Презентация на тему "Синтаксически къастам бар" (5 класс)\nИнфоурок › Родной язык ›Презентации›Презентация на тему "Синтаксически къастам бар" (5 класс)\nСинтаксически къастам бар\nСинтаксически таллам бе х1окху предложенешна\nМалхбалехьара схьаевлира 1аьржа мархаш.\nОлхазарш бовхачу махка схьаьдаьхкира.\nТ1адамийн метта оьшу дешнаш а дохкуш, д1аязъе предложенеш.\nСелхана (хьан?) … тептар ийцира.\nХьуьнхахь (хьанна?)… лом а, чаг1алкх а гира.\nСо ши чакхарма гена ведира, амма (мичахь?) х1умма а ца карийра.\nДешнаш т1ехь болх\nТептар – тетрадь (кехаташ)\nЛом – лев\nЧаг1алкх – шакал\nЧакхарма – километр\nПрезентация на тему "Хаттаран предложенеш" (5 класс)


"Кадыровн Соьлж-ГIала, Тиматин "Блэк Стар Бургер"\nНохчийчохь туризм де дийне кхуьуш хиларо а гойту, оцу махкахь маьрша, паргIат хилар аьлла Кадыров Рамзана.\n"Кадыровн - Соьлж-ГIала, Тиматин - "Блэк Стар Бургер"\nКху шарахь 90 эзар гергга турист хилла Нохчийчохь. Проценташкахь аьлча, 15-нне кхиина кхечу пачхьалкхашкара чуоьхучу туристийн терахь. Iамеркера, Китайра, Японера, Францера бара бохуш, даредо мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а цхьана, шена Инстаграмерчу агIон тIехь.\n"Туризм де дийне кхуьуш хиларан оцу тоьшаллаша а чIагIо ло махкахь маьрша, паргIат хилар", ма-дарра далийча, ишта ду Кадыровн дешнаш.\nМасех шо хьалха дуьйна йина чIагIо яра мехкан куьйгалхочун, Оьрсийчоьнан регионашлахь туристашна лерина уггар а тоьлла хьелаш Нохчийчохь хирг хиларх.\nТуриндустрин экспертийн ойла екъаеллера хIетахь. Цхьаболчара тIе ца дуьтура мел даккхий ахчанаш юкъадахкахь а, Нохчийчохь туризм кхуьур ю бохург. Туризм кхио гIертачул а, меттигерчу бахархойн а, чуоьхучу хьешийн а кхерамзалла ларъян езара бохуш, дIахьедарш хезадора.\nТкъа вукхара бахарехь, Нохчийчохь бIаьрг тоха ван вуно дуккха а интересе объекташ ю: културин, историн хIолламаш, бIаьвнаш, курорташ. Махкахь хилла тIемаш бахьанехь туризмна дуьхьало латтайойла дац олура цара.\nМассо а агIор тIе тидам а бохуьйтуш, белхаш болийра Нохчийчохь туристашна лерина садоIийлаш йохкуш, самукъадаккха хIусамаш схьайоьллуш, некъаш тодеш, шордеш. Мехкан куьйгалхочо, "гой шуна, кхераме ма дац тхан регионехь, маьрша ду", бохуш, тоьлла, баккхий артисташ, спортсменаш кхуьйкхуш, мел а эвхьаза баьккхира мохк дуьненна а гергахь.\nТахана ша хьегна къа а, юкъадиллина ахча а хIуммаъ зен ца дайна бохуш дIакхийкхадо Кадыровс.\nНохчийчохь тахана уггар а кхиаме лоручух ю «Тур-Экс» туристийн агенталла. Маршо Радионо хаьттира оцу агенталлан туроператоршка, кху дIадоьдучу шарахь маса турист чекхваьлла Нохчийчухула, церан зерашца, аьлла.\n"Хокху сохьта тхан агенталлан статистикаца 69 эзар стаг ву Нохчийчохь хилларг. Шо дирзинчул тIаьхьа 100 эзар сов хир ву аьлла тешна а ду тхо. Оьрсийчоьнан регионашкара бу дукхахболу туристаш, Ставрпол, Краснодар, ГIирма. 10 процент алар мегар ду кхечу пачхьалкхийн бахархой а бу".\nКху шарахь шайн аьтто хилла дуккхаъчу гIараевллачу агенталлашца контракташ дан, Москохарчу а, Петарбухарчу а, иштта ГIажарийчуьрчу турфирмашца а юкъаметтигаш тасаелла тхан, бохуш, дийцира "Тур-Эксан" белхахочо.\n"ХIара шо чекхдолуш схьайоьллуш ю "Ведучи" курорт, тIаккха туристаш кхин а чухахакалур бу аьлла тешна-м ду тхо. Нажин-Юьрта,Ведана, Къоьзан-Iам, Аргун-чIожа, Итон-Кхела, и меттигаш ю туристашна къаьсттина хазахетарш. Де дийне гуш ду тхуна, мел йоккха интерес ю вайн махка бахка, тхоьга кехаташ яздо, телефонаш етта.\nМасала, Францера схьа кехаташ яздеш ву цхьаъ, иштта Европан кхечу мехкашкара а оьху тхоьга кехаташ, хIун ду, муха ду, хаа лууш, догIур дара шаьш бохуш. Царна хаьа кхузахь маьрша, паргIат, синтеме дуйла. ТIедогIучу шарахь 200 эзар турист схьагIуртур ву аьлла ю-кх тхан прогноз", - аьлла, дерзийра шен къамел «Тур-Экс» агенталлан белхахочо.\nМахкарчу турагенталлашца юкъаметтигаш латтош ю ХIинжа-ГIалара «Мартин-Трэвэл» агенталла. Цуьнан куьйгалхо Мартиросова Янас бакъдо, Нохчийчоьне туристийн интерес хилар а, цига баха лаамберш тIаьхь-тIаьхаь алсам буьйлуш хилар а.\n"Суна Дагестане схьаоьхучу туристашка хьаьжча го суна, Соьлж-ГIала тураш оьцу цара. Нохчийчу баьхкинчара Дагестане тур оьцуш меттигаш а нисло. Нохийчохь бу сан партнераш, тхешан туристаш дIа-схьа кхийдабо оха. Цундела, гучу суьртаца аьлча, ю интерес Нохчийчоьне. Ши бутт хьалха Соьлж-гIалахь хилира со сайн цхьацца гIуллакхашца. Сайна гира суна, дуккха а туристаш "Грозный -Сити" олучу тIекIел йинчу гIишлошна гергахь. Дукха адам дара отел чуьра арадуьйлуш а", - бохуш, чIагIдира Мартиросова Янас.\nШерашкахь туризман бизнесехь йолчу йоIа дийцира, шена хетарехь, Нохчийчоь хьешашна интересе хиларан кхо бахьана а.\n"Цкъа делахь, масийтта шерашкахь тIемаш лаьттина, йоьхна хиллачу гIалига бIаьрг тоха лаьа нахана. Масийттазза штурм а еш, баккъал а зенаш дина, хIаллакхилла мохк ма бу и юхадебина. Мила ву хазанза Нохчийчоьнан трагедех? Массарна а хезна. ТIаккха тахана Соьлж-ГIала маьрша гIала санна гойтуш, юьйцуш ю.\nАс ца боху иштта чIогIа чухьаьдда Нохчийчоь ган лууш уьш бу, амма сил къиза денош лайна гIалига хьовса лаам алсамчийн бу аьлла хета суна.\nШолгIа делахь, хаамийн гIирсаша еш йолчу пиаро а марздо цига ваха, иза а доккха гIо до.\n3-гIа бахьана, гой хьуна, шо шаре кхуьуш ма ю Соьлж-ГIала, стигал бохь дIаюгIу, зезагийн парк схьайоьллу, хелхарш ден фонтан хIоттийна, Блэк-Стар бургер йилли. Соьлж-ГIала боьлхучу туристийн тобанаш вовшахтухучу сан белхан накъосашка олуш хезна суна, делкъанна хIума кхалла Блэк-Стар бургер чу гIур ду вай. Суна схьахетарехь, муьлххачу а меттигех ялур ю-кх гIалин историн сийллаллин меттигаш", - аьлла хета Мартиросова Янина.\nКхо шо хьалха Кадыров Рамзана а, бизнесхочо Байсаров Руслана а кхайкхина баьхкинчу Оьрсийчуьра а, кхечу пачхьалкхашкара а хьешашца схьайиллира «Ведучи» когсалазаш хахкаран хIусам.\nОфициалехь дицарца, оцу проекто дIахуьйдина 15 миллиард сом, цуьнах 30 процент Байсаровн ахча ду, дисинарг кредитан чоьтах.\n5 эзар гергга садаIа веана стаг цхьаьнаметта дIатарвала таро хир ю оцу курортехь.\nНохчийчуьрчу турагентийн дегайовхо ю, "Ведучи" олу туристашна лерина садоIу комплексан гIишлош а, дийнна шерачохь когсалазаш хехка аьтто беш, оьшуш мел йолу инфраструктура а схьа а йиллина, тIейогIучу хенахь дуьненан массо а маьIIера туристаш оьхуш, Нохчийчоь зиярат хилла дIахIуттур ю аьлла.


Бексултанов Муса. Сан вешин т1ехьийза йо1 | ВАЙНАХ\n– Хизир, нана яла хьан, и йо1 ма ца го суна… зудаберашца… иза… иза стенга яхана, 1арбин т1ехьийза йо1… – схьа а ца хьожуш хотту, цхьаьнга луьйш санна а ша-шега.\nНана ц1ийнан маь11ехь лаьтта, ши б1аьрг а бу горгбина, генна новкъа д1а а хьоьжуш, зудаберийн аьзнашна т1аьхьа я цхьанхьа – анайисте.\nНенан куьйгаш демах дуьзна го, йовлакх а ду т1ехьа дихкина, хьаьжт1ехула, чухта санна.\nСо ишколера вог1у, белшах т1оьрмиг а оьллина.\n– Бод хьакхош 1ачуьра… аьзнаш а хезна… иза яц-те аьлла, – нана дитташка хьалахьожу. – Заза дала г1ерта-кх вайна… б1аьсте, – д1айоьрзу, д1айолало.\n– Иза…– иза д1аяхна, нана, кху юьртара… деша яхна .. иза кхузахь яц, – олу ас. Сихха олу.\n– Яц боху ахь… д1аяхна, – нанас корта схьаберзабо.\nТ1аьхьахьожу зудаберашна, ишколера дог1учу.\nДуккха а хьоьжу, ехха. Ши б1аьрг цхьанаметта соцу.\n– Х1аъ, д1аяхна… яло, чу доьду вайша, – со нанна уллохула т1ехволу, шек а воцуш санна.\nЗудабераш дуьйлу, соьцу, д1адуьйлало.\nКучамаш тайп-тайпана, фартукаш, ч1абанаш. К1айн-к1айн пазаташ.\nЮха а соьцу д1огахь, боккхачу хьоча к1елахь. Заза лехьадо, охьаэгна хьечийн заза, настарийн голаш цхьана аг1ор а ерзош, охьа а таь1ий.\nХьаьж т1ера месаш т1ехьа кхуьйсу, корта ласторца.\nЦергаш го, к1айн яххьаш; дийлало т1аккха, бокъех терса, аьзнаш хиэда, атало аьзнаш, полларчий ловзуш санна, дуккха а цхьаьна полларчий.\n– Нана, хьо хьаьнга,.. – со вистхила вуллушехь соцу, кхид1а вист а ца хилалуш. Айса пенах д1алатийна б1аьстенан де го суна, 1арби ц1ера д1авахна де.\nСо раг1у т1ехьа волу.\nБ1аьсте, заза, урамера к1айн ц1енош, к1айн дуьне, цхьа 1аьржа а… Ваша арме… кху дийнахь… баьшна корта, хурашка, белшах кхозу т1оьрмиг…\n«1аби, 1аби, соьга кехат… яздийр дуй ахь… суна сурт, хьайн сурт доуьйтур… 1аби, дуй ахь, т1ехь хорма а йолуш, мидалшца, ах1?»\n«Дера дуй, х1аъ, велха ма велха, хьо х1унда воьлху…»\n«Иза х1инца кхузахула х1унда ца оьху, х1унда ца оьху кхузахула, кху новкъахула, шен новкъа», – деттало ц1ийца, ов деттарца, дегабаамца даг чу дуьжуш, лазамца сан легашкахь, ца хецалуш, 1аь1аш, эккха г1ертарца, эккхаш.\nМархаш а яц стиглахь гуш, кху стиглара мархаш стенга… стигал ц1ена, оццул ц1ена, иштта ц1ена х1унда ю-кх стигал…\nБуьйса. Беттаса. Кора хьалхахь 1ожан га.\nТхойша цхьаьна чохь – сой, 1абий, ул-уллехь вижина 1уьллуш. Иза кора хьалхахь, кора хьалхарчу маьнги т1ехь. Со – аьтту аг1ор, цуьнга леррина д1а а хьоьжуш.\nЦо доь1у са, синош, кхана арме д1авоьдуш…\nКорехь гун беттаса, 1абин метта т1ехула, ц1енкъа юккъе охьакхеташ; 1ожан га а иштта сирла, заза дато долуш санна.\nЦо дуьйцур ма ду соьга, со иштта жима воллушехь… цунна хаа ма хаьа, суна дерриг а хаьийла… Суна и шиъ ган ма гира, цкъа а ма гира, кхузза а… Иза х1инца кхана, сахилча, иза арме воьдуш ма ву…\n– Ах1? Ца кхетта суна-м… дац… гатдийр дац аса-м, – со сихха метта хьалахуу, т1ера юрг1а д1а а кхуссуш.\nСо цуьнгахьа д1ахьожу, цо бохург т1екхетта, шинна а куьйга схьалаца санна, х1ора а дош, х1ора а…\nСуна цуьнан б1аьргаш го, беттасин серлонехь нийсса ирах хьежош болу. Ши куьг коьрта к1елахь ду, г1одаюккъец – юрг1а.\n«Кхин х1умма а х1унда… х1унда ца олу… иза х1унда ца… Кемса, уьссалг1ачу классера Кемса…»\nСан са лоцу. Со хьоьжу. Сан ши б1аьрг лацало. Къурд бо беса, цкъа а, шозза а, дукхазза а.\n– Х1аъ, ду, дика ду! Со хьожур… 1аби, со хьожур ву хьуна,.. – соьга ц1е ца яккхало, суна эхь хета цуьнан ц1е яккха, соьга Кемса ца алало… цо Кемса ма юьйцу, ша цуьнан ц1е а ца йоккхуш.\n– Дика ду! Ас цуьнга цхьа а, 1аби, цхьа а вистхуьлуьйтур вац хьуна ас…\n– Х1ан-х1а, иштта ца оьшу, х1умма а ма дац вистхилча… вуьшта, наггахь хьажал хьо. Хьуна хазахетий иза, Хизир?\n– Суний,.. – со вист ца хилало, суна эхь хета иза ала. Иза ишколехь уггар а хаза ма ю. Иза массарна а еза ма еза, массо а берана, сан классерчарна а т1ехь, пхоьалг1ачу классехь бен доццушехь.\nЦуьнан цхьа баьццара юбка ма ю, г1одаюккъехь доьхка а долуш. Иштта коч а ю, цу басахь, иштта доьхка а долуш. Иза гуттар а йоьлуш ма хуьлу, урокера арадевлча.\nЮха елаелча, ши б1аьрг жим ма ло, хиш къегаш санна. Т1аккха к1аьгнаш ма х1уьтту беснеш т1е. Уьш тамашийна ма хуьлу, и к1аьгнаш, цхьа горга а долуш, ал гуо а къаьсташ. Цуьнан х1умнаш а ма хуьлу хаза, тайп-тайпана х1умнаш, ерриш а цхьа яйн а йолуш: к1айн, сийний, баьццарий…\nСуна 1ин чохь ма гира 1абий, изий, ишколера ц1а вог1уш. И шиъ хина дехьий-сехьий лаьттара.\nХи юккъехула охьадог1ура.\nХино к1айн заза кхоьхьура, акказийн к1айн заза.\nАкказеш ма ю 1ин чохь, хин бердашца лаьтташ.\nЦеран заза хи чу оьгу. Сийна бай а го д1ахьаьжча.\nКемсас т1оьрмиг шина куьйга схьалаьцнера, ши ност къайлайоккхуш санна. Кемса д1асалестара, 1абига а хьоьжуш. Иза йоьлура, йист а ца хуьлуш.\nЙовлакхан т1ам т1оьрмиг чуьра гуш бара.\nХи чохь кегий ч1ерий дара; Кемсас, цхьа куьг мукъа а доккхий, хи чу п1елг а хьажабора.\nЮха т1оьрмиг схьалоцура. Кемса сих-сиха 1абига хьожура. 1аби гуттар а хьоьжура цуьнга.\nСо 1абина д1агира.\nСо ведда д1авахара.\n– Хаза ца хета хьуна иза, ва Хизир? – 1аби схьавоьрзу. Суна иза воьлуш го, иштта цхьа шена воьлуш, со хьийзо г1ерташ санна.\n– Вист х1унда ца хуьлу хьо?\n– Х1ун «х1аъ»?\n– Х1аъ, хета…\n1аби юха а велало. Дуккха а воьлу.\n– Дика дешалахь, – олу т1аккха, – хьо актер хила везаш ма ву, вуй?\n– Нанина г1о делахь, дуьхьал а ца луьйш. Хи а далахь… Нанна хи дарах эхь дац хьуна, чохь горгам а хьакхалахь…\n– Дика ду… ас дерриг а, 1аби, массо а х1ума дийр ду хьуна… Ахь соьга кехат яздийр дуй…\n– Х1аъ, яздийр ду.\n– …ахь цуьнга а, 1аби, цуьнга а дуй ахь…\n– Ду, цуьнга а яздийр ду… д1авижа х1инца, д1авижа хьайна, – иза юха а, тохара санна, куьйгаш коьрта к1ел а дохкуш, тхевне хьоьжу, нийсса ирах.\nБеттаса х1инца пена т1ехь ду, ц1енкъара хьала лакха а даьлла.\nБеттаса кора юккъехь ду, т1ехь 1аш хета к1ант а гуш. Суна иза жима к1ант хета, суо санна, жима а волуш, стигалхула иштта лелаш, седарчашца, мархашца, юха, цул т1аьхьа, сахилча, цхьанхьа вижа д1а а воьдуш, т1аккха кхано, буьйсанна, баттаца схьа сама а вуьйлуш.\nСо нанас меттахъхьавира. Ц1енкъа юккъехь т1оьрмиг бара, хиъна 1аш 1аби а волуш. Со 1абина т1екхийтира.\n– Вадал, юьхь-куьг а дилий, схьавоьл, цхьаьна х1ума юу вайшимма…\nОхашимма цхьаьна х1ума йиира, дуьхь-дуьхьал охьа а хиъна.\n1аби суна велалора.\nИза цхьанхьа д1ахьоьжура, д1ахьаьжжинчохь йиц а луш. Юха доккха садоккхура.\n– Къобалвеш схьаийци, – 1абис со маравоьллира. Со вилхира.\nЮха 1аби ахтобус т1е хууш а вилхира со.\n1абига хьаьжча гира суна иза, цуьнан хьажарца д1авирзича.\nСуна цул т1аьхьа сих-сиха г1енах гуора ахтобус, 1аби д1авоьдуш а воцуш, тхойша цхьаьна цигахь лаьтташ.\nАхтобус еса хуьлура, чохь шопар а ца гуш; т1ехууш стаг а вацара я т1ера охьаволуш а.\n1адда лаьттар-кх ахтобус, нахана гуш йоцуш санна.\nТ1аккха 1аби т1ехуура, соьга геннара схьа а хьожий.\nАхтобус д1айоьдура, хьаьвзаш гуш чкъург а йоцуш, цхьа лаьтташ санна хеташ, цхьа айелла йоьдуш санна. Чохь шопар а ца хуьлура.\nЗудабераш дийлалора т1аккха, Кемсига: «Хьажахьа?!» – со волчухьа п1елг а хьежош.\n«Витал к1ант!» – олура Кемсас.\nАс нене д1адуьйцура.\nДуьххьара кехат цхьа бутт баьлча деара 1абигара, Узбекистанехь ду шаьш, аьлла.\nШолг1а деъна кехат т1ехь адрес доцуш дара, цхьа дуккха а терахьаш бен; т1едиттина мух1арш-м дара, «полевая почта» аьлла, ши дош а долуш яздина.\nАс доьшучу кехат т1ехь, «Афганистан» дош хезча, нана ц1еххьана кхоссаелира, б1аьргех охьа хиш а хьолхуш.\nБуйнара сурт а дуьйжира охьа, танки т1ехь даьккхина долу.\n1абин коьртахь шляпа яра, к1адех йича санна а йолуш.\nСо сурт а эцна, ведира, массаьрга а д1агайта – йоккха танк яра цу т1ехь, буьххьехь 1аш 1аби а волуш. Куьпара бераш цецдуьйлура: «Схьагайтахьа, гайтахьа!» – бохуш.\nСуна суо цхьа воккха хетара, 1аби санна, воккха.\nСо ч1ог1а кура а вара, сайн вешех кура.\nАьхке чекх а яьлла, гурахь ишколе д1адахча, со ялхалг1ачу классехь вара.\nК1айн коч яра суна т1ехь, 1аьржа хеча а йолуш.\nКемса ч1ог1а йоккха хиллера.\nКемса хаза яра, велххал хаза, цуьнга д1ахьажа эхь хеттал.\nСо цуьнан б1аьра ца хьажалора, цхьа догучу, къегачу, геннахь сирла лепачу сийна–1аьржачу ц1оцкъамашлахь, стиглан басахь долчу б1аьргашка.\nСо ц1ийлора, латта вуьсура.\nСуна цунах къахетара, 1аби а воцуш, ша йисинчу.\n– Схьавоьл кхуза, схьавоьл, – Кемсас куьг схьакховдийра, куьйган п1елгаш а лестош, – хьох ма хаза к1ант хилла!\nТ1аккха иза ша т1ееара.\nСан балдаш детталора, дог детталора сан балдашца, сан хьажар кхоьлинера, ши б1аьрг а кхулуш, дуьне а.\n– Хьажал! – букъ т1ехьара аьтту куьг, цу куьйгахь – 1абин суьрташ.\nУьш кхоъ дара, сайчух дерг а, сан доцчех кхин шиъ долуш, т1ехьа яздина:\n«К…, хьуна. 1арби. 1983 шо. Афганистан».\n– Вада х1инца, т1аьхьа ма висалахь урокана…\nАс цу буса 1абига кехат яздира, Кемса а юьйцуш, суьрташ а. Сайна а даийта элира ас, цуьнан санна долу ши сурт. «Кемса хаза ю, – яздира ас, – хьо ц1а маца вог1ур ву, ц1а волахьа, 1аби, сихха, Кемса йоккха ма хилла…»\nСо цуьнца воьдура ц1а, иза яллалц собар а дой.\nАс т1оьрмиг схьабоьхура, сайга бахьийтахьа, олуш.\nСайниг цо д1аоьцура.\nЗудабераш дийлалора: «Хизир, хьо воккха хилча, со юьгур юй ахь хьайна, ах1? Юй ахь?» – х1орамма а хетта а хоьттуш.\n– Ма хьийзавел иза! – Кемса суна т1ех1уттура, цхьа боккъал а долуш санна, цкъа а ела а ца луш.\nНана хьожура корехула, тхойша цхьаьна хьожура цуьнга корехула, иза т1ехйолуш.\n– Эца-кх хьо Дала д1а аьлча! Ши ност ма хаза а ю, тпу-тпу, – нанас туй кхуссура, нана йоьлура, йиц а луш, йицъелча санна, саца а луш. Б1аьргаш чу хиш х1уьттура, деладеллачу б1аьргаш чу: «Биъ бутт-м д1абаьллера… Сан к1ант ц1аваллац… йитахьара… наха юьтур ма яц атта… Хаза ма ю, б1аьргхиллал…»\n– Д1аяздел, Хизир – иза хаза йо1 ма хилла ч1ог1а, – д1аяздел хьайн вешига кехат… наха юьтур-м хьаха яц… Ц1а вола боху алал ас, и йо1 дешна яьллачу буса ц1ахь хила боху алал цуьнга… Оьшшу кехат доуьйтур ду ала, со елла аьлла даьккхина а…\nОхашимма кехат яздира т1аккха, нанас аьл-аьлларг д1а а яздеш, цхьа доккха, деха кехат, тетрадан йиъ аг1о.\nЯздина ваьлча, дийшира ас, сайгара а х1умнаш а дуьйцуш.\nКемсина б1араш кхоьхьура ас, хьуьнб1араш.\nХьуьнб1араш мерза хуьлура.\nЮха гурахь, г1а дужуш, ц1абалгаш а девлира схьа. Тхан юьртан малхбалехьа, Хилдехьаройн-к1отар олучохь дара уьш, шаьш лардеш хехо а волуш.\nДитташ даккхий дара церан ч1ог1а, нийсса ирах, ткъа а, ткъе итт а метр лекха хир долуш. Лакха буьххьехь, ц1абалгаш кхуьучохь бен, т1евала цхьа а га а дацара. Дитт шера дара, стомма а долуш, ког таса шад а, куьйга схьалаца х1ума а доцуш.\nДитта т1е цхьа а ца валалора.\nОха, бераша, бухара хьала г1ожмаш кхуьссура, ц1абалгаш эго г1ерташ.\nБа1 бужура, горга ба1, юккъехь гуш до1ахан басахь шера ц1абалг а хаалуш. Уьш цхьанна чохь пхи-ялх дара.\nОха пазаташ кхоьхьура цига, зударийн тен пазаташ; пазат чохь ведар гергга ц1абалгаш а гуллора.\nАс буьйсанна, сайца накъост а оьций – суо ваха ца ваьхьара, – Кемсаг1еран кертал чоьхьа кхуссура пазат.\nКемсас, кхехка а дой, ишколе кхоьхьура уьш 1уьйранна, ас деъна шена бохуш, массаьрга а дозалла а деш.\nХехо ч1ог1а сийдоцуш вара, гихь кхозуш топ а йолуш.\nЦо т1аьхьа говр хохкура.\nТхо жа санна д1ахьовдура, цхьа-цхьацца а волий.\nИза цхьанна т1аьхьа волура т1аккха.\nВажа водура, хехо шена т1аьхьакхиа воьлча, пазат охьа а кхуссий.\nОха цунна юха дакъа дора, массеран а ц1абалгаш цхьатерра хир долуш. Юьртара ара а довлале барт бора оха, вада муьлха водур ву хьалххехь къаста а вой.\nХехо тхуна т1аьхьа ваьлча, Салахь жимма соцура, иза шена т1аьхьа вадийта. Т1аккха цо иза хьуьна юккъе д1авуьгура, тхан юьртана аьтттехьа а йоцчу, Ч1ишка аг1ор йолчу хьуьнха.\nДелкъал т1аьхьа (ишколера девлча), малхбузучу хенахь кхочура тхо цига д1а.\nТаь1начу чохь д1алевчкъара, шишша-кхоккха цхьаьна а волий.\nХехо, цкъа хьалха говраца гуо а боккхий, моллалла кхайкха х1уттура: «Аллах1у акбар, Ал-ла-х1у акбар», – олуш.\nЮха соцура, ла а доьг1уш, тата хезий хьоьжуш санна.\nТхуна шозза иштта тешнабехк бинера цо, тхо ц1абалгашна т1ехьовддушехь, ламаз а дуьтуш, т1аьхьа а ваьлла.\nЦул т1аьхьа дуьйна, цо некхе куьйгаш дахккалц 1адда1ара тхо, гучу ца довлуш.\nТ1аккха г1ожмаш йолайора, цхьацца дитт схьа а лоций – кхо–йиъ минот хан хуьлура.\nХехочо ж1аьла далийра.\nЖ1аьла доккха дара, уьстаг1 санна, кочахь доьхка а долуш.\nЦо «Моряк» олура цунах. Морякна кхаа дийнахь, де юкъа ца дулуьйтуш, киснашкахь д1а а даьхьна, т1улгаш диттира оха, ворх1амма вовшах а кхетта, цу балхана д1а а оьхуш.\nЖ1аьла тхо гича додура, дена юххера схьа а ца долуш. Хехочо шад еттара, шен ж1аьлина къа а доьхуш.\nЖ1аьла т1епаза довра т1аккха, «цкъув-цкъув» деш, ц1ога когаш юккъе а лоций.\nЭххар а шеца к1ант кхийлла велира и хехо.\nК1ант воккха вара, армера ц1а а веъна.\nИза т1аьхьаваьлча, цхьаьний довда 1емира тхо, цхьа-цхьацца а ца водуш.\nТхо вовшах летара т1аккха, тхо ворхх1е а цу цхьаннах.\nИза х1етте а тхол тулура.\nЦхьана дийнахь, к1ант а воцуш, ша веанчу хехочунна хьалхалера х1илла а дина – ламазан х1илла, – дийла а дуьйлуш, ц1а дог1уш дара тхо, кочахь кхозуш пазаташ а йолуш, и к1ант тхуна т1е1оттавелча.\nИза сецира, вист а ца хуьлуш, со волчухьа схьа а хьаьжна. Цуьнан ши б1аьрг ц1ийбелла бара.\n– Х1ун боху ахь? – элира ас, шина б1аьрга г1аж а лоьхуш. – Хьайна дуьсур ду моьтту хьуна… 1аби ц1а ваийта ахь цкъа… цо хьан бат-м, хьан муц1ар…\n– Далла т1екхаьчна хьалавоьдуш хир ву хьуна, – элира оха, – ламазаш деш.\n– 1абих кхера ма велла иза, – ас «х1иъ-х1иъ» дира, – гирий шуна, воьлхуш? – аьлла. Бераш а дийладелира.\nАс 1аби вийцира т1аккха, 1абис турник т1ехь «солнце» а йора, уггар дукха штанга а ойура цо, б1е кийла а ойура бохуш, дукха г1озваьлла, пуьташ а буьттуш.\nТхо юьртахь д1асакъаьстира, кхана юхадаха барт а бина.\nЦара нохчийн мотт буьйцура, цу шинна а салтичо, т1ехьа дехкина куьйгаш а долуш, б1аьргаш лаьтта охьа а доьг1на: «Х1аъ, дара… цхьаьна дара тхо. Танкист вара 1арби… Танк иккхича, ц1е а яьлла, чим бен, х1ума ца дуьсуш…»\nНана 1адда лаьтташ яра, б1ог1ам санна, 1адда лаьтташ, пен санна, к1айн, ло санна, хи санна, сецна ши б1аьрг а болуш.\nСо д1ахьаьжча, г1азкхи вара, т1ехь сийна хорма а йолуш, погонашца, хурашка а.\nХурашка т1ам санна яра, бохь ирах а бахна.\nНенан карара цхьа х1ума охьаюьйжира.\nМидал яра. Цхьа г1утакх а.\nСуна х1умма а ца гира кхин.\nСуна 1уьйранна яьшка гира, к1айчу аьчган к1айн яьшка, юккъехула пурх дихкина ц1ен цастар а долуш.\nЦу т1ехь цхьа йоза а дара, цхьа терахьаш, шераш а.\nГ1азкхий а бара, нохчий а. Г1азкхий т1еман хормица бара, уьш дукха бара, дуккха а милици а йолуш цхьаьна.\n– Нет, нельзя! Таков приказ, нельзя открывать… – г1азкхичо куьг ластийра, т1ехь плащ йолчу г1азкхичо.\nНаха цуьнга цхьаъ дуьйцура, дуккха а т1е а гулбелла.\nГ1азкхичо корта лестабора:\nЦул т1аьхьа яьшка д1аийцира, веамма белшаш т1е а юьллуш.\nНах берриш а т1аьхьах1иттира, цхьа зуькар а долош.\nМохь г1аьттира кертара схьа, зударийн мохь, ц1ог1анаш.\nЦуьнан бат т1елетта яра, ши б1аьрг а бара сецна лаьтташ.\nКора дуьхьал х1умнаш а яра, чохь, к1ора санна, 1аьржа а йолуш.\nНаг-наггахь стаг а вог1ура: «Ма, ма хьае, Халист ма хьае… ялсаманин хьаша войла-кх цунах, дика к1ант вар-кх 1арби», – олуш.\nКехат деара пхи де даьлча, 1абис тхоьга яздина кехат.\nСо гарингаш т1ехь 1ара, ламин гарингаш т1ехь, и цхьа стаг вистхилча.\nХехо вара, оха хьийзийна, ц1абалгийн хехо.\n– Ас хьуна ц1абалгаш ма деъна, Хизир… ц1абалгаш ма деъна ас… хьо ван ма ца вог1у… – суна юххе охьахиира.\nСуна х1ун ду а ца хаьара, сайна хилларг х1ун ду а – со вистхила вицвеллера.\nСо улло д1авахара, нанна улло, маьнги т1е.\n– Ишколе г1уохьа… ши к1ира а ма даьлла… нанна виса хьо…\nБераш суна т1ехдуьйлура, со д1агича, шабарш а деш.\nКемса цкъа т1ееара, сан белш т1е куьг а дуьллуш.\nЦ1е яьккхира: «Хизир»,– олуш.\nЮха кхин цкъа а яьккхира ц1е.\nД1аяхара, д1а а йирзина, цкъа меллаша, юха сиха, яда г1ерташ, йодуш санна.\nЦо наггахь корта та1абора. Ела г1уртура, балдаш а соцуш. Урамехула т1ех а йолура, тхан урамехь, корера гуш.\nЛо к1айн дара, бамба санна, к1айн.\nТхо ц1а а хецна, керлачу шарахь, ишколе юхадаьхкича, суна к1ант гира, актер санна, актер санна хаза к1ант, сийна ши б1аьрг а, месаш а йолуш, белшаш т1е х1уьтту 1аьржа месаш.\nИза лекха вара, ч1ог1а лекха, воккха а вара, маж а йошуш.\nУьтталг1ачу классехь вара, Кемсаг1еран классехь, г1алара кхуза деша веъна.\nСуна цкъа иза леташ а гира, юьртарчу цхьана воккхачу к1антах, кулубна т1ехьа а ваьлла.\nЦо йиттина бохуш дуьйцура, шен классерчу цхьана к1антана.\nБераш д1адевдира т1аккха, хьехархошка маьхьарий а детташ.\nЮха цара иза д1авигира, хьехархоша, схьа а лаьцна, цо, латийта боххушехь ша, шеца цхьацца схьа а воккхуш.\nМассара а иза вуьйцура, кино чохь волуш санна, цо цунна а, вукхунна а – оцу 1аьржачу лаьттора, – цо еттар ма яра бохуш, массара а дуйнаш а бууш.\nМассо йо1 а хуьлура цуьнца, шайн классера массо а йо1, уьш массо а, Кемса йоцург, сан, тхан, 1абин йо1…\nКемсица зудабераш хилча, и к1ант цаьрца ца хуьлура, я уьш цхьаьна вовшахкхетча, Кемса а ца хаалора цаьрца.\nКемса ша гора, даим а ша, цхьанхьа ша д1а а х1уттий, букь диттах а тоьхна, лаьтташ.\nСуна иза т1аккха дика хетара, Кемса цхьаьнцца а ца хуьлуш.\nИза буьрканах а ца ловзура физкультуран урокехь, сетки т1ехула кхуьйсучу буьрканах.\nФизкультура арахь хуьлура, б1аьсте яьлча.\nНаг-нагахь цаьрца йолу йо1-м хаалора суна Кемсица, гуттар а цуьнга цхьацца дуьйцуш, шен тобанах схьакъаьсташ, юха царна д1а т1е а оьхуш.\nЮха т1аьххьар а, цхьа хан яьлча, и шиъ цхьаьна лела елира, гуттар а цхьаьна, даим а, т1аккха и к1ант а, и лекха к1ант а (массара а вуьйцуш волу) хуьлура цаьрца – Кемсица а, цу йо1аца а, ша цаьрца а воцуш санна, вист а ца хуьлуш, цу шинца лелаш.\nИ к1ант цу йо1аца вара, Кемсица хуьлучу йо1аца, гуттар а цуьнга цхьаъ дуьйцуш,\nКемса цхьа ч1ог1а хийцаеллера, цхьа х1ума а ца гуш санна.\nИза, со гича, т1ехйолура, со воцуш санна, сох чекх а хьоьжуш.\nЦуьнца йолу йо1 а хуьлура иштта, со шена ган ца гуш санна.\nКемса, со гича, д1айоьрзура.\nЦ1а а кхечу новкъа оьхура иза, тхо долчухула а ца оьхуш, ша цигахь 1аш йоллушехь, тхан новкъахула д1авахча.\nСуна муьлха 6у а ца хаьара, иза х1инца д1асалелаш болу некъ.\nМай бутт бара, май баттахь дар-кх, тхо д1ахеца к1ира дисча, со берашца арахь лаьтташ – ишколан кертахь, – и йо1 суна т1ейог1уш, Кемсица цхьаьна хуьлуш йолу йо1.\n– Сой? – аьлла, хаьттича: «Х1аъ, хьо!» – элира юха. Со д1а т1е волавелира.\n– Х1ах1, д1алаца… х1орш, – цо т1ехьара, букът1ехьара куьг кховдийра, цхьа кехаташ.\nД1асадаьржира, дуккха а д1аса, диъ-пхи сурт а дужуш охьа: 1аби вара, 1абин суьрташ,.. т1ехь яздина «Кемса» а долуш… Юха кехаташ а, кехаташ, 1абис цуьнга, Кемсига…\n– Х1орш хьоьга… Кемсига… – со хьалахьаьжча, йо1 яцара: д1аяхнера, яйнера.\nГоргали бийкира ч1огг1а, бераш ишкола чу а доьлхуш.\nСо иштта суо латта висира, массо а ведда д1а а вахна.\nСо юха т1аккха… ас юха т1аккха не1 туьйхира, классан не1, ишкола чохь, ламеш т1ехула шолг1ачу г1ат т1е хьала а ваьлла, уьтталг1ачу «А» классан, Кемса чохь йолчу классан не1, цуьнга кехаташ д1адала.\n– Зулкарниева! – хьехархо д1айирзира, цхьана куьйга лаьцна не1 а йолуш.\nЦхьа г1овг1анаш евлира чохь: «Ее нет, Надежда Васильевна… ей плохо стало… она ушла…»\n– Ушла она, мальчик, иди, – не1 сихха т1екхийтира.\nСо висира, не1 т1е а кхетта, карахь и кехаташ а долуш, х1ун дан деза а ца хууш айса.\nСо меллаша охьаволавелира ламеш т1ехула, сайн кехаташ а, суьрташ а эцна.\nСуна сайн нана дагаеара, юха 1аби, тхайн керт.\nСуна дерриг а цхьаьна гора: суо а, нана а, 1аби а, и кехаташ а, Кемса а, тхо дерриш а цхьаьна долуш санна, вовшашна гуш, хьоьжуш.\nМашено сигнал тоьхча, со 1ина йисттехь вара, дуьхьал йог1уш машен а йолуш, 1ин чуьра хьала, суна дуьхьал.\nЦ1а воьдуш хилла-кх со, я, виц а велла, иштта д1авоьдуш, ойланашна т1аьхьа, 1инчухула, нах лелачу новкъа а воцуш.\n– Ши б1аьрг бац хьан! – шопаро.\n– …хьо мера1уьрг! – к1айн машен, заза санна к1айн.\n«1инчухула ц1а г1ур ву-кх. Хин йистаца хьала а вахна, лакхахула д1а дехьа а ваьлла… Цигахь т1ай а ма ду… Ч1ерий… ц1аза п1елггал бен дац-кх, цхьа баьццара, кегий… хи а ду-кх иштта баьццара, чохь дитташ а уьдуш… Нанина хазахетар ма ду… т1аккха цо важа кехат а… схьа а даьстина… Уьш муьлш… х1унда лаьтта хина дехьий, сехьий… и к1ант… иза… х1унда воьлу… Кем-са… Кемса ма ю… иза… цуьнца… цу к1антаца… шайн классерчу… еха месаш йолчу…» – со сецира, латта висира; суна Кемса гира, кехаташ, – со кехаташка охьахьаьжира, юха цига д1а, – цаьрга.\nК1ант соьгахьа охьахьаьжира.\nТ1аккха юха,.. Кемса… Кемса сихха д1айирзира, букъ а берзош, д1ахьаьдира, самаелира, цхьаъ олуш, цу к1анте куьг а ластош.\nД1аяхара генна хьалха. К1ант меллаша воьдура, хечин кисанашкахь ши куьг а долуш.\nСуна хаьара… ца хаьара, суна цхьаъ-м дуйла хаьара… суна х1ун ду ца хаьара, –х1ара х1ун ду …………………………………… муха ду…\n– Нана-а, – элира ас, – ва-а нана-а, нана-а! – со сайн нанна т1екхийтира, цунна т1е д1а буйнаш а детташ, мохь а хьоькхуш, велха а воьлхуш. – Иза к1антаца ма ю, нана… нехан к1антаца ма ю иза… Иза кхузахула ма ца лела… вайн новкъахула ма ца йог1у… Иза 1абин йо1 яц хьуна… иза вон йо1 ю хьуна, нана… ас 1абига, сайна гича… сайна г1енах гича… – со ч1инч1ура охьавахара, са хада санна, мохь а хьоькхуш; хьалаиккхира, д1аведира, сан кехаташ охьаийгира.\nСо ведира, д1аведира, кертахула д1а, кха т1ехула, со божал чу иккхира, кара ца вайта, ца лацийта.\n– Нана яла хьан, – хезира суна, цхьа хан яьлча, дуьне доьхча, – х1ума ма дац, нана яла хьан… Иштта хуьлуш ма ду иза… хьайн т1оьрмиг байина ахь… маре яха ма еза цуьнан… Хьо воккха хилча, иза бен… и йо1 бен хьан дог хьаста… Хьалаг1аттал, нана яла цуьнан… ма дукха кехаташ деъна ахь… хаза суьрташ а хьайн вешин…\nСан марахь б1ог1ам бара.\nАс б1ог1ам ца хоьцура.\nСан кийрара 1овгаш дара, «х1иъ-х1иъ» дара, хиш а доцуш.\nХиш дацара, кхачаделлера, цхьа х1ума а дацара кхин: со а вацара я дуьне а… цхьа Кемса яра, Кемса, 1абин Кемса нехан к1антаца…\n1986–2005 шш. Февраль\nНазад: Марет Батукаева. Мой потерянный рай\nВперед: Адиз Кусаев. Пролог. Чечня моя…


matiev — технологии — LiveJournal\nМотт дIабалар - къамах лета у!\nТахан г1алг1ашта юкъе оалаш нийслу «Г1алг1ай мотт д1абоалаш латт, наха мотт харцахьа бувц, фуннаг1а даь а мотт дег1абоаг1аргбола оаг1о е еза», аьле. Цу меттаца в1алла ший бала боацар а из дувцаш хул. Амма, мотт тоабара г1улакх шийгара д1адоладе лаьрх1араш к1езига ба. Вай уйла е еза из мотт дег1абоалабара массавар къахьега дезаш хилар. Мишта хьега деза вай къа?\nХ1аравар ший дезала юкъера хьаволавела веза. З1амига долча хана моллаг1а а вай д1ахьийха х1ама д1алоац беро. Из бахьан долаш ц1енача г1алг1ай меттала хьеха деза бера д1ахьехаш дола х1ама. Бер деша а даха, дешарле яьккха йисте а даьнна, кхийча, цо харцахьа дош ма аьлланге а, цунна п1елг т1ахьокхаш хул вай. Цу хана хьокха безац бера п1елг т1а… Из п1елг т1ахьокха безаргбоацаш з1амига долча хана денз хьа1омаде деза бера деррига а г1алг1ай метта дешаш. Т1аккха мара х1ама хургдац цох.\nСога хаьттача Кхалсаг бера хиннача дийнахьа денз д1адоладе деза бера мотт хьехара г1улакх! Наьха хаттар хила тарлу, мишта? Цу хаттар жоп лургда аз лоацца. Ше бувца мотт ц1ена нийсса бувца беза кхалсага. Лораш яхачох керахь доалла бер вай дувцар дика д1ахозаш хул.\nЭггара хьалха, вай бер мотт 1омабе долалуча хана вай оал берага «мама ала», аьле, нани ала а ца оалаш. К1еззига д1ахо даьлча, хьех вай бера папа яха дош, дадий ца а хьехаш. Т1аккха нах д1а-хьа къастача хана оалаш дола «пока» яха дош хьалха доаккха вай царна, 1адика хийла ца а яхаш. Т1аккха к1еззига д1ахо даьлча оал вай, волле, дядя волча, тётя йолча г1о хьайна. Цига а доаладиц вай воти, даьци, наьци яха г1алг1ай метта уж хоза дешаш.\nФу даьд вайна, мичахьа кхача г1ерташ да вай? Фу даьд аьнна цу мама яхача дешал къег1а да нани яха г1алг1ай дош, е папа яхачул эшашаг1а да дадий яхар, е пока яхачул къег1а да 1адика хийла яхар. Е воти, даьци, наьци яха дешаш? Хоза дешаш ма дий уж, вай къаманна мара да а доацаш. Лораде мегаций вай Дала воашта деннар!\nХ1ара нана декхарийла я, бер дунен чу даьннача дийнахьа денз, цунца къамаьл дувца. Лораш яхачох, вай шийга йист хилча духьала дош юха ца оале а, вай дувцар дика кхетаду бера хьаькъало. Вай дай кица да «Мотт ца ховча даьи-наьнеи беро на1аро яха «ц1икъ» 1омадаьд», яхаш.\nТахан дувцаш мо а доацаш, доккха зе да вай воай т1ехьенна дер, нагахьа санна царна из мотт нийсса д1а ца 1омабой. Тахан вайна воашта ца ховш вай дицдаь дукха дешаш да г1алг1ай метта. Масала: аз хетт цхьан сагага «Сурсат дохкаш тик йий укх юрта?» - Из фу мотт ба хьа, йоах цо сога. - Т1аккха хетт аз: «Хаьси соми бохкаш йий укхаза тик?», из дикаг1а кхетарг догдоахаш. Амма, из а фу яхилга да ханзар цунна. Цигга хайр сона из саг ц1акхаьчалга, цундар чакхдаьннад.\nТахан вай бераша мотт харцахьа бувц, шоана хьашт дале, дукханеша эрсий мотт мара а бувцац. Х1ана? Вайна воашта дика ца ховндаь. Ах г1алг1ай, вож бисар е эрсий, е 1арбий, е тюрский дешаш юкъе долаш бувц вай. Из у да вай къамах лета.\nВай ноахал д1адаьлча, мотт д1абалар кхераш ва со. Х1ана аьлча, берашта хац шоай къаман – г1алг1ай мотт! Юха а ях аз, из къамах лета доккха лазар да.\nЖи, дукхадахаш, дог ца а эккхаш, 1омабе шоай берашта г1алг1ай мотт. Дешийта царга г1алг1ай меттала. Царна деша ца хой, оашош деша, царна д1а а хозаш. Цхьа дош цар д1алоаце а дика да.\nДала к1ала ма бутулба вай къаман мотт!\nМотт дIабалар - къамах лета у! — 4


Путин цкъа а гиний хьуна аьлла шега хаьттича, жоп ца делла цуьнан кхоалгIа йоI ю бохучо\nМарсхьокху-бутт 29, 2021\nЖурналистийн талламашца Оьрсийчоьнан президентан кхоалгIа йоI ю аьлла хета Розова Луиза (Кривоногих Елизавета) дуьхьал хилла жоп дала, цкъа а Путин Владимир уллора гиний хьуна аьлла, шега хаьттийча. SRSLY портало зорбане яьккхина Розоваца дIаязйина интервью.\nНагахь санна, шаьшиннан цхьанакхетар хилча, муьлха хаттар лур дара ахь президенте аьлла, хаьттича, Розовас аьлла, "хIунда" аьлла хаттар лур дара ша.\n2020-чу шарахь "Проекто"* зорбане баьккхира Розовах а, цуьнан ненах, Санкт-Петербургерчу Кривоногих Светланех а, шаьш бина таллам. Журналисташна хетарехь, президентан кхоалгIа йоI хила там бу и Розова.\nХаамийн гIирсаша тергам бина, Путинах йоI тIехьаьжна тера хиларан а, паспорта тIехь да хьахочохь яздина Владимировна хиларан а.\nSRSLY порталца дечу къамелехь Розовас тидам бина, "Проекто" материал зорбане яьккхинчул тIаьхьа вон дара шена, амма эххар а кхийтира ша, шен хIумма а гал ца даларх, мелхо а пайдахиларх аьлла. Хаамийн гIирсашкахь гIовгIа эккхаро дуккха а нах бовзийтина цунна, ахча даккха таро а йина, болх бан карах долуьйту.\nSRSLY портало цхьа а сурт зорбане ца даьккхина Розован, яздо, коронавирусна тIехула цо юьхь тIера маска дIайоккхуш яцара аьлла. Журналисташа шен дозанаш дохийчхьана, маскано гIо до шена уьш юхаметтIахIиттон аьлла йоIа. Зорбанашкахь хаамаш Iорабаьхначул тIаьхьа урамашкахь йовза йоьлла Розова нахана.\n* - Оьрсийчохь оьшуш йоцу организаци ю аьлла, дIакъевлина "Проект"


Коьртачу прокуратурано дахначу шарахь Оьрсийчуьра бакъонан а, низаман а хьолах лаьцна чот арахецна – тIехьоьжучу хьукматан рапортаца а догIуш, Оьрсийчохь юхатоьхна 28 теракт, царах 11 Къилбехь а, Къилбаседа Кавказехь а.\nНицкъахойн хаамашца а догIуш, кхоккха теракт йан Iалашо хиллера Ставпоролан махкахь, аннекси йинчу ГIирмехь а, иштта уьш юхатоха аьтто баьлла Дагестанехь, Адыгейхь, ГIебарта-Балкхарайчохь, Астраханан махкахь а, хаамбо РИА "Новости" агенталло докладна тIе а тевжаш.\nКоьртачу прокуратурано дIахьедо, нах гулбеллачу меттехь а, доьшийлашкахь а, транспортан инфраструктурин объекташкахь а, ягочун-тоькан комплексехь а кечъеш хиллера теракташ. Дайначу шарахь ца хьахийна йолу цхьа регион – иза Сибрехан федералан гуо.\n*Оьрсийн официалан статистико аннекси йинчу ГIирмехь долу хьал юкъалоцу.\nОхан-беттан 25-хь ФСБ-но дIахьедира, Ставрополан "цхьахйолчу транспортан инфраструктуран объектехь" теракт юхатоьхна, аьлла. Теракт кечъярна шеконашка лаьцна дIалецира цхьа стаг – тIечIагIдеш ду, иза Оьрсийчохь магийна йоцу "Исламан пачхьалкхан" агIонча хилар, дийцарехь, иза "арахьарчу эмиссарийн тIедилларш кхочушдеш" вара.\nОхан-бутт юккъе баьлча иштта леринчу сервисаша дIахьедира, магийна йоцу террорхойн ИГИЛ цхьанакхетараллан агIончаш дIалацарх лаьцна, цара, дийцарехь, Кхарачой- Чергазийчохь теракташ кечъеш хиллера. Хьукматехь билгалдоккху, "Исламан пачхьалкхан" тIедилларца дIалаьцнарш Iедалан органийн цхьахйолчу объектехь эккхийтар дан гIерташ хиллера.\nОьрсийчохь адвокаташа а, бакъоларъярхоша а билгалдоккху, сих-сиха тIемалой хиларна бехкебечара кхелашкахь дIахьедо, таллам боьдучу юкъанна ницкъаца яьхна шайгара кийтарлонаш, бохуш.


Ши бер а эцна цIера едда зуда карош йоцу 4-гIа бутт болабелла.\nIедалан хьостанаша кхайкхо эшна а доцуш республикехь, муфтият хьалханча а йолуш, марсадаьккхина дIахьуш ду къаьстинчу, барт ийгIинчу зударшний, цIийндайшний юкъара цакхетар дIа а даьккхина, барт-машар беш, доьзалш цхьаьнатохар, бахархой ийманехь совбахарна тIехьажийна хьехамаш бар а.\nДелахь оццул хьасартне дIахьуш беркате болх боллушехь вайнехан юкъараллехь нислуш лаьтта кхето хала, тамаше хиламаш. Цу могIарера лара богIу Теркйист кIоштера 38 шо долу зуда, шеца кIант, йоI а дуьгуш, лаьттах яхча санна къайлаялар.\nЦIерачара а, юьртахоша а даре дарца Гидизова Марет мичахь ю хууш доцу 4-гIа бутт болабелла. И мича яхана ца хууш бакълена а цу саготта бу цуьнан вежарий а, гергарниш а. Хаттар, алар а доцуш, хьуламехь, нанас шеца дIавигначу 13 шо долчу кIантана а, 10 шо долчу йоIана а саготта бу берийн дай СирбиевгIар а.\nЦарна а, вукхарна а мелла а хьаам бийриг ду цхьамма а бина ницкъ а боцуш Гидизова шен лаамехь цIераяьлла хилар. Цхьаболчара иза 700 эзар ахча киснахь а долуш дIаяхана хуьлуьйту Европе, вукхара Оьрсийчохь цхьанхьа лечкъина Iаш. Мухха делахь а Гидизова Марет ехачу эвлахь дижа ца дуьтуш дийцаре деш лаьтташ ду цуьнан «аьрхалла». Юьртахой бу цунах дуьйцуш.\nЮьртахой: - Хьенехера нус ю иза, минехан йоI ю.\n- Цу шина беран да, и зуда йитинчул тIаьхьа, керла цIенош а доьгIна, кхин доьзал а болийна вехаш ву.\n- Хала стаг ю бохура, цунна йитна а боху иза.\n- Ишта хьалхаа едда хилла иза.\nГидизова Марет а, цуьнан цIийнда лаьттинарг а юххера бевзачарна а ца хаьа уьш къастар бахьана хIун ду а, шина бераца и къайла стенна яьлла а. Сулим ву шен юьртахочо динарг Iаьткъанчех а, хIетал-метал хиллачех а цхьаъ.\nСулим: "ХIан-хIа, и мичахь ю хууш дац вежаршна а. Берийн дайша аьлла шайн бераш схьадаладе, амма вукхарна хуъчух тера дац иза билггал мичахь ю. И стенна едда а, хIун ца тоьуш яхна а ца хаьа. Билгалдаьлла цунах кIадда а дац. Шайн берашна саготта дац а бу. Уьш а бац кхеташ. Цунна лиъанчу хена и кIант, йоI гойтуш а хилла нанна. Цо и стенна дина хууш да-м вац".\nАла дашна, махкахь жигарбаьккхина дIахьуш кхетош кхио болх белахь а, хIайттархой зударий а болуш нислуш лаьтта кхузахь тамаше, юьхькIаме йоцуш меттигаш а.\nКIезиг масалш дац, масала, шайца доьзалхой а болуш зударий, тIом кхехкачу Шема пачхьалкхе кхача гIоьртина а, ца нисделлачу дахарна хIуьттаре ян Iалашо лаьцча санна, цIера бевдда а


Тешам — Зори Ислама\nНохчийн меттан урокехь хьехархочо тхуна ц1ахь язъян «Тешам», аьлла сочинени еллера, мел ас ойла ярх тешамах лаьцна язъдан х1ума дага ца дог1ура. Маьрк1ажа ламаз а дина, суьлхьанаш хьийзош, 1ачу дадина юххе а яхана, хьастаелла, даде хаьттира ас: «Дада, «тешам» аьлла сочинени язъе аьлла тхоьга, айса х1ун язъян еза ца хууш, 1аш ю-кх со». Ша хьийзош долчу суьлхьанийн мог1а д1а а кхачийна, дадас суна х1ара дийцар дийцира.\n«Цхьана стеган ша къона волуш дуьйна эцна, бекъа йолуш дуьйна кхаьбна, безаш лелош дин хилла, кхаьрзина бен хьаьжк1аш ца яош, сих-сиха хи т1е буьгий лийчаеш, т1е эхк хьокхуш массо а х1уманал, адам долуш санна, дукха безаш, кхаьбна дин бара иза. Шена цхьа цатам баьлча адаме санна, оцу динан лерехь дуьйций шен дог парг1ат доккхуш хилла цо. Баккъала аьлча, оцу стеган накъост хилла лаьтташ хилла-кх и дин. Цул а, шен сил а дукха а везаш, кхуьуш ялх-ворх1 шаре ваьлла, 1ели ц1е йолуш к1ант хилла оцу стеган. Шен дин, к1ант оьций, шайн дайх дисинчу ирзе а воьдий, и дин к1антана кара 1амо лууш лелаш хилла. Иштта нисделла иза оцу дийнахь а. Шен к1ант, дин а эцна, ирзехь дин д1ахецна, и парг1ат баьккхина, шен ц1енна ковчал кечъеш воллуш и стаг волуш, цхьа г1аж кара а эцна, ирзехула ведда лелаш хилла 1ели а. Ц1еххьана таллархочо кхоьссинчу герзах къаьхкиначу говран дуьрстанах оцу 1елин карара г1аж тасаелла, и г1аж оцу к1антана т1ерачу бедарх тасаелла, говро т1екхийна вийна хилла оцу стагана шен сил дукха везаш волу 1ели. Оцу меттехь г1айг1ане воьжна и стаг, кхин д1а ша йоккхучу ханна оцу говрах болу безам, тешам д1абаьлла хилла цуьнан.\n«Хьава, хьо 1аламат дика йо1 ю, ас дозалла до хьох, хьо тайпана тидаме берш х1окху ткъе цхьаолг1ачу б1ешаран к1езиг бу. Ткъа хьо сан к1ентан доьзалехь йоккхах ерг ю, Хьава, ахь хьайл кегий долу диъ бер нохчийн оьздачу г1иллакхехь, кхетош-кхион ондда г1о-накъосталла дийр ду хьайн дена, нанна», – дерзийра дадас шен дийцар.\nСальмурзаева Хьава , 7-г1а «Б» классан дешархо\n← Нохчийн меттан истори\nПомощь и поддержка РОФ имени Героя России Ахмата-Хаджи Кадырова палестинцам →


"Открытые медиа" портало пIераскана зорбане баьккхина ша Оьрсийчоьнан тIеман министран Шойгу Сергейн йоьIан бизнес зуьйш бина таллам. "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин цIарах Герзмашин-баттахь хинболчу Пачхьалкхан Думе хоржучу кандидатийн могIарахь ю иза.\nТалламо бахарехь, Шойгу Сергейн гергарчара "Оьрсийчоьнан бюджетан а, министран зIенийн а буха тIехь кхоьллина дуккха а миллиардех йолу бизнес", ткъа тIеман министран доьзалца декъахь болчу компанеша дIадахначу шарахь яьккхина 3 миллиард са, боху "Открытых медиа" портало.\nТалламо алссам тидам тIеберзийна Шойгу Сергейн йоьIан, Шойгу Ксениян, бизнесна. Путин Владимиран гонерчу бизнесменашца цхьаьна лелош проекташ ю цуьнан, чIагIдо талламо. "Открктых медиа" портало бхарехь, Шойгу Ксенияс президентан доттагIчун Тимченко Геннадийн гIоьнца пачхьалкханна гIишлош еш, кхаа шарахь даьккхина 2 миллиард сом сов ахча. Шойгу Ксениян структураша шайн бизнесан декъаоьзна Кронштадтехь гIишлош еш Росгвардин куьйгалхочун Золотов Викторан нуц. Москван, Москва-мехкан, Петербурган, иштта ВТБ-н а, "Газпроман" а бюджеташ гергаузу Шойгу Ксения сечу патриотизман гIишлош еш бечу балханна. Кхин а дуккха а бюджетца йоьзначу Шойгу Ксениян проектех лаьцна дуьйцу талламо.\n"Ксениян белхан партнераш берраш а санна бу цуьнан ден хьеший. Дегахула цунна бевзина дукхахболу тIеман министран гIовсаш, цара а гIо до йоIанна бизнес лелош" – яздо "Открытые медиа" портало.\nШойгугIеран хьолах лаьцна дуьйцу портало, цо бахарехь, оццу декъахь ю Шойгун гергарчара дукха хан йоццуш дIайоьхкина объекташ а.\n30 шо сов хан ю Шойгу Сергей Оьрсийчоьнан лаккхарчу даржашкахь волу, тIеман министр хIоттийра иза 2012-чу шарахь. "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин цIарах депутаташка боьлхучу нахах хьалхарчу пхеаннан коьрте хIоттийра иза Путин Владимира лаам къадорца.


"Беркат" базарахь сагIадоьхучаьрца къамел\nХIора шарахь марха даста хан герга мел йоьду, махкарчу базаршкахь адамех дуькъа хуьлу. Коьртачу декъан сурсаташ а, бедарш а оьцу наха.\nБаттахь йинчу Iамалх мел хиларе сатуьйсуш, къаьстина алсамдолу сагIадалар а. Новкъахь воьду-вогIучун, гIийла, таро йоцурш а хоьржуш, фарз кхочуш до наха.\nНохчийчохь даима сагIа дика луш хуьлу, бохуш, кхуза къаьсттина марзбелла Азера а, луларчу мехкашкара а сагIадоьхурш. Къаьстина дукха бу уьш Соьлж-ГIалина юккъехь.\n«Беркат» базар. Нах лелачу некъа юккъехь заIапхочун гIента чохь куьг дIа а кховдийна, Iаш ву когаш боцу стаг.\nРадио Маршо: Ахча лой кхузахь?\nСагIадоьхург: «Ца ло. Жимма бен».\nРадио Маршо: Когашна хIун хила хьан? Хьо мичара ву?\nСагIадоьхург: «Цомгуш ву со. Хьуна ца хаьа. Со курд ву».\nОцу стагца къамел дечу хенахь гена йоцуш хиъна Iен жима зуда улле еара. Цуьнан карахь бер дара. Цуьнца иштта къамел хилира.\nРадио Маршо: Шу цхьаьна дуй?\nРадио Маршо: Иза мила ву хьан? Когашна хIун хилла цуьнан?\nСагIадоьхург: «Деваша ву. Багийна».\nРадио Маршо: Хьан карара бер хьан дуй?\nСагIадоьхург: «Дац. Сан йишин ду».\nСагIадоьхурш махкахь дукха хилар даредо наха. Амма орца дала, уьш арабаха ца боху цхьаммо а. Мелхо а, неIарга хIоьттинчунна а, урамехь тIевеъначунна а сагIа далар шайна тIехь ду аьлла хета. Соьлж-ГIаларчувахарахочо Макаев Лечас оцу хьокъехь иштта элира.\nМакаев: «СагIа луш дукха нах бу. Царна Дела реза хуьлда! Къаьсттина дукха хуьлу и сагIадоьхурш каше бовлучу деношкахь а, марха достучу хенахь а. Дукха мехкашкара гулло уьш. Дала цхьана диканна оьхуьйтуш хир бу уьш, нохчашна дагчу куралла-м ца йоьссина теша, аьлла, зуьйш».\nСагIа дала луучарна шортта меттигаш ю иза дан, аьлла, цхьа масал далийра Соьлж-ГIаларчу вахархочо Абдурзаков Рустама.\nАбдурзаков: «Тхан эвлахь, маьждигехь ламаз а дина, цунна уллехь лаьттачу аптекехь тIедиллина молханаш эцначу нехан декхарш дIаделира цхьамма. Иштта, цига молханаш эца баьхкинчарна хьалхара эцна, уьш царга дIа а делла, дIавахана. Ша мила ву а ца аьлла».\nИнтернет мобилан телефонашка евлча дуьйна даьржина лела зIенехула сагIадехар.\nКъасто хала бу аьшпаш бакъдолчух, бохуш, кхидIа а дуьйцу Соьлж-ГIаларчу Макаев Лечас.\nМакаев: «И хаамаш дукха хуьлу. Африкехь хи доккхур дара шаьш бохуш а хуьлу. Ас цкъа а, интернетехула дехча, дакъа ца лаьцна. Со ца теша. Ткъа, вуьшта, сайна тIевеъначунна ас делла сагIа».\nКхечу агIор аьлча, емалбо нохчаша сагIа доьхуш леларш. Къаной вовшахкхеттачу меттехь даима а нисло цунах дуьйцуш. Иза эхье ду, нохчийн гIиллакхца догIуш дац, олу. Цундела кхоллало сурт, дерриг ду, токхо ю нохчийн дахарехь, олий. Тосало, шайн юкъахь куьг кховдийна леларш бац, тIебаьхкинчарна сагIина хIума луш бу, олий.


www.islamannur.org - 7-гIа дакъа\nКIорггерачу тешарах а (йакъин), болх АллахIана тIебилларах а (таваккал) льцна\n«Муъма нахана бартахойн (эскарш) гиначу хенахь, цара элира: «ХIара – АллахIа а, Цуьнан элчано а вайна ваIда йинарг ду-кха. АллахIа а, Цуьнан элчано а бакъдерг дийцина». Цо сов ца бехира уьш иманехь а, муьтIахь хиларехь а бен» («ал-Ахьзаб», 22).\nСийлахь-Везачу АллахIа иштта аьлла:\n«Наха элира цаьрга: «Халкъ гIаьттина шуна дуьхьал - кхера цуьнах». Ва амма, иманехь сов бен ца бехира цо уьш, оцу тIе цара элира: «АллахI кхачаме ву тхуна. Мел дика Iуналхо а, Лардархо а ву-кха И! АллахIерачу къинхетамца а, комаьршаллашца а юхабирзира уьш. Зен ца хьакхаделира царех. АллахI резаварна тIаьхьа безира уьш. Сийлахь-боккха къинхетам болуш ву АллахI» («Али Iимран», 173-174).\n«Таваккал де Дийначунна тIе, леш Воцучу…» («ал-Фуркъан», 58).\n«Цхьана АллахIана тIе таваккал долда муъма наха!» («ИбрахIим», 11).\n«Айхьа (муьлхха а цхьа) сацам бечу хенахь - АллахIана тIе таваккал де» («Али Iимран», 159).\nШайн чулацамехь «АллахIана тIе таваккал дар» омра долу аяташ дукха а, девзаш а ду.\n«АллахIана тIе таваккал дечунна - тоьуш ву И» («ат-ТIалакъ», 3).\n«Муъма нах – (беккъа цхьа) АллахI хьахийча шайн дегнаш кхералуш берш а, шайна Цуьнан аяташ дешча иман чIагIлуш берш а, шайн Далла тIе таваккал деш берш а бу» («ал-Анфал», 2).\nАллахIана тIе таваккал даран дозаллех дуьйцу аяташ дукха а, девзаш а ду.\n74. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Умматаш гайтира суна (стигала ваьккхиначу буса). ТIаккха, цхьа пайхамар гира сунна - нахах кIеззигчу тобанца, кхин пайхамар а - цуьнца цхьаьна цхьа-ши стаг а волуш, кхин пайхамар а - цуьнца цхьаьна цхьа а воцуш. ЦIеххьана дуккха а нах хIиттира суна хьалха. ТIаккха сан ойла хилира - иза сан уммат ду-кха аьлла. Амма соьга элира: «ХIара – Муса а, цуьнан къам а ду». Со цхьана агIор дIахьаьжча, ткъа цигахь кхин а дуккха а нах гира сунна. Соьга элира: «ХIара ду хьан уммат. Цаьрца цхьаьна кхузткъе итт эзар ялсамане гIон верг ву, хьесап а, Iазап а доцуш». Цул тIаьхьа, хьала а гIаьттина, шен цIа чу вахара иза. ТIаккха ойлаеш, къамеле бевлира нах. Оцу ялсамане боьлхучеран хьокъехь царех цхьаболучара элира: «Схьахетарехь, АллахIан элчанан накъостий (асхьабаш) хилларш хир бу уьш». Ткъа вукхара элира: «Доллачул хьалха - бусалба динехь бина а, АллахIаца цхьа а накъост ца нисвина а берш хир бу уьш». Кхин а шайн дагахь дерш элира цара. ТIаккха АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) уьш болучу чувеара, ткъа цара дIадийцира цуьнга шайна хеттарг. Цо элира: «Уьш – шайна доIанаш дешар ца лоьхуш берш а бу, (дегIа тIера меттигаш дарбанна) яга ца йийриш а, и ца лоьхурш а, олхазар тIемадаларах доьзна лоруш долучу харц хьесапех ца тешаш берш а, шайн Далла тIе болх буьллуш берш а бу». ТIаккха Iуккаша бин Мухьсина, хьала а гIаьттина, элира: «АллахIе дехахь - со царех цхьаъ вар». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Цаьрца хир ву хьо». Цул тIаьхьа кхечу цхьамма а, хьала а гIаьттина, аьлла: «АллахIе дехахь - со а хилийтар царех цхьаъ». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Оцу тIехь Iуккашас хьалхе яьккхи хьол а»» (Бухари: 5750, Муслим: 220).\n75. (ХIара а ду) иштта ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кест-кеста олура аьлла: «Я, АллахI! Хьуна муьтIахь хили со. Хьоьга иман дилли аса. Хьуна тIе таваккал ди аса. Хьоьга вирзи со. Хьо бахьана долуш къийсало со. Я, АллахI! Хьан сийлахьаллица ларло со - кхин дела вац, Хьо (цхьаъ) воцург, - Ахьа со тилорах. Лийр воцу дийнаниг ву Хьо. Ткъа жинаш а, адамаш а лийр долуш ду» («АллахIумма лака асламту, ва бика аманту, ва Iалайка таваккалту, ва бика хасамту. АллахIумма аIузу биIиззатика, лаилахIа илла анта ан тудиллани, антал хьаййул лази ла йамуту, вал жинну вал инсу йамутун») (Бухари: 7383, Муслим: 2717).\n76. (ХIара а ду) иштта ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахI кхачаме ву тхуна, тIехдика лардархо а ву И!» - И дешнаш ИбрахIим (пайхамара) (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ша цIерга кхоьссиначу хенахь аьлла. Изза (дешнаш) Мухьаммад (пайхамара а) (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла - наха шега аьллачу хенахь: «Боккъалаъ, нах гIиттина шуна дуьхьал - озалойша царех!». Цо (муххале а) иманехь совбехира уьш. Цундела цара элира: «АллахI кхачаме ву тхуна, тIехдика лардархо а ву И!» (Бухари: 4563, Насаи).\n77. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Ялсамане гIура долуш ду - шайн дегнаш олхазарийн дегнех тера долу адамаш» (Муслим: 2840).\nЦхьаболучара кхузахь буьйцуш берш - шайн болх АллахIе буьллуш берш бу аьлла, ткъа вукхара кхузахь дуьйцуш дерш - кIеда дегнаш долу (адамаш) ду аьлла.\n78. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина. (Шен хенахь) иза, АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна Нажд агIор гIазоташкахь хилла. АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цигара вухаверза новкъа ваьллачу хенахь, иза а хилла цаьрца цхьаьна вухавогIуш. Делкъанна садуIучу хенахь цхьа боьра болучу кхаьчна уьш, юькъа яьлла коканийн хьун (я коьллаш) а йолуш. АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гIаш ваьлла, ткъа нах тайп-тайпаначу агIор дIасабахана, диттийн IиндагIе бовла дагахь. АллахIан элча а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) акказин IиндагIехь дIатарвелла, шен тур оцу тIе хьала а оьллина. «КIеззиг дийшина Iаьхкича, цIеххьана АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тхайга кхойкхуш (хезира) тхуна. (Тхо цунна тIедаьхкира). ДIахьаьжча, цунна уллохь цхьа акха Iарбо вара. (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийцира): «Оцу (стага), со вижина а волуш, сан тур баттара схьа а даьккхина, суна тIе (хьалаайдина). Ткъа со самаваьлча, даьккхина тур а карахь, лаьтташ вара иза. Цо элира: «Хьамма ларвийр ву хьо сох?». Ткъа аса кхузза жоп делира (цунна): «АллахIа!»». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) оцу стагана таIзар ца дира, тIаккха иза охьахиира» (Бухари: 2910, Муслим: 843).\nОцу хьадисан кхечу ривайатехь Жабира дийцина: «(Шен хенахь) тхо АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна Зат ар-РикъаI гIазотехь дакъалоцуш дара. Дехха IиндагI дина (лаьтташ долучу) диттана тIе кхаьчначу оха (и IиндагIе меттиг) АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) йитира. Цул тIаьхаь цига мушрикех цхьа стаг веара. АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дитта тIехь кхозуш долу тур а гина, и (тур шен) баттара а даьккхина, цо хаьттина: «Кхоьрий хьо сох?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делла: «Дера ца кхоьру». (Оцу стага) хаьттина: «Сох кIелхьара хьамма воккхур ву хьо?». (Цунна дуьхьал цо) жоп делла: «АллахIа!».\n(Оцу хьадисан) Абу Бакр ал-ИсмаIилис шен «Сахьихь» жайнахь далочу ривайатехь (тIаьхьадогIург дийцина): «Ткъа (оцу стага) хаьттина: «Сох кIелхьара хьамма воккхур ву хьо?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делла: «АллахIа!». ТIаккха цуьнан карара тур охьадуьйжира. АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), гIалкх (тур) кара схьа а эцна, хаьттина цуьнга: «Ткъа (хIинца) хьо хьамма воккхур ву сох кIелхьара?». Оцу стага элира: «Къинхетам бехьа!». (Оцунна дуьхьал пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Тоьшалла дой ахьа: АллахI воцург кхин дела цахиларца а, со АллахIан элча хиларца а?». Цо аьлла: «ХIан-хIа, ва амма аса ваIда йо хьуна - хьуна дуьхьал тIом ца бан а, хьоьца тIом бечарех дIацакхетан а!». ТIаккха цо иза дIахийцира. (Оцу стага) шен накъосташна тIевахча, (цаьрга) аьлла: «Нахах уггаре дика стаг волучуьра вогIу со шуна тIе!»».\n79. Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийицина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Шу, шаьш дан ма-деззара АллахIана тIе таваккал деш (болх АллахIе дIалуш) делахьара - Цо шуна, цхьа а шеко йоцуш, олхазаршна ма-даллара рицкъа лур ма-дара, Iуьйранна мецачу чоьнца дIа а доьлхий, (сарахь) дуза а дузий юхадогIуш долучу» (хIара хьадис Тирмизис даладо: 2345, «хьасан» хьадис ду аьлла волучу).\n80. Абу Iумар ал-Бара бин Iазиба (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийицина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (цхьана стаге) элира аьлла: «ХIай, хьенех! Хьайна (дIавижа) метта вала лиъча, ала: «Я АллахI! Хьуна муьтIахь хили со. Хьоьга ерзий аса сайн юьхь. Сайн гIуллакх Хьан кара дели аса. Сайн дерриге гIуллакхаш, сайн лаамехь а, Хьуна хьалхахь кхерарна а, Хьоьх теший аса. Хьоьх лочкъийла а, кIелхьараволийла а яц-кха - Хьоьга верзар йоцург! Со тешна - Ахьа доссийначу Хьан Жайнах а, Ахьа ваийтиначу Хьан пайхамарах а» («Алло́хIумма асламту нафси́ илайка, ва фаввадту амри́ илайка, ва ваджжахIту ваджхIи́ илайка, ва алжаъту захIри́ илайка, рагIбатан ва рахIбатан илайка. Ла́ малджаа ва ла́ манджа́ минка илла́ илайка, а́манту бикитабикаллази́ анзалта, ва бинабиййикаллази́ арсалта)». Цхьа а шеко йоцуш, (и аьллачу) буса хьо лахь - хьо виначу хенахь хиллачу хьолехь (санна) валар хир ду хьан, ткъа нагахь Iуьйре хиллалц вахахь - дика карор ду хьуна» (Бухари: 6313, Муслим: 2710).\nОцу хьадисан шина а «Сахьихь» жайнахь ялош йолучу кхечу ривайатехь дийцина, ал-Барас элира аьлла: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) соьга элира: «Хьайна дIавижа (лиъча) – ламаз эца, ламаз дале хьалха айхьа оьцуш дерг санна. ТIаккха хьайн аьтту агIонна тIе дIавижа. ТIаккха ала: …». Цул тIаьхьа (ал-Барас лакхахь хьахийначух) тера цхьа хIума дийцира. ТIаккха (аьлла цо): «Оцул тIаьхьа (пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «И дешнаш айхьа (хIора дийнан чаккхенехь) тIаьххьара олуш дерг хилийта ахьа»».\n81. Абу Бакр ас-Сиддикъ IабдуллахI бин Iусман бин Iамир бин Iамр бин КаIб бин СаIд бин Тайм бин Мурра бин КаIб бин Луайй бин ГIалиб ал-Къураши ат-Таймис (АллахI реза хуьлда цунна) - иза а, цуьнан нана а, да а асхьабех дара (АллахI реза хуьлда царна) - дийцина: «Тхо хьехахь дIалевчкъина долучу хенахь, тхешан кортошна юххехь мушрикийн когаш гира суна. Аса элира: «ХIай, АллахIан элча! Нагахь муьлхха а царех цхьаъ шен когашна кIел оьхьахьажахь - цхьа а шеко йоцуш, вайша гур ву-кха цунна!». (Суна жоп луш, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «ХIун аьлла хета хьуна, хIай, Абу Бакар, шиннах лаьцна, цаьршинца кхоалгIаниг АллахI волучу!» (Бухари: 4663, Муслим: 2381).\n82. Муъма нехан нанас Умму Саламата - цуьнан цIе ХIинд бинт Абу Умаййа Хьузайфа ал-МахзумиййахI ю (АллахI реза хуьлда цунна) - дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен хIусамера ша араволучу хенахь гуттар а олура: «АллахIан цIарца (араволу со). АллахIана тIе болх билли аса. Я АллахI! Со Хьоьца ларло тиларах а, со кхечо тилорах а, гIалат валарах а, кхечо со гIалат ваккхарах а, айса цхьанна зулам дарах а, сайна кхечо зулам дарах а, сонта леларах а, я кхечара соьца сонталла лелаярах а» («БисмиллахIи, таваккалту IалаллохIи. АллохIумма инни аIузу бика ан адилла ав удалла, ав азилла, ав узалла, ав азлима, ав узлама, ав ажхIала, ав йужхIала Iалаййа») (Сахьихь хьадис ду хIара, сахьихь иснад ялош дийцина а ду Абу Дауда а, Тирмизис а: 3423, кхинболучу мухьаддисаша а. Тирмизис аьлла: «ХIара хьасан, сахьихь хьадис ду». Кхузахь далийнарг Абу Дауда дийцинарг ду).\n83. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «(Шен цIера ша араволучу хенахь хIара дешнаш) аьллачуьнга: «АллахIан цIарца! АллахIана тIе болх буьллу аса. АллахI воцучу Цхьанггехь я ницкъ а бац, я гIора а дац» («БисмиллахIи, таваккалту IалаллахIи, вала хьавла вала къуввата илла биллахI») олу: «Нийсачу новкъа вуьгуш ву хьо, хьалхаваьккхина хьо, ларвина хьо». ШайтIа а генадолу цуьнах» (ХIара хьадис Абу Дауда: 5094, Тирмизис: 3423, Насаис, иштта кхинболучу (мухьаддисаша) а даладо. Тирмизис аьлла хIара «хьасан» хьадис ду).\n(Оцу хьадисан) Абу Дауда (далош долучу) кхечу ривайатехь аьлла ду: «Ткъа (цхьана шайтIано) вуькхуьнга олу: «Стагера хьайна (луург кхочуш муха) дало хьоьга, нийсачу новкъа вуьгуш волучу, хьалхаваьккхина волучу, ларвина волучу?!».\n84. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийна волуш (Меднахь) вехаш ши ваша хилла. Цаьршиннах цхьаъ гуттар а пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу оьхуш хилла, ткъа важа, шен пхьолица (корматаллица) болх а беш, (хене вала хIума йоккхуш) хилла. (Мухха а цкъа) болх беш волучо пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен вешина арз даьхьна. Ткъа цо аьлла: «Хьан рицкъа хьуна иза бахьанехь луш хила тарлуш ду хьуна».\n Кхаанна тIера иттанга кхаччалц долу терахь ду цигахь дуьйцург.\n Вуьшта аьлча: Олхазар муьлхачу агIор тIема долу хьаьжжина, деш хиллачу харц хьесапашка ла а доьгIуш, шайна доьгIначунна дуьхьал хила ца туьгу уьш. Ислам-дин даржале йолучу хенашкахь Iаьрбошна юккъехь чIогIа даьржина лелаш хилла: олхазарш муьлхачу агIор тIема довлу а хьожий, шайн кхоллам цуьнах базор.\n Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хьулда цунна) оцу стагана иштта долу жоп делла хила тарло - оцу стагана дина доIа къобалдина хир доцийла хууш.\n Цигахь дуьйцург - доллучу дикане верзар а, стаг АллахIана герга веш мел долучунна тIеверзар а ду.\n Вуьшта аьлча: «Сайн мостагIашца къийсамаш латтабо аса, Ахьа сайна диссийна бакъо гойтуш долу билгалонаш а, тоьшаллаш а бахьана долуш».\n «Али Iимран» сурат, 173-гIа аят.\n «Али Iимран сурат», 173-гIа аят.\n Кхузахь дуьйцуш дерш - сихха дикачух кхета а, цунна муьтIахь хила а похIма долу адамаш ду.\n Нажд – Iаьрбийн ахгIайренийн шуьйрра коьрта чIаплам (плоскогорье) ю.\n Оцу гIуллакх тIехь къамел билггал хьанах лаьцна ду къаьсташ дац.\n Зат ар-РикъаI - меттиган цIе ю, Меднара дIа бIе километар къилбаседа-малхбалехьа йолучу. ГIатIафан тайпанна дуьхьал дина гIазот, 626-чу шеран июнь баттахь хилла ду, 628-чу шарахь хиллера аьлларш а бу.\n Вуьшта аьлча: «Сайн са Хьуна муьтIахь ди аса».\n Вуьшта аьлча: «Духхера дохковаьлла со».\n Вуьшта аьлча: «Дерриге къастор Хьуна дити аса».\n Кхузахь дуьйцуш дерг - АллахIера ял яккха гIертар ду.\n Вуьшта аьлча: «Эхартахь хин долучу Iазапах кхерарна а».\n Вуьшта аьлча: «Суна хаьа, ницкъ луш верг Хьо цхьаъ бен цахилар. Цундела аса\n Вуьшта аьлча: «…цунна дуьхьал йоккха ял хир ю хьуна».\n Кхузахь юьйцург - пайхамар а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), Абу Бакар а (АллахI реза хуьлда цунна) Маккара дIа Медине кхелхачу (хIижрат дечу) хенахь лорах тIаьхьабевлла богIучу къурайшхойх оцу чохь дIалечкъина хилла йолу хьех ю и.\n Иштта маьIна хила тарло: «Цхьа АллахI бен вац ницкъ а, гIора а луш».\n Кхетамаш баларшкахь хьахадо: и дешнаш я АллахIа олуш ду, я малеко.\n Кхузахь дуьйцург - стаг хьалхаваккхар ду дуьненахь а, эхартахь а сингттаме мел хиндолучух.\n Вуьшта аьлча: «Муьлххачу а мостагIчуьнан вонах а, хIуьттаренах а, зенах а ларвина ву хьо».\n Цуьнгарачу хьехамашка ладегIа а, цуьнгара доллу дика хIума Iамо а.\n Оцу стага арз дина, болх бан безаш ша цхьаъ хиларна.\n Вуьшта аьлча: «И хьан рицкъанан дакъа хьуна АллахIа луш хила тарло, ахьа цуьнан гIайгIа беш болун дела, хIунда аьлча АллахI шен лайна гIодеш ву, ша и лай шен вешина гIодеш мел волу».


СкрипальгIарна кIелойинчу шолгIачун цIе а Iораяьккхина\nГIадужу-бутт 09, 2018\n"Беллингкэт" талламан организацино чIагIдо, Британин Солсбери гIалахь Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIна а дIавш даларна шеконашкахь латточу шолгIачун цIе а билгалъяккха аьтто хилла шайн, бохуш. Талламчийн хаамашца, цуьнан бакъйолу цIе ю – Мишкин Александр. Беллингкэто зорбане даьккхина цуьнан паспорт тIера сурт.\nСкрипальгIарна "Новичок" дIавшца пайда а оьцуш, кIелойинарш, Зазадоккхучу-баттахь Британи веана хилла ГРУ-н ши белхахо "Петров Александр" а, "Боширов Руслан" а хилла бохуш, чIагIдо Британин полицино. Оьрсийчоьнан Iедалша тIе ца дуьтура и.\nОьрсийн телевизионехула шаьшиннан хиллачу интервьюхь цушиммо дIахьедира, шаьш бизнесхой хиларх а, Солсбери а туристаш санна вахана вара аьлла.\nВуй шуьшиъ ГРУ-н белхахо аьлла, деллачу хаттарна жоп луш, бакъ дац аьллера цушиммо. ТIаьхьо гучуделира "Боширов Руслан" тIеман иччархойн (ГРУ) полковник, Оьрсийчоьнан турпалхо Чепига Анатолий хиллийла. Иза а бакъ ца до оьрсийн Iедалхоша.\nБританин полици хIинца тIекхиъна, Мишкин – тIеман лор а, ГРУ-н белхахо а хиларна. 1979-чу шарахь Архангельскан кIоштахь вина ву иза. ТIеман-медицинан академехь дешна цо, тIаьхьо дIакхетта хилла тIеман иччархойх.\nИштта, талламчийн хаамашца, 2010-чу шарахь Москохахь керла кехаташ эцнера цо, Петров Александран цIарца. Муьлхачу эпсаран чинехь ву Мишкин хууш дац, амма 15 шарахь гIуллакх дина волу иза хила тарло подполковник я полковник.\n"Беллингкэт" организацин дIахьедарх цкъачунна цхьана а кепара комментари ца йина Оьрсийчоьнан Iедалша. Шайн Мишкин Александрах вовшахтоьхна рапорт шинаридийнахь зорбане яккха дагахь бу талламчаш.


Наркотикаш яьхна чувоьллинарг полисхой латточу набахте кхачийна\nМангал-бутт 01, 2018\nНабахтехь даккха итт шо кхайкхийна Волгоградан кIоштан 23 шо долу вахархо Исмаилов Рустам Карелин "цIечу" зоне хьажийна. Стохка гурахь кхело бинера цуьнан хьокъехь шен сацам. Интернет гIирсаца баккхийчу барамашкахь наркотикаш лелор дара цунна бехке диллинарг. ДегIах талламаш бечу хенахь цуьнгара яьхнера 1, 1 грамм наркотикаш. КIентан гергарчара цуьнан кисана наркотикаш кхийсина ю аьлла, дIахьедо.\nСтохка гурахь Карелерчу ИК-7 набахте дIакхачийнера иза. "Бакъонашларъярхошкара хиина тхуна, ницкъаллийн структурашкахь белхаш бина нах чохь латточу набахте - "цIечу"зоне иза вигинийла", аьлла, дийцина тутмакхан дас Iаьрбис. Цо бахарехь, Карелерчу лоьмар 1 йолчу СИЗО-хь латтийна иза цхьана баттахь, набахтин хьаькамо "галбоьвлла валийна иза кхуза а бохуш". ТIаьхьа кIентан гергарчаьрга хаамбира Волгоградерчу прокуратурано "кхечу шина колонехь меттиг ца хилла, вигина иза цу набахте" аьлла.\nСтохка Iай дIахаийтира Исмаилов Рустаман гераграчаьрга иза Кареле дIавуьгуш хиларх. "Тхо Волгоградан кIоштахь дехаш ду, цундела ша вехачу регионехь цуьнга хан яккхийта лаам бара тхан. Кхи дIа цуьнан гIуллакхна арздан а, талламаш дIабахьа а аьттонаш ца хилийтархьама тхуна генаваьккхина Рустам", - резавоцуш дийцина Iаьрбис.


Мокха ГӀарагӀули — Википеди\nКуц: Мокха ГӀарагӀули\nБенаш до ареал\nКхечу махка кхалхор\nМокха ГӀарагӀули — ( en. Common Crane ). Оьрсаша гӀарагӀулих "Серый журавль" олу. Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу мокха гӀарагӀулин гӀеранаш. Церан зевне а "къар-р-р-р! Къар-р-р-р!" бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха гӀарагӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀарагӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.\nМокха ГӀарагӀулин зӀок нийса а, еха а, ира а ю. ГӀортош еха ю. Настарш лекха а, юткъий а ю цуьнан. ЦӀога доца ду, месаш охьайирзина кхозуш а йолуш. Мокха ГӀарагӀулеш ялх тайпана ю вайн мехкашкахь. Церан дахар дӀай-схьай кхелхаш ду. БӀаьста бовхачу мехкашкара къилбаседехьа хьала йогӀу уьш, гурахь къилбехьа бовхачу мехкашка юха йоьлху. Мокха ГӀарагӀулин коьрта туьтан тӀехь мас йоцуш меттиг ю. Нилхха чо а болуш. И ялхе а тайпа гӀарагӀули шен-шен беса ю. Масала, уггаре а йоккханиг мокхачу басахь ю тӀеман йоьхьигаш Ӏаьржа а йолуш. Цуьнан лаг а Ӏаьржа ду, бӀаьрга тӀера охьа шина а агӀор кӀайн сиз а долуш. И шиъ сиз гӀорта кхаччалучохь букъ тӀехь вовшаххоттало. Коьртан туьтанна тӀиэхьа цӀиэ тӀеда бу цунна. Когаш Ӏаьржа бу.\nМокха ГӀарагӀулин яхар тундрехь хьаннашкахь а, буц-аренашкахь а лаьмнашка кхаччалц ду. Боьршан, стен шиъ цхьана хуьлу гӀарагӀули. Баннаш дечу хенахь гӀеранаш хуьлу церан. Хиш, Ӏаьмнаш долчу меттехь совцу уьш. Баннаш лаьттахь до цара бацах, кхин йолчу соьналлехь, оьрзалахь а, шач йолчу тоьлгашкахь а, диттан кондаршлахь а. ХӀоа шиъ до гӀарагӀулино, вайн цӀерачу котаман хӀоьан кепехь.\nБаьццаро бос а бетталуш, цӀиэ тӀедарчий а долуш хуьлу цуьнан хӀоьаш. Тойна апрель, май беттанашкахь доккху цо. ЧӀогӀа ларлуш Ӏедал ду гӀарагӀулин. Адам аьттехьа гӀоьртича бенара гӀоттий дӀайоьду иза. ТӀома гӀаьттина йоьдучу хенахь дӀаяхйина гӀорта а, тӀиэхьаша дӀахецна ши ког а цхьана могӀара нисбо цо. Цундела хӀавао доьхьало яр кӀезиг ду. Баннаш дечу хенахь масех гӀарагӀули цхьана а кхетий рогӀ-роггӀана охьахууш, хьалагӀоттий кхиссалуш, тӀемаш охьа а охкадой маьхьарий хьоькхуш "хелхар" до цара. Мокха ГӀарагӀулин даар борц а, горох а, кӀа а, бецан хӀу а, бецан соьналлаш а, садолу хӀуманаш а, цхьацца акха стоьмаш а ду. Ал-басахь а, кӀай а, Ӏаьржа а хуьлу гӀарагӀулеш. Ӏаламан хазна еш уьш хиларе терра гӀарагӀулеш ларо декхар ду адамийн.\nMuseum specimen - Haapajarvi, Finland\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мокха_ГӀарагӀули&oldid=2957555»\nКхерамехь йоцу кепаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 14 июнь, 15:02.


Вина 1951 – чу шеран 29 – чу октябрехь Казахстанитехь. 1970 – чу ш. юккъера школа чекх а яьккхина, Кубанан лоьрийн институтехь 5 – чу курсе валлалц доьшу цо, амма лоьрийннговзалла шеен пох1ма долуш говзалла йоций хиъча, цо дуьту шеен дешар. 1980 – 86 шш. Доьшу Нохч – Г1алг1айн республикан университетехь.\nИбрагимов Лемин тидамашкахь, ойланашкахь дахаран тидам а, кхетам а бу. Х1ора а жима дийцар цхьалхадаьккхича, вайн ган таро хир ю вешан синкъелла. Автор вайн литературе шеен дахаран хьесапца, тидамашца вог1уш ву. Иза керла ду вайн литературехь. Дукха афоризмаш ю цо язъина. Цо аьтто бо мотт кхиорна.\nИштта эшаршна, иллешна хаза дешнаш яздина Ибрагимов Лемас, «Зиэрийн тидарш», «Куц – аларш».\n2005 ш. араяьллачу гулар юкъаяхна И.Лемин хаьржина ирташ, афоризмаш, стихаш. Авторан кхоллараллин коьрта 1алашо – нохчийн литературан лехамаш дуьненаюкъарчу литературан лехамаш гергабигар.\nИбрагимов Лемин дешнаш т1ехь язъина ю: «Ца оьшу», «Д1айоьду зама» ц1е йолу эшарш.


Шемахь лоьран болх бина Кхарачой-Чергазийчуьра зуда жоьпе озийна\nШемахь йолу Кхарачой-Чергазийчуьра 30 шо долу яхархо шеконе эцна, террорхойн тобанехь хилла ю аьлла. Бехкзуламан гIуллакх айдина цунна дуьхьал, хаам бина махкарчу талламан комитетан урхаллан декъо.\nТалламчийн версица, 2016-чу шарахь Марсхьокху-беттан 12-чохь Туркойчу дIаяхна шеконейиллинарг, цигара дIа Шема кхаьчна иза. Раккъерчу лазартнехь лоьран болх беш хилла цо, оцу юкъанна "экстремистийн идеологина реза а йолуш".\nОцу заманчохь, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхоша Раккъа "халифатан" шахьар ю аьлла, дIакхайкхийнера. 2017-чу шеран ГIадужу-баттахь маьршаяьккхира гIала.\nМангал-беттан юьххьехь Дагестанехь бехктакхаман гIуллакх дуьхьал даьккхира 23 шо долчу Дербентан кIоштарчу вахархочунна. Террорхойн тобанех дIакхета лаам болуш хиларна а, терроризмна ахча латтарона а бехкевора иза.\nГIуран-баттахь ГIебарта-Балкхаройчохь бехкзуламан гIуллакх долийра терроризмна бехкевечу меттигерчу шина вахархочунна дуьхьал. Бакъоларъяран органаша хаам барехь, даIишах дIакхета Iалашонца Шема дIабахана хиллера уьш, кхин юха а ца баьхкира.


Синтем байна Оьрсийчохь бехачу туркойн\nRussia -- People buy Turkish fruit in a supermarket in Omsk, December 3, 2015\nИттаннаш эзарнаш туркой бу Оьрсийчохь бехаш, болх беш а, доьзалш кхоьллина а. Амма тахана, Оьрсийчоьнан бомбанаш етта кема туркойн тIеман кемано чудаийтинчул тIаьхьа, церан дахар халоне дирзина. Цунах лаьцна материал кечйина Маршо Радион корреспонденто Балмфорс Тома.\nКху деношкахь саготта бу Оьрсийчохь беха туркой. Бахьана, хууш ма хиллара Оорсийчоьнан бомбанаш етта кема Туркойчоьнан тIеман кемао Шеман дозанехь чудаийтар ду. Иза хилла Лахьан-беттан 24-чу дийнахь. Цул тIаьхьа вуно эргIад яхана Туркойчоьнна жоп дала гIерташ ю Оьрсийчоь.\nКема чудаийтинчул тIаьхьа иттанаш туркой лецна оьрсийн миграцин полицино, гIишлош ечу меттигашкахь а, заводашкахь а уьш леха а лоьхуш. Дуккха а туркой Iаткъам ловш бу яляккхаран полицино рогIера боцу талламаш беш. Туркоша дIахьедарш до шаьш кхоьруш хиларх лаьцна полицино лелочуьнах. Уьш цабаьхьа, Москох, масала, метрох пайда а оьцуш, дIасабаха.\nЦхьаболчу хаамашца, карарчу хенахь 90 эзар турко ву вехаш Оьрсийчохь. Царах дукхах берш гIишлош еш белхаш беш бу. Церан сагатдийриг ду Кремло Туркойчоьнна бекхам беш шайн доьзалшца шаьш цу махкара цIалахка мегаш хилар.\nБомбанаш етта кема чудаийтинчул тIаьхьа 4 де даьлча Лахьан-беттан 28-чу дийнахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимра омра делира къоман кхерамазалла ларъян а, Оьрсийчоьнан махкахой ларбан а дан дезарг дуьйцуш.\nЦуьнан указаца а догIуш, сацийна виза а йоцуш Туркойчура бахархой Оьрсийчу бахкар. Сацийна чартеран олу шина пачхьалкхана юкъахь кеманаш лелар. Цул сов, Оьрсийчоьнан компанешна дихкина Туркойчура бахархой балха эцар. Путина санкцеш хьакхалуш боцу туркой а бу Оьрсийчохь шело хаалуш.\n34 шо долу Умут Москох Туркойчура компанешна гIирс бухкучу гIишлошъяран компанехь болх беш ву. Иттех шо ду иза Москох веха. Цуьнан хIусамнана Анна оьрсийн къомах ю. КIант а ву цуьнан Роиман цхьа шо долу. Иза а ву Оьрсийччоьнан махкахо.\nШен хIусамнана коьруш ю хIун хир ду цахууш, бохуш дуьйцу цо. Иза тешна яра тхо даиман а а кхузахь дехар ду бохучух а, Роман Оьрсийчохь кхуьур ву бохучух а. Амма хIнца цу махкара дIадаха план хIотто дезаш ду шаьш боху Умута. Иза хила мегаш ду гергарчу 6 баттахь, я тIедогIучу шарахь.\nИ доьзал мел беха буьсур бу Оьрсийчохь дозаш ду мел кIарглур ю Путинан санкцеш бохчучух. Оьрсийчоьнан бомбанаш туху кема чудаийтар тайп-тайпа туьду Туркойчоьно а, Оьрсийчоьно а.\nОьрсийчоьнан премьер-министран когаметто Шувалов Игора Лахьан-беттан 30 дийнахь дIахьедар дира, гIишлош ярца йоьзна контракташ йохор яц шаьш аьлла. Цу кепара, Умутан кхин а цхьана шарахь Москох виса аьтто хила мега.\nАмма бакъонашларъярхочо Ганнушкина Светлана дийцарехь, санкцеш дукха шуьйра тида мегар йолуш ю. Цундела Оьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а махкахой болчу нехан кхане муха хир ю хууш дац.\nШена хетарехь, туркой махках бохур бу бохуш дуьйцу цо. Низамашца иза муха догIуш ду цахаьа шена, амма гуш дрг ду и нах арабохуш хилар боху Ганнушкинас.\nОьрсийчоьнан бомнаш туху кема чудаийтинчул тIахьа визан раж дIа а яккхале Оьрсийчоьнан дозанхоша дихкира туркошна шайн махка бахкар.\nТуркошкаххь марехь болчу оьсрийн къомх болчу зударша интернетехь петици кечйина Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире гIо дар доьхуш. Цу кехатана кIел куьйгаш яздина 4 эзар стага.\nЦара доьхург ду низамаш бохург дечу туркошна шайн доьзалшца баха бакъо ялар а, цераш белхан меттигаш йитар а, уьш миграцин сервисе хьйийза цабайтар а. Цул сов, цу зударша кхайкхам бина махкарчу зобанан гIирсашкахь а, телевизионехь а туркошна лер сацаде аьлла.\nТуркойн гIишлошъярхой жигара белхаш деш бу Москох. Карарчу хенахь цара еш ю стигалх хьекхало Москва-Сити олу лекха гIишло. Амма кема чудаийтинчул тIаьхьа цигара белхаш севцна бохуш дуьйцу Умута.\nДуккха а шерашкахь Москох ваьхна волчу Умутана цIаваха цалаьа. Туркойчохь болх хир бац шена буху цо. Москох кафе схьаелла яла а мега шега, иза бен кхин шена дан дуьсуш хIума дац бохуш вара иза.\nФедотов Михаил Кремло кхоьллинчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонан куьйгалхо ву. Оьрсийчоьнан кема чудаийтарна адам оьгIаз дахана хиларх кхеташ ву ша боху цо. Амма иза бахьана дац махкахь туркошна дуьхьал атмосфера кхолла аьлла хеташ ву Федотов.\nЭрдохIанан а, Путинан а дуьхь-дуьхьал латтаро йийсаре лецна болчу Оьрсийчохь бехачу туркошна хетарехь, кху кепара хьал хIоттарна бехке шиа а ву.\nАмма Умут сатесна ву 2018-чу шарахь футболан чемпионат хиларна гIишлош яр оьшуш Оьрсийчоь а йолу, Кремло дIадаха мега ша юкъадаьхна туркошца доьзна дехкарш. Шен сатийсам бу элира Умута. Путин ЭрдохIан санна ву. Цу шинан лелар цхьаьна догIуш ду. Уьш диктаторш бу боху цо.\nИштта бара Маршо Радион корреспонденто Балмфорс Тома кечйинчу материалан боцца чулацам.\nТуркойчуьра нохчийн диаспора реза яц Кадыров Рамзанна


Гезгмашин-бутт 12, 2016\nIийд ал-Адха, нохчийн маттахь аьлча, гIурбан Iийда бусалбачийн коьртачех дезде ду. Цу дийнахь Макка хьажийн цIа баханчеран хьаж чекхдолу.\n!ид ал-Адхьа Европехь\nIийд ал-Адхьа, нохчийн маттахь аьлча, гIурбан Iийда бусалбачийн коьртачех дезде ду. Цу дийнахь Макка хьажийн цIа баханчеран хьаж чекхдолу.\nКъурIан чохь ас Саффат сурин аяташкахь дуьйцуш гIурба дарах а, цуьнан баххех а лаьцна. Дала массо а пайхамарашна юккъехь шен ДоттагI ву аьлла цIе тоьхна цхьаъ бен воцучу ИбрахIим пайхамаре, Делан салам хуьйла цунна, Дала сагIа даккха аьлла омра деш даийтинчу Джабраил малико хаам бина хилла, бусалба динан дийцаршкахь билгалдаьккхина ма-хиллара, шен кIант сагIийна вер тIедожош хилар хаийтинера цуьнга.\nКъона къанлуш тIаьхье йоцуш, деле кIант воьхуш хьеставеллачу ИбрахIим пайхамарна Дала иза къанвелла, гIора дайна висинчу дийнахь дина долу доккха совгIат, цуьнан кIант ИсмаьIал хилла сагIина вен кхаж баьлларг.\nТIаккха ша Кхоьллинчун муьлха а дош кхочуш дан кийчачу пайхамаро Мина олучу басе а ваьлла, цигахь гIурбанна кечамаш бан иза хIоттича, цуьнан кIант ИсмаьIал а, шен дена а, Далал муьтIахь ша хилар довзийтина волу, кийча хилла ша закъалте вайта.\nТкъа ИбрахIим пайхамар зуьш хиллачу, цуьнан шена муьтIахьалла гиначу Дала тIаьхьарчу мIаьргонашкахь ИсмаIална метта бен уьстагI баийтина. Иза ду КъурIан аятехь „Оха тIаккха цуьнан закхалт кхин а гIолехьчуьнца хийцира“ аьлла дуьйцуш дерг.\nХIетахь дуьйна доллучу бусалб дуьнено Закъалтан Iийда, я гIурбан Iийда бохучу цIарца даздо и де. Даздо иза иштта Европехь бехачу бусалбачу наха а, царна юккъехь вайнаха а. Цхьаболчара, олуш ма-хиллара, классикан хьесапехь, гIурбана магийначу дийнатан урс хьакхарца, юха цунах даьлла жижиг гIийла-мискачарна дIасадекъарца билгалдоккху и де, вукхара пайда алсамох муха бер бара бохург дуста а дустий, тIемаша я къелло хьийзочу кху лаьттан регионашка ахча хьажадо, цигахь меттехь гIурба дайтархьама.\nШа-башха Iадат а хилла дIахIоьттина Европехь уггаре алсамох нохчи бехачу Австрехь хIора а гIурбанна меттигера вайнах Вена шахьарехь Дунай хина уллохь Iуьллучу аренахь гулбалар, сагIех а кхеташ, вовшех марзо а оьцуш. Коьрта Iалашо цу гулбаларийн нохчийн берашна гIурбан Iийда дезде хилар довзийтар а, нехан вовшашца йолу уьйранаш, тIекаро а чIагIйар а ю бохуш дийцира Маршо радионе кху шарахь а Iийдан кечамбарашна хьалхаваьллачу Венерчу Нохчийн, гIалгIайн кхеташонан куьйгалхочу Мусалатов Шайхис.\nМусалатов: „Вена шахьарехь оха кху тIаьхьарчу масех шарахь гIурба деш ду, тхайна юккъехь гIийлачарна дIаса а доькъу оха уьш. Цул совнаха, стохка а, лурчаха а санна, кху шарахь а кху гIалахь бехаш болу вайнах кхаари дийнахь вовшах а кхетта, сагIах а кхеташ, берашна цхьацца совгIаташ а деш, цхьаьна хаза марзонца де даккха дагахь а ду тхо“.\nЗуль -хьидж беттан гIурбан Iийда тIекхачале тIаьххьара итт дийнан хьурматан мархаш кхобуш а бара Европехь бехачу вайнахалахь дуккхаъ. Къаьстина хьажийн цIа баханаргш Iарпа-лам тIебовлучу дийнахь иза кхабар деза хиларна и де лар а деш. Германера Тимербулатова Зулихан а ю царна юккъехь. Цо дуьйцу.\nТимербулатова: „Уггаре а хьалха массо а махкахойн декъал бан луур дара суна, Дала къобал дойла вайн сагIа а, вайн гIурбанаш а. Ткъа гIурба даран хьал Германехь муха ду аьлча, I50 еврох богIу кхузахь гIурбан уьстагI. Иза бийча, Iелим наха ма-хьехара, кхаа декъе бекъа а бекъна, ши дакъа гIийлачарна дIасадоькъу, кхозлагчу декъах тхайн доьзалехь пхьор до“.\nБежнан я уьстагIан урс хьакхарх долу низамаш хIора а Европерчу пачхьалкхахь вовшашна къаьсташ хиларна а, дукхахйолчу меттигашкахь Iедало вуно шогачу критерешца дийнат деран хьелаш билгалдаьхна хиларна а Австрерчу бусалбачара доккхачу декхеъь луларчу мехкашкахь, цу хIуманна тIехь низамаш мелла а либерале долчохь хьайба ден а доьй, схьадахьа бохуш дийцира Австрерчу нохчийн-гIалгIайн Кхеташонан куьйгалхочо Мусалатов Шайхис.\nДуьне мел ду дIасабаьржинчу махкахойн гIурбанаш къобал а деш, Мусалатов Шайхис кхин цкъа а билгалдаьккхира, тIедогIучу кхаарий дийнахь, Iуьйранна дуьйна маьркIаж ламазан хан кхаччалца Венерчу Дунай хи йистехь грил-плат олучу меттехь меттигера нохчи гIурбан хьурматана вовшашкхеташ хилар. Бераш а, зударий а, къена а, къона, гIурбан сагIа кхета а луург массо а цига маьрша вогIийла и гулам вовшахтухуш берш лууш хилар а довзийтира цо.


Урдун -- "ТIаьхье йоцу кхане", Суелера нохчийн суртдиллархо Бавддин Везаш\nДуьнентIерачу кхечу къаьмнашлахь а санна, нохчийн къомах а буьйлу говзанчаш, шайн похIмано гоьбаьхна зударий а, божарий а. Дахаран шогалло дуьненан маьI-маьIIнешка дIасабаьхна хиларна, дуккха а буьсу царалахь шайн махкахошлахь гIарабовланза а. Бу царалахь Iилманехь билгалбевлла академикаш а, политикехь зеделла талламхой а, шаьш бол-болучохь бевза инженераш а, говза яздархой а, исбаьхьа суртдиллархой а.\nДукха жима волуш дуьйна кIоргга маьIна долуш а, говза а суртдилларца Урдун-махкарчу нохчашлахь билгалваьлла ву Бавддин НаIим. Цунна шех шен нохчийн цIе йоккхуш хаза хета - Бавддин Везаш. Иштта язло иза шен суьрташна буха а.\nУрдун -- Нохчийн суртдиллархо Везаш, Суеле, 25ГIа2012\nБавддин, Маршо Радиона ша дехкина суьрташ совгIат а деш, доггаха реза хилира ша вовзийта:\nБавддин: "68 шо ду сан. Сан 8 шо долуш, тхайн ненаца цо болх бечу куьрка, бепиг доттуш хьажа воьдура со. Нанас къахьоьгуш новкъа ма догIий берана, иза кIадлуш гича, ведда вахана кехат а, къолам а деана, духхьара, тхайн нанас болх беш сурт диллира ас. Уггар хьомсара а, мерза а хIума нана ма яй. Цигара доладелла сан суртдиллар.\nДечига тIехь огуш сурт дуьллу хан уггар хаза хан ю сан. Хабарна говза вац со, суртдилларехь санна. Гайтам бира ас Iамман-гIалахь. Дукха нах баьхкира цига. Нохчех йоьзна, Суеле-гIалех лаьцна айса дехкинчу суртех йина видио а ю сан. ХIинца а изза гIуллакхаш деш ву со. Газетехь яздеш а ву.\nНохчийчохь тIом болабелча, иза новкъа деана, сагатделла, ойла еш Iаш дехкина суьрташ а ду сан. Ло лаьтташ хаза лаьмнаш, сийна, хаза дуьне - оццул тайна бу вайн даймохк. ТIом тIебеача, цунна дуьхьал тIом бан, цхьа шаьлта бен, кхин герз доцуш, оцу шаьлтаца тIом бира вайнаха.\nИ ойла къадош, сурт ду сан: тIулгах гIортийна лаьтташ шаьлта ю, ткъа и тIулг ойла еш бу .ТIулга аьлча а, цхьа боккха чхар бу-кх, вайн махкахь тIулгаш а ду ойла еш: Деллахь, муха дуьхьал девр дара те хIокху тIебеъначу баланна, бохуш . И сурт цхьаъ ду дара ас дехкинчу суьрташлахь.\nДечига тIехь, огуш, маситта сурт диллира ас. Огуш диллина цхьа сурта ду сан, велла охьавиллина тIемало, цуьнна тIееана, уллехь гораяхна Iаш цуьнан говр а йолуш.\nЙозанех Iаьрбийн маттахь туьйранаш а, кхин иштта хIуманаш а яздо ас".\nБавддин Везаш Урдунерчу Суеле-гIалахь 1944-чу шарахь вина. Ша дехкинчу суьртех гуллуш а дац цуьнан рицкъа. "ДуьнентIехь гIарабевлла болу суртдиллархой кхано тIаьхьа бен бевзина а ма баций. Цхьа де догIург хир ду-кх, бухахь «Везаш» яздина суьрташ махаладовлуш, бохуш, забар йо Везаша шен похIмалла хьахаделча.\nУрдунера нохчийн суртдиллархо


Куьг кховдор, мараэккхар — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nКуьг кховдор, мараэккхар\n(статья на чеченском языке)\nIилманехь билгалдаьллачех ду, кхечу хIуманашна тIехь а санна, дегIан чарх экама хиларца къаьмнаш вовшех къаьсташ хилар. Цхьадолчу къаьмнийн Iедал ду вовшашца къамеле ваьлла ши стаг хилча, ша аьлларг тIечIагIдеш, цхьаъ вукхунах хьакхавала везаш. Цул сов, къамел деш лаьтташ волчу шинна юккъера меттиг а лараме ю. Масала, итальянцийн къамел дечу шинна юккъехь 45-50 см. хуьлу (комфортабельное расстояние олу цунах). Цаьрца къамел тасаделлачохь хьо дIахилахь, царах волу стаг хьуна тIе хир ву (цара дош ца алар дагалаьцчи, уьттазза куьг ца ластош, юхавалар сих-сиха нисло). Американцийниг I м. гергга хуьлуш ю. Нагахь цунна хьо тIехилахь, иза юхавер ву.\n«Ванах, къамел ма чIогIа мохь бетташ до-кх аш», олий цец волуш вайдолчу веана хьаша кIезиг ца нисло. Цуьнан бахьана, вай лакхахь хьахийначу хабаре тасавеллачу шина стагана юкъахь хила езаш йолчу юкъаметтигах (расстояние) доьзна ду. Ткъа иза ялх гIулч ларалуш ю. Цундела, «ты меня уважаешь?», бохучу кепара латтахь а, 5-6 метр генахь, я дуьхьал лаьттарг къора волуш санна йолу къамел деш волчуьнан кийрара Iаь. Ишттаниг миччанхьа а ган тарлуш ду.\nЦуьнца цхьаьна тахана нислуш бу хьо мел дIа гIертарх, ша дуьйцург мерах-мара тухий бен ца дуьйцуш берш а, я муьшка ца йича хьуна наб кхетарна кхоьруш санна, хIора дош моссаза олу ворхIазза куьг ца Iоьттича, са ца туьйш берш а. Вайн дайша маьттаза леринчарех ду уьш. Делахь а, иштта Iедал долуш бу-кх цхьаберш. Iаьнарх Iаь хьерчаш хабар дийцарх а, вовшех хьакхаваларх ларлуш а вайн дай лелла хилар боккъал а бакъдерг ду ала йиш ю тахана. Дага лацал куьйге вахийтаран маьIна, цуьнан чулацам. Йоккха тIаьхье йолуш, доккхачу декхарийла вуллуш гIуллакх хилла куьг далар. Вовшашка куьг далар тIаьхьа бен юкъадаьлла дац вайн дайшна. Маралелхар-м гуттар а дастаме хIума лоруш хилла, ислам дин юкъадогIуш, «вирдан вежарий» боху кхетам баьржича бен юкъадеана а дац иза.\nТамашийна хетадала тарлуш делахь а, вайн дайшна дика хуучарех хилла-кх, вовшийн маралелхар-м, хьовха, куьг далар а, вовшашна улле гIертар дуьйцур дац вай, сина-дегIана вуно хала-бале гIуллакх хилар (гигиена бохург а хьеха ца до вай). Тахана Iилманчашна гучудаьлла ши стаг вовшашна маракхетачу хенахь цу шимма вовшашкара ницкъ-гIора дIаоьцуш хилар. Туьйранашкахь делахь а, шех хьакха вел-веллачуьнгара иза цIубдечарах вампираш олу.\nНохчашна юкъахь лелаш куьг кховдоран а, иза дIалацаран а хIоьттина яьлла кеп ю. Юккъехь ши гIулч йиссинчу хенахь кховдадо салам деллачо куьг, геннара куьг кховдийна тIегIертар, осалчу аматех лерина ду. Бакъду, хьаькамо иза дарх, цунна бехк ца буьллу, мелхо а дог дикаллин, адамаллин гайтам лору, хIунда аьлча, ишттачу (даржехь болу нах бу буьйцурш) стаган улле гIерташ, цуьнан тидам шайна тIебахийта гIерташ, уьш совцон, куьг лаца гIерташ нах хуьул. Цу тIе, вай лакхахь ала а ма элира, дарж долчо, алсамчу хьал-бахамах хIоттавеллачо, ницкъ-гIоранца тоьллачо салам далар а, куьг кховдор хьалха дан деза аьлла. Иза иштта хIунда хуьлуш хилла те, аьлла тIаьхьакхиа гIоьртича, гучудолург цкъа делахь, иза «лай» ву, цунна иза дийнахь-бусий дагахь латта дезачех ду. Цунна иза дагара даьлча, дагадаийта дезаш лору. ШолгIа делахь, цуьнан ницкъ-гIора, хан цуьнан шен долахь йоцуш лору. И кочахь долу дукъ хала а, деза а хиларх массо кхеташ хила везаш хIума ду. Цундела иза вогIуш-воьдуш тIенисвелча, ша тIевеана, цо шена хьоьгара оьшург схьааллац (шен эшамаш хьалха а баьхна, тIегIертар хаза ца хеташ) иза Iадда вуьтуш хилла. Нохчаша, чолакха вацахь, куьг дIа ца кховдадо, дIа а ца лоцу дихкинчу доьхканна лахахь, голехь саттийна а ца хуьлу.\nГо бина лаьтташ болчу нахана тIекхаьчначохь, я чохь болчарна тIехIоьттича, нагахь санна дIакховдош долчу куьйган пхеа пIелгал уьш сов белахь, хIоранга а шег-шега куьг кховдорах кIелхьара волуьйту тIевеънарг. Нагахь санна, бухахь берш пхиъ, я цул кIезиг белахь, воккха вуй, хьаькам вуй бохуш го ца цоьстуш тIенисвеллачуьра аьрру агIор аьтту агIор (аьтту белш хьаха йоккхуш) куьг луш чекхвала веза. Нагахь чохь хилча, баьрччера волало.\nВайн дайшна оьзда ца хеттехь а, тахана лелачарах ду мара-мара веттавалар. Мацца а цкъа иза юкъара дIадер долуш-м ду (масала, США-хь иза юккъера дIадаккха Iалашо йолуш ткъех шо хьалха юкъаралла кхоьллина вайна юкъара а. Нис-м ло мара ца кхетча ца волуш меттигаш (зударшна мара лелхар-м хьехочохь дацийца). Делахь-хIета, воккхачуьнан аьтту пхьарс хьайн белшана тIехула а болуьйтуш, хьайн аьрру бесне цуьнан аьтту белшах (хьайн Iаьнарца цуьнан Тарам-малик меттах ца доккхучу кепара) хьакхайолуьйтуш охьа а таьIна, эккха веза мара.\n(с) Саид-Магомед Хасиев для Нохчалла.com\nПросмотров 6 208\nкуьг кховдор мараэккхар менталитет на чеченском языке уважение чеченцы обнимаются\nДела реза хуьлда Сайд-Мохьмадна а, х1ара сайт лелочарна а! Вирдан вежарша юкъадалийна г1иллакхашший, заманан йохалла лардина къоман ваддий дуьхь-дуьхьал нисделча, 1адаташкахьа оьзнарг динна дуьхьал ваьллачух а туьдуш, «имане» баьхкинчу кегийрхошца къамел дан хала делахь а, сих-сиха ийа дезаш х1уманаш дара х1орш. Мара лелхарна т1ера волчунна т1аьхьа а х1оьттина, тезетана т1евахар г1айг1а хуьлу суна. Иза бухарчарна мара а кхетта, хьо т1аьхьа сацахь, хьо г1иллакхах воьхнарг лара тарло, иштта хеттал бен, къоман г1иллакхех кхетам боцучарна.\n04.07.2015 в 09:30\nАдам, ахьа бохучунна со ч1ог1а реза ву.\n04.07.2015 в 09:41\nПопробую передать приблизительный смысл текста в нескольких словах, для чеченцев, которые не читают на родном (никогда не думал, что скажу такое). Уважаемый Саид-Магомед Хасиев говорит нам, что в наших обычаях нет обниманий при встрече. Даже рукопожатие имело свое значение в каждом отдельном случае.


"Даймахканна вацар доцург, ас дина хIума дац…"\nДечкен-бутт 23, 2018\n10 денна изоляторехь сацийна ХIинжа-ГIалин мэр Мусаев Муса\nКарара кIира а, кхин массех де а гурашкахь токхур ду мэро Мусаевс. Иштта бина сацам Советийн къоштан кхело. Нагахь санна бехк цунна тIехьахь, шина баттана муххале а дахлур ду лаьцна кхабар.\nМэр лацар гIарадаьлла. Шина дийнахь-буса ларйира кхелан хIусам массо а федералан телеканалаша а, информацин агенталлаша а. Иштаниг ХIинжа-гIалахь хилаза дикка хан яра – ши шо хьалха беракеманахь кхаьчначу ницкъаша мэр лаьттина Амиров СаIид лаццарх.\nВоккхахволу воI ца веара\nМусаев лацарх дерг цхьалхадала дезаш дара Дечкен-беттан 20-чохь, амма дов айден материалаш ца яхкийтира оцу дийнахь кхеле. Цундела кхеташо кIирандийне дIатеттинера. Ткъа йиллинчу хенахь кхеланна гергахь гулбелира мэран гергарнаш, беза-бевзарш.\nНах тIех дукха бахкарна, кхелан чоьнашка кхочийла ца хилира Мусаевн уггар уллерчеранний (зудчун, воьIан), массех цуьнан белхан накъостанний бен.\nБадруддин, мэран воккхахволу воI, вацара баьхкинчаралахь. Иза кхечу девнехь ву полисхошна тIелатарна лаьцна. Гезмашин-баттахь бехках мукъавитинера иза, амма Дагестанан лакхарчу кхело и сацам юхабаьккхира.\nДагестанехула йолчу Талламан урхаллерчу шатайпа девнаш толлучу Шуайпов Абакара Мусаев лацар дийхира. "Шегарчу даржо лучу бакъонал сов а волуш", мэро доккха зулам дар зуьйш бу талламчаш, элира цо. "Пачхьалкхерчу Iедална, пачхьалкхан а, меттигерчу а интересашна зен дар" толлуш ду шаьш, элира Шуайповс.\nТIебаьхьна бехк иштта бу: 2016-чу шеран бIаьста Мусаевс низамехь а доцуш, куьг а яздина, 17,5 гектар латта кхачийна "АСПК" цIе йолчу организацина.\nЛаьттан декъах мэро аьлла мах 1,1 млн сом хилла, бакъ-мах цуьнан 81 млн сом боллушехь.\nЗулам динарг хила тарлуш волчу Мусаевгара баьлла аьлла хета бехк тIех боккха бу, цо ша арахь витахь, бехказлонаш лоьхур ю, зуламан ларш йойур ю, иза лацахьара, дийхира талламчас.\nБразилехь вилла яц\nАдвокаташа, Мусаев цIахь кхаьбча тоьаш, мукъа витар доьхура. "Иза аэропортехь лаьцна а вац, Эмираташка водуш лаьцна а вац, я цуьнан Бразилехь вилла а яц", - бохура мэран юристо Азуев Сулеймана.\nХIан-хIа, чIагIдора талламчас Шуайповс, шайгахь Мусаевс тешашна тIеIаткъамбан тарло аьлла информаци ю.\nМусаевх дозуш цуьнан 4 бер хилар а, иза ша могуш вацар а тидаме а оьцуш, кхеле къинхетаме хиларе кхайкхира адвоката. Амма цо доьхург тIе ца ийцира.\n"Со ца кхета хIун хилла"\nМусаевс, ша болхбечу 2,5 шера чохь шен куьйга кIелхьара ара ца даьлла цхьаьллиг цхьа низамехь доцу кехат, элира. Ша кхийтира, къайлахчу сервисан а, экономикан зуламашна дуьхьаллаьттачу урхаллера а белхахой баьхкича, уьш "лаьттаца доьзначу омрано" кхачийнийла ша волчу, элира. Уьш дIабахча, ша мэрин техникан гIуллакххой тIекхайкхира, харц делахь, ша латта делла омра юхадаккха аьлла, амма оцу белхахоша ша тешийра, харцхьа дина хIумма а дацарх, бохура Мусаевс кхелехь.\nМусаев тешна ву, ша арахецначу хIора кехатах мэрин юридикан дакъа дала жоп долуш хиларх. "Суна хаьара, низамхой оцу лаьттах дерг цхьа бутт ах бутт хьалха дуьйна а талла буьйлабеллийла. Ас хIун новкъарло ян тарлора церан балханна?" – цецвуьйлура иза.\n"Сан да вагIахь а, ас харц сацам тIеоьцур боцийла администрацерчу массо а 220 стагна хаьа. Сайн гIовсех цхьаьнгга а ца аьлла ас низамехь доцург ден", - элира Мусаевс кхеле.\n"2, 5 шера чохь халкъаний, даймахканний вацар доцург, ас дина хIума дац. Со ца кхета, муьлхачу документашна тIетийжа талламчаш, ца кхета хIун хилла", ша вада лерина вац, кхидIа а хир ву пайде, бохура лаьцначо.\nАмма патриотизм чекх ца елира. Кхелахочо Гаджиев Далгата бехк прокуроро тIебаххьалц йолчу ханна 10 де а кхайкхийна, чуволла сацам бина ХIинжа-ГIалин мэр.


Зарратан бертах хетарг къастон 60 де ду Iамеркан\nГIажарийчоьнна тоьхна лаьтта экономикан, йохк-эцаран эмбарго Малхбалено юхаяккха тарло ах шо даьлча, аьлла, дIахьедина Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан секретара Керри Джона. «Санкцех хьалхаялале ГIажарийчоь декхаре ю Дуьненаюкъарчу зарратан агенталлаца цхьаьна бертан цхьацца агIонаш билгалъяха, ах шо эша а тарло цакхетамаш дIабаха» - аьлла цо «Iамеркан Аз» радион гIажаройн редакцехула оршотдийнахь.\nБертан башхаллаш зен, хетарг къастон 60 де ду Iамеркан Штатийн Конгрессан, ткъа цунна цатовш бертан текстехь меттигаш нислахь, ехха ветон бакъо юкъа а яьккхина, къийсаяла а некъ бу президентца Барак Обамица. Иштта, шайн махкахь бинчу бертан агIонаш йийцаре йо ГIажарийчоьнан Iедало а. Парламентехь вистхуьлуш арахьарчу гIуллакхийн министра Зариф Мохьаммада «барт кIоргга динчу зерашна тIехь бина бу,» - аьлла.\n«Барт буьззина ГIажарийчоьнна пайдабохьуш бу оха бахац, муьлххачу а дийцаршкахь хуьлу агIонийн лаамашна некъ буьтуш, амма вайн интересаш вай ца хьашийтина», - бохура Зарифа. Парламенто 15 стагах кхеташо хаьржина бертан башхаллаш талла.


Хуьсигех беха Шемара чергазийн мухIажирш\nМарсхьокху-бутт 06, 2014\nЧергазийн суртдиллархочуьнан Гучепшоко Шеомиран сурт., 24Стиг2013.\nКху деношкахь, телевизионехь шуьйра гайта а гойтуш, Украинера мухIажирш бу тIеоьцуш Оьрсийчоьнан регионашкахь, коьртачу декъана Къилбаседа Кавказехь. Украинин куьйгалхошца ийгIинчу Оьрсийчура Iедалша, иза политикан хаттар хиларе терра, вуно дика хьелаш кхоьллина царна. Амма оццу хенахь вуно вочу хьелашкахь бохкуш бу Шемарчу тIамах бевдда даймахка баьхкина болу нах.\nУкраинин малхбалехь антитерроран операци хилар бахьана долуш, шайн хIусамаш а юьтуш, Оьрсийчу дIаоьхуш бу цигара бахархой, коьртачу декъана оьрсийн къомах болу нах. Уьш вуно комаьрша тIеоьцу, масала Къилбаседа Кавказерчу республикашкахь. Дагестанехь а, Нохчийчохь а, ГIебартойн Балкхаройчохь а иштта дIа кхин а. Арахь висина цхьа а стаг а вац. ХIора денна лерина луш ахча ду. Санаторешкахь а, хьешан хIусмашкахь а, тоьллачу петаршкахь а дIатарбина бу и нах.\nОьрсийчоьнан Iедалша цу кепара политика лелор кхеташ ду. Украинин Iедалша ницкъ беш болу нах бу шаьш тIеэцна хьоьстурш ала гIерта уьш. Масала, ГIебартойн Балкхаройчохь дIатарвина ву Украинера 443 мухIажир. Церан дахарх лаьцна иштта дуьйцу цу республикан миграцин урхаллан мухIажиршца болх бечу декъан куьйгалхчо Журтов Мурада.\nЖуртов Мурад: "Украинера ГIебартлойн Балкхаройчу баьхкинчу нахаца дерг иштта ду: Нальчикера "Лебедь" а, "Калмыково" а санатореш ю уьш. Верриг а миграцин чоьте эцнарг ву 443 Украинера веъна стаг".\nТкъа Украинера нахе санна хьовсий Iедалш Шемара бевдда баьхкинчу мухIажиршка? Цу хаттарна Журтов Мурада иштта жоп ло.\nЖуртов Мурад: "Башхалла яц. Шемахошка а иштта хьовсу. Массо а цхьабосса дIатарбо".\nЭфендиева Ольга ГIебартойн Балкхаройчу Шемара баьхкинчу мухIажиршна шен лаамехь гIо деш ю. Цу нахах къахеташ араяьлла ю иза. Коьртачу декъана цара Iуналла деш бу Шемара чергазий. Ткъа уьш 2000 гергга стаг ву. Журналисташна шайн балхах лаьцна дуьйцуш, ша цецъяьлла яра Iедалша и нах тесна битина хиларх бохуш дийцира цо.\nЭфендиевас билгалдаккхерехь, Шемара чергазойх цхьаберш санаторешкахь бехаш бу. Налчикехь цхьацца хIусам карийна дIатарвелла ву 221 стаг, царах 46 бер ду. МухIажиршна 20 цIа делла хиларх лаьцна хаа шена аьлла дийцира Эфендиева Ольгас, ша "Кавполит" интернет-сайтана еллачу интервьюхь.\nАмма шаьш мухIажирш дийцарехь, церан коьрта проблема ю чубаха меттиг цахилар. Цул сов бан болх бац. Уьш хенара бовлу наггахь ахча даккха аьтто хилар бахьана долуш а, меттигерчу юкъараллан жигархоша сагIа далар бахьана долуш а.\nМухIажиран кхоллам дукха декъаза бу. Дахар хьовха, дерриг а дуьне доьхна арваьлла ву иза. Цундела кхеташ ду цара, Iедалийн оьгIазаллах озалуш, шайн хьал мел ледар делахь а латкъамаш ца бар.\nМухIажиршна гIо дан араяьллачу Эфендиева Ольгас дийцарехь, уьш дIатарбинчу снаторешкахь а, хьешан хIусамашкахь а хилла иза. Цо дечу тоьшаллица, уьш беха меттигаш дукха тиша ю. Сих-сиха хи дIадоккху, электросерло а, йовхо а дIайоккху.\nМасала, «Терк» санаторехь чохь бехъаш мухIажирш а болуш, хIусамаш тоеш ю. Оцу ченалахь баха безаш бу уьш, кхача а кечбеш, бераш а кхобуш.\nУкраина кийча ю Малайзин кеманах хилларг дуьнене таллийта\nУкраина хьокъехь Путинца кхин дIа а болх бан дагахь ву Обама\nЛедара санкцеша Iаткъам бийр бац Оьрсийчоьнна\nДонецкна гIо дечара Нохчийчоь йиц ца яхьара...\nЦIахь къоьлла а йолуш, нийса дуй хийрачу махка миллионаш хьийсор?


ХIора воьалгIа даймехкан тIеман ветеран велла Оьрсийчохь пандемин муьрехь\nЛахьан-бутт 22, 2021\n2021-чу шеран ГIадужу-беттан 1-чу денна Оьрсийчохь верриг а висина 896 806 даймехкан тIеман декъашхо а, ветеран а. 2020-чу шеран Охан-баттахь цхьа миллион 210 эзар вара уьш. Пандеми лаьттачу цхьана шарахь а, эхашарахь а велла царех 312 эзар стаг, йа вуьшта аьлча, 26 процент. "Ведомости" гIирсо яздо цунах лаьцна, къинхьегаман министраллан зерашна тIетевжина.\nХIинццалц схьа иштта маса лахлуш дацара церан терахь. 2019-чу шеран юьххьехь Оьрсийчохь вехаш вара цхьа миллион 280 эзар дуьненан ШолгIачу тIеман декъашхо а, ветеран а.\nТIаьххьарчу цхьана шеран а, эхашеран а динамико гайтарехь, церан терахь лахдала доладелла цкъай, эхаззий дукхаха. Баларш алсамдовларан коьрта бахьана ду – коронавирусан ун а, COVID-19 вирусна дуьхьал вакцинаци яр а лахарчу тIегIанехь хилар.\nРосстатан зерашца, COVID-19 уьнах кхелхина 83 процент – 60 шерел тIехбевлла нах бу. Хенара болчу пациентех эханна оьшу дарбан хIусамашка охьабийшор. Къаношна кхетта цамгар сиха кхуьу, цаьргара хьал маса чIагIло кхаа дийнахь.\nОьрсийчоьнан бахархошлахь хенара болчу нахалахь кхозлагIа дакъа бен дац вакцинаци йина, хаамбора оперативан штабо.\nДукхахйолчу оьрсийн регионашлахь 60 шарал тIехбевлла нах чохь буьтуш раж юкъаяьккхина Iедалхоша.


ГIалгIайн тайпанийн Кхеташо: латта я вежаралла\nГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъара доза ШариIатан кхелехь къастор хьехна пIераскандийнахь Нохийчуьрчу Iедалхошна гIалгIайн къоман тайпанийн Кхеташоно, шина къоман юкъаметтигаш цунах гIоьртина хилар, билгалдоккхуш.\nОьрсийчоьнан Конституцин кхело низамца богIуш лору Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а доза къастош шина мехкан куьйгалхоша тIеэцна сацам. Оцу маьIнехь жамI дIакхайкхорца ерзийна дозан хьокъехь ши кIира хьалха ладегIарш дIадахьна кхел цуьнан куьйгалхочо Зорькин Валерийс дахначу еаридийнахь.\nТкъа шолгIачу дийнахь Yuotube агIоне хIоттийнера гIалгIайн тайпанийн Кхеташонан куьйгалхочо Ужахов Малсага шайн организацин цIарах нохчашка кечдина кехат дIадоьшуш видео.\n"Вежарша дозанаш ишта билгал ца доху. Латтанаш схьадоху тхоьгара, вежарийн юкъаметтигаш а ларъе боху. Вай къастам бан беза: латта, я вежаралла? Къастам шуна тIехь буьту оха", - аьлла, билгалдаьккхина кхайкхамехь.


Германи -- Ангела Маркелина хIинцца хиина шен партино бундестаган харжамашкахь толам баьккхинийла, Берлин, 23Гез2013.\n41 процент сов бу махкахошкара Меркел Ангелина кхаьчна кхаьжнаш. Цунна тIаьхьахIоьттина йогIу социал-демократин парти - 27 процент кхаьжнаш кхаьчна цунна.\nКхузахь билгалдаккха догIу, Меркелца канцлеран дарж къовсуш хиллачу социалистийн куьйгалхочун Штайнбрюк Пьеран оцу жамIо мехкан да хила болу сатийсамаш башийна дIабаьхьна хилар – канцлер кхин дIа а Меркел хир ю, тIехула тIе, кху тIаьхьарчу ткъеха шарахь цо куьйгалла дечу партин цкъа а ца хиллачу кепара дикачу жамIашца а хуьлуш.\nХаржамашкахь тоьллачийн могIаршлахь ю иштта Аьрро парти а, шен 8 процент сов аьзнашца, иштта Баьццара парти а, изза бархI процент сов кхаьжнаш кхаьчна йолу.\nТкъа уггаре а кху тIаьхьарчу немцойн харжамийн догмовлахойх лара богIу бархI шарахь Меркелан Кериста-демократийн партица цхьаьна коалицехь Германин урхаллехь хилла йолу Маьршачу демократийн парти. Уьш ур-аталла парламенте чекх а ца бевлла. Цундела шайгара масех министран дарж а, вице-канцлеран дарж а охьадила дезар ду церан керлачу министрийн кабинетехь.\nКху шарахьлерачу харжамашка экономикан кризис бахьана долуш а, политикашна гонахара скандалаш бахьана долуш а, юкъараллехь яьржаш йолу догмовлалла бахьана долуш а меттигера нах харжамашка баха сиха цахиларна саготта бара немцойн тергамхой. Амма и кхерам бух боцуш нисбелира - 71,5 процент нах бахара харжамийн каппашка.\nЦарна юкъахь хIинцалц цкъа а ца хиллачу кепара дукха нохчий а бара. Уьш Европе дIакхелхина масех шо бен ца хиларна дукха бацахь а.\nИшттачарех ву немцойн МайнтIерачу Франкфуртехь веха волу Ахмадов Сайхан. Ши шо хьалха немцойн паспорт схьаэцна волу иза дуьххьара ваханера Германин канцлер хоржуш дакъалаца. Дукха буй Германехь харжамашка баха бакъо йолу нохчий, аьлла хаьттира цуьнга Маршо Радионо.\nАхмадов: „Германехь харжамашкахь дакъалаца бакъо йолу нах массо а шарахь алсам бовлуш бу, хIунда аьлча, нах тIеоьхуш а бу кхуза, вуьшта хьалхо схьабаьхкинчара кехаташ схьа а оьцуш, кхажтасса бакъо каракхочуш а бу. Цундела дIабаханчу харжамашкахьчул а дуккха нохчий бара кху харжамашкахь дакъалаца йиш йолуш. Эзарнашкахь бацахь а, масех бIе стаг вара майра ала йиш хир ю“.\nТкъа хьанна тоссура те Германехь бехачу нохчийн мухIажарша кхаж?\nАхмадов: "Нохчийн мухIажарш кхаж тоссуш бу", аьлча, иза нийса хир дац. ХIунда аьлча, мухIажарш бара уьш шаьш схьабаьхкинчу хенахь. Ткъа хIинца уьш, массеран йолу бакъонаш а йолуш, кху пачхьалкхан бахархой бу. Кхаж хьанна тоссура вайнаха аьлча, дукхахболучара, суна бевзачара, социал-демократашна а, Баьццарчу Партина а тосура. Церан политика мелла а тхаьшна герга хеташ ду тхо.\nТкъа Меркелна вайнчара кхаж ца тассаран бахьана, суна хетарехь, кху тIаьхьарчу хенахь кхузарчу юкъараллехь долу хьал мелла а вочу агIор хийцаделла аьлла хеташ ду тхо. Мацах цкъа яханчу хенахь кху махкахь хиллачу кепара цхьацца радикалан хьежамаш карлабуьйлуш санна хета тхуна, кхечанхьара тIебаьхкинчаьрца а, хийрачаьрца а йолу юкъаметтигаш а гамлуш санна хета. Ткъа и хIума иштта хиларна бехке Iедалан куьйгалла ду. Цара иза магош дацахь, иза иштта даьржаш хир дацара юкъараллехь“.\nФранкфуртан вахархочо Ахмадов Сайханна ма дийццара, тIаьххьарчу шерашкахь мелла а хийцабелла богIу немцойн юкъараллехь а, политикехь а тIебаьхкинчаьрца а, хийрачаьрца а болу хьежамаш. Амма иза, харжамийн жамIаша ма-гайттара, мел кIезиг а, гергарчу деа шарахь иштта лаьттар долчух тера ду.\nГерманерчу харжамийн жамIаш