"Миллион зударшлахь Дала къастийна ю со"\nРезаханова Зита а, Гита а шайн ненаца Москварчу санаторехь\nУрална дехьа дукха хан йоццуш схьайиллинчу цхьаъ бен йоцчу берийн "Дом радужного детства" цIе йолчу хосписехь цхьана кIиранчохь волонтер хилира Резаханова Зумрият - Зитин а, Гитин а нана. Ши йоI дуьненчу яьллачу ГIиргIазойчохь а, йоллу Оьрсийчохь а 2000-чу шерашкахь терго латтайора цу шиннан кхолламна тIехь.\n2003-чу шарахь оьрсийн хирургаша дуьненчу йолуш дуьйна вавшех хьаьрчина хилла ши йоI къастийра операци а йина. Доллу дуьнено бохург санна вовшахтуьйхира шина йоIана операци ян а, цул тIаьхьа реабилитацина а ахча. 2015-чу шарахь кхелхира Зита. Амма цуьнан йиша Гита кхачаме дахар а долуш, еха.\nШа бечу балхах а, шен доьзало лайначух а дийцира "Сибирь.Реалии" порталан корреспондентна нанас Резаханова Зумрията.\n- "Радуга" цIе йолчу гIоьналлин фондо жимма болх бан со шаьш долчу Омске волонтер кхайкхича, оцу сохьта реза хилира со, ойланаш ца еш. Вайна дахарехь цхьа а хIума ларамаза ма ца хуьлу. Делера ма ду иза, тIаккха со яха еза. Суна сайна а оьшу иза. Хьо цхьанна оьшуш хиларал а доккха хIума дан а дац. Дахаран Книги тIехь дIаяздина ма ду вай дерриш а. Кху дуьненчуьра вай дIахьондерг а – вайгара дийлина дика гIуллакхаш ду. Кхи цхьа хIума а дара суна лууш – со санначу наношна уллохь хилар.\n- Цхьана а агIор кечам бирий ахь цаьрца цхьанакхета?\n- Синтемза яра со, айса хIун дер ца хууш. Вайн кхетамехь хоспис - валар ду, тIаьххьарчу йистедалор. Суна моьттура, цхьа декъаза яххьаш сайна гур ю, амма суна гинарг дахар дара. Кхузахь тидам тIехьажийна адамна гIо дан, цуьнан дог эца, депрессера и стаг ваккха. Шайна цхьа гIо хир ду моьттуш, сатийсамехь беха кхузахь наной. Суна гина яцара ишта йовхонца, безамца берийн терго йина ца Iаш, нанойн а терго еш центр. Со йоккхайийна а ца йолу, кхузахь берашна а, наношна лучу синтемах, дегайовхонах. Дуккхаъ а елара ишта меттигаш. Маьхза а ма ду кхузахь хан яккхар. Бакъду, доллу дуьненан гIо оьшу кху хосписна, хIунда аьлча, йоллу пачхьалкхан болх ма бу цара бийриг.\n- Пачхьалкхан институташа бан беза болх ма бу Оьрсийчохь а, дуккхаъчу союзан республикашкахь а шаьш наха беш берг.\n– Суна и вон ца хета. Иштачу берийн наной шаьш биса безаш ма бац шайн сингатттамца, кхи кхочуш гIо а доцуш. Амма бакъду, пачхьалкхо аьтто бан беза шен бахархойн. МогIарерчу нехан таро хилча гIо латто, пачхьалкхан аьтто бац-те? Со ца кхета, йа цкъа а ас тIе а лоцур дац – йоллу гIалина, йоллу администрацина хаьа, бер леш дуй а, цуьнан нана шен ма-хуьллу цунна операци ян ахча лоьхуш юй а, амма кIад ца до цара. Оцу ненан ахча дацара аьла, хIунда дала дезаш ду и бер?\n– Дукха хьолахь могаш доцчу берийн наношна гондахьара гуш дерг, адамийн оьзда дацар, церан агресси а ю. Муха ларвала деза царех?\n- И дерриге а тхох а хьакахедлла ду. Берашна хичаш йора, суна йора. Юьхьанца йоьлхура со, сагатдора ас, со ца кхетара хIунда ду ишта адам?! Ишта а дог доьхна ма ю со. ТIаьхьа, со йоккха мел хуьлу, Iемира цо оцу ситуацешкахь сатоха а, чекхяла а. Тхайга ларам, безам а гора суна, кхи дIа дерг тергал ца дан хьожура. Сайн шина йоIана а Iамийра ас ишта хила. ХIора денна шен дагчохь цIано ян еза, цу чуьра хьайн дог этIо, хьайна ваха новкъа долу хIума ара а кхусуш. Хьан дог а датIадой и стаг дIавоьду, ткъа хьо юьсуш ма ю оцу цо битинчу лазамца. ХIинца массо а наношка олу ас: цхьанга а ла ма дегIа. Шайн беран куьг лаца. Хьо паччахь ю, хьан бер - дуьненчохь а уггар а диканиг ду олу ас.\n– Тоххара цкъа элир-кх ахь: 1991-чу шеран ГIадужу-беттан 19-чу дийнахь "яхарх а, самукъанех а хьо яьлла" аьлла. И дерриг а юхадирзиний хьоьга?\n– ХIаъ. ХIуъа хиллехь а, со ирс долуш стаг ю. Сайн ши йоI гале хьалха бIаьрзе хIунда ца йира со ас баьхнехь а тоххара, хIинца кхета со, миллион зударшлахь Дала къастийна хилла со. Кху центрера муьлхха нана а санна, къастийна хилла со а. Оцу нанна ма делла цо ишта бер, иза цуьнца ларор юй а хууш.\n- Хьайн шала ши бер хир дуйла ца хаьара хьуна?\n- БархI бутт кхаьчначу хенахь ас УЗИ яйтира. Бер доккха ду элира соьга. КхоалгIа доьзалхочух яра со, цундела ас са ца гатдора. Со кхетамчуьра а йолуш, хала дуьненчу елира сан ши йоI. Со паргIатъяьлча, лоьро цхьана секундехь шаршу схьа а йиллина, юха а дIакъевлира. Хирурги чу дIайигира ши йоI. Со суо цхьаъ йисира. Со Iуьллучуохь мохь хьоькхура ас. Йа суна ишта хета, йа иза бакъ дара. Цул тIаьхьа дуккха а Iийра суна бераш ца гойтуш. Сан психико ловр дац аьлла хеташ, ас сайна цхьаъ дарна кхоьрура уьш. Эххар а со шина йоIана тIехIоьттича, ас гора а хIоьттина ший а сайна къинтIера яьккхира, чIагIо а еш, айса и шиъ цкъа а тесна юьтур яц, сайн ницкъ мел берг дийр ду аьлла.\n– Зита а, гита а дуьненчу яьлла кхи а цхьа ши шо даьлча юха а муха хIоьттира хьо бер дан?\n– Башха бер дина дукхахболу зударий ца баьхьаш Iа юха а бер дан, доллу шайн дахар оцу хьалхарчу доьзалхочунна дIало цара. И нийса ца хета суна. ХIетахь ойла йоьхна Iара со: йа хьераер, йа лер, йа кхи дIа а яха еза ца хууш. Сан жимахйолчу йоIа Наидас гIо дира суна оцу хьолехь со йисинчу хенахь. Кхи дIа а яха йоккха стимул яра иза.\nБеловодскехь интернатехь Iаш яра оцу шерашкахь Зита а, Гита. И шиъ цIа яло таро яцара тхан. 90-гIа шераш дара уьш: ахча а доцуш, бан болх а боцуш. Сайн доьзална напха латтош 4 шарахь йохка-эцар лелийна ас. Сайн зудаберийн психикана цхьаъ хиларна а кхоьрура со. Жимчу эвлахь Iаш дара тхо. Зита а, Гита а къайлайоккхийла дацара.\nДукха хан цаьрца йоккхура ас, сайн кхечу берашца йоккхучул а. Шина йоIана а чIогIа дукха езара со. Оха даим а олура: шала йина яц, тхо кхоъ ю олий. Сан вукху бераша, йа Наидас а, йа Ахьмада а, Залинас а цкъа а дегабаам а ца бора, бехк ца боккхура соьгара, ас дукха хан шина йоIаца дIахьора аьлла.\n11 шерачохь ас кехаташ ца яздеш меттиг ца бисира - Iамерке, Германи, Испани, кеп-кепарчу дарбан хIусамашкахула лелара. Айса йина чIагIо кхочушъян езаш яра со - Зита а, Гита а операци йина, вовшахъяккха.\nАмалца а кеп-кепара яра и шиъ, интересаш шен-шен яра. Зитулька чIогIа эсала, массеран а гIайгIа йолуш яра. Цунна хазахетара кечлуш. Ткъа Гитка сох тера яра, буьрса. 2001-чу шарахь ялаза ма елира сан Зита. Вон хьал дара цуьнгахь, Гитас сан мара а хьерчаш, доьхура соьга "Мама, лахахьа лор, суна яха лаьа" бохуш. ТIаккха кхийтира со, сайн хан кIезиг хиларх. Iачохь дацара, юхаяла а йиш яцара сан. Iаламат чIогIа ницкъ оьшура суна, нагахь санна, операци йоьдучу хенахь цхьа йоI яла а ялийтина, шолгIаниг кIелхьаръяккха дезахь а. Ший а йоI дийна юьсур хиларх ши процент бен тешам ца лора суна лоьраша.\n2003-чу шарахь Москварчу Филатовн дарбан цIийнехь профессоро Разумовский Александра этIийра ши йоI вовшахъйоккхуш.\n12 сахьтехь йира операци. Ший а йоI дийна йисира сан. Иштачу чолхечу операцешкахь дийна йисинчех Зита а, Гита а бен яц. Цул тIаьхьа 13 шарахь ехира Зита.\n- Ткъа ши йоI кийча ярий операци бахьанехь хIоьттинчу кхерамашна?\n– Iаламат чIогIа дахар дезара цу шинна. Гитас хоьттура: "Стенна кхоьру лоьраш? Ишта хIара бала хьоьгучул а со яла реза ю". Операци еш юй хиъча, чIогIа ирсе яра и шиъ. ХIетахь жима ма яра и шиъ. Юха кхиа йоьлча йоьлхура, депрессехь хуьлура. "Тхошинна ишта яха ца лаьа. Мама, хьо ю бехке, тхойшиъ ишта ярна" бохуш, мохь беттара. Шаьшиннах цкъа а нана хир яц бохуш, чIогIа холча оьхура и шиъ.\nАмма бакъду, Дала гуттар а цхьаъ хьоьху вайна. Цхьана дийнахь базарахь цхьана книгех бIаьрг кхийтира сан. Ас иза схьайиллича, цхьа дешна дийшира ас: "Нагахь хьайн ког бацахь, дIахьажа ший а ког боцчуьнга". И книга тхайна оьшур юйла хиира суна. Ларамаза агIонаш схьа а йоьллуш, жайни тIера йозанаш доьшура шина йоIа а: "Нагахь хьайн дагна паргIато езахь, Къуръан деша Iама".\nАс хьуьжаре деша дIатесира и шиъ. Цул тIаьхьа кIира даьллачу хенахь соьга элира цу шиммо: "Мама, къинтIера яла тхойшинна!"\nДалла бу хастам, и шиъ Iемира Дала шаьшинна деллачу догIмашлахь яха. ТIаьхьо, цхьаъ бен боцчу шен когах яьлча, Зитас элира соьга: "Мама, хIинца инвалид ю-кх со".\n2004 шо. Зита а, Гита а\n– Зитин дахарехьа къийсам дукха латтийрий ахь?\n– Кхаа шарахь. Могушалла эшна йогIура цуьнан, даим а дарбан хIусамашкахь хан йоккхура охашиммо. Гуттар Зитина ницкъхилча ас хоттура цуьнга: "ХIун де ас хьуна?" Цо жоп лора: "Хьуна хаьа. ДIахецахьа со".\nЧIогIа бала ма хьийгира цо. Эххар а, Москварчу лоьраша элира: "Бертаза Зита сецайо ахь". Оха цIа ялийра иза. Ша яла кхо де дисинчу хенахь дехар дира цо соьга: "Мама, селфи яйтахьа вайшинга" аьлла. Хаза кечъелла, селфи йира охашиммо. 2015-чу шеран ГIадужу-беттан 29-чохь елира иза. Ша яла цхьа ах сахьт хан йисинчу заманчохь, соьга а, дега а схьайирзина: "Папа, мама, дIовш лойша суна" элира цо. ТIаккха айса сайга "ДIагIо, сан диканиг, хьо Дала юьггучу" элира ас. Сайн доьзалхочунна паргIато йийхира ас Деле. Ишта кхелхира иза, балдашца къежна а юьсуш.\n– Гитас муха лайра цуьнан ялар?\n– ЧIогIа хала дара цунна. Иза ялалае хьалха со а, Зита а кхаа шарахь цIера яьлла ехира. ГIиргIазойчохь яра Гита, Зита Москвахь. Уллохь стаг а воцуш, ша яха Iемаш яра хIетахь Гита. Делахь а боккха сингаттам бара иза цунна. Юьхьанца ас а, Гитас а эсмэскаш кхоьхьуьйтура цуьнан вотсап тIе. Дуьненан массо а маьIIерчу наха телефонаш еттара соьга, шайний-шайний Зита гIенах гира бохуш.\nЦхьана юкъахь масех дийнахь метта ца йогIуш, йоьлхуш лелаш яра со. Социалан машанехь цхьана йоIа язди соьга: "Хьо Зитин нана юй? Суна гIенах гинера иза. Ша дика Iаш ю ала бохура хьоьга" аьлла.\nТхуна цкъа а дагара ца йолу Зита. Цуьнан коша тIе а лела тхо, цуьнан са ца даа а гIерта тхо. Ахь цхьа боккха бала лайча, Дала цхьа дика доцуш ца вуьту хьо. Зита дIаяхначул тIаьхьа, тхан доьзалехь кхи а ши кIант тIекхетта (Зумриятан 10 берийн бер ду).\nСан ши бер – Зита а, Гита а сан дахарехь ши малик ду. Тарло оцу шина йоIера ас дуккха а диканиг схьаэцна, ас царна деллачул а сов. И шиъ дуьненчу яьллачул тIаьхьа, цхьана доьзалхочух йолчу зудчунна тIех ца яьлла со, сайн дагахь могуш бер лойла хьуна Дала ца олуш. Хьанна хаьа, оцу мIаьргонехь Далла хаза там ма бу сан доIа.\nСо ирс долуш стаг хилла. Тхуна нахера санна, гIо кхачадойла хIора нанна. Ийза ма лолаш, шайна гIодоьхучу хенахь. Со ца ийзалора. Пачхьалкхо терго еш яцахь, нахе гIо дехар тоьлу, бер бала хьега тесна дуьтучул а. Ехар – лачкъор ма дац, йа аьшпашца яккхар а дац. Дог цIена адамаш дуккха а ду.\n– ХIун лелош ю Гита?\n– Зита дIаяхначул тIаьхьа со кхийтира, Гита дIахеца еза аьлла. Боккха лаам бара шина йоьIан – лоьраш хила. Аьтто ца хилира. ТIаккха сацамбира цушиммо, адамийн синошна дарба лелор ду шаьшиммо аьлла. И шен лаам кхочушбан хьажийра ас Гита. Зударийн бусулба колледж чекхъяьккина Гитас, дагахь Къуръан а хаьа цунна, хьафиз ю иза. ХIинца интернетехула Къуръан Iамош ю иза. Цуьнан дешархой ГIиргIазойчуьра хилла ца Iа, йоллу Оьрсийчуьра а бу. Бишкекерчу Исламан университете хьеха кхайкхина Гита. Теолог хила лаьа шена аьлла, керла Iалашо хIоттийна цо шена хьалха. Гита – сан Iаламат ду. ЧIогIа доьналла долуш ю иза. Массарна а гуш ду, мел ирсе ю иза, дахарх самукъа долуш ю, амма суна цхьанна хаьа цуьнгахь дерг. ХIоразза суьйранна протез дIа мел йоккху, лазаршна йоьлху иза.\n– ГIиргIазойчохь гIоьналлин фонд ю шуна?\n– Зита яра ишта фонд хила лууш. Иза кхелхинчул тIаьхьа, со реанимаци кхаьчнера. ХIетахь кхийтира со, ишта атта къаръяла ца еза со аьлла. 24 шарахь тIемало санна схьа а еана, со хIинца муха лийр ю аьлла, ойла хилира сан. Яха а, Зитин лаам кхочушбан а хьесап дира ас. Вай дерриг а ду цкъа мацца а дIадаха дезаш. Сайн берана дуьхьал цхьа пайда а хьош гIор со, со санначу наношна гIо а дина.\n"Право на лучшую жизнь" аьлла ю оха берашна-заьIапхошна лерина йиллинчу центран цIе. Оха Iуналла до тахана оцу хIусамехь 20 беран, ишта тIелаьцна оха 30 бобер а, чолхечу хьелашкахь бехачу доьзалашкара бераш а. Къаношна а, цхьалха бисинчу нахана а гIо латтадо оха. Цкъачунна дийнахь бен бита таро яц тхан уьш. Амма бакъду, "Дом радужного детства" центрца сан гергарло тасаделлачул тIаьхьа, ас боллу сайн ницкъ тIехьажор бу, цунах терра хIусам хилийта, берашна реабилитаци ян таронаш а йолуш. Цхьа дог иракарахIоьттина дIайоьдуш ю со Омскера.\nИнтервьюн йоллу верси еша таро ю шун Сибирь. Реалии порталан сайт тIехь


"Пенсе вахале лиэ". Реформина резабоцчийн гуламашкара\nПенсе воьду хан лакхаяккхийта цалуучийн протесташ лаьтта Оьрсийчохь. Дуьненан футболан чемпионатна стадионаш латточу гIаланийн цкъачунна бакъо яц оцу боламашкахь дакъалаца – цара тIаьхьо ала тарло шайн дош. Кху беттан хьалхарчу дийнахь Навальный Алексейн гоно гуламашка яьккхира 39 гIала. Ткъа Товбеца-беттан 8-чохь профессионалийн юкъараллаша а, коммунисташа а арабехира нах акцешка. Маршо Радион корреспонденташа тергалбира гуламаш Череповец, Орел, Петрозаводск, Барнаул гIаланашкахь.\n"Дуьненаюкъара Валютан Фонд, дIадаха куьйгаш Оьрсийчоьнна тIера!"\nПетрозаводскехь, гулам тергонехь кхобу полисхоша\nВолгоград махкарчу Череповец гIалахь 800 вахархо араваьлла гуламе кху беттан 4-чу дийнахь, хаамбина полицино. Пенсе воьду хан хьалаяккхарна, ягочун мах бесторна, туканашкахь оьцучух бахархошкара йоккху ял тIетохарна, хIусамашкахь латточу хин, газан, серлонан мехаш лакхабахарна духьалваьлларг 6 эзар стаг вара, боху нах акцийн хьалханчаша. 300 эзар стаг бен ца вехачу Череповецехь оццул нах арабовлар ян а ю жигаралла.\n343 депутатан карахь ду Оьрсийчуьрчу миллионийн дахар\n- Тхан аз, суна хетарехь, дIа ца хаза йиш яц. ТIаьххьарчу заманахь тIе мел оьцу низам ду могIарчу бахархошна дуьхьал, - бохура гуламан декъашхочо Маринас.\n-Бакъ ду, пачхьалкх декхаре ю шен экономика тоян, амма ца еза иза дебо пекъаршкара рицкъа дIа а доккхуш. Реформех долу жоьпалла Медведевн Iедална тIехь ду. Референдум ян езара, халкъе хатта дезара, ца хаьттина. Тхан алапаш лахара ду – хьаладахийша уьш! Тхо схьаделла алапа ца тоьаш, рогIераниг лардеш Iа, оцу юкъанна пенсех а ду дохуш, - элира Маринас.\nКеп-кепара яра наха Череповецерчу гуламе карахь еъна лозунгаш. Шашах яра цхьаъ: "Дуьненаюкъара Валютан Фонд, дIадаха куьйгаш Оьрсийчоьнна тIера!" Иза лаьцна лаьтта зуда, стенна ю цуьнан лозунг ишта, аьлла, шега хаьттича, реза ца хилира жоп дала.\nГуламо хIоттийначу резолюцино доьху Iедале "пенсин реформа" сацор, ягочун, кхечу дахаран хьелийн мехаш цадестийтар.\nКоммунисташа Череповецехь рогIехь хIоттор бу гулам кху беттан 28-чохь.\n"Президенто божош бу шега хилла тешам"\nПетрозаводскехь Товбеца-беттан 5-чу дийнахь Лососинки-хин йистехь Карелин профессионалийн юкъарлонаша хIоттийначу гуламе веара 500 вахархо.\nРеспубликан дарбан цIийнан профессионалийн юкъарлонан куьйгалхо Михалева Татьяна пенсе яьлла зуда ю, амма 36 шарахь болхбинчул тIаьхьа а сецира иза балхахь, шайн дарбан цIийнан хIусаман библиотекехь. Лучу пенсин 15 эзар соьмо ша ца кхобу, бохура цо.\n- Оьрсийчохь галъяьлла экономика баккхийчу наха меттахIотто езаш хилла, бюджетна къахьегначу тхуна кхаьчнарг иза ду, амма чаккхе хила-м еза цуьнан, - элира Михалевас.\n- Дуьненна чемпионат хIотто ахча ду церан, ткъа пенсиэцархошна тIехь тоеш ю экономика. Иза харцо ю. Президент ву жоп дала декхаре, иза цунна ца хууш деш дац. Хаьа, цуьнан белш тIера охьа а даьккхина, жоьпалла Медведевн белшашка дерзийна. Дац иза нийса. Президенто божош бу шега болу тешам, - бохура гуламехь республикан дарбан цIийнерчу лоьро Плюхина Иринас.\nГуламехь къамелаш диначаралахь бара коммунисташ, "Нийсонан Оьрсийчоь" партин, "РОТ фронт" боламан векалш. Президенте а, Iедалан дайшка а даржаш дита, бохура цара. ТIеэцначу сацамо беккъа цхьана Медведевн гоне бен ца бохура даржаш мукъадаха.\nПикеташ – юьхьиг бен яц\nОрел гIалахь кху беттан 6-чу дийнахь пенсин реформина дуьхьал массийтта меттехь пикеташ хIиттийра.\n- Пенси – мукъа хан ю, конституцино ян а йогIуш ло иза. Вайгара иза дIаяккха гIерта. Пенсионерех лаьтта тхан ах-коллектив, хазахета ца бо къаноша болх, таро яцарна бо, - бохура Толаман майданахь, лозунг карахь, лаьттачу воккхачу стага. "Реза дац пенсин хан лакхаяккхийта!" аьлла дара цуьнан карарчу лозунга тIера йоза.\nПхийттех стаг лаьттара йозанаш карахь Инарла Горбатовн майданахь. "ТIех ма дийла, пенсин реформина дуьхьал ду шаьш, алий, куьг язде!" – бохуш, нахаца къамеле юьйлура акцина тIехьожуш хьийза зуда. Бахархоша, совций, куьйгаш яздора петицина буха.\nЛенинан урамехь а, кхечу майданашкахь а карийра журналисташна изза хьал.\n- ГIалара ерриг а профессионалийн юкъарлонийн - 16 ю уьш – векалш арабевлла акце, Iалашо цхьаъ ю: нахана хетарг даржор, вуно дукха бу реформина резабоцурш. Амма юьхь бен яц хIинца а, гурахь шорлур бу хIара болам, - элира Орел гIалин профессионалийн юкъарлонийн лидеро Гладких Елизаветас.\nДаржаш дита деза президенто а, Iедалан дайша а\nКарелерчу акце 700 стаг веанера. Петрозаводскна юккъерчу Студентийн майдана гулдинера халкъ коммунисташа.\nМинистрийн кабинето а, президенто а даржаш дита деза, бохура наха багахь а, карарчу лозунгашца а. Карелин парламентан депутат Рогалевич Андрей ваьллера майдана, "И хан кхаччалц вехар а вац" йоза тIехь долу кехат хьалха а латийна.\n-Дарже ша вогIуш, пачхьалкхехь хьал оьшур дац, элира Путина, ткъа беттанашка а валале гойту ша дендерг, дарж дита деза цо, ала деза, ас шу Iехийна, шен Iедал а эцна, цIаваха веза, - дIахьедира Рогалевича.\nБутт бовш реформина дуьхьал рогIера гулам хIоттор бу шаьш, элира Петозаводскерчу жигархоша.\n"90 шо кхаьччалц пенсе ца дахийтича кхин а дика хир дацара?! "\nБарнаулерчу Советийн майдана гулвелира шоьтадийнахь эзар сов стаг, пенсин реформина духьал гулдира жигархоша 1200 куьг. И терахь хазийна акци вовшахтоьхначу меттигерчу коммунисташа.\n"90 шо кхаьччалц пенсе ца дахийтича кхин а дика хир дацара?! ", "Пенси? Цига кхаччалц дехар а дац", "Пенсе вахале лиэ" – иштта яра Барнаулехь лозунгаш.\nКхузарчу гуламхоша а далхадора дистина мехаш, кхечу пачхьалкхашкара тIебаьхкинчу наха шайн хьаннаш хьоькхуш, хIаллакъеш хилар, хасстоьмаш молханашна тIехь кхиош хилар.\n"Оьрсийчоьнан сатийсам" цIе йолчу зударийн боламан лидеро Идолова Ларисас, ша Iедал емалдеш, элира, 50 шо даьлча, мох а хьоькхуш, жил-Iалам талхош, индустино эккхийтинчу кIуьрала а боьлла, беса лаьттар бу шайн мохк. Леш бацош хилла зама юхайогIуш ю Оьрсийчохь, бохура кхечара.\nФутболан чемпионат йирзича айлур бу Оьрсийчохь протестан болам - дуккха гIаланашкахь кху беттан чаккхене, кхидIайолчу замане хьовсийна лаьтта гуламаш.


Нохчийчохь нуьцкъаша дарба лело дезаш хуьлу пехийн цамгар йолчарна\nНуьцкъаша дарба лело дезаш хьулу Нохчийчохь туберкулез йолучарна\nСелхана Соьлж-ГIалана юккъерчу майданахь дуккха а лоьрийн машенаш яра гулъелла. ДIатоьхна четарш дара. Арахь дуккха а нах бара лоьрийн духар дуьйхина. Иштта рентген йоккху машенаш а яра нах мехаза а цу чухула чекхбоккхуш.\nИштта билгалдаьккхира Нохчийчохь туберкулезца къийсаман дуьненаюккъера де. Луучун аьтто бара шен могашалла талла. Масийтта говзаллин лоьраш бара цигахь. Амма къаьсттина терго яра пехийн цамгар йолчарна. Иза тахана уггаре а кхераме цамгарх лоруш ю, иза цхьаьна стагера кхечунна тIейолу олу дела.\nЛор-фтизиатр Сайдулаев Iаьрби-Хьаьжа\nОцу цамгарх дийцира лоьро-фтизиатро Сайдулаев Iаьрби-Хьаьжас: «Оцу цамгарца долу хьал чIогIа чолхе ду. Де дийне мел долу аьлча, цхьана цамгархочо шарахь 6-нна тIера 30-нна тIекхаччалц, дIалуш ю цамгар могаш болчу нахана. Цундела, яьржаш ю ала мегар долуш ю и цамгар».\nПехийн цамгарца къийсам латто чIогIа новкъарло йо наха шайн могашалла ларйина а ца Iаш, шайх иза кхечарна тIеяларх цакхетарх. Стохка, масала и цамгаран кхераме барам болу 11 стаг лоьраша шайна тIевола аьлча, кхин тIе а ца веана, кхиэлан сацамца нуьцкъалха дарба дан охьавижийнера леррина дарбанан хIусаме.\nНехан кхетам цу тIехь цахиларх дийцира лоьро Сайдулаевс: «Бахьана хIун ду? И лазарш кIаддалийтар ду. Шен хенахь лоьрашна тIе ца боьлху нах. Вай масийтта эзар бахьана ма лохий, лоьран тIе ца ваха. Туберкулез, диспансер вон хеташ, и цамгар даго тIе ца лоцуш лела. Амма и цамгарх вала кхин меттиг яц вайн тахана».\nТуберкулезо иссолгIа меттиг дIалоцу адам уггаре а дукха лечу цамгаршна юккъахь. Оьрсийчохь и цамгар лахлуш ду бохуш дуьйцу могашаллин министралло. Амма 2016-чу шарахь, масала, 11 эзар ах эзар ца кхоччуш стаг велла цуьнах.


Бер школе дахийта кечдар — Сердало\nКаст-каста хаза йиш я, дешархо (бе а вац кIаьнк е йиIиг) школе ваха кийчлуш, цунна дукха хIама деза, массехк бер долча дезалашта из геттара чIоагIа Iаткъаш хул яха къамаьл. Дешара шу доладалале, вайцига хьаю царна мел эшаш дар дохкаш йола базар. Шедар хилар пайдана мичад, маьхаш боарам боацаш лакха хилча. Беррига школан гIирс цхьатарра беза ба аьлча а, нийса хургдац. Цхьадола хIамаш дарегIа а да царна юкъе. «Фабрика» оалача базара хьалхашка яьча ярмарке хилар со укх деношка. Хьожаргда вай, мел ахча эш цхьа дешархо школе вахийта кечвеш.\nБерашта тIадувхаш, цхьатарра барзкъа хила деза оал. Баьде бос бола костюмаш кIаьнкашта, кочамаш йиIигашта. ШоллагIча-кхоалагIча вагIача кIаьнка мегаргйолаш костюм гу сона: пиджак, хачи, кIоанзолг.\n— Фу дех костюмах? – хетт аз юкъера ха хургйолча кхалсагага.\n— Цох 3,5 эзар дех. Кхаьннех дIалургья-кх аз из. Иштта оалаш да-кх из хIама дохкача наха.\nЦига се кхачале, цу базара 500 метр мара гаьна йоацача тика чу нийсвеннавар со. Сона мегаргйолча костюмах 3 эзар сом дехар цига. ХIанз вIаший нийсдел оашош: кхоалагIча деша додача бераи 60 шу даьннача сонеи безача гIирсан мах цаI ба. Из нийса да е харцахьа да кхетаде хала дац.\nДIахо. Сийнача кIадах яь, пхьошаш доацаш, кIал кIай хIама ювхае езаш кочамаш я.\n— Фу дех йиIигий барзкъах? – хетт аз тхьовра мо.\n— Эзар ши бIаь (1200), — хоз дохкархочунгара.\nКIаьнка а йиIига а царца ювха кIай кочамаш еза. Цу тайпарча кочах 450 сом доаккх. КIаьнкий ботинкаш дуккха езагIа я йиIигийчарел, царех 1400 дех, йиIигий маьчеш 800 сомах эца йиш я.\nДеша водача сага тIормиг беза. Уж дезза тайпа долаш да укхаза: тIоарска, кIада, гидоахкадераш, кара леладераш. Маьхаш бархI бIаь тумангара (800) дIадоладеле, геттара айлуш дIадолх.\nЭггара чIоагIагIа эшача хIамаех да тетрадаш. Цар маьхаш а эргаш да.\n— Акхарех 3,5 сом дех, ераш дикагIдараш да, — йоах уж дохкаш йолча кхалсага. –2,5 сом дехаш а хул, бакъда уж тхога дац.\nЦарех тарра, дика-во хул деноргаш (дневникаш). Цар маьхаш дIадолалу 60, 100 сомагара. Язде ма дезий. Цу гIулакха ручкаш деза. Сога хаьттача, уж укхаза сов деза а дацар. ЦIе а сийна а бос болча шаькъаца яздеча царех цхьацца тума (10 сом) мара дехацар. Цкъаза ворхI сомах дохкаш а нийслу уж.\nДуккхача урокаш тIа деча балхашта эшаш хул линейка, из кхаь тумах (30 сом) эца йиш я. Бесаш долча къоаламий кIопилгах итт тума (100 сом) дех.\nЧIоагIа лоархIаме моттиг я книжкаш эцар. Уж а долаш да укхаза.\n-ВорхIлагIча классе Iомадеча гIалгIай литературах, меттах долча книжках фу дех? – хоатт аз.\n— Пхийтта тумах дIалургда, — оал книжкашта доал дечо.\n— Эрсийдараш дезагIа хургда, цар фу мах ба? – вIаший диста лов сона маьхаш.\n— Укх уллача алгебрах ткъо тума (200 сом) дех, хIаьта литературан а из мах ба.\nДуххьал уж хинна ца Iеш, кхы дукха ма дий берашта эша хIамаш. Къаьстта царна эш чаьтараш (зонташ), уж 300 сомах эца йиш я, кхы лохагIа бац цар мах. Дезаш да спортивни барзкъа, бIаьсти, Iай бувхабу гIирс. Цох фу гIоргда оашош дIауйла ергья оаш. ТIаккха шаьра гуш хургда, цхьа бер деша дахийта мел хIама эш. Сов атта гIулакх а хиннадац из-м, бераш дукха дале къаьстта а.\n← Къаман библиотеке «Кино бийса» дIайихьар


Зубайраев Зубайран оьрсийн набахтехь бакъонашларъярхоша даьккхина сурт\nДуьззина 5 шо набахтехь а даьккхина, оьрсийн набахтера халла аравалийтина Нохчийчура вахархо Зубайраев Зубайр. Набахтин куьйгаллин карахь и гIуллакх хиллехь, цара цунна цкъа а маьршо лур яцара. Уьш боьллера, ша шегхьа гIо даккха йиш йоцчу стагана тIехь ницкъ барх. Боцу бехк тIе а хьарчийна чувоьллина хилла Дойкур-эвлара жимастаг онддачу дегIехь а, могуш а вара чу воллале. Набахтера аратакхочу минотехь а цхьана ницкъ бина Зубайраев, хIинца заьIап стаг ву.\nВолгоградера набахте кхаьччхьана дуьйна цигарчу белхахоша ондда ницкъ беш даккхийтина Зубайраев Зубайре и къиза 5 шо. «Нохчийчохь байинчу оьрсийн миска салтех» бекхам бо бохуш, цуьнан когех хьостамаш диттина набахтин белхахоша. Когашна ноткъа а йина, гангренех кхерам баьлчий бен, набахтин дарбан цIийне ца виллина.\nКогийн чевнех ца Iебаш, оцу дарбан цIенна ха деш хиллачу гIароло букъ кагбина цуьнан. Нохчийчура тIамах чекх а бевлла, набахтешкахь болх беш болу оьрсий гуттар а къиза хуьлу, шайн набахте кхаьчначу нохчочуьнца. Могушалла бахьанехь а оьрсийн низамашца араваккха магийна Зубайраев, нийсса 5 шо чекхдаллалц чохь латтийра набахтин куьйгалло. Инзаре ницкъ ловш хилла нохчийн тутмакх бакъонашларъярхоша шайн тидамера ваьккхинехь, Зубайраев дийна гаре сатуьйсийла яцара цуьнан гергарчеран.\n«Дийна араволуьйтур вац» шун ваша, боху кхерамаш дуккхаза а хезначу Зубайраеван йижарша сих-сиха орца а доккхий, бакъонашларъярхоша лаьцна адвокаташ болхара цуьнан хьал-де талла. Иштта, хIокху беттан хьалхарчу дийнахь адвокате а, бакъонашларъяхошка а дехар динера Зубайрин шина йишас. Минусинскера набахте ваханера цу дийнахь Москохара адвокат Хадисов Муса.\nАдвокат Хадисов Муса, Москох, 03Чил2012\nХадисов Муса: Шина коган пIелгаш болчу юккъехула хьостамий диттина, аннаш тIе когаш тоьхна, хьийзийна иза цкъа. ШолгIа делахь, ГIадужу-беттан 27-чу дийнахь ара а ваьккхина, тIера мел йолу хума дIа а яьккхина, верзина цIена а ваьккхина, буса арахь витина цара (набахтийн белхахоша) иза. ГIадужу-беттан 27 де вай долчу агIора ло дуьллу хан ю иза, шийла хан ю.\nМаршо радио: Араволуьйтучу дийнахь а, Iуьйрре хьала а гIаттийна, кхетам чуьра валлалц юха а йиттина Зубайраевна.\nСуна-м цуьнан юьхь билггал йовза а ма ца евзира. Оллабелла корта бара, цхьа узанаш дара деш. Цец ваьлла, ванах, юьхь ма ца евза суна, аьлла, лахара дуьйна юха а цуьнга хьаьжи со. ДегI Зубайраевниг ду, амма юьхь-сибат цуьнаниг дац. Текхош болу когаш цуьнан бу, месаш а евзий суна. Цкъа а гина хIума дацара суна оццул юьхь хийцаялар. "Со вевзий хьуна?" - бохуш мохь битти аса. И ша дерриг а видео йоккхуш 3 стаг ву. Цхьаъ церан набахтера стаг вара, важа шиъ ца вевзира суна. ФСБера хила там а бара.\nВидеош цара хIунда яхара аьлча, иза дийна а волуш шаьш аравалийтина алархьамма. ДIагайта тоьшалла хилийта.\nМаршо радио: Австрехь тхов-кIело а карийна, цигахь шен доьзалца вехаш хилла Зубайраев Зубайра, нана могуш ца хилар бахьанехь шен эвла юхавирзина дукха хан а ялале, Iедалша лецира тIемалошна гIротор йина стаг санна. Цуьнан гергарчара чIагIдарехь, ФСБехь болх бечу церан эвлахочо мотт а бина, чуволлийтина вара 2008-чу шарахь 29 шо хилла Зубайраев Зубайр лацар. Масех шо хьалха Маршо радионо къамел динера цу хьокъехь Зубайрин йишица Маликица. Шен ваша лацарх лаьцна иштта къамел дира цо хIетахь:\nЗубайраева Малика: 2003-чу шарахь дIаваханера иза махкал а арахьа. ЦIахь хIара хьал долун дера, иза тхайн цхьаъ бен воцун дера а, цигахь Iаш шичой а бу аьлла, дIавахийтинера. Тхан нана чIога цомгуш а хилла, метта йоьжа, ялаза яьллера. Юха цIавеара иза цигара. Я хьалхара я шолгIа а тIом болуш цхьанххьа я герз лелийна, я ара-чу ваьлла (хIума ца даьллера цуьнгара). Юьртахь массарна а гуш ву-кх иза.\nОццул хан тоха а бахьана доцуш, чувоьллира иза.\nТхан луларчу стага чу а вигина, шун чу лелхар болуш а бу, вуьгур волуш а ву шу иза аьлла, чIогIа тешнабехк бина, лацар хилла-кх цуьнан. Церан (лулахочуьн) чу яхана сой, сан наний, тхойшиъ цунна (Зубайрина) дехьа а, сехьа а хиина Iаш а йолуш, неI дIа а йиллина, чу лилхира масканаш йоьхна нах. Тхан нена мохь бели: "Вай, вуьгуш ву", аьлла. Тхан нана могуш йоцуш хилла дера, тхан вашас воха а ца вухуш элира "хIумма а дац". Цара (ницкъаллин структурийн белхахоша) дехьа а, сехьа а лаьцна аратакхийра иза. Iай дара иза, буса. Тхойшиъ цунна тIаьхьаидира. Урамехь массарна а хиира, адам гуделлера...\nМаршо радио: Цхьана кегийрахоша шаьш мехах дIакхетаде аьлча, Зубайрас шен машенахь бигина хилла уьш.\nИ нах тIаьхьуо, тIемалошца уьйраш хиларна лаьцчи, шайн тIехь бина ницкъ ла а ца белла, цара Зубайр вийцина. Нохчийчура бакъонашларъяхо Мальсагова Асет ю и гIуллакх шен тидамехь латтош. Цо бахарехь, тIаьхьуо, Зубайр бехке воций къастаделчи а, иза кIелхьара ца валийтина.\nМальсагова Асет: Схьа а баьхкина, "силовикаш" Зубайр дIалецира. Цо ма-дарра дIадийцина цаьрга: "Ша уьш дIа а бигира, юха схьа а балийра. Шена уьш муьлаш бу ца хаьа", аьлла. Уьш цунах ца тешна. Тешнехь а, шайн каравахана стаг цара атта ара ца волуьйту.\nЗубайрас дIабигина бохуш хиллачу кегий наха суьдехь тоьшаллаш дина, "Зубайраев Зубайрина шаьш довьзаш-м дара, амма шаьш лелош болу некъ цунна хууш бацара. Оха цуьнга тхо дIадига а элира, цо тхо дIа а дигира. Оха цунна ахча делира. Юха тхо схьа а далийра. Цунах оха ахча а делира" аьлла.\nМаршо радио: ДIалаьцначул тIаьхьа дуьйна хаза нехан санна онда ницкъ беш хилла Зубайрина тIехь. Гергарчеран тIекхача йиш ца хиларна, тIаьхьуо бен гучу ца делира, цуьнан коьртана анддий чевнаш йинийла. Волгоградерчу 25-гIа колонехь болх беш ша верриг аьлча санна, Нохчийчура тIамах чекхбевлла нах бу. Нохчо хилчхьана, бехк буй-баций ца къестош, гуш лаьтташехь, шайна дуьхьало ян цхьа а аьтто боцу, гIорасиз стаг хьошу оьрсийн набахтешкахь.\nЗубайраев Зубайрин лозучу аьтто куьйгана етташ, цунна тIебазлуш, иза хьийзош, ницкъ бина набахтин белхахоша. Когаш биттина, тIе дубинка йиттина. Красноярскерчу ТаIзар Кхочушдаран Федералан Сервисан цхьана векало пIендаршна тIе мийр тоьхна, лаьттахь Iуьллуш хиллачу Зубайрина. Цецваьлла хаьттина: «ХIара хIинца а дийна ву?» аьлла.\nНабахтин дарбан цIийнахь букъ кагбина Зубайр шен когаш тIехь ша лелалуш вац, цхьамма гIо деш ца хилча. Цо лелош яцахь а, цуьнна еллачу Iасина тIера, цуьнан бух ца шершийта боьллина резенкех бина тIус дIабаьккхинера набахтин белхахоша. Цу тIе а вазвелла, Зураб волавелча, иза охьа цакхеташ вуьсур вацара. Цул сов, иза а кIезиг хеташ, Iасин тIоман тIера иза цхьана лоттуьйту хьостам дIабаьккхинера. Iаса шарша а шершина иза охьа ца кхеттехь, цунна тIе вазвелча, Iаса вовшах а яьлла, Зубайрин дегIах яха езаш яра цу Iасин ира буьхиг.\nИ сурт гинчу адвокатана Хадисов Мусана чIогIа хала дара теша, адам сел киза хиладаларх. Делахь а, Зубайр ша теван хьаьжира, ша и Iаса лелош яц, ша лела ца ло дера, бохуш дийцира, инзар ваьллачу адвоката. Зубайрана набахтешкахь гуттар а дуьхьала детташ хилла, хьуна кIезиг хан хIунда тоьхна бохуш.\nХадисов Муса: 7 шо догIуш ду цунна (тIекхоьллинчу артиклца), хIокхунна 5 шо тоьхна. Лахара. Цо лаьцна дакъа доккха доцун дера. (Низамехь) ДогIучул а кIезиг дина.\n"Хьуна кIезиг хан хIунда тоьхна" бохуш, дийцара цара. Аравала хан тIекхаьчча, Зубайраевн кхин а тIе йиттина. ЧIогIа хьийзина дарбан цIийнахь гIо ца деш а.\nЦига кест-кеста вахийтара со (бакъонашларъярхоша) иза ца воьйтуш араваккха. Цул сов, цунна тIехь лелийна гIело оха яздора, латкъамаш бора массанхьа. Прокуратуре яздора, инарла прокуратуре яздора, Красноярский кIоштан прокуратуре яздора, ФСИНе яздора...\nАйса телефон тоьхна аса маситтаза, Шаешников бохуш ву, Красноярский кIоштан ФСИНан куьйгалхо. Тхоьга доуьйтучу жоьпашна тIехь "цо ша шена беш ницкъ бу иза" бохуш яздора. Аса цаьрга алара "ша шена далур доцу хIума ду цунна хилларг". Хьостамий деттар а тIехь. ГОла юй, оцу голин юккъе шуруп хьовзийна цунна 4 сантиметр. "ГIарчI" аьлла жIов цаний чу а тоьхна, тIаккха шуруп хьовзочу гIирсаца иза чухьовзийна. Операци а йина схьаяьккхина ма ю иза. Документашца а, тоьшаллашца а тIечIагIдина ма ду иза. Ишта хIуманаш долуш ма ду, аьлча, "хIа, ишта да-м ду иза. Амма ша дерриг а цо ша деш ду иза" алара.\nМаршо радио: Амма Зубайрина оцу латкъамех бала базбалар бен, пайда ца балара. Латкъамаш дукха мел хуьлу а, беш болу ницкъ алсамбоккхуш хилла.\nХадисов Муса: Яз мел до а, цунна тIееттара, адвокаташ дIа а бохуьйтий. Ши адвокат тIевахийтинера оцу Минусинскерчу набахте. Сан тIекхача йиш ца хилча, оьрсийн адвокаташ болхара цуьнан хьоле хьовса. Цара а яздора аса яздийрриг. Красноярскера адамийн бакъонашларъярхой тIеэхийтара. Ларвинера оха иза набахьехь вен ца вейта.\nМаршо радио: Дийна араваьккхинчул тIаьхьа а атта дацара Зубайр набахтина уллера дIавига. Зубайр а, цуьнан йижарий а, нана а чохь цхьа машен а, адвокат а, бакъонашларъярхой а чохь болу шолгIа машен а новкъа яьлча, царна тIаьхьахIоьттина хилла Iаьржа, номерш йоцу, куьзган-бIаьргаш Iарждина машен. Масех чаккхарма некъ бича, шаьш совца а севцца, адвокат тIевахана Iаьржачу машенна. Хьалха хиина Iачу шина стаге адвокато хаьттина, уьш хIун Iалашонца лела царна тIаьхьаIиттина. Вуьйш бист ца хилла.\nТIехула тIе, коре оьллина хIума а дIатеттина. Иза лаа ца хиларх тешначу Хадисов Мусас полице телефон а тоьхна, цигара гIо дехна. Iедалан векалшна шайн цхьа кехаташ гайтина Iаьржачу машен чуьра наха. Оцу мIаьргонах пайдаа эцна, Зубайр чохь волу машен дIаяхийтина адвокато.\nХадисов Муса: Уьш, схьахетарехь, иза мича вуьгуш ву хьажа лууш бара. Иза чувоьду цIа лардан лууш бара уьш. ТIаккха хьанна хьаа цара цу чу наркоманаш бохуьйтий, хьанна хаьа цара цу чу хIун тосу а? Церан дагахь дерг хьанна хаьа?\nАса боцу цаьрга: "Шен хан яьккхина цIавогуш ву хIара. ХIун гIуллакх ду шун хIокхуьнца?" Бист ца хуьлу. ТIаьхьара бехир-кх оха уьш. Цхьа аьтто хилира, Дала гIо дир-кх тхуна.\nМаршо радио: Адвокато полицин векалшка хаьттина, муьлаш бара Iаьржачу машенахь берш. Вукхара шаьш шайн хьаькамашка дуьйцур ду аьлла, амма адвокате хIумма а ца аьлла. «ФСБен белхахой барий уьш?» аьлла, Мусас хаьттича, иза тIечIагIдеш санна, белакъежна.\nЦу тIехь а халонаш чекх ца евллера Зубайраевн. ХIокху беттан 4-чу дийнахь Iуьйрре иза Абаканера Москох доьдучу кеманна тIехаон хьовсуш а болуш, пилот дуьхьала велира, могуш воцу стаг лоьрера тоьшалла доцуш, шен кеманна тIехь вита. Зубайр аэропортан лаьтта охьа а виллина, гергарнаш а арабаьхна и кема дIадахана. Бакъду, билетех ахча юхаделла.\nЮха а набахте а вахана, цигарчу лоьрера Зубайран могушаллех лаьцна тоьшалла дехна адвокато. Амма цуьнан дехар юхатоьхна, иза шайн стаг вац, аьлла. Цул сов, набахтин лоьрийн хьесапехь Зубайр «вуно могуш стаг ву».\nМеттигера лор а реза ца хилла и тайпа тоьшалла дала, ша терапевт бен яц, Зубайр рентгенах чекхваккха веза, хирурге а таллийта веза, аьлла. Кхин Зубайра кеманна тIе ваккхарх гIуллакх ца хилла, иза цIерпоштехь дIавигира цуьнан гергарчара. ЦIерпошт Екатеринбургехь сецна лаьттачехь Зубайрина тIе меттигера бакъонашларъярхой баьхкира. Жигара Зубайрехьа къийсина Шаклеин Владимир сурт даккха хьаьжира Зубайрица.\nЗубайр могуш-маьрша цIакхачарх кхоьруш, мел лаххара а цхьа стаг ву Нохчийчохь. Иза ФСБехь болх беш ву, Зубайрин гергарчара чIагIдарехь.\nХадисов Муса: ЦIера (Нохчийчуьра) схьа ю и "заказ". Лулахо ву боху цара и арз динарг а. Оцу ФСБена мотт бетташ а, цуьнан белхахо а волуш. Цо аьлла боху "иза аравалахь цо ша вуьйр ву, ара ма валийта". Ишта маьIна до цуьнан йижарша а. Леррина цунна (Зубайраевна) тIаьхьа бевлла-м бу уьш.\nМаршо радио: Зубайраев Зубайрин гIуллакх Страсбургерчу Адамийн Бакъонийн кхелехь ду. Тутмакх волуш бинчу ницкъан лоьрийн тоьшаллаш а гулдина, уьш а тIедахьийта дезаш бу хIинца Зубайраеван доьзалан адвокаташ. Хадисов Мусас бахарехь, цара цхьанне а йовзуьйтуш яц Зубайр волу меттиг, лоьрашна бан тарлучу тIеIаткъамах ларлуш.\nЗаьIап вина аравалийтина Зубайраев Зубайр кхераме ву оьрсийн таIзаран системина


Даим сивак хьакхар дика хилар - 21 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам\nIаишата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Абу-Бакар Сиддикъан кIант Iабдуррахьман (Дела реза хуьлда цаьршинна) чувеара Пайхамар волчу (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), иза ас сайн некха тIетовжийна Iойтуш а волуш. Iабдуррахьманехь тIеда сивак йара хьокхуш. Делан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) саццаза цуьнга хье́жа хIоьттира. ТIаккха ас сивак схьа а эцца, буьххьера лелийна меттиг дIа а яьккхина, цергашца Iевшина кеч а йина, Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дIаелира, тIаккха цо иза хьаькхира. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) оцу меттехьчул хаза сивак хьокхуш гина дацара суна. Ша́ иза хьаькхна валарца цхьаьна шен куьг йа пIелг хьалаайбира АллахIан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), тIаккха элира цо: «Лаккхарчу накъосташца…», - кхозза. ТIаккха дIакхелхира иза».\nIаишас (Дела реза хуьлда цунна) олуш дара: «Сан легаш тIехь (йа накхана тIехь, шен сийлахь корта а болуш) велира иза».\nИштта хIокху дешнашца а дийцина ду иза: «…Суна иза гира цуьнга хьоьжуш, тIаккха суна хиира цунна сивак езаш хилар. Ас элира тIаккха цуьнга: «Схьаэций ас хьуна иза?». Цо шен корта таIийра, хIаъ аьлла…». ХIорш Бухарийс дийцина дешнаш ду, Муслима дйцинарш а церах тера ду.\n- Даим сивак хьакхар дика хилар гойтуш далийна ду хIара хьадис кхузахь Имам Iабдул-ГIанийс.\n- Абу-Бакаран кIант Iабдуррахьман – Iаишатан ваша ву, Iаиша Абу-Бакаран йоI ю. Дела реза хуьлда царна массарна.\n- Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) валарна герга вахана а волуш, иза цомгаш волуш, Iаиша йолчу чохь иза меттахь Iуьллуш волуш, Iаишас иза шен накхана тIетовжийна, корта гIайбанца хьалаайбеш санна хьалаайвина а волуш, шаьшшиъ долчу чу шен ваша Iабдуррахьман веара бохуш дуьйцу Iаишас. Iабдуррахьманехь тIуьна сивак хилла хьокхуш. ТIаккха Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цуьнга хьоьжуш хилла, сивак езаш, дикка Iийна иза саццаза цуьнга хьоьжуш. Iаишатана (Дела реза хуьлда цунна) кхетта тIаккха, цунна сивак езий. Цо хаьттина цуьнга, «схьалой ша́ хьуна и сивак?», аьлла. ТIаккха, вистхила хала хилла дела делахь а, йа Дела хьахош хилла дела делахь а, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) корта таIийна, схьало шена иза аьлла. Iаишас (Дела реза хуьлда цунна) иза схьа а эцца, лелийна йолу меттиг дIа а кагйина, тIаккха шен цергашца иза Iевшина кIадйина кеч а йина, Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дIаелла иза. ТIаккха цо уггар хазчу кепара хьаьккха иза, ша́ шен Далла доьхьал вахар уггар дикчу хьолехь, цIенчу хьолехь хилийтархьама. Ша́ сивак хьаькхна ма-ваьллинехь, шен куьг йа шен пIелг хьала а айбина, лекха хинволчу АллахIе дехна цо, ялсамани чохь лаккхарчу накъосташца хилийтахьара ша́ аьлла. Цул тIаьхьа дIакхелхина иза, Делера къинхетам а, хаза хастор а, лаккхара даржаш а, маршалла а хуьлда-кх цунна.\nIаишас (Дела реза хуьлда цунна) дуьйцуш хилла цул тIаьхьа, Дала шена динчу беркатех а, ниIматех а дара бохуш, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен хIусамехь кхелхина хилар а, шен накхана тIебиллина корта а болуш иза кхелхина хилар а, иза лечу хенахь Дала шен туй цуьнан туйнаца иэделла хилийтина хилар а. Дела реза хуьлда-кх цунна, Дала Шен къинхетамца а, диканашца а реза а йойла-кх иза.\n- ХIокху хьадисо гойту вайна Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) сивак езаш хилла хилар, цIоналла езаш хилла хилар.\n- Нагахь санна цхьа зен хиларна кхерам бацахь, цIанйинчул тIаьхьа кхечуьнан сивак лело мегаш хилар а го вайна оцу хьадисера. Цхьаболчу Iеламнаха, йилар дика ду аьлла кхечуьнгара схьаэцна сивак ша́ лелош хилахь.\n- «Лаккхарчу накъосташца» бохучух лууш берш АллахIа хIокху айатехь бийцинарш бу, Iаишатера схьа дийцина долчу кхечу хьадисехь ма-дарра: «Ткъа, АллахIана а, Элчанна а муьтIахь хилларш – уьш хир бу АллахIа шайна ниIмат (дика) динчаьрца: пайхамаршца а, шайн олург-дийриг даим бакъ хиллачаьрца а, гIазотехь кхелхинчаьрца а, дикчу нахаца а! Ма дика накъостий хилла а бу-кх уьш!». (Сурат «ан-Нисаъ», 69 айат).\n- Iаишатан (Дела реза хуьлда цунна) дозалла доккха хилар го вайна оцу хьадисехь.\n- ХIусамнана шен хIусамдега хьажар дика хилар а го вайна оцу хьадисехь.\n- Вала герга вахана хилча а дика хIума дар Iад ца дитар го вайна оцу хьадисера. Бусалба стаг даим шен Дела реза ван гIерташ хуьлу, даим диканиг деш хила хуьлу, дика хIума дечура цкъаъа саца а ца сеца иза.\n Иштта а, вуьшта а маьIна дина Iеламнаха, Iаишас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла долчу оцу дешнийн.


- Масала, маьждиг чура араволуш хилча аьрру ког хьалхабаккхар дика ду, ткъа мача аьтту коганиг доьххьара юхар дика ду. Ишттачу хьолехь, аьрру ког хьалха а боккхуш аравер ву, аьрру ког мачи чу а хIоттош, делахь а иза тIеюхур яц. Аьрру ког мачи чухIоттор бу, иза тIе а ца юхуш, тIаккха цкъа доьххьара аьтту коган мача тIе а йоьхна, цул тIаьхьа аьрруниг юхур ю.\n- Иштта доцу хIума, сийлахь лоруш доцу хIума аьрру агIор дар дика лоруш ду. Цунах ду, масала: нишка воьдуш а, лийча чувоьдуш а, боьха йолчу меттигашка чуволуш а, маьждиг чура араволуш а аьрру ког хьалхабаккхар; мара цIанбеш а, араваханчул тIаьхьа цIано еш а аьрру куьг лелор; духар охьадоккхуш а, мачаш дIайохуш а аьрру куьг а, ког а хьалхабаккхар, иштта и санна долу кхидерг а аьрру агIор а, аьрру куьйгаца а дар. Оцу цхьадолчу хIуманех лаьцна иштта дийцина хьадисаш а ду.


ТIеман ковраш лела Нохчийчохь\nТовбеца-бутт 14, 2014\nТIом дIа а баьлла, Нохчийчохь маьрша, синтеме дахар хилар сих-сиха билгалдоккху Iедалдайша хаамийн гIирсашкахула. Махкара Iар-дахар тодаларан, бахархой ирсе хиларан тоьшалла лору Iедалехь болчара кхузахь кест-кеста дIахьуш долу инзаре даккхий спортан къийсадаларш а, кхидолу гулам-цхьаьнакхетарш а, майданаш юттий цига тIетатталуш болу эзарнаш хьовсархой а. Лакхахьболчара ирсечу, токхечу дахаран гайтам лору и синкъерамаш цига адам муха кхачадо берашна а хуъушехь.\nОфициалан дIаухьуш, тIеман кхерамца дозуш хIума а доцуш, маьрша сурт делахь а, цхьаллиг цхьа министр юххе даьккхина ха доцуш дехьа-сехьа волуш вац тахана а. Цу хиламо гойту Iедалдай шаьш дуьйцучух кхин дIоггара бIо булуш цахилар. Министар я кхин воккха хьаькам цхьана гена кIоште ваха везаш хилча масала, и цига кхача дикка хьалха дуьйна а и некъ маббу дIахIиттабо полисхой. Изза сурт дара 5-6 шо хьалха а. Иза, схьагарехь, кхузара хьал мел маьрша ду хоуьйту гайтам бу.\nКхайкхош машаре дахар делахь а хийра дац Нохчийчохь воьду-вогIуш некъаца могIа бинна йоьдуш тIеман машенаш дуьхьалкхетар а, аьчган некъаца цIерпошто араузуш я чутоттуш, гатанашца хьулйина, гIагIдиллина тIеман техника гар а. «Кавказан узел» газето хааме даккхарца Устрад гIалара схьабогIучу некъаца хаза нехан санна йоккха шиъ тIеман машенийн ковранаш хаелла бахархошна, шайна юкъахь ницкъала, маса тохар деш йолу «Град» установка олу яккхий тоьпаш а, БМП-ш, тIехь эскархой хила тарлуш, тIе гатанаш диттина Камаз машенаш а.\nМа-дарра аьлчи Нохчийчохь цхьа цецвала хIума дац некъашца тIеман ницкъаш хаабалар. Къаьсттина дукха, ара а, чу а , кочар а дина тIеман мешенаш лелачу некъах цхьаъ бу Новр кIоштехула чекхболуш болу федералан боккха некъ а, цигга кIоштехула дIабоьдуш болу аьчган некъ а. Ищере юьртарчу вахархочо Чимаев Сайпуддис дийцарехь, цхьамма а тамаш бан хIума доцуш, тIийриг а йина, церан юьртахула кест-кеста чекхъюьйлу тIеман машенаш.\nСайпудди: «ТIеман техника лелар тамаше дац кхузаххьа-м. Воккха а. жима а воьлла цунахха-м. Ишта и хила деза моьттуш массо вола а воьлла хIума ду иза-м. Кху тхан Новр кIоштан некъаца кхачанхьачул сих-сиха лела аьлла хетта суна-м. Кху тIаьхьарчу хенахь цхьа хIума ду церан керла.\nДукха хьолахь хIинца тIеман машенаш буьйсанна а лела. Кхин а ду. Цу Украинехь тIемаш буьйлабелчахьана тIеман машенийн дIасалеларш хаъал тIекхетча санна а хета суна а, юьртахошна а. Цара хIун леладо билггал ала-м ца хаьа. Араюьйлуш ерш юй уьш дукха ю аьлла а хета, чутаттулуш йолчарел»\nСоьца къамел хиллачу Чимаев Сайпуддис чIагIдарца, цигаш дукха тIеман машенаш лелар бахархоша кхетадо церан кIоштехь, Калиновки юьртахь дIатарбина тIеман ницкъаш хиларца а, цул сов Соьлжа гIала нацкъара а юьсуш, Дойкар эвлахула дукъал дехьа ваьлча, Оьрсийчоьнан тIеман ницкъийн меттан мотт болчу Ханкала кхача аьтто хиларца а. Цо а, цуьнан юьртахоша а тидам бинарг дара Украинехь кегаре, чолхе хьал кхолладелчахьана тIеман техника дIасалелар алсамдалар.\nХууш ма-хиллара, мохк куй биллал жима белахь а, гуттаренна а аьлла Нохчийчохь дIатарйина Оьрсийчоьнан тIеман министараллин кхо бригада ю, цхьана хана кхуза гIуллакх дан балош болу низамхой боцуш, ишта доккха эскар ду чоьхьарчу гIуллакхийн министараллин а. Кхузара цуьрриг тамаше дац шайн цIахь санна эвхьаза, Нохчийчохь некъаш гездеш Оьрсийчоьнан тIеман машенаш хааялар.\nТIом бахьанехь хенаш еттар соцуш дац Нохчийчохь\nМашар хуьлий, Нохчийчохь, деза герзаш а эцна, хаддаза лелаш тIеман ковраш хилча?


Игорь Каляпин, архивера сурт\nБакъоларъярхочун Янгулбаев Абубакаран нана, Мусаева Зарема, Лахара Новгородера Нохчийчу бертаза кадыровхоша дIайигина 11 де даьлла. Хулиганаллин шина эпизодехь бехкейина иза Соьлжа-ГIаларчу спецприемник чу йоьллина, инсулинах йоьзна, диабет цамгаран бала хьоьгуш йоллушехь. Мусаева муьлхачу хьолехь ю, билггал хууш дац – оцу доллу деношкахь цунна тIе ца витина адвокат, хьашт вац аьлла, цо кехатна куьгъяздина, боху.\nХIара интервью зорбане яккха кечъечу заманчохь къаьстира, Нохчийчохь Мусаевана дуьхьал Iедалан векална ницкъбина аьлла, бехкзуламан гIуллакх даьккхина хиларх. Оцу бехкана Iедалан къепан агIор 10 шо гергга хан кхачайо набахтехь яккха. Иштта бехктакхаман гIуллакх диллина Мусаеван кIентан хьокъехь а – Янгулбаев ИбрехIим бехкевина террор дан кхайкхамаш барна.\nЦкъачунна цхьана а кепара реакци яц федералан Iедалхошкора, и гIуллакх лелочу бакъонашларъярхошна тIеIаткъам бо нохчийн Iедалхоша. Царна тIаьхьа бевлла лела, уьш бехкебо терроризмна, ткъа "Iазапашна дуьхьалояран Комитет" кхоьллинчу Игорь Каляпинан къена нана ехачу цIенна тIе бевзаш боцчу наха "даймохк боьхкина" бохуш, плакаташ диттира.\nКавказ.Реалиица хиллачу къамелехь Каляпин Игоря дийцира, шена тIеберзарх хетачух а, Мусаева Заремица лаьтта хьал хIун дича хийцалур дара а, мила ву Кадыров Рамзан сацон ницкъберг а.\n– Хьо арахьара агент ву, ахь террорхой Iалашбо бохуш, 84 шо долу хьан нана ехачу цIийнан чувоьдучохь плакаташца хилла истори муха тIеоьцу ахь?\n– ТIеIаткъам бан гIортар ду аьлла хета суна иза. Юридикан агIор, политикан йа идеологин битамца хулиганалла лелорду иза. Цундела кега-мерса хулиганалла дац иза, бехктакхаман гIуллакхца таIзар дан тарлург ду. Низамо иштта боху. Ас ала догIу, хIара тайпаниг дуьххьара хуьлуш дац. Масех шо хьалха сан гIовс йолчу Садовская Ольгин петара хьалха а гучудевлира иштта йозанаш. Ткъан хIинца сан нанна уьш лето сацамбина, со цигахь вехаш ву аьлла, дIаязвина хиларна дина хила там бу иза. Йа со ца карийнехь а, йа ца хIиттинехь а, хIунда аьлча, со вехачу меттигехь тидамза иза дан хало хир дара – и сийдоцу нах бахьанехь бакъонел а тIехвала тарлора со.\n– Хьуна хIун аьлла хета, кхераме сигнал ю иза хьуна, йа цхьа вониг дан лаам хилар ду?\n– ХIаъ, оцу нахана лууш хилла, со а, оцу ситуацех кхерабелла сан гергарнаш а стенгахь бехаш бу шайна хаьий гайта. Ткъа со цунах шек ца ваьлла – массарна а хууш ду, со волу меттиге кхочийла дуй а, со цкъа а цхьаннах а лечкъаш лелла воцийла а. Сан дуккха а бу хьагI йолу нах, царех цхьаберш таро йолуш бу – церан аьтто бу цхьа хулиганаш, зуламхой лаца бекхам бан, цхьацца хенахь соьца а, сан белхан накъосташца а Iитталуш ду цхьацца хIума. ХIаъ, ца тов суна, сан дахарна юкъагIерташ а, сан гергарчарна кхерамаш туьйсуш а. И дика дац, и маьттаза ду, амма вайна гуш ма ду, иза хIинцалерачу нохчийн Iедалан юьхь-сибат ду, нохчийн хилла а ца Iа, хазахеташ цунна тIетов регионалан бакъоларъяран органаш а.\n– Хьалхо Мусаева Заремин адвокаташ юха а цунна тIе спецприемнике ца битинчул тIаьхьа, цо шена адвокат оьшуш вац, дуьхьал ю курхаллаца доьзначу гIуллакхна тIехула теш санна ша Соьлжа-ГIала ялийначу талламан барамашкахь дакъалаца а аьлла, яздина кехат схьаделла. Мел тоьшийла ду оцу дуьхьалонах?\n- Иза классикан жанр ю. И фортель ю, оцу низамехь доцчух кест-кеста пайдаоьцу федералан таIзар кхочушдаран урхаллин (ФСИН) белхахоша. Оьрсийчоьнан набахтен системехь белхаш бечу бакъонашларъярхошна дукха дика хаьа цунах лаьцна. Стагана йиттинехь, иза гайта йиш яц адвокатна, йа и стаг кагван ницкъ ца кхаьчна, адвокатца цхьанакхетча гIарадаккха йиш йоцу цхьаъ дIадийца лууш велахь а, оцу кепара барам лелош бу. Оцу стаге кехатна куьйгъяздойту адвокат оьшуш вац олий, тIаккха и филькин кехат гучудоккху. Дера иза догIуш ма дац йа дуьненаюкъарчу а, йа оьрсийн а низамашца. Нагахь санна, адвокат оьшуш вац бахахь, цо и дIахаийта деза адвокат чохь а волуш, иза тешош, цо шен лаамехь бохуш хиларх.\n– Стохка ГIуран-баттахь Нохчийчохь дуккха а нах дIалехьош йолийначу операцин тIаьхье яра Мусаева Зарема лачкъор. Цхьаболчу эксперташа мехкан урхалхочун "истерика" ю иза боху. Хьуна хIун аьлла хета?\n- Кадыров тIекхача йиш йоцчу нахана тIеIаткъамбаран кеп ю иза, иза гуттар а хилла ду, селхана долийна, йа ГIуран-баттахь, йа пхи шо хьалха долийна дац. Кадыров Iедале веанчу 2008-чу шарахь дуьйна схьадохьуш хIума ду. Хьалха Нохчийчоьнан дозана тIехь бен деш ца хиллехь а, хIинца цул а ара бевлла, Оьрсийчоьнел тIех а бевлла.\n– Цхьана вайн къамелехь ахь элир-кх, Нохчийчоь – "Iаламатийн территори" ю, цигахь хIуъа а хила тарло аьлла. Федералан Iедалхошкара а, ницкъахошкара а реакци цахиларна Кадыров Рамзанан пурбанца лелош ду олий хета. ХIунда мега цунна?\n- И хаттар соьга дала ца догIу, и цунна магийначуьнга хатта деза.\n– Мусаева Заремица хIинца хуьлуш дерг – нах лечкъоран тIаьххьара барам а, прессинг а ю республикехь, йа кхин а доьхна хьал хIотта тарло?\n"Инарлин прокурорах а, цуьнан талламах а вешаш вац Кадыров, ткъа инарлин прокурор билггал цунах кхоьруш ву\n– Цуьнан шеко яц, кхин а эрчо хила тарло. ХIара режимаш, Кадыровниг санна, цхьана меттехь лаьтташ ца хуьлу. ХIокху харцонна цхьана а хIуманца хIоттийна регламент яц. Тахана иштта ду, ткъа "иштта" хилар цхьана а низамашкахь, кодексашкахь дIаяздина цахиларна, кхана хIара хийцадала хьесап ду кхин тIе а чIагIдаларца, йа лахдаларехь. Цкъачунна меллаша, амма даьржаш ду хIара. Гуттар а иштта хуьлуш ду: шайна хеттарг дIахIиттош йолу режимаш цхьана меттахь лаьтташ хуьлуш яц – харцо лелоран тIегIа эскпансина тIегIерташ ю. Иза юккъе а дерзийна, иза сацош, лахдеш, хIаллакдеш, цунна тIехь болх беш арахьара ницкъаш бацахь (ткъа хIинца иштта ницкъаш банне а бац) даьржаш дIагIур долуш ду иза. Суна бахьанаш ца го, стенна даьржар дацара иза.\n– Мусаева Зарема церан карара яккхархьама хIун барамаш бу аш лелош?\n- "Iазапашна дуьхьалояран Комитетах" лаьцна ахь хеттахь, цуьнан белхахошка хаттар гIоле ду – со дIаваьлла оцу организацера ГIадужу-баттахь дуьйна. Цхьацца цакхетамаш буьйлира суна а, коллегашна а юкъахь, организацино хIун дан деза, стенна тIехь акцент ян еза бохучунна тIехула. Суна хаарехь, "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" дийнна адвокатийн бригада ю Нохчийчу хьажийна. Халахеташ делахь а, кехаташ а яздеш, низамашна тIетуьйжу юристаш бу уьш, - и дерриге а Нохчийчохь чIогIа ледара болх беш ду.\nАдамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан декъашхо суо хиларе терра, оцу ситуацина президентан Путин Владимиран тидам тIеозон хьийза со, хIунда аьлча, хIокху лаьттта тIехь Кадыровгара бехк баккха иза меттавалон, иза юхаозон верг и цхьаъ бен вац.\nЙа инарлин прокурор [Игорь Краснов], йа чоьхьарчу гIуллакхийн министр [Владимир Колокольцев] цхьана а агIор йиш йолуш вац Кадыровна тIеIаткъамбан. Цундела СПЧ-н куьйгалхочо [Валерий Фадеев] инарлин прокуроран цIарах бина кхайкхам, суна хетарехь, пайден бацара, хIунда аьлча, ма-дарра дийцича, Кадыров вешаш вац инарлин прокурорах а, цуьнан талламах а, ткъа инарлин прокурор Кадыровх кхоьруш ву, суна хаарца. Цундела оцу ситуацина президент юкъаозон гIерта тхо. Формалехь а доцуш, оцу хьолана юкъавалийна ву иза, лаьар-кх цо массарна а гуш цхьаъ дойла, ша кхиош верг шен метта цо охьахаавойла.\nМича хьолехь ю, бой цунна тIеIаткъам хууш дац, бакъ йолу, йозуш йоцу информаци Мусаевах лаьцна яц. Иза дийна хиларх гучудаьккхина тоьшаллаш ду – ши видео. Хьалхарчунна тIехь, ша Нохчийчу дIакхачийначул тIаьхьа цо боху, шена тIехь ницкъ ца бина, ткъа шолгIачу видео тIехь спецприемникехь маьнги тIехь хиина ю иза, коьрта йовлакх туьллуш гойту, амма йист ца хуьлу.\nМусаева маьршаякхха аьлла, тIедожийна Евроберто а, иштта Европан Кхеташонан Парламентан Ассамблейно а. Нохчийчохь Iедалхоша иттаннашкахь лечкъочу, лоьцучу нахах баьржинчу хаамашна шаьш саготта хиларх дIахьедира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто а.


Путин - Обама: бIаьрга тIе бIаьрг хIоттийна\nНью-Йоркехь оршот дийнахь дIайолаеллачу Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн инарла ассамблейхь вистхилира Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Обама Барак а, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а. Шина пачхьалкхан куьйгалхойн дагадовларш а дIадаьхьира циггахь.\nТIаьхьарчу итт шарахь дуьххьара вахнера Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир Нью-Йоркехь дIахьочу Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн инарла ассамблее. Украина бахьана долуш Малхбузенан, Оьрсийчоьнан шелъелла юкъаметтигаш а, Обама Баракъний, Оьрсийчоьнан куьйгалхочунний юккъера контакташ а янне а йоцуче евлла хилар а, Путин Владимир дуьненан кхиинчу пачхьалкхийн куьйгалхойн тобанехь карарчу хенахь башха ган лууш волу хьаша ца хилар а тидаме эцча, тамаша а бац, дуьненан юкъараллин ша болу тидам а Путинан, Обамин вистхиларний, цу шиннан цул тIаьхьа вовшашца хиллачу дагадовларшний тIе бахана хилча.\nИттанаш телекамераш Обама Баракъан а, Путин Владимиран а хIора дош, хIора а жест, хIора меттаххьар тергал деш а йолуш, дIадоладелира Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан ассамблеяхь къамел. Ша вистхуьлучу юкъана цкъауза а Путинан агIор бIаьрг ца берзийра цуо. Путинан цIе а ца йоккхуш, Обамас бехке йира Оьрсийчоь ГIирма ахгIайренна аннекси ярна.\nШен рогIехь Путин Владимира дуьненчохь тахана кхолладеллачу хьолана бехке дира, цхьаццаболу ницкъаш дуьненчохь шаьш цхьаммо аьлларг чекхдаккха гIерташ хилар, Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъаралла тергал а ца еш, и ницкъаш, Оьрсийчоьнан куьйгалхочуьн дешнашца аьлча, „цхьаъ бен йоцу доминацин центр“ хила гIертар.\nШайн ассамблеяхь вистхиларш чекхдевллачул тIаьхьа, Оьрсийчоьнан а, Цхьаьнатоьхначу Штатийн а ши президент цкъа хьалха журналисташна гучехь вовшах кхийтира, хаамийн гIирсаш „исторехь уггаре а доца куьг далар“ аьлла цIе тиллина вовшашка куьйгаш кховдорца. Цул тIаьхьа цу шиммо цхьана сохьтана эха сохьтана дагадовларш дIадаьхьира дIакъевлинчу неIаршна тIехьа.\nАмма дагавдовларш чекх а девлла, ши президент араваьлча церан яххьашца а, церан вистхиларшца а кхеташ дара, цхьа а барт цу шинна юккъехь ца хиллийла. Журналисташка вистхуьлуш Путин Владимира хьахийра, шина пачхьалкхан юкъаметтигаш ледарчу хьолехь хилар а, цу хIуманна бехке Оьрсийчоь ца хилар а.\nПутин: „Оьрсийчоьнан, Цхьанатоьхначу Штаташийн юкъаметтигаш тоъалла лахарчу тIегIанна тIехь ю, иза ас ца аьлча а кхеташ ду. Амма иза тхан инициатива яц, Оьрсийчоьнан, Цхьаьтоьхначу Штатийн юкъаметтигаш цу хьоле кхаччалца лахйар. Иза тхан Iамеркерчу партнерийн позици ю. Дика ду иза я вуо ду. Суна хетарехь, вуо ду, шина агIонан юкъаметтигашна а, дуьненаюкъарчу гIуллакхашна а. Амма и харжам бинарш Цхьаьнатоьхна Штаташ ю. Тхо даима а кийча ду юкъаметтигаш кхиа ян а, уьш кхоччучу барамехь юхаметтахIиттон а“.\nКхеташ ма-хиллара, карарчу муьрехь, Украинел а сов, Малхбузенан, Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш шога йохуш дерг Шемара хьал ду. Нагахь санна Цхьаьнатоьхна Штаташ йоккха коалици а кхоьллина, Шемин президент Асад Башар вожон Iалашо кхобуш елахь, Оьрсийчоьно хьул деш а дац, ша Асадна герз а, кхин долу гIо а латтош хилар. Путин Владимирс шен къамелехь а хьахийра и хьал.\nПутин: „Сан боккха ларам бу сайн коллегашка, Iамеркерчу президенте, Францерчу президенте а. Амма уьш, суна хаарехь а, суна хетарехь а, Шема республикан бахархой бац. Цундела тамаша бу, цара кхечу пачхьалкхан куьйгалхойн кхоллам билгалбаккхарехь дакъалаца дагIахь. Иза, мухха дийцича а, шайн шемахойн гIуллакх ду.“\nОбамин а, Путинан а цхьаьнакхетар шен тидамехь латтош хилла волчу Европерчу стратегикаллин талламийн институтан Iилман белхахочунна, политологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, тамашийна дац шина президентан дагавдоларш цкъачунна жамIа доцуш дисар. ХIунда аьлча цу шиммо Украинехь а, Гергарчу Малхбалехь а къуйсуш ерг цу регионашкахь дола даран бакъо ю, шиннан амбицеш вуно лакхара а ю.\nАсхабов: „Iамерка ша куьйгалла а деш, дуьненан массо а ницкъаш вовшах а тоьхна, Исламан пачхьалкъе олучу тобанна тIеIаткъам бан, иза эшон ницкъ гулбеш ю, Оьрсийчоь а цу юккъе йогIийла лууш бу уьш. Ткъа Оьрсийчоь ша коьртехь а йолуш, ГIажарийчоь а, кхин йолу цу регионера пачхьалкхаш а декъа а йолуш, Цхьаьнатоьхна Штаташ цу юккъехь а йоцуш, цу тобанна дуьхьал а яьлла, цуьнгара шайна болу кхерам юхатоха лууш ю“.\nЦу юкъана шинари дийнахь дуьненан хаамийн гIирсаш толлуш бу, шина президентан ша - башхачу дуэлехь тоьлларг-эшнарг мила вара бохург. Дукхахболчу тергамхоша а, журналисташа а билгалдоккху, Обама Баракъ шен къамелехь шогох вистхилар, ткъа Оьрсийчоьнан президент цкъа мукъане а Оьрсийчоьнан коьрта дуьхьалонча ларалучу Цхьаьтоьхначу Штатийн цIе а ца хьахош, мелхо а, шен къамелехь кIеда а, ма-дарра ца дуьйцуш, цуо гуонаш дахар а.\nФорбс журнало шен артиклехь, масала, яздо, Путинан эшам цIена а, гаррехь а бара бохуш, ткъа Гардиан газетано билгалдаьккхира, хIинцалца схьа вуно кIоршаме вистхуьлуш хиллачу Оьрсийчоьнан президентан къамел хIинца цIеххьана цхьа тамашийна машаре хилар.\nХаамийн гIирсаша толлу, президентийн башхачу дуэлехь тоьлларг-эшнарг мила ву


"Йиш яц цатешам бита". Венерчу терроран тохаро нохчашна а дина зен\nЛахьан-беттан 2-чу дийнахь Вена шахьарна юккъехь герз детташ виъ стаг вийра зуламхочо. Ша а вийначул тIаьхьа билгалъелира цуьнан цIе – Австрин а, Къилбаседа Македонин а паспорташ долу жима стаг Фейзулай Куйтим. Терроран бух толлуш лецира 15 стаг, шайлахь 3 нохчо а волуш. Нах байъинарг Нохчийчоьнца цхьана а тайпа зIе йолуш хилла вацахь а, хилларг довзале эладита даьржира, нохчий хила тарло бехкенаш, аьлла. Венерчу Kronen Zeitung газето фейк а яьккхира зорбане, элира, герз детташ хьийзарг Нохчийчуьра схьаваьлла стаг ву.\nKronen Zeitung газето харц хаам баржор дижий ма дита, флешмобе довла нохчий, аьлла бара Австрехь ехачу яздархочо, журналиста Курбанова Майната бина кхайкхам. Цо хьоьхура редакце хаттар хьажор: зуламхо наханна тIе герз детташ хьийзачу юкъанна стенна туьйхира газета тIе нохчочун сурт, иза ву террорхо аьлла?\nЦхьа хан яьлча газето шен сайта тIера дIадаьккхира суьрта тIерачун къам довзуьйту йоза.\nХIетте а нохчийн цхьаьнакхетараллаш, жигархой аьрзнаш дахьийта дагахь бу Венерчу прокуратуре газета фейк яржорна, нохчашна тIе IиндагI дожорна жоьпе озор доьхуш.\nДуьххьара дац нохчийн диаспора прессо доцчунна тIехь бехкала хьакхор, цунах кхечу адамех къехка, ша-шена еха, интеграци ца еза тоба яр. И тайпа харцо шайца лелаяйта лаъане а ца лаьа Европерчу пачхьалкхашкахь бехачу нохчийн мухIажирашна.\nИнтеграци я ассимиляци?\nАвстрехь наханна белхаш кхачочу урхаллехь дехха къахьегна ю Батаева Малика. Керлачу дахарх сиха булуш а, оцу шайн башхаллица юкъаралла цецйоккхуш а бу Нохчийчуьра схьабевлла нах, дуьйцу цо. Боху:"Нохчаша сиха Iамабо мотт, лоху бан болх, дукхаболчу австрихоша дика цIе а йоккху церан".\nНохчийн къам дохор дагалоцу барам, Вена, 22.02.2020\nБатаевана хетарехь, цхьаболчу нохчийн шаьш-шайн гIайгIанашна чуболар, уьш нахана цабовзийра дац австрихойх хьулбала гIертар – иза деххачу, къизачу Оьрсийчуьрчу дахаро дина "совгIат" ду. "Церан бIаьргаш чохь я Iедал а, я полици а – иза-м муххале а – хуьлийла дац церан дегнаш хьаста, церан бакъонаш тIечIагIъеш хьийзаш. Нохчийн диаспора декхаре ю иштачу наханна Европера дахар кхечу хьесапехь дуйла, цатешамаш селханенца бита безийла хьеха", - боху Маликас.\nАвстрера нохчий декъахь боцуш наггахь а яц дахаран агIо, бу уьш бизнесехь, IT-майданахь, йохк-эцарехь, кхучу цхьацца гIуллакхашкахь. Институташкарчу дешархошлахь бу шайн хиндерг политикаца доза лерина кегийрхой. Батаева Маликас цIерш йоху шена интеграцин дика масалш гойту аьлла хетачу нохчийн: лор Джамалдинов Руслан, политолог Чапханов Руслан, спортан клубан куьйгалхо Бисаев Адам, кхиберш.\n"Суна сахьташкхахь дийццал девза и тайпа масалш", – элира Маликас.\nИнтеграци - иза бухарчу дахарх адам долар, уьйре дерзар ду, цуьнца диканиг бен а дац, аьлла хета Венерчу вахархочунна Дикаев Хьасанна. Массех шарахь банкехь секьюрити болх бина цо.\n"Со нохчо вуйла хиича, австрихой хабаре бовлу соьца, алссам хетта буьйлало, муха хета суна нохчийн хьал Австрехь, олий. Хала дац кхузарчу адамашца юкъара мотт каро, зIе таса", – боху Дикаевс.\nАмма цхьа хало а ю нохчийн дай-наношна тIехь: Iедало цаьрга шайн бераш Нохчийчохь санна ца Iамадойту. "Масала, кIант велахь, иза шогга ларван веза джихIадах йолу кегийрхошлахь яьржинчу харц ойланех, социалан машанашкахула даржочу зуламех, ткъа иза мегаш дац, беранна Iаткъам ма бе, боху Iедало, ткъа ша а ца бо кхетош-кхиорехь и болх", - дуьйцу Дикаевс.\nНохчийн гуламехь, Вена\nАвстрерчу вахархочо Чинтаев Муслима къобалйо пачхьалкхан интеграци политика, цунна лаьа шен бераш немцошца уьйрехь хилийта, оцо аьтто лур бу царна тоьлла болх-некъ а, паргIат Iер-дахар а Австрехь каро, бохучу тIехь ву иза.\nАмма ца лаьа Чинтаевна шен берашкара нохчалла дIадаккхийта. Цундела хIора кIирандийнахь нохчийн школе дохуьйту цо шен бераш, цигахь мотт Iаморал совнах истори, къоман гIиллакхаш а довзуьйту кегийрхошна. "Суна царех Австрин паспорташ карахь долу нохчий бан лаьа, дика нохчий, оьзда автсрийхой", - дагара дуьйцу Муслима.\nАвстрехь кегийрхошна атта ду бухарчу дахарх бола, цигарчу юкъараллехь лела Iама а, шайх буьззина Австрин бахархой бан а. Делахь а атта бац и некъ гIеметта хIоьттинчу шен шерашца кхуза веъначунна – тIемаш байна синош мукъадовла ца туьгу ткъа шо хьалха лайначу Iазапах. Маршо Радиоца къамел хиллачу массо а эмигрантийн хьогам цхьаъ бу – даймохк царна цIехьаберза могучу хьоле балар, маьрша хилар, иштачу Нохчийчу ма-хуьллу сиха дIакхачар.


Iедалхошца дийцарш динчул тIаьхьа Сталинан бюст юха дIахIоттор ю шен метта\nСтигалкъекъа-бутт 03, 2021\nДагестанерчу Новокаякентехь Сталинна хIоллам схьаболлчуохь\nДагестанские Огни гIалахь Советан пачхьалкхан баьчча хиллачу Сталин Иосифна хIоттийначу бюстна демонтаж яр - цхьана ханна тIеэцна барам бу. ГIалин гуламан депутаташца барт бинчул тIаьхьа, юха а хIоллам дIахIотто сацам бу жигархойн.\nРеспубликерчу КПРФ-н комитетан векало Луговой Руслана Кавказ.Реалиига дийцарехь, Сталинна хIоллам хIоттийнера Дагестанан АССР кхоьллина бIе шо кхачарца доьзна дIахьочу даздарийн гурашкахь. И сацам тIеэцнера большевикийн партин урхалло а, иштта Сталина а.\n"1920-чу шарахь Темир-Шурехь (хIинца Буйнакск) Дагестанан халкъийн съездехь Сталин Иосифа дIакхайкхийра республикан автономи. Цуьнан бюст хIоттор оцу хиламца доьзна ду. Иштта нисделла, хIоллам схьабеллар кхечу дезачу денца -Толаман денца", - дуьйцу коммунисто.\nЛуговойс билгалдаккхарехь, стохка дуьйна беш бара цунна кечам, меттигерчу коммунистийн партига схьакхаьчна хIинцале а барт хиллачу документийн цхьа доккхах долу дакъа.\nЦхьана а кепара бюст хIоттийначаьрга хеттарш ца хилийтархьама, Дагестанские Огни гIаларчу КПРФ-н комитетан хьалхарчу секретаро цхьана ханна вовшахъяьккхина бюст а, дагалецаман у а. Муниципалан депутаташкара пурба ма-хилли, хIоллам а, у а шен метта дIахIоттор долуш ду.\n"Нагахь санна, цхьацца хеттарш нислахь а, оха уьш дийцаредийр ду депутатийн корпусца а, юкъараллаца а. Масала, бюст кхечу меттигехь хIоттон а тарло, амма цунах шех лаьцна кхин хеттарш дац", - аьлла, дерзийна къамел Луговойс.\nХIоллам биллина Охан-беттан 29-чохь меттигерчу Оьрсийчоьнан Компартин декъо гIаларчу Сталинан майданарчу автобусан социйлина гергахь. Бюст юьллуш яьккхина видео а гойтуш, политолога Курбанов Руслана яздина цунах лаьцна: "Иза репрессеш йинчу халкъийн дегнашна хьу яр ду ".\nТаханалерачу дийнахь Къилбаседа ХIирийчуьрчу кIошташкахь а, ярташкахь а 20 урам бу Сталинан цIарах. Дагестанерчу Каспийскехь а, Коркмаскала, Шамхал-Термен, Сагаси-Дейбук, Зеленоморск, Ленинкент эвлашкахь а ду Сталинан цIарах урамаш.\nОьрсийчохь ша цхьаъ бен боцу Сталинан проспект бу Дагестанские Огни гIалахь. 2002-чу шарахь мэран Галимов Галиман дехарца цIе хийцира цуьнан.


Лачкъийначу Дагестанерчу шина яхархочун кхолламах хаамбан дуьхьал хилла адамийн бакъонашкахула йолу аппарат\nДагестанерчу адамийн бакъонашкахула йолчу аппарато жоп делла Къилбаседа Кавказерчу зударшна гIо латточу "Марем" кризисан тобанан жигархошна. Хьалхо цара дехар динера Казанерчу шелтерера Сайгидгусейнова Iашат (шен жимачу йоIаца) а, Сайгитова ПатIимат а яран хьокъехь талламбар доьхуш, яздо Кавказ.Реалии портало.\nБакъоларъярхошна хетарехь, жима ши зуда лачкъийнера полицино, церан ден-ненан кара дIаяла - цигахь царна кхерам хила тарло аьлла.\nДаийтинчу жоьпехь ду (редакцига кхаьчна кехат.- Редакцин билгалдаккхар.) аппарато хеттарш дахьийтинера Дагестанан а, ГIезалойчоьнан а прокуратуре, амма дуьхьал хилла жамIех лаьцна информаци кхачон, царех лаьцна персонале хаамаш гучубаьхна хиларна.\n"Яйначу шина йоьIан шелтерца хIоттийна тешаллин кехат дара, хIетте а иза лоруш стаг а вац. Оцу зудаберашца дерриг а дика ду, аьлла, полисхой тешон, видео тIехь дIа а язйина, ган лаьа тхуна. "Бертаза", Тарамова Хьалиматца санна, сурт хIоттийнехь а, мегаш ду тхуна, и шиъ дийна-могуш хилчхьана", - аьлла "Мареман" жигархочо Анохина Светланас.\nКризисан тобано иштта дехарш дIакхачийна Оьрсийчоьнан омбудсмене Москалькова Татьяне а, Дагестнерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралле а. Цигара жоьпаш а цкъачунна кхачанза ду.\nАнохинас бахарехь, жигархой кхин дIа а кеп-кепарчу урхаллашка яздеш схьабогIуш бу. Нагахь санна, яйначу шиан йоIах лаьцна хIуммаъ а хаа шайн аьтто ца кхачахь, и шиъ йийна хила тарло аьлла, шаьш дIакхайкхор ду, боху цо.\nСайгидгусейнова Iайшат а, Сайгитова ПатIимат а Дагестанехь ехара - Кикуни эвлахь а, Хасав-Юьртахь а. ЦIера еддера и шиъ, даим а шаьшинна Iаткъамбарна. Цара дийцарехь, етташ хиллера цу шинна, доьшуьйтуш ца хиллера, балха яха а, интерент лело а магош ца хиллера, ткъа церан дайша-наноша бертаза маре еллера и шиъ.\nГIадужу-беттан 18-чохь яйра ши йоI, бакъоларъярхоша дийцира, шелтерера и шиъ полисхоша лачкъийна йигарх.\nХьалхо Махачкаларчу "Марем" тобан кризисан петарера лачкъийна йигира иштта Нохчийчуьра Тарамова Хьалимат. Нохчийн а, дагестанхойн а ницкъхоша бертаза дIайигинера иза.\nПетар чу а лилхина, цу чохь хиллачу волонтерашна а, жигархошна а етта а йиттина, полици дIахьовсийнера уьш. ТIаьхьо Тарамовас видео зорбане яьккхира, шеца дерриг а дика а ду, Iадйитахьара ша бохуш, тешон а гIерташ.


Лахьан-бутт 16, 2020\nНохчийчьрчу талламан комитето юхаталла долийна "IADAT" Telegram-каналан модератор Тепсуркаев Салман лачкъорах лаьцна дина дIахьедар. "Iазапна дуьхьалояран комитето" бинчу хаамца, оцунах лаьцна хиъна Соьлж-ГIаларчу кхеле бакъонашларъярхоша бинчу латкъамна деллачу жоьпера. Комитетан белхахоша латкъам бинера талламхо шен декхарш кхочуш деш вац, аьлла.\nКхелера даийтинчу документа тIехь дуьйцуш ду бехктакхаман гIуллакх долор юхатухуш бина сацам ГIадужу-беттан 21-хь юхабаьккхина хиларх а, карарчу хенахь оцу гIуллакхехула йолxу материалашна таллам беш хиларх а лаьцна. Цуьнах хIун хилира "Iазапна дуьхьалояран комитетан" юристашка хоуьйтур ду, хаам бина Соьлж-ГIаларчу кхело.\n"Тхан аьтто бац хаа а, кхета а талламо хIун дина бохучух, материалаш юхатоллуш хиларна. Делахь а, материалаш схьаэцна масех де далале хьалха бина сацам юхабаьккхина хиларо гойту, талламхочо и гIуллакх толлуш тоъал болх бина цахилар", - билгалдаьккхина "Iазапна дуьхьалояран комитетан" Къилбаседа-Кавказехула долчу декъан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс.\n"IADAT" оппозицин Telegram-канало, ницкъаллин структурашкарчу а, Iедалерчу а хьостанашна тIетевжаш зорбане боху Нохчийчохь бахархой лечкъорах а, лецарх а лаьцна болу хаамаш.\nШи бутт сов хьалха, социалан машанашкахула видео Iораяьккхичхьана, вайна Тепсуркаев.\nШа IADAT пабликехула махкарчу нехан наношна а, зударшна а вон мел дерг баьхна машанехула, царна ша баьхнарг шена дуьхьалдаьлла, цундела до ша аьлла ша шена Iазап дира жимачу стага.\n"Карар хан" зорбан гIирсо яздарехь нохчийн полисхоша лачкъийна хета Тепсуркаев Салман журналисташна а, бакъоларъярхошна а.\nТепсуркаевс болх беш хиллау хьешан цIийнарчу камераша дIаязйина видео зорбане яьккхира "Iазапна дуьхьалояран Комитетан" бакъоларъярхоша. Оцу тIехь гуш ду, шина стага, цхьаммо куьйгаца лаьцна дIавуьгу Тепсуркаев.\nСалман шишана тIе хуу видео социалан машанашкахь Iораяккхале ши де хьалха дIаязйина ю Геленджикехь яьккхина и видео. И бакъ хилар тIечIагIдо Салманан хIусамнанас Тепсуркаева Елизаветас а.\n"Цо соьга еллера шен ICloud-ан пароль, цуьнца къаьстира иза латтош волу меттиг. Талламан комитетан гIишлонна дуьхьал йолчу Кадыровн цIарахчу полкан дозана тIехь вара иза", - билгалдоккху Елизаветас.\nТепсуркаев Салман вайна масех де даьллачул тIаьхьа нохчийн пачхьалкхан телеканалан эфирехь гайтира 19 шо долчу жигархочун да. Нохчийн Iедалхой гунахь бац элира цо, шен кIантаца хиллачунна. Салман махкал а арахьа ву элира цо.\n"Масех шо хьалха дIавахана иза Нохчийчуьра, иза харцахьа леларна, цунна дан амал а ца хилла, ас долара ваьккхинчул тIаьхьа вахана иза. Цуьнца уьйр яцара тхан. Нохчийчохь хилла яц и инцидент а", - боху дас.\nСалманан цIийнанан тешна ю, Iедало бертаза къамел дан Тепсуркаев-да охьахаийна хиларх. Цо дийцарехь, жигархочун доьзална кхерамаш тийсинера нохчийн ницкъахоша.\n"Масийттазза баьхкинера церан цIа, хIара гIовгIа ас эккхийтина дела, соьца а зIене ма дийла баьхнера цаьрга. Дерриг а дихкинера цунна, - боху Елизаветас. - Жимахверг дIавуьгур ву шаьш, юкъера кIант вуьгур ву баьхнера цаьрга".\nПачхьалкхан телехьожийлехь модераторан да гайтинчул тIаьхьа, машанехь керла видео яьржира, Салмана дIаязйина. Цу тIехь жигархочо дуьйцура, ша нохчийн зударий сийсазбина хиларх, оцу тIехула дина хиларх шена таIзар. Иштта, Европерчу оппозицига кхайкхамбира жимчу стага, шех лаьцна дийцарш совцаде аьлла.\nРеспубликехь а, дозанал а арахьа а бехачу нохчаша емалдира Тепсуркаев Салманна дина таIзар, цара видеош дIаязйира Нохчийчоьнан куьйгалле хьажийна.\nАмма регионерчу Iедалхоша дIахьедира, Тепсуркаевна дина таIзар "догIуш дара", амма шаьш гунахь дац аьлла.\nИзза хьажам болуш дара, "Грозный" телеканалан сайте хIоттийначу видео тIехь мехкан муфтийс Межиев Салахьа аьлларг а.\nIАДАТ-ан модераторна дина таIзар нийса ду, аьлла Нохчийчоьнан муфтийс\n"Цхьана боьхачу хIумано оьзда мел доцург дийцинера. Иза тхан берашна кара а вина, цунна таIзар дина. Нийса а дина", - дIахьедира муфтийс.\nХIинца а хууш дац, стенгахь ву Тепсуркаев Салман.


Пхьар Бакараева: Халкъан лар гойтуш сурт дац тахана вайн Iар-дахарехь\nГезгмашин-бутт 23, 2017\nПхьар Бакараева Зульфия.\nТахана нохчашна юкъахь карор бац шайн чохь истанга, я куз, я кхийолу шира хIума хилийта ца луурш. Амма атта дац уьш карон. Карийча а, мах дукха беза бу. ХIетте а цу тайпа нохчийн халкъан шира куьйган кхолларалла яржош нах дукха бац.\nЕрриг а Нохчийчохь, масала, ши стаг ву истангаш деш. Оцу тIегIанехь долчу хьолах дийцира «Чеченэтно» цIе йолчу ассоциацин куьйгалхочо Бакараева Зульфияс.\nБакараева: «Тишчу хьолехь ду вай цу декъехь. Шайн говзалла охьа а тесна, кхечу агIор шайн доьзална напгIа лаха дезаш хуьлу уьш. Мукъа хан йолчу хенахь до цара масала истангаш. Хоббин барамехь ду иза. Цуьнах болх а бина, лело хIума дац. Наха оьцуш ерг керла юкъаяьлла хIума ю. ТIаккха цуьнах пайда ца хуьлу».\nНохчашна шайн хIума сийлахь ца хетар дац, амма тахана шена нехан хIусамашкахь къоман билгало йолуш хIума дукха ца го боху Бакараева Зульфияс. Иза шена чIогIа халонга а долу, элира цо\nБакараева: «Архитектура а, хазйина кхийолу кхолларалла халкъан юьхь-амал гойту хIума ду. Къоман истори а ю иза. Чохь дIахIоттош долу стол-гIант делахь а, милла веъча а, со Нохчийчу ма кхаьчна аьлла хета деза. Иза дац хIинца. Мича кхаьчна а ца хууш вуьсур ву вайн республике кхаьчнарг. Духар дац, мотт бац. Цхьа а билгалонаш яц».\nНохчийн къоман коьрта билгало, массо а меттехь хьалхатоьттуш ерш шира бIаьвнаш ю. Уьш массо а меттехь йо, дукхахьолхь цхьанна а кепара низамаш а ца лардеш, бохуш, кхин дIа а дийцира этнолога Бакараева Зульфияс.\nБакараева: «Масала, сувенираш ю-кх вай туристашна луш, «Чечня» олий тIе а яздой, бIаьвнан кепехь йина йолу. И бIов хьалхалера архитектурица еш а ца хуьлу. Я бIов ю, я къолам бу олий хета. Нохчийн куц-кеп гойту духар а тишчу хьолехь ду. Схьагойтучу хенахь кампетийн кехаташ санна цIен а, можа а , детин а, дешин а басахь хуьлу».\nСоьлжа-ГIалахь сих-сиха дIахьо халкъан кхоллараллин цхьацца гайтамаш. Йохкалучо йохка а юхку цигахь хIума, амма дукха нах хьажа богIу, аьлла билгалдоккху Бакараева Зульфияс. ТIаккха а цунна хетарехь, и болх кхачаме бац, дицделларг нахана марздан.\nБакараева: «Кегийчарна иза марзадан а, хаздан а оха инстаграм чохь а, интернетехь а и гIуллакх гIарадоккху. Массанхьа, ишколашкахь а, берийн бошмашкахь а иза деш ца хилча, цуьнах гIуллакх ца хуьлу. Кегийчарна шайна дIакховдийнарг бен ца хаьа. Цу тIехь тахана суна болх беш цхьа а хаавелла вац. ТIаьхьа мухха хилахь а».\nКъоман истори цуьнан кхоллараллехула йовза йиш ю, цуьнан кIоргалле а кхевдаш. ХIинццалц схьагучу суьртаца цунна баккъал а бала болуш нах дукха бисина а бац. Iедалера гIо-накъосталла оьшуш хIума ду иза, цхьана нехан лаамца кхочушдалур долуш дац.


Ассаламу Iалайкум! Сан цхьа хаттар дара кхолделла. Хьайна яла ян ният долш йоIе вистхуьлуш, иза хьастайар (оьрсий маттахь комплимент), я цуьнга «дукха еза» алар, мух ду бусулба динехь? Мегаш дуй иза?\nАллахIа диканца бекхам а, аьтто а бойл хьа.\nВа Iалайкум ассалам ва рохьматуллахIи ва баракатухI! АллахIан элчано – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Шина бIаьрган зина – хьажар ду, шина лерган зина – (вуониг) хазар (ладогIар) ду, меттан зина – (лар тIехь доцу) къамел дар ду, куьйган зина – (вуочахьа) куьг хьакхадалар ду, коган зина – (вуочахьа) ког баккхар ду. ТIаккха, бехкеметтиго йа тIелоцу иза, йа духатуху».\nХIокху хьадисехь, маттаца а, лергаца а зина хуьлу аьлла, хIунда аьлча мегаш доцу къамел дарца а, цуьнга ладогIарца а марзо хуьлу дела, доккха зина деш бехкеметтигана марзо хиларе терра. Уьш дерриге а къинош ду, делахь а бехкеметтигца дерг доккхох ду, лергаца а, маттаца а долчул.\nЯло сацам бинчу йоIе вистхила мегаш ду бусалба динехь, цо хIиттийна дозанаш лардийр делахь. Зуда яло гIертачу жимчу стага а, маре даха доллучу зудаберо а вовший дистхиларехь лардан деза дозанаш, доцца дийцича, иштта ду:\n- ГIиллакхца а, оьздангаллийца а догIуш доцу къамел дан мегар дац. - Массарна а хезаш, нахана юкъахь шаьшшимма дуьйцур доцург а, эр доцург а дийца а мегар дац, ала а мегар дац. - Цаьршинан дистхилар дагара дийцарца хила а мегар дац, безаман ойланаш гучу йохуш (романтически) хила а мегар дац, дегIан а, синан а лаамаш гучубоху къамел а мегар дац, хIунда аьлча иза – эвхьазло а ю, и шиъ боьхачу балане дуьгур болчу некъан юьхь а ю. - Жимчу стагана даим дагахь хила деза, кхечу стага шен йишица, йа кхечу гергара зудчуьнца дийцича а, аьлча а шена дезор доцу къамел а, дешнаш а ша нехан зудабере дийца а, ала а доций.\n- Цхьаболчара санна, цхьана сахьтехь а, шина сохьтехь а къамелаш дан мегар дац, эрна къамелаш дан а мегар дац. Ца аьлча ца дериг бен дийца мегар дац. Иштта дозанаш ду бусалба динехь хIиттийна, вовший захало дан сацам хиллачул тIаьхьа, жима-стаг а, зудабер а вовший дистхила магарна.\nЦундела, «дукха еза» ала а, йа и санна долу къамел дан а мегар дац. Безамах дерг хаа луучунна, и къамелаш ца дича а хуур ду, мегаш болу некъ а карор бу.\n«Хьастар» бохург вайн маттара оьрсийн матте даьккхича «ласки» хуьлу, «хьаьстира» аьлча «приласкал» бохург хуьлу. Масала, «бер хьаьстина» олу. Цундела, и маьIна долу дош шегара далийта мегар дац, мах а бина шен дола яьллачу зудчуьнга бен, хIунда аьлча иза кхин а йоккха эвхьазло ю. ЙоI схьаялайале, цуьнга цу маьIнехь къамелаш дар боьхалла ю.\nТкъа ахь оьрсийн маттахь «комплимент» аьлла далийначу дашца кхетаме ду, хьуна луург и лакхара маьIна а доцуш, «хастор» бохург дуй. Ша яло сацам бина йолу йоI хасто мегар ду, нагахь санна цуьнгара иза хасто бахьана а даьллехь, нагахь санна цуьнан дагчу куралла а йогIур яцахь, лакхахь дийцина дозанаш лар а деш. Амма бахьана а доцуш хастор – иза хастор дац, доцург ду бахар а, харц лер а ду. Ткъа нагахь санна цуьнан дагчу куралла йогIур елахь – иштта хастор Пайхамара – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – магийна дац.\nХIара санна хаттарх лаьцна хьалха вай дийцира кхузахь: Ша йало дагахь волчу йоIе телефончухула смс йаз йан меги?\nТкъа, дика хуург АллахI ву!\n «Ат-Тайсúр бишархьил-ДжáмиIис-СогIúр», 2\_87, Имам Ал-Муннáвий.


Ч1ерахочуххий, ч1ераххий – Журнал Нана\nДада, баба хилла хьалха\nХ1орда йистехь дехаш цхьалха;\nХилла, тиллина эрз шера,\nТиша тоьла х1усам церан.\nЧ1ара лоцуш хилла дада,\nУлх1 шен хьовзош хилла баба.\nЦкъа ов2 тесча хи чу еха –\nЦо баьццара беа 1еха.\nШозлаг1а чутесча ов –\nЦо ма беа бецийн ц1ов.\nКхозлаг1а чутесча ов –\nЦо цхьа ч1ара беа, тов,\nБашха, башха, башханиг,\nИштта боцург – дашониг.\nДашо ч1ара бист ма хили,\nАдмийн маттахь цо ма дийхи:\n«Со д1ахеца, къано, ахь!\nАса лур бу беза мах:\nХьан дош кхочуш дийр ма ду,\nАхь ц1е тоьхнарг х1оттор ю».\nДада, кхеравелла, висна,\nОлу дош легашкахь дисна, –\nОццул ч1ара лоцуш ша,\nИза луьйш ца гина цкъа;\nШега хьоьжу ч1ара, тийна,\nЦо д1ахецна, дош карийна:\n«Дела накъост, ч1ара, хьуна!\nМах ца оьшу цхьа а суна;\nХ1орда чу хьо берза маьрша,\nЦу чохь ловза хьайна аьрха».\nДадас, веъча мацца ц1а,\nДийци хилларг бабе д1а:\n«Тахна ч1ара – ду и дерг –\nЛеци аса дашо берг;\nВайн мотт ч1еро буьйцура,\nШа д1ахеца бохура,\nТкъа д1ахоьцург мах цо лора,\nАса аьлларг кхочушдора.\nЦуьнга оьшург ас ца йийци,\nИза иштта ас д1ахийци».\nЭццахь баба лен ма ели,\nДада, дарвеш, цо ма эли:\n«Ва, ма 1овдал стаг ву хьо!\nХьоьца муха еха со?\nМах ца хии хьуна биэха,\nДерриг деза аса хьиэха,\nНой ца ехна керла вайна,\nДада х1орда йисте ваха\n(Ткъа х1орд миэлла д1а-схьа баха).\nКхайкхи ч1ара-хьаша цуо,\nИ т1ебеа, боккхуш гуо:\n«Къано, лаа кхойкхий ахь?»\nДадас эли, йоцуш яхь:\n«Паччахь-ч1ара, бехк ма билла,\nСан бабина цатам хилла,\nКъоьлла бехке цунна, тешна,\nКерла ной бабина эшна,\nТхайниг, йоьхна, д1а ма яьлла».\nЧ1еро цуьнга к1еда аьлла:\n«Са ма гатде, ц1ехьа г1ой,\nЛаръе ахьа керла ной».\nДада веъча ц1ехьа, хьуна,\nКерла ной ц1ахь карйо цунна.\nАмма баба ма яц реза,\nГарехь, деза совг1ат деза:\nХьох цец юьйлу ч1ог1а со!\nТкъа х1ун бахам бу и ной?\nЧ1ере х1усам еха, г1ой».\nХ1орда йисте дада вахи\n(Сийна х1орд хебаршка бахи).\nЧ1ара кхойкху цо, дог доцуш,\nЧ1ара кхочу, хало йоцуш:\n«Къано, лаа лелий хьо?»\n«Паччахь-ч1ара, бехке со!\nБаба хьийза, холча хилла,\nСо ца вуьту вижа, 1илла,\nСан са дуу цо цхьа вуо,\nХ1инца х1усам йоьху цуо».\nТкъа бистхили ч1ара вайн,\nДош дадега олуш дай:\n«Са ма гатде, ц1а г1уо хьайна,\nХир ду шуна ц1ено тайна».\nДада вахна ц1ехьа шен,\nЦунна хьалха сурт дац къе:\nЛаьтта лекха х1усам меха,\nКира тоьхна, туьнталг еха;\nНожах дина ков ма ду.\nКора к1елахь баба ю,\nАмма луьйш ю кхунна иза.\nГенара мохь бетташ къиза:\n«Хьо ма-варра 1овдал хьо!\nХьох ца кхуьу, хьуна, со!\nХ1ара х1усам ма яц г1ала,\nГ1ой, ахь ч1ере – хьеше ала,\nХир яц 1аьржа белхало,\nХир ю к1ай со хьолахо».\nХ1орда йисте дада вахна\n(Ткъа х1орд сийна шалха бахна).\nЦо схьакхайкхи ч1ара юххе,\nДашо ч1ара беа улле:\n«Къано, хьо х1ун аьлла лела?»\n«Паччахь-ч1ара, сох ма бела!\nИ сан баба яла х1уьтту,\nСо сада1а цо ца вуьту:\nХир яц боху белхало,\nХир ю боху хьолахо».\nЧ1еро эли, доцуш дов:\n«Са ма гатде, къано, сов».\nДада веа юха схьа,\nХ1ун го цунна? Г1ала-ц1а.\nУчехь лаьтта цуьнан зуда,\nЕза силга3 йоьхна, кура,\nКоьртахь – куьцалг4 махмаран5,\nКочахь – туьтеш жовх1аран6,\nДашо, башха мух1арш – п1елгахь,\nКогахь – эткаш ц1ечу басахь.\nЦунна хьалха лайш бу дукха,\nИ, уьш чехош, лиэташ ю-кха,\nДада бабина т1евог1у,\nРеза ю и моьттуш, олу:\n«Сан маршалла, ва, сту – эла!\nХ1инца-м бевзи хьуна мела».\nАмма иза дера ю,\nЛоллийта и божли чу.\nЦхьа, ши к1ира даьлча вайна,\nБаба леш ю, дахар хьайна;\nДада цо схьавоьху сиха:\n«Г1ой, ахь ч1ере диэха дика –\nК1ай хьолахо дарж ца деза,\nМаьрша паччахь хила реза».\nДада хьоьжу цуьнга г1ийла,\nОйла йой, цо олуш шийла:\n«Ч1имаш биъна, баба, ахь?\nКхардо йоллу хьо хьайх нах.\nХьо цхьа тайпа дешна яц,\nУр-атталла мотт хьан бац».\nЦиггахь баба йолу чуьра,\nЦо дадега олу луьра:\n«Мила ю дицдина со,\nСоьца къийса ваьхьа хьо!\nХ1орда т1е, «ах1» доцуш, г1уо,\nМа вигийта ахь хьо вуо».\nДада х1орда йисте вели\n(Х1орд, макхбелла, техка бели).\nДан цхьа х1ума доцуш кхи,\nЧ1ара кхайкха х1оьтти и.\nИза бог1у, тулг1е йоьжна:\n«Стенна хьийза, къано, воьхна?»\nДадас эли, доккхуш са:\n«Паччахь – ч1ара, пурба хьан!\nХила цкъа ца 1емина,\nИ сан баба телхина,\nБакъо ца луш вуо бехк баккха,\nЧ1еро жоп ло цунна т1аккха:\n«Са ма гатде ахьа, дада,\nЙийр ю паччахь и хьан баба».\nБаба йолчу веъча и,\nЦунна хаза шахьар7 ги:\nУьйт1ахь шун ду тадина,\nБаба баьрчче хаийна,\nХьолахой бу бацархой,\nЯах1ума цара юьллу,\nКуьйгаш дила хи а дуьллу;\nГонд1а цунна ха ду дера,\nШайгахь дигарш – ира, шера.\nБаба схьагуш, патар баьтт1а,\nДада, раз а ваьлла, лаьтта,\nИ бабина герга вог1у,\nЦо дош олу, ала дог1у:\n«Сан маршалла, паччахь-сту!\nХ1инца-м хьо, кхаъ хилла ю.\nАмма бабас лерг ца 1уху,\nДада човхош, цо ког туху,\nЭлий, хьолахой т1ебаьхки,\nЦара дада араваьккхи.\nНе1рехь ха т1едеди цунна,\nДигарш детта дагахь кхунна;\nХалкъ а доьлу дадех шорта:\n«Хьо, баккъала, 1овдал корта!\nХила дезарг хиллий хаа,\nХьайн биэ вордана ма хаа;\nХилларг хьуна масал ду,\nКхи д1а лела 1емар ду».\nИштта, долуш, к1ира дели,\nБаба, йолуш, галаели –\nМайра шен цо, боцуш хьем,\nКаравойту, байна тем,\nЦунна керла хьехам бо,\nЧ1ерана т1е хьажаво:\n«Ма бе ахьа хьайна бала,\nГ1ой, ахь ч1ере-хьеше ала,\nКхи хир яц со паччахь-сту,\nХ1ордан нана со хир ю,\nЯха лаьа хи чохь тайна,\nДашо ч1ара бецаш сайна».\nПаччахьашна атта ду, –\nЦеран карахь ницкъ ма бу;\nДада х1орда йисте волу,\nХи т1ехь 1аьржа мох ма болу:\nТулг1енаш ю, еъна моха,\nУг1у буьрса, бина мог1а.\nТкъа беш шена хорам дашо,\nДадас кхойкху ч1ара дашо.\nЧ1ара, хан ца йойуш дукха,\nДадина т1ебог1у мукъа:\n«Лаа вуй хьо, къано-хьаша?»\n«Паччахь-ч1ара, хьо сох баша!\nИ сан баба г1айг1а – суна,\nКхи дарж деза х1инца цунна:\nДарж дац цунна паччахь-сту,\nХ1ордан нана дарж ма ду,\nХьо хьадалча лаьа ган,\nКийча болуш аьлларг дан».\nЧ1ара, цхьа ца олуш х1ума,\nЦ1ога тоьхна, баха буха.\nДада, хьежна ч1ере веха,\nЦхьа жоп доцуш, веа ц1ехьа.\nТкъа д1акхаьчча, го шайн тоьла,\nМассо 1уьргахь йоьлла къоьлла;\nУьйт1ахь 1аш ю баба кхуьнан,\nЙоьхна ной – когашкахь цуьнан.\n1Хьовзо кечбина т1арг1а. 2Ч1ара лоцу бой. 3Т1оьхула юху пхьуьйшаш доцу йовхачу бедаран тайпа. 4Кхузахь – коьрта туьллу исбаьхьа х1ума. 5Дарин тайпа. 6Лахьарчонахь кхуьу к1ай я 1аьржа беза буьртиг. 7Йоккха тайна г1ишло.\nХIара туьйра гочдинарг Хатаев Хьусейн ву.


Украина -- Оьрсийчу уьдуш бу Донбассера бахархой, Изварине меттигерчу дозаннна гергахь, 20Тов2014\nУкраинана тIемашца дуьхьаллаьттачу, оьрсех болчу сепаратистийн кIошташка 7 миллион доллар ахчанна кхачан сурсаташ, тIемалошна дарба дан молханаш, кхидолу рицкъа а хьажийна Нохчийчоьнан администрацино. Иза моттаргIане къинхетам лору нохчаша.\nТIемаш бахьнехь Украина йита дезначу эзарниш бахархошна гIо деш Ростов кIоште кхачанан сурсаташ кхехьна Нохчийчуьра. Бертаза махках бевлла, Iар-дахарх боьхна, де эшначу украинцашна гIодар тайнера, дийцарехь а доцуш, тIеман къахь лайначу вайнахана. ТIемаш боьдучу Украинан кIошташца доьзна керла хаамаш Iорабаьхна официалан хьостанаша.\nУкраинехь тIамо йохийна гIишлош меттахIитто 7 миллион доллар ахча къасто кийча ю Цхьаьнатоьхна Штаташ аьлла, Пачхьалкхан департаментан коьртехь волчу Керри Джонса дIахьедар дарций, дуьнентIехь уггар ехаш йолчех ларалучу пачхьалкхаца яхь лаьцча санна, хаам дIасабаржийна Нохчийчохь а.\nМехкан куьйгалхочо дехарца, Кадыров воккхачуьнан цIарахчу кIоштан юкъараллин фондо 7,5 миллион доллар ахча къастийна тIемаш лаьттачу Украинан Малхбалехь йолчу кIошташна гIоьнна.» Цу кепара хаам гIарбаьккхина телевизионехь а. И ахча хьажор ду боху дарбанан цIийнашкахь, тIеман лазарнашкахь лоьралла лело аьтто мел беш болу гIирс-коьчалла а, молханаш а эца.\nМаца дIабоьрзур бу а ца хууш, тIемаш лаьттачу меттигашка оццул дукха ахча хьажор цхьабосса кхетош дац кхузахь. Дукхахболчара иза къобалдеш хIума дац. Иштачех ю Соьлжа-гIалара Зайнап а. Цунна хетарехь кхечу мехкашна гIо даллал таронаш йолчех яц Нохчийчоь, цуьнан бахархой шаьш бу, орцане мохь беттал, гIо оьшуш. Зайнапа дуьйцу.\nЗайнап: Махкахь къехой а болуш...\nКъечеран, гIийла бохкучеран аьттоннна хьажадарал сов, оццул дукха 7,5 миллион Iамерикан доллар, махках ара а ца доккхуш, боккха пайда а беш, чохь дайа дуккха а некъаш го кхоллараллин белхошна а. Царех ву Iилманча, байтанча-гочдархо Хьусайн а.\nХатаев: Политика ю, комаьршалла яц\nХууш ма–хиллара , кхачанан сурсаташца, рицкъанца, ахчанца-бохчанца гIо дина ца Iаш, официалан даре деш дацахь а, Нохчийчуьра Украине кхуьйлуш бу ницкъаллин структурашкахь белхаш беш болу кегий нах а. Еш къайле а йоцуш, кIезиг бац, шайн лаамехь дIа а язлуш, ахчанна цига оьхуш берш а. ЦIарца а бийца йиш а йолуш, тайп-тайпанчу ницкъаллин структурашкахь болчу кегийрхойн йоккха тоба дIахьажийна кху деношкахь Украине.\nЯккхийчех наггахь юрт а яц масала, тахана цигахь «машарна» вахна векал воцуш. МогIарерчу бахархоша муха тIеоьцу уьш цига кхийлар, царна мел товш ду миллионашкахь долларш сагIийна деккъал комаьршалла а? Оццул таделла лорий те цара.могIарерчу наха, шайн дахар. Цу а. кхечу а хеттаршна жоьпаш цкъачунна доцуш ду.\nДецIера къоьлла йицъечийн "комаьршалла"


Рамадан беттан дозалла. » Нийсо-Дагестан\n21.04.2021 100 0 niyso\nХууш ма-хиллара, вайна тIебеана рогIера беркате мархийн Рамадан бутт. Дукха хьолахь, къаьсттина кху баттахь, берриге а бусалбанаш вовшашца кIеда-мерза уьйр латтош, вовшашна къинтIера бовлуш, шайх вон дериг ца долуьйтуш хуьлу. Муха ларбан беза мархийн бутт дукхах болчарна хууш делахь а, юха а, и сайна а, шуна а, хьоме газетдешархой, карладаккха Iалашо йолуш, сан къамел хилира Хасавюртан Мичуринан цIарахчу поселкан имамца Тавсултанов Асхьабца.\n-Асхьаб, вайна ма-хаъара, хIора шарахь имамаша мархийн бутт герга богIуш дуккха хьехамаш бо кху беттан дозаллех а, кху чохь мегаш доцург билгалдоккхуш а, иштта вайн Пайхамара Мухьаммада (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) марха кхабарах лаьцна битинчу хьехамех а лаьцна.\nВайн къамел дIадолош марха кхабаран дозаллех лаций дийцахьа.\n-Берриге хастам бу АллахIана. Иза хеста а во вай, Цуьнгара гIо а доьху вай, Цуьнгара гечдар а доьху вай. АллахIаца ларло вай вешан синойн, Iамалийн вонех. Дала нисвинарг галаваккха цхьа а вац, Цо галавала витинарг нисван а цхьа а вац. Аса тоьшалла до: АллахI воцург кхин дела вац аьлла, Ша Цхьаъ ву Иза, накъост а вац Цуьнан. Аса юха а тоьшалла до: Мухьаммад Цуьнан лай а, Цуьнан элча а хиларца (Делера салават хуьлда цунна а, цуьнан охIлунна а, цуьнан асхьабашна а).\nДала мукъ лахь, Делан Шен доьхьа, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) вайна гайтинчу некъаца нийса а догIуш, сайна хуучу барамехь, сайна меланна а, газетдешархошна хьехамна а марха кхабаран а, иштта мархийн беттан дозаллех а лаьцна дуьйцур ду аса.\nМарха кхабаран дозаллех дийца дуккха а ду. Доцца хьахор ду вай цуьнах лаьцна. Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Адаман кIанта (йоIа а) йина йолу ерриге Iамал совйоккхуш ю – цхьаъ дика иттане, йа ворхIбаьIанга кхаччалца совдоккхуш, марха доцург. Марха кхобучунна шиъ хазахетар хир ду: марха достучу хенахь а, иза Далла хьалха хIуттур волчу заман чохь а. Марха долчу стеган багара йогIу хьожа Далла гергахь цIена а, хаза а ма ю миск-IатIарал».\nИштта, аьлла ду: «Марха кхабар – ларвалар ду. Цундела, шух цхьаъ марха кхобуш хилахь, вон къамел а ма де, оьзда доцуриг а ма далийта, галволу хIума а ма де. Нагахь санна марха кхобучуьнца цхьаъ девне вуьйлуш хилахь, йа цуьнга вуон вист хуьлуш хилахь, цо олийла: «Бакъдолуш, со марха кхобуш ву».-Марха лоцуш Iуьйкъанна хIума кхалларах а, иштта иза дастаран нийсачу некъах а лаций дийцахьа. -Марха лоцуш Iуьйкъана гIаттар а, шен хенан чохь иза дастар а дика ду. Маликан кIанта Анаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна)элира аьлла: «Iуьйкъанна яахIума юийла аша - бакъдолуш Iуьйкъе йарехь беркат ду».\nIамр ибн ал-Iаса дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Жуьгтийн а, керстанийн а мархийна а, вайн мархийна а юкъахь къастам бийриг Iуйкъанна юу яахIума ю».\nСаIдан кIанта СахIла (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Адамашкара дика хедар дац, цара марха сихха мел досту».\nАбу ХIурайрас дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нуьцкъала а, Сийлахь а волчу АллахIа аьлла: «Суна Сайн лайшна юкъахь уггар дукха везарг марха сихха достург ву».\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Бусалба дин лекха лаьттар ду, наха марха сихха мел досту; жуьгташа а, керстанаша а марха дастар тIаьхьатотту дела».\n-Марха кхобучу ханна Iаддита деза къамел муьлхарг ду?\n-Массо кхечу хенахь магийна доцу къамел, марха долчу ханна а ца магийна. Масала: гIийбат дар а, эладита дийцар а, иштта Дала хьарам дина кхин долу къамел а. Къаьсттина марха кхобучу ханна, шен мотт ларбан беза хьарам долу дешнаш аларх а, нехан сий дойъу къамелаш дарх а. Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Харц дерг дийцар а, цуьнца Iамал яр а Iад ца дуьтуш верг –АллахIана оьшуш дац цо даар а, малар а Iаддитар».\n-Ткъа марха кхобучуьнга марха дастийтича хIу мел хуьлу?\n-Марха кхобучуьнга марха дастийтинчунна мел хир бу и марха кхаьбначунна санна, цуьнан мелах цунна хуьлуш цхьа а иэшам боцуш.\n- Марха кхобучо дечу доIанан дозалла муха ду?\n-Марха кхобучуьнан доIанна Дала жоп луш ду. Иза достучу хенахь дичи, Дала духа ца туху и. Цундела марха досту хан Деле доIа деш яккха еза.\nДелан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Кхоъ стаг ву шайн доIа духа тухуш доцуш: нийсо еш волу паччахь; марха кхобуш верг, цо марха дастталца; шена зулам диначунна доIа а – нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа хьалаайдо иза марханашна тIехула, стигланийн неIарш а дIайоьллу оцу доIанна. Цундела шен марха долучу хенахь Деле дуккха доIа дан деза.\n-Марха стенца даьстича дика ду?\n-Шух цхьаъ марха достуш хилахь, хурманца достийла цо иза, ткъа шена и ца карайахь, хица достийла цо: бакъдолуш иза цIена ду.\nДелан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша ламаз дале хьалха марха достура тIеда хурманашца, иштта ерг ца хилча екъачаьрца, уьш йацахь хи молура цо.\n-«Лайлатул-къадр» буьйсанан дозалла а, иза маца ларйан еза а. Цуьнах лаций дийцахьа.\n-ХIокху чохь цхьа буьйса ю, эзар баттал дика йолуш. Цуьнан диканах ваьлларг массо диканах ваьлла, ткъа цуьнан диканах вера вац шеца цхьа а ирс доцург бен. Къаьсттина, иза ларйан еза тIаьххьарчу итт дийнахь, шалза деношкахь.\n«Лайлатул-къадр» буьйса бакъ хиларх теша а тешаш, шена мел хиларе дог а дохуш, буьйсанна Iибадат динчунна гечдийр ду хьалха хилла долчу къиношна.\nIаишата дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Лайлатул-къадр» буьйса ларйе аш рамадан беттан тIаьххьарчу итт дийнахь, шалза деношкахь».\n-Рамадан беттан тIаьххьарчу итт дийнахь-буса алсам къахьегар а, иIтикаф дар а муха дуьйцу вайн динахь?\n-ТIаьххьара итт де уггаре а дезза лоруш ду мархийн баттахь. Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дуккха а Iамал еш хилла оцу хан чохь. Iаишата (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Рамадан беттан тIаьххьара итт де тIедеъча, Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) верриге Iибадатана тIевоьрзура, буьйса ламаз деш йоккхура, шен доьзал а хьалагIаттабора цо».\nIумаран кIанта IабдуллахIа дийцина (Дела реза хуьлда цаьршинна): «Рамадан беттан тIаьхьарчу итт дийнахь иIтикаф дора (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Пайхамара».\n-Дела реза хуьлда хьуна, ахьа иштта кхеттош хьехам барна. Ткъа вайн къамел дерзош, хIун ала лаьа хьуна газетдешархошка?-Массарна а хуьлда Дела реза. ТIаьххьара вайн къамел дIадерзош, суна кхайкхам бан лаьа вайн махкахошка. Цхьацца бахьанашца тилбелла, галабевлла нах хуьлу вайна юкъахь. Царна а, иштта бисинчу массо а бусалба нахана а Далла Iибадат дан мархин бутт уггаре беркате хан ю. ХIунда аьлча, мархано ша кхаьбначунна шапаIат дийр долуш ду Къемат дийнахь. Шена дезарг а, шен дегIан лаамаш а духатохарца, марха кхабаро бусалба стаг хIуъу а хало ловр йолуш собаре во. ТIаккха, дуненах Iехавалар кIезга а хуьлуш, беззачу мархийн баттахь Къуръан дешар, сагIа далар а, Дела хьехавар, суннат ламазаш дар, иштта кхин йолу дика Iамалш тIехь чIагI далар а алсам долу вайн массеран а. Кху Рамадан баттах бахьана а хилла, Дала нийсачу некъа воккхийла массо а бусулба стаг. -Амин. Дала меле дуьллийла хьуна, Асхьаб-хьажа, ахьа хьехнарг. Дала мукъ лахь, со тешна ву, хIара хьан хьехам шех пайда боцуш буьсур бац аьлла. Дала Ша реза волучу барамехь кху беттан сий дан ийман, могушулла лойла вайна.\nВайна беана сийлахь-беза бутт – Рамадан. И бутт везачу Дала къастийна кхечу беттанел даккхий дозалашца. Рамадан беттахь досса долийла Делан сийлахь-деза жайна – Къуръан.


Товбеца-бутт 17, 2021\nШен берийн ден Мохьмадан бакъонашна доза тохар дехначу 33 шо долчу Церетилова Нинин иск кхочушйина ХIинжа-ГIаларчу кхело, яздо Настоящее Время телеканало. Инстаграмерчу шен сторизехь бина цо и хаам.\nДас лачкъийна дIадигинера Церетилован ши бер - кIант а, йоI а, цунна алименташ тIеэгош кхо дехар чуделлачул тIаьхьта.\nКировн кIоштан кхело 2020-чу шарахь аьхка сацам бира Мохьмадехьа, Церетилова "оьзда йоцуш лелаш ю", сирла-цIен басе яьхна, йоца месаш йолуш, татуировкаш яхкийтина а, пирсинг лелош аьлла, цо дIадийцича.\nКху шеран Зазадокху-баттахь Дагестанерчу кхело кIоштан суьдхойн сацам юха а боккхуш, тIедожийра Церетилована бераш дIадалар. Делахь а, шолгIачу дийнахь Церетилован цхьа бер - 14 шо долу кIант бен дIавига аьтто ца белира, яздо "Такие дела" гIирсо.\nЗудчо бахарехь, биъ бутт а бу цунна шен 12 шо долу йоI а, 8 шо долу кIант в стенгахь ду ца хуу.\n"Воккхахволу 14 шо долу кIант соьца волу цхьа бутт а бу. Реабилитацех чекхвоккхуш ву иза, жим-жима метта вогIуш ву, психолог ю цуьнца болх беш", - дийцина Церетиловас.\nКхаа беран нанас боху, шен ненан бакъонаш лахъе аьлла, дуьххьара иск чуелларг Мохьмад вара, ткъа ша цунна дуьхьал арз дира.\nДагестанан Халкъан гуламан сессехь Церетиловехьа вистхилира мехкан урхалхочун декхарш кхочушден Меликов Сергей.\n"ХIокху хьоло вай юккъерчу бIешерашка дуьгийла ца лаьа суна. Халахеташ делахь а, вайн долчахь цкъацкъа оцу кепара хIума нисло. Тахана бераш карош дац. Уьш стенгахь лачкъийна латтош ду дас - со хууш вац. Цундела, кхелан сацаман гурашкахь суна луур дара, оцу хьолан аш терго яр, иза низамехь кхочушдойла а. ХIунда аьлча, новкъа делахь а, оцу тайпаниг Дагестанехь нислуш ду, хIуммахь цо юьхькIам а ца бо вайна", - аьлла Меликовс.\nЦеретилова Нинас дакъалецира Къилбаседа Кавказерчу зударех дуьйцучу шина кино чохь - "Дождь" телеканало гайтина "Хьиджаб дIаяьккхинарш" а, "Редакция" ресурсо яьккхина "Кавказера йийсархой".


Цхьа хаттар дара сан хьоьга эвхьаза! ХIокху чохь болу интернетлелорхой къинтIера бовлар доьху иштта хIума хаттарна!\nСайн зудчуьнца, цхьа а гIуллакх цуьнца лела а ца деш, со цунах хьаьрчина дIавижча суна парз лийчар тIехь дуй?\nДоьххьара, хьуна баркалла ала лаьа суна, ахь хаттар хаза гIиллакхехь дарна а, ахь кхечарца гIиллакх лацарна а.\nШолгIа, вайна массарна а дагадаийта лаьа суна, бусалба динах лаьцна дан дезачу хаттарехь а, довза дезачу хIуманехь а эхь хеташ Iадда Iар нийса ца хилар. Бусалба динехь шена довза дезарг, шена ца хиъча ца долуш дерг, вуьшта хенахь иза иэхье делахь а, хатта деза.\nКхоалгIа, хьан хаттарна жоп луш аьлча… Ахь дийцинчу хьоло хьуна парз лийчар тIе ца дожадо. Лийчар тIедожаран шен бахьанаш ду, уьш ялх ду, кхоъ къаьсттина зударшна ду, важа кхоъ божаршна а, зударшна а юкъахь ду.\nАмма къаьсттина зударшна долу кхо бахьана иштта ду:\n1. Зудчуьнан «хьайд» дIадалар. «Хьайд» - иза зудчуьнан беттан рожехь цIий дар ду. «Хьайдан» хан дукха хьолехь цхьа кIира хуьлу, и хан дIа а яьлла, цIий сецча, зудчунна тIедужу лийчарца цIанйалар. Лекха хинволчу АллахIа аьлла:\n[Цара хоьтту хьоьга (хIай Мухьаммад) хьайд хиларх лаьцна; ахь ала – иза зене ду, цундела шу дIакъастийла зударех (цаьрца эвхьаза юкъаметтиг ца хуьлуьйтуш, церан) хьайд долчу хенахь; (эвхьаза гIуллакх хуьлуьйтучу кепара) царна герга а ма гIойла уьш (лийчарца) цIанбаллалц, ткъа уьш цIанбелча – шу Iойла цаьрца АллахIа шайга ма-аллара]. (Сурат «Ал-Бакъарат» 222 айат).\n2. Зудчо бер дар. Бер дича а зудчунна тIе лийчар дужу, хуьлийла кхолладелла даьлла бер, йа кхолладалаза долу бер, цул тIаьхьа цуьнан цIий арадала доладеллехь а, ца деллехь а, хIунда аьлча муьлхха хьолехь иза хилча а иза ораллех схьадаьлла долу дела.\n3. Зуда «нифáсах» цIанйалар. Зудчо бер динчул тIаьхьа цуьнан цIий доладаларх «нифáс» олу. Дукха хьолехь иза шовзткъа дийнахь хуьлу, уггар дукха кхузткъа дийнахь хуьлу. Бер дарал тIаьхьа долу цIий сецча – нифас дIадаьлча – зудчунна тIедужу цунах цIанлуш лийчар, хьайдах цIанлуш лийчар тIедожаре терра, хIунда аьлча и шиъ ший а цIий долу дела.\nАмма зударшна а, божаршна а цхьатерра лийчар тIедожош долу бахьанаш – уьш а кхоъ ду:\n1. Стеган а, зудчуьнан а эвхьаза юкъаметтиг хилар. Нагахь санна майрачуьнан а, зудчуьнан а эвхьаза юкъаметтиг хиллехь, цигахь майрачуьнан бехкеметтиган корта зудчуьнан бехкеметтехь къайлабаьллехь (чоьхьабаьллехь) цаьршинна шинне а лийчар тIедужу, цаьршимма шаьшшинан и юкъаметтиг кхидIа а хилийтинехь а, йа ца хилийтинехь а, цаьршинан оралла араяьллехь а, йа ца яьллехь а. Муслима дийцинчу хьадисехь ду: «…бехкеметтиг бехкеметтигах кхетча лийчар тIедоьжна». И шиъ вовшахкхетар бохург вай лакхахь аьлларг ду.\n2. Оралла араялар. Йа стеган, йа зудчуьнан оралла араяьлча лийчар тIедужу иза араяьллачунна, хуьлийла иза эвхьаза юкъаметтиг хилийтарца, йа иза йоцуш вуьшта муьлхха а кепара марзо иэцарца, йа бартбаккхарца, йа ойла йарца, йа цхьа а бахьана доцуш иза араяларца, масала наб кхетта а волуш оралла араяьлча.\nУмм Саламата – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Умм Сулаймас, Пайхамар – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – волчу а еана, элира аьлла: «ХIай АллахIан элча! АллахI вац-кх эхь хеташ бакъдолчуьнах! Зудчунна гIенах шен эвхьаза юкъаметтиг хуьлуш гича лийчар тIедужий?». ТIаккха АллахIан Элчано – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Дужу, нагахь санна цунна (арадаьлла) хи (оралла) гинехь».\n3. Валар. Цхьа бусалба стаг, йа бусалба зуда хIокху дуьненах дIакъаьстича – цаьршиннах цхьаъ делча – бусалба нахана тIедужу и шиъ лийчор, стаг лийчор божаршна тIедужу, зуда лийчор зударшна тIедужу. Шена лаа а лаахь, хаа а хаахь, майрачо шен зуда лийчо а мега, зудчо шен майра лийчо а мега, хIунда аьлча цаьршинна мегаш долу дела, вовший дерриге дегI гар.\nИбн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, хьадж дечу хенахь шен эмкало тIера чу а кхоьссина, хьаша а хьаьшна вийна хиллачу цхьана стагана Пайхамара – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Лийчаве иза хица а, сидраца а». Цу хьадисо гойту, бусалба стаг а, зуда а деллачул тIаьхьа лийчо дезаш хилар.\nЦхьаболчу Iелам-наха, бусалба дин тIелаьцна волу керста а лийча веза аьлла, стаг велахь а, зуда елахь а, ткъа цхьаболчара нагахь санна цо бусалба дин тIелоцучу хенахь иза «джунуб» ца хиллехь лийчар важиб дац, суннат ду аьлла.\nТкъа гIолий а, дика а хууш верг АллахI ву!\n «Джунуб» - эвхьаза юкъаметтиг хилийтар бахьана долуш, йа оралла арайалар бахьана долуш лийчар тIедоьжначу стагах а, зудчух а олу.


АгIой бетта 21 ди 2022 шу\n«Ингушэнерго» кхуврча, ер бутт, йоаеча светах ахча дIацателарашта духьала тIом беш дIахьоргба. Цу гIулакха рейд е арабаьннаб болхлой. Йоаеча светах ахча дIадала безам боацараш кIезига бац. Таханарча дийнахьа, Назрань-пхьена тIалаттар 709 млн. сом ахча да. 80% (562,5 млн. сом) тIалатт бахархошта, 148,8 млн. сом дIахьо йолча моттигашка доалла декхар да.\nРейдаш дIакхухьаргьйолаш я массе хана. ХIаране кхетаде декхар да, йоагаеча светах доагIар, ший ханнахьа, Iаьдала дIадала дезалга. «Ингушэнерго» кхуврча кулгалдеча ГIоандлой Ислама яхачох, ахча дIатела цатугарашта духьалара тIом, хIара дийнахьа, лирагIа хургба, рейдаш кастагIа дIакхухьаргья республике.\nКарачаевская, Сулейманова яхача урамашка гIолла, рейд еш болча энергетикех дIакхийттар НТРК журналисташ. Счетчикашка хьожаш, цар нийсса оттаяь хилари, болх бара гIулакхи тохкаш чакхбаьлар болхлой. ДIайихьача рейдах, 125 эзар сом, декхар хьагулъде аьттув баьлар. Ахча дIатела раьза боацарашта духьала, цар свет хоадаеш йола ши моттиг а нийсъелар.\nИз болх кхы а дIахо хьоргболаш ба. Юха а кердадоаккх, светах дола декхар дIадала аьттув ба укх адресах https://gp-lc. ru/), иштта «Россети Северный Кавказ» (rossetisk. ru ). Цхьацца бахьанашца, шийга доалла декхар дIадала таро йоацар, цу гIулакха болча моттигерча кхуврче дIаваха веза, из гIулакх къоастадара тIехьа.