бакъдолу тоьшаллаш а далош, довзийтар а.\nЦхьаьнатоьхна Штаташ шайца накъосталлехь йолчу пачхьалкхашца юкъахь кхидIа а лаьттар ю адамийн бакъонашкахьа, уьш стенггахь а йохош хиларх а – хуьлда иза Оьрсийчохь я кхечу пачхьалкхашкахь, боху Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаментан дIахьедаро.


Шинари дийнахь Венерчу кхелехь дIакхайкхина даханчу шарахь Шема баха новкъабеллачуьра лийцинчу исс нохчочунний, уьш эцна воьдуш хиллачу туркочунна тоьхна йолу хенаш.\nВена-лаьттан кхелан Шоффенсенат олучу чоьна чу кхачале масех талламах чекхвала дезара кху деношкахь. КетIахь дуьйна кхелан цIийна гобаьккхина лаьтташ гуш бара иттанашкахь полисхой. Чоьхьа ваьлча, иштта иттанашкахь полисхой а болуш хуьлуш долунна сема тилам беш, эчиг а, кхераме а хIумма а дегIаца а, тIоьрмиг чохь а юй толлуш йолчу системах чекхвала дезара.\nЦул тIаьхьа кхел хоттучу чоьна хьалха кхин а цкъа а иштта кIирбеллачу талламах чекхвала дезар, телефон я кхин болу ца магийна гIирс буйла хьожуш а, хIора цу чу воьдучуна цIе дIа а язъеш. БIаьрг кхет-кхетачехь гора юхь тIе тутмаьжгаш йоьхкин Iедалан леринчу ницкъийн белхалой а.\nКхел йолаелча а, дIаяьлча а, йоьдуш йолш-м тешна, маьI-маьIIехь гуш бу тобанашкахь лаьтта нохчи, лоххачу озаца вовшашца къамелаш деш а, уккалш чу а лелхийтина, гIеххьачул гIайгIане а, ладегIарца а, бухара схьа хуьлуш лаьттачуьнга бIаьрг бетташ. Царех цхьаберш лийцинчеран гергара нах я бовза-беза бу, вуьшберш, хетарехь, кхеле озийнарш нохчи хиларна хьовса баьхкинчух тера ду.\nКъовлабелла зударий а, еха мажош йолуш, гIеххьачул дилхане бахана божарий а хаало царна юккъехь, боцуо хедийна хечин когаш а болуш. Маршо радионо къамел дан гIоьртинчех цхьанна а ца лаьа, журналистаца къамеле вала, хетарехь, я гергарчарна а, я шаьшна лийцинчарна а юхькIам болуш дов и хоттуш дерг ца хиларна.\nТкъа хоттуш дерг даханчу аьхка Венера дIа Шема, цигахь къепедацарш лелочу ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобанахь дIакхета дагахь арабевллачуьра Iедалхоша лийцина хиллачу исс нохчочун, цхьаьна туркочунна дов ду. Цу нохчашна юккъехь цхьа къона зуда а ю, Малика бохуш, шен хIусамдеца халипат хIоттош дакъалаца яха араяьлла хилла йолу.\nЛоцучу хенахь 18 шо долуш хилла йолу и Iаьржа духаош доьхна зуда доьзалхочух яра, ткъа лаьцначул тIаьхьа набахтехь цуо йина йолу 4 бутт кхаьчна йоI цкъацкъа кхел хаттаре шеца схьайалош яра цуьнан.\nЦуьнан 27 шо долу хIусамда Хизир а ву, кхелахочуьнга ша халипатехь зуламаш дан гIерташ вацара, цигахь болх а, хIусам а, маьрша дин лело таро а ло бохург хезна, цигахь ваха дIаваха гIерташ вара ша бохуш чIагIдеш. Ша дин дукха суьпа лелош хиларна Австрехь нах гома хьоьжура шега бохура цуо.\nИ санна долу къамелаш дацаре до Австрехь бехачу кхечу бусулбачара а, дешначу наха а. Дуьйненчохь бусулба дин лелон уггаре а аьхначех пачхьалкхе ларалуш бу и мохк. Амма Шема агIор марзонца хьуьйсучу кегирхоша иза тидаме ца оьцу, царна шайн дин ца девза я довза а ца лаьа, цунна метта ат-аттадерг а, шайн лаамашца догIуш дерг а лоьху цара бохуш дийцира Маршо радионе Венерчу коьртачу маьждигехь хьехамаш беш волчу Iелимо Мусас.\nМуса: „Дукхахьолахь кегирхой бу цига дIасалелаш берш. Дийца даьккхича вуно доккха хIума а ду иза. Цара хIун до аьлча, бусулба динера цхьадолу хIумнаш схьа а оьцуш, кхиндерш Iадда а дуьтуш, хIума до. Хьалхарниг иза ду. ШозлагIниг – царна кхоччуш ислам динах лаьцна Iилма ца хаар ду.\nШайга и хIума иштта дац шуна аьлларг мостагI а хета царна. Iелимчу наха даккхий къиной санна лерина долу цхьадолу хIумнаш тергал а ца деш, кхиндерш царел мехалох лору цара, шайна бехказлонаш а карайо царна. Iилма ца хилар ду-кх иза“.\nВуно тамашийна а, наггахь маьттаза а хIумнаш хезара кхел тергал ян гулбеллачарна а, кхелахошна а бусулба пачхьалкхе хIоттон арабевллачу наха дуьйцуш. Масала, царех цхьаболчара чIагIдора, шаьш баххане а Шема баха дагахь бацара, Болгаре садоIа даха арадевлла дара шаьш, бохуш.\n27 шо долчу Бекхан цIе йолчу ДаIишца марзо йолчо бохура, ша Болгарехь доггаха сакъера дагахь вара. Эзар сов евро а, эзар сов доллар а хиллера цхьанхьа а болх беш а воцуш, Iедалера социала гIо оьцуш волчу жимчу стагехь иза лоцучу хенахь.\nМичара даьллера хьуна оццул ахча, балхахь а ца хилча, аьлла кхелахочуо Хауптц Андреаса шега хаьттича, Полшехь ехачу кIелйисина цомгуш йолчу шен нанас даийтинера шена элира цуо.\nТкъа хьан нана хIун болх беш ю аьлча, иза а яц балхахь, кест-кеста Нохчийчу йоьду иза, цигарчу гергара наха ло цунна ахча бохура. Цул тIаьхьа реза а воцуш тIетуьйхира, эзар доллар бен дуй иза, миллион ма даций иза, аьлла.\nДаIишца шен уьйр яц бохуш волчу цуьнан телефон тIехь инзаре къиза видеош а, сарташ а карийра Iедалхошна, нехан кортош дохуш а, етташ а. Уьш шена ца хууш цхьаммо тесна хилла шега бохуш кийтарлонаш йора халипатан бIаьхо хила араваьллачуо. Ткъа ахча казино ваха оьшура шена бохура вуно бусулба стаг ша ву бохуш чIагIдечо.\nДукха цецваьллачу кхелахочуо Хаутц Андреаса, бусулба стаг казино ваха мегаш доцийла хууш волчу, цунна дуьхьала, хIара-м абсурде доьрзуш лаьтта элира, хьайна ца лаахь, хаттарна жоп ца дала а йиш йолуш ву хьуна хьо, иштта пал буьйцучул аьлла тIе а тухуш.\nКхин гIолехь дацара халипате керла бIаьхой дIакхачо араваьлла хиллачу туркойн къомах волчу шопаро, бехках цIанвала гIерташ дийцинарг а. Чаташкахь джихад а, керистанашца тIом а, ша хIинцалца вуно дукха Европера кегийнах Шема дехьа баьхна хилар а дийцинчу цуо иза дерриге а харц дерг дара, ша зударшна тIеIаткъам бан гIерташ вара элира.\nВенехь зуда а, оьзал а болчу цуо даре дира, хьарам юкъаметтигаш лелош езар ю шен, иза цецйоккхуш дийцинера ша уьш, аьлла.\nГулбеллачарна цу кхелехь дакъалоцучу прокурора Шоьн Штефанис гайтира лийцичеран телефонашна тIехь карийна сарташ а, цара дина къамелаш а. Кийрахь дог дерг хьажалур воцу сценаш ю цу видеогайтамашна тIехь, къизаллин сценаш. Ткъа лийцинчара динчу къамелашкахь коьрта тема- муджахIидш, тренингаш, хьан алсамох керистанаш бойъург бу бохучунах хабарш ду.\nАмма кхелехь Iачара дерриге а дацаре до. Цхьаъ дIаваьккхичахьана – царех уггаре а жимах волу 17 шо долу Венера дешархо. Психиатарша хьекъална генара ца хиларна шен леламийн тIаьхьлонех кхеташ а вац, кхечара атта тIеIаткъам бан йиш йолуш а ву аьлла билгалваьккхинчу цуо даре дира, ша боккъал а ДаIишах дIакхета ваха гIерташ вара аьлла. Даре дар а, цуьнан жималла а тидаме а эцна, арахь яккха шо хан а тоьхна дIахийцира иза.\nВукхарна цхьана шарна тIера кхаа шаре кхаччалца хенаш туьйхира. Юхьенца прокуратурано цхьаболчарна итт шаре кхаччалца набахтехь яккха хан кхайкхор доьхуш дара кхелхочуьнга, амма и нах Шема дIакхача ца кхиар а, уьш цхьа а вен ца кхиар а тидаме а эцна, гIеххьачул кIеда сацам бира кхелахочуо. Иштта цуо сацийра, цаьрца набахтехь психологаша а, социалана педагогаш а болх бан безаш хилар.\nТкъа кхелан кхерчахь а, уьйтIахь шабар-шибарш деш хилла нохчи, мелла а сапаргIат даьлча санна дIасабирзира, тоьхна хан дукха ца хиларна делахь а, я мелла а яьккхина аьхначу австрихойн набахтехь дийна а болуш хан яккхар тоьлу-кх цара, Шемахь я Иракъехь нах бойъучул я шаьш бойъуьтучул аьлла хетарна делахь а.


Европано кIадо йина Оьрсийчоьнна\nОьрсийчоь -- ПАСЕН векал Гросс Андреас а (аьрроагIор), Коммунистийн артин лидер Зюганов Геннадий а (аьттоагIор) дакъалоцуш ву Оьрсийчура президентан харжамаш дIабирзинчул тIаьхьа хиллачу Москох зорбанан конференцехь, 21Деч2012\nЕвропан Кхеташонан парламентан ассамблеяно Оьрсийчура хьолах лацна долу рогIера рапорт зорбане даьккхина. Бозуш боцу тергамхой цец а бохуш, кIеда-мерза мах хадабо цу рапортан авторша Оьрсийчохь тIаьхьарчу шерашкахь хиллачу хийцамийн.\nТIаьхьарчу ворхI шарахь арахецна дацара Европан Кхеташонан Парламентан Ассамблеяс, я доцца аьлча, ПАСЕ-но шен Оьрсийчурчу хьолах долу рапорт, цу хьукматан Iадаташца иза хIора шина шарахь дан догIуш делахь а. ТIаьххьарлера цу кепара ПАСЕ-н рапорт 2005-чу шарахь дийцаре даьккхира.\nХIетахь цу белхан дайша емал йира Оьрсийчоьнан куьйгалло бахархойн маршонаш хьешарехь дIахьош йолу политика а, цу махкахь оппозицина беш болу тIеIаткъамаш а, хаамийн гIирсийн маршонаш ехкар а, Путин Владимирс дIайолийна йолу „Iедалан вертикал“ демократина зене хилар а.\nИштта цхьа дакъа хIетахьлерачу рапортан авторша Нохчийчурчу хьолана а лерира. Оьрсийн эскархоша пачхьалкхан лаккхарчу куьйгаллин маршонца маьршачу нахана тIехь къиза таIзарш дар а, Нохчийчурчу тIамах лаьцна яздечу журналисташна кхерамаш тийсар а, царна дуьхьал талораш дар а, ницкъаллин структураша нах идор а, уьш цул тIаьхьа тIепаза бовш хилар а – и дерриге а сацадаре кхойкхуш яра хIетахьлера резолюци.\nАла догIу, и хIетахьлераниг а резолюци, шена чохь критика хиллехь а, аналисташна тоъалла дера ца хеттера, цул хьалха ПАСЕ-но шен сацамашкахь а, рапорташкахь Оьрсийчурчу хьелан мах хадор тидаме эцча.\nТкъа хIинцалера резолюци Оьрсийчохь хIоьттинчу политикан башхачу системица йолчу кIеда-мерзаллийн лакхе хилла дIахIоьттина. Хьалхалерачу критикаллин лар а ца карайо кху деношкахь арахецначу Европин Кхеташонан Кремлан леламийн маххадорехь.\n„Оьрсийчоьнан Федераци шен пачхьалкхехь демократи кхуьучу боццачу муьрехь уникалан хьеле кхаьчна“, - бохуш яздо рапортан авторша. Кхиамаш юккъехь цара хьахадо, губернаторийн харжамаш юхаметтахIиттийна хилар а, оьрсийн юкъаралла шен бакъонашкахь къийса урамашка ялар а, Iедална цу юкъараллин кхайкхамашка ладогIа лаар а.\nДоцца хьахийна дитина рапортан дайша Политковская Анна а, Эстемирова Наташа йийнарш, кхин дIа болу критикалле журналисташ а, адамийн бакъонаш ларъярхой байъинарш хIинца а маьрша хилар. Иштта экама хьахийна витина Ходорковский а, Магнитский а.\nШена тидам тIе бохуьйтуш ду 2005-чу шарахь арахецначу рапортан а, хIинцалерачу хестамечу жамIийн а автор цхьаъ хилар-Швейцарера политик Гросс Андреас. Доллучу дуьнентIехь а Оьрсийчура политикан хьал, Путин Владимир Медведев Дмитрийца шеконечу гIанташ хийцаран гIоьнца Кремле юхаварна тIера дIа килсан дай пачхьалкхан а, юкъараллин а белхашна вуно жигара юккъе гIерта болабаларна тIе кхаччалц де дийне мел долу гIайгIанца тергал деш лаьттачу муьрехь, рапортин авторна кхиаме а, дика а хийцамаш карийна Оьрсийчохь.\nАла догIу, хIетахь, Нохчийчура тIом марсабаьлла лаьттачу муьрехь а, вара Гросс шен Оьрсийчоьно Къилбаседа Кавказехь лелош йолу къизалла кIадъян гIертарца а, тIеман юкъехь нохчийн парламенте депутаташ хоржуш Кремло дIаяьхьана хилла моттаргIанаш бакъярца а билгалваьлла.\nИ хIума къаьстина гуш дара, Гросс Андреасан хьежамаш а, дIахьедарш а, цуо кечъеш йолу резолюцеш а цул хьалха ПАСЕ-н Нохчийчоьнах волу рапортхочуьн, немцойн политикан Биндиг Рудольфан критикаллечу хьежамашца юьстича.\nХIетахь Гросс Андреасан Оьрсийчоьнца йолу кIеда-мерзаллин бахьанаш талла баханчу оьрсийн журналисташна гучуделира, Швейцарера политик Оьрсийчоьнан лакхарчу хьаькамашца а, депутаташца а леринчу раутехь хан йоккхуш хила хилар а, цунна цигахь вуно комаьрша шун хIоттийна хилар а, чIерийн Iов, уггаре а дезачух къаьркъа а, кхин дIа болу махбеза кхачанаш а юккъехь болуш.\nБилгал олийла дац, цу раутехь садоIаро рапортхочун тIеIаткъам бинерий теша бохург, амма хIетахь дуьйна цуьнан куьйга кIелара мел довлуш долу Оьрсийчоьнах долу рапорташ цхьаъ вукхул кIеда хуьлуш ду. Иштта хьал ду хIинцалерачуьнца а.\nДела денна Нохчийчоьнна тIе етташ йолу бомбанаш а, хIоъ-молха а, эзарнашкахь оьрсийн эскархоша адамаш дайъар а, царна тIехь таIзарш лелор а лахдалар Оьрсийчоьнан политикан лакхара мах хадон тоьуш леринчух тера ду Швейцарерчу политико. Я рогIера Москохарчу лакхарчу кабинетехь кхин цкъа а чIерийн Iов а, тоьллачух къаьркъа а хIоттийна хилла те везачу хьешана?\nЕвропано къадо йина Оьрсийчоьнна


Оьрсийн ДУМАн депутаташ пачхьалкхан йиш локхуш бу, шаьш ГIирма Оьрсийчоьнан долайоккхуш сацам къобал бинчул тIаьхьа, Москох, 20Заз2014\nМаршо радионо хIокху кIирнахь дийцаре даьккхинчу хаттарна дахкийтина жоьпаш.\nНохчийн къоман йозуш йоцу пачхьалкх кхолла лаам а, гIезалойн къоман а бозуш ца хила хилла лаам а охьатаIийна, Нохчийчохь хIинца а Iенаш цIий ду и бахьанехь. Нехан пачхьалкхан декъа ГIирме эскарш хьовсийна, цигахь Оьрсийчоьнах дIатоха йинчу референдум муха мах хадабо аша? - дара Маршо радионан хаттар\nУкраинера хьал леррина тидамехь латтадо Нохчийчура бахархоша. Дукхах болчара тоам ца бо, оьрсийн телевизионехь дуьйцучух. Ца тешарал совнаха, дукхах болчара ша дерриг а шеконе дуьллу. ИбрехIима ишта дийцира цунах лаьцна.\nНохчийчура Катас бахарехь, ур-атталла, оьсрийн телевизионехь а кIезиг нах гайтара референдумехь дакъа лоцуш. Иза бакъ ца хета цунна.\nСалавди а ца теша, ГIирмера референдумехь къоман лаам билгалбаьлла хиларх. Иштта, Оьрсийчоьно шен исторехь хьалха дIаделла а, доьхкина а латтанаш юха схьадаха йолалахь, ша цецвер вац, элира Салавдис.\n2003-чу шарахь. Нохчийчохь марсабаьлла боьдуш тIом а болуш, дIаяьхьна референдум шен бIаьргашна гина ву къано Муса. Тоьпаш тIе а хIиттийна тесна кхаьжнаш бакъ ца хета амма. Делахь а, хIинца шена оьрсийн телевизионехь гучух, тешначух тера ву.\nОьрсийчоьнца муьлхха а тIегIанехь бина барт-чIагIам, иза тIеяздинчу меха хета Вистина.\nНохчийчура Сулеймана бахарехь, шайн мохк Европан новкъа бала луучу украинхошна оьгIазвахана яьккхина гIулч ю иза Путина.


Халидов Супьян. Гергарчарах лаьцна. | ВАЙНАХ\nМел генахь висна-кх хьо, виса,\nОццул хьайх хьегначу дагна,\nХьарчийна марчонан к1айн киса,\nМокхазчу т1улган чурт аьгна!\nАмат бен ца дог1у дага…\nДог 1ийжа: ду и ган хьогах!\nКаш санна, шийла ду латта,\nЕмалдеш санна сан дахар…\nБац, нана, дег1ехь ницкъ г1атта,\nИрс а дац, шега дог даха!\nРаздевлла, лаьтташ ду чарташ…\nАс доху цу т1улгех барташ\nТийначу дайн кешнийн кертахь!\nМало ца евзара хьуна:\nОхура ахь, доьра кха,\nХьокхура буц юьртан гуонах,\nАмма ца до1ура са:\nДог дара хьан лардан дезаш,\nДара и-м, сан ваша, хьег1аш,\nИрсе цахиларна хьо!\nЭрна ца хьегна ахь къа,\nМел динарг дисна т1аьхьенна:\nЭчиган керт, доккха ц1а,\nДуьйш-дерзош хасстоьмийн кха,\nДиттийн беш, беркат луш ц1енна,\nИрс долуш доьзал а цхьа!\nСан ваша, хьо дара дика адам,\nУрамехь а вацара хьо саннарг!\nЛулахой боьлхура, беш хьох кадам:\nТезет х1отта жима вара ханна,\nАмма Делан кхел леланза ялац,\nНенан даг т1е базбаларх а бала!\nРицкъанна т1аьхьа а ваьлла,\nУмматах ца къаьсти хьо!\nСий дойла хьан Везчу Дала,\nЛерам а Цо бойла хьан!\nАзаллехь яздина хилларг\nНаггахь а меттиг яц тилла!\nЛистича дахаран денош,\nРезаеш, ирсечу хено\nИсбаьхьа шен илли олу:\nСинтеме хуьлийла ойла!\nАьхзалло чеха ма йойла!\nЛеррина хьан ойла йо ас тахна,\nУллехь сецаш хьуна, генахь сецаш:\nИрсе денош сиха девдда дахна,\nЗовкх а хьоьгуш, доьхна дог а оьцуш,\nАьхна хеташ дений, нанний хьалха.\nРезадеш да-нана, дика к1ант вара,\nУллехь хьо ца хилча, сагатлуш церан.\nСийначу стигалахь цхьа седа бара,\nхьоь хьоьжуш т1ера!\nАмма ца хиллера и ирсан седа,\nМарзо луш, ирс кхийдош,\nмаршалла луш хьоьга!\nМа мотта цунна ца лаьа\nОлхазарх са т1ома г1атта,\nХьаьвззина, генаш т1е хаа,\nМалх кхеташ, тергалдан латта!\nАдам ма ду иза жима,\nД1аоьцуш ден, ненан къинош…\nСинош ду, боху, цхьабосса\nАзаллехь кхоьллина Дала,\nЛуш х1оранна а цхьа бос а,\nАмат а, адамна аьлла,\nХьекъал а, г1уллакх дан Далла!\nНазад: Алиев Мохьмад. Диц ца делла дика.\nВперед: Iарби Альтемиров. Адамалла.


Нохчийчохь Кадыровс шена луъург деш дуйла го хан хене мел йолу\nКадыров Рамзан, дарбан хIусам зуьйш, Нохчийчоь, Куьрчала, 2000\nВладимиров Виктор, "Американ Аз"\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташа Нохчийчоьнан куьйгалхочунна а, цуьнан гонна а, кхайкхийначу керлачу санкцийн хьокъехь дуьйцу бакъоларъярхоша\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллина хетарехь, деношкахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзананан гонна а, цара жоп лучу структурашна а дуьхьал кхайкхийна санкцеш доцчух кхоьллина а, бух боцуш а ю. Оцу хьокъехь дIахьедина пIераскана, ГIура-беттан 11-чу дийнахь, арахьарчу политикан юкъаметтигийн хьукматан векала Захарова Марияс.\nЗахарована гарехь, оцу гIулча хьалха хIотийна Iалашо ю, дукха а, кIезиг а доцуш, дуьненан юкъараллин бIаьргаш чохь Оьрсийчоьнан бахархой «адамийн бакъонаш талхош болу нах» хилар тIечIагIдар.\nДагадоуьйту, еарин дийнахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа «Магнитскийн акто» къастош йолу санкцеш юкъаяьхна Кадыров Рамзанна а, цуьнца зIе йолчу цхьацца компанешна а, цуьнан гонерчу цхьаболчу наханна а дуьхьал.\nЦхьана декъехь, Штатийн финансийн министралло «Iаьржачу тептара» язйина Оьрсийчуьрчу къовсамашкахь дакъалоцу футболан клуб «Ахмат» а, Кадыров Ахьмадан фонд а, кхин а цхьаццайолу структураш а.\nДуьххьара йохуш яц Американ Штаташа Кадыровна а, цуьнан гонна а, гергарчарна а духьал санкцеш. 2014 шарахь дуьйна Еропан Бертан санкцеш а ю Нохчийчоьнан куьйгалхочунна дуьхьал лелаш.\nКаляпин Игорь: «Цхьа а низам дац Нохчийчоьнан куьйгалхочо ларамбеш, шен махкахойх дан йиш ю цуьнан шена луъург»\n«Iазапна дуьхьалояран комитетан» куьйгалхочунна Каляпин Игорьна хетарехь, Кадыровн гонна а, цуьнца зIе йолчу структурашна а тоьхна санкцеш пайде ю, цара дагайохкуьйту дуьненна юха а Нохчийчохь харцонаш лелаш хилар. Цуьнан дешнашца аьлча, цхьана а цивилизацин юкъаралло ловш доцу хIуманаш лела цигахь.\n«Санкцеш оьшу, нийса тоьхна а ю, цара Оьрсийчуьрчу Iедалан урхаллашна хоуьйту шаьш терго ян езачу махкахь лелаш дерг хIун ду. Оцу маьIнехь аьлча санкцеша шайн Iалашо кхочуш йо. Ткъа хьакхалой уьш билгалбаьхначу нахах аьлча, суна хетарехь, цара пусар а ца до санкцийн. Уьш бац дуьнентIехула бевлла лела дагахь, дозанал арахьа ахча охьадилла гIерташ, царна цIахь а ю комфорт, шаьш дашо унитазаш хIиттийначу петаршкахь».\nСанкцеш оьшу, нийса тоьхна а ю, цара Оьрсийчуьрчу Iедалан урхаллашна хоуьйту шаьш терго ян езачу махкахь лелаш дерг хIун ду\nДелахь а Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташна республикерчу хьолан мах нийса хадийна аьлла хета Каляпин Игорьна. ХIунда аьлча, Нохчийчохь низамаш парггIат хьоьшуш хилар го хан хене мел йолу, билгалдаьккхира «Iазапна дуьхьалояран комитетан» куьйгалхочо.\nЦо бахарехь, Кадыровс а, цуьнан уллерчу гоно а, эхь а ца хеташ, тIетаIIош гойту муьлхха а нохчо – хуьлда иза шен юьртахь, Оьрсийчоьнан кхечу махкахь я Европехь – шайн юрисдикцина кIел вуйла. Нохчийчоьнан куьйгалхочо цхьана а кепехь ларам бац беш низамийн, шен махкахойх цуьнан дан йиш ю шена лиъинарг.\nБакъоларъярхочо дийцарехь, иза хеза риторикехь а, нахана ган а гуш йохучу гIулчашца а.\nБорщев Валерий: «Адамийн бакъонашца йолу ситуаци маьттаза ю Нохчийчохь»\nМоскварчу Хельсинкин Тобан куьйгалхойх волу Борщев Валерий вуьззина тешна ву Кадыров Рамзанна а, цуьнан гонна а сакцеш йогIуш хиларх. Иза, цунна хетарехь, кхетамчохь мел болу нах бу оцу сацамна кIера.\nсанкцеш – шаьш ларбала безийла гойту хаам а бу Кадыровс зIенаш лелочу цхьаболчу Iаьрбийн мехкашна\n«ХIунда аьлча, адамийн бакъонашца йолу ситуаци маьттаза ю Нохчийчохь. Цивилизацин а, ала деза, Оьрсийчоьнан а низамашна нийсса бIостанехьа ду Кадыровн лелар. Адамийн бакъонашца кризис латтарца дуьнентIехь уггаре хьалхарчу регионех бу и мохк. Борша-сте леларца ламастехь боцчу (ЛГБТ) нахаца цигахь лелориг юьззина акхалла ю, царна духьал чIир ю кхайкхийна».\nОцу юкъанна бакъоларъярхочуьнга дуьззина ала ца ло, мел эвсаре ю Кадыровн режимна дуьхьал Малхбузено арахецна санкцеш. Зеделлачо гойту санкцеш кхача ма-езза дIакхочуш цахилар, боху Борщевс.\n«Мухха а делахь а, нийса яьккхина гIулч ю иза. Ткъа футболан «Ахмат» клубах аьлча, Кадыровн лазаме ю и муьшка, цо шен, шен Iедалан имидж чIагIъеш лелойо футбол», – тIетуьйхира Москварчу Хельсинкин Тобан куьйгалхойх волчу Борщев Валерийс.\nЦунна хетарехь, керла санкцеш – шаьш ларбала безийла гойту хаам а бу Кадыровс зIенаш лелочу цхьаболчу Iаьрбийн мехкашна.\nАмерикан Штатийн конгрессменаша Малиновски Тома а, Уилсон Джос а далочу терахьаша гойту еккъа цхьана Iаьрбийн Эмираташа Нохчийчу хьийсийна инвестицеш 350 млн Американ долларе кхоччуш хилар. Цул сов, Кадыров ахчанца са йоккху оцу пачхьалкхашкахь хуьлучу говрийн хехкаршкахь.


Хангошвили вер толлучарна хетарехь, цхьалха ца хилла киллер\nНемцойн талламчашна хетарехь, нохчо Хангошвили Зеламха вийнарг ша цхьаъ хилла хуьлийла дац – лаххара а, бухахь, Берлинехь, веха цхьа гIоьнча эшна хила веза цунна. Ишта бу Германин бундестаган чоьхьарчу гIуллакхийн комитето, Федералан прокуратурин векал декъахь а волуш, къевлинчу хьелашкахь дIаяьхьначу кхеташонехь бовзийтина хьажам, хаам бо Deutsche Welle телегойтийло.\nДойче Прессе-Агентур агенталлица къамел динчу хьостано бахарехь, Варшавера Берлине киллер веана ша зулам дале де хьалха, ткъа оццул сиха цунна шенна карйойла дац Хангошвили веха меттиг, хаа йиш яц иза стенга, маца воьду, кхуьийла дац, ша иза вийна ваьлча, муха къайлавер ву билгалдаккха.\nЦкъачунна хууш дац, хьан елла киллере цо Хангошвилина йиттина йолу Glock 26 тапча. Талламехь йолчу информацица, Москвара Марсхьокху-беттан 17-чу дийнахь Париже вахана киллер, цигара – Варшаве.\nМарсхьокху-беттан 23-чохь вийра Гуьржийчуьра нохчо, паьнгазхо Хангошвили Зеламха. Нохчийчуьрчу «ШолгIачу» тIамехь Оьрсийчоьнца лиэтачу цхьана декъан коьртехь лаьттина иза. Киллер лаьцна немцоша цо зулам динччу сахьтехь. «Соколов Вадимна» делла арахьара паспорт карийна цуьнгахь, амма тIаьхьо гучудаьлла журналисташна и паспорт харц хIорттийна хилар а, киллеран бакъ цIе Красиков Вадим юйла а, иза ФСБ-н «Вымпел» олучу декъехь болхбина хилар а.\nЗуламан хотIо, иза пачхьалкхо дина хилар гайтарца доьзна, таллам полицин кара а боккхуш, шега дIаэцна Германин Федералан прокуратуро.\nПрезидента Путина бакъ ца до Хангошвили Оьрсийчоьнан къайлахчу ницкъаша вийна хилар. Оьрсийчоьно дуккхаза а дийхира Германига Хангошвилина экстрадици яр, амма немцой «ца кхийтира» шайх, аьлла цо.\nАмма Германин Iедалан векало Зайберт Штеффена кху кхаарийдийнахь жоп делла Путинна, шайга «ца кхьчна экстрадици яр доьхуш цхьа а кехат», аьлла.\nХьалхо Берлинера цIахьажош, «персона нон-грата» кхайкхийра Кремлан шина дипломатна. Цунна дуьхьал немцойн ши дипломат дIахьажо сацам бина кхаарийдийнахь Оьрсийчоьно а.


"Исламан пачхьалкхо" кхерам тесна Путинна, Нохчийчоь а, ерриг а Кавказ а маьрша йоккхур ю шаьш аьлла\nИракъ - "Исламан пачхьалкхан" байракх а карахь лаьтташ бу цаьрца тIом беш болу Иракъан эскархой, Герз 1, 2014\nШемахь а, Иракъехь а тIемаш бечу «Исламан пачхьалкх» тобано кхерам тесна Нохчийчохь а, ерриг а Кавказехь а тIом болор бу шаьш аьлла. Цунах лаьцна хаам бина Ал-Арабия олучу спутникан телеканало. Цу хьокъехь видео а хIоттийна тIемалоша интернетехь.\nIаьрбийн телеканало бечу хаамца, тIемалоша кхерам тесна Оьрсийчоьнан президентана Путин Владимирна Шеман пачхьалкхан президентан бертахо хиларна а, цунна герз а, тIеман гIирс а латторна а.\nYouTube интернетан порталехь дIахIоттийнчу видеонна тIехь Шеман Ракка провинцехь Табака олучу меттехь тIеман аэродромехь тIеман кеманчохь хиина Iаш ву цхьа тIемахо. Кхин цхьаъ ву машен чу хиина Iаш.\n«ХIара хаам хоьга бу, ва Путин. ХIорш ахьа Башарна дахьийтина кеманаш ду, оха АллахIан къинхетамца хьуна дIадоуьйтур долу, диц ма делахь иза», -боху цо.\n«Оха Делан пурбанца маьрша йоккхур ю Нохчийчоь а, ерриг а Кавказ а. «Исламан пачхьалкх» йолуш а ю, хир а ю, иза Делан пурбанца шорлуш а ю», -боху тIемахочо.\n«Хьан паччахьалла леста доладелла, иза кхерамехь ду, иза духур а ду тхо хьо волчу дIакхачарца», - бохуш дуьйцу тIемахочо. «Тхо хIинцале а Делан пурбанца новкъадевлла!», - олий дерзадо цо шен довха къамел.\nЦул сов тIемахоша кхерамаш туьйсу Асадана а, цуьнах "хьакха" а олуш, кеманашна тIехь цунна тIекхача дош а луш. \n«Исламан пачхьалкх» тобан тIемалоша дIалецира Табакера кеманийн порт Марсхьокху-бутт чекхболуш. И бахьана долуш цера караяхара Шеман армин яккхийн тоьпаш а, танканаш а, кеманаш а.\nИсламан пачхьалкхан тIеман тобанаш тIелетира Иракъан Къилбаседан а, Малхбузен а кIоштанашна Мангал-бутт болалуш. Мангал-беттан 29-чу дийнахь цара дIакхайкхийра шайн карахь йолчу Шеман а, Иракъан а территореш тIехь «исламан халифат» кхоьллина шаьш аьлла.\nМарсхьокху-бутт болалуш ХIаваан тIеман ницкъашца цу тобанна дуьхьал операци йолайо шаьш аьлла, дIахьедар дира Iамеркин Цхьаьнатоьхначу Штаташа.\nЦу хенахь дуьйна Iамеркахоша 124 тохар дина тIемалойн позицешна. Цунна бекхам беш «Исламан пачхьалкхан» векалша корта баьккхира Iамеркин журналистан Фоули Джеймсан. Цара кхерам теснера шаьш вуьйр ву шайн карахь волу шолагIа Iамеркхо – журналист Сотлофф Стивен аьлла.\nДелахь а президенто Обама Барака дIахьедар дира, тIемалойн позицешна бомбанаш еттар сацор дац шаьш аьлла. Шинарин сарахь интернетехь видео гучуяьлла, иза дIахIоттийначара дийцарехь, Сотлофф вуьйш яьккхина йолу.\nДаханчу кIиранах Сотлофф Стивенан нанас дехар динера тIемалошка, шен кIантах къинхетам бахьара аьлла. Сотлофф Ширлис Исламан пачхьалкхан куьйгалхочуьнга ал-БагIдади Абубакре дехар деш яьккхина йолу видео гучуяьллера интернетехь.\nЦу зудчо дехар динера цуьнга Мохьмад-пайхамар деш хиллачуьнах масал а эций, къинхетам бахьана шен кIантах аьлла. Амма, гарехь, и масала тIемалоша эцначух тера дац.\nШемахь тIеман конфликт йолаелчхьана Асад Башарана гIортор еш ю Оьрсийчоь. Оьрсаша латтадо цунна герз а, тIеман гIирс а. Малхбузенехь хета, Шеман лидер шен халкъаца тIом беш ву аьлла. Малхбузерчу лидершна хетарехь цу стага дита деза президентан дарж.\nКху деношкахь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс бехке йира Малхбузера пачхьалкхаш, цара шалха стандарташ лелайо аьлла.\nМалхбузе синтем байна ю «Исламан пачхьалкхах» шайна схьаболуш кхерам хиларна. Кху беттан 4-чу а, 5-чу а деношкахь Уэлсехь хир йолчу НАТО-н саммитехь Европерчу шен бертахошца барт бан дагахь ю Вашингтон, Иракъана а, Шемарчу кепехь йолчу оппозицина а тIемахошна дуьхьал латта гIо дар хьокъехь.\nАмма цуьнца цхьаьна Вашингтонехь кхеташ бу «Исламан пачхьалкх» тобанна дуьхьал латта хала хирг хиларх. Кху деношкахь Iамеркин президенто Обама Барака, Шарлотт гIалахь эскаран ветеранашна хьалха вист хуьлуш, дIахьедар дира, кхоччуш и тоба хIаллак ян хала а хир ду шайна, цу гIуллакхана ехха хан а оьшур ю аьлла.\nШен агIор Москох а ю «Исламан пачхьалкх» санна йолчу тобанаша туьйсучу кхерамашна дуьхьало ян кечлуш. Цу Iалашонца шен тIеман доктринина тIехь хийцамаш бан дагахь ю Оьрсийчоь.\nАмир аш-Шишани -- гоьволу тIемалойн буьйранча\nАтта дац Исламан пачхьалкхан интернетерчу жигараллана дуьхьал латта


Нохчийн поэтийн хаьржина байташ | ВАЙНАХ\n24.11.2016\tЛитература, Поэзия Оставить комментарий\nД1атесна шира некъ…\nАдам ца лела,\nАмма некъ сатуьйсуш,\nДогдилла ца лууш, хьалха:\nГоврахь, я г1аш вог1уш,\nВац-те стаг генахь?..\nД1атесна шира некъ –\nТера бу цхьалха\nСан марзонан кеп ярий.\n1аьржа буьйса, сийна де, –\nАс и х1инца билгалдер, –\nХ1уъа хиларх со Iexo.\nВита ахь со цкъачунна,\nНицкъ луш хьайна дечунна,\nАс буса а, дийнахь а\nСайн са хьайна д1алахь а.\nХ1оккхул хазчу б1аьстенехь\nАхь со мерза хьаьстинехь,\nСо вала а реза ву,\nКъематехь а г1оза ву.\nСан марзонах кеп ярий…\nИ маца дара?\nИ маца хилла?\nГуш дара 1алам.\nИрс дохьуш кхочу\nЦхьа мерза къайле\nЦо а сатуьйсу.\nХьун яра юькъа,\nЦу хьуьнан кийрахь –\nХьозарчийн йир а.\nИэс ден ца ло-кха –\nШа бог1уш кара\nЙолуш цхьа г1айг1а –\nДуьненчохь вай бен\nКхин адам доцуш.\nДийца мел луург\nДийца ца лора,\nЯ иза вуьшта\nОьшуш ца гора.\nКуьг кхоччехь – тхов т1ехь\nЦу лаьмнийн шовда\nМа чомехь дара.\nМа говза дара,\nИ х1унда хилла?\nИ х1унда дара?\nГузуев Хъусайн дагалоуш\nСингаттам, синхьийзам, г1енаш…\nДала хьо диканна дойла.\nКегдина кху баьллийн генаш\nЦхьанна а цкъа а ма гойла.\nЦу баьллех 1ийдалуш ц1ий ду\nБуьйсане, урамаш тийча.\nНицкъ хилларг адамийн сий ду\nНицкъ хилларг тешам, сатийсам.\nЦо даг чохь лелайи баьллаш\nЦкъа б1аьсте ц1инъелча дуьйна.\n«Бехк шен бу!» – цунна ма аьллаш,\nЦуьнга ца ладелларг дуьне.\nЦуьнга ца лаели цхьалла,\nАдамийн, заманийн керчар,\nУьйраш йицйолуьйту хьал а,\n1уьйренех саьрмикаш хьерчар.\nШовда т1е деттало т1улгаш,\nТергалдан хьан ойла хилахь…\nШовданца ю цуьнан тулг1е,\nШовданехь хьайн ойла йила.\nЛам буьххьехь сецначу мархехь,\nИ ц1ийеш бузучу малхехь,\n1уьйкъехь не1 еттачу хьешехь\nАхь цуьнан аматаш деша.\nДуьненнал накъостий хеттарг,\nИ бакъ ца хиларх а кхеттарг\nХьуна гур гуьйренан дерзехь,\nДазделча декхарийн терза.\nСо дахаро хьистина,\nДестечо меран бер санна,\nБенара доьжна ч1ег1ардиган к1орни\nАкхачу луно гуьйранна йина к1орни\nХьистина со, хьистина\nТешамца тешнабехк а хуьйцуш.\nшелонан к1оргене кхийдош,\nХьистина со, дахаро хьистина,\nТ1ам бойна олхазар стигланах\nИрсах а хьегош.\nСо-м хиллера ц1унан сара,\nДагна метта хиллера оьллина\nБолатчу йозанца яздина х1айкал,\nСан мотт а хиллера\nСобаран тобанца бихкина…\nАс дина тоба\nСо нанас до1анна\nАйбинчу куьйгаш т1ехь кхиъна,\nСан ц1арах мел бина кхийлам,\nСаг1ина сол хьалха бийлла.\n«Декъала некъаш ду –\nВорх1ий а дех дисна некъаш,\nДен весет дохийна некъаш», –\nИштта ду нанас со\nДахарна денвина илли,\nИштта ду суна дас\nВесетна дитина илли.\nСан даг т1ехь декъала мо бо,\nДахарна ас дина тоба.\nИза ша до1анна айбинчу\nНазад: Джемалдин Яндиев. Стихи\nВперед: Алвади Шайхиев. И зашагал в ночь


Устрада-ГIалин мэр Iийна Темирбаев ИбрахIим ша болх бинчу метте зераш дIадахьа валийна хилла деношкахь талламчаша.\n"Кавказ.Реалиин" хьостанаша дийцарехь, коьртах боьллина машин тоьрмиг а болуш вигина иза мэрин цIа чу. Мэрехь болхбийраш арабаьхна гIишло чуьра, кхерам тасарца дихкина царна телефон тоха я видео яккха.\nТемирбаев бехкево, низамехь а доцуш, нах лецна кхабарна, уьш хьийзорна, гIалин бюджетехь йоцу гIишлош яхка ахчанаш ницкъаша бахархошкара дахарна.\nБолийначу талламна тIехьожуш ву дукха хан йоццуш Устрада-ГIаларчу полице ваийтина керла куьйгалхо Цакаев Iалихан. Оцу дарже иза хIоттийна Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран воI Алханов Артур а хуьйцуш, Темирбаев лаццале. Ткъа ша Темирбаев чувоьллина латточу оццу Устрада-ГIалин полицехь болхбеш ву цуьнан шен воI Темирбаев МаIа.\n15 шарахь Устрада-ГIалин коьртехь лаьттина Темирбаев цIеххьана дIаваьккхира даржера кхушеран аьхка. «Керлачу газето» яздарехь, дуккха хан яра Кадыровн «цуьнга безам боцу» - иза мехкан куьйгалхочун дарж караэца гIерташ хьийзачу 2006-чу шарахь Нохчийчоьхь президент лаьттачу Алханов Iалун агIо лаьцна хиллера цо.\nТемирбаевс ша лаца бахьана делларг ду, дийцарехь, телефонехула Москварчу а, махкарчу а хьаькамашца-накъосташца дечу къамелашкахь иза Кадыровна лийна хилар. Цуьнан меттиг сихонца дIабелира Кадыровн маьхчига, 28 шо бен доцчу Кадыров Хас-Мохьмаде (Кадыров Исламан шича нисло иза).


Муха кхелхина вежарий АвдорхановгΙар - Зоврбеккий, ИбрахIиммий? - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Муха кхелхина вежарий АвдорхановгΙар — Зоврбеккий, ИбрахIиммий?\nСоьлжа-ГΙалахь эскархой а бойъуш, иккхинчу шина шахΙидах дерг хаа аьтто баьлла Ιедалан талламчийн. Цул совнаха, довзийтина мехкан администратора Кадыровс ша а, ГΙалгΙайн президент Евкуров а эгΙош, шен ницкъахоша Таршхойн лаьмнашкарчу ГΙалашка-юьртахь дΙаяхьнарг хΙун операци яра а, байъинчу тΙеман баьччанаша АвдорхановгΙар дига гΙиртина нускал мел тешаме хилла а…\nШаьш а леш, лелхийтарш диначех цхьаъ Куьршалойн кIоштара «Керла дахар» цIе йолчу эвлара 29 шо долу вахархо Демильханов Iела ву. Иза 2008 шарахь дуьйна набахти чохь а ваьллина, дукха хан йоцуш цIа вирзина хилла. Цуьнца цхьаьна иккхина Гуьмсера 25 шо долу Гехаев Юсуп а. Иза цIерачара а, гергарчара а лоьхуш хилла, боху Талламан комитето.\nЭккхар хиллачу меттехь лаьттачу видеокамеро дIаяздийна иза муха хилла. Цу тIехь гуш ду, боху, цхьа жима стаг тIеман барзакъ а, гIирс а бухкучу «Военторг» туьканна хьалхахь лаьтташ.\nИ меттиг цо ларамаза хаьржина ца хиларан шеко яц талламхойн. Цу чуьра хIума оьцурш, дукхачу хьолехь, уллехь йолчу Хан-ГIалара эскархой хилла. Оцу куьпа воьдучу блок-постерчу, туьканна уллехь сецначу «УАЗ» чуьра охьабиссинчу а эскархошна тIе а ведда, Иккхина Iожалхо. Оьккхург цунан гIодъюкъах йихкина хилла, боху. Хиллачо гена воццуш, белшах тесина тоьрмиг а болуш лаьтташ волу цуьнан накъост а воь. Оцу тIоьрмиг чохь хилчух тера ду важа оьккхург.\n«УАЗ» чуьра охьаваьлла кхо эскархо вийна. Уллерчу блок-постехь лаьттина кхиъ кхо салти лазийна. ДIахIоттийна лаьттина масех машен а йохийна цигахь. Ишшта гIишлонна а дина зен.\nЭккхийтар дина масех сахьт далале, тIелаьхкинчу гIишлошъярхоша сихонца белхаш а болийна, метта хIоттийна туьканна хилла зе. ХIинца цигахь, нах а леш, теракт хилла а эр дац.\nБохам хиллачу метте вахначу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедар дира, лелхарш кечдинарш гIаттамхойн баьччанаш вежарий ГакаевгIар — Муслим а, Хьуьсейн а — хила мега, аьлла.\nИ верси талламхошна бух болуш ю аьлла ца хета, амма иза бакъ яц олийла а дац, боху цара. Амма Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а тIаьххьара хиллачу теракташна тIехь и ши ваша лаьтташ хилла, бохуш дуьйцу низамхоша.\nКIира хьалха ГIалгIайн махкарчу ГIалашки эвлахь АвдорхановгIар — Зоврбек а, ИбархIим а, цаьрца хилла Халадов Аюб а кхалхарх лаьцна цхьацца хаамаш а бу гучубовлуш. Ала догIу и оцу хиламан хьокъехь нийсса бIостанехьа хьежамаш бара нохчийн а, гIалгIайн а куьйгалхойн.\nКадыровс а, Евкуровс а, вовшашна дуьхьал цхьацца дIахьедарш а дира. Нохчийн низамхоша бахарехь, иза кечам а беш дIаяхьна операци ю. Цунна тоьшалла далош, меттигерчу телевизионехь гайтира АвдорхановгIарех цхьаьнга маре ша йоьдуш санна кеп хIоттийна цхьа йоI. Цо ша дийцарехь, интернетехь бевзинчу тIемалоша цунна тIе захало деъна хилла, шайх цхьанга маре йола аьлла.\n«Маре йоьдуш хилла» йоI: «Цкъа смс-хаам беара соьга, хьуна захало дийцина ду, хьо хьуьнах дIаян езар ю, аьлла. Юх-юха уьш оьхура соьга смс-аш. Ас цхьанге а ца дийцира иза. Со дIа ца ягIахь, сан цIерачарна проблемаш хир ю, бохура цара. Со цул тIаьхьа, кхера а елла, 28-чохь кхуза полицин декъе еара, ишттий-ишттий, суна кхерамаш туьйсу, аьлла».\nБолчу хаамашца, ГIалгIайчоьнан агIо, хIинца а ша бохучуьнна тIехь ю. Евкуров Юнус-Бека бахарехь, и кхо тIемало, бомба кечъеш воллуш, шаьш лилхина бу.


Дуьнено сийдо Политковская Аннин\nНохчийчоь -- Журналист Политковская Анна, Веданан кIоштарчу Хоттанехь оьрсийн эскарша лаьцна а кхаьбна, дIахецначу дийнахь, 21Чил2001.\nБерлинерчу филармонехь Анна Политковская йийна де дагалоцуш концерт елира дуьненна а бевзаш болчу мукъамчаша, композиторша. И вовшахтоьхнарг вара Латвера орамаш болу дирижер а, Iад хьокху пондаран тоьлла говзанча а лорш волу Кремер Гидон.\nВорхI шо хьалха Москох йийначу журналистна Политковская Аннина лерина яра оршотдийнахь Берлинерчу филармонин камеран мукъамийн кхерчахь дIаяьхьна хилла концерт. Амма цунна цхьанна хилла а ца Iара иза.\nМелхо а, иза вайнзаманахьлерчу Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьешаран закъалташ мел хиллачу нахана хьажийна лара догIу. „Оьрсийчоьнна – безамца. Оьрсийчоьхь адамийн бакъонаш ларъярехьа“ - иштта яра цу дуккха а дуьненна а цIарна цIе яхана бевзаш болу мукъамчаш вовшахтоьхначу хиламан цIе. Ткъа иза дIаяьхьа ойла кхоллаелларг а, иза кечъеш коьрта болх шена тIеэцнарг а вара вевзаш волу Iадхьокху пондарча а, дирижер а волу Кремер Гидон.\nШа Советийн махкахь вина а, кхиина а хиларх терра, хIинцалерчу Оьрсийчохь а, ткъа иштта цкъа мацах Советийн пачхаьлкхана юкъайогIуш хиллачу пачхьалкхашкахь а долу хьал хийра дац латвихо волчу Гидонна. Иза хIетахьлерчу тоталитаран пачхьалкхан гIоьмаша лан а ца елла, 1980 -чу шарахь Австре эмиграце дIавахана, цул тIаьхьа Венехь а, Берлинехь а, Миланехь а тоьллачу оркестршца белхаш беш ву. Малхбузехь вайназаманахьлерчу уггаре а баккхийчу мукъамчех цхьаъ ларалуш а ву иза.\nШа хIинца Оьрсийчохь адамийн бакъонаш ларъяре кхойкху концерт вовшахтохаран бух балош, цо дийцира журналисташка, шен коьрта Iалашо даима а – иза харцо а, гIело а ловчу нахаца цхьана агIонехь хилар хилла, аьлла. Амма иштта шена лаьара, цу концертца Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьешарна критика ян тхаьш гулделлехь а, амма тхаьш Оьрсийчоь езачаьрца дуйла хаийта, цуьнан декъашхой миччахь бехаш белахь а, аьлла. „Цундела тхан концерт - иза цхьанна а дуьхьала елла концерт яц, мелхо а, цхьаннийн дуьхьа елла концерт ю“, - элира цо.\nКремера дийцарехь, ГIадужу-беттан ворхIалгIачохь Берлинехь хиллачу концерто Оьрсийчохь баккхий хийцамаш кхуллур бу бохург цунна беламе дуйла хаьа. ХIунда аьлча, иза дукха йоккха догцIеналла хир яра, я дуьнентIехь долу хьал довзанне а ца довзар а.\n„Амма, - элира цо, - со ирсе хир вара, цу Берлинерчу филармонин кхерчахь бекна мукъамаш шайн хьежамаш бахьана долуш хьийзош болчу нахана а хаза йиш хилча, ткъа цаьрца цхьаьна иштта уьш хьийзош болчарна а, нехан бакъонаш хьоьшуш болчарна а уьш хезча“, - аьлла.\nХьахон догIу, концертехь лекхна цхьаболу мукъамаш шаьш а бара Оьрсийчоьнца боьзна. Царех масех карарчу хенахь набахтешкахь болчу тутмакхашна лерина а болуш. Масала, дуьненна а вевзаш волчу мукъамчано Канчели Гияс язйина увертюра я Арво Пяртас язйина еалгIа симфони – и шиъ ший а Ходорковский Михаилна лерина ю.\nИштта ала догIу, хIинцалераниг хьалхара хилам бац Европехь кху деношкахь Политковская Анна йийна де карладоккхуш а, кхинболчу журналисташна а, адамийн бакъонашларъярхошна а Оьрсийчохь йоьхкуш йолу маршонаш йийцаре еш а дIаяьхьнарг.\nМукъаденошкахь Италерачу Миланехь а, Швейцарерчу Базелехь а дIаяьхьира меттигерчу жигархоша яздархошца а, журналисташца а, адамийн бакъонашларъярхошца а цхьанакхетаршна тIехь вовшахтоьхна йолу суьйренаш, ворIх шо хьалха йийна Политковская а, иштта кхиболу байъина журналисташ а дагалоцуш.\nПолитковская Анна - доьналлин масал


Ассошиэйтэд прессан 20 журналистан къамелашка шина баттахь ладоьгIна Iамеркан Юстицин Департаменто\nСтигалкъекъа-бутт 14, 2013\nAssociated Press бахарехь, Iамеркан юстицин министралло къайлаха цуьнан журналистийн а, редакторийн а шина баттахь дина къамелаш схьаэцна. «Шуьйра а, цкъа хилла доцу а» зорбанан гIуллакхашна юкъагIертар ду иза, боху Ассошиэйтэд прессо.\nКомпанин президенто Прюитт Гэрис оршот дийнахь прокуроре латкъам бина цу хьокъехь. Iедалан цхьана кепара бакъо яц, еха а, доларчу информацех пайда эца, аьлла Прюитта. Нийсонан Департаменто компанега даханчу пIераскан дийнахь аьлла хилла, Iедало телефонан компанешкара дехнера, компанин 20 стеган телефонехула дина къамелаш. Iедало цкъачунна ца аьлла шена и информаци хIунда езаш яра.\nДийцарехь, Цхьанатоьхначу Штатийн прокурор таллам дIахьуш ву, Йеменехь контртерроран операци дIаяхьарх лаьцна Ассошиэйтэд прессе даханчу шеран Стигалкъека беттан 12-чу дийнахь информаци хьан елла хьажа.


Къанлург хиларх ойла а еш. Стенна оьцу нохчаша хIусамаш Туркойчохь?\nОьрсийчуьра бахархой бу Туркойчохь 2021-чу шарахь петарш, цIенош оьцучийн могIарахь кхоалгIанаш, хаам бо пачхьалкхан TurkStat институто. ТIаьххьарчу шерашкахь вуно жигара дIаоьцу цигара хIусамаш Нохчийчийчуьра схьабевллачу наха – даймахкахь бехачу а, Европе дIакхелхинчара а. Стен тоьтту уьш Босфоран йистошка?\nБилггал хууш дац мел дукха бу тахана нохчий Туркойчохь. Нохчийчоь Оьрсийн империн декъа а йоьдуш, 19-чу бIешарахь Кавказан тIом бирзича, Османийн импере иттаннаш эзарнашкахь дIакхелхинчу мухIажарийн тIаьхьенех бу дукхахберш. Шаьш цига дIакхаьчча ткъеха юрт йиллина церан дайша, ткъа церан доьзалш тIаьхьо баха хевшина доккхачу декъанна Хонкара, Истамбуле, Антале, Измире.\nОсманийн имперехь мел вехарг веш хилла документашца "турко", цундела хууш дац церан терахьаш. Ткъа дIакхелхинчийн тIаьхьенан векалша бахарехь, иттаннаш эзарнашна тIера бIе эзарне кхаччалц ду и терахь – 200 шарахь Туркойчохь беха нохчий.\n19-чу бIешарахь Туркойчу боьлху нохчийн мухIажарш\nТуркойчуьрчу нохчийн рогIера тоба ю шайн даймахкахь ши тIом лаьтташ, 1990-чу шерашкахь а, 2000-чу шерийн юьххьехь а дIакхелхинчех хIоттаелла.\nИзмирехь а, Анталехь а хIусамаш оьцу Урдунерчу нохчаша а – Кавказан тIом бахьанехь хьижрат динчу нехан тIаьхьенаша. Царна цигахь карайо, цара шаьш бахарехь, паргIато, тийналла. Бакъду, Урдунера муьлхха а нохчо вац цигахь цIенош, петарш эца таро йолуш: Iедалехь, парламентехь, Урдунан эскарехь къахьегнарш бу уьш коьртачу декъанна. Шатайпа маьIна ду и нах шайн дай схьабевллачу махка а ца гIерташ, Туркойчохь сецаран.\nКхин а цхьа тоба ю Туркойчохь нохчийн – цига деша баханарш. Уьш дIахIуьтту туркойн институташка,доьшу, болх бо махкахь, иштта бухабуьсу баха.\nНохчийн-эцархой а, нохчий-риэлторш а\nТуркойчоь цуьнан бахархоша лелочу динца герга ю нохчашна: цара лелош долу суннатийн ислам ду пачхьалкхан доккхачу декъа тIехь лелаш. Шайн даймахкахь тIемаш лаьттачу заманахь Европе дIабахначу нохчашна санна, бух карийна церан махкахошна Туркойчохь а. Ткъа Нохчийчу юхабаха ца хIуьтту дукхахболу мухIажарш – ца го царна цIахь кхерамзалла ю ала хьелаш, амма Туркойчоь ца хета шайн даймахканна сов юьстах.\nЦигарчу нехан юкъаметтигаш тайна суна, къам, дин бахаьнехь бац къийсамаш, гамонаш а яц цигахь\nГерманехь 15 шо хан йоккхуш волчу Эрсноев Зоврбека (оха хийцина цуьнан цIе цо дехарца, амма цуьнца динчу къамелан аудио ю Кавказ.Реалиин редакцехь) дуьйцу ша дукха хан йоццуш Туркойчохь петар эцарх а, и ша стенна эцна а:\n- Цхьаъ делахь, суна иза инвестицин проект ю: деш лаьттачу цIа чохь эцна ас петар, иза йина яьлча, 1,5 шо даьлча, сан лаккхарчу мехах йохка йиш хир ю иза. ШолгIа делахь, цигарчу нехан юкъаметтигаш тайна суна, къам, дин бахаьнехь бац къийсамаш, арахьара махка баьхкинчу нахаца гамо а яц цигахь. КхозлагIниг, къанлург хиларх ойла а еш, эцна ас, шераш девлча мегар ду цига ваха дIаваха, даймахканна герга".\nЭрсноевс дийцарехь, тахана дукха бу цунна бевзарш Туркойчохь хIусамаш эца дагадеана, царалахь бу Германера, Австрера, Францера нохчий.\nКавказ.Реалиин корреспондентан къамел хилира Истамбулехь хIусамаш эцарца-йохкарца болх бечу бизнесхочуьнца Ризванца: цуьнан дукхахболу клиенташ бу Оьсийчуьра бусалбанаш, цхьана декъанна нохчий.\n"Масийтта декъе бекъало Туркойчохь хIусамаш оьцу нах. Цхьаберш, са яккха лаам болуш, петарш оьцурш бу – мехаш бу кхузахь хIора кхо бутт баьлча бесташ, тIаьххьарчу шарашкахь уьш лакхабевлла 50–60 %. Вуьйш бу кхуза шаьш садаIа баьхкича бухахь Iан меттиг шайна оьцурш, шайн петарш ханна туристашка ло цара мехах, я дIа а лой, баха чуховшабо бухара нах. Кхин цхьа тоба ю Европера схьаоьхурш – царна хIусакм кхузахь эцар дораха нисло. Шаьш къанбелча, парггIат баха лаьа царна Туркойчохь", - бохура Ризвана.\nДиярбакырехь еш йолу гIишлош, Туркойчоь. Товбеца-бутт, 2021\nЦунна хетарехь, Туркойчу дIакхелхаш болу нах теша цигахь экономика дебар ю бохучух. ТIаьхьалонах теша уьш. Европаца дуьстича, хIусамийн мехаш а бу Туркойчохь лахара.\nАнталехь ши шо хьалха лакхабевлира петарийн мехаш Нохчийчуьра бахархой бахьанехь. И гIала евза бесалбанашна цигарчу хIордайистошца динлелочарна лерина алссам луьйчийлаш хиларца.\n"Уггаре хьалха нах Туркойчу ийзораш кхузахь хIусамийн мехаш царна тар ду. Кхузахь деш лаьттачу цIа чохь петар эцначу стагна иза шен долайоллушехь ваха мегаш ду цу чохь, "юьхьанцара ремонт" оьшуш ца хуьлу ян. Хьалха чохь нах баьхна хIусамаш а ца хуьлу вон я еза", – дуьйцу Туркойчохь гIишлойн эксперт волчу Яричев Расула.\nЦо дийцарехь, жил-Iалам а, хенан хIоттамаш а бу Туркойчохь нахана товш, меттигашка хьаьжжина, масех тайпа.\nКавказ.Реалиино хьалхо яздира Туркойчуьрчу нохчийн диаспорах лаьцна. Оьрсийчуьра араваьллачу вахархочунна хала дац цигахь саца. Баттанна петар лоцург долу 300 доллар, коммуналан гIуллакхашна дала дезарг хуьлу 30 доллар а, сов а. Баттахь яа-мала, кегий хьашташна дайъа оьшу 500 доллар. Бераш школехь латто оьшу 100-150 доллар баттахь, берийн бешах ло 200 доллар гергга. Шарна петар лаьцча, туристан виза ло хьешашна, бакъо ю банкехь ахча латто а.


Берана дарбанна ахча гулдарна телевизионехь гечдар дехна Нохчийчохь\nОхан-бутт 19, 2020\nНохчийн пачхьалкхан "Грозный" телеканалан эфирехь гечдар дехна Гуьмса кIоштан вахархочо, шен вешин зудчо йоIана дарбадан социалан машанашкахула ахча гулдарна. Карарчу-беттан 17-чохь телевизионан суьйренан хаамашкахь дийцина, масех дийнахь зудчунна 190 эзар сом тесна хиларх шен йоьIана пехаш хицийта.\nДийцарехь, йоIана операци ян оьшуш ца хилла бохуш, чIагIдо сюжетехь могушаллин министро Сулейманов Эльхана. Каналан белхахоша а чIагIдо, оцу зудчунна Кадыровн цIарахчу Фондо 30 эзар сом а деллера, шен-шен рогIехь кхачан сурсаташца цунна деш гIо а ду, цуьнан йоI дарбадан а хьажийнера бохуш.\nЗудчун марвешо дийцина камерана хьалха, доьзал ахчан цаторийла йолуш а бац, шен ваша балха вахана а ву, хIоразза а зудчунна ахча а тосу цо аьлла. Шен несера даьллачунна къинтIера баьхна цо нах а, Iедалхой а.


Халкъ махкахдаккхар – акхаралла а, къизалла а | Информационное агентство "Грозный-Информ"\nВт, 15 июня, 19:06 Пишите нам\nГлавная » НОВОСТИ » НОХЧИЙН МОТТ » Халкъ махкахдаккхар – акхаралла а, къизалла а\nХалкъ махкахдаккхар – акхаралла а, къизалла а\nНохчийн а, гIалгIайн а халкъаш махках дахарна кечамбар дIадолийра Къилбаседа Кавказ немцойх паргIатъяьккхинчу 1943-чу шеран чиллин – бекарг (февраль – март) беттанашкахь.\nОцу шеран эсаран (октябрь) баттахь кхузара хьал талла веара чоьхьарчу гIуллакхийн наркоман заместитель Б.Кобулов. Цул тIаьхьа бутт баьлча НКВД-н регионийн урхаллийн хьаькамашца хиллачу кхеташонехь дийцаре дира нохчий а, гIалгIай а махкахбахарца йоьзна йолу «Чечевица» («Хьозан кхоьш») операци дIаяхьаран гIуллакхаш.Юьхьанца билгалдеш дара 200 эзар стаг Новосибирскан областе, 35–40 эзар стаг Алтайн, Красноярскан крайшка а, Омскан областе а дIакхалхо.\nДелахь а, 1943-чу шеран гIуран (декабрь) баттахь и къизалла лело дагалаьцначеран ойла хийцаелира. Цара сацам бира вайнах Казахстане а, ГIиргIизойчу а дIахьовсо.\n1944-чу шеран чиллин беттан 11-чу дийнахь Политбюрон а, ГКО-н а вовшахтоьхначу кхеташонехь сацам бира Нохч-ГIалгIайн АССР дIаяккха. Иза дIа ма-яьккхина, сихонца берриге а нохчий а, гIалгIай а Къилбаседа Кавказера дIабаха беза бохучу ойланехь вара В.Молотов, А.Жданов, Н.Вознесенский, А.Андреев.\nНохчийн а, гIалгIайн а халкъаш махкахдахаран гIуллакхна куьйгалла деш вара НКВД-н нарком Л.Берия. Иза, И.Сталинах дага а ваьлла, лаьмнашкарчу нохчашна а, гIалгIашна а дуьхьал химин а, дIаьвшен а герзах пайдаэца дагахь хилира.\nЦунах пайдаэцча, Соьлжа-ГIалина бохам хила тарлуш хиларо сацийра иза оцу герзах пайдаэцарх. Цу хенахь Соьлжа-ГIалахь болх беш 50 эзар сов лаккхара говзалла йолу белхалой, гIуллакххой бара. Царах дукхахберш оьрсий а болуш.\n1943-чу шеран гурахь дIадолийра республике НКВД-н, СМЕРШ-н, РККА-н эскарш далор. Кхузахь дIатарвинера НКГБ-н лерринчу подразделенийн 19 эзар белхахо, НКВД-н 100 эзар эскархо, тIеман техника, кеманаш, машенаш.\nОцу эскарех доккха дакъа адамаш махкахдахаран зеделларг долуш дара. Цара дакъалаьцнера немцой, кхарачой, гIалмакхой махках бохуш.\nГКО-н кхеташонехь (1944-чу шеран кхолламан (январь) беттан тIаьххьарчу дийнахь) Берияс дIахаийтира нохчий а, гIалгIай а, махках баьхна, Казахстане а, ГIиргIизойчу а дIахьовсорна оьшу берриге а кечамаш бина бевлла хилар. Сталина къобалдира дина гIуллакхаш. Циггахь билгалдаьккхира нохчий а, гIалгIай а махках бахаран де – 1944-чу шеран чиллин беттан 23-гIа де.\nГКО-н сацам оцу сохьта дIабовзийтира Казахстанан а, ГIиргIизойчоьнан а Iедалшна.\nЧиллин беттан 20-чу дийнахь Соьлжа-ГIала кхечира НКВД-н лаккхара куьйгалла, коьртехь Л.Берия а волуш.\nОпераци дIахьочу муьрехь республикехь шайна луъург дан бакъо йолуш бара уьш. Цара и дан а дира, йоккхачу акхараллица, къизаллица, тешнабехкаца. Дукха йоккха къайле йина дIахьош дара халкъ махкахдаккхарна тIаьххьара кечамаш бар.\n1944-чу шеран чиллин беттан 23-чу буьйсанна 2 сахьт даьлча эскарша го лецира республикерчу ерриге а ярташна, шахьаршна. ДIаяйъира радиотрансляцин станцеш, дIаяьккхира телефонан зIе.\nIуьйранна 5 сахьт даьлча, Советийн Эскаран де «дерриге а халкъаша» даздеш митингаш а, гуламаш а бу беш аьлла, ерриге а ярташкара, кIотаршкара, гIаланашкара нохчийн а, гIалгIайн а берриге а божарий арабаьхна, майданашка дIагулбира. Царна го лецира НКВД-н эскарша. Циггахь дIадийшира махкахдахаран хьокъехь долу ГКО-н омра. Оццу хенахь массо а керта салтий хьовсийра. Цара новкъа довла кечамбан 10–15 минот хан а луш, къаной, зударий, бераш шайн хIусамашкара аракхийса долийра.\nШайн керташкахь салтий ган Iемина болу нах кхеташ бацара хуьлуш долчух. Нохчийн а, гIалгIайн а хIора доьзалехь дIатарвина 3–4 салти ма вара. Царах къахеташ, шайна ца юуш а, царна юург-мерг латтайора нохчаша а, гIалгIаша а. Ткъа салташна, Бериян пропаганда бахьана долуш, массо а нохчи, гIалгIа зуламхо, талорхо, ямартхо хетара. Цара цхьа а ца кхоавора. Цомгашнаш, къаной маьнганаш тIера охьакхуьйсура. ГIорасиз волчунна, некъ балуш воцчунна, реза воцчунна, омранах ца кхеттачунна тоьпаш тухура.\nЦу тайппана халкъ махкахдаккха долийна масех сахьт а далале, тоьпаш тоьхна, ши-кхо бIе стаг вийнера. ХIетте а, республика нохчех а, гIалгIайх а дIацIанъяран хьокъехь долу Бериян омра билгалйинчу хенашкахь кхочушдан ницкъ ца кхочура лаьмнийн ярташкахь, хIунда аьлча, цига машенаш ца яхалора доккха ло хилар а, некъаш доьхна хилар а бахьана долуш.\nОцу халачу хьелашкахь некъ балуш боцчу къаношна, зударшна, пхора зударшна, берашна герзаш деттара, я божали чу а, жоьлаш чу а бухкуш, царах цIе тосура.\nИштта, вайна хууш ма-хиллара, 1944-чу шеран чиллин беттан 27-чу дийнахь, Хьайбахахь, божала чу а лаьллина, дийна воллушехь, цIе а тесна, вагийра ГаланчIожан кIоштарчу масех юьртара, кIотарара схьавалийна волу 700 сов стаг…\nЧIебарлойн кIоштахь гIорасиз болу къаной, зударий, бераш Къоьзана Iома чу кхийсира. Хьалха-МартантIерчу больницера дархой, дийна боллушехь, дIабоьхкира кертахь даьккхинчу ор чу. Итон-Кхаьллахь цомгаш нах чохь болчу цIенош чу гранаташ кхуьйсура, цIенойх цIераш туьйсура. Маьлхистахь йолчу хьехашкахь хиллачу адамашна герзаш диттира. Иштта къизаллаш лелийра лаьмнашца йолчу кхечу кIошташкахь а.\n1944-чу шеран бекарг (март) беттан хьалхарчу дийнахь Л.Берияс иштта доклад йира И.Сталине:\n«Чиллин беттан 29-гIа де тIекхочуш, воха а вина, цIерпоштнекъан шалона тIехь дIахьажийна 478 эзар 479 стаг, царна юкъахь – 91 250 гIалгIа. ЦIерпоштнекъан 177 вагонна чу ховшийна уьш. Тахана новкъаевлла куьйгаллин белхахой хилла болу нах а, Iеламнах а тIехь болу шалонаш. Оцу нахах пайдаийцира операци дIахьочу хенахь… Операци кхиамца чекхъяьлла, ладаме дуьхьало ца нислуш… Цхьаболчара дуьхьало йина ялх меттиг нисъелира. Делахь а, и дуьхьалонаш хьаьшира, уьш схьалецарца я герзах пайдаэцарца. Операци дIаяхьарца доьзна лаьцна 842 стаг».\nИштта, оцу документехь билгалдоккху:\n«… Операци дIаяхьарна кечамбечу хенахь а, иза дIахьочу хенахь а схьалаьцна нохчех а, гIалгIайх а йолу 2 016 антисоветски элимент (хьовсал шу, стаг вац лаьцнарг «элемент» ю – авт.). Бахархошкара схьадаьккхина 20 072 герз, цу юкъахь 4 868 топ а, 479 автомат а ю».\nБеха, хала, къиза бара Казахстане а, ГIиргIизойчу а бина некъ. Нохчий а, гIалгIай а даьхни дIасадуьгуш хиллачу вагонаш чу боьхкинера. Царна чохь пешаш а, нараш а ян а яцара ала мегар ду. Нараш йолуш вагон нисъелча а, царна тIе охьабийшабора цомгашнаш, къенанаш. Зударий а, бераш а хевшина некъ беш дара, ткъа кегийрхой – ирахь.\nОьшуш хиллачу 15 207 вагонна метта елларг 12 525 вагон бен яцара. Цхьана вагона чохь хила везаш верг 40–45 стаг хиллехь, 80 стаг хаавора. Цу тIехь къизалла лелийначу СССР-н НКВД-н 3-чу Урхаллин хьаькама дозаллица хаам бора СССР-н чоьхьарчу гIуллакхийн наркоман заместителе Б.Кобуловга:\n«… и бахьанехь дикка вагонаш, ведарш, аннаш, пешаш, и.дI.кх. кхоо аьтто баьлла…».\nВагонаш чохь адамаш дукха хиларна, цIанонна цхьана а тайпа хьелаш цахиларна, эзарнаш адамаш цомгаш хилира, кхелхира новкъахь. Кхелхаш болчарна юкъахь дукхахберш къаной бара, бераш дара. Шайн оьздангаллех, гIиллакхех, эхь-бехках ца бухуш, бIеннаш зударий а, мехкарий а кхелхира оцу новкъахь.\n1944-чу шеран бекарг беттан 21-чу дийнахь СССР-н НКВД-н гIаролан эскарийн хьаькама Бочковс, ша Берияга яздинчу рапортехь, билгалдаьккхинера:\n«Шалонаш дIахьовсор дIадолийра 1944-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь, чекхдаьккхина бекарг беттан 20-чу дийнахь. Шалонаша некъ бина 9 дийнера 23 дийне кхаччалц. Юккъерчу хьесапехь 16 дийнахь-буьйсанний новкъахь хилла шалонаш. Яха езачу метте дIакхаьчна 180 шалон, 491 748 стаг. Новкъахь дуьнен чу даьлла 56 бер, дарбанаш лелоран кхерча дIахьажийна 285 стаг, кхелхина 12 720 стаг«.\nТкъа НКВД-н хаамашца новкъахь кхелхинарг 1 361 нохчи а, гIалгIа а хилла, ткъа больницашка хьажийнарг 1 070 стаг хилла.\nОццу шеран бекарг бутт юккъе боьдуш шаьш хьовсийначу меттигашка дIакхача юьйлаелира хьалхара шалонаш. ТIаьххьара 180-гIа шалон дIакхечира 1944-чу шеран бекарг беттан 20-чу дийнахь.\nИза сецира Томскан цIерпоштнекъан Риддер станцехь. ДIакхаьчнарг 494 456 стаг вара. 180 шалонах Казахстане кхаьчнарг 147 шалон яра. Царна тIехь 405 941 нохчи а, гIалгIа а вара. ГIиргIизойчу кхаьчнарг 33 шалон яра. Царна тIехь 88 515 стаг вара.\nАмма цу тIехь а чекхдаьлла дацара Нохч-ГIалгIайчоь нохчех а, гIалгIайх а дIацIанъяр. Лаьмнашкахь, хьаннашкахь левчкъина бисина а бара махках бовла ца лиъна нохчий а, гIалгIай а.\n«Обаргаш» бу бохурш а хилла, дукха ца хиллехь а. НКВД-н эскарша схьалоьцуш, шайн халкъана тIаьхьа дIахьовсош хилла царах дукхахберш. Царна юкъахь Iожалла тIеэца кхаж баьлларш а хилла, набахтехь хан яккха доьгIнарш а хилла.\nДелахь а, дукхахберш Казахстане а, ГIиргIизойчу а дIахьовсийна. Иза тIечIагIдо махках баьхначу нохчийн а, гIалгIайн а бараман хьокъехь болчу 1944-чу шеран мангалан (июль) беттан 9-чу дийнахьлерчу хаамаша.\nБерияс цу хьокъехь Сталине бинчу хаамца нийса а догIуш, махках ваьккхинарг верриге а 496 460 нохчи а, гIалгIа а хилла.\nХьесапе эца юьхьанца цига дIакхаьчнарг 491 748 стаг хилла хилар а, дIакхаьчначу муьрехь цамгарша а, мацалло а, махкала даро а дуккха а нохчий а, гIалгIай а дахарх хадийна хилла хилар а.\nЦу тайппана чекхъяьлла нохчий а, гIалгIай а шайн дайн махках бахаран «Чечевица» операци.\nХалкъ махкахдаккхар йоккха акхаралла, йоккха къизалла ю. И лан дезна-кх вайн халкъан.\n(Статья язъеш пайдаэцна историн Iилманийн докторан Ибрагимов Мусан «Чеченцы: выселение, выживание, возвращение (1940–1950-е годы)» книгах)