Марсхьокху-бутт 15, 2019\nПутин Владимир Ханкалахь, Нохчийчоь, 2000 шо\nНисса 20 шо хьалха, 1999-чу шеран Марсхьокху-баттахь, тIом болабелира Къилбаседа Кавказехь, Путин Владимирх Оьрсийчоьнан президент вина болу, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо арахецначу шен материалехь журналисто Воронов Владимира. Хиллий "ТIом" проект Путинна хьажийна, я тIом ца хилча ца болуш хьал хIоьттира "Дарж караоьцург" (Преемник) леррина операци дIахьош?\nХIара цу материалан бацбина чулацам бу.\n"1999-чу шарахь Марсхьокху-баттахь ФСБ-н директор цIеххьана премьер хIоьттича цуьнан рейтинг яра кепекан механ – 2%", - яздо шен "Байки кремлевского диггера" книгехь, цу хенахь журналистийн "Кремлан пулехь" болх беш хиллачу Трегубова Еленас.\nЦу хенахь "зеделларг долу пиаршик Волин Алексей" волчу чуяхча, журналисто хаьттина хилла цуьнга: "Хьан карахь кху тайпа догдохийла йоцу клиент ву, вуно лахара рейтинг йолу а, нахана вевзаш ву ала дийца цхьа а хIума доцуш волу а… Хиндерг муха хир ду бохучух ойла яй вайшимма: цхьа а хIума а дуй-те кху дуьнентIехь, хьан пиар-тобанна цуьнан рейтинг хьалаяккха гIо дийр долу, цунах президент ван?"\nЖурналистко дийцарехь, "Лёшкас, коьртах маIар а хьаькхна", жоп делла:" ХIаъ. Ду. Толамца сихха дIабирзина тIом". (Елена Трегубова. Байки кремлевского диггера. М., 2003, с. 203).\nИза, дера, цецвоккху кӀоршамалла яра, цу тайпаниг, хаза а хезаш, алар. Амма юха а цитата ялор ю ас Трегубова Еленас яздинчун: "Волинан бӀатӀаьхьара рецепт кхочуш йира догдохийла йоцчу дархочо кхерочу нийсаллица".\nГезгмашин-беттан (Сентябрь) 9-чохь дуьйна Москох Гурьянова урамехь 9-за тIекIелдина цIа эккхийтинчул тIаьхьа, Путинан рейтинг кхиайолаелира Чернобылехь йолу наьрс санна: 3-4% кIиранах. Ткъа Нохчийчохь йолийна тIеман операци шен лакхене кхочучу ГIура-баттахь иза яра - 45%.\nЦу тӀе аьлча, "Юкъараллан хетарг фондан" куьйгалхочо Ослон Александра а бакъдора, шаьш бинчу талламашца а Путинан рейтинг естийначу совсорган коьрта дакъа дара, юкъараллана хетачунна кхиаме кховдийна болу тIом аьлла.\nТIеман гIуллакхехь юьззина тентаг йолу "говза пиаршик", маьрша вара дIоггара ойла ца еш башхалла йоцуш дийца "толамца сихха дIабирзина тIом" санначу категорех лаьцна. Амма уггар жима "толамца сихха дIабоьрзу" тIом а ца болабо ойла а ца еш, голаш тIехь, я ши кIира хьала, я ши бутт хьалха кечбина.\nВуьшта, оццу деношкахь цхьа тIом хIинцале а боьдуш бара, иза боьдуш бара - Дагестанехь.\n1999-чу шарахь Марсхьокху-беттан (Август) 2-чу дийнахь Басаевн а, Хаттабан а тобанаша телатар дира Гагатль (Гигатль) эвлана, ткъа шолгIачу дийнахь изза дира цара Агвали эвлана.\n6-7-чу деношкахь тIеман хиламаш буьйлабелира БотIлихан кIоштахь – нохчийн тобанаша чуяхара Ансалта а, Рахата а эвланашна. Тамашийна ду, амма Марсхьокху-беттан 7-гIа де тIекхаччалц тIемалой тергал беш бацара.\nФСБ-н инарло Михайлов Александара тоьшалла дарца (цу хенахь иза Оьрсийчоьнан министрийн кабинетан аппаратан Iедалан информацин урхаллан куьйгалхо. – Маршо Радио), Iедалан гIантда волчу Степашин Сергейгахула Дагестанан куьйгалхочо Магомедов МохьмадIелас дечу массо а дехарна Оьрсийчоьнан тIеман ницкъийн коьртачу штабан хьаькамо Квашнин Анатолийс жоп лора олимпин сапаргIаталлица: "Сергей Вадимовим, Магомедовс басарш дукха дукъдо. Хьал чолхе ду, амма Iожаллан дац. Вай хIинцца цIанйир ю и меттиг бандитех" (Александр Михайлов. Портрет министра в контексте смутного времени: Сергей Степашин. М., 2001, с. 19).\nШа премьер а вацара саготта, цунна а моттара "Магомедовн синтем бар… леррина лелош дацахь а, цхьадолчун цунна шена хетарг а бен дац" аьлла. Сагатдан бахьана муха хин дара, цхьа кIира хьалха ницкъаллин структурийн куьйгалхоша иза тешийна хилча, Дагестанан а, Нохчийчоьнан а дозанера хьал куьйгакIеллахь ду бохучух"!\n"Дерриг а цул тIаьхьа хилларг, цундела дара тамашийна, - эргIадвийлара инарла Михайлов, - ХIунда аьлча маситта бутт хьалха цунна хьажийна дара цу регионехь дIадаьхьна тIеман Iамораш, массо а ницкъаллин структураш цхьаьна тIом бан кечйеш. Эскарша гайтира шаьш дика Iаьмма хилар а, муьлхха а тIелатар юхатоха кийча хилар а".\nГантамиров Бислан а, инарла-полковник Казанцев Виктор а\nТIемаш буьйлало, амма Къилбаседа Кавказерчу тIеман гонан эскарийн буьйранча Казанцев Виктор, цхьа де хьала садаIа вахийтина хуьлу, нуьцкъала ала мегар долуш.\nИнарлан Казанцевн биографо, цуьнан куьйгакIеллахь гIуллакх деш волчу Федоренко Максима ма аллара, агресси хиллачу хьалхарчу дийнахь дуьйна тIемалошна дуьхьаллаьтта ницкъаш цхьаьнаметте схьагулбан иза ца волаваларан бехк цуьнан бацара, Казанцев а воцуш, чекхдоккхур ду шаьш цигара гIуллакх аьлла, тIом болалучу гIоьртинчу хьолехь иза садаIа хьажийначеран бара" (Максим Федоренко. Русский гамбит генерала Казанцева, М., 2003, с. 92).\nКазанцев садаIа вахийтинарг мила вар дийцира Трошев Геннадис: "Со цкъа дуьххьара цецвелира, ваххабитийн агресси йолаеллачу бохаман деношкахь А. Квашнина буьйранча садоIучара схьа ца кхайкхича: "Витахь, садаьIна валийтахь". Ойла кхоллаелира: иза муха хуьлу? Цигахь баккъалла а тIом бу боьдуш, ткъа инарлан штабан хьаькимо тIеман гонан буьйранче омра дина цIахь хиина, малха кIеллахь вохлуш Iе аьлла, хьо ца хилчи а ларалур ду шаьш аьлла. Цхьа а доцург ду хуьлург…"(Геннадий Трошев. Моя война. Чеченский дневник окопного генерала. М., 2001, с. 221).\nХила а хуьлу иза цхьа а доцург, кхета хала долу тIеман корматаллан логика: Коьртачу штабан хьаькам (Квашнин) оццул воккха адамдезархо ву ала хала дара, боьдуш тIом а болуш, шен куьгакIелла волчу инарлана садаIа пурба дала.\nДелахь, хьаькаман билггал цхьа Iалашонаш хиллера, округан эскаран буьйрнча тIемаш боьлхачу зонина генахь латто. Иза дан оьшуш хила тарлора-те, лаккхарчу буьйранчаллана оьшачул а жигара а хьаьвзина, цуьнга юьхьарлаьцнарг доха ца дайта?\nЛарамаза дацара Трошевс билгалдаккхар, нуьцкъала ша вахийтинчу "отпускера" араваьлча "Казанцевс сихдинера эскар, масех дийнахь дIаяккха Дагестанера ваххабитийн анклав, аьлла\nЦу кеппара тамашийна лелар дара кхечу цхьана коьртачу фигуран чоьхьарчу гIуллакхийн министран Рушайло Владимиран а. Мангалан а, Товбецан а шина баттахь 1999-чу шарахь, цхьа а тIеман хиламаш боцчу хенахь иза ваIданаш деш вара "хьалххе тохарш" дийр ду ша Нохчийчуьрчу тIемалошна а, церан базанашна а бохуш.\nАмма тIемаш буьйлабелча Рушайлос, цIеххьана дIахьедар дира: "Тхуна ца хета вай Къилбаседа Кавказехь тIом бала мегачу хьолехь ду аьлла" ("Коммерсант", 1999, 4 августа).\nОцу хьокъехь кхечу агIор гуш дара, дуккха а наха тидам тIебахийтина кхин цхьа хIума: Басаевн а, Хаттабан а тобанаш Дагестанна чуяхар, уьш цига кхойкхуш йолуш санна, цхьа а еш новкъарло а йоцуш. Я уьш леррина чуйовлийнера.\n1999-чу шарахь Марсхьокху-баттахь, БотIлих а, Рахата а, Ансалта а эвланашкахь тIемаш боьлхуш а болуш, цигахь командировкехь волуш, гинчух цецваьллера со, муха юьсийла дара Басаевн а, Хаттабан а тобанаш ца гуш, кхузахь дерриг а кера юккъехь санна гуш ма ду, аьлла.\nЦецваьллера со, сайн бIаьргашна а гуш, цигахь вовшахтухуш болу Оьрсийчоьнан тIеман ницкъ гича. ХIинжа-ГIаларчу аэропортехь саццаза тIеоьцуш дара тIехь эскарш а, техника а йолу Ил-76 тIеман кеманаш. Ницкъ а, тIеман техника а, хеталора, дуккха а алсам ю аьлла, Басаевн тIеман тобанаш эшо оьшучулла а. Иза тера дара тIелата кечло тIеман дакъош дIахIиттош долчух. ХIинжа-ГIалара БотIлихе боьдуш бу сетташ боьду ломара цхьа некъ. Кхин а некъаш хила а мегара цигахь, амма эскарш а, техника а (цу кIошта) дIакхачу кхин аьтто бацара оцу цхьана некъахула а бен.\nИштта, БотIлих яра цу деношкахь уггар коьрта меттиг, цигахь дIабоьлхуш бара буьйла белла тIемаш, чуоьхуьйтуш дара беркеманаш.\nДелахь а эскарш, кеманашна тIера оьхьадуьссуш, дIаоьхуш дара кхечу меттиге. Ас цигахь яьккхинчу хеначохь тIеман техникан цхьа ковр яхара цу некъаца, шех ах мотораш а йоьхна циггахь йисина йолу.\nАмма саццаза ХIинжа-ГIала схьаоьхуш долу эскарш кхин дIаэхара Хасавюрта, Нохчийчу чудаха шайна аьтто болчу агIор… Хьанна хаьа иза, сихха а, кIеззиг территори тIехь а дIахьо операци ца йогIуш хилла хила а тарло Оьрсийчоьнан тIеман ницкъийн инарлан штабан а, Кремлан а планашца. Дукха аьттонца дIанисделира и дерриг а цул тIаьхьа хиллачуьнан могIаре.\nНохчийчуьра шолгIа тIом, яккхийн тоьпаш еттар, 1999 шо\nДог цӀена къарвалар\nПутин Владимира дийцарехь, хуьлург иштта туьдуш дара.\n"Нагахь хаьлхарчу нохчийн олучу тIамехь, ша Iуналла дон территореш муьтIахь латто гIертачу Оьрсийчоьнан империн амбицеш бохург хьехо аьтто хиллехь а, стохка аьхка дерриг а нисса вукха агIор дара", - хаам бира Путина 2000-чу шарахь ГIадужу-беттан 23-хь, Францерчу телеканалашна ша еллачу интервьюхь.\nЦхьа а бехк а боцуш, хьул йина йоцу агресси йина Оьрчоьнна дуьхьал, луларчу бусалбачу Дагестанна тIе а летта, дуьненаюкъарчу террористийн банданаша. Дагестанан бахархоша, бусалбанаша, кара герз а эцна, тIеман дуьхьало йира агрессорна. Охьа тесна бита безаш бара тхайн махкахой? Хила ма доггIу, Оьрсийчоьно жоп делла дала ма деззара. Тхан цIенош лелхийтина а вийна 1000 сов стаг. Ойла яйша цу терахьах".\nКхузахь шена тIе тидам бохуьйтург ду Путина "Оьрсийчоьнан империн амбицеш" алар. Цул тIаьхь и гIалат долуьйтур дац цхьаммо а. ЦIенош лелхийтина байинчеран терахь а ду кхузза алсамдаьккхина. Официалан болчу хаамашца, и терахь ду 313 стаг.\nКхийдош йолу схема дуккха беркъа яра: тхуна тIелетта, тхо кIелхьардовла гIерташ дара, тIаккха террорхоша маьрша бахархой чохь беха цIенош лелхийтира Оьрсийчуьрчу гIаланашкахь. Оха жоп делира. Ткъа тIеман эпопея йолаелла хан ягаръян еза ю 1999-чу шарахь Мангалан-баттахь Дагестанна тIелатар динчхьана дуьйна.\n"От первого лица" книгехь, Нохчийчохь оперци дlаяхьа маца сацам бира аш, цIенош лелхийтале я цул тIаьхьа аьлла шега хаьттича, Путина жоп делира: "ТIаьхьа".\nИза догIуш дац хууш йолчу хронологица. Кхин тоьшалла дира хIинца а дийна волчу Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр а, премьер-министр а хиллачу Степашин Сергейс.\n2000-чу шарахь Дечкен-баттахь "Независимая газетана" еллачу интервьюхь цо элира: "Нохчийчоьнах лаьцна аьлча, дийца хIара ду сан. Цигахь жигаралан хIуманаш лелорах лаьцна план йоккхуш яра Зазадоккху-бутт болабелчхьана. Тхо дагахь дара Марсхьокху а, Гезгмашин а шина баттахь Теркаца дIатардала. Цундела иза хин дара цIенош ца лелхийтинехь а. (Авторо къастийна.)\nСо жигара болх беш вара Нохчийчоьнца доза чIагIдеш, тIелата кечлуш. Цундела Владимир Путина кхузахь кхин керла хIума ца дийцина. Цу хьокъехь цуьнга шега а хатта мегар ду хьуна. Иза оцу хенахь ФСБ-н директор вара, цунна хууш дара дерриг а. Со даиман а вара Нохчийчохь онда а, луьра а политика дIаяхьарехьа. Амма ас дикка ойла йийр яра, Терк а хадийна, кхин дIа къилбе даха оьший-те аьлла" ("Независимая газета", 2000, 14 января).\nОьрсийчоьнан премьер-министр Степашин Сергей (аьтту агIорхьара шолгIа) Патриарх Алексий шолгIа (аьтту агIорхьара) цхьаьнакхетта Нохчийчохь йийсарера дIахецначу мозгIаршца\nДIадаханчу 20 шарахь Степашина аьлла дешнаш юхатоха цхьа а ца хIоьттина. Цу кепара даре дина: Нохчийчохь тIеман операци кечйеш хилла 1999-чу шеран Зазадоккху-баттахь дуьйна – Басаев Дагестане вахале а, цIенош лелхийтале а дуккха а хьалха дуьйна. "Дарж караоьцург" операцин планан эххаре хилла сибат а, гарехь, кхоччуш къаьстина хиллачух тера дац цу хенахь.\n1999-чу шеран Гезгмашин-баттахь Березовский Борис бехке ван волийра Басаев Дагестане вахара цо ахча а делла бохуш. Оццу шарахь ГIадужу-беттан 12-хь Березовскийн долахь долчу "Независимая газетехь" материал араелира коьртачу редакторан Третьяков Виталийн. Цо яздора, нохчий Дагестане Iехийна чубалийна федералан Iедал Нохчийчохь юхадIахIоттор Iалашонца, бохуш. Цо яздора иза политикан агIор къобул йина Оьрсийчоьнан лерринчу сервисийн леррина операци яра бохуш. Цу кепара уггар лакхара Iедалхоша лерринчу сервисийн куьйгашца вовшахтоьхнера Басаев Дагестанна чувахар. Иза оьшуш дара Нохчийчохь шуьйра тIеман операци дIайоло, "Дарж караоьцург" операци кхиамца дIаерзор йолу а, "Толамца сихха дIаберзор болу" тIом дIаболо а.\nЮкъаралла реза хиларца тIараш детташ ю\nКехатца дина омра а доцуш, Нохчийчу гIур дац шаьш элира инарлаш. Трошевс иштта яздира цунах лаьцна: "ДагадогIу суна, бандиташ Дагестанна дина тIелатар юхатоьхначул тIаьхьа цо (Квашнина) цу хенахь Къилбаседа Кавказан тIеман гонан буьйранчана Казанцевна керла декхар хIоттийра Нохчийчу эскарш хьажорна кечам бар. Казанцевс а, иза воцучара а юьхьанца иза цецбовларца тIеийцира. Нохчийчоь ма дарра аьлча йозуш йоцуш хиларх лаьцна а дийцира, Ельцинан а, Масхадовн а бертах лаьцна а, дуьненаюкъараллан хир йолчу реакцех лаьцна а, хьалхарчу кампанин дарсех лаьцна а дийцира…"\nЦхьа абзац бен яц, амма мел чулацаме ю иза!\nКъилбаседа Кавказерчу тIеман гонан эскарийн буьйранча Казанцев Виктор а, Нохчийчуьрчу администрацин куьйгалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа а, Оьрсийчоьнан тIеман ницкъийн коьртачу штабан хьаькам Квашнин Анатолий а, 2000 шо\n1999-чу шеран Гезгмашин-беттан 3-чохь инарлан штабан хьаькам а, чоьхьарчу гIуллакхийн министр а Дагестане вогIу, Нохчийчу чудаха кечам бан хан тIекхаьчна хиларх лаьцна хаам бан. 4-чу дийнахь Буйнакскехь 136-чу гIашсалтийн бригадера эскархойн доьзалш бехачу 5-зза тIекIелдинчу цIанна хьалха машен эккха, 64 стаг а вуьйш, 146-нна чевнаш а еш. Ткъа 5-хь Iуьйранна Басаев Шамилан тобанаш чуйоьлху юха а Дагестане, амма хIинца Новолакан кIошта. 6-хь Оьрсийчоьнан тIеман авиаци бомбанаш а, ракеташ а етта йолало Нохчийчоьнан лаьмнашкарчу ярташка. 8-чохь Оьрсийчоьнан Iедалан куьйгалхочо Путина дIахьедар до журналисташка: "Орсийчоь ша Iалашйеш ю, тхуна тIелетта, цундела вай дIатаса еза ерриг а синдромаш, цу юкъахь бехке хетаран синдром а цхьана". Оцу буса 23 сахт 59 минот яьлча Москох цIа оьккхуьйту Гурьянован урамехь. Вийна 106 стаг, 690 лазийна ву.\nТеракт Буйнакскехь, 1999 шо\nГезгмашин-беттан 13-чохь Оьрсийчохь тезетан де кхайкхийна, Москох а, Буйнакскехь а байина нах дагалоцуш. Амма Iуьйранна 5 сахьт долуш Москох Каширское шоссехь эккхийтина цIа. Вийна 124 стаг.\nОццу дийнахь дIакхайкхийра Дагестанерчу ваххабитийн олучу Кадаран зонехь операци дIаерзийна хиларх лаьцна. 15-чу дийнахь дIаерзийна тIеман операци Новолакан кIоштахь.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутато Юшенков Сергейс 2002-чу шарахь Оханан-беттан 24-хь Вашингтонехь Дж. Кеннанан институтехь вистхуьлуш элира, 1999-чу шарахь Гезгмашин-беттан 23-хь Оьрсийчохь Iедалан карчам хилла аьлла.\nПолитико чIагIдарехь, цу дийнахь "губернаторийн тобано, верриг а 24 стаг, шайна хьалхаваьлла Белгородан кIоштан губернатор Савченко а волуш, дехар дира Оьрсийчоьнан президенте, хьайн декхарш премьер-министре Путин Владимире дIало аьлла. Оццу дийнахь президенто арахийцира Нохчийчохь тIом бан бакъо луш долу къайлаха указ. ДIаболабелира шолгIа тIом.\nХьал хийцадала доладелира вуно сиха. Гезгмашин-беттан 24-хь премьеро омра дира эскаршна Нохчийчохь тIеман операци дIахьо аьлла.\nТIом дехарш дарх сацалур боцуш тIебогIуш бара Нохчийчоьнна, амма шуьйра тIеман операци дIайоло, буьйранчашна тоьаш яцара премьеран бакъонаш. Инарлашна документ оьшура, низамашца ма оьшшу кечдина долу.\nГезгмашин-беттан 27-хь Ельцинан куьг тIехь долуш №1155 указ арадолу антитерроран операци дIайолорах лаьцна. Оцу дийнахь авиацино къаьхьа сурт хIоттош боьха бомбанаш а, ракеташ а етта Нохчийчоьнан коьртачу гIалана гергахь йолчу Соьлжан адамаш дехачу каппашка.\nКхин а ши де даьлча Оьрсийчоьнан тIеман ницкъийн дакъош чудахара Нохчийн Республикана, ткъа Путина дIахьедар дира Нохчийчоьнна гонаха "санитарин зона" кхолларо ерзор яц террорхой байарца йоьзна проблема аьлла. Иштта доладелира цуьнан рейтинг вуно сиха кхиар.\nИштта бу Маршо Радион Оьрсийн сервисо арахецначу журналистан Воронов Владимиран "Путинан тIом" материалан бацбина чулацам.\nУкраинин къайлахчу сервисаша шаьш бехк-гуьнахь дац, боху нохчийн тIемалошна санкцеш кхайкхорна


Мел лахара а 30 маьрша вахархо вийна овхIанхойн тIемалоша\nОвхIанистанан къилберчу Гильменд провинцехь мел лахара а 35 маьрша вахархо вийна. 13 чевнаш йина овхIанхойн тIемалоша динчу тохаршкахь. Яхначу буьйсан юккъехь тIалибаша Iожалхой кечбечу гIишлонехь спецназо рейд дIахьочу заманчохь хилла ду и зулам, хьаькамаша дийцарехь. ТIелатар дечу хенахь тохарш дар нисделла кхара Iалашо лаьцначу меттиган гергахь хIоттийна ловзар хиларна.\n"35 маьрша вахархо вийна цигахь, 13 стагна кеп-кепара чевнаш йина. Хаксар кIоштарчу Муса-Калахь дIахьочу ловзаргахь дакъалоцуш хиллера и нах", - аьлла Гильменд провинцин кхеташонан декъахочо ОвхIан Атауллас.\nОццу кхеташонан кхечу декъахочо Ахундзада Iабдул Маджида дIахьедина, вийнарг 40 маьрша стаг ву аьлла.\nИшта Iамеркан буьйранчийн информацица, 22 тIалиб вийна цигахь. Провинцин губернаторан офиса векало Звак Омара 14 тIемало ву боху вийнарг, шайлахь 6 кхечу пачхьалкхан вахархо а волуш. Маьршачу нахалахь беллачийн терахь зуьйш ду аьлла, дIакхайкхийна цо.


Масех де хьалха Тбилисерчу цхьана петарахь террорхой гучубевлла аьлла теман операци дIаяхьира меттигерчуIедалхоша.Ткъа сахьтехь гергга, го а бина, цу петарера нах арабаха я лаца гIоьртира меттигерчу нуьцкъаллийн структурийн белхахой.\nГерзаш дIасадеттарехь цхьа Iедалан белхахо а вуьйш, тIемалой бу бохучарех кхо стаг а вуьйш бирзира и Iоттабаккхам. Гуьржийн Iедалхоша террорхой лерина кегий нах чохь хилла петар а, цунна лулара масех петар а герзаш дIасадеттарехь яьллачу цIергахь ягийна.\nТIемалой бу бохурш чохь хиллачу петаран долахо нохчо ю. Иза Австрехь ехаш йолу Жабраилова Тина ю. Маршо Радиоца шен хиллачу къамелехь Тинас дийцира, Тбилисехь шен хIусамна гонахь дIабоьлхучу хиламех лаьцна интернетера хиира шена, бохуш. Цо дийцарехь, я иза а, я цуьнан доьзал а цхьанна а кепара зIенехь бац петара чохь хилла бохучу нахаца, я и нах муьлш бу а ца хаьа цунна.\nЖабраилова: «Суна иза сай наб ца кхеташ, буьйсанна кхоъ долучу хенахь фейсбук чу аьлча гира, иштта Тбилисехь террорхой гучубевлла, леррина операци ю дIайоьдуш аьлла. Сайн петар йолчу цIийнах и меттиг терхетта, со сайн цу гIалахь вехачу кIантаца зIене яла гIоьртича, цо кхин телефон схьа ца ийцира, вижина хиллера иза.\nЮха шолгIачу Iуьйрана ша балха воьдуш ву, шена хууш хIума дац аьлла, хаам баийтира цо. Ткъа тIаьхьа зIене велир иза, боккъал а вайн петар хилла аьлла. Iедало дIа а лаьцна, хеттамаш бинера цуьнга.\nДоцца аьлча, цо шен стунвеше делла хиллера петаран догIанаш, Нохчийчуьру дарбанна шина кIиранна деана цхьа майрий а, зудий а, церан ши бер а ду, царна оьшур аьлла. Ткъа цу чохь билггал мила хилла тхуна хууш дац».\nIедалера я кхечу хьастанашкара шена цигахь хиллачух ма дарра долу сурт девзаш дац, боху Жабраиловас, доккхачу декъехь гуьржийн хаамийн агенталлашкара а, телевизионера а ларбо цо цигахь хиллачух хаамаш. ЧIогIа тамашийна а, дуккха цакхетаме хIуманаш шеца долуш а операци ю иза, бохуш дуьйцу цо.\nЖабраилова: «Цара дIалаьцнарг цхьа Сурхо боху кIант ву боху, ткъа цо цара шега хоьттурш тIе ца дуьту боху, адвокат а лаьцна боху. Суна ца хаьа цигахь хилларг хIун ду. Я Чатаев а суна вевзаш вац. Суна тамашийна хеташ хIума ду и дерриге а».\nГуьржийн нуьцкъаллин структурийн векалша бинчу хаамца, вийначу кхаа стагах цхьаъ хIинцалца схьа Шемахь ларалуш хилла волу Чатаев Ахьмад хила мегаш ву, ткъа важа шиъ мила ву ца хаьа. Цул сов, кхин а шина стеган цу петара чуьра ведда кIелхьара вала кадаьлла а боху гуьржийн Iедалхоша.\nМасийтта шарахь Австрехь ехаш йолчу петаран долахочо Жабраиловас ша ца кхета боху, нагахь санна вийнарг боккъал а Чатаев велахь, дуьнено а террорхо санна лохуш волу и стаг Тбилиси муха кхача йиш ю.\nЦо иштта дуьйцу, шен петар чохь и хIума хилар бахьана долуш шен цигарчу лулахошна хьалха вуно чIогIа юхьIаьржа хета шена ша, бохуш, хIунда аьлча Iаьнан юххьехь хIусамех бовла дезна церан а и хилам бахьана долуш.\nЖабраилова: «Оцу сайн лулахойх чIогIа эхь хета суна. Далла гуш ду, сан бехкенна хилла хIума дац иза. Делахь а, царна оьшуш хIума дацара иза, тIедеана лаьтташ Iа а долуш. ЧIогIа дика лулахой бу сан уьш, берриш а гуьржий бара уьш. Хаза Iийна дара тхо цигахь. ХIинца а хIара шок суна тIера аьлла яц-кх, айса хIун дан деза ца хууш йисина со».\nТбилисехь террорхой лоьхуш бу полисхой\nТбилисехь ерзаза ю террорхой лоьцу лерина операци\nТбилисехь 24 сахьтехь лаьттина операци йирзина\nТбилисехь хиллачу тIематасадаларшкахь 8 хIусам хIаллакйина\nКавказхой шайн пачхьалкхе чу буьтуш цахилар харцдина Гуьржийчоьно\nГуьржийн телеканало гайтина Тбилисехь леррина операцехь байинчу кегийрхойн сурташ


ВогIур ву цхьана дийнахь шен хазна дIаяхьа гуьржи!\nКавказехь массо а къаьмнийн векалшна юкъа шун а хIоттадой, чай-кхачанца марзо а дебош, цхьацца синмехалле барамаш хIитторца вевзаш ву дукха хенахь дуьйна Мазалк гIалахь веха нохчо Успанов Юни. Иштта вевза иза шен гонашкахь шира хIуманаш, антиквариат, евзаш а, езаш а хиларца. Кху муьрехь гуьржашца ду Успановн гIуллакх, аьлча а, цхьа хаттар.\nПхи шо хьалха ХIирийн мехкан Мазалк гIаларчу «Кунаки» цIе йолчу ресторанан-музейн долахо Успанов Юни волчу баьхкинера цхьа замой.\nАла догIу, ресторан-музей кхолларан коьрта Iалашо бизнесхочун Къилбаседа Кавказехь дехачу къаьмнинй доттагIалла чIагIдар, церан юкъаметтигаш шоряър ю.\nТкъа нохчашлахь олуш ма-дай, юучуьнца кхоллало марзо а, гергарло а.\nСоциалан машанехь кхолладеллачу доттагIаллех марзо оьцуш, бизнесхочо кесст-кесста шен шуьнехь, шен чоьтах хьошалла а деш, гулбо доттагIийн могIарш.\nЦуьнан комаьршаллех, цIенчу дог-ойланех Нохчийчохь муьлххачу а вахархочо дуьйцур дара, мало ца еш.\nЦул совнаха, нохчийн къомо заманан йохаллехь лелийна духар, пхьегIа, герз – и дерриг а схьагулдеш, ша-шеггара шен цIахь кхоьллина ю и ресторан-музей Успанов Юнис.\nУспанов Юни социалан машанехь жигархо а ву, цуьнца доттагIаллехь 4462 стаг ву, цо шен Фейсбукан агIонтIехь ша дечу беркатечу гIуллакхех йоьшучаьрга мах хадабайтархьама а, шен цIена ойланаш йозийтархьама а даима дийцаредо.\nКху деношкахь доккха гIугI эккхийтина Юнис Фейсбукехь хIоттийначу керлачу суьрто- дийцаро.\nОцу хаамна бухахь ю 535 комментареш-лайкаш ю, I39-ммо кар-кара оьцуш яржийна, Iораяккхархьама.\n5 шо хьалхалера хилам бу буьйцург. Мазалкарчу Успанов Юнин музей-ресторане БуритIера замой баьхкинера, 200 шо хьалхалера хрусталан люстра кхунна йохка дагахь.\n2008-чу шарахь Гуьржийчохь Оьрсийчоьно тIом гIаттийначу шерашкахь, дуккха а нах шайн хIусамаш дIа а туьйсуш, маьршачу мехкашка хьере хилла дIасауьдучу заманчохь, цхьана хIусамера лачкъийна хиллера и люстра мародераша.\nЮхкучара шаьша лечкъа а ца деш дийцина хиллера бухера дуьйнна.\nМаршо Радионо зIе лехира Успанов Юница. Таханалерачу саьхьарчу заманахь тамашен хета догцIена, ахча-бохча коьртачех ца лоруш, ша и гуьржийн люстра санна, раритете адамаш вайна юкъахь хилар.\nУспанов Юнис дийцира тхоьга хIокху масех шарахь оцу люстрано шена бинчу тIеIатIкъамех, байинчу синтемех а.\nУспанов: «5 шо хьалха дара иза. Мазалкехь хIума кхоллуш йиллина кафе-музей ю вайн, "Кунаки" цIе йолуш. Цхьана дийнахь нах баьхкинера суна, хIирий бара уьш, езачух люстра ю шайгахь, оьцур ярий ахь, аьлла.\n200 шо муххале а хир дара цуьнан. Мичара яьлла шуна аьлла, хаьттича, Оьрсийчоьно Гуьржийчохь тIом бечу хенахь, гуьржийн цIеношчуьра лачкъийна ю, элира. Вайн цIахь тIемаш боьлхучу хенахь изза хьал ма дарий, и дерриг дага а деана, ийцира ас цаьргара и люстра.\nВовшахъяьккхина яра иза, тIецатоьара дуккха а чалхаш. Ас реставратор а лехна, цуьнга тояйтина, музейхь кхозуш ю и люстра хIинца. Массатрга а кхайкхам бина ас оцу люстрин да-гуьржи лохуш гIодехарца.\nСо теша, цхьана дийнахь, Дала мукъалахь, гуьржи вогIур ву со волчу, и люстра сан ю олуш.\nАс хазахетарца дIалур яра цунна и. Делахь, нохчочо юха елла шена аьлла, вайн къаьмнашна юккъехь эзар шерашкахь лаьттина доттагIалла, уьйраш чIагI а луш».\nМаршо Радионан нохчийн, гуьржийн сервисаша вовшашца барт а бина, Iалашо лаьцна Успанов Юнина гIоьнна люстрин да-гуьржи схьалаха. Хилла жамIаш Маршо Радионо довзуьйтур ду .\nУспанов: "Цхьана дийнахь гуьржи вогIур ву со волчу, и люстра сан ю аьлла..."


Ассаламу Iалайкум! Сан хаттар дара хьоьга. Ламаз оьцуш пазаташ тIехула масхь дан мегий? Дала диканца бекхам бойла хьуна сан лераме ваша!\nЛекха хинволчу АллахIа Къуръан тIехь билгалдина, ламаз оьцуш когаш дила дезаш хилар: ×ХIай АллахIах тешна дерш! Шаьш ламазана гIовттуш хилахь, аш дIайила шайн яххьаш, шайн пхьаьрсаш а голаш тIе кхаччалц, аш (хи) хьакха шайн кортош тIе, (аш дIадила) шайн когаш шина хьоркана тIекхаччалцØ. Оцу айатехь важиб дина тIедожийна дерг ши ког хица билар ду.\nОцу айато важиб дина тIедожийна долу ши ког билар кхечу хIуманца хийца йа кхин айат деза, йа билггал нийса хьадис деза. Ткъа хица когаш дилар кхечуьнца хуьйцуш айат дац. Амма хица ши ког билар кхечуьнца хуьйцуш долу нийса хьадис – иза Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – мачашна тIехула масхь дина аьлла даьхкина долу хьадисаш ду. Мачашна тIехула масхь дар дуьйцуш билггал нийса хьадисаш долу дела, массо Iелам-нехан барт хилла мачашна тIехула масхь дан мегаш хиларна тIехь.\nАмма мачаш а йоцуш, кога тIеюхуш йолу кхийолу хIума – хуьлийла иза пазаташ, кIадин кусокаш, маьхьсеш, йа кхийерг – юьйцуш деана цхьа хьадис ду, Имам Тирмизийс а, кхиболчара а дийцина, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – мачашна а, «джаврабна» а тIехула масхь дира аьлла. Кхузахь оцу хьадисехь деана долу Iаьрбийн маттара «джавраб» дешан юкъара маьIна «коган голе кхоччуш йолу пазат а, маьхьсе а» аьлла ду, вуьшта цуьнан маьIна Iелам-наха кхин а масийтта кепара дина, иза цхьа пазат хилла ца Iа, мачашна чухула кога тIеюху хIума ю иза. ХIара хьадис, Имам Тирмизийс а, цуьнца цхьаболчу мухьаддисаша а дика а, нийса а ду аьлла, делахь а дукхах болчу мухьаддисаша иза гIийла хьадис ду аьлла, цуьнан иснада юкъара цхьа ши стаг бахьанехь. Цундела, Имам Муслима аьлла, «и ши стаг бахьанехь Къуръан тIера билггал долу айатан маьIна Iадда дуьтийла яц» аьлла. И бохург ду – Къуръанан айатца билггал маьIнийца девзина долу ши ког билар Iадда дуьтийла яц, оцу хьадисаца, пазаташна тIехь масхь дарца, хIунда аьлча оцу хьадисан иснада юкъара ши стаг «гIийла» ши стаг ву. Ткъа и хьадис, вайн ма-гарра Iелам-нахана юкъахь къовсаме ду.\nОцу хьадис юкъахь вай хьахийна долчу дашца деана ду, ис асхьабера схьа, цара а «джаврабана» тIехь масхь дар магадора аьлла. И асхьабаш бийцина Имам Тирмизийс.\nИза девзинчул тIаьхьа… Дукхах болчу Iелам-наха пазаташна тIехула масхь дан мегар ду аьлла, шина билламца: 1) нагахь санна и шиъ тIехула неI диллина елахь, йа тIерсигах елахь, йа ерриге неIарх елахь. 2) нагахь санна цаьршинца цхьаьна лелош мачаш елахь, йа когийн бух болу агIо неIарх елахь. Оцу шинне а хьолехь пазаташна чекх хи ца долу, и хи чекх ца даларан маьIна ду цигахь леринарг. Цхьаболчу Iелам-наха неIарх йина хилар биллам ца лерина, цара магийна пазаташна тIехь масхь дар, нагахь санна уьш чекх са гуш йоцуш, стаммий елахь а, тIехь волавелла дIавахалур волуш елахь а. Пазаташна тIехь масхь дан магарна, цаьрца арахь волавелла лелалуш хила везар биллам хIоттийначу Iелам-нахах ву Имам ШафиIий а, Имам Ахьмад а, Имам Нававий а, Имам Ибн Таймиййа а. Асхьабаша пазаташна тIехула масхь даран маьIна деш, Имам Ахьмада аьлла: «Цара масхь деш хилла, хIунда аьлча уьш (мачаш санна) мачийн метта хилла дела… царна тIехь стаг волалой дIа а воьдуш, тIаккха юха а вогIуш лелаш хилла дела».\nТаханлерачу цхьаболчу Iелам-наха магадо, муьлхха пазатана а тIехула масхь дар, иза стомма яцахь а, иза Iуьргаш девлла елахь а, хьалхалерачу Iелам-наха хIиттийначу билламашца иза йогIуш яцахь а. Иштта магочерах ву Ибн Ал-Iусаймин а, Ал-Къардавий а.\nТкъа, хуьна ма-гарра хьалхалера баккхийчу Iелам-наха хIиттийна билламаш хилча, бусалба стагана атта а, гIолий а ду ларвалар, цундела, арахь волавелла дIавахалур воцуш йолчу пазаташна тIехула масхь ма де ахь, хьайн ламаз билггал нийса дуй хууш хьой хилийтархьама а, масхь дан магоран бахьана хало ца хилийтар йолу дела а, ткъа юткъа пазаташ когара дIаяхарца цхьа а хало яц.


Керла лехамаш, некъаш » Нийсо-Дагестан\n30.04.2019 204 0 niyso\nКерла лехамаш, некъаш\nСоьлжа-ГІаларчу «Локал» отелехь дІаяьхьира бизнес а, цуьнца доьзна гІуллакхаш а исламан новкъахь дІадахьарх лаьцна йолу Іилманан-практически конференци: «Ислам-динан лехамаша белхан юкъаметтигашкахь а, НР-н инвестицийн политикехь а, социально-экономически кхиарехь а лело маь1на». Иза кечйинера «Нохчийн республика кхиоран корпораци» цІе йолчу акционерийн юкъаралло а, Кадыров Ахьамад-Хьажин цІарахчу «Некъ» телерадиокомпанис а, Шайх Зайедан цІарахчу предринимательшна гІодаран а, инвестицийн а фондо а. Конференцин дакъалацархошка маршалла а хоттуш, цхьаьнакхетаран 1алашонаш а йовзуьйтуш, вистхилира Нохчийн республикин Куьйгалхочун хьехамча, «Некъ» телерадиокомпанин директор Шахидов Адам. Цо билгалдаьккхира таханлерчу дуьненан хьолехь Ислам-дин боккха тІеІаткъам беш хилар политика а, экономика а, дуьненаюкъара юкъаметтигаш а дІакхехьарехь а, яккхийчу пачхьалкхийн геополитикин лехамаш кхоллабаларехь а. Иштта Адама элира, Ислам-дин дуьненан нуьцкъала экономика а, ерриге а пачхьалкхаш церан кхиарехь баккхий кхиамаш а, нахана паргІат а, ирсе а дахар хила лууш ду. Цу аг1ор беш белхаш бу, бусалба дин лелочу пачхьалкхашкахь къаьсттина жигара а беш.\nИсламо муха магадо йохк-эцарца а, наха шех пайда оьцу х1ума кхолларца а доьзна долу г1уллакхаш лелор – цунах лаьцна дийцира шен къамелехь Нохчийн республикин муфтис Межиев Салахь-Хьаьжас. Дерриге а шари1атца нийса а дог1уш, лело деза, аьлла ч1аг1дира муфтис.\nНохчийн Парламентан председателан заместитела Джамалдаев Шах1ида лаккхара мах хадийра исламан конференцин, цо предпринимательшна а, пачхьалкхан а, долахь йолчу а компанешна а пайда бахьарг хилар билгалдаьккхира.\nНР-н къоман политикин, арахьарчу з1енийн, зорбанан, хаамийн министра Умаров Джамбулата а, къамелаш динчу кхечара а кху тайпа конференцеш а, цхьаьнакхетарш а пайден хилар дакъалацархойн тидаме диллира. Бизнес лелор бусалба динаца дог1уш хила деза, иза вайн декхар ду, боху ойла яра бистхиллачеран къамелашкахь коьрта долчу декъана билгалйолуш ерг.\nКонференцехь дакъалоцуш вара Хонкар-махкара веана бизнесмен Мехмет Фазиль. Цо ша бечу балхахь лаьцна дийцира, ткъа иштта шен фирмано еш йолу цергаш ц1анъеш йолу щетка а гайтира видеороликехула. Ша арахоьцу продукци уггар хьалха бусалба нахана лерина хилар билгалдаьккхира бизнесмено.\nКонференце баьхкина заь1ап нах а бара – г1удалкхаш т1ехь масех стаг. Царна хьалхаваьллачу Сулейманов Ибрах1има шайн болх а, цуьнан хьал а довзийтира гулбеллачарна. Дечиган аннаш т1ехь хедош яздина 1арбийн маттахь долу йозанаш гина хир ду шуна чудог1уш, элира цо, иза шаьш бинчу белхан цхьа к1еззиг долу дакъа ду.Болх бан лууш а, хууш а ду шаьш, элира Ибрах1има, амма шайна г1о-накъосталла оьшура, оцу т1ехь 1едалан белхахоша а, бизнесменаша дан ницкъ кхочург дича.\nЗал чуьра хаттарш а хилира конференцин коьртехь болчаьрга. Царах дукхахдерш бизнесехь бусалба дино магош а, дихкина а долчух лаьцна дара.\nКонференцин жам1ашца резолюци т1е а эцна, болх д1аберзийра дакъалацархоша.\nИсламан дуьненаюкъара конференци\nДІадаханчу пІерасканан дийнахь Соьлжа-ГІалахь шен болх чекхбаьккхира Исламан дуьненаюкъарчу конференцино. «Ислам – къинхетаман а, машаран а геланча» цІе йолу\n«Нохчийн туьйранаш» книгин презентаци\n21-чу февралехь, Соьлжа-ГIалахь, Республикин берийн библиотекехь дIаяьхьира евзаш йолчу журналистан, гочдархочун Чагаева Тамарин «Нохчийн туьйранаш» цIе йолчу книгин


Европе кхача гIерташ мигранташа бала хьоьгу\nТовбеца-бутт 29, 2015\nВенехь мухIажирийн гулам\nЦкъа а ца хиллачу кепара мухIажирш алсам бевлла Евробертана юккъе йогIучу пачхаьлкхашкахь. Даханчу деношкахь масийтаза Францера Британе кхача гIоьртина масех эзар стаг, Ламаншана бухарчу туннелехула. Амма Iедалхоша юхатоьхна уьш.\nФранцин, Британин юккъехь тIай хилла лаьттачу Ламаншана бухарчу туннелехула керлачу дахаре кхача сатийсамца беха Францин дозанна тIехь хIурда йистехь Iуьллучу Кале гIалах четарш а тоьхна Iаш болу Африкера а, Гергарчу Малхбалера а мухIажарш.\nХIурдахула Франце кхаьчна болу уьш, цу махкахь тховкIело ехарна метта, Британе баха Iалашо йолуш беттанашкахь Iа шайн „джунглеш“ олучу мигрантийн четарийн гIаланашкахь. Бахьана- Лондонехь а, кхечу ингалсхойн гIаланашкахь а церан герганиш я бовза-безарш хилар ду. Коьртачу декъехь тIамо лаьцначу Шемара а, Иракъера а, ткъа иштта Суданера а, Сомалера а бевддарш бу уьш.\nДенош а, кIиранаш а, беттанаш а дIаоьху, церан Британи кхача аьтто ца болуш. И аьтто легала церан болийла а дац, хIунда аьлча Лондонера Iедал уьш тIеэца хьаьгна ца хиларна. Ткъа иллегала некъ цхьаъ бу – хIурдабухахула яьккхина йолу Ламанш туннел. Цу чухула, вуно лерина бIеннаш хехоша ларйеш йолчу, Лондоне кхача аьтто наггахьчеран бен ца болу.\nЦундела а ду кху деношкахь легала боцучу мигранташ шозза цу туннелан штурм ечу кепехь, бIеннашкахь тобанашца Британе дехьабовла уьш гIортар. ТIаьхьарлера цу кепара гIортар цара шинари буса дира – 2100 мухIажар, машенийн а, цIерпоштийн а лелар а сацош, гIаш цигара дIа 30 сов чакхарма генахь Iуьллучу Британин коьртачу шахьаре кхача гIоьртира.\nИ туннел ларйечу Eurotunnel кампанин векало БиБиСи агенталле дийцарехь, царех масех стаг хехошца хиллачу тийсадаларшкахь лазийнера. Иштта 200 сов стаг Iедалхоша лаца а лаьцнера.\nЦу кепара легала боцучу некъаца Британе кхача гIерташ болу мигранташ хIора буса аьлча санна туннелан хехоша луьйцуш белахь а, амма кху деношкахь санна дукха адам гулахь туннелана чугIортар цкъа а хилла дац. Иза, хетарехь, коьртачу декъехь массо а аьлча санна хин дозанашца Iоьхкуш йолу Евроберта декъара пачхьалкхашка оьхучу мигрантийн терахь масала доцуш лакхадаларца доьзна ду.\nЮгослави хиллачу пачхьалкхашкахь тIом баьлча дуьйна схьа цкъа а ца хилачу кепара лакхадаьлла Австрехь а тховкIело йоьхучу мигрантийн терахь. Масех бутт бу и терахь дела денна бIеннашкахь алсамдуьйлуш лаьтташ, ткъа Iедал цу нахана дан хIума доцуш йиш йоьхна долу.\nЕвропехь уггаре а тароне а, кхиина а пачхьалкхехь цхьаъ йолчу Австрехь карарчу хенахь урамашкахь а, паркашкахь а буьйсанаш а, денош а дохуш Iаш ву 2000 сов Iедалера тховкIело ехна волу мухIажар. И бахьана долуш меттигерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллина оппозицино еш йолу критика алсамйаьлла, ткъа аьтто-популисташ Австри мухIажарийн караяхна бохуш дуьйцу.\nСтенца доьзна ду сел тароне йолчу Австрехь масех эзар мухIажар чувахийта кхерч ца караяр?\nАвстрера уггаре а йоккхах мухIажарийн лагер Трайскирхен йолчу Лахара Австри лаьттахь мигранташца болх беш йолчу Эсмурзаева Мадинас дийцарехь, тховкIело йоьхурш чубига а, дIанисбан а шортта таронаш ю меттигерчу Iедалийн, амма сацамаш тIеэцаран бакъо федаралан Iедалшкахь чул а бундеслаьттанийн а, кIоштийн а куьйгалхошкахь хиларна цара мухIажарш шаьш бол-болчехь тIебита ца лаьа.\nЭсмурзаева: „Кху Лахарчу Австрера Трайскирхенера мухIажарийн лагер кху махкахь тховкIело лоьхуш берг уггаре а хьалхох тIебоьлхуш йолу меттиг ю. ХIинца Шемарий, цу агIора кхачу меттигашкарий дукха мухIажарш кху за махкар бахьана долуш, цу лагерехь Iен меттиг ца тоьу массарна а.\nШи эзар сов стаг арахь буьйсанаш йохуш ву. Меттигерчу Iедалшна, шайн политикан хьежамаш бахьана долуш, и нах мухIажарш кIезга болчу кхечу меттигашкахь дIатарбан ца лаьа. Ткъа пачхьалкхан Iедалийн царна и хIума де аьлла омра дан бакъо яц. Цундела иштта тишчу даьлла и хьал“.\nАвстрехь тховкIело мел ехначу мухIажарна, шайна юккъехь эзарнаш нохчи а болуш, дика евзаш йолу Трайскирхен лагер карарчу хенахь цу махкахь мухIажаршца хIоьтинчу катастрофалле хьолан гIайгIане симбол а хилла лаьтта. Пачхьалкхан Iедало меттигерчу куьйгалхошка дехарш до, урамашкахь буьйсанаш йохуш болу и пекъарш еса лаьттачу казармашкахь а, хIусамашкахь а дIатарбехьара бохуш.\nМеттигерчу куьйгалхоша и мисканаш Евробертан кхечу пачхьалкхашка дIасахьовсабе бохуш кийтарлонаш йо. Ткъа цу юкъана эзарнаш нах, шайна юккъехь бераш а, зударий а болуш, кху лаьттан уггаре а таронечу пачхьалкхахь чу баха меттиг а йоцуш деккъачу лаьттахь а, паркашкарчу генташна тIехь хене бовлуш бу.\nЕвроперчу тховкIелоне сатуьйсуш хене бовлу мухIажирш\nНохчийчуьра дIовш тоьхна баийтинчу хьонканах велла Туркойчуьра мухIажир\nМалхбале, Малхбузе, мухIажирш, чамданаш...\nТуркойчоь Европа яцаре терра...


Шема еддачу йоIах дисина ши бер цIадерзийна Австрин Iедалша\nГIадужу-бутт 05, 2019\nШема еддачу йоIа цу махкахь дина ши бер цIадерзийна Австрин Iедалша. Цу тайпаниг дуьххьара хилла цу пачхьалкхехь. Цунах лаьцна хаам бо Кавказ.Реалиино.\nВуьйцург ву 2016-чу шарахь шен 16 шо долчу доттагIца "Исламан пачхьалкх" тобано Iуналла дечу метте яха цIера едда хиллачу (цу хенахь цуьнан 15 шо хилла) С. Сабинин 2 кIант.\nДйцарехь, "Исламан пачхьалкх" тобан магIаршлахь волчу нохчийн жимачу стагаца интернетехула къамелаш динчул тIаьхьа яьлла иза Шема яха новкъа. ЙоI дIакхачале нохчо вийна. Эхарре а кхечу нохчочуьнгахь марехь хилла Сабина, иза тIамехь веллалц.\nАвстрин арахьарчу гIуллакхийн министралло бинчу хамца, С. Сабина кхелхина кхушеран Зазадоккху-баттахь Богуз гIалан гергахь тIемаш боьлхуш. Цуьнца хилла йоккхахайолу йоI йийначух тера ду Раккехь. Цуьнан ши кIант (жиманиг 1 шо долуш ву, вукхуьн ду 3 шо) латтош хилла Шеман территори тIехь йолчу курдийн лагерехь.\nГерманера нохчийн нус Линда хьеяла мега Иракъехь\nСабинин ненан кехаташ кечдан аьтто баьллачул тIаьхьа, Австрин Iедалийн таро нисйелла ши кIант цIавало. Цу пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министраллан векло Гушельбауер Петера бинчу хаамца, карарчу хенахь ши кIант Венехь ву. Цу шинна гIо деш бу лоьраш.\nАвстрин Iедалша бинчу хаамца, карарчу хенахь цу махкара Шема баханчу нехан кхин а 20-х бер ду цу пачхьалкхан территорина тIехь.


Шайн лаьмнел лекха лаьмнаш а карадо нохчашна\nГезгмашин-бутт 24, 2016\nДуккха а хан ю нохчийн альпинистийн тобано, кху дуьненахь уггаре а лекха Эверест лам баккха кечамаш бен. ХIинца шаьш цунна кийча ду боху цара. Амма шайн и лаам кхочуш маца хир бу ала ца хIутту уьш.\nХIора минотехь Iожаллан йистехь а лелаш, лам боккхуш кхолладелла доттагIалла, дохалур дац цхьанна а бахьанашца. Цундела, нохчийн альпинистийн кхоллаеллачу тобано, дуккха а шераш ду, шайх муьлхачу а стагана луург - Эверест лам баккха кечамаш бе.\nТахана, уьш кийча а бу, дуьненахь уггаре а лекха ломан буьххье а девлла, цигахь нохчийн лар йита.\nЦеран аьтто балахь, уьш дуьххьара хир бу, Нохчийчура цига кхаьчнарш.\nОцу тобанна юкъахь волчу Бугаев Максимца къамел дира Маршо Радионо. Халахетарца билгалдоккху цо, цу хIуманна тIехь Къилбаседа Кавказерачу республикашна юккъахь Нохчийчоь тIаьхьарчу меттехь хилар.\nБугаев: «Эверест яьккхинчу альпинистийн клуб» олуш ю. Цу юкъахь Къилбаседа Кавказерачу массо а махкара бу, ткъа, Нохчийчура а, Дагестанера а вац. Тхуна лууш ду, альпинизм тIехь вайн кхиамаш хуьлийла. Вайн махкахь, кхо стаг билгал вуй хаьа суна, Эверестан буьххье вала, могашалла йолуш».\nЭверест лам баккха, массо а агIор хала ду. Амма схьагарехь, цул а хала хилла, цига кхача а, тIевала оьшу ахча вовшахтоха. Цхьана стагана, мел лаххара а 60 эзар доллар оьшу цу гIуллакхна. И харж ян, аьттонаш болуш а бац нохчийн альпинисташ, аьлла кхин дIа а дуьйцу Бугаев Максима.\nБугаев: «8 чакхармалла тIех йолу лакхе, альпинисташ олу-кх иза «Iожаллийн зил» бу. Цу тIехь ахь 24 сахьталла сов хан яьккхича, хьо цу тIехь вуьсуш ву. Кхерам болуш а, хало йолуш а бу и лам. Амма вай дIадовзийта а, вайн лаам дIахаийта а лаьара тхуна.\nИ лам лекха хилар-ахчанца шен халонаш йолуш бу. Оцу лома буьххе вала еккъа бакъонех 12 эзар доллар мах бу.ТIаккха, хIора тIегIанехь а дала деза дуккха а ахча. Тхан таро яц оццула харж ян».\nНохчашна Дала схьабеллачу кху махке хаьжча, цуьнан инзараллех а, башхаллех а цецваьлла ца волу ша боху Бугаев Максима. Нохчийн лаьмнашкахь санна, цхьанна а меттехь шена хазалла гина а яц, элира цо.\nБугаев: «Лаьмнаш-цамгар ю. Вайн-м иза цIийца ю. Со дукха лаьмнашкахь хилла кху дуьненахь. Амма Нашха а, ГаланчIож а, Ведана а, инзаре хаза меттигаш ю. Даханчу кIирнахь тхо дахнера ГаланчIоже вахнера. Исбаьхьаллийн хазалла цигара ас дукха хIума делча ас хуьйцур дацара».\nЭверест лам баккха кечам бинчу нохчийн альпинистийн, хIетте а дегайовхо ю, шайга гергарчу заманахь и Iалашо кхочуш ялур ю аьлла. ТIаккха, оцу буьххехь дIайогIура ю нохчийн байракх а, буьйцур бу нохчийн мотт а.


Чатаевн гIоьнча лаьцна Гуьржийчохь\nПолисхоша Шавадзе Руслан дIалаьцна аьлла, хаамбина Гуьржийчоьнан Пачхьалкхан Кхерамзаллан Урхалло (СГБ). Хьалхо 13 шо хан кхайкхийнера Шавадзена, цуьнан Чатаев Ахьмадан тобанца юкъарлонаш хилла аьлла.\nМаршо Радионо яздарца, байначу беттан 27-чохь Тбилисин кхело оццу тобанца зIенаш латтийна аьлла, кхеле хIоттийначу 6 стагна 10 шарера 13 шаре кхаччалц хенаш туьйхира. Царех цхьаъ, Шавадзе Руслан лехамашка веллера.\nКхечу шиннан - Горнакашвили Зурабан а, Чапанашвили Бадуран а гIуллакх леринчу кепехь толлур долуш ду.\nНохчийчохь шолгIачу тIамехь лелла ву Чатаев Ахьмад. Европе дIавахначул тIаьхьа мухIажиран статус еллера цунна. ТIаьхьо "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобане кегийрхой уьйзуш, болх болийра цо, талламчаша дийцарехь. 2016-чу шарахь Истанбулерчу аэропортехь теракт дарна а бехке лору Чатаев.\nТерроризмана агIо лаьцна аьлла, лоьхуш хилла Шавадзе Руслан каравахна дахначу еаридийнахь Батумехь аьлла, информаци яржийна пIераскандийнахь брифингехь СГБ-н пресс-секретаро Гиоргобиани Нинос.\nТалламчийн версица, стохка гурахь Гуьржийчохь дIахьочу леринчу операцехь Чатаевс ша шена эккхийтар дира, къайлавала аьтто баьллера Шавадзе Русланан.


Уйгураш ларбарх низаман проект къобалйина Конгрессан векалийн чоьно\nБакъонашларъярхоша "Кхеторан лагерь" олу Синцзянера "Дешаран центр"\nIамеркан Конгрессан векалийн чоьнан декъашхоша, цхьаъ виссалц массо а массо реза а болуш, шинарийн дийнахь низаман проект тIеэцна, Китайхь бусалба нахана гIело ярна Пекинна Iаткъамбар алсамдаккха президентан Трампан администраци декхарелахь еш.\n"Уйгерех лаьцна" низам – кхин а къоршаме верси ю, Пекинна ца тайначу, Гезгмашин-баттахь Сенато тIеэцначу низаман проектан.\nНизамо кхайкхам бо Трамп Доналде Синьцзян-Уйгурийн автономин кIоштахь бусалба нахана дуьхьал репрессеш лелорна жоьпаллехь болчу Китайн Коммунистийн партин политбюрон декъашхошна санкцеш кхайкхоре.\nНизаман проект тIеэцарехьа кхаж тесна 407 конгрессмено, дуьхьал хилла цхьаъ. Цу низамца президенто емал дан дезаш ду бусалбанашна дуьхьал репрессеш лелор, ткъа иштта кхайкхам бан беза Пекине Синьцзянехь кхоьллина лецна уйгураш латтон центарш дIакъовла аьлла.\nНизамца а догIуш, санкцеш кхайкхо езаш ю репрессеш лелорна жоьпаллехь болчу лаккхарчу даржашкахь болчу Китайн Iедалхошна. Документехь йоккхуш ю Синьцзянехь Коммунистийн партийн секретар а, КПК политбюрон декъашхо а волчу Цюанго Ченан цIе. И стаг ву Китайн Iедалан лаккхарчу эшоланашна юкъахь.\nХIинца и низаман проект юха а тIеэца езаш бу сенаторш, цул тIаьхьа иза тIе куьгтаIо дIалур ю президенте. КIайн ЦIийнан цу низаман проектах лаьцна официалан позици цкъачунна хууш яц.


Исламан дин а, гуонахара Iалам а\n26 ноября в 16:46 (2009 г.)\n«Къематдийнахь хьан карахь маргIал нислахь…» Вайна, дукхахболчарна дагадогIу, тIом балале Къилбаседа Кавказехь, соьналла алсам хиларна, уггар а хазачарах цхьаъ яра Соьлжа-ГIала. Тахана Россин дуккха а регионашкара Iаламан хьал дика лорийла дац. Нохчийн Республика а царна юкъайогIуш ю. Делахь а республикан куьйгалло, шен коьртехь Президент Кадыров Рамзан а волуш, жигара болх барна, вайн махкахь экологин хьал хаъал тоделла догIу. Суна дагадогIу 70-80-чу шерашкахь Гуьмсе гIала соьналлина юкъъелла латтар. Аьчканекъан паркехь, вокзалехь, КПСС-н горкоман скверехь Iалашйина хаза клумбанаш яра. Амма и дерриг хIаллахьхила доладелира, 80-гIа шераш чекхдовлуш, 90-гIа шераш дуьйлалуш. Ткъа дудаевгIар-масхадовгIар болуш, ур-аттал тоькан серийн бIогIамаш а, газан биргIанаш а, шпалаш а, аьчканекъан рельсаш а дIаевлира.\nРеспубликан керлачу «дайша» цхьа а хIума ца кхоадора. Царал кхин гIолехь бацара конституцин къепе хIотто баьхкинарш а: некъан йистехь доьгIна дитташ, ур-аттал зIенан богIамаш а тIехь, хеда а деш, дагадора цара.\nСуна чIогIа хала дара и дерриг а лан, хIунда аьлча 7-чу классан дешархой долчу хенахь оха накъосташца дийгIина дара и дитташ Энгел-Юьрта боьдучу новкъахь. Бакъду, оха доьгIначарах масех акхтарг дисна цигахь хIинца а.\nЦу хенахь хаза ламасташ дара. Дешархоша дуккха а гIуллакхашкахь дакъалоцура, тIаккха юкъараллина пайдехь болчу къинхьегаме марздалар хуьлура церан. Ишттачу белхаша экологех кхетам балар а, кхетош-кхиор а хуьлуьйтура кхиазхошна. Шайна зеделлачунна тIехь гора царна экологин чолхаллаш, уьш муха къасто еза Iемара. Цуьнца цхьаьна пачхьалкхо кегийчеран балха юкъаозоран социальни халонаш а аттачу йохура.\nТаханлерчу дешархойн экологех долчу хаарех доьзна хир ду дукха хьолахь вайн республикан кханалера де, муьлха говзанчаш богIур бу производстве а, урхаллин органашка а, Iилмане а.\nЦундела дара сан кху шеран бIаьста хаамийн шуьйрачу гIирсашкахь, дика ламасташ меттахIитто деза аьлла, юкъавалар, масала, синтарш дугIуш субботникаш яр. Ас кхайкхам бира республикан массо а вахархочуьнга, цхьацца синтар догIа аьлла.\nСайн къамелехь ас билгалдаькхира, тIахьарчу хенахь вайна сих-сиха го Iалам хIаллакдар, бусалба а, оьзда а волчу стагехь ца товш долу. Вайн дайша бIешерашкахь лардина долу иза, вай, тIаьхьено, ойла а ца еш хIаллакдо. Къаьсттина халахеташ ду «дуьненан пехаш» хилла лаьтташ йолу хьаннаш къинхетам боцуш халлакьяр. Дера, тIаьхьарчу ткъех шарахь хиллачу къизачу хиламаша а шайн дакъа ма дилли цу балха юкъа. Мехала долчу диттийн дуккха а хьаннаш хIаллакйина ца Iаш, ур-аттал гIаланашкара паркаш а, сквераш а ягийна дIаяьхна, ткъа уьш вайн махкахоша, шайн столицех «Къилбаседа Кавказехь уггар а соьналла йолу гIала» ю аларна, дозалла деш яра. Халахеташ делахь а, и дерриг а юхадогIур доцуш дIадаьлла ала тарло. Амма тIахьарчу хенахь вайн республика сихачу боларца меттахIуттуш ю. Хазахета, масех шарахь цуьнан яртийн а, гIаланийн а сибат хийцаделла догIуш. Йина керла, вайн заманахьлера гIишлош, ишколаш, больницаш, цIенош, тIайш, некъаш.\nИшттачу хийцамаша хазахетар дохьу. Амма дитт кхио, шераш эшна ца Iаш, иттаннаш шераш оьшу. Вайн дахар тоьар дуй те хьаннаш, паркаш, аллейш, сквераш хьалакхио? Тоьар ду, нагахь вай цхьаьний и гIуллакх дан хьовсахь.\nСан кхайкхам дIа а хезна, Соьлжа-ГIалин администрацин куьйгалло иза тIеийцира. Дитташ догIар дIадолийра цара. Нохчийн Республикан Президента Кадыров Рамзана къобалдира и гIуллакх, цо ша дакъа а лецира иза кхочушдеш. Цул сов, цо массо а пачхьалкхан гIуллакххочунна тIедиллира синтарш догIар.\nИшттаниг цо дийр дац, олийла дацара, хIунда аьлча иза цIеяхханчу Iеламстеган Кадыров Ахьмад-Хьаьжин кIант а, Делах кIорггера тешаш стаг а ма ву. Ткъа бусалба дино хьоьху, гуонахара Iалам леррина ларде бохуш. Исламехь дукха аяташ а, хьадисаш а ду Iалам лардарх лаьцна.\nУр-аттал къематде тIекхочуш делахь а адамаш доьналлех ца духуш хила деза, хIунда аьлча Мухьаммад-Пайхамара (I.с.в.с.) аьлла: «Нагахь къематде тIекхаьчча, хьан карахь хурманан диттан синтар делахь, хьо иза дIадогIа декхарийлахь ву. Нагахь муьлхха а сатийсар дIадаьллехь а, дитт догIар дIадахьа деза, хIунда аьлча хурманан дитт догIар – иза шашаха а дика гIуллакх ду».\nХурманан синтар догIаро дахар кхидIа а дахийтарна а, кхиарна гIо до, ур-аттал, цунах цхьа а пайда хир бац аьлла хетахь а. АллахIан элчано аьлла, дитташ догIар сагIадаларан метта хила йиш йолуш ду.\nIалам Iалашдар – нохчийн культуран шакъаьсттина цхьа дакъа ду.\nЛараме а, оьзда а гIуллакх лору нохчаша цIера даьхни Iалашдар: уьш кхабар, акхаройх лардар, чохь дохку меттиг цIена лелор, уьш цомгаш хилча дарба лелор.\nБусалба нах теша, Дала цIерачу дохнах, стаге, доьзалх санна, барт хоттург хиларх. Цул сов, стага шен цIера дийнаташ Iалашдаре хьаьжжина, цуьнан гIиллакх-оьздангаллин мах хадо мегар ду.\nНохчашна бежана Iалашдар, хийрачу нахана хьошалла дарал а ладаме гIуллакх ду. Цуьнан бахьана ду – бежана адамал гIийла хилар, ткъа гIийлачунна гIо дар къонахчун коьрта билгало лоруш хилла нохчаша.\nВезачу устаза Кишин Кунта-Хьаьжас хьехна:\n– Вайна уллохь а, гуонаха а долу дийнаташ даггара деза. Нийса а, шен хеннахь а дола де церан. Аьттан, уьстагIан, говран, жIаьлин я цициган мотт ма бац вайца къамел дан а, шайна оьшург схьаала а. Вайна ваьшна хаа деза царна оьшург, уьш дагахь латто а деза вай. Ламазе хIотта сих ма ло, хи малоза я хьалха хIума йиллаза хьайба а долуш. Вайн синош дуьззина цIена а, паргIат а хила деза, Далла хьалха ламазана вай хIуьттучу хенахь.\n– Дерриг ораматаш а дийна ду, церан са ду. Хьо хьуьна чу ваьлча, диг дIалачкъаде, хьайна оьшу дитт бен ма хададе. ХIора дитт а, кол а, бецан хал а леррина Iалашдан деза. Уьш деза а дезаш, дикачу доттагIашца санна, хила веза цаьрца.\nЧIогIа къилахь ду – стом луш долу а, хин йистера а, некъахочунна IиндагI луш долу некъа йистера а дитт хадор. Бусалба стаг массанхьа а дитташ догIа а, уьш даккхий хиллалц Iалашдан а декхарийлахь ву.\nСуна хетарехь, Дала кхоьллинарг талхорах а, хIаллакдарх а лардан декхарийлахь ю экологи. Цо оьшуш долу хьелаш кхолла деза дахар а, доьзал а, долахь дерг а санна долу исламан мехаллаш Iалашъян. Гуонахара Iалам цIена латторца адаман могашалла ларъярна гIайгIа бан езарг а экологи ю.\nКъаьсттина тидам тIебахийта лаьара хин цIена хиларан чолхаллина, тIаьхьарчу хенахь адамийн юкъара чолхалла хилла лаьтташ йолчу. Дукха хьолахь вайна дицло, дуьххьалдIа хьаьжча, атта хеташ долу хIума «Хи – дахаран хьоста». И дешнаш бакъ дуй хаийтархьама, цхьана денна хи дIадаккхар тоьар ду. Мел халонаш хаало вайна тIаккха?\nТкъа цу тIе доьгIна аьлча, тахана дуьнен чохь молу хи ца тоьуш 1 млрд. 200 млн. стаг ву. Iилманчаша дийцарехь, кхин 15 шо даьлча, и терахь 5,5 млрд. стагана тIе кхочур ду. Ала дашна, 2005-чу шарера 2016-чу шарна тIекхаччалц йолу хан ООН-н Генеральни Ассамблейно, «Хи – дахарна» аьлла, гIуллакхдарна лерина дуьненаюкъара итт шо ду.\nИтт шарахь сов хи къаьсттина чIогIа ца тоьачу хьолехь Iийра Нохчийн Республикан бахархой, хIунда аьлча хи латторан а, цIандаран а инфраструктура болх беш яцара. Iаламан хьостанаш бехдина, хи Iалашдаран меттигаш а, хин бердайистош а нехех хьалаюьзнера. Вайна хIинца а дагайогIу хин гIунна я иза духкучу машенна хьалха хилла адамийн еха раьгIнаш.\nЦу тIе а доьгIна аьлча, тамашийна хета вайн республикан цхьайолчу районашкахь хи тахана а тоьуш доццушехь, бахархоша оцу дахаран хьостанан тIалам ца бар. Сих-сиха го урамашкахь кранаш чуьра хаддаза дIадетташ долу хи, гуонаха Iаьмнаш а хIиттош, хатт а боккхуш, адамашна пайден хиларан меттана.\nАдамийн тIаламзалла го юткъачу кIежаца йоьхначу крана чуьра бIе эзар литрашкахь охьаоьхучу хинехь. Изза тIаламзалла ю хиш чу а, Iаьмнаш чу а нехаш а, боьха мел йолу хIуманаш а кхиссарехь, сонта, хаарш доцуш, лаьтта бухахь дерг лело гIертарехь – буро тоьхча, хинан химически чулацам хийцало, ткъа и хи мелча, стеган жаннаш чохь тIулгаш а, гIум а юьсу.\nТкъа бусалба дино хьоьху, хIора стага леррина а, кхоош а лело деза хи, Сийлахьчу Дала делла ниIмат а, Цо адамашка бина къинхетам а санна иза Iалаш а деш. Ур-аттал ламаз дале цIано еш а ца магийна цхьана литрал сов хи дайа.\nВайн халкъ хьалхарчу заманашкахь дуьйна билгалдаьлла хилла хине ларам хиларца. Цо иллеш а, байташ а йохуш хилла цIеначу аьхначу шовданех а, сихачу ламанан хинех а. Билггал, шовдана я хина йистехь вовшийн гар а, дистхилар а нислуш хилла нохчийн кегийчу нехан а, мехкарийн, цуьнца хинан деза хилар а гойтуш. Хи бехдар, цуьнца бен воцуш хилар хьалхе дуьйна а наха бехкбоккхуш хIума хилла ду. Цундела хила мега вайн республикера хиш шайн цIена хиларца гIарадевлла хилла, ткъа адамаш – леррина уьш Iалашдарца.\nКху хьелашкахь, суна хетарехь, хIора вайн махкахочун декхар ду шен Даймехкан Iалам хIинцалерчу а, тIейогIу йолчу а тIаьхьенна лардар. Цу гIиллакхна чIогIа къахьега а, я ахча дохка а ца оьшу. Тоьуш ду, хи доуьйту кран кхоччуш тIехьовзийча, я нехаш чохь йолу тIоьрмиг оьшшучу метте дIабаьхьча.\nХIинцалерчу а, тIейогIу йолчу а тIаьхьенийн кхачамболуш дахар хилийтархьама, экологин агIор коьрта декхар ду гуонахара Iалам лардар а, Iалашдар а. Адам могаш хуьлийла дац, нагахь гуонахара Iалам цомгаш а, телхаш а делахь.\nИштта, Iалам а хуьлийла дац могаш, нагахь вайн республикан бахархоша, цхьаьний къа а хьоьгуш, экологи ларъеш яцахь. ХIинца чIогIа ладаме ю оьздангаллин а, «синан экологин» а чолхаллаш.\nВай Iалам телхина доьдуш хиларх дуьйцу, ткъа, билггал аьлча, адаман талхар, цуьнан культура лахъялар хьалхара ду.\nIалам лардарехь вай юкъараллин массо агIо вовшахтоха еза: ишкол а, доьзал а, шуьйрачу хаамийн гIирсаш а, юкъараллин организацеш а, и. дI. кх. Эколого-хьехаран гIуллакхдаро бен кхиор яц бахархойн экологин культура.\nМехала хIума ду Iедалан муниципальни органашца цхьаьна болх бар а. Билггал меттигера бахархой бу, цхьана меттигехь дахаран социально-экономически хьал а девзина, меттигерчу тIегIана тIехь коьрта чолхаллаш а къастийна, уьш сиха дIаяхарехь бала кхочуш берш. Цундела бахархойн жигара дакъа вовшахтоха деза меттигера Iалам лелоран коьрта а, ладаме а гIуллакхаш аттачу дохучу хенахь.\nХIора стага лаьттана урхалла дарехь а, Iалам лардарехь а дакъалацаро гIо дийр ду шен латта а, Iалам а лерина Iалашдарехь дайна долу ламасташ меттахIитторехь.\nВайн республикан социально-экономически кхиорехь экологин гIуллакх хьалхадаьккхича, Нохчийн Республикан бахархошна Iаламан дика гуонахе хир ю.\nНохчийн Республикехула Iаламах пайдаэцаран декъехь Iуналла даран Федеральни службин Урхаллин куьйгалхо, экономически Iилманийн кандидат.


Хьаькъал Iомадеш йола баьрче — Сердало\nУкх бетта нийса 25 шу доал вай мехка чIоагIа эшаш хинна университет хьайийла. 1994 шера 20 сентябре тIаийцар цо ший пенашта юкъе тайп-тайпара балха говзалаш Iомаергйола кагий нахи мехкарийи. Цу хана хинна хьалаш эсало дар. ДIачубаха моттиг йоацаш, Сипсой-ГIалий тIарча лётчикий казарма хиннача цIагIа хьаяьяр вай къаман лакхара дешар дешаш йола фусам. Цунга хьежжа дар кхы мел дар а.\nТахан саг цецваллал тоаденнад цига болх беча а, деша багIача а наьха гIулакхаш. Кхы вIалла хIама деце а, цар таро я Iуйрийна шоай цIагIа хIама диа деша дIабаха, делкъинга хIама дуаргдолаш цIабахка, шоай даь-наьна бIарга кIалха болаш, шоаш кхийнача коа-карта бийса яккха. Из кIезига хIама дац. Сона дагадоагIа айса, соца деша баьгIача кагийча наха, мехкараша мел хала дийшар. Цхьа бIаь километр хиллал никъ бе безар, Шолжа-ГIалий тIа водаш. Общежитен гIарашта, таташта юкъе ваха везар. КIира цкъа мара цIавагIацар, цхьа бийса яьккхача юха а наькъа аравала везар. ХIанзарча вай студенташкаръяр ялсмале я аьнна, хет сона. Уж миссел дола хьалаш шоашта хьадича, деша ца дешаш лелаш бола кагирхой Iаьса нах ба.\nСона ховчох, из университет хьаяьча хьалхарча дийнахьа денз, цун тховна кIалха къахьегаш хиннаб дукха доккхий хьаькъалаш дола хьехархой. Уж сона а хьехаш хиннабар, Нохч-ГIалгIай республика йолча хана, Л. Н. Толстой цIерагIча Шолжа-ГIалий тIарча университете. Царех яр профессор, филологически Iилмай доктор Оздоева Фирюза, профессор, филологически Iилмай кандидат Дахкильгов ИбрахIим, профессор, профессор, философски Iилмай доктор Танкиев Абукар, царех тарра кхыбараш. Уж мо бола нах шоашта уралатташ хилча, шоай мел йола говзал хьалуш хилча, из хьаэца декхарийла ба вай таханара къонабараш. ХIаьта университета ректор Мартазанов Арсамак а ва Шолжа-ГIалий тIа болх баь, ший низ, хьинар ца кходеш, студенташта мел эшар хьаде кийча. Лакхе аз хьоахабаьрел совгIа, кхы а дукха къаьна а къона а хьехархой боахк цига къахьегаш.\nКарарча хана университета корпусаш ерригаш 8 я. Чура сийрда, хоза кийчъяь, мел эшача хIаманца Iалашъяь я цар аудитореш. ХIанз дукхагIйола университета фусамаш Магасеи Буро чуи я. Вешта аьлча, студенташта тIабаха атта хургйолча тайпара хьалъяьй уж. Цар чу болх беш 508 хьехархо ва, царех 57 профессораш, Iилмай доктораш ба; 275 саг доценташ, Iилмай кандидаташ ва; царна юкъера 21 саг Россе лакхарча профессиональни дешара сийдола болхло ва. Укхаза я Iилман библиотека, компьютерни классаш, лаборатореш, бассейн, кхыдараш. Итт эзар совгIа студент ва цига тайп-тайпара балха говзалаш Iомаеш, уж деша багIа бе-беча ийс факультете. ГIалгIай паччахьалкхен университета 9 факультет я. Царех я юридически, экономически, финансово-экономически, физико-математически, технолого-педагогически, филологически, медицински, агро-инженерни, химико-биологически. МоллагIа факультет вай хьаэце, вайна нийслургва кагийча наха, мехкарашта бакъахьара масал хинна хьавоагIа саг. Масала, лорий факультете йIаьххача хана къахьегаш, уж дарба де Iомабеш ва РФ гIорваьнна лор Куштов Ахьмад. Из мел говза ва, наха цунгара мел дукха дарбаш даьннад вайна массарна ховш да. Юридически факультетах лаьца дувце, цунна керте латт моцагIа денз из болх беш хьавоагIа, вай республикан юстице министр хинна, ший болх дика бовзаш вола Дзагиев Мовлатгири. Филологически факультете ва студенташта даим дукха везаш хинна Кулбужев Мухьмад. Математически факультете дешарий гIулакх Iилман ларда тIа даьккхарех ва Танкиев ИсмаIал, иштта кхы дIахо а.\nУж санна хьехархой хилар бахьан долаш, дуккхача кагирхоша университета тайп-тайпара факультеташ дикеи тIехдикеи дешаш чакхйоах. Масала, цIеча дипломаца лорий факультет яьккхай Цечоев ИсмаIала, экономически факультете менеджмент яха говзал караерзаяьй Аушева Маккас. ДIадахача шера 26 саг хилар, тIехдика дешара белгало йола дипломаш хьаэцаш.\nХIаьта университета библиотеках дувце, цох хьагаш ба кхыметтел Дж. Яндиева цIерагIча республикан керттерча библиотекан болхлой. Цкъа-дале, из атта тIакхача йиш йолаш, Магасерча И. Зязикова проспекта тIа яьй, цунна юхегIолла тIехйоал шахьар тIа мел йоагIаш йола зIамига а йоккха а транспорт; шозлагIа-дале, чура паргIата а, хIама новкъа доацаш, Iохайна болх бе таронаш йолаш а я из. Из ше хьаяр а да хозагIча тайпара вIаштIехьадаьккха, цIен кеп, чура лостам безам тIагIоргболча тайпара ба. Литертура а къе да ала йиш йолаш дац укхазара. Масала, со чувахача къаман литература латтача отделе студенташта эшаргдола дуккха книжкаш дар, Iохайша царца болх бе мел эша хьалаш дар.\nЦхьаькха цхьа лоархIамера моттиг а хьоахае лов сона. Ханнахьа дешара тIакхоачаргболаш, массехк тайпара машенаш я укхаза лелаш. Автобусаш, «газелаш» маьха дукха еза а яц. ХIаьта гаьнара баьхкача студенташта хьалъяь квартирашка санна хьалаш дола общежити я. Масала, укхаза бахар Кореера баьхка, иштта кхыча гаьнарча моттигашкара тIауха студенташ. Цхьаболча университета хьехархошта а еннай цу чу фусамаш, къаьстта квартираш яллалца баха йиш хургйолаш. Лоацца аьлча, дика дешара мел эша хIама вIаштIехьадаккха хьежаб ГIалгIай паччахьалкхен университета кулгалхой цу лоаццача, 25 шу хиллал мара йоацача хана. ДIахо дIайодача хана цун гIулакхаш кхы а тоалургда аьнна хет сона. Цу гIулакха дика деша деза. Университета сий доаккхараш цу чура арабаьнна, шоай болх дика ховш, хьабеш бола говзанчаш ба. Аьттув балба цар, шоаш кхебаьча вуза сий лакха лоаттаде.\n← В очистке водоохранной зоны и реки приняли участие более 10 тысяч человек\nУчастие в выборах – наш долг →


Баккха атта дац нохчашна чоме хета хьонка\nНохчийчоь -- Хьонка баккхар. 2016.\nАлихан цIе йолу жима стаг ВаларгтIера ву. Хьонке лелаш ву иза дукха жима волуш дуьйна.\nЮьртахь кхин белхаш боцун дела, аьхка гIишлошъярхойн болх беш, IаьнтIехь хьонка боккхуш хенах вла гIерташ веха иза, шайн эвлара кхин болу шен нийсархой санна а. Алихана дуьйцу хьонка бууш мерза белахь а, иза баккхар хала болх бу бохуш.\nАлихан: «Сатасале Iуьйрана машенца цига хьалавоьду. ТIаккха хьуьнхахь кхиy гIаш некъ бо 2-3 сахьтехь. ТIаккха цигахь 3 сахьт даллалц хьонка боккха. ТIаккха хьайн гали ги а тухий, охьавоьду хьо машен лаьттачу.ТIаккха, хьонка бирже дIа а хьой, цигахь дIабухку юхабухкучарна».\nХьонка баккхар ах болх бу, иза лахар цхьа ша тайпа хало ю. Иза боккхучу хенахь, цуьнан шен низамаш а ду. Цкъа а ца боккху нохчаша иза орамашца, тIедогIучу шарахь а шайн иза баккха безан дела. Хьонка боккхуш коьрта гIирс урс ду, бохуш дуьйцу хьонкбаккхархочо Алихана.\nАлихан: «15-20 сантиметар ло дIа а хьокхий, тIера гIаш а дIахьокхий, пах санна кIеда латтана кIеллара, уьрсаца мажош хеда а еш, схьабоккху иза. Стохка делкъахан хилале ас 35-40 кила боккхура".\nХьонка баккхар кхерамазалла йолуш хIума дац. нагахь минанаш тIе ца нислахь, оьрсийн эскархошна тIеIиттало. Царах лардала гIерта шаьш, амма ма хетта ца хуьлу аьлла, кхин дIа а дийцира хьонкбаккхархочо Алихана.\nАлихан: «Паспортан ксероксаш дIаяла еза ахь юьртан администрацехь. ДIадоьлхуш а таллам бо постехь. ЮхадогIуш а таллам бо. Паспорташ а хоьтту хьуьнхахь. Мила лелара ву цигахула, паспорт киснахь а долуш. Куртка, вох а велла, ахь диттан тIе оьллича, иза киснах паспорт а долшу дIаяьхьна меттигаш а ю».\nХьонка боккхуш уллерчу накъосташа хьарамлонаш а, къоланаш а лелош хIума хуьлу боху Алихана. Иза баккхар хала хилар сов, иза кхечара лачкъош гича, сатохар а ду цхьа онда собар оьшуш хIума, элира цо.\nАлихан: «Хьонка лачкъош гича хIума ца олуш Iийна со. Ахь нехан гали чуьра цхьа хал а эцна, кхаьллича а хьарам ду иза, хIунда аьлча чIогIа хала ду иза баккха. Со-м Iийна хIумма а ца олуш, сайн хьонка лачкъош гича а.\nНахана бен а ца хета шайн гали цIадаьхьчхьана. Сутар бу нах. Зударий а боьлху генна дIа. ТIаккха царна гIо дан оьшуш хуьлу. Со-м ца вавелла цигара охьа, гIо а ца деш. Накъост дика хила веза цигахь».\nХIинца хьонка Нохчийчохь массо а базаршкахь бу. Бутт хьалха иза наггахь бен оьцуш бацара, беза болун дела. ХIинца иза хIора кIиранах механа байлуш бу. ТIаккха хIора хIусаман шуьнехь лаьттар бу цуьнах бина нохашна беза кхача.\nХьонка баккха - тIаме воьдуш санна...


Шен йиша ницкъаша доьза яйъина хилар Европан кхеле тIечIагIдайта гIерта ГIалгIайчоьнан яхархо\nАлиева Лизин, ГIалгIайчуьрчу яхархочун, арз Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле дIакхачийна адвокаташа. Шен йиша Марем ницкъаша доьза яйъина хилар тIечIагIдайта гIерта и зуда. Иштта хаам бина Кавказ.Реалиига цунна юридикан гIо кхачош йолчу "Бакъонан инициатива" проектан векалша.\nХIусамехь гIелоярх лаьцна Страсбургехь дуьххьара луьсту дов хир ду иза Оьрсийчоьнна.\nАлиева Лиза дуьххьара йолуш а яц Европан кхеле. Лурчах Iай цо Страсбурге хьажийра ша цIера ядорах а, ша ядийнарш Оьрсийчоьно таIзар ца деш битарх а лаьцна.\n2015-чу шеран аьхка Елизавета а, цуьнан майра а лачкъийра шайн цIера герзашца еъначу тобано, амма лецна кхобучуьра мукъабехира уьш полицино. ТIаьхьо лецира и зулам дарна ГIалгIайчуьра бахархой Евлоев Мухарбек а, Парагульгов Мурад а (Евлоев Лизин йиша Марем яханарг вара, Марема дуккхаза а динера аьрзнаш, шена майрачо етта бохуш).\nЕвропан кхело цхьаьнатоьхна ши дов – "йижарийн АлиевгIеран хьокъехь гIуллакх": 2017-чу шарахь Марема а, тIаьхьо Лизас а шайна йинчу гIелонийн хьокъехь дина аьрзнаш.\n2015 шеран гуьйренан цхьана дийнахь Марема телефон тоьхна йише Лизига, хаийтина шайн чохь рогIера дов иккхинийла, аьлла, дуккха а божарий баьхкина шайга, нагахь санна ах сахьт даьлча шен телефон жоп луш ца хилахь, полици кхайкха. Оцу сахьтехь дуьйна яйна ю Марем.\nЛиза къар а ца елла, долийна Iедало Марем ярах долу бехктакхаман гIуллакх. Таллам болабелча, кхерамаш тийса болийна Лизина, керта кхоьссина, граната а эккхийтина.\nМареман цIийнда гIиртина Лиза лачкъо. Оцу бахьаница полицин изоляторехь массех бутт баьккхина Евлоев Мухарбека (невцо). Амма шен зуда Алиева Марем доьза ярца доьзна шеконе а ца виллина иза.


Оьрсийчоь - Акунин Борис, Mоскох, 2008 шо\nМаршо радио: Советан пачхьалкх ОвхIан чуяхна Iийна еххачу хенахь. ОвхIанерчу тIамо цхьа а тIеIаткъам бина аьлла хетий хьуна оьрсийн литературана?\nАкунин Борис: Бина дера. Еккъа литературехь бина а ца Iаш, пачхьалкхан шадолчу дахарна а бина. Советан пачхьалкх йохийначу коьрта гIулчех цхьаъ яра иза. Цундела цо вуно боккха мо битина Советан къаьмнийн менталитетна тIехь. Оцу лазамечу хиламах лаьцна дукха белхаш бу бакъдолчунна тIехь язбина а, исбаьхьаллин литературехь а. Яьхна кинош а.\nМаршо радио: ТIом бийцар муха хуьлура тIаккха?\nАкунин Борис: Литературехь а, кинохь а шина тайпа буьйцу оха и тIом. Кино, догIуш ма-хиллара, литературехь санна а доцуш, шуьйрачу юкъараллин хьашташна хьажийна хуьлу. ХIолливудо йоккхучу кепара кинош хуьлу тхан, советан салтий - турпалхой , овхIанан гIаттамхой - вон кIентий санна гойтуш. Амма иза коьрта кеп ю эр дацара ас. Оьрсийчоьнна а, оьрсийн исбаьхьаллина а вуно гIайгIане историн киртиг ю иза. Дуккха а белхаш бу тхан и тIом ша ма-барра буьйцуш – къиза а, боьха а.\nМаршо радио: ТIаккха и коммунизм йохаро оьрсийн литературехь хийцамаш бина аьлла хетий хьуна?\nАкунин Борис: ХIаъ, хила мел тарлучу кепара бина цо хийцамаш. Уггаре хьалха, литература – исбаьхьаллин литература хIете-вете а, паргIат ю цензурах. Цундела муьлххачу а яздархочун шена луъург яздан йиш ю. ШолгIа, Советан Бертахь цхьа а жайнийн маркет боху хIума ян а яцара.\nПлане хIоттийна болх бара иза. Зорба тоха кеч мел деш долу жайна шерашкахь кечдеш дара. Жайна дика дохкалуш хиларх цхьа а хIума хийцалуш дацара. ХIинца тхо капитализман юкъараллехь дехаш ду. Дика дохкалуш долу жайна дика дохкалуш ду. Оццу хенахь, яздархоша юкъараллехь лоцу дакъа а, литературо Оьрсийчоьн юкъараллехь лоцу дакъа а вуно лахарчу тIегIане даьлла.\nСоветан пачхьалкхехь вуно маьIне стаг вара яздархо. Карарчу хенахь яздархо литература язъеш волу самудаккхархо ву я исбаьхьалча ву, лаккхара хаарш долчу нахана яздеш волу. Ткъа и тайпа нах, хууш ма-хиллара, кIезиг хуьлу.\nХIинца тхо капитализман юкъараллехь дехаш ду. Дика дохкалуш долу жайна дика дохкалуш ду. Оццу хенахь, яздархоша юкъараллехь лоцу дакъа а, литературо Оьрсийчоьн юкъараллехь лоцу дакъа а вуно лахарчу тIегIане даьлла\nМаршо радио: Карарчу хенах лаьцна аьлча, детективаш уггаре а йоьшуш йолу жанр ю Оьрсийчохь. ХIун бахьана ду цуьнан?\nАкунин Борис: Бахьанаш дуккха а ду. Хьалхарниг, Советан заманахь и жанр маьIне ца хиларца доьзна ду. Оьрсийчоьнан юкъараллина цхьа керла хIума дара иза. ХIунда аьлча, омрашна кIелахь ехачу, ондда цензура йолчу Советан пачхьалкхехь детектив боху хIума хила йоцуш яра. Литературехь-м хIете-вете а. Цундела Советан Бертахь гучуйовлуш хилла детективаш Iовдала лорура.\nПолицин векал гуттар а хьекъале вара. Зуламаш деш верг вон стаг вара. Полицин векална юкъараллера гуттар а гIо хуьлура зуламхо лоцуш. Цхьа гIийла хIума дара иза. ХIинца и жанр кхиина. Кхин а, маьIне хIума хIун ду аьлча, таханлерчу дийнахь дукха зуламаш до Оьрсийчохь. Цундела оцу темех кхиа гIерта нах. Царна телевизионехь го иза, газеташкахь цунах лаьцна доьшу цара, иштта, литературехь а цунах лаьцна деша лаам хуьлу церан.\nМаршо радио: Ахь яздечу жайнийн коьрта турпалхо ву Фандорин Эраст. Билггал и тайпа стаг хьайн коьрта турпалхо вар хIун бахьана дара? Баккъала а иштта стаг хьуна дуьхьал кхеттий цкъа а?\nАкунин Борис: ХIан-хIа, ца гина цкъа а. Суна цуьнан куьцара цхьа а детектив ца вевза, оьрсийн зуламийн исторехь муххале а. Фандорин Эрастан васт кхуллуш ас литературера формула схьаэцна. Иза цхьа жимма Шерлок Холмс а ву, цхьа жимма Джеймс Бонд а ву. Цу тIе, оьрсийн классикан литературера - "ТIом а, Машар а" тIера Болконский Андрейн куьцах цхьа жимма , Булгаковн турпалхочух , Достоевскийн турпалхочух жим-жима схьа а эцна ас. Эццара а, дIогара а схьаоьцуш, и тайпа васт кхолла гIерташ, болх бина ас.\nМаршо радио: Оьрсийн а, Малхбузен а детективашна юкъахь хIун башхалла ю? Елахь, уьш муха къастор яра ахь?\nАкунин Борис: Вай дуьйцучу къомах доьзна хир ду иза. Башхалла дукха ю кхузахь. Скандинавин детективан феномен ю, британхойниг ю, Iамеркахойниг а, франсхойнг а ю.\nУьш массо а къаьсташ ю. Европан детективан школаца оьрсийниг юьстича, оьрсийн детективаш мелла а тIах-аьлла ю. Дукха хIума хуьлу цигахь.\nЕвропера детективаш мелла а кегийна хуьлу. Кхеташ ду, Малхбузечух къаьсташ ю дахаран жигаралла а. Мелла а паргIат а, цхьана хорше дерзийна а, сингаттам боцуш а, кIезиг цIий Iенош а ду малхбузера дахар.\nЕвропан детективан школаца оьрсийниг юьстича, оьрсийн детективаш мелла а тIах-аьлла ю\nМаршо радио: Хьо беккъа оьрсийн мотт хуучарна язъеш ву хьайн жайнаш я дуьненан маркете кхача дагахь ву? Иштта хаттар муха къастон деза яздархоша?\nАкунин Борис: Иза авторх доьзна ду. Ас оьрсийн мотт хуучарна яздо, хIунда аьлча, сан церачух терра културин мохь бу. Оха цхьатерра жайнаш дешна бераш долчу заманчохь. Цхьатерра кхетамаш а бу. Цо суна чIогIа гIо до. Оццу хенахь, Японех лаьцна Iилма Iамийна а, цу махках лаьцна дукха хууш а ву со. Цундела ду сан жайнашкахь дуккха а японхойн васташ.\nИштта, ас дуккха а хан яьккхина Францехь. Суна хетарехь цигара нах а, култура а дика евзаш ю суна. Иза ду сан сайн жайнашна юкъа франсхойн васташ детта волаваран бахьана. Сайна дика девза хIума юкъатухуш хазахеташ ву со. Кхечу тайпа цунах гIуллакх хир дац.\nМаршо радио: Ахь хьайн бакъйолу Чхарташвили Григорий боху цIе а ца лелош, Акунин Борис боху псевдоним лелоран хIун бахьана ду?\nАкунин: ХIунда аьлча, дуккха а шерашкахь сайн бакъйолчу цIарца язъйина ас литература. Сайн жайнаш дешархоша шина жанрашкахь къастадойла лаьа суна, цундела ду иза. Ас тайп-тайпана яздо шина цIарца. Цхьа жайна арахецна ас ший цIе тIехь а йолуш - Чхарташвили Григорий а, Акунин Борис а. Акунина язъйинарш новеллаш ю, Чхарташвилис язъйинарш эссеш ю. Аш и жайна дешахь шуна гур ю и башхаллаш.


Аминат цIе тилла мегий? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nДала диканца бекхам бойла вайна! Сан хаттар иштта дара: Аминат цIе тилла мегий?\nХIунда бах хьуна аьлча, суна хезнера Пайхамаран (с.I.в) Да а, Нана а кериста ду , и шиъ жоьжагIате чохь ду бах Iеламнаха.\nЭлчанан IалайхIиссалату вассалам Нена цIе хилча дика хир яра аьлла тиллинера аса , цхьа хан яьлча и къамел хезза чам байнера сан. АллахIа Шен дуьхьа дойла вай мел лелош дерг! АллахIа диканца бекхам бойла вайна!\nЛераме ваша, хьан чам ба́ оьшуш хIума дац, и цIе хаза цIе ю, хаза маьIна долуш цIе ю («Маьрша ерг» бохург ду цуьнан маьIна), тилла а, лело а мегар йолу цIе ю.\nIаьрбийн маттахь нийса дIаешча иштта хуьлу иза: «А́минахI». Нохчаша «А́мнат» аьлла лелориг цунах схьаяьлла ю.\nИ цIе асхьабашна юкъара зударийн хилла а ю, масала Iаффа́нан кIентан Iусма́нан йиша хилла А́мина цIе йолуш (Дела реза хуьлда цаьршинна), и йоцург кхин масех зуда а хилла оцу цIарца асхьабашна юкъахь. Дуккха дикчу зударийн цIе хилла а ю иза, дуккха дикчу наха шайн йоIаршна тиллина хилла а ю иза.\nЦундела, хьо саготту хила ца оьшу хьайн йоьIан цIеран хьокъехь. Дала беркат дойла хьуна цунах, Дала массо вочух, зенах-зуламах маьрша хуьлийтийла хьуна иза, Ша́ реза волчу кепара ирсе дахар лойла цунна.\nТкъа, Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дех-ненах дерг Iеламнаха толлуш-дуьйцуш делахь а (цхьаболчара ахь ма-аллара а олуш, вукхара вуьшта а олуш), иза вай санна болчу могIарера бусалба нахана кхин пайда болуш хаттар дац, йа и кегор а, дийцар а хьашт долу хIума а дац. Цундела, и хаттар ша́ долччу дита деза, вайн дахарехь вайна цунах хуьлуш пайда ца хилча, Iилман дозанал ара а даьккхина цунах боккха тIом бина лела кийча цхьа нах а хилча.\n06.10.2013 = 01.12.1434\n Шейх Бакр Абу Зайд, «Тасмийатул-мавлу́д», 70.


Урс дохьуш школе а веана, кхерамаш туьйсу Москохарчу доьшийлехь кхиазхочо\nМоскохарчу цхьана школан дешархочо урсаца кхерамаш тийсина хьехархочунна, цул тIаьхьа ша шен вуьйр ву ша аьлла, дIахьедина. Кхиазхочуьнца дийцарш дIахьош бу полисхой. ТАСС агенталло бина и хаам, Москохарчу чоьхьарчу гIуллакхийн Коьртачу урхаллан пресс-гIуллакхойн информацина тIе а тевжина.\nХьалхо школерчу инцидентах дийцира Mash телеграм-канало. Цо яздарехь, 16 шо долу кIант лоьмар 1359 йолчу школе веана хилла урс дохьуш. Доьшийлан хадархочун а, администраторан тидам хиллера, цуьнан куртки чухула кхозучу дехачу урсан. ТIехулара бедарш дIаухкучу хIусамчу кIант вахча, неI къевлинера хадархочо, иза бале ца валийта дешархошна. Делахь а, кIентан аьтто баьлла цу чуьра аравала.\nШа шена тIе куьйг хьур ду а бохуш, кхерамаш туьйсуш лаьтта и кIант школан учахь, кхайкхина ялийначу шен ненаца къамел дан а дуьхьало йина. "Интерфаксо" яздо, бераш а, хьехархой а школачуьра арабаьхна аьлла.\nMash гIирсо къадийна, шен нийсархошца юкъаметтигаш шийла латтарх цу кIентан, амма хIинццалц схьа шегара агресси гайтина ца хиллера цо боху. Школан психолог а хилла кхиазхочуьнца болх беш.


Ломан Карабахехь Оьрсийчоьнан эпсар велла\nГIуран-бутт 19, 2020\nШуша гIалина гергахь некъ минех цIанбечу заманчохь велла Дуьненаюкъарчу минашна дуьхьал лаьттачу центран эпсар аьлла, пIераскан дийнахь Iорабаьккхина хаам Оьрсийчоьнан тIеман министралло, яздо "Интерфаксо". Еза чевнаш йина эпсар лазартне вуьгучу хенахь велла, хаам бо министралло.\nЦхьана дийнахь-буса Степанакертахь эккханза 1 200 мина карийнера Оьрсийчуьра бахначу машарбархошна аьлла, кху беттан 16-чохь дIахьедира тIеман министралло, минех 16 еакIо чакхарма латта цара дIацIандина хилар билгал а доккхуш.\nГезгамашин-беттан 27-чу дийнахь болийна тIом лаьттира Карабахехь Лахьан-беттан 9-чу дийне кхаччалц. Оьрсийчоьнан а, Азербайджанан а, Эрмалойчоьнан а лидерша Лахьан-беттан 9-чу дийнахь хааме даьккхира, Ломан Карабахехь тIом сацош барт хилла шайн аьлла.\nЛоман Карабахехь йолчу Оьрсийчоьнан маслаIатан контингентана юкъахь ву 2 эзар гергга эскархо.


Дахаро-м ойланаш гойту... » Нийсо-Дагестан\n17.10.2018 639 0 niyso\n«Саиев Iумара, шен хIора байт (стихотворени) леррина, йорий—тоьгий, бустамашца кхолий, кечйой юьллу дешархочун кхиэле. Цундела уьш къаьсташ хуьлу шайн кIоргачу чулацамца а, къегинчу васташца а. Уггаре коьртаниг - Саиев Iумаран, шен йозанан хатI хилар ду. Иза тера вац кхечу поэтех. Цо поэзаьхь хаьржинарг шен некъ бу. Иза ду вайна хазахетарг»! (Алвади Шайхиев) Саиев Iумар, 1959-чу шеран 27-чу июнехь Нажи—Юртан кIоштарчу Мескитахь вина. 1977-чу шарахь Гуьмсера №-4 йолу юккъера школа чекхъяьккхина. ГIишлошъяран урхаллашкахь а, тIаьхьо вайн Республикин Гуманитарни институтехь а белхаш а беш, 1988—94шерашкахь Iумара доьшу (заочно) Нохч—ГIалгIайн пачхьалкхан Университетан филологин факультетехь. Ткъа 1976-шарахь дуьйна, Iумаран литературин дахарца тасаделла гергарло, тIаьхь-тIаьхьа марсадалар бен, гIелцалуш, схьадогIу. Карарчу хенахь, кхиъна ваьлла Россин тоьллачу яздархойн могIарехь а, Россин Федерацин яздархойн Союзан декъашхо а ву Cаиев Iумар.\nХIаъ…, Шайхиев Iалвадис, кхоччуш, сема иэс даьккхина хилла Саиев Iумаран ойланийн а, кхоллараллин а дахарх. Вуьшта а, кхоллараллин тIегIане даьллачу дашна лехаме волчу Iалвадис--иштта говза, хаза, лаккхара мах лаа ца хадийна Iумаран дешан говзаллах лаьцна. Шен къоман дахарца товш а, догIуш а долу васташца цхьаьна, халкъалахь емал хилла дуьсуш дерш а тIаьхь (исбаьхьаллин агIо а, забаран амал а, адаман, я дахаран васте хьаьжжина, ламанан наха къамелехь боккху пхьа а)* дика девзина Iумарна. Цундела, вайн Iиер—дахаран хатI мел хийцадаларх а, Iумаран кхоллараллин иэсера байташ а, говзааларш а, дахаран масалш а шен маьIналла довр доцу хьашт долуш хета суна. Иза оьшу вайна санна, вайн тIекхуьучу тIаьхьенна а. Вай дог дилла ца деза вайн тIаьхье телевизорийн а, телефонийн а кара а яхана, къоман хотIах а йоьхна, син-кхетамна хийцаелла, йовр ю бохучух. Уьш а кIордор ю. Цаьрца доллу зуламенаггий, пайденаггий девзина даьлча (вай цаьрца болх беш, къахьегахь), сакхтедерг царах дIакъаьстар ду. Ткъа исбаьхьаллин дош халкъаца даха дезаш, дан йиш йоцуш дерг ду. Цундела оьшу вайна IумаргIар, IалвадигIар, ШахIидар, Хьалимар, Хьусайнар, и.кх.б. Вайн Iер--дахар хенаца мел хийцадаларх а, иштта оьшу вайна, вайн дIакхелхинчу яздархойн кхоллараллийца цахердалар а.\nIумаран тоьллачех цхьаъ ю, цуьнан 2010-чу шарахь араяьлла «Дагара дийцахьа, Нхчийчоь»,--алла йолу байтин гулар. И гулар яра, со Iумарах дош ала марсаваьккхинарг а.\nАхь суна дагара,\nХьо хIокху бохамах\nЯла ца мегара?\nМел чIогIа самукъне\nЯра хьо селхана,\nТахана-м хета хьо\nШен махкана тIехIоьттина доьхна хьал, нахаран хьонхало* тоьду урд санна, еттачу бомбанаша тIе—кIел кхуьйсу гIишлош, хIусамаш, дIадерзо ца ларош денна хIуьтту тезеташ, доьхна—даьржина лела адамаш… И дерриге дагна Iеткъар, тIеман къизалла, адмийн--адамаллиний, акхараллиний юккъехь цхьа ге хиллал а ца хиллачу бараман юкъана инзарваьлла поэт. Адам, ГIир-экханал а къиза хилар ца лов цо. Шен поэзин маттахь, тIеман къизалла, ша ма—ярра гайта карх даьлла Iумаран:\nСо-м ца кхета,\nАса хIара муха лов.\nЮ детташ ков.\nНехан болчу машаре,\nНохчийчохь барт хила,\nСо—м ца кхета,\nДаг тIехь чов.\nХьо сан мехкан хазалла?\nЯ ю теша Даймохк\nСаиев Iумаран поэзин тематика хьалдолуш а, шуьйра а ю: дуьненан дахарх, безамах, тешамах, стогаллех, комаьршаллех, лаьцна, дуьззина говза, тIаьхьенашна дуьсундолу дош аьлла цо:\nДуьне дуьйхи Iанадахна,\nСуна хьалха даьржина.\nДог деттало, дала дахана,\nТIам бойначу аьрзунах.\nШийла цхьалла тIулгах язъелла\nГIуда хилла хьерча сох.\nХIара дахар хаъал тазделла,\nЧам ца хууш лела со.\nОцу байтан чулацаме могIанаш дешча, байт йоьшучунна, хIоранна а хетало—иза илланчо, хьох а, хьан дахаран цхьана кийсиках а лаьцна, хьан дагара хууш санна язйина. Ткъа мила хир ву вайх, дуьххьарлерчу безамо латийначу цIаро вагонза а, бIарзванза а? Ша Iаьвшинарг хила а тарло Iумарс йозане даьккхинарг. Амма, лирически хотIан мукъам (жанр) дика бевзачо а бен яздийр дац дош иштта говза:\nАхь боху гергарло\nАхь боху, еха хьо,\nВайн хер ца делла,\nСан цхьаннан дуьхьа\nЮкъ херъеш, гатто.\nБезаман кхерч хьайн.\nТкъа соьгам сийсара\nТкъа тIаккха, алал ахь,\nСтенна го юьхь тIехь\nИштта дукха ю цуьнан Iаламаххий, дуьненан дахарххий, Iар-вахарххий лаьцна, Абузар Айдамировссий (Дала геч дойла цунна),ШахIид Рашидовссий, иштта кхечу гIарбевллачу яздархоший лаккхара мах хадийна байтийн гуларш: «Синтем байна мохк», «Iаьнан буьйса», «Лаьмнашкахь буьйса», «БIаьсте», «Iаьнан чиллахь» и.дI.кх. Iаламций, адамашций вазавелла ца Iаш, цаьрца уллора гергарло долуш, шен мохк а, мехкан гIиллакхаш а, мехка—Iалам а дезаш поэт иза хилар гойту цуьнан байташа. Iумаран кхоллараллин белхан цхьа дакъа ду, цуьнан кху шарахь зорбане яьлла «Ойланийн дуьне»,--аьлла йолу говзааларийн гулар (афоризмы, летучие фразы)*. Iумара ша зийначу масалш тIехь, шен ойланца, шен иэсан бухтIехь язйина, шен афоризмаш а ю гуларан чулацамехь. Цуьнан афоризмийн гулар юх—юха а еша дог доуьйташ ю. Iумара, ша воьвзачарна, ша кхин а дика вовзийти оцу гуларца. Дика байтанча иза хилар-м гуш дара. Амма, хьанна моттара цо кху вайн дахаран хьаьддий, еддий йоьду урх—аьрха зама иштта кIорггерчу ойланца зиний а, тергалйой а? Вайн хийцалучу дахарца йогIуш, вайна керла «говзааларш» оьшу, шен меттахь йолу забар а оьшу, юкъаралла тоян барта масалш а оьшу. Цара юкъараллина беш болу тIеIаткъаман доза дан а дац. Стагана шен меттиг йовзуьйту, адамийн сакхталлаш чIанайоху, диканиг сийлаллийца даздо, вониг сийсазаллийца емалдо, эхь-бехках ларвала некъ хьоьху, хьарам—хьанал дерг довзуьйту, хьан меттан а, дешан а эшаре терра, кхечу къаьмнашна, хьан къоман—иэсан, хьежамийн, ойланийн къилба а, цуьнан юкъарчу кхетаман терзанан барам а боьвза. Саиев Iумаран кхолларалла евзинчунна, цунах лаьцна дийца кIордор а дацара. Амма, цхьа барам боцуш, цхьа а болх ца хуьлу. Иштта, сайн дош дерзош, Саиев Iумарин санна говза ца нислахь а, жимочу байтан дешнашца дерзо лаьара суна. Кхиамашца кхин а сов вийла, Дала аьтту а, могашалла а лойла хьуна Iумар. Хаза дош—хаза ду-кх, мел дийца а…\n(САИЕВ IУМАРЕ: «ДАГАРА ДИЙЦАХЬА\nНОХЧИЙЧОЬ» ГУЛАР йоьшуш кхоллаелла ойла)\nЙилбазан сардамо стешха чIир лаьцна,\nЮха а, тилийна нохчочун собар.\nЦIер-мохо, цIаьххьана, махка тIом беъна,\nДаржийна, дохадеш-- машарен дахар…\nДекъазчу хIусмашка баланаш биссина,\nВон деъна, тIедоьжча хIусамийх довлар -\nЦхьа синтем бар-кха биснариг вайна,\nДагара дийца--НОХЧИЙЧОЬ хилар…\nДардинчу дегнашна - дуьне дазделла,\nДаларан - дисаран а, доза дацделла,\nДарц—хилла, диллана детташ даш ду.\nДахарх дог диллина, доьналлех довла\nДуха а, денйина ойла,\nДогдоьлхуш, вайгара, байбина бала--\nДагара дийцинарг - НОХЧИЙЧОЬ ю!\n*Пхьа—кхузахь масална, говза далийна дош *Афоризм—доцца, амма говза, хаза, шен меттахь, къоман маттаца даха дуьсуш, кхачо йоллучу маьIнехь аьлла дош. *Хьонхал—пхатоьда (лемех)\nИнуркъин Юнусан Яхья. Замай—Юрт.\nВ Институте проблем геотермии Дагестанского научного центра Российской Академии наук (ИПГ ДНЦ РАН) прошла XI Школа молодых ученых им. чл.-корр. РАН Э.Э. Шпильрайна


Полицин ницкъаша гоне лаьцна ГIиргIазойчохь экс-президентан Атамбаевн цIа, иза ша дIавигина\nГIиргIазойчохь президент лаьттинчу Атамбаев Алмазбекан Бишкекна гена йоцчу Кой-Таше юьртара хIусам гоне лаьцна, хаам бина цуьнан агIончаша шоьтан дийнахь. Социал-демократин партин векала Жолдубаева Кундуза хаийтина "Интерфаксе", экс-президент лаьцна, аьлла. Полицерчу информацица, Атамбаев бехкево махкара хьал чолхедаккхарна.\nСелхана Бишкекехь вовшахлетта тайп-тайпана политикан агIонаш – Атамбаевгахьара болу а, Iедалан коьрте Жапаров Садыр хIотто лгIерта нах а. Маршо Радион ГIиргIазойчуьрчу корреспондента дийцарехь, Жапаровн гоно тIулгаш, шишанаш кхийсина Атамбаевна а, цуьнца хиллачарна а тIе.\nПачхьалкхан могашаллин министраллера болчу хаамца, 7 стаг ву лазийна, царех шиъ виллина дарбан цIийне. Полицино бахарехь, герз кхетта селхана шина стаганна.\nТахана, шоьтан дийнахь, парламент яра консультативан дийцаршка гулъяла езаш – иза шолгIа гулам бу депутаташа кху беттан 4-чу дийнахь махкарчу къепедацарех а, чекхбевллачу парламентан харжамийн жамI низамера даккхарх а лаьцна дан долийначу дийцарийн.\nПIераскана ГIиргIазойчоьнан президента Жээнбеков Сооронбайс омра арахецна махкахь кхераме хьал кхайхкош. Яхана буьйса низам дохор доцуш, тийна чекхаъяьлла, хаам бо полицино. Бишкекехула буса лела тIеман техника, хадеш ю полисхойн тобанаш.\nЛетарш дуьйладелира Бишкекехь дIадахначу кIирандийнахь, парламентан харжамийн жамIаш довзийтича. Масийтта оппозицин партино дIахьедира, шаьш харжамаш дIахьош лелийначу харцонашна къера хир дац, аьлла. Иштта йолаелира протест. Милицино юкъаехира гIарайоккху гранаташ а, хиш детта машенаш а. Протестахоша дIалецира парламентан цIа, набахтера араваьккхира экс-президент Атамбаев а, хьалха Iедалехь куьйгалла дина кхин а масех стаг а.\nГуламаш баьржира ГIиргIизойчоьнан гIаланашкахула а, кIошташкахула а. Ош гIалахь а нисделира оппозицинний, Iедаланний агIонашна юкъахь лелтарш.\nГIиргIизойчоьнан парламентера I20 депутатан меттиг къовсуш яра I6 парти. Партешна оьшуш болу 7% кхаьжнаш ца баьхна 4 партино бен. Царалахь ю Iедалехьа йолу "Биримдик" ("Цхьаалла") а, "Хьоме Кхыргызстан" а. Официалехь харжамийн жамIаш дIакхайкхо деза кху беттан 24-чу дийнахь.


Зерашна тIера гIаттамна тIекхаччалц. ХIун ду БуьритIерачу набахтехь хилларг?\nТутмакхаш стенна гIевттина Къилбаседа ХIирийчуьрчу луьрачу хьелийн №I колонехь толлуш ду. ГIаттам бирзича, айдина лецначара къепедацарш лелорца доьзна бехктакхаман гIуллакх. Бехкенаш бу луларчу регионашкарчу набахтешка дIасабоькъуш. Гергарчу хенахь таIзарш дан тарло пачхьалкхерчу набахтийн урхаллин Къилбаседа ХIирийчуьрчу декъан белхахошна–зуьйш бу церан болх.\nДуьххьара иккхина тутмакхийн гIаттам Къилбаседа ХIирийчохь. Кхул хьалха девнаш лелхарца ерзара конфликташ. Масала, зуламаш дарна чохь бохкучу кхиазхойн БуьритIерачу дешаран хьукматера ведира кхо кIант – хьаькамаша мага а деш, кегийрхой хьийзор, "сте бар" ду шайн набахтехь даьржина, аьлла дара цара дина арз.\nГIадужу-беттан 15-чохь БуьритIерчу Лесзаводехь (иштта олу бахархоша №1 набахтех, хьалха хьун хьокхуш хилла оцу меттехь – редакцин билгалдаккхар) гIаттам эккхале девнаш лаьттина цигахь. Ши кIира хьалха долийра тутмакхаша цигарчу хьелашна бакъоларъярхошка аьрзнаш дар, ткъа тIаьхьо администрациний, лецначарний юкъадоьлла дов кIаргделла: хьаькамийн шогалла ца товра цхьаболучарна, ткъа "курачу" тутмакхаша ("блатные") ца дора куьйгалхоша аьлларг.\nЦа тов тутмакхашна набахтешна тIехьожуш волу Моравец Владимир а, цуьнан гIовс Орлов Александр а\nНабахтин белхахоша тIетуьйсу белхан хьелаш сов шога ду, бохура тутмакхаша. Хьалха Оренбург-махкарчу набахтешкахь болх бина Шишкин Евгений БуьрийтIерачу набахтин коьрте хIоттийча шагдала доьлла цигара хьелаш, леткъа тутмакхийн гергарнаш. Ца тов тутмакхашна Къилбаседа ХIирийчуьрчу набахтешна стохка гурахь дуьйна тIехьожуш волу Моравец Владимир а, цуьнан гIовс Орлов Александр а.\nДуьхьалонан акцеш йолийра тутмакхаша деношкахь. ТIехьожучубелхахоша гIуданан изоляторе – ШИЗО - хьажийра массех стаг, ткъа оцу дов марсадаьккхира. Хьаькамаш эккхарна кхерра гIаттам дIаболабелира.\nНабахтийн урхаллин версица, къепедацарш дIадолийна тутмакхаша ШИЗО-хь латточарна тIехь лехамаш дIабаьхьча. Цу чохь воллу шиъ дуьхьалваьлла, шайна дина омра кхочуш ца деш, оцо дарбина кхиболу тутмакхаш а. ГIаттам болабелла пIераскана, делкъал тIаьхьа. Хьаькамаша бахарехь, тутмакхаш набахтин бахам хIаллакбан буьйлабелла – тергоен камераш, чоьнашна юкъара оганаш, цIе а тесна цхьана чоьнехь. Баьхкинчу цIеяйъархоша сихха бохамах хьалхаяьккхина набахти, дуьхьало ца йина тутмакхаша.\nОццу юкъанна набахтин белхахоша, къепе меттахIотто гIерташ, етта йолийна тутмакхашна резаьнкин гIошмаш. Тутмакхаш, протест къадош, буьйлабелла шайн межеш цеста.\nГIаттамна духьалтесна набахтин леррина урхаллера ницкъаш, уьш чIагIбан яхана полици а, Росгварди а. Некъан урхаллийн ницкъаша дIалийцира некъаш, набахтина гобина лаьттара эскархой – кхоьрура тутмакхаш бовдарна. Росгвардин бIаьхой чубахара лаьцна кхобучу 600 стагах 200 протесте ваьллачу набахтин керта. Цхьаболу гIаттамхой къовлабеллира чоьнаш чохь, ницкъхой герзаш а детташ чухьалхарна кхоьрура уш, амма оперативан штабо и некъ ца лорура коьрта.\nКъилбаседа ХIирийчуьра луьрачу хьелийн №1 колони\n"Ма хьийзабайша уьш!"\nНабахтехь гIаттам иккхинийла хиина БуьритIерачу бахархошна сарахь исс долуш, цхьана инстаграм-агIоно хаам а, суьрташ а даржийча. Сиха цига дIахьаьлхина тутмакхийн гергарнаш, уггаре хьалха наной. Набахтина герга Рогвардин машенаш тIе мел йогIу а дестара церан резадацарш. Официалехь дацара хилларг довзуьйтуш – набахтийн урхаллин пресс-векало схьа ца оьцура журналисташа етта телефон, оцо дестадора кестта ницкъаша хьаша болор бу гIаттам бохуш даьржна хабарш. Цу тIе, араюьйлура кертара орцам медицинан машенаш. Нах, шаьш полицино набахтин керта ца бахийтича, гIертара ницкъаша цу чу кхача, шайн гергарчаьргара хьал довзархьама. Зударийн делегаци яхийта набахти чу, доьхура гулбеллачара, амма ла ца дуьйгIира Iедалхоша.\nЧохь бохку нах ишта а бу таIзарна кIел, шаьш динчу вонах жоп долуьйтуш ду цаьрга. Ма хьийзабайша уьш!\nОцу юкъанна гергарчех цхьаьнна аьтто белира чохь воллучу цхьана тутмакхца телефонехула вистхила. Набахти чохь гIеххьачул тийна ду, хиндерг лардеш Iа шаьш, бохура чуьрачара, хаийтира шаьш-шайна чевнаш йиначарна тутмакхаша гIодина хиларх лаьцна.\nК. Фатимин (юьззина цIе ца йоккх цуьнан дехарц –ред.) воI ву набахтехь хан токхуш. Цо дийцира Кавказ.Реалиига, №1 набахте керла хьаькам веъча чIагIделла цигара хьелаш, аьлла.\n"ХIора баттахь лецнарш ган йолу бакъо дIаяьккхина тхоьгара. ХIинца кхаа баттахь цкъа бен ца магадо иза. Сов шога луьтту чулуш болу кхача а. Хьалха 27 кийла магара дIабала. ХIинца ца мега", - реза яц Фатима.\nКъаьсттина вон лору зудчо набахтийн урхаллин буьйранчин гIовс Орлов Александр – цо шагдина, боху, тутмакхашна дуьхьаллаьтта хьелаш.\n"Чохь бохку нах ишта а бу таIзарна кIел, шаьш динчу вонах жоп долуьйтуш ду цаьрга. Ма хьийзабайша уьш низамо бохучул сов! ", - доьху Фатимас.\nЦхьаболчу журналистийн аьтто белира тутмакхашца къамелаш дан: шаьш тIехьожучу белхахошка шайна цаеттийтар доьху, лаьа набахтехь лаьтта хьал журналисташна довзийта, бохура.\n"Шаьш резадоцийла хаийта гIертара уьш"\nТутмакхашца бертан къамел дан набахти чу ца вахийтира Къилбаседа ХIирийчохь адамийн бакъонашна тIевиллина волу Цгоев Тамерлан бен. Набахтерчу ницкъийн ши векал а волуш вахара иза чу, амма лецначара ца магийра цуьнца болучарна шайна тIекхача – омбудсмено ша цхьаъ вахара чу.\n"Тхан къамел парггIат дара. Тутмакхашлахь лоруш болчу нахаца дагавелира со. Шайна тIехь ницкъ барна дуьхьал ду шаьш, бохура, тIелеткъара набахтийн урхаллин цхьаболчу хьаькамашна, тIаьххьарчу деношкахь къасттина къиза бу уьш лецначаьрца, бохура. Ткъа белхахоша шаьш низамаш талхочарна доггIу таIзарш бен юкъа ца дехира боху – ши стаг ву цара валхош", - дийцира Цгоевс.\nНизам чIагIдан долийна тIаьххьарчу шина бетта чохь, цунна реза бац цхьаболу тутмакхаш\nЦо бакъдо набахтехь тIаьххьарчу муьрехь хьал чIагIдина хилар, амма иза низамца догIуш го цунна.\n"Шерашкахь низамца ца догIу хIуманаш лаьттина, уьш юхадаьхна. Набахтехь боьлла нах шайлахь лела хьал кIаддаларх, низам малдаларх. И стенна мегна - иза ду хатта дезарг. Низам чIагIдан долийна тIаьххьарчу шина бетта чохь, цунна реза бац цхьаболу тутмакхаш", - дийцира омбудсмена Кавказ.Реалиига.\nЦгоевс бахарехь, тутмакхаш реза бац набахтера сувенираш арахоьцу пхьалгIа дIакъовларна. Ткъа администрацино дийцарехь, лецначара къайлах юьстах а йохуш, дIаюхкуш хилла сувенираш. ПхьалгIа дIакъовларо естийна ишта а кхуьуш лаьтта тутмакхийн протест. Болх ца беш, юхахьабевлларш къастабелла тутмакхашлахь, ткъа уьш карцерашна чубохка болийна. Ткъа уьш йоьхна ю, тоян езаш, амма ахча дац меттахIитто, боху Цгоевс.\n21 сахьт даьлча кхетта Цгоев тутмаккхашца цхьаьна, 40 минотехь цаьрца къамел деш Iийна. Нах леткъа имуннодефицитан вирус а, туберкулез а кхеттачу наханна дарбадеш дацарна. Тутмакхийн массо а аьрзнаш оперативан штаб дIакхачийна омбудсмена.\nШоьтан Iуьйранна, 6 сахьт даьлча, набахтин кертан чухуларчу йистошца дIахIиттира ницкъхой, турсашна тIе резаьнкин гIожамаш етташ. Тутмакхаш парггIат арабийла буьйлабелира чоьнаш чуьра. Цгоевн дешнашца, царех 70% нах арабевлла, бисинарш, "резабоцурш", Iийна ницкъхой чоьнаш чухула баржжалц.\n"Иза нийса сацам бара [арахь дIахIиттар]. Зенаш дукха хир дара шина а агIор. Инцидент диканца йирзина ала мегар ду", - дерзийра Цгоев Тамерлана къамел.\n"Шаьш-шайна вон дина"\nГIатамна дуьхьал бехктакхаман дов гIаттийна Къилбаседа ХIирийчоьнан Талламан комитетан урхалло. Амма къастийна бац талламо бехкахой, ткъа набахтийн урхалло таIзарш ду деш жигархошна. 40 гергга тутмакх дIасахьажийна Дагестанерчу а, Нохчийчуьрчу а набахтешка.\nСаратоврчу набахтин дарбан цIийнехь леллачу харцонех, къизаллах болу хаамаш дIакхаьчна тутмакхашка\n"Цара шаьш-шайна вон дина. Лесзавод, аьр вай, луьрачу хьелийн набахти ю, амма шаьш хьелаш дац цигахь низамо ма-хьоьхху шога. Тутмакхашкахь телефонаш хилла, гIаттам иккхича суьрташ, хабарш кхехьийтина цара гергарчаьрга, журналисташка. Цундела зуьйш ду цигара хьал. ХIинца шаьш боьлла метиг дIатосур ю жигархоша", - элира Кавказ.Реалиига ницкъхойн волчу цхьана белхахочо.\nСанкцеш йохур ю набахтийн урхаллин куьйгалхошна дуьхьал а. Оьрсийчоьнан федералан набахтийн урхалло комисси хьажийна БуьритIе, цо билгалбохур бу бехкенаш.\n"Керла скандалаш хьашт яц набахтийн хьаькамашна"\n"Iазапна дуьхьалоечу комитетан" Къилбаседа Кавказерчу декъан куьйгалхочунна Аламов Мохьмада бахарехь, гIаттам – иза Къилбаседа Кавказерчу набахтешкахь лелла доцург ду. Цо шеконе а ца дуьллу тутмакхаша набахтин низамо къастийнна таIзар лан дезаш хилар.\n"Суна ца хета гIаттам кавкахойн менталитето айбайтина аьлла, амалан сихалло дина хила а тарло иза. Тхоьгахь йолчу информацица, набахтийн урхаллехь хьаькамаш хийцабелча йолаелла тутмакхийн протест. Гарехь, Саратоврчу набахтин дарбан цIийнехь леллачу харцонех, къизаллах болу хаамаш дIакхаьчна тутмакхашка. Протест йижош, зераш дан долийна БуьритIерачу набахтехь. Цхьана тутмакхо бахарехь, ца йиттина цхьана а. Делахь а, хаанза дуьсуш ду, мила ву гIаттам эккхарна бехке.", - дуьйцу Аламовс.\nНохчийчу а, Дагестане а дIахьовсийначу тутмакхаша сов тIех шогалла лан мега аьлла хета Аламовна. Делахь а "теша лаьа, Саратовхь лелларг масале а дуьллуш, керла скандалаш ца йийлийта гIертар ю набахтийн урхалла, ца оьшу царна уьш хIинца".\n"Основа" газето бакъдо гIаттамхойх 36 стаг Дагестане кхачийна хилар. ГIадужу-беттан 16-чохь бина и хаам.\nBaza телеграм-канало бахарехь, и нах Нохчийчу хьовсор бу аьлла дара, амма хийцина сацам – Оьрсийчоьнан цхьацца регионашкарчу набахтешка дехьаваьккхина БуьритIера 150 тутмакх.\nКъилбаседа ХIирийчоьнан набахтийн урхалло хIара материал араяллалц йолчу ханна бина бац тутмакхийн гIаттаман хьокъехь цхьа а хаам.


Францин иттаннашкахь сайташна тIелетта Макрона дIахьедар динчул тIаьхьа\nХьехархо Пати Самюэлан дакъа чохь долчу яьшкина хьалха ву президент Макрон Эммануэль\nЯхначу буса иттаннашкахь Францин сайташна хакерийн тIелатарш дина аьалла, хаамбина "Франс Пресс" агенталло.\nСайташ тIехь лозунгаш хIиттийна, исламан толамехьа а, Мохьмад пайхамарехьа а, Франци яла лаарца а кхайкхамаш беш. Иштта президентан Макрон Эммануэлан суьрташ дехкина хьакханан вастехь.\nТIелатарш даран бахьана ду, урокехь дешархошна Мохьмад пайхамарна ехкина карикатураш гайтина хилла хьехархо Пати Самюэл верца доьзна Макрона дина дIахьедарш.\nВийна профессор "тийна-таьIна турпалхо" ву аьллера Макрона, ткъа дина тIелатар "исламистийн теаракт" ду аьлла, билгалдоккхуш.


Коронавирусна дуьхьал кхоьллина "Спутник V" вакцина яржош ю Оьрсийчухула\n"Спутник V", COVID-19 уьнна дуьхьал кхоьллина вакцина, юкъайоккхуш, хьалхара дакъа арахецна Оьрсийчохь. Оцу хьокъехь хаам бина пачхьалкхан могашаллин министралло.\nГамалейн цIарахчу эпидемиологин а, микробиологин а Iилман-талламан центро арахецна вакцина зийна могашаллин министраллерчу молханашна тIехьожучу урхаллин лабраторешкахь, боху хаамехь. Кестта вакцина дIасахьажор ю регионашка.\nОьрсийчохь коронавирусан вакцинаци бахархошна ян йолор ю 2020-чу шеран ГIадужу-баттахь. Регистрацех чекхъялла "Спутник V" вакцина зуьйр ю хьукматаша билгалваьккхинчу 40 эзар стагана тIехь. И таллам дIахьор бу 2-6 баттахь.\nБутт хьалха президента Путин Владимира хаам бира, Оьрсийчоьно коронавирусна дуьхьал вакцина кхоьллина, аьлла. Амма иза адамашна тIехь зийна яц, цундела официалехь тIечIагIйойла дац, бохура пачхьалкхерчу фармакологин компанеша. «Лоьрийн лугIат» журнало къамелаш динчу дуккха а лоьраша хаийтина шаьш и вакцина кхоччуш пайде цалорийла.\nВакцина арахеца йолийна Гамалейн центро а, "Биннофарм" компанино. Шарахь арахоьцур бу вакцинин Оьрсийчоьнна оьшу барам.


Цу ножан декхар ду, гIад чIогIа\nЛулара и синтарш мох-дарцах лардар.\nСан дог хьан декхар ду, иллешца\nБакъонан сий лардеш, харц\nЦу маьлхан декхар ду, ирсаца богуш,\nЛаьтта тIехь адамаш диканца хьестар.\nСан дог хьан декхар ду, тешамех\nБезаман бIаьргашца дахаре хьежар.\nЛечанан декхар ду стигланийн арахь,\nСтагаллин доладеш толамца кхерстар.\nСан дог хьан декхар ду, доьхна\nСобаран шортонца бохамах делар.\nСан дог хьан декхар ду, ах\nВайшиннан Iалашо ца йитар генахь.\nДекхар ду юха а, ца дахар эрна.\nДагалахь, саццаза лехамийн цIергахь.


Гериханов Ихван деза дукъ шен лаамехь шена тIеэца реза ву\nЦхьа кIира сов хьалха, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана, махкахь мел волу кхелхо схьа а гулвина, юьхь ягош, царах цхьаберш, миска нах хьийзочу террорхошца цхьана а нисбеш, къамел дича, кхеташ дара, оцу системехь хийцамаш хир буйла. Низамца, регионан куьйгалхочунна бакъо яц федерала кхелхо балхара вохо. Амма мехкан куьйгалхочо цхьаъ юьхьарлаьцча, цуьнан кIелара гIант ласта доладелий дукха дикка хаьа муьлхха а даржхочунна. Цундела, и гIуллакх кхин гена а ца долуьйтуш, Лаккхарчу Кхелан куьйгалхочо Каратаевс а, кхиъ цхьана кIоштан кхелан куьйгалхочо а, шаьш, шайна лаамца балхара дIабовлу аьлла кехаташ язйина.\nИ дарж мукъдаьлла аьлла хаам баьржича, цига ваха шен лаам бу аьлла дIахьедар дина, нохчийн вевзачу юриста Гериханов Ихвана. Иза, еххачу хенахь, махкахь а, дозаналла арахь а кхелан системехь болх бина ву. Вайнехан Iедалехь догIуш дац, ша хьалхатаьттар, амма кхелан харцонех нах ларбархьама, деш ду иза ша аьлла, дуьйцуш ду цо, социалан машанехь даржийначу дIахьедарехь. Маршо радиога цо иштта элира цу хьокъехь.\nГериханов: «Цигахь долчу хьолах кхета со. Миска нах, шаьш мича баха беза а ца хууш, уьш хьийзош бу. Низамхоша хийзорх-м кхеташ ду, амма, церан пусар деш цхьа а кхелхо вац. Соьга дукха аьрзнаш до. ХIора дийнахь 30 гIуллакх луьсту. Со-суо а кхелхо хилла дела хаьа суна, 2-3 гIуллакх бен цаьрга далура доцийла. Эцца, шай хьалхе дийцина, раьгIнаш а йина, чекхдоккху. Бухдиллина хIума ца хилча, дов чекх ца долуьйту цара».\nТахана, Нохчийчохь болх бечу кхелахойн хьелаш дика дац аьлла хета Гериханов Ихванна. Массо а агIор, царна Iаткъам бу хуьлуш. Цундела, и болх, кхечу, лаккхарчу тIегIане баккха беза, бохуш кхин дIа а дийцира цо.\nГериханов: «Iедал юккъе а гIерташ, ахь хIара ца дахь, оха къаьхь де дийр ду хьуна бохуш кхерамаш туьйсуш буйла хаьа суна. Гена ваха а ца оьшу. КIоштан полицийн куьйгалхочо телефон а тухий, кхелхочуьнга, хIара де- важа де олу. Кхелхойн а ма ду къа. Доьзалш а бу. Кхоьру тешнабехках. Царна хьалхавала стаг веза. ТIаккха цара болх а бийр бу, бан гIертар а бу».\nГериханов Ихван тахана дуьненаюккъерчу арбитражан кхелан куьйгалхочунна хьалхара гIовс ву. Иштта, иза болх беш ву Дуьненаюккъера экономика кхиоран цхьанатохараллехь а. 1998 шарахь цо Конституцийн кхелан куьйгалхочунна дарж охьадиллинера, ШарIаца догIуш ду бохуш, Соьлж-ГIалахь масех стагана тоьпаш тоьхначул тIаьхьа. Шена хаьа боху цо, Нохчийчоьнан Лаккхарчу Кхелан куьйгалхочунна дарже ша хIоьттича, хIун халонаш хир ю.\nГериханов: «Сайга и болх схьабелча, ас хIун дийр дара? Ша верриг схьа а гулвина: хьо а, хьо а , дIавала веза. Ахь, со адвокат волчу хенахь соьгара ахча эцна, бохуш юьхь дуьхьал дIаэр дара. Цу юкъахь оьрсий а бу. Селхана прокурор хилларг, вайнахана тIехь ницкъ бина ву. Цкъа а хир вац, селхана хиллачу талламхочух а, прокурорах а кхелхо. Хьалха нах дIа а лоцуш, бехке бан гIиртинчу нахах хир бац уьш. Ас сайн дIахьедар динчул тIаьхь, соьга аьлла, хьалха дуьйна оцу дарже цхьаъ билгалваьккхина ву хьуна, хьайн корт лаза ма баккха аьлла. Иштта хила а мега, ца хила а мега. Амма сайга и болх схьабелча, Делан пурбанца, низам а, гIиллакх а хьалха а даьккхина дIахьура-м бара ас иза».\nАла ца хаьа, Нохчийчуьрчу Iедалша, муха тIеоьцур ду, Гериханов Ихвана, ша Лаккхарчу кхелан куьйгалла кховдор. Иза вевзачу наха, цуьнан лаккхара мах хадабо-иза бакъонна тIегIерташ, гIиллакхца а, низамехь чекхавер волуш стаг ву, бохуш. Ткъа, иштачу амалца, цуьнга мел балур бу Нохчийчохь болх- кхин тайпа хаттар ду.