Муха го суна Арсанукаев Шайхин "генара, гергара некъаш"? (дешархошна)\nЯздархо Арсанукаев Шайхи\nКху деношкахь даго тIеоьцучу, лоручу яздархочух, цуьнан кхолламах, цуьнан йозанех хетарг язде аьлла, тхан нохчийн меттан хьехархочо Сацита Мусаевнас тIедиллича, ца яьллачу денна дийзира сан интернет кегон. ХIора Нохчийн Меттан Денна лерина вовшахтухучу барамашкахь массара а юьйцуш, сайна а дагахь сецначу "Ненан мотт" байтан автор Арсанукаев Шайхи (Дала гечдойла цунна) дагавеара суна.\nЮьхьанцарчу классехь дуьйна Iамийна, дагахь йисина "Ненан мотт" йоцург а, дуккха а стихаш язйина хиллера цо-м. "Ненан доIа", "Лаьмнийн гIиллакх", "Кхийти со", "Ведана", "Весет", "Лакхенан гIиллакх", ишта кхин дIа а…\nЯздархочух лаьцна дуккха а керланиг хаа аьтто хилира сан.\n1930-чу шарахь Веданан кIоштарчу Дишни-Веданахь дуьненчу ваьлла хилла хинволу поэт. Нохчийн къомаца цхьана бала Iоьвшина а ву Шайхи, Сталинан омраца вайнах махках баьхначу 13 шарахь.\nШколехь дуьйна байташ язъеш, поэзига дог-ойла хилла цуьнан. Делахь а, 1952-чу шарахь Казахстанехь финансийн техникум чекхъяьккхина цо. Къам цIадирзинчул тIаьхьа цхьа кIезиг болх бина Шайхис финансийн декъехь. Амма дукха жимчохь дуьйна йозанца шовкъ хиллачу цо дIатосу и болх, Соьлжа-ГIаларчу хьехархойн институте деша а хIуттий. Ишта кест-кеста меттигерчу зорбанашкахь арайийла юьйлало цуьнан байташ а.\nСан хIинцале а бIаьрг буьзнера яздархочух. Кхузахь гучуделира суна, халонех ца ийзалуш, шен Iалашонашка кхача поэтан ницкъ а, доьналла а тоьъна хилар.\nМасех Шайхин байт йийшира ас мохь тоьхна. Суна схьахетарехь, цхьа шатайпа говзалла йолуш, дикачу дас санна, тIе а ца чийхаш, кIедачу, довхачу дешнашца язйина хийтира суна цуьнан хIора а байт.\nТхан дедас а, денанас а чохь дуьйцуш хезара суна: тоххарлера дIадаьлла, адам саьхьар хьийза, гIиллакх дедда, марзо яц адамашна юкъахь, къизалла хьийкъина бохуш…\nШайхин байташ ешча дика кхета со, боккъал гонахара дуьне а, адамаш а хийцаделла хиларх. Хьажахьа, ма сагатдеш хилла цо кху заманна а, тIехиндолчунна а, тIекхуьучу чкъурана а. Масала, таханалераниг тоххарачуьнца дуста а дустуш, боху цо:\nДина сий Ненан,\nРагI хьоьгахь ю тахана,\nДайн оьзда гIиллакх…\nАлийша, ва нах, хIай, алийша, хIунда\nДац-те вай комаьрша хазачу дашна?\nАлийша, доьху ас, алийша, хIунда\nЮ-те вай Дикалла кхоош вовшашна?\nОцу хеттаршна жоьпаш а ца карош кхелхинчух тера хета суна поэт. Йа хьанна карор дара царна жоьпаш а…Ткъа ша иза, бакъволу поэт, дешан говзанча хилла а ца Iаш, схьадийцарехь, дика а, хьанал а адам хилла.\nНохчийн прозаико Бексултанов Мусас тIечIагIдо: "Цхьа стаг хуьлу новкъа дIаоьхуш, сиха доцучу, дайчу боларца, ша гIелвелча, охьа а хууш, са а доIуш, гIатта а гIоттуш. Кхиберш ма-хьаддалу боьлху, и стаг цкъацкъа юьстах а кхуьйсуш, дIаса а тоьттуш, нацкъар а вохуш. Уьш генна дIа хьалха бовлу. Стаг эххар а тIаьхьакхуьу царна, шуьйрра некъ а эцна баханчарна. Уьш, цхьаберш, Iохкуш хуьлу, са а кхачийна, гIел а белла; вуьйш некъахь дуьхьалкхета, некъан халалла юхабирзина. Стаг ша ма-ваххара воьду – сиха доцучу, дайчу боларца. Юха, эххар а, ша дIакхаьчча, цунна бухахь кхо-виъ го, новкъаваьллачу кхаа-веа бIенах. Салам а луш, охьахуу стаг, бухахьволчу кхаа-веанга. Бухарнаш гIеххьа цецбовлу, оццул шаьш хала бинчу новкъа хIара парггIата схьакхачарна. Арсанукаев Шайхи дахарехь а, поэзехь а цхьаъ ву, я дахарехь ма-варра ву-кх поэзехь а: дукха бIаьрлаваьлла, мохь а ца бетташ, «Со» ву, бохуш, ийа ца луш, цхьанаэшшара долчу боларца, некъах бехк хеташ санна, нацкъаруо вогIу некъахо, шел сихачарна некъ дIа а луш, юха царел хьалха а вуьйлуш..."\nЯздархочо Абубакарова ПетIмата тоьшалла до, нохчийн мотт ларбарехь, шорбарехь, кIаргбарехь, баржорехь саццаза къахьегна, дуккха а диканиг шена тIаьхьа дитина цо хиларх.\n"Шен дукхаха болу ницкъаш дIабелла цуо (Арсанукаев Шайхис) ненан мотт кхиорехь, иза бовзийтарехь, безийтарехь. Куралла хIун ю а ца хаьара цунна ша муьлхачу даржехь хиларх. Иза дика гуш ду цуьнан кхоллараллехула а. Цхьа еша атта, яйн ойла дагтIе хьоьрсуш, синна паргIато луш а ю цуьнан байташ", - боху Абубакаровас.\nя вуьсий тIевахна ала йиш йоцуш…\nОцу дешнийн маьIне кхевдича суна хаало адамаллин дог цуьнан кийрахь хилла хиларх, гарехь, кийча хилла-кх иза, хьанна а оьшучунна орцахвала, дIа-схьа ца тоьттуш, шен са а ца кхоош.\n"Муьлххачу литературин а санна, нохчийн литературин а коьрта кхо «турпалхо» ву: хьалхара – Адам (Адаман амал, цуьнан ойла, сатийсам, гIиллакх, гIуллакх). ШолгIа – и Адам шена тIехь дехаш долу Латта (Даймохк). КхоалгIа – и Адам шена чохь дехаш йолу Зама", - боху Шайхис. Гуш ду, оцу багарбинчу турпалхойн бух тIехь кхиийна ю Арсанукаев Шайхис шен поэзи а.\nЦунна тоьшалла до ГIалгIайчоьнан гоьваьллачу яздархочо Ведзижев Ахьмада а: «Хетарехь, нохчийн поэзехь уггаре а эмоционльни ницкъ болчарах лара еза Арсанукаев Шайхин поэтически произведенеш. Дукха хIуманаш чулоцу поэтан стихаша а, поэмаша а. Цара гойту дахаран массо а агIонаш. Безаман лирика иза хиларх, я даймахках, я винчу юьртах лаьцна язйина иза хиларх, церан коьртаниг ду – адамийн юкъаметтигаш гойтуш хилар, хIора стеган цIена, хьанала ойланаш самайохуш уьш хилар».\nСибрехахь 13 шо а даьккхина, мацалла, хьогалла лайначу Шайхина дика бевза бепиган мах. Дийнна ода ю цо бепигна лерина язйина:\nХетарехь, воьдуш-вогIуш Соьлжа-ГIалин нехаш кхуьйсийлехь кхоамза охьакхийсина баьпгаш а хьоьшуш, тIехбуьйлу нах гина хир бу поэтана: жима а, воккха а… И сурт Iаьткъинчу Шайхин синтем байна, шена тIехIиттина мацаллин денош карла а дуьйлуш. Ца лало цуьнга адамаша бепиг хьешар, цуьнан хама ца бар. Юх-юха "тIехбуьйлу, тIехбуьйлу" бохуш, карзахе яздина хетало суна хIара дешнаш:\n2012-чу шарахь Зазадоккху-беттан 13-чохь Соьжа-ГIалахь кхелхина Арсанукаев Шайхи. ДIавоьллина иза ша дуьненчу ваьллачу Дишни-Веданахь.\nЯздархо Яралиев Юсуп\nЦиггахь вехачу кхечу поэта Яралиев Юсупа а шена Iаламат Iовжаме дара аьлла хиллера Шайхин кхалхар. Ма -дарра далийча, ишта ду цуьнан дешнаш: «Бакъдерг аьлча, нохчийн литературана юьхькIам болуш стаг вара Шайхи. Массарна а дукхавезаш а, оьшуш а вара. Цуьнан Iожалла суна чIогIа Iовжаме хета, сайн деваша дIаваьлча санна. Кху кIоштера нах соьга кадамаш беш хуьлу-кх, цуьнан шен гергарнаш а тIехь, хьан вара-кх иза алсам, бохуш. Башха аьтто хилла а вацара иза. Жималла а Казахстанехь дIаяхнера. Цо динарг дисина-кх. ГIишлош йоьгIначун гIишлош йисина. Бахамаш биначуьнан бахамаш бисна. Цуьнан ойланийн жовхIарш дисина нохчийн къомана. Цуьнан поэзии йисина-кх».\nНохчийн къоман литературехь сил шуьйра, сил къегина лар йитинчу Поэтан мах муха хадийна-те махкарчу Iедалхоша аьллачу Iалашонца юха а листира ас интернетан агIонаш:\n1980-чу шарахь поэтана «Нохч-ГIалгIайн АССР-н культуран хьакъволу белхахо» цIе елла;\n1989-чу шарахь – Нохч-ГIалгIайн АССР-н Халкъан поэт;\n2005-чу шарахь – Нохчийн Республикин Сийлахь Гражданин цIе елла. Ишта Орден «Дружбы народов» а, «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал елла…\nХаац, динарг суна-м кIезиг хета, иза хьакъхилар терзане даьккхича. Хатта лаьа гунахь болчаьрга: хIунда яц Нохчийчохь Арсанукаев Шайхин цIарх библиотека, йа дийнна музей, йа цхьаъ мукъна а школа? ХIунда ара ца хоьцу цуьнан куьйга язйина, иза дуьненчохь волчу заманчохь зорбане яха ницкъ ца кхаьчна байтийн гуларш?\n" Нохчийн шайн диканиг тIевоккхуш гу а бац, вониг чукхуссуш ор а дац бохуш, цецвийлина имам Шемал бохуш, дуьйцуш хезна суна. Харц лийна-м ца хилла иза...


Iарчакхнаькъан ИбрахIима Ахьмада 80 шу дизад\nРоссе сийдола гIишлонхо вар из\nАьтинга бетта 12 ди 2021 шу\n(аьттехьара аьрдехьа) Наьсарерча ПМК-432 кулгалхо Iарчакхнаькъан Ахьмад, цун заместитель Овшнаькъан Къамбулат\nУкх шера 80 шу дуз вай республике цIихеза долча цIагIара хьаваьннача Iарчакхнаькъан Ахьмада. Цун да ерригача республике вовзаш а лоархIаш а Iаламсаг вар, «Iарчакхнаькъан ИбрахIим-молла» аьле, сий деш йоаккхар цун цIи, из вовзача а цавовзача а наха. Из воккха саг цкъа-шозза яхар санна бIаргаго аьттув баьннабар са. Школе дешаш волаш, тхоай цIагIа вайнавар сона из, шийца тха даь-да вига вена. Цхьан гIулакха юкъе тоам бе болхаш бар уж. Студент волаш, Шолжа-ГIалий тIа трамвай чу вайра сона из цIаькха. Бакъда цун воI Ахьмад, вувцаш хезавале а, сона вайнавцар, цунца цIаккха къамаьл хинна вацар со. Дуккхача моттигашка къахьийга а арахьа лийнна а саг вар гIишлонхо.\nАхьмад ваь хиннав 1941 шера Нохч-ГIалгIай АССР Пригородни района Керда ЖIайрахь яхача юрта. Цун нана Иленаькъан Калимат яхаш хиннай. Сибрера цIабийрзача, цар дезал баха сайцаб Наьсар-Керте. Цу хана денз, шоаш Iеш бола моттиг ца хувцаш, чакхбаьннаб цу дезалера боккхагIбараш. Цу юртара школа яьккхачул тIехьагIа, зIамига саг деша отт В. И. Ленина цIерагIча Дагестански университета гIишлонхой факультете, из дика дешарца белагала волаш чакх а йоаккх цо. Ший хьамсарча районе болх беш дикка ха йоаккх къонача болхлочо. Из хиннав ПМК −432 мастер, прораб, кулгалхо, Иштта балхаш даьд цо Нохч-ГIалгIай гIишлошъяра урхаллен чуйоагIача ПМК-105. 1979 шера ИбрахIима Ахьмад кулгалхо а волаш, вай республикера гIишлонхой БАМ хьалъеча къахьега болх. Цар яьча гIишлонхоех я Кунерма яха бIарчча юрт, Лена-Кунерма яха цIермашена никъ. Цигара цIавеча Шолжа-ГIалий тIарча СпецСМУ-10 цхьан юкъа цо кулгалдеш хиннай. Цул тIехьагIа Шолжа-ГIалий тIарча аьшка-бетона конструкцеш хьаеча завода директор хилар цох. Из цига волча хана, со Нохч-ГIалгIай книжни издательстве балха вар. Цхьан дийнахьа со волча чувера нохчий говзамеча литературан редактор, къаьна йоазонхо, журналист Саракаев Хьамзат.\n-Сали, — аьлар цо, — завода директор вола Iарчакхнаькъан Ахьмад вовзий хьона?\n-Вувцаш хезав сона, бакъда цIаккха сона вайна а, са къамаьл хинна а саг вац из. ХIана яхар Iа?- хаьттар аз.\n-Гараж еш воалл со. Заводо бахача нахага армтура а бетон а йохка тигац. ЧIоагIа къе я уж вайцига. Директорга аьлча фу хул хьажа воаллар со, — аьлар Хьамзата.\n-Вовза-м вовзац сона, хIаьта а, хьа безам бале, аз арг-м да хьона, — аьлар аз, воккхача сага юхь яр духьа.\n-Воллел хIаьта, хьалдаха доагIаргдар вай, цох фу хул хьежа, — аьлар Саракаевс.\nТхо балха дола издательство цу хана Ленински районерча «Нохчий гастроном» оалача тиканна лакхе, шоллагIча гIата тIа, яр. Завод гIалан заводской районе яр. Хьамзата машенаца, хаьхкка, хьалдахар тхо. Директора кабинете со чуваьлча, цхьа ший тайпара кIай корта а болаш (къаваларах кIайбенна бацар из), юкъера ха хургйолаш саг вагIар кабинете. Чуваьнна, се дIавовзийта, айса дена гIулакх дIадийцар аз.\n-Дукха езий? — хаьттар Ахьмада.\n-Гаража кIал лард йоллал еза мотт сона, — аьлар аз.\n-ЭгIахьа бухгалтерга шоашта мел еза дIа а аьле, цунах боагIа мах дIа а беле, дIахьоргья оаш? — аьлар директора.\nСона бокъонца бакъ хетацар сай лергашта хозар. ЧИУСа чуйоагIача гIишлой организацешта денна амар ма дарий, бетони арматуреи коара ара ма йоаккхийла аьнна. Садар-м сел гIадвахар а дацар, Хьамзата гIадвахарга хьежача. Издательстве хаьлкхаччалца, сона баркал яхаш вера из.\n-Баркал-м Ахьмада ала деза, аз цига даь хIама дац, тайпан-воша вовзар мара, — бегаш бир аз. Цу заводера аравалале, цхьаькха цхьа саг яйра сона. Студент волаш, Хамхой Ахьмадаца Шолжа района парте райкоме ваха волаш, яйзаяр сона из кхалсаг. Из яр ювцача парте райкома кхоалагIа секретарь хинна Чуранаькъан Султана Фатима. ТIехьагIа гуча ма даллара, из болх беш хиннаяр Ахьмада кулгалдеча завода профкома председатель йолаш. Иштта цаховш нийсделар сона гIорваьнна гIишлонхо вовзар. Ший балха гIандах къастар кхераш, зовза, кIезига, эсала саг из воацилга хайра сона цу цхьан вIашагIкхетарах а. ЦIаькха кодаме венача вайра сона гIишлонхо, кхы а цхьа ткъаьх шу даьнначул тIехьагIа. Цавовззал чIоагIа хувцавеннавар из, хетаргахьа, могаш воацаш вар цу хана. Лоацца хиннача цу шин вIашагIкхетарал совгIа, цунца гIулакх доагIаш хиннавац со цIаккха. Бакъда вовза хьашт долаш а, дика къонах вар из. Цох цкъа санна дуккхаза дувцаш хезадар сона журналиста Майсигнаькъан Саламхана, уж цхьана курорте ухаш а хьоашал долаш а бар. Цул совгIа, юртахой а бар уж.\nГIалгIай республика хьаяьчул тIехьагIа, Ахьмад «Ингушстрой» яхача урхаллен керттера инженер хиннав. Москверча акционерий «Спецпромжилстрой» яхача цхьанкхетара кулгалхочун заместитель, ГIишлошъяра нохчий урхаллен кулгалхочун заместитель хиннав. ТIеххьара цо болх баь моттиг я Сипсой-ГIалий тIара ший доалахьа йола гIишлонхой цхьанкхетар. Ахьмад кхелхав 2010 шера февраль бетта 15-ча дийнахьа.\nЦун дезал Наьсар-Керте ИбрахIим-молла ваьхача коа бах. Цун фусам-нана Аьсет я Наьсаре цIихезача наьха саг. Вай Сибрера цIадаьхкача хана денз, наьсархошта къаьстта дика йовза а уж тIауха а моттиг яр, Коккурхой Жамалда парикмахер, ГIаппархой Обкури Сулеймеи кийнаш-фурашкаш еш бола пхьараш, иштта фотоателье чухинна цIа. МугIарагIа Iойоахкар уж цхьан цIагIа. Кийнаш еш хиннача вежарех цхьанне (Обкура) йоI я Аьсет. Наьсаре цу шерашка воккха а зIамига а кийнаш, фурашкаш лелаеш бар. МоллагIа Iа хьае аьннар хьае а ховш, говза пхьараш бар уж. Аз айса хийла цар яь фуражка туллаяьй. Эггара тIехьа айса царга тегийтар а дагайоагIа сона, университета студент волаш, баьццара бос болаш фурашка хьаяйтар аз царга. Вешта аьлча, кулг говза долаш, кхоллама нах бар уж. Цигара хьадоагIаш дар аьнна хет сона, Аьсет хоза язде, сурт дилла ховш хилар. Модельерий школа яьккхача, цо болх бу Шолжа-ГIалий тIарча модан ЦIагIа, «Космос» яхача кинотеатра художник-оформитель йолаш. Ши йоI-воI да Ахьмадеи Аьсетеи. Лейлас чакхъяьккхай Москвера 1-гIа лорий академи, Мухьмад Москвера финансови академи яьккха ва. Из Турце вах, дукхагIа бизнес лелаю цо. Эггара зIамагIа я Фатима, цо ГIалгIай паччахьалкхен университета экономически факультет яьккхай. Обкура Аьсета дийцача хIамаех со гIадвугаш а цецвоаккхаш а хиннар дар, Фатимай ворхI кIаьнк хилар. Нанна-м атта хургдац царга массанега хьажа, уж лелабе, хIаьта а доккха беркат да из. Сона хеташ, Дала шийна дукха везача сага мара лургьяц цу тайпара тIехье.


Оьрсийчоь, Дечкен-бутт 01, 2017\nГIуран-бутт 26, 2016\nАвиабохам: Боьлхучел дукха стенна хеза боьлурш?\nЧкаловра Шема доьдуш, Адлере а кхаьчна, цигахь юха стигал даьлла ши минот яьлча, хIордачу доьжначу кеманчохь беллачу артистех, журналистех, эскархойх тезет кхайкхийна Оьрсийчохь. Оцу юкъанна доглозучаьрца цхьана хеза беллачех, баккхийбийраш а. Стенна ду-те ишта?..\nГIуран-бутт 14, 2016\nОьрсийчоьнан эскарера - ДАIИШ-ан могIаршкий?..\nНохчийчуьрчу Борзехь лаьттачу Оьрсийчоьнан тIеман декъера тоьллачех ларалуш хилла салти таIзаре верзийна пачхьалкхо цуьнгара даьлла аьлча а тешар воцчу зуламанна. Эскархочунна бехкедо иза ша ваха лерина хилар хьовха, шеца накъост а Шемарчу ДАIИШан могIаршка хIотто дагахь хилла хилар.\nТолстой цавевзарг – пекъар. Ткъа Айдамиров цавевзарг?\nПачхьалкхан Думин биста кхаччалц гIотту школехь муьлха яздархой Iамо беза боху тема. ГIаттийна иза интернетехула хIинца а. Оьрсийн литературера нийсса ялх яздархо берашна вовзийтича тоаме ду, и ялх ву дерриг а дуьнено лоруш, аьлла хета, масала, кинорежиссерна Шахназаров Каренна.\nЛахьан-бутт 29, 2016\nКарелерчу набахтехь къиза хьийзош бу нохчий\nШайн гергарнаш Iазапах кIелхьарабаха гIерта Карелерчу Сенежа-гIалахь 7-чу колонехь хан токхучу тутмакхийн наной а, хIусамнаной а. Кху деношкахь Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире гIо доьхуш кехат яздина цара.\nЛахьан-бутт 02, 2016\nДубровкехь теракт ярна бехке вечу Закаев Хьасанан кхелан хьалхара кхеташо дIаяхьна Москох\nДеза- доккхачу ловзарца Монако екийна бохуш, дуьне ма-дду дийцина нохчийн миллиардерийн ши бер, Бажаев Мусан йоI Элина а, Мамакаев Алиханан кIант Бекхан а, юха а дийцадаьккхина оьрсийн прессехь. Юьхьанца ловзаргахь тIех харжаш ярна гезбехира ши доьзал. ХIинца – Оьрсийчоьнна лерна.\nГIадужу-бутт 17, 2016\n“Russia Today” чоьташ дIакъевлина Британерчу банко\nОьрсийчоьнан RT (Russia Today) “Оьрсичоь Тахана» олучу телекомпанин ерриг а чоьташна блокаш хIиттийна Британехь. Уьш болх бечура совцор йолуш ю ГIура-баттен 12-чу дийнахь дуьйна. Цунах лаьцна хаам бина цу компанин куьйгалхочо Симоньян Маргаритас.\nКадыров Рамзанан тайнигаш\nШа Оьрсийчоьнан патриот хилар аьтто баьл-баьллачохь кхайкхош хуьлучу Кадыров Рамзана нийсса ши шо хьалха, шена теле-аьзнис Каделаки Тинас Йотафон совгIатйича, инстаграмехь оьрсийн ю боху и керла смартфон а гойтуш, элира нахе, «дIакхийса айфонаш, эца хIара».\nПутине нийсо яр доьху аьккхаша\nДагестанера аьккхаша Оьрсийчоьнан президенте рогIера кхайкхам бина, кхечу къаьмнийн санна бакъонаш Дагестанехь шайн нисъяр доьхуш.\nТIеман хIоъ-молха тIехдукха хилар дуй кхечарах цавашар?\nТIаьхьарчу хенахь кхечу пачхьалкхийн дозанашна сих-сиха гергагIерташ йолчу Оьрсийчоьнна шайн ракетах Американ баллистикан ракета таръелла хилла.\nКавказхой... азиаташ... бомжаш\nМоскох цхьадолчу дарбан цIийнашкахь цамгар толлуш, лоьраша хIотточу могашаллин кехата тIехь (анамнез) Оьрсийчуьрчу цхьаболчу бахархошна дуьхьал дискриминаци яккхар хааелла фейсбук лелочарна.


Шайх Хьамзатан лорах\nОьрсийчуьра а, Азербайджанера а хаамийн гIирсаша чIагIдарехь, нохчийн криминалан авторитетан Гастамиров Хьамзатан леларо гIайгIане дожийна Германин Iедал. Цу кепара тIаьхьарчу хенахь цхьамогIа хаамаш зорбане бевлла цу шуьйрачу юкъараллина вевзаш воцучу стеган Малхбузехь болчу боккхачу тIеIаткъамах лаьцна а, цо доладечу Европерчу бахамех лаьцна.\nКъаьсттина дукха цунах лаьцна артиклаш араевлла оьрсийн маттахь йолчу Азербайджанерчу sputnik.az сайта тIехь. Цу тIехь дуьйцу вевзаш волчу Шакро цIе йолчу къуьнца цхьаьна Шейх Хьамзатан долахь Белгерчу ювелирийн цIийнан 50 процент акцеш ю бохуш.\nТкъа иштта цхьана хенахь Советан пачхьалкхана юкъайогIуш хиллачу республикашкара орамаш долу массо а ювелираш а цу стеган куьйгакIелахь а бу, цунна ясакх а луш а бу, сайто чIагIдарехь.\nЦул совн, оццу хьастано даржадеш ду, Гастамировна долахь Лас-Вегасерчу "Цезарс Палас" казинон 35 процент ю, бохуш. Ткъа цуьнан хьешашна юккъахь ХIолливудан актерfш Ал Пачино а, Роберт Де Ниро а, футболхо Зидан а ву, дийцарехь.\nИза хилла а ца Iа. Гастамировн дахарна дукха йозанаш леринчу сайто чIагIдо, Германерчу Мюнхенера уггаре сонтачех хьешийн цIа Hotel Sofitel Munich Bayerpost дерриге а Шайх Хьамзатан долахь ду, бохуш.\nИ даккхий Iаламаташ бакъду я дац къасто хала ду. Германехь бехачу цхьамогIа нохчашна юкъахь Гастамировх лаьцна динчу хаттарна билггала жоп далалуш цхьа а ца велира. Шен цIе яккхийта ца лиинчу цхьаьна юкъараллин жигархочо элира, и стаг YouTube-хь а, цхьаццайолчу оьрсийн сайташна тIехь вийцаре веш гина шена, бохуш. Амма Германехь ша вехачу иттех шарахь цуьнан цу махкарчу жигараллах лаьцна шена хIумма ца хезна, бохура цо.\nНемцойн Iедалхойн а яц зорбане яккхина Гастамировх лаьцна цхьа а информаци. Германин криминалах йолчу хьукматан прессаица болх баран декъехь Маршо Радиога элира, Iедало лоьхучу нахах лаьцна информаци шайн сайта тIехь ю, аьлла.\nВуьшта кхин хIара ду аьлла адамашна гонахь шаьш талламаш беш бу-бац бохучун хьокъехь хаарш цара даржош дац. Амма Бундескриминаламтан сайта тIехь Гастамировх лаьцна хьахийна хIумма а дац.\nЦхьанна а немцойн Iедалхочун интервьюхь я комментарешкахь хьахийна а яц цуьнан цIе. ХIумма а дац цунах лаьцна немцойн хаамийн гIирсашкахь а. Я немцойн маттарчу интернетан сегментехь а.\nЦу кепара, цкъачунна, Германехь вехаш а волуш, цигарчу Iедалша шен хьокъехь са а гатдеш, Европехь уггаре тIеIаткъаме а волуш нохчийн къомах криминалан авторитет санна вуьйцучу жимачу стагах йолу информаци ерриге а оьрсийн, азербаджанхойн а сайташкахь ю.


Украинерчу тIамера юхабирзинчу нохчийн эскархошна гIо а, дарба а ца кхачадо\nНохчийчуьра бIахой Мариуполехь, Охан-беттан 17-гIа де, 2022 шо\nУкраинерчу тIамехь дакъалаьцначу а, чевнаш йинчу а Нохчийчуьрчу эскархоша видео дIаязйина мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан цIарах, юхадирзинчул тIаьхьа социалан гIоьнах доху шаьш, дарба а ца до шайна аьлла, латкъамбеш.\n1АДАТ боламо яржийначу видео тIехь, шен цIе ца яьккхичну стага дуьйцу, Украинехь хилла ша, накъосташца цхьаьна Мариуполеру тIемашкахь дакъалаьцна а ву, Зазадокху-беттан 18-чуьра Охан-беттан 28-чу дийне кхаччалц бохуш. Цуьнан дешнашца, хьалхо заьIапхо ву аьлла, пенси оьцуш хиллера иза, амма иза цунна ца лун кхо бутт а бу. Цул совнах, чевнаш йина аьлла, тоьшалла ден кехаташ а ца делла царна, ткъа хIинца тIеман лазартнехь уьш чуэца а реза ца хилла, "шуна чуьра гаьргаш схьайохур яц" шаьш аьлла.\nБелш лазийначу, Бадрудди цIе йолчу кхечу видеокхайкхаман декъашхочо чIагIо йо, эскархой юха а тIаме гIур болуш бу, "жимма тхан могушалла меттахIоттон оьшу" аьлла.\nКхин а цхьаммо, СайфуллахIа боху, шен гола лазийна ю, тоьшалла а ду, МРТ йина кехаташ а ду, дарбан цIийне ваханера ша, амма тIе ца лецира: "тхо цхьаммо а тергал деш дац".\nВидео тIехь волчу воьалгIачух, "Москвара Колех" лаьцна боху, лур ду аьлла 100 эзар сом дIа ца делла цунна, хьаьнгара схьаэца деза а ца хаьа. Нохчийчоьнца "Колин" хIун юкъаметтиг ю, хууш дац.\nВидео тIерачу декъашхоша доьху Кадыровга, шаьш "цхьанхьа гулдай, дистхилийта".\nМуьлхачу статусехь оцу божарша тIемаш бина, дуьйцуш дац. Хьалха къамел динарг ханна воккха хиларца а, заьIапхочун пенсих а цо дийцарна а, воьалгIаниг – Москвара хиларца а, тарло уьш "лаамхой" санна бахана хила. Оцу юкъанна, "лаамхой" гулбечу телеграм-канало кест-кеста билгалдоккху, шира а, психикан а лазарш деш, сов дилха дерш шаьш дIаоьцуш бац, бохуш.\nБоьалгIа бутт а бу Оьрсийчоьно Украинан дуьхьал тIом бен. Эскаран терахь дузархьама, пачхьалкхехь къайлах мобилизаци кхайкхийна. Хьалхо хаам барца, Оьрсийчоьнан президентанан Путин Вадимирна хьалха Кадыров Рамзанан декхарш хилар ду, Украинерчу тIамехь дакъалаца Нохчийчуьра денна мел кIезиг а 200 "лаамхо" хьажо везаш хилар.\nБакъонашларъярхойн хаамашца, Нохчийчоьнан бахархошна мотиваци ю – йа ахча, йа герз лело аьтто хилар. Оцу юкъанна тIамтIера юхабирзинарш тIаьхь-тIаьхьа латкъамаш бан буьйлабелла, лур ду аьлла ахчанаш ца ло шайна, оьшу тIеман барзакъ доцуш тIама юккъе кхийсинера шаьш, яа-мала а ца латтайора бохуш.\nНохчийн бакъоларъяран организацеша а, блогерша а хаамаш бо, "лаамхой" санна Украинана дуьхьал тIамтIе хьийсорхьама лечкъочу меттигерчу бахархошкара шайга кхочучу информацех лаьцна. Иштта лачкъийначу цхьанна, Эна-Хишкара вахархочунна Сасламбеков Шемална (хила тарло, Сосламбеков) ультиматум хIоттийнера: йа набахте, шаьш айдинчу гIуллакхна тIехула, йа Украине воьду хьо аьлла. ТIамтIе ваха реза хиллера иза, цигахь вийна.\nСтигалкъекъа-бутт юккъе баьллачу заманчохь украинхойн талламхоша Нохчийчуьра тIаме хьийсийначу "лаамхой" олучийн а, кадыровхойн а цIераш тIехь йолу тептар зорбане даьккхира. Цу тIехь билгалъяьккхина ю 2425 цIе, эханнал жимма сов бу царлахь нохчий, доккхаха долу дакъа ду Оьрсийчоьнан кхечу регионийн векалех лаьтташ.\nУкраинерчу тIамехь хиллачу Нохчийчуьрчу эскархочо дийцира Кавказ.Реалиина, катоьхна тIеман декъара дIа а ваьлла, юха а Украине ца хьажавайта, юрист лоьхуш ву ша аьлла.\nУкраинхойн талламо иштта хаамбо, нохчийн дакъошкахь хиллачу саботажах а. Доккхачу декъанна, Шела гIалара 42-чу дивизин гвардин 70-чу полкан бIахой дуьхьал бу Украинерчу тIамехь дакъалаца, шаьш Оьрсийчу юхадигар тIедожийнера цара, ткъа церан куьйгалла салтий шайна дуьхьалбовлар хьулдан гIерта.


Шен йоI йийначун кхел йоьду Соьлж-ГIалахь\nСоьлж-ГIалахь дов хатта долийна Даурбеков Султан бехкево шен йоI ерна. Бахьана ду йоI шен лааме а яьлла, шена ма-тов лелар. Талламо далочу тоьшаллашца, нацкъарчу метте дIа а йигина, шен йоI эхье еха воьлла да, амма аьллачунна тIераяьллачу цо шега ла ца доьгIча, легаш Iаьвдина йийна цо иза.\nСоьлжа-гIалин Старопромыслан кIоштан кхелехь дов хатта долийна Даурбеков Султан бехкево цо 2013 шеран Лахьан-баттахь шен йоI ерна. Бахьана ду йоI шен лааме а яьлла, шена ма-тов лелар. Талламо далочу тоьшаллашца, нацкъарчу метте дIа а йигина, шен йоI эхье еха воьлла да, амма аьллачунна тIераяьллачу цо шега ла ца доьгIча, легаш Iаьвдина йийна цо иза.\nШеггара кхел йинчул тIаьхьа, цхьана ор чу а кхоьссина, тIе нехаш хьаькхна, къайладаьккхина цо дакъа. Талламхоша билгалдоккху, и зулам дина шо кхочуш, стохка гурахь куьг бехкечо, Iедална тIе а веъна, ша динчунна даредар.\nСуьдо шен хьалхарчу ладогIаршкахь къамелаш дайтина тешашка. Цара мукIарло дина, елларг эвхьаза духар лелош а яра, цхьангге ладугIуш а яцара, бохуш. Ткъа цхьамма, йийначуьнан белхан накъосто, къаро йина, цуьнан леларехь оьзда доцург шена гина а, хааделла а дацара, шен хьалхалерчу майрачуьнга юха дIаяха дагахь а яра Даурбекова Зарема, аьлла.\nСуьдо муха дерзор ду йоI Iожалле кхачийначу Даурбеков Султана дов хууш дац. Бакъду бахархошна хетачух аьлча, дукхахболучара, вовшашца барт бича санна, къобалдо галъяьллачу зудчунна цу кепара кхелъяр. Иштачех цхьаъ ву соьлжагIалахо Закриев Асланбек.\nАсланбек: «Амал а долуш, дас-нанас доьзалхо вуьйр вац. Хьала а, охьа а доьзалхочо аьлларг деш ца хилча, нахана хьалха юьхьIаьржа хIиттош хилча, суна хетарехь, дена магийна ду таIзар дар вайн Iедалехь. Хецца йита а йитина, хIумма ца хууш санна, кхана Iуьйранна цо цхьа юьхьIаьржо а йина, цу тIехула дар-дацара а хилла, да вуьйш, деваша вуьйш, меттиг нисьелча муха хуьлу иза? Цул а гIоле яц, кхин гена далале, цуьнгара цхьа зулам далале, сацийча».\nМаршо Радио: И цхьа агIо ю. Кхечара боху, Iедалехь болучара а бехк болуш а, боцуш а нисдеш лаьтта вер-ваккхарш. Цо хIаллакбийраш тоьур бара бах…\nАсланбек: «Iедало ша лур ду ша лелочух жоп, шен йоьIана тIера - дас ша лур ду. Ша вуьззина къонах волу дела дина аьлла хета суна-м цо иза. Дукха баьржина боьха леларш. ХIораммо а шен доьзалхо ишта кхерош хилча, тIаьхьара и оьзда доцург юкъара дIадер дара аьлла хета суна-м.\nЙоккха юьхьаржо ма ю иза. И тIе ца яийта дина ма ду иза. Гергарчарна массарна а ма кхочий цуьнан дакъа. Кхоччуш бакъдерг хаа а хиина, ша тIаьхьакхиъча, ца ваьлла яьккхина аьлла хета суна дас цу кепара къаьхьа гIулч. Сан санна хьажам берш кIезиг бац. Ур-атталла зударша а олу, сацо да вац те и хьенех, и минех».\nЮххера гергарчара цу кепара зударшна шайггара кхелаш яр Нохчийчохь кест-кеста нислуш зулам ду. Стохка аьхка 37 шо долу зуда йийнера ТIехьа-Мартанан кIоштехь цуьнан жимах волчу вашас. Бахьана - маьттаза лелар. Изза бахьана а долуш, стохка гурахь шен йиша йийра цхьана вахархочо Заводан кIоштехь а.\nЛурчаха Лахьан-баттахь йийна йоI карийнера Хьалха-Мартанан кIоштан Таьнги-Чохь. Ишта зудабераш Iожалле кхачош масалш нисделла массо а бохург санна кIошташкахь.\n"Сий лардеш" адам дер


Европехь тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь спортехь баккхий кхиамаш бохуш схьабогIуш бу вайнехан кегирхой. Кху деношкахь Ирландехь дIадаьхьначу тайбоксинган латаршкахь шен рогIера толам баьккхина массех шо хьалха цига мухIажар санна ваха дIавахначу Бисаев Увайса.\nВайнехан Европера мухIажиралла дIадоладелла дукха хан ца елира, нохчийн кегирхой тайп-тайпанчу спортан декъашкашкахь къахьега а, кхиамаш баха а буьйлабала. Къаьстина ницкъах латарш а, бокс, Малхбалерчу летарийн тайпанаш а ду нохчийн кегийнахана юккъехь шуьйра даьржина. Европерчу кегийрхоша кест-кеста бегашийна латкъамаш бо, меттигерачу чемпионатийн финалашкахь вовшашна дуьхьал лата везаш волу шиъ ши нохчи хуьлу, бохуш.\nЛатарийн спортехь баккхий аьттонаш бохучу спортхойх ву Ирландехь веха Бисаев Увайс а. Кху деношкахь Дублинехь дIадаьхьначу мехалчу тайбоксинг латаршкахь шен рогIера толам баьккхира цо.\nУвайсан ткъе бархI шо ду. Ялх шо ду иза шен гергарчаьрца Ирландехь веха. Увайс спортехь кхиамаш болчу доьзалера ву, цуьнан ваша Ислам а Ирландехь шен категорехь тоьллачех ММА олучу ийначу латаршкахь толамаш бохуш цхьавогIу. Ткъа деваша Хаважи, каратехь Iаьржа доьхкан долахо волу, Австрехь карате хьоьхуш ву.\nНохчийчуьра генарчу гIайренан махка дIавахале, Увайс кикбоксинг а, карате а Iамош вара.\nБисаев: "Тайбоксинг со еш волу ворхIалгIа шо ду. Хьалха кикбоксинг лелош вара со. Ткъа Ирланде дIавахча дуьйна схьа тайбоксингехь ву. Цу шина спортан башхалла хIун ю аьлча, кикбоксингехь когийн, куьйгийн голаш тухуш яц, ткъа тайбоксингехь уьш тоха йиш ю, масала, дегIа тIе я коьрта тIе. И башхалла ю царна юккъехь, ткъа вуьйшта-м ший а ринга юккъера латарш ду уьш".\nШа спорте марзавалар Увайса, цхьана агIор, хIора а жимчу стаго шен дегI меттахь латтор а, цуьнан таронаш зер а шена чIогIа мехала хетарца дузу. Вукху агIор, вайн дайш а чIогIа лардеш хилла дегIан жигарралла, къонах каде а, тIах-аьлла хилар а, бохуш дуьйцу цо. Цул совнаха, бусулба дино а тIе дуьллу хIора стагана, шен дегI а, могашалла а ларъяр бохург а билгадоккху спортхочо.\nТайбоксингехь ахпрофессионалийн латархойн декъехь ву Бисаев Увайс. Ша лата волавелла ши шо а далале, цо Гуьржийн махкара гIаланашна юкъара, цул тIаьхьа къоман а, дуьненаюкъара а чемпионаташ схьаехира. Ткъа Ирланде дIавахначул тIаьхьа цхьа а эшар доцуш схьавогIуш ву иза.\nУвайс ша леташ хиларал совнаха, иштта Дублинехь кегирхой а, бераш а лата Iамош, тренералла деш ву. Цо Iамочу берашна юккъехь меттигера ирландхой а, иштта нохчийн мухIажарийн бераш а ду. Увайсана хетарехь, муьлха а спорт – иза стеган дахар дузош а, цуьнан дегI а, са а кхочуш латтош а хIума ду, цундела берашна кегий долуш дуьйна цу спорте марздича, иза цара шайн доллучу дахарехь пайда эца йиш йолу хьоста ду.\nСпортехь толам баккхар коьрта дацахь а, амма хIора а толамо сина там а, тоам а ло, бохуш, дуьйцу спортахочо. ХIунда аьлча, аренца лелаш болу вайнехан кегирхой - уьш, Увайсана хетарехь, шаьш шайх жоьпалла делла ца Iаш, доллучу къоман а векалш санна бу, масала, хилар а, къоман цIе дикачу агIор яккхийтар а шайна тIехь а долуш.\nБисаев: „Къовсамашкахь ша толам баккхар, кхеташ ма-хиллара, муьлхачу стагана а тоам луш, хазахетар хуьлу. Суна, масала, айса толам баьккхича, иза айса баьккхина аьлла ца хета, вайн къомо а, цул тIаьхьа бусулба наха а баьккхина хета. Вайн дика васт хилийта а, вай цхьаццаболчара ма-дийцара вон нах доцийла хаийта, сайна Дала беллачу аьттонах пайда эцна, вайн дика сурт дIагайта йиш хилча, иза суна дика хета. Цул совнаха, кхин болчу кегийнахана, къаьстина нохчашна, цу толамах дика масал а хуьлу, церан спортаца бала кхоллаболуьйтуш.“\nЖигара спорт лелаярал совнаха, Увайс Дублинерчу колледжехь дуьненаюкъара экономика а, бизнес а Iамош доьшуш ву. Спортахочун санна болу шен коьрта сатийсам хьахочехь, Увайса шена спортаца доьзна кхин хIара ю аьллачу лакхенашка кхачар Iалашо а ца хета, элира, иза шен некъан цхьа гар санна го шена, аьлла. Ткъа коьрта некъ - иза дахарехь иманца а, стогаллийца а чекхвалар хета шена, боху цо.


ГIалгIашна лидер къастош ю Кремль\nГIезалойчоь -- Казанехь бехачу гIалгIашца къамел деш ву ГIалгIайчоьнан президент Евкуров Юнус-Бек, 03Оха2012\nГΙалгΙашна коьрте керла куьйгалхо хааве мур болийна Кремло. ХIинцале 5-6 стаг хьалхатетина партеша. Амма махкарчу политикийн шеко яц, Iедалан коьртера мукъа ваьлла кеп а хΙоттийна, шен даржехь висина веха Евкуров Юнус-Бек оцу гΙентара вуссур а вацарх.\nАх миллион ца кхоччуш нах бехачу ГIалгIайн мехкан коьрте хIотто Москох магош ву массех стаг. Царалахь коьрта кандидат ву Евкуров Юнус-Бек. Вуьйш, юккъараллехь башха бевзаш а бац - парламентан спикеран гIовс Татриев Мохьмад, Несарарчу университетан химийн а, биологийн а факультетан декан Точиев ТугIан, «Нийсонан Оьрсийчоь» партин гIалгIайн декъан лидер Евлоев Урусхан, политик Мамилов Шамсудди, Шадиев Ахьмад.\nЛДПР партех пачхьалкхан думехь депутат волу Кропачев Александр ву кхин цхьаъ а.\nГIалгIайн махке харжамашкахула къаставайта шена президент бохуш, кхайкхамаш бинарш а кхета, архошна луург кхочуш хир доцийла. «Машр» шех олучу бакъонашларъярхойн цхьаьнакхетараллин куьйгалхочуьнна Муцольгов Мохьмадна иштта го проблема..\nМуцольгов: «Соьга хаьттича, кандидаташ бац цигахь. Мила хир ву хууш ду. Харжамаш а бац уьш. ХIун хир ду хIинццехь а хууш ду кху махкахь мел вехачуьнна. Политикан ловзарш ду уьш. Пайда бац. Харжамаш хилла, нахе ладоьгIна алалелош кепаш ю.\n.Депутаташ бу бохучарна халкъо хаьржина стаг ца веза. ХIинцалц харжамаш лелла, амма хIинца нахе харжалур вац боху мехкан да».\nГIалгIайн юкъаралло шен бакъонаш Iалашъярехь жигаралла гойтура хьалха. Цо дукха а митингаш, кхийолу дуьхьалонан акцеш а яр бахьана дара цхьа хан хьалха республика коьртера Зязиков Мурат воссор. Ткъа, хIинца ишшта жигара хIунда бац оппозицийн болам? Иза ишшта туьду Муцольгов Мохьмада.\nМуцольгов: «Оппозици яц гIалгIайн махкахь, яц Кавказехь а, яц я Оьрсийчохь а. Оппозици бохург хIун ду? Уьш кIезиг белахь а, парламентехь а болуш, церан шайн программа а йолуш хилар ду-кх. Ткъа кхузахь цунах дуьхьалонан дог-ойланаш бен ца йисина. Оппозицина Iаткъам бина. Иза хьаьшна. Реза воцу стаг ца веза Iедална.\nIедалерчу наха тахана хIуъа а дина а, шайн меттиг дIа ца яларахьама, муьлха а низам тIеоьцу. Оппозицин ойланашца волу стаг сийсазво, балхара вохаво, бизнес йохайо. Иза ду-кх кхузахь дерг. Хьаькамийн корта лазбаьллехь, низам тIеоьцу, хенан хIоттам хийцабеллехь а, тIеоьцу низам. И низамаш - низамаш дац.Нийсо а яц иза».\nГерггарчу хенахь парламентан партеша Оьсийчоьнан президентан администрацига шайн кандидаташ хьалхататтоттур бу. Кхин а диъ де дисина церан оцу гIуллакхна. ТIебогIучу беттан 20 дийнахь Путин Владимира царах къастор ву 3 стаг. ТIаккха цхьаъ ву ГIалгIайчоьнан парламенто къобал ван везаш.\nГIалгIашка президент хоржуьйту кепаш лелайо Кремло


ДIалур вуй Белгино ГIалгIайчуьра мухIажир?\nГезгамашин беттан 12-чохь Белгин Iедалхоша 2004-чу шарахь дуьйна цигахь Iаш волу ГIалгIайчуьра вахархо Джамбулатов Хезир шен чуьра дIа а вигна, Брюгге цIе йолчу гIалара депортан лагере дIавелира.\nГезгамашин беттан 12-чохь, шинаридийнахь Белгин Iедалхоша 2004-чу шарахь дуьйна цигахь Iаш волу ГIалгIайчуьра вахархо Джамбулатов (ненан фамилица Хаматханов) Хезир шен чуьра дIа а вигна, Брюгге цIе йолчу гIалара депортан лагере дIавелира.\nМасех дийнахь Оьрсийчоьне дIалур ву, аьллера Хезир. Белги пачхьалкхан бахархойн статус а йолуш зудий, 4 бер ду Джамбулатов Хизиран.\nШеца зIене яьллачу Маршо Радиога, ша дIалахь, шен дахарна кхерам хирг хилар хаийтира Хезира, хIунда аьлча, ша цкъа а дина доцу зуламаш ду Оьрсийчоьно шена бехке дохкуш, аьлла.\nМаршоРадио: Хезир, хIинца чувоьллина ву хьо, вуй?\nДжамбулатов: "ХIаъ, депортан лагерехь ву со Брюгге цIе йолчу гIалахь. ХIокхара со 3 дийнахь дIавала кечвина ву, аьлла соьга тахана."\nМаршо-Радио: Доьзалца Iаш вуй хьо Белгехь?\nДжамбулатов: "ХIаъ, виъ доьзалхо а, зуда а ю сан. Церан массеран Белгин пачхьалкхан бахархойн статус ю".\nМаршо-Радио: Ткъа хьан кехаташ дац? "Позитив" яц хьан?\nДжамбулатов: "Дац, кхузза "негатив" еъна суна.\nСо депортан лагере дIавигначара со дIавахийта элира, сан зуда а, бераш а долун дела шайн кехаташ а долуш, со кхузахь Iаш волу I3 шо, ах шо а долун дела. Со дIахецаре сатуьйсуш а бара уьш, халахеташ а бара."\nМаршо-Радио: Хьуна Оьрсийчоьно бехке дуьллушдерг хIун ду эларий хьоьга?\nДжамбулатов: "Ца элира. Оьрсийчоьнца доьзна соьга хIумма а ца боху цара. Цара соьга хьан кхузахь кхин Iен бакъо яц, кехаташ дац, боху. Цундела шаьш со кхузара аравоккхуш ву, боху комиссариатан белхалочо. Уьш сох ца теша суна Оьрсийчохь кхераме ду, аьлча. Сан далон далил дац, боху цара сайна цигахь кхерам бу, со цигахь лехамашкахь ву, аьлла, сан цIе лехамашкахь болчеран сайта тIехь йолушшехь."\nМаршо-Радио: Ткъа хьайна и кхерам бу, аьлла ахь дIа ма аьлла царга, аьллий?\nДжамбулатов: "ХIаъ, ас аьлла царга сайна тIететтина долу ас ца дина зуламаш бехке дахкахь, суна цигахь велла дIаваллалц такха хан тухур ю, я тIепаза войъур ву."\nМаршо-Радио: Цара хьуна тIететтина болу хьан боцу бехкаш, зуламаш мичхьа дIаяздина билгалдаьлла хьуна.\nДжамбулатов: "Соьгахь сан шичин бехктакхаман гIуллакх ду, цу юккъехь со а ву бехке веш. ХIунда аьлча, кхечаргара цара ахчанаш даьхна, уьш кIелхьара бевлла, ткъа со ведда дIа а вахна маьршаваьлла дела, массо хIума а суна тIететтина. Дуккха а чубоьхкина а бу.\nЦу тIе, 2015-чу шарахь кхин цхьа бехк а тIететтина суна, ас мел ца лелийна долу хIуманаш. Со цу хенахь кхузахь Iаш ву".\nМаршо-Радио: Хьо 2004-чу шарахь дуьйна Европехь Iаш воллушехь тIететтина бу хьуна 2015-чу шарахь и бехкаш?"\nДжамбулатов: "Бу. 2015-чу шарахь кхин а керла бехк а тIететтина суна цара."\nХезирца къамел хиллачул тIаьхьа, Маршо Радион корреспонденто телефонаш йиттира Брюсселера а, Парижера а бакъоларъяран хьукматашка, царна юккъехь "Amnesty international" а, "Human rigth watch" а йолуш, Хезирна дан церан цхьа а гIо дуй, аьлла.\nАмма цара жоп делира, шайн ишттачу меттехь дан гIо дац, аьлла. Амма Парижера "CIMAD", "ANAFE" хьукматашка дIатоьхча схьа а ца эцна, "GISTI" цIе йолчуьнга дIатоьхча, цара мухIажирийн гIуллакхе хьожучу Брюсселера "CIRE" цIе йолчу хьукматан телефон а, адрес а делла, еариндийнахь, Гезгамашин-беттан 14-чохь цига дIатоьхча, цара, массо хIума хаьттинчул тIаьхьа, шаьш цу гIуллакхе хьовсур ду Джамбулатов Хезир шоьтан-дийнахь Оьрсийчоьне дIа ца валийта, элира.\nМассо лелийначу бахьанех пайда муьлххачух баьллехь а, Маршо-Радион белхалочуьнца пIераскан сарахь 15-чохь зIене бевллачу Хезиран уллорчу наха, хIара дийцар кечдина даьллачу хенахь хаза кхаъ баьккхира: Хезир дIалацар гIалат а дара, хьен ца волуьйтуьтуш арахоьцур а ву, боху аьлла.\nМаршо-Радионо тергонехь латтор ду Хезирна тIеIоттаделла гIуллакх, цунах хIун хилира хаам а бийр бу тIейогIучу хенахь.


Германин бахархой терахь 2019 шарахь алсамдаьлла 200 эзар стагана\nДечкен-бутт 18, 2020\nБерлин, Бранденбурган кевнаш\nБахархой тIекхетаран болар Германехь 2012-чу шарахь дуьйна дуьстича уггар лахарчу тIегIантIе лахделла Германехь. Амма цуьнан бахархойн терахь алсамдолуш ду, хаам бина пIераскан дийнахь Германин Федеративан Республикан статистикан урхалло.\n2019-гIа шо чекхдолуш ФРГ-хь вехаш хилла цкъа а ца хиллачу кепара дукха нах – 83,2 миллион стаг. И терахь 200 эзар стагана алсам ду 2018-чу шарахь хиллачуьнца дуьстича.\nСтатистикан говзанчаша дийцарехь, мигранташ тIеоьхуш бацахьара Германин бахархойн терахь лахдала долалур дара 1972-чу шарахь дуьйна, хIора шарахь дуьненчу довлучу адамийн терахь кхелхачу нехан терахьал а лахара хилар бахьана долуш.\nИзза хьал дисина тахана а: 2019 шарахь Германехь вина 770 - 790 эзар стаг, велла – 920-940 вахархо.\n"Немцойн тулгIе зорбан гIирсо хаам барехь, 2018 шарахь Германехь ваха хиина 399 700 стаг. И терахь алсам ду дIабаханчу нехан терахьал а. Германин бахархой къанлуш хилар вуно йоккха проблема ю цу пачхьалкхехь.


"100 проценте кхоччуш туркой дуьхьал бу Гюленна"\nБахначу беттан 16-чохь карчамхой гIовттийнарг а, оцу боламан коьрта автор а, цуьнга хьажжина, туркошка цIий Iанадайтинарг а Iеламча ша лоруш волу Гюлен хилар шеко яц Хонкарахь. 1999-чу шарахь дуьйна Пенсилвани-штатехь вехачу цунна экстрадици яр а доьхуш, цунах йолу масситта досье хьажийна Штатийн Iедале Туркойчоьно.\nОршоьтандийнахь Хонкара вахначу Цхьанатоьхначу Штатийн тIеман ницкъийн буьйранчийн комитетан лидеро Дэнфред Джозефа аьлла, Гюлен туркойн караваларх дерг «Iамеркан юстицин гурашкахь зуьйр ду».\nЦул де хьалха хьалха ша Гюлена Corriere della Sera газетна ша еллачу интевьюхь, иза шеггара делахь а, аьлла, «Цкъачунна Iамеркан Iедало ца хаийтина шега официалехь туркойн Iедалера экстрадицин хьокъехь дехар кхаьчнийла. Цхьанатоьхначу Штаташа кхетташ хаийтина, ша низам а, нийсо а лелош пачхьалкх юйла. Со ца кхоьру, ас сайх дериг дерриг а Iамеркан Iедалан караделла».\nШа вац карчам кечбинарг, боху цо ша газетна еллачу интервьюхь. «Нагахь санна сан жайнеш доьшурш, сан къамелашка ладоьгIурш пачхьалкхехь карчам бечу новкъа бевллехь, ас хьоьхург цара сийсаздина, тешнабехк бина,» - боху Гюлен ФетхIуллахIа.\nЦул совнаха, политика а хьехайо Гюлена Corriere della Sera-ца къамелдеш. Европано гIодан деза демократин реформийн новкъахь Туркойчоьнна. «Со даима а ву Евроберта юкъа Туркойчоь эцарехьа, иза беккъа цхьа некъ бу демократи шоръяхьа а, адамийн маршонашкахьа,» - дуьйцу Гюлена, ша чуьра I7 шо хьалха веддачу даймахкана хьоьхуш.\nТкъа Туркойчоьнна ца оьшу оппозиционеран хьехамаш, цунна иза ша оьшу, политикан тIегIанара ваккхархьама а, бехк а теллина, набахте верзорхьама а.\nIамеркан официале туркойн Iедалера тIаьххьара къамелдинчух ву парламентан арахьарчу гIуллакхийн комиссин куьйгалхо ОьзхIан ТахIа. Цо оршоьтадийнахь Вашингтонехь дина къамел довзуьйту Маршо Радионо.\nОьзIхIан ТахIа: «Вашингтоно Гюлен схьа ца велча, шина пачхьалкхан юкъаметтигаш IиндагIе йоьрзу, регионерчу кхерамзаллин дуьхьа кхачо веза и стаг кхела хьалха. Махкахь Iедал къовсар цIий Iеначе даьккхинарг, пачхьалкхехь хьал карчаме далийнарг гергарло лелачу махкахь висар, Штаташа лацаза витар нийса дац»\nТуркойчохь стеган а шеко яц Гюлен ФетхIуллахI Iаьнначу цIийна бехке хилар. Берриг а санна, мохк хууш бу, тешна а бу иза мила ву, карчамбан гIоьртинчийн иза дожал вуйла, бохура ОьзхIан ТахIас.\nОьзIхIан ТахIа: «ХIинца тхуна хаьа тоьшаллаш динчу актерашкара, хьехархошкара, полицерчу буьйранчашкара иза инзаре доккха зулам дарна бехке вуйла. Шу Туркойчухула чекхдовлахь, гур ду шуна 90 процент, бIе гергга нах карчам Гюлена байтина бохучух тешийла – бух бу цуьнан. Цо ша бен боху нехан синош шен доладоху хьехамаш кхераме хьехамаш бу, иза дуьззина кхето атта дацахь а.\nАмма тхуна дика хаьа цIий а Iанош карчамбан гIоьртинчийн иза хьалханча вуйла, карчамна кечдеш адам цо дийцинарш а, лелийнарг а».\nОцу кепехь ду Туркойн Iедалхоша Цхьанатоьхначу Штаташка ден дехарш, уьш Вашингтонан лере а, коьрте а кхачийна, Гюлен ФетхIуллахI цIехьавига гIертар.\nАмма ша «ХIизмет» («ГIуллакхдар») боламан хьалханчас ма-аллара, официалехь дац хезаш Цхьаьнатоьхначу Штаташа Туркойчоьне Гюлен дIалур ву, я вала тарло бохург.\nДуьненаюкъарчу тергамчийн а дац цкъачунна ала, хIун некъ хоржур бу Вашингтоно. Амма ладегIамехь-м Iа Гюлен ца везарш а, цунах хIинца а устаз вийраш а.


Овшанаькъан Ахьмада Мусай 85 шу дизарга — Сердало\nМоллагIа дунен чу воагIаш вола саг, Дала адам кхеллача хана ше хержа, къоабала баь тIаийца никъ а бахьаш воагIа. Цхьавар эздича хьал тIехьа хул, кхывар – воча хьал тIехьа. Адам башха да. Укх дерригача дунен тIа 7 миллиард ах миллиард гаргга нах баха, хIаьта а оамала шиъ шоайла таравоацаш, тайп-тайпара а, башха хьаькъалаш долаш а ба нах. Дикачарна юкъе а вочарна юкъе а, цар леладу гIулакх цхьа никъ болаш да ле а, цхьатарра ши саг нийслац. Дала ишта кхеллад адам.\nШий къам, ший мохк, ший халкъ дагадоаллаш, цунна, яхаш, вахаш хул цхьавола саг. Ший даьхе дукхаезар – цу чухьа дола хIама тахкар, из довзар да, аьнна, хеташ ва Сурхо тIара Овшанаькъан Ахьмада Муса. Цунга хьежжа, ший мохк, халкъ, къаман боча мотт, истори тохкаш къахьегачарех цаI ва из. Хана воккха вале а, тахан а даггара яздеш къахьегаш болх беш ва Муса.\nОвшанаькъан Ахьмада Муса ваьв Сурхо тIа 1933 шера май бетта 1 дийнахьа. Мусай да Ахьмад хьаьнала къахьегаш, наьха хIамах лоралуш, шийна могачох наха гIо-новкъостал деш ваьха саг ва. Цудухьа ший берашта а из хьалхадоахаш хьавена ва из. Тамаш яц Муса а цу наькъ тIехьа дIаоттар.\nБера хана денз хIамах кхеташ, бера хьисап, хьинар дика долаш хинна Муса Сурхо тIарча школе деша вода ший ворхI шу даьлча 1 классе. Бакъда из дIачакхъяккха кхец цун 1941 шера Сийлахь-Боккха тIом хьарца. Фу хургда ца ховш, моастагIчо тIабенача низа духьал латаш нах болча юкъе гIолла хIаьта а кIезига сабардаьча гIолла аьттув а баьле, дIахо деша Мусас. Цу хана Сурхо тIарча юкъарча школе тIехдика дешарца 3 класс чакъйоаккх цо. Амма 1944 шера вай къам мехках а даьккха СибарегIа Iодахьийтарца юкъагIдус цун из юха а.\nМехках баьхача Мусай даь Ахьмада дезала кхыча наха санна дукха халонаш тIакхоач, шелалца а, хьогалца а, моцалца а ювзаенна. Доххьал хьалхарча цхьан шера 4 саг къаст царех. Из дар ГIинбухен Казахстана Малиновка яхача юрта. Бейначарна юкъе бар Мусай даь-да а даь-нана а, даь-вежарий а. Цига каша а даьккха дIабохкарца, массаза ГIинбухен Казахстане лаьтта бисар уж, бехкбоацаш шоаш къоастабаьча шоай хьамсарча мехках хьогаш.\nЕраш кхаьчача Малиновке иштта бахар украинцаш, немци, полякаш. 120 цIа дагIаш йоккха йоацаш юрт яр из. Цу юрта йолаш яр юхьанцарча дешара школа, цу чу дешар 4 шера. Шоаш мехках баьхача 1944 шера гурахьа цу школе деша эттар Муса дIахо 4 класс яккхардухьа.\nАрабоахача хана тайп-тайпарча поездаш тIа нийсбенна хиларах, бекъабенна нийсбеннаб арабаьха нах. Иштта Сурхо тIара арабаьха Iобига Овшанаькъан а къаьстар СибарегIа Iокхаьчача. ХIаьта Малиновке нийсбеннараш Мусай даи, даь-вошеи, цхьаькха цар тайпах цхьа кхалсаги бар шоай дезалашца. Иттех шу даьккхар цар Малиновке бахаш къел юаш, шоай тайпан нахах дIа мишта кхетаргбар-хьогI яхаш, царех хьогаш. Хала вахар дар цар цига диар, геттара дукха хийттар царна шоай гаргара тайпан нах бIарга ца гуш цу юрта дIайихьача ханах. Цу юкъа шоаш бахача районерча Советское яхача юрта дешаш 9 класс а яьккха, дикка кхийна зIамига саг хилар Мусайх.\n1954 шера Кокчетавски областа Володаровка яхача юрта баха дIабахар Мусар. Цига бахар акхар массаза сатийса цар тайпах бола кхоачарагIбараш. Володаровке ший дешар дIакхоачашдир Мусас, 10 класс чакхъяккхарца. Массаза а тIехдика кхеташ, ший дешар дукха а дезаш, боккхача лерхIамца дийша ва Муса. Цун геттара дукхаезаш, цо атта а хеташ Iомаеш хинначарех я математика, физика, химия, хIаьта къаьстта цун дукхаезаш хиннай эрсий мотти литератураи Iомадеш йола урокаш. Дукха исбахьален литература дийша ва Муса: Гоголя, Лермонтова, Пушкина, Толстойя кхолламаш, хIаьта Толстой цун геттара дукхавезаш хиннав, цо дувца бакъдараш а нахах язду дикадараш а бахьан долаш.\nШкола яьккха ваьннача 1955 шера дIахо лакхахьар дешар Iомаде институте деша ваха чам хиннабар Мусай, бакъда из чам бита бийзар, дезал халача хьал тIехьа бахаш хилар бахьан долаш. Ший дезала хьал аттагIча оагIорахьа тоадардухьа, болх а лаха, шийна эггара хьалха корабаьча балха вахар из. Из араваьлар кхерах йола плиташ хьаеча карьере. Цига, дика алапи а луш, болх бу Мусас цхьан юкъа. Бакъда, 26 сом ахча а луш дика болх из бале а, къонача зIамигача сага дегIа могашал кIалйитар кхерам болаш хала болх бар из. Цудухьа сайранарча курсашка деша а этте, шофера курсаш йоахаш дийшар цо, цул тIехьагIа Володаровка автобазе балха ара а ваьлар. ЗИС-5 яха керда машен кхаьчар цунга, хIаьта Рузаевски районе гIишлош еча дIахьожа а ваь, 1957 шерага кхаччалца йолча хана болх бир цо цига, ший хьамсарча мехка юха цIавалцца.\nПроизводства хьалхалаттачарех хиларга хьежжа, хьалхарчарца бокъоелар цунна Кавказе цIава. Бакъда цу шера аьхки гIалгIаштеи нохчаштеи цIабаха бокъо ца луш хIама кхостадир, поезда тIа хьал тIа а бувлаш, милице болхлоша паспорташка а хьежаш, нах юха тIера Iо а боахаш.\nЦIа дехкадар Мусар, ший балхара хьаваьннавар из, цIаваха бокъо ма елланге а. Шийца хиннача шоай гаргарча наьха 50 сага паспорт а дахьаш, ший даь-веший къонгашца Казахстана аренашка гIолла Кавказе кхаьчар из. Цар хьош хиннача наькъа керттера декхар дар, цу паспорташта Сурхо тIа прописка елга. Цул тIехьагIа Казахстане юха а ваха, цигара ший гаргара нах цIабоалабар чIоагIа лерхIам болаш дар цунна.\nШоай боацача панача мехка 13 шу даьккхачул тIехьагIа, юха шоай мехка а юрта СурхотIех а кхийттаб уж. Цу юкъа СурхотIен цIи «Мамисон» аьнна хувцаеннаяр. Йовзаргйоацача тайпара хувцаеннаяр юрт, цхьаццадола боахамаш тишденна, довзаргдоацача дайнадар. Дукханахьа йоархI тIаяьннаяр. Из бIаргадайча, халахийтар Мусайна а цунца хиннача новкъосташта а, бакъда боханзар уж. Ше цIадена паспорташ ший юрта прописка еш дIа а яздаь, шийца цIавенача Мухьмадаца Кокчетаве юха а ваха, ший мел вола гаргара саг а воалавеш цIавера Муса дукха хьийгача шоай боча мехка.\nЦIавенав аьнна доалаш мича да, дезал ба кхаба безаш, хIаьта цу гIулакха болх эш. Цудухьа цIавенача шера, кхы юкъ ца йоаккхаш, Грозне къаман мотт Iомабарах йола курсаш яха деша вахар Муса. 3 бетта хула курсаш яр уж, номер 22 йолча школе хьехаш Малсагнаькъан Дошлакъи Оарцхои болаш. Курсаш чакхъяхарца амар а денна, Муса балха хьожавир Сурхо тIарча школе гIалгIай мотти рисованиеи хьеха. Цо цига болх бир 1957 шера декабрь беттага кхаччалца. Болх бита бийзар, арме ваха везаш хиларах.\n1957-1961 шерашка Муса амал деш хиннав Военно-морской флоте Севастополеи, Североморскеи, Северодвинскеи, Красноводскеи. Цига амал деш волча юкъа, цIе диплом хьаэцарца, военно-морской училище йоакх цо. Армера гIулакх чакхдаьлча из цIавоагIа ший мехка – Сурхо тIа. Ше цIавеча хьалха ше хиннача школе болх бу Мусас гIалгIай мотт, история, география хьехаш. Хьехархо волаш болх беш воллаше, цо, дIа а этте, деша Нохч-ГIалгIай хьехархой институте историко-филологически факультете. Из дика дийше чакхйоакх цо 1967 шера. Цу хана Муса болх беш вар ше хьехаш волча школе завуч волаш.\n1968-1972 диззача дешара шерашка школа кулгалхо волаш болх бу цо. Цу 1972 шера цун лу «Отличник народного образования» яха цIи. ХIаьта 1972 шера из хорж Сурхо тIарча сельсовета тхьамада. Цига цо болх бу 1974 шерага кхаччалца. Цул тIехьагIа из хорж Назрановски исполкома тхьамада гIонча. 1975-1987 шерашка цо болх бу Назрановски райсполкома культуран отдела кулгалхо волаш. Цу юкъа дукха сийдеш грамоташ лу Мусайна, ший мохк, ший халкъ бахьанце балха тIа хьинаре къахьегарах.\n1995-2004 шерашка ГIалгIайчен культура министра гIонча волаш болх бу цо, иштта Халкъан кхоллама цIен кулгалхо волаш а. Цу юкъа цунна лу «Заслуженный работник культуры» яха еза цIи. ХIаьта 2010 шера Муса цIагIа Iа, дIахо ший цхьацца хIаманна тIехьа къахьега а шийна салаIа а уйла йолаш. Цу хана цунна лу «За заслуги в культуре» яха еза цIи.\nУж мел дола балхаш деш воллаше, цу юкъе гIолла исбахьлен кхоллама а Iилман а балхаш деш хул Муса. Кхоллама балхаш язде Муса волавеннав 20 бIаьшерен 70 шерашка. Цун халхара дувцараш кепадийттад «Ленина никъ» яхача газета тIа. Уж да: «По следам старой легенды», «Путешествие по Сирии и Ливану», иштта кхы а. ХIаьта 1995 шера арадаьннад цун Iилман-цIихеза гуллам «Язык Адама и Евы». Цу тIа гIолла хьахьокх Мусас, мел къаьна ба гIалгIай мотт, мишта кIоаргара хьабоагIаш ба из.\nДукха да Мусас яздаь балхаш, царех да: «ГIалгIай къаман иллеш, ашараш, назмаш», «Сеска Солсеи Колой КIантеи», «ГIалгIай къаман кицаш, ловцаш», иштта кхы а дукхаш.\nОвшанаькъан Муса прозаик, поэт, публицист, краевед историк ва. Цхьацца ший Iилман бух бола статьяш цо кепайийттай «Сердало» газете а.\nМуса ваь 85 доал укх шера май бетта 1 дийнахьа. Со воккха а ва, къа а веннав, аьнна, Iо ца ховш, даггара къахьегаш, тохкамаш деш, дукха хIама дIаяздеш болх беш ва из тахан а. Наха дукхавезаш, нах шийца дагабувлаш саг ва из.\n«Сердало» редакце цIарагIа цунна ловца боаккхаш ях оаха: Муса, хьайна мел лов вахалва хьо укх дунен тIа! Ираз, аьттув болаш хилба Iа лелабу болх.\n← Особенности уголовной ответственности лиц, не достигших совершеннолетнего возраста\nГIадвахача деха дог →\nАшарашка ладувгIарца салоIам бар


Ца лаахь а, лууш санна... футболе хьажа\nЛахьан-бутт 15, 2016\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIала, "Ахмат-Арена", 17Заз2013\nСоьлжа гIалахь «Оьрсийчоь-Румыни» доттагIаллин футболан матч хила езаш ю тахана. Оцу ловзаран хьокъехь спортан министараллин хьостано гIарбаьккхина хаам ишта бу: «Дерриге билеташ доьхкина девлла.\nЦеран мехаш 100 туьманна тIера 500 соьме кхаччалц бу. Буьрканан майданахь кхерамазалла ларьеш хир ву 2 эзар ницкъаллин структурийн декъашхо. Пачхьалкхан коьрта команда кхузахь ловзар дуьххьала нислуш ду.\nЦу матче кхача луурш Iаламат дукха бу. Лула-куларчу мехкашкара а алссам хьеший,хьовсархой бахка тарло Соьлжа гIала». Ишта хаам дIасабаржийна кхузахь хиндолчу цхьаьнакхетар хьокъехь.\nОцу матчах а, махкахь дIа мел хьучу кхечу ловзарех а ма-дарра аьлча,бакъдерг ишта хир дара: дерриге билеташ массо Iедалан хьукхмат-урхаллашка, ишколашка, дарбанан цIийнашка, массо тIегIан доьшийлашка дIасадекъна.\nЦеран куьйгалхой декхарийла бина «Оьрсийчоь-Румыни» ловзаре публика кхачо а. КIоштан хьаькамашна хьалххехь дуьйна хууш ду шаьш мел хьовсархой кховчо беза «Ахьмад-Арена» стадионе.\nЮккъерчу барамехь аьлча уьш жоьпалле бу эзар стаг цу матчехь шен кIоштера хилийта.\nМел баккхийбебо Соьлжа гIала спортан гIишло-майданашка а, тайп-тайпанчу гуламашка,концерташка хьовсархойн даржехь кхочуш болу бахархой? Цу хеттаршна жоьпаш карадо аьлла хета,сан юьззина цIе йоккхийла доцчу Новр кIоштерчу вахархочуьнца Асланаца нисделлачу къамелехь.\nАслан: «Шинарин дийнахь футболехь хила дезаш ду. Лаьий ца лаьий бохург дан а дац. Хила деза аьлла тIедиллина ду. Тхуна-м яц и доттагIаллин матч,ницкъаллин ю-кх. Цигахь цу шийлачу гIанташ тIехь хиъна Iа дезар ду-кх новкъа. кху йоккхачу пачхьалкхехь кхин меттиг яцара те кхузахь ца йича аьлла дог даьттIа а ду тхо.\nМашен а оха тхаьш лаца еза. Цигахь стадионехь дерг а мА дац лартIа. ЦIера ехьна юург,мерг чу а ца йохьуьйту. Цу чохь массо хIума еза мА ю. И стадион ечу хенахь чIогIа хаза а хетара,хIинца-м бале яьлла тхуна иза. И «Терек» хьахийча а ца мегачу даьлла-кх тхан гIуллакх. Массо меттиге кхачош ду-кх тхо!\nКонцерташ,циркаш,дельфинареш,колизейш. Мичахь дац тхо? Тхан кисана гIертачуьра бевр бац те аьлла Делан дикане са-м туьйсу оха. И тхуна луш йолу кепекаш дIаийзо-ш лаьтташ ю-кх».\nВовшах дага а девлла, хьаькамашка ала ца мега, тхо оцу ловзаршка дуьгуш хилча шайн чоьтах мукъа а дигахьара?\nАслан: «И хIумнаш дийца йиш яц. И дийцахь балхах а вер ву. IадIар гIолехь ду. Кхин белхаш дан ма дац. Нийсо, бакъо юьйцу меттиг яц хIара. ДIалаьлланий! БIе-е-е бохуш, дIавахчахьана ваьлла-кх хьо».\nIедалан белхошна маьхькIамхоша бечу тIеIаткъамах дийцинчу Асланна хетарехь махкахь цхьа ловзар,гулам,муьлхха а цхьаьнакхетар дIадоьрзуш дац ца лаахь лууш санна,нах цига дIа а ца узуш.\nЦундела хьал ца хуучунна моттало боху Аслана, ирсенах,токханах дуьзна адам шен лаамехь цу синкъерамашка леста. Цунна гергахь иза буххера дуьйна а харц, Iехаме хетарг ду.\nТоьллачу "Терекна" цатайна комментатор\nТерек кху сезонехь шега далург дина яьлла\n"Ламанан Аз" - толаме футболхой\nФранцин векал тIекхайкхина Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министералло\n"Оьрсийчоь - Румыни" футболан матч тIеэца кийча ю "Ахмат-Арена"


Австрехь никъаб юьйхинарг - зуламхо\nАвстрино никъабаш лелор дехка лерина. Кечдина низам тIечIагIдинчул тIаьхьа юхь къевлина юкъараллехь ша гайтинчу зудчунна 150 евро гIуда тухур ду. Иштта кхелашкахь зударшна хиджабаш охьаяхар тIедожон а дагахь ду меттигера Iедал.\nБусалба зудчун коьртан хьокъехь\nАвстрин интеграцин а, арахьарчу гIуллакхийн а министр волчу, хIинца урхаллерчу коалицин декъарчу, Австрин халкъан партин векал волчу Курц Себастьяна даханчу шарахь дуьйна юккъейиллина хилла цу программин проект кхин а дерох яра.\nМинистран лаам бара, Австрехь бехачу бусалбачу нехан гIолехь интеграци ярхьама зударшна муьлхачу а Iедалан я пачхьалкхан белхашкахь коьртахь йовлакхаш я хиджабаш лелор дехкар.\nНагахь санна цуьнан и шен лаам чекхбаккха кадаьллехь, масала, ишколашкахь а, лоьрийн цIеношкахь а, муьлхачу а меттигерчу хьукматехь а коьртахь хIума лелон бакъо хир яцара бусалбачу зударийн. КIиранашкахь кхечу меттигерчу партеша дакъа а лоцуш, хIинца тIеэцначу цу программехь амма иштта шога и хиджабаш лелор дехкар чекх ца даьлла, Социалистийн партино а, Баьццарчу партино а дуьхьало яр бахьана долуш.\nХIетте, Австрехь бехачу бусалбачу бIеннаш дика дешна а болуш, юстицин системехь дикачу белхашкахь а болчу зударех хьакхалур долуш ду и дехкар, хIунда аьлча, масала, кхелахой я адвокатийн, прокурорийн я кхелан кхечу белхахойн, ур-атталла гIоьнчаш санна а болх бан бакъо хир яц йовлакх тиллинчу зударийн, нагахь санна и низам иштта ша хIинца лерина долчу хьелашкахь тIеэцахь.\nХьакхалур ду и низам иштта иттанашкахь Австрерчу университеташкахь я кхечу лакхарчу дешаршкахь юристийн факультеташкахь доьшучу нохчийн зудберех а, кхин долчу къаьмнех дерш ца дийцича а. Цара я шайн коьртара хиджабаш охьаяха езар ю, я и дешар дита дезар ду – хIунда аьлча, юристийн факультетехь уьш декхарийлахь бу цхьаьна шеран практика муьлхачу а цхьа юристийн системерчу институцехь я хьукматехь чекхъяккха, декхаран практика шех олуш йолу. Ткъа иза церан хиджаб а йолуш дан йиш хир яц, низам тIеэцахь.\nКхето догIу кхузахь, нагахь санна и низам тIеэцахь бохучун маьIна. Карарчу хенахь Австрин урхалло тIечIагIдина даьлла бусалба зударна юхь къайлайоккху никъабаш лелор дехкар.\nАьхка дуьйна схьа нуьцкъале дер долчу цу дехкарехь билгалдаьккхина ду, нагахь санна полисхошна урамехь я кхечу юкъараллин меттехь юхь къайлайоккху никъаб йоьхна зуда гучуялахь, цунна 150 евро гIуда тухур долуш, оцу сохьта цунна иза охьаяккхар тIе а дожош. Ткъа нагахь санна иза никъаб охьа ца йоккхуш дуьхьал ялахь, полисхойн бакъо хир ю и зуда лаьцна, шайн декъе дIайига.\nБакъду, нагахь санна никъабех дерг тIеэцна баьлла сацам белахь а, юристийн системехь хиджабаш лелор дехкар хIинца а тIечIагIдина даьлла дац, урхаллехь а, парламентехь а кхин дийцарш дийр долуш ду цу хьокъехь, и санначу сацамо меттигерчу бусалбачийн динан маршо хьоьшурий-те бохург тидаме а оьцуш.\nЦундела шоьтадийнахь бIеннаш бусалба зударий а, царна тIехIиттина меттигера юкъараллин жигархой а, адамийн бакъонашларйархой а протестан акце арабевллера Австрин коьртачу шахьарахь. Венерчу Адамийн бакъонийн майданахь цара кхайкхам бира меттигерчу урхалле бусалба зударшна шайна бакъахь хетачу агIор духар лелон бакъо йитаре а, бусалба динах шайн харжамийн программашкахь пайда эца ца гIертаре а.\nМитинг вовшахтоьхнарш Австрера масех бусалбачийн цхьаьнакхетараллаш яра, шайна юккъехь Австрерчу бусалбачу кегирхой кхеташо а, меттигерчу бусалбачарна урхалла деш йолу цхьаьнакхетаралла а, ткъа иштта маьждигийн векалш а. Гулбеллачарна хьалха йистхиллачу меттигерчу бусалбачий векал йолчу Озтюрк Элифс элира, Австрин урхалла юкъараллехь бусалбаниш массо а хIуманна бехке болу кеп еш, цаьрга гамо кхолларца цу махкахь йолчу бакъйолчу проблемашна тIера тидам дIабайъа гIерташ ю, аьлла.\nОзтюрк : „Тахана вайн йийцаре еш ерг зударийн шаьш шайна доладан бакъо ю. Вайна гуш ю тIаьхь-тIаьхьа авторитаре йоьрзуш йолу „кIайчу божарийн“ политика, шаьш маргинале бахначу зударийн догIмийн хьокъехь сацамаш тIеэца лууш болчу.\nГуш ду тIаьхьарчу шерашкахь бусалбачу зударшна беш болу тIеIаткъам алсам болуш хилар а. Бусалба зуда ша шен хьокъехь хIумма а ала бакъо йоцу объект санна тIеоьцуш ю. Тхуна иштта ала лаьа, массо а кхеташ хила веза, дIахьулйалар доьхкуш долу низам хаамийн гIирсашкахь дика йохкалуш йолу кхечу проблемашна тIера тидам дIабаккхаран маневр юйла.\nОха тIе ца оьцу политикехь а, хаамийн гIирсашкахь ала дош а доцуш, ша шех дала жоп а доцуш йолчу бусалба зудчуьн васт кхоллар, ткъа цуьнца цхьаьна бакъйолу поликан а, экономикан а кризис ян а йоцуш санна ца хьахош хилар. Оха тхайх цу дебатийн кеп яран Iалашонца инструментализаци йойтур яц. Иштта оха тхаьш бехке дойтур дац тхаьш бехке доцучу хIумнашна“.\nЦу юкъана Австрехь а, цул хьалха Францехь а юккъедаьккхина долу никъабаш ехкар дийцаре деш ду Германин урхаллин цхьаццаболчу декъашхоша. Немцойн канцлер Меркел Ангелас а хьастагIа шен къамелехь элира, Германехь низамо магочу массо а меттехь дехка дезаш ду зударшна юхькъовлар, аьлла, шен урхаллин декъашхошна цу хьокъехь низам тIеэцаран хьелаш таллар тIе а дожош.


ДЖАМАЛДА - Мои статьи - Каталог статей - Сохранение ингушского языка\nСуббота, 08.08.2020, 14:57\nЖ А М А Л Д А\nНохчий поэта Яричев 1умара ший «Джемалдину Яндиеву» аьнна яьзяьча стихотворене т1а йоах:\nПоэт-м лец, д1аводе а ваьнна,\nЗàмàшка дà вейца àла-ле. \nБакълув из. Дикка ха яле а Джамалда даьла кхеле вола, цун кхолламцара наьха чам а безам а эша баннабàц, сов баьннаб.\nЦхьабакъда къамаьл къеззига кхыча оаг1орахьара доладе безам ба са.\nХьоашалг1а наькъан 1аьлий дош да: 1ема дац вей бе долаш долчун хам.\nБузурта наькъан Мовлатхана а да дош:\nСигал кхувдаш седкъий лувццал\nХьаькъал дар кха вей,\nДегай бехьа ийлаш хувццал\nДоаца мара вей.\nТ1аккха цу шин дешаг1 хьатоха дош Арчаков Сале а да: Бакъда дац вей Укх дуненчу Воаш белггала Малашд ховш. - йовх цо ший «Овла» яхача стихотворене т1а.\nШе малув хà г1ертар, ше а шийна тара бола кхы дуккхабараш малаш-б хà г1ертар сага кхетамца хьувча-хьахулача торонех езаг1 а бочаг1 а йола торо хетт сона. Из ийла ший йоацаш саг атта хуг а вац, вале, къе-миска а ва из, аз кхетадечох. Долаш долчун хам бе а, хувцанза ца дола дега ийла-нигат хувца а могаддац цунна. Е, вешта аьлча: могаддий хьог1?\nТ1аккха малаг1ча наькъашца хьахулаш х1ама да из еза ийла сага сов ювлар, цу тейпа йолча ийлàшца из ийвалар, дуккхача ший муг1арех болча нàхà йикъера хьа къеста а веш, наьха бага дехка, адамий сих кхета дош ала йоа цун йиш цунга хулийтар?\nВешта аьлча, сенах тийшà да долчун хам бе вей 1амар ца 1амар, хувцанза ца доала нигат-ийла хувца вейга йиш халар ца халар, белггала воаш малашд, ц1аккха къаьд а ца луш, ц1аккъа дог а ца эккхаш, вей хà г1ертар ца г1ертар?\nЛоацца аьлча, доккхача даькъа хьалхале шоашка кхаьчà, тхьовра, гаьнна хьалха, баьха, д1абахàбале а е х1анзза, дуккха ха йоаццаш, вейцара д1акъаьста, д1абахàбале а вейга долча, кхы а дукхаг1а вейга хала хьакъ долча дикай хьалхале лелаяь сий дола ц1ераш ханна нах вейна дукха-къезига бовзарах тийшà да.\nЦу тейпа барий а ханнарий а наькъаш, цар даьраш-дитàраш тахка-оза велча дика кхетаду 1аьлий долаш долчун хам бе 1емадац вей яха дош меттел, Мовлатхана хувцанза ца йоала ийлàш хувццал дац вей яхар а, Сале воаш малашд хац вейна яхар а.\nДикай хьалхале лелаярий т1ехьле я, цар деш-дуташ ханначог1 бувла пейда ба т1аккха из кхетам.\nДикай хьалхале лелаяьча нàхах саг ханнав, сона хеташ, Джамалда. Керттера а из бахьан да цун кхолламцара чам-морзо кхоабар а кхы т1а кхоабаббар а. Тхьовра Джамалдий а цу муг1арег1 барий а хьалхаленца гучайийнннача дикай юхьигиш 1алашдеш да, кхы т1а худ а да вей, дукха.\nДаьла иразà цу тейпа бола нах вей къезига а хиннабàц, тахан а уж вей болаш а ба. Цхьабакъда Джамалда цу ханнарашта, барашта, сона хеташ, кхы т1а хуббарашта йикъе белггала ва.\nЭггара а цун беллгала дар, из белгала вер лоамаро халар да цун. Лоамаро ханнав Джамалда. Ший масса а болча сина пхаьнца. Лоам чу ваьв из, лоам чу ваьхав, лоамашца кхейкàв, лоамашка кхейкàв.\nМуаш доахка дог тохадолийташ,\nД1аала сона лоаман илли, йиш яккха,\nЦхьан хана биаь безам дагабохийташ,\nНàбаргахьа леста б1арг сийрдабàккха.\n«Муаш доахка дог тохадолийташ… »\nДа а дац лоаман иллеца нийсде илли, лоаман дар мара «цхьан хана биаь безам» дагабохийта, «набаргахьа»-1оажалгахьа «ласта б1арг» сийрдабоаккха илли.\nГ1алг1а ва Джамалда, виззà, ший масса наькъашца, ийлашца, хьашташца, куцàшца-кепашца.\nРузкъа дар аьнна,\nБàла ба аьнна\nКадаг ма вàцар со,\nСе хейна воаларе,\nУкх дега й1овхал\nВ1алла а кхоачалуш боацча наькъа б1оахал ха г1ертарца, деррига а дине чухошшал долча дега й1овхал екъа г1ертарца ва в1алла а кàчара д1а ца йоалаш гаьннара денц хьайоаг1ача хоарцонга ше къар ца вейтà лоамаро-поэт.\nБоккъонца бакъ вола къаман во1, мехка во1 ва Джамалда. Цхьаккха а хетийта-моттийта дац:\nСо раьза вар, еча ийлех\nШелалах лаьтта мо этт1аре хьат1ехк,\nАз тахан дошоча иллех\nЙоре г1ала укх хозача мехка.\n«Со раьза вар»\nШий мехка ше йог1агйола г1ала хетт поэтà корта ме болча х1аман корта.\nХ1анз укх вей лакхе дагардаьраш мо долча х1амаш, х1аьта уж дукха а да-кх, оалийт вейга цхьаккха шеко а йоацаш: Джамалда г1ала ег1à вахар ва, мехка г1ала. Ц1аккха йожаг а йоацаш укх мехка, е мохк ме латт. Дукха да цу деша тешалаш, уж т1а-т1а кхы совдувдда а мотт. Дехка йикъе хьалаяь, морхашца кхаьла лàтта Джамалда поэзе г1ала, Джамалда дош аьнна а, Джамалдах дош аьнна а къоàгае г1ертараш, даьла ираза болаш а ба, уж нах кхы т1а сов а бувбба. Сона хеташ, цхьацца 1илманхош е кхы х1ама хà ловраш а из дукхаг1а ме ду, долчун хам бырà гаргаг1 хул вей, ийлан-нигатà ц1енлу вей, воаш малашд дикаг1а хов вейна.\nКхоаненга долха накъаш цу мо долча х1амашца да мотт сона.\nКхетаду аз, атта болх бац из. Цудухьа худда х1анз укх сахьата Джамалда кхоллам 1илман наькъашца деш-дуташ долчунца дукха хьакхашта баьнна ца халар. Вешта, цу хьаькъе оале-м, Джамалда а цун кхоллам а цхьаь бац. Г1алг1ай метта йоазув деш мел ханнача а волча а йоазанхочун кхоллам дукха, Джамалдий кхолламал т1ехь, теркал баьбац х1аннзолца 1илманхош. 1илманхой цу бехкà бехке бе дыц аз е къаьмал, оттаде деза, оттадынза ца доала хаттар оттадыр духьа ду. Литература тахкара 1илма (литературоведени) цкъа хург ма йий вей а. Доала даьш шоашкара хьалхале гойтаре бакъахьа яр аьнна а хетт цу г1улакхà, х1ама доладалийта доала хьалхале эшаш ма йий хийла. Т1аккха Джамалда а Джамалда мо барий а кхоллам бовзара г1улакх цхьан харша дàла мегар, цу тейпа долча х1амай лерхам эйбала мегар, наьха цунга кхувдар совдàла мегар.\nЮха а ях аз, атта болх бац из.\nЦхьабакъда атта беце а, ч1оаг1а, дукхаг1а ме воал дукхаг1а дог а увтташ бечоа чам а болаш булалубболаш болх-м ба из. Иштта аз ях, Джамалда стихашца, мелла лоаца ярашца а мелла хала чоалхане я яхарашца а, декача ашарий мукъамаш, дог ураоттоддоацаш, д1а цхьа гаьннара доаг1ача къаман къоарггачурча духьигишца хьаштдоацаш вола саг, хугва, аьнна, сейна ца хетарал сов, из хьашт дола нах дуккха а ба аьнна хетандаь. Сона хеташ, Джамалда х1ара деша даькъаца, дешаца, муг1арца, стихотворенеца, з1амги-йоккха аьнна доацаш, цхьаннахьа а ц1аккъа а яц-кх аьнна хета ашараш, ашарий мукъамаш да. Геттара а гаьнара доаг1ача дуккхача а х1амашца йола мерза оаз хет сона цу мукъамашца хозар.\nЙи1ий й1аьха къажарг йо1аш мо хьийза-йийца бера хана денз поэт хьийста, боккъал дар аьлча, поэтах боккъонца бакъ вола поэт ваь оаз. Из я-кх из Джамалда бочача йоккхача сага (даь-наьна, нане) оаз. Джамалда хана, къаьстта а цун бера хана, дукха нанеш ба поэта гонахьа. Хаъаьча ц1енача хьасташкара, шовдашкара, лоамий лакхача бовхьашкара даим а балха доахкача лоамарой доккхача килгий коанашца дукха х1амаш хьаийдаьча цу наьха шеддар а х1ана дац аьнна ловзарца, ащарца да. Сакъерд цу наха даим а х1ана къердац аьнна. Цудухьа балха-така болаш а, дика т1а вон т1а болаш а илли да царна хьалха-т1ехьа, лувкхерашкара лувкхерашка кхейкача мукъамашца доаха. Из илли да х1аьта Джамада х1ара а стих, цун къоалама бихьера ара ме доала х1ара дош. (Из х1ама, бакъдар аьлча, вей литература а кхы д1аха а дукха кхетадаь а т1а ийца а дац х1анз укх сахьта).\nМасса а тейпа х1ана бац аьнна тем, боарам, ашара мукъамца хула кхы д1аха ме дар да Джамалдий поэзеца. Сигларча седкъашка а хьежаш лохьдаьд-кх цо уж, лоамий лакхача бовхьашка а хьежаш лохьдаьд, хьа1аь доаг1ача цкъаза геттара а коача, дорха чопаш беча лакхача балам т1а уллача Балте даг1ача ший ц1ен кора к1ала г1олла 1ододача Тийрка талг1ешкара хьаийдаьд, 1ахьар 1охаш кхестача хьара г1орг1ача т1ош еча г1арага ла а доаг1аш ший нане шийна хийла бийса лоацъеш бийцача фаьлгашцара хьаийдаьд. Меттиг яц Джамалда б1арга, лерга са ца кхоачаш, цун ийла йоацаш. Цудухьа в1алла а тамаш яц тейп-тейпара а геттара хоза ашара мукъамаш цуш стихашца дукха халар. Джамалда берал ловз цу ашарашка, дей мехкацара цун безама духьигиш ловз, 1алама хозал, адамий синой ц1енал. Из ловзар къаьстта а дика гу хьалхара-хьалха долча поэта балхашца е геттара цу ший бера ханага юха а ваха дыча санна хеташ долча балхашца.\nВоккха халча-м, низзаг1 мехкаг1 ваьккха кхойтта шу арахьа а даьккха ц1авеча, уж тхьовра ханна х1амаш дукха гыц поэта. Цудухьа ма дий цун к1орггача, дей мехкага дукха сатийса к1аьдданна ханнача, дег т1ара доаг1а «Юха ала сона» яха илли а, кодам болаш мо бека цу илле мукъам а.\nНагахьа со хьайна\nВай уж беттала бийсаш\nЮха ала сона,\n1айха Тирка йисте\nКорадаг1ац поэта тхьовра укхан а ер мо болча дуккхача наьха а ийла къоагаеш, дог хьоасташ, безамга кхувлаш беттала бийсашка дийка илли, корадеча дац из х1анз. Цхьабакъда из илли кора ца дыр бахьан ха д1аяхар дац, тхьовра илли даьхараш а, цунга ладийг1араш а, цунца сакъийрдараш а д1аихача шерашца боккха ханна халар а дац. Хаьдаб къаман пандара мерз, хаьдад из илли, къизача кхело 1ехьад из кхы в1алла а ден ца далийта, цхьабакъда къàр ца вала г1ерт поэт, юха а юха а ший Тийрка йисте д1адахача бералга кхейкаш, г1ейг1ане декача иллеца, хаьдар хотталуддий хьог1 йовх цо, къаман кхоаненна из мел деза да ховндаь. Из денде шийна могар а ду цо, сина цхьаккха а чот кхояь воацаш.\nЦхьабакъда сона-м цу ц1ог1анца-хаттарца т1ехьа т1а хулча т1ехьенашка Джамалда бу кхейкам болаш мо хетт. Яричев 1умара поэта т1ехьенашца, т1ехьений поэтаца «через века» худда яхача лера-алара корта а хетт.\nЦу кхейкамга вей, тахан цхьацца х1аман дей а да тхо цхьацца х1аман хьалхале а я тхога яхаш дахараш а, кхоана цу тейпа йолча ийлашца нигаташца дахаддараш а, ладог1а деза аьнна а хетт, нагахь вейна къаман а мехка а кхоане яза яле, из езе.\nДадар из а-м дац атта. Тахан вейна яза йола кхоане кхоана т1ахуббарашта яза хулийтагъяр хьаде, цанна из езагйола хьал тахан мехка оттаде а оттадыча лоаттаде а атта дац. Цудухьа ма дехкий мехка да-да яха юкъара г1улакхаш доала хьалхале ярашта 1от1а, цудухьа ма дий доала хьалхаленца дер-дутар дуккхача наьха, мехка юкъара теркам т1аозаш.\nАтта болаш баьбац Джамалда а, моллаг1ча кхыча йоазанхочо мо, ший болх. Из дика а гу-кх поэта «Ма хета, новкъостий, ма хета» яхача дешаца:\nМа хета, новкъостий, ма хета,\nМа дувца сел духьал даьле,\n1уйренца ловза оалхазар санна,\nИлли ше ловзадоал, аьле…\n«Ма хета, новкъостий, ма хета»\nВ1алла а дагар даь ца валлал х1ана дац аьнна дукха къа да илли яьздеча дега хьегар. Дего хьегача къих тийша да илли декадàлар. Вешта, цхьаккха х1ама а-м дац ши-шийца хьахулаш. Дика-во а-м дац цхьаккха а ши-шийца, ши-шийца кхеталуш ца кхеталуш а дац цхьаккха а.\nБолх ба-кх аьнна хетт Джамалда кхоллам тохкаш бе безар а.\nЦу тохкамо вейна пейда бебболаш мо а, хетт, Джамалда кхолламга литературе лàца йоаг1а моттиг д1а а лàцийтà.\nЯнда къонгий Мувса,\nюридически 1илмай кандидат,\nРоссе таржамхой Союза доакъашхо\n Поэт не умирает, а уходит, Чтоб с нами говорить через века (Инг. текст мой – М.Я.)\nКатегория: Мои статьи | Добавил: onda (22.10.2011)\nПросмотров: 1071 | Комментарии: 1 | Рейтинг: 5.0/3\n1 ***** (11.09.2012 11:54) [Материал]\nМуса, Вы прелесть...


Верси 2013, 4 август, 18:53\n14 байт тӀетоьхна , 8 шо хьалха\nВерси 2013, 4 август, 14:56 (нисйе)\nВерси 2013, 4 август, 18:53 (нисйе) (цаоьшу)\nДоттаг1ийДоттагӀий аьзнаш ц1ецӀе йолу рубрикас йовзита Российн кхоьчу регионашара, кхочу пачхьалкхашара яздархойн а, поэтийн а кхолларалца. Яш ю цхьанакхетараш яздархойн а, культуран белхалойн ешархошца а, литеран проблемашехь лаьцна «горга столаш» а. Редколлегин декъашхой дакъа лоцу форумашкахь а, конференцишкахь а, цхьанакхетарашкахь а.\n[] шарахь «Вайнах» журналан редакцис кхоьллира Нохчичоьхь т1омтӀом хиллачул т1ехьтӀехь хьалхара совг1атсовгӀат. И совг1атсовгӀат т1аьхотӀаьхо делира Абузар Айдамирован, Шайхи Арсанукаеван, Хамзат Саракаеван, Муса Бексултанован, Саид Гацаеван. Оцу совг1атасовгӀата 1алашоӀалашо яра нохчийн маттахь язъяш болу пох1мепохӀме яздархойн а, нохчийн маттан а, фольклоран а, талламхойн а г1огӀо дар а.\n[] шарахь [[Москва]]хь хилла йолу «Пресса-2007» ц1ецӀе йолу гайта х1отторехьхӀотторехь «Вайнах» журналас яккхира [[Гран-при]] «Хьалхара халкъан проекташ Прессин куьзганехь» [[конкурс]]ехь масса аг1орагӀор говзаллин хьалхара халкъан проекташан кхочуш яр довзийтар.\n== Хьажорагаш ==\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/wiki/Белхан:Версеш_юстар/106839»


Экономика "йохор йолу" санкцеш кхайкхо лууш бу Туркойчоьнна Iамеркан сенаторш\nШема -- Рас ал Айн, туркоша бомбанаш тоьхначу меттигашкара бовдуш бу меттигера бахархой. ГIадужу-бутт 9, 2019.\nКонгрессан декъашхоша Хонкарна таIзар дан деза, боху, Шемахь курдашна дуьхьал тIеман операци йолорна\nIамеркан Конгрессан декъашхоша емал йина президентан Трамп Доналдан Шемара политика, яздо "Iамеркан аз" зорабнан гIирсо. Цхьаьнатоьхначу Штатийн НАТО-хь бертахой йолчу Туркойчоьно курдийн тIемалошна дуьхьал тIеман операци йолийначул тIаьхьа цара кхайкхам бина туркойн экономика хIаллакйийр йолу санкцеш юкъаяха аьлла.\nРеспубликан партера сенаторо Грэм Линдсис а, цуьнан коллего демократо Ван ХIоллен Криса а йовзийтина Туркойчоьнна дуьхьал дан дезачуьнан концепци.\nЦу шинна хетарехь, Цхьаьнатоьхначу Штаташа санкцеш кхайхо еза туркойн лаккхарчу даржашкахь болчу Iедалхошна, шайна юкъахь президент Эрдоган Реджеп а волуш, таIзар дан деза Туркойчоьнна Оьрсийчоьнера С-400 ракетийн комплексаш эцарна, халчу даккха деза туркошна Iамеркан визанаш ялар.\nЦул сов, сенаторшна хетарехь, санкцеш кхайкхо еза Туркойчоьнна герз духкуш а, цуьнгара оьцучу а, цуьнан тIеман ницкъашна оьшу энерги яккхарна накъосталла деш йолчу а пачхьалкхашна.\nТIехула тIе Грэм Линдсина а, Ван ХIоллен Крисна а хетарехь, сацо деза Iамерко Туркойчоьнна тIеман гIо дар а, ткъа иштта Эрдоганан бахамах лаьцна доклад кечъяйта а.\nТуркойчоьнан эскархоша а, цуьнан бертахоша а кхаарин дийнахь тIеман операци йолийна Шемахь, курдийн позицешна бомбанаш а, ракеташ а етташ. Эрдогана дIахьедар дина, шайн операцин Iалашо ю, туркойн дозанца йолу "террорхойн коридор" дIаяккхар аьлла.\nАмма дуккха а Конгрессан декъашхой а, политикаш а курдашна тIехIиттина бу Iамеркана эскаршца цхьаьна цара "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанца тIом бина хиларна.\nКонгрессан декъашхо йолчу Чейни Лизас дIахьедар дина, Трампан сацамо "вуно вон а, хIун дохьур ду хууш йоцу а тIаьхье" хир ю аьлла. Цунна хетарехь, шен леларца Трампа гIо дон Iамеркан дуьхьалончашна "Оьрсийчоьнна а, ГIажарийчоьнна а, ткъа иштта Туркойчоьнна а". Цо билгалдаккхарехь, низамашдахархоша тергал ца деш дуьтур дац иза.\nСенаторо Коллинз Сюзана ша саготта хилар хаийтина, Iамеркан бертахой, курдаш "къинхетам боцуш байа мегаш хиларна".\nОццу хенахь Reuters агенталло дуьйцу Туркойчоьно Шеман къилбаседехьа тIеман операци йолорна реакцех лаьцна.\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн вовшахтохаралла\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн вовшахтохараллан инарлин секретаро Гутерриш Антониос дIахьедар дина, муьлххачу а тIеман операцино лара деза Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн вовшахтохараллан Устав а, дуьненаюкъара гуманитаран бакъо а аьлла.\nЕврокомиссин президенто Юнкер Жан-Клода кхайкхам бина Туркойчоьне сатухуш хилар гайтахьара, тIеман операци сацаяхьара аьлла. "Нагахь планаца кхерамазаллин олу зона кхоллар делахь, сатийса оьшуш дац Евроберто цунна ахча лур ду бохучуьнга", - аьлла цо.\nа ша сатесна хилар хаийтина Туркойчоьнан Шемара операцеш массо а хIуманна тидам беш а, дан догIучуьнца цхьаьнадогIуш а хир ю аьлла.\nМисаран арахьарчу гIуллакхийн министралло емалдина туркоша операци йолор, иза "инзаре харц а, вежараллан Iаьрбийн пачхьалкханна мегар доцуш долу а тIелатар ду" аьлла.\nГерманин арахьарчу гIуллахийн министр Маас ХIейко\nГерманин арахьарчу гIуллакхийн министро Маас ХIейкос дIахьедар дина, Туркойчоьнан операцино кхин а чолхечу доккхур ду цу регионера хьал, "цо чIагIъян мега "Исламан пачхьалкх" шех олу тоба аьлла. Цо кхайкхина Туркойчоьне операци сацаяре.\nФранцин Европерчу пачхьалкхашкахула министр де Монтчалин Амели\nФранцин Европерчу пачхьалкхашкахула йолчу министро де Монтчалин Амелис дIахьедина Франци а, Британи а дагахь ю Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн вовшахтохараллан кхерамазаллан кхеташо гулъян туркоша операци йолор хьокъехь аьлла.\nИталин премьер-министр Конте Джузеппе\nИталин премьер-министро Конте Джузеппес дIахьедар дина, операцино галдаккха мега оцу регионера хьал, маьрша бахархошна зен дан мега цо аьлла.\nЦул сов, Туркойчоьно Шеман территорина тIехь тIеман операци йолорна шаьш саготта хилар хаийтина Данин а, Нидерландийн а Iедалан векалша.


1774 шо — Википеди\n1774 шо кхечу рузманашкахь\nГригорианан рузма 1774\nЮлианан рузма 1773—1774 (12 январехь дуьйна)\nвизантийн эрица 7282—7283 (12 сентябрехь дуьйна)\nРум йиллинчара дӀа 2526—2527 (2 майхь дуьйна)\nИсламан рузма 1188—1189\nШираэрмалойн рузма 4266—4267 (11 августехь)\nЭрмалойн килсан рузма 1223\nЦийн рузма 4470—4471\nӀаьржа лаьхьа — баьццара говр\nЭфиопийн рузма 1766 — 1767\nИранан рузма 1152—1153\nБуддийн рузма 2317\nЯпонин шераш дагардар 3-гӀа шо Анъэй\n1774 (эзар ворхӀ бӀе кхузткъе итт доьалгӀа) шо Григорианан рузманца — високосан доцу шо, долалуш долу Шотахь. Иза вайн эран 1774 шо ду, 774 шо 2 эзарлагӀа шерашкахь, 74 шо бӀешеран, 4 шо 8-гӀа иттаннаш шерашкахь XVIII бӀешеран, 5 шо 1770-гӀа шерийн.\n1.1 Малхбузен а, Юккъера а Европа\n1.2 Малхбален Европа\n1.4 Америка а, Океани а\nМалхбузен а, Юккъера а ЕвропаНисйе\nУилкс хаьржира парламенте, ткъа лондонан буржуазис хаьржира иза лорд-мэр.\n1774—1792 —Францин паччахь Людовик XVI.\n1774—1776 — Францера Тюргон (финансийн инарлин тергонча) хийцамаш. ГӀаланашка чудохьу дааран сурсаташна тӀера ял охьаяккхар, гӀоле долчу сурсаташна ял тӀетохар. Ахархошна тоьхна новкъан ясакх дӀайаьккхина, новкъан ясакх йукъайаьккхина феодалашна.\nХӀирийчоь Российн имперех схьатохар.\n21 июль — Российн а, Туркойчоьнан а йукъахь куьг йаздина Кючук-Кайнарджин машар кӀелахь.\n23 июль — Пугачёв Емельянан куьйга кӀелара гӀевттинчу ахархойн эскарша цхьаьна ханна схьайоккху Казань.\n19 сентябрь — Узенийн кӀоштахь, ГӀазакхийн Таловка кӀотар йолчохь (хӀинца посёлок Казталовка Малхбузен-Кхазакхстанан областехь) лаьцца Пугачёв.\n1774—1789 — Туркойчоьнан Султан Ӏабдул-Хьамид I.\n1774—1775 — Массашкахь адам карзахдалар Жимачу (хан Нуралы) а, Юккъерачу (хан Аблай) а жузашкахь.\nИнгалан парламентан ХӀиндин урхаллех лаьцна Закон. Бенгалин губернаторах хуьлура ХӀиндин берриг мехкийн инарла-губернатор. Кхуллура инарла-губернаторан кхеташо.\n1774—1785 — ХӀиндера ингалсан мехкийн инарла-губернатор Хейстингс (Гастингс)Уоррен.\nГастингса хӀаллакбина Бенгалера гӀовттамхойн коьрта ницкъаш.\nБританин Ост-ХӀиндин компанин эскар цӀеххьашха чудахара Рохилкханде, талораш дира цунна, куьйгакӀела йалийра Ауда.\n1774—1775 — къайлаха йолчу «КӀайн лотос» йукъаралло Шаньдунехь маньчжурашна герзашца дуьхьало кечйина.\nАмерика а, Океани аНисйе\nЙоккха Британин Парламенто тӀеэцна «Лалур доцу законаш»: бостонан порт дӀакъевлина, Массачусетсан губернаторна йелла йуьззина бакъонаш, Массачусетс колонин ша-шена йолу урхалла дӀайаьккхина, цигахь ца магийна гӀалин митингаш а, дӀайаьккхина, тешамечеран кхел, Канадех тоьхна Аллеганашна дехьара боккха къилбаседа-малхбузен мохк (Квебекан акт).\n1 июнь — леладаьлла порт дӀакъовларх билля(ингалс.)нохч.. Дог лазарна Виргинехь кхайкхийна «тезетан, мархин, дуӀанан» де.\n25 август — дӀайиллина Къилбаседа Каролинин хьалхара провинцин конгресс.\n5 сентябрь — 26 октябрь — Филадельфера (АЦШ) Хьалхара Континентан конгрессан болх (Джорджин векалш боцург, церан делегаци ацийна губернаторо). Америкин колонийн «Бакъонийн декларацеш» йазйина. Британин омарш кхочуш ца даран, ингалсийн сурсатийн бойкотан, тӀеман кечаман (Дж. Уоррена кховдийна) резолюци. Кхоьллина Континентан ассоциаци. Гуонашкахь ассоциацин сацамашна терго йан «Кхерамзаллин комитеташ» кхоллар. Конгрессо паччахье арз дина, 13 колонин, Ингалсан, Канадин халкъе кхайкхам тӀеэцна. Ӏа — колонешкахь сихха кхоллайала йуьйлайелира герзашца йолу тобанаш.\n1 декабрь — Йоккха Британин а, цуьнан къилбаседаамерикин колонешна йукъахь лелайаьлла махлелорна бойкот, цуьнан инициатор йара Хьалхара Континентан конгресс.\nКукан экспедицин карийна Фиджи, Керла Каледони гӀайренаш.\nКоьрта йаззам: 1774 шо Ӏилманехь\nКоьрта йаззам: 1774 шо музыкехь\nКоьрта йаззам: 1774 шо литературехь\nХьажа кхин а: Категори:Бинарш 1774 шарахь\nДрезеке Бернгард (Johann Heinrich Bernhard Dräsecke), немцойн динан гӀуллаккхо, хьехамча, епископ (велла 1849 шарахь).\nБунина Анна Петровна, нийсархоша цунах олура оьрсийн поэт, Оьрсийн Сапфо, ИтталгӀа Муза (йелла 1829 шарахь).\n4 апрель — Вейс Изидор, виленан исбаьхьалча-агархо, арахецархо, Виленан университетан профессор (велла 1821 шарахь).\n21 апрель — Био Жан Батист, французийн физик, геодезист, астроном (велла 1862 шарахь).\n26 апрель — Савари Анн Жан Мари Рене, де Ровигон герцог, французийн политикин а, тӀеман а гӀуллакххо (умер 1833 шарахь).\n7 май — Бофорт Фрэнсис, ингалсан адмирал, тӀеман гидрограф а, картограф а (велла 1857 шарахь).\n12 август — Саути Роберт, ингалсан поэт-романтик, «Ӏоман ишколан» векал (велла 1843 шарахь).\n5 сентябрь — Фридрих Каспар Давид, немцойн суртдиллархо (велла 1840 шарахь).\n17 сентябрь — Меццофанти Джузеппе, итальянхойн кардинал, гӀараваьлла полиглот (велла 1849 шарахь).\nВарлаам Чикойский — сийлахь Оьрсийн килсан Чикойский Иоанно-Предтеченски килсан мозгӀар.\nХьажа иштта: Категори:Белларш 1774 шарахь\n4 февраль — де ла Кондамин Шарль Мари, французийн астроном, геодезист, новкъахо, Къилба Америкин талламча, Петарбухан Ӏилманийн академин сийлахь декъахо (вина 1701).\n22 сентябрь — Климент XIV, Руман Папа (вина 1705).\n22 ноябрь — Клайв Роберт, Клайв Плэссийн 1-ра барон, британин Бенгалера губернатор, Плессера толамхо, британин колониалан импери йиллинчех цхьаъ (вина 1725).\n20 декабрь — Уайтхед Пол, ингалсан поэт-емалча (вина 1710).\n1774 шо Викиларма чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1774_шо&oldid=6990624»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 12 декабрь 18:54\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 12 декабрь, 18:54.


СинIаткъаман Цамгарийн Дарбан ХIусам Cхьайиллина Нохчийчохь\nЗазадоккху-бутт 03, 2012\nОьрсийчоь --Iедална товш боцчу нахана Москохарчу Сербскийн институто cинIаткъаман цамгарш тIекхуллу аьлла хIоттийначу гуламера сурт, 17Sep2003\nЦу тайпа цамгарш йолчу нахана хаьжийна йолу дарбан хIусамаш гIаланашна а, яьрташна а йистошкахь йохкуш ду Iедал. ХIинца йиллинарг а ю Шела-гIалина йистехь. Болчу хаамца, 500 ца кхоччуш стаг тIеэца йиш хир ю цигахь.\nЦеран хьашташна тIехьожуш хир ву 600 белхало а, лор а. СинIаткъаман говзанчаш Нохчийчохь тоьаш боцарна, цхьаберш луларчу мехкашкара а балийна. Царна чохь Iан гIишлош а ю йина.\nОьшуш хилахь, кхечу республикашкара цомгушнаш а тIеэца йиш ю Шеларчу дарбан хIусаман. Ишшта цигахь хир ю хьажа стаг воцуш бисинчу къанойн центр а.\nСинIаткъамца бала хьогучу нахана дарба деш йолу интернат схьаеллар къобалдеш тIеэцна юкъараллехь. Хууш ма-хиллара, Нохчийчохь хIора юьртахь аьлча санна, массех стаг хуьлу коьртаца цамгар йолуш.\nЦарех цхьаберш нахана юкъабовлийта кхераме долун дела, цIахь сецабо гергарчара. Амма церан а дан хIума дац, цамгар чIагIъеллачу хенахь.\n1995 шарахь 12 шо хилла Соьлжа-гIалара вахархочун Индербаев Iелин. СинIаткъаман цамгар кхетта волу иза тIом болабелча, цIера араваьллачул тIаьхьа, вайнера. Карийна, I6 шо даьлча, стохка ГIебарта-Балкхаройн махкахь, синткъаман дарбан хIусамехь. Iелин нанас Байсарис дийцира Маршо Радиога иза муха вайнера а, карийначу хенахь муьлхачу хьолехь хилла а.\nИндербаева: "ТIом болалучу хенахь, цIера араваьллачуьра, дIавахна-кх иза. 16 шарахь цигахь мацалла лайнера цо. Иза гIийла волундела, цуьнгара юург дIайоккхуш хиллера дегIана тоьллачара. Мацалла хьегна волу иза юург сихха дIаяа гIерташ хуьлу. Йисина кампет а, печени а, кисана юьллу".\nХIинца Индербаева Байсарис ойла йо, шен кIант Нохчийчохь йиллинчу интернате дIавелча хIун дара теша, бохуш. «Ненан орца» цIе йолчу организацийн куьйгалхочунна Межидова Зайнапна, цу тайпа дарбан хIусам Нохчийчохь еллар чIогIа оьшуш дина хIума ду, аьлла хета.\nМежидова: "Адамаш чIогIа балехь ду, хIинца а меттахь Iохкуш а бу.ТIамо йина чов ю иза хIинца а дIаяланза. Шаьш хIун дуьйцу а ца хууш, чIогIа гIийла бохкуш нах бу вайн. Кхин хIумма а ца хилча а тоьур ду, тIамо заьIап дина вай бераш а. ЧIогIа оьшура вайна ишшта цомгушчу нахе хьажа а, гIайгI бан а.\nДика дагаеана хIума ду иза. Дела реза хуьлда иза дагадеанчуьнна. СинIаткъаман дарбан хIусам яр дика болх бу, цигара дарба оьшуш берш алсам ца бовлийтархьама, бан безаш шортта болх бу Нохчийчохь. Оцу хIуманна терго йо кхуза веъначу муьлххачу хьешо".\nБахьана - цIахь бехаш болу нохчий, вовшашца а, берашца а, дукха дера хилар ду. Къомо лайна баланаш байбеш, болх бан беза лоьраша а, синIаткъаман говзачанаша а, бохуш, кхин дIа а дийцира Межидова Зайнапа.\nМежидова: "Вайна реабилитации ян езаш яра, хIунда аьлча, 15-16 шарахь боьдуш тIом а болуш, хIинца а идош вай бераш ду. ГIо дан а дезара, хьажа а дезара могашалле. Реабилитаци ян езаш яра кегийрхошна.\nСинIаткъаман могашалла дукхачу нохчашна шайна а хууш доцуш галъялла ю. Иза гуш ду хIора дийнахь, некъашца дIасалелачунна. Дош дешера далахь, девна кIелхьара вала некъаш ца лоху цхьаболчу нохчаша. Ишшта дIадоьдахь, цхьа а тIом а оьшур бац махкахь, Шелахь йина дарбан хIусам а еса лаьттар яц".\nСинIаткъаман Цамгарийн Дарбан ХIусам Cхьайиллина Нохчийчохь.


Бокъо йоацаш леладеча хIамашта никъ дIакъовла беза\nСелий бетта 23 ди 2022 шу\nМагаса мэр вола Овшанаькъан Iусмани, Горсовета кулгалхо вола Албаканаькъан Артури, шоашца Iаьдала болхлой болаш, арабаьлар, бокъо йоацаш пхье леладеча цхьацца хIамашта, тIахьожам бе аьнна. Ахкан ха хьакхаьчача, дуккхача наха, шоашта болча пайдан цхьацца моттигаш хьаел пхьешка.\nЦу мугIарерча нахаца къамаьл деш, законах хила деззача бесса мара хIама доаржаде йиш йоацалгах, уж дIакхетабеш хилар Iаьдала болхлой. Iаьдала оагIорахьара бехк баккха йиш хургйоаццача тайпара, дIадахьа деза хIама хьаде воалачо ший гIулакх.\nАхкан денош хьакхаьчача геттара дукха хьаел уж тайпара моттигаш, хIаьта царна юкъера цхьаяраш кхерамзлен моттиг геттара лакха тIахьожам беш дIаяхьа езарех хул. Хьалхарча юхьанца, тахан, лораде дезараш бераш да. Из болх дIахо а дIахьоргболаш ба вай мехка. Бокъо йоацаш хьайийлача моттигий хьал, Iаьдало тесса дутаргдац.


Джулиан Ассанж Америке дIавала реза ца хилла Британин кхел\nWikileaks портал кхоьллина Ассанж Джулиан Америке дIавала реза ца хилла Лонданан зуламаш къасторан Коьрта кхел, яздо "Карара хан" телеканало, The Guardian газетана тIе а тевжаш. Цхьаmнатоьхначу Штаташкахь Wikileaks-ан долахочунна биллина 17 бехк, шайна юкъахь Иракъехь а, Афганистанехь а дIаяьхьначу тIеман операцех лаьцна къайленаш Iора яхар а долуш. Америкехь Ассанжана хан кхайкхо мегаш ю 175 шо набахтехь даккха.\nWikileaks портал кхоьллархочун Америке экстради ца ян сацам бина кхело цуьнан синӀаткъаман могашалла вон хилар а, цо ша шена тIе куьг дахьа мегаш хилар а тидаме эцна. Суьдхочо Барайтсер Ванесса билгалдаьккхина, иза Америкехь массерах а дIакъастийна набахтехь латто мегаш хиларх лаьцна. Цо дийцарехь, Американ Iедалша дуьйцучу хьелаша новкъарло йийр яц цунна ша шена тIе куьг дахьа.\nЦуьнца цхьаьна цсуьдхочо тидаме эцна, Лондонехь набахтехь депресси ловш хилла иза аьлла, медицинан говзанчаша бина сацам.\nАссанжа кхоьллинчу Wikileaks сайто 2006-чу шарахь дуьйна Iора йохуш ю, билггала ца девзачу хьасто шега кхачо хаамаш. Ша Ассанжа бехк тIе ца лоцу.\nЖурналистийн юкъараллаша а, тайп-тайпанчу бакъонашларъечу тобанаша а, шайна юкъахь Amnesty International а, "Доза доцуш репортераш" а йолуш, чIагIдо Ассанжна дуьхьал лелориг дешан маршонна дуьхьал дера долу кхераме масал ду.\nСтохка, 2020-чу шарахь Американ векало дIахьедира, адамашна хаамаш бовзийтаран Iалашо хиларо бакъ ца до низам дохор, ткъа Ассанжана дуьхьал долийна гIуллакх могIарера зуламаш дарца доьзна ду аьлла.\n2010-чу шарахь Wikileaks-о видео яржийра Иракъехь Reuters агенталлан журналистийн тобанна Американ эскархоша герз детташ яьккхина йолу. 2011-чу шарахь зорбане дехира цо къайлаха йолчу Гуантанамо набахтехь латтош 800 тутмакх хиларх лаьцна, шайна юкъахь бераш а долуш. 2015-чу шарахь Iорадаьхна документаш бахьана долуш хиира Американ лерринчу сервисийн белхахой дуьненера политикашна тIаьхьахьожуш лелаш хилар. 2017-чу шарахь зорбане девлира шпионаж лелош телефонаш а, антивирусаш а, телевизорш а лелочу Американ коьртачу талламан сервисан (ЦРУ) лерринчу тобанах лаьцна документаш.\nИ публикацеш бахьана долуш дуьненаюкъара скандалаш а хилира, церан чулацам бахьана долуш талламаш а бира.\nАссанж – турпалхо, ямартхо я сийлалла дезарг?\nАмерике ша дIа ца валийта Ассанжа масийтта шо даьккхира Лондонерчу Эквадоран векалаллехь: оцу пачхьалкхо цхьана ханна политикан тховкIело еллера цунна. Амма векалллан кертара аравала аьтто ца белира Ассанжан, ткъа хенан йохалла юкъаметтигаш телхира цуьнан Эквадоран Iедалшца.\nИ бахьана долуш 2019-чу шарахь Оханан-беттан 11-хь Эквадоран дипломаташа кхайкхинчу Британин полицино лецира Wikileaks кхоллархо векалаллан кертахь.\nБританехь Ассанж таIзар токхуш ву маьрша воккхуш закъалтана кхайкхийна билламаш ца ларбарна. 2012-чу шарахь Швецино бехк биллира цунна зударшца эвхьаза леларна. И бехк зулам дар санна лоруш хиларна, Швецино дуьненаюкъарчу лехаме велира Ассанж, и бахьана долуш иза лецира Британехь. Адвокатийн аьтто белира, закъалтана ахча а делла, иза набахтера араваккха. Амма ша араваларца къайлавелира Ассанж Эквадоран векалаллехь.


Ιедалхой къиза бу, гΙаттамхой дера бу - маца хIуттур бу машар?\nМарсхьокху-бутт 20, 2012\nСурта тIера репродукци\nЛелхийтарш дуккха а хилла Къилбаседа Кавказехь кху тΙаьххьарчу беттанашкахь. Ткъа ала дац, уьш кестта совцур ду а. Шаьш-шайн а лоьлхуьйтуш, зенаш ден нах алссам буьйлу дагестанхошлахь а, вайнахалахь а.\nГΙалгΙайчохь, СагΙопшерчу тезетахь, стаг эккха де дуьсуш, кхана марханаш досту аьлча, Хасу-Юьртахь шиΙатийн маьждигахь дина эккхийтар. Меттигера азербайджанхой оцу чу Ιийдане гулбеллачу сохьтехь туьтмΙаьжигашкахь чуиккхинчу шимма герзаш диттира царна тΙе. БархΙ стаг кхачийна дарбан цΙийне, шиъ халчохь ву хΙинца а.\nТкъа и зулам динарш ца Ιаьбна нахана шаьш чевнаш ярах – цара йиллинчу шина бомбанах цхьаъ иккхина оцу буса маьждига чохь. ШолгΙаниг юьйлинчуьра юхаяьккхина сапераша.\nКху беттан иссалгΙачохь, бевзашбоцчара герзаш тоьхна, ши полисхо вийна, цхьанна чевнаш йина Дагестанерчу БотΙлихан кΙоштахь. Герзахоша и тΙелатар дина полисхошна, уьш шаьш лаха а, хΙаллакдан а хьуьнха баьхкича.\nТовбеца-беттан ялхалгΙачу дийнан делкъехь Соьлжа-ГΙаларчу Хан-ГΙалина гергахь иккхинчу шина шахΙида шайца синош дΙадаьхьира кхаа эскархочун, кхоъ лазийра.\nБΙаьста, Стигалкъекъа-беттан 3-чохь, ХΙинжа-ГΙалахь дира эккхийтар. И динарг а вара вала араваьлла стаг. Иза иккхинера шен машен талла, саца а йина, полицин белхахой тΙебаьхкича. Яьлла цΙе яйъа, лазийна полисхой дΙабига гΙо кхаьчча хилира шолгΙа эккхар – гена йоццуш дΙахΙоттийначу машенах йоьллина хиллера рогΙера бомба. 13 вара цигахь вийнарг, царалахь вара 7 полисхо а, ши цΙеяйъархо а. 100 сов стаг лазийра.\nОхан-беттан 28-чохь ГΙалгΙайчуьрчу МаьлгΙбекахь эккхийтира полисхойн машен. Чуьра шиъ велира, цхьаъ лазийна дарбан цΙийне кхачийра.\nЗазадоккху-беттан 23-чу дийнахь Дагестанерчу Буйнакскехь эккхийтира цигарчу маьждиган имам Абдулгапуров Гитинмохьмад а, цуьнан хадеш хилла накъост-полисхо а.\nОццу Зазадоккху-беттан 6-чохь Дагестанерчу Карабудахкентехь полицино ха дечахь, шеца пхи полисхо эхарта а кхачош, шахΙид елира гΙаттамхочух Загиров Зоврах йисина къона зуда Ибрагимова Асет. Тротилан бустамехь ши кийла хилла, бохура, цо шеца эккхийтина шахΙидан доьхка.\nСтохка гурахь цхьа полисхо вийра, 66 лазийра, уьш боцурш, 16 могΙарчу вахархочунна чов йира ХΙинжа-гΙалахь, 40 кийла тротилах кеч а йина, эккхийтинчу коьчало.\nЯхначу аьхка, Марсхьокху-беттан 30-чохь Соьлжа-ГΙалахь кхо шахΙид иккхира Хмельницкийн урамехь тΙаьхьий-хьалхий. Исс полисхо вийра. 22 лазийра.\nОццу аьхка ХΙинжа-ГΙалахь гипермаркет чохь дира ши эккхийтар. Хьалха иккхина веллачу стага доккха зе а ца дира. Амма и хилам листа полисхой баьхкича икккхинчу шолгΙачу шахΙида лазийра 17 стаг, кхо жима бер а дара царалахь.\nДагестанерчу Губденехь дахначу Ιай а икккхира ши стаг. Бусулба оьрси Хорошева Мария шахΙид елира полицин хана уллехь. Оццу юьртан кхечу маьΙΙехь иккхира кхин цхьаъ а. И шолгΙаниг эккхарцана, гергарчу хьун чуьра тΙелеттера герзахой. Оцу шина меттехь кхо полисхо вийра, 25 лазийра.\nДахана шо далалуш а хилира лелхийтарш Дагестанехь – цхьаъ Хасу-Юьртан кΙоштарчу Эндери-юьрта йисстехь лаьттачу кафена юххехь, оцу чуьра 4 белхахо а вуьйш. ШолгΙаниг - ша Хаси-Юьрта чохь, «КIайн буьйсанаш» олучу кафена уллехь, цигахь а кхелхира кхо стаг, лазийнарг пхиъ вара.\nКарладаьхна лелхарш дац цхьана шарахь эха шерахь хиллачийн дакъа бен а.\nБомба – машенаца юьйлинарг я, шахΙид волуш, гΙаттамхочо шен дегΙах йихкинарг – и ду кху тΙаьхьарчу заманахь уггаре кхераме а, бале даьлла а герз.\nИ тайпа тΙом стенна лаьтта, иза муха, хΙун дича сацор бара боху хаттар ца хΙуттийла дац кест-кеста Оьрсийчоьнан а, меттигерчу а хьаькамашна хьалха. Ницкъаллин урхаллаша, шаьш дено-дено лелхаш я гΙаттамхоша дойъуш дара аьлла доцуш, жигара дΙахьо царна дуьхьал шайн тΙом.\nКъилбаседа Кавказерчу ницкъахошна низамаш яздина а цахилар Ιеткъарш дуккха а бу.\nШен хьажар иштта довзийтира Маршо Радиона, масала, Ιедалан ницкъашкара юьйлучу къизаллица къийсам латточу Оьрсийчуьрчу юкъараллин куьйгалхочо, дуккха а хан балхаца доьзна Кавказехь дΙахьош хуьлучу бакъоларъярхочо Каляпин Игора.\nКаляпин: «Баккъала а долу Ιедал Оьрсийчоьнан полицин духарахь лелачу нехан карахь ду. Цу тΙе, полицина яздинчу низамашна цара къаро а ца йо. ОМОНхойх цхьаммо а ойла ца йо, дийриг нийса дой-те ша, олий. Церан низам - оццу ОМОНан баьччано динна буьйр ду. Иза цхьана а цивилан юкъараллин хотΙаца догΙуш дац. Паччхьалкхаш, низаман баххаш кеп-кепара хуьлу, ткъа ца хуьлу пачхьалкхан низамийн полицино пусар ца деш-м».\nКаляпин Игорна хетачух тΙех къаьсташ дац кхечу гоьбевллачу бакъоларъярхошна хетарг а. Къилбаседа Кавказан бахархой ницкъахойн когаш кΙел бехкина лакхарчу Ιедало, цундела уьш хΙиттане а ца хΙуьтту шайна конституцино елла бакъонаш къийса. Ша-ша вен ца вийчхьана, бохуш, дΙалела хийланиг, бохура, Маршо радиоца къамел деш, дуьненна а евзачу бакъоларъярхочо Ганнушкина Светланас.\nГаннушкина: «Наха тхоьга нийсса схьабоху, шаьш кхоьру. Иштта доьхна хьал ду-кх, изза ду ерриг а Къилбаседа Кавказехь а, ерриг а Оьрсийчохь а. Со ца гΙерта массо а чоьхьарчу гΙуллакхийн урхаллера милцой - хΙинца полисхой- оццул къиза бу ала. Вайн доьхнарг хΙун ду, иштта волу садист ваьлчахь, иза сацо хала ду, сацо да ца волу. Проблема оцу тΙехь ю, яц уьш массо иштта болуш-м».\nМаца совцур ду лелхарш, маца чекхбер бу тийна-таьΙΙина дΙабоьду тΙом? И хаттар коьрта ду тахана кавказхошна. Ткъа дуьхьалонан могΙарш кхачалуш а ца хилча, царех дΙакхета лаам маьршачу нахана оццу полицино, ФСБ-но, кхечу къайлахчу Ιедалан ницкъаша шайгара юьйлучу къизаллица гΙиттош а хилча, Кавказера кхайкхоза тΙом кеста боьрзур бу ала хала ду .\nΙедалхой къиза бу, гΙаттамхой дера бу - маца совцур ду хуьлу зенаш, хууш дац


Австрин полисхошна дуьхьало йина «Кавказ Имаратан» куьйгалхойх хиллачу стеган доьзало\nАвстри -- МухIажираш дукха хиларна болх алсамбаьлла Австрин полицин. Вена.\nАвстрин Iедало депортаци ян сацам бина гIебартойн къомах йолу жима зуда а, цуьнан кхо бер а дIадига мухIажираш дIатарбинчу Iедалан кхерче баьхкина хилла полисхой. Амма иза дан ма моьтту атта ца хилла царна.\nВенерчу полицин векало Маршо Радиога бинчу хаамца, 16 шаре ваьллачу воккхах волчу кIанта ша дIа ца вигийта Iедалхошна дуьхьало йина, ткъа берийн нанас полисхочун цергаш тесна.\nХилларг бахьана долуш полисхоша, нуьцкъала дIа а бигина, Венерчу набахте боьхкина уьш. Царна Германе депортаце ян мегаш ю гергарчу хенахь, хIунда аьлча и доьзал Германехь тховкIело а ехна, цигахь шайна бакъо ца елча Австре беана хилла.\nМеттигерчу хаамийн гIирсаша лаьцнарг нохчийн доьзал бу бохуш яздо. Амма Маршо Радион хьостано бинчу хаамца, «Кавказ Имаратан» куьйгалхойх хиллачу стеган доьзал бу Германе дIахьажо гIертош берг. Цу доьзалан нана а, цуьнан воккхах волу кIант а гIебартой бу, ткъа цуьнан жимах долу ши бер гIалгIачун дина ду, хаам бо Маршо Радион корреспонденто.


Оьрсийн шпионех даьккхина ду дуьне\nДечкен-бутт 16, 2013\nГермани-- Оьрсийн шпионашна кхел ечу чоьнаш чохь, Штутгард, 15Деч2013\nНемцойн Штутгард-гIалин Лакхарчу кхелехь дIайолаелла оьрсийн шпионашна тIехь ен кхел. Ши шо хьалха Цхьанатоьхначу Штаташкахь Оьрсийчоьнна айкхалла деш хиллачу агентийн маша гучубаьлча, немцойн Iедалхойн каделира, церан лорашхула шайн махкахь зуламе болх дIахьош хилла ши шпион лаца.\nГерманехь тIаьхьарчу 30 шарахь уггаре а гIовгIане шпионийн процесс ю Штутгардехь дIайолаелларг. Оьрсийчоьнна къайлаха болх барна бехке деш, кхеле озийнарш зудий, марий ду. 54 шо долу борша стаггий, цуьнан цIе Андреас ларалуш ю, цуьнан 48 шо долу хIусамнана Хайдруний тIаьхьарчу 20 шарахь Германехь Iаш дара. Шаьш къомах австрихой ду, бохуш, чIагIдора цу шиммо, амма талламхошна хетарехь уьш оьрсийн бу.\nУр-атталла цара шайн ю бохуш лелийна цIерш а харц ю аьлла тешна бу немцойн Iедалхой, Аншлаг фамили лелош долу и шиъ цу хIуманна даредеш дацахь а. И шеконаш марсайоху иштта цу шиннан немцойн маттахь гаррехь Оьрсийчуьрчу нехан хуьлуш йолу акцент хиларо а.\nТалламхоша чIагIдарехь, АншлаггIара Австрехь даьхначу харц документашца Германе деана 1990 шарахь я жимма хьалха. Цкъа хьалха Советан пачхьалкхана, тIаккха, иза йоьхначул тIаьхьа, Оьрсийчоьнна айкханчийн болх беш хилла и шиъ, бохуш, чIагIдо немцойн прокуратурано.\nЦарна белхаш Iалашбеш а, омранаш луш а хилларг КГБ цIе йолу советийн къайлаха сервис хилла, цул тIаьхьа - Оьрсийчоьнан Арахьарчу талламийн Сервис. Иштта билгадоккхуш ду, цушиннан Германе дар Дрезденехь шпионан болх дIахьош Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир волчу муьрехь нисделла бохург а. Цу хьокъехь дукхаъчу журналистийн садуург ду, Путинна шена девзаш дуй те Хайдруний, Андреасий бохург.\nЮьхьанца и шиъ экономикехь а, йоккхачу индустрияхь а айкхалла лелорна шеконе лаьцна дара. Амма талламийн рожехь Iедалхошна гучуделира, цара лоьхуш хилларг дукхахьолехь Евробертан а, НАТО тIеман альянсан а леламех долу хаарш хиллийла.\nЦу шайн белхашна тIехь цара дийнна цхьа агентийн маша кхоьллина хилла, Европан тайп-тайпанчу пачхьалкхашкарчу бахархойх а лаьтташ. Иштта, масала, цара Нидерландийн арахьарчу гIуллакхийн министраллехь болх беш хилла Путерай Раймонд шайн агIоне ваьккхина, ахчанна дуьхьал къайлаха хаарш дохка иза реза а веш. Талламхоша дийцарехь, хIора шарахь царна Москохара 100 эзар евро ахча луш хилла, бинчу балхана.\nБеламе меттигаш а ю АншлаггIар лацарца доьзна. Ишта, масала, немцойн полисхой и ши айкханча лаца церан хIусаме чулилхича, оцу муьрехь Оьрсийчу къайлаха хаам дIалуш Iаш хиллачу Хайдрун дог гIелделла, ша Iачу гIентара чукхетта. Амма ша йожале цо шен шифраца болх бечу машенан сара токачуьра схьабаьккхина.\nПрокуратурано итт-итт шераш далар кхойкху оьрсийн айкхачашна. Ткъа церан адвоката Печке Хорс-Дитера иза дукха ду боху, тIехула тIе и шиъ Оьрсийчохь Малхбузенна шпионалла дина, аьлла, бехке винчу шина стагах Москохано хуьйцург хиларе са а туьсу цо.\nАншлаггIар дуьххьаранаш бац кху тIаьхьарчу шерашкахь Оьрсийчоьнна айкхалла лелорна Малхбузехь лечначех. Цхьанатоьхна Штаташ, Нидерландаш, Австри, Финлянди, Белги - шуьйра ю цара шайн баннаш кхоьллинчу меттигийн географи.\nКъаьстина Путин Владимир а, цуьнан къайлахчу сервисашкара орамаш долу бIо а Кремлан коьрте кхаьчхьана дуьйна жигара дебна доллучу дуьнентIехь а шпионалла лелочу оьрсийн агентийн терахь. Цу хIуман бахьанех лаьцна дийцира Маршо Радионе Белгехь вехачу нохчийн политолога Шахбазов Лом-Iелас.\nШахбазов: „Тахана дуьне чIогIа хийцалуш ду, геополитика а, идеологи а. Цундела и Оьрсийн пачхьалкхе, доллучу дуьнено къобалйина йолу мехаллаш тIе а ца оьцуш, мелхо а, шена цхьа башха меттиг езаш, хIара дуьне а шена дуьхьал а хеташ, гонахара массо а пачхьалкхаш а, цул совнаха а шен куьйга кIелахь хила еза, аьлла, хеташ ю. И бахьана долуш а ду цара и шпионийн болх жигара баьккхар. Къаьсттина Путин Владимир Iедале веъчахьана цара иза билгал карла а баьккхина, чIагI а бина“.\nЕвропехь бехачу нохчашца белхаш беш а кIеззиг бац оьрсийн айкханчаш. Цара толлу бевдда Ширачу континенте схьабаьхкинчу вайнехан дог-ойланаш а, церан хабарш а, лелар а. Глобала политикехь Европерчу нохчех оьрсийн шпионашна бала пайда бацахь а, амма локалан ловзаршна а, питанашца а, шайн ца товш болу нах юьстахбахарехь а белхаш бо цара царна юккъехь, бохуш дуьйцу политолого кхин дIа а.\nШахбазов: “Цкъа делахь, Европехь церан цхьа стратегикаллин интересаш йолчу меттигашкахь нохчий я балхахь а, я некъехь а бац. Амма, вуьшта, шайн Iедалан мостагIий хеташ болчу нахана дуьхьал, царна цхьа новкъарло ярхьама, я царна цхьа тешнабехк бархьама, я царна тIехь тидам латторхьама а бо цара и болх. Европехь цара и белхаш беш хиларан дуккхаъ масалш а ду“.\nТкъа АншлагIарна тIехь Германехь дIахьош йолу кхел кхин а масех баттахь яхлур йолуш ю. Тергамхошна хетарехь, дагахь а йоцу къайленаш серлаяха а мега цу кхело.