www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Малх лацаран ламаз дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Малх лацаран ламаз дуьйцу дакъа\n143. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) заманчохь малх лаьцнера. ХIетахь цо цхьа стаг вахийтира, нах ламазе кхайкха аьлла. Нах схьагулбеллачу хенахь (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)), хьалха а ваьлла, «Акбар» аьлла (ламаз дIа а дихкина), диъ рукуI а, диъ сужуд а долуш, ши ракаIат ламаз дира» (Муслим: 901).\n144. Абу МасIуд Iукъбат ибн Iамир ал-Ансарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, малх а, бутт а АллахIан билгалонех билгалонаш ю, шайца АллахIа Шен лайшна кхерам тосуш йолу. Я цхьа-цхьаъ валарна а, я цхьа-цхьаъ дуьненчу валарна а лоцуш бац и шиъ. Цундела, шайна лаьцна малх я бутт гича, - АллахIе доIанаш а де, лаьцначуьра малх дIахеццалц ламазаш а де» (ал-Бухари: 1041, Муслим: 911).\n145. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийна а волуш, малх лаьцначу хенахь, нахаца ламаз дан хIоьттира иза. (Ламаз дIадихкича) дукха веха ирахь лаьттира иза. Цул тIаьхьа, рукуIе а вахана, дехха рукуI дира цо. Цул тIаьхьа, (рукуIера) хьала а нисвелла, (юха а) вехха ирахь лаьттира иза, делахь а хьалхарачул а кIеззигаха. Цул тIаьхьа, юха а (цкъа) рукуIе а вахана, дехха рукуI дира цо, амма иза а иштта доцаха дара хьалхарачул а. Цул тIаьхьа, дехха а деш, шозза сужуд дира цо. Цул тIаьхьа, и ракаIат санна, шолгIа ракаIат а дира цо. Малх юханехьа гучубаьллачу хенахь, (ламаз) дерза а дина, нахана хутIба дира цо. АллахIна хастам а бина, Цуьнан сийлахьалла хеста а дина, цо элира: «Боккъалаъ, малх а, бутт а АллахIан билгаллонех ши билгало ю. Я цхьа а валар, я цхьа а дуьненчу валар бахьанехь лоцуш а бац и шиъ. Нагахь шайна и (шиъ лаьцна) гахь: АллахIе доIанаш де, «АллахIу акбар» баха, ламазаш де, сагIанаш даха». Цул тIаьхьа элира цо: «ХIай, Мухьаммадан уммат! АллахIах дуй ма буу аса: Цуьнан стаг-лайно я зуда-лайно зина дича, Сийлахьчу АллахIал эмгаралле хьаьвзаш цхьа-цхьаъ ма вац! ХIай, Мухьаммадан уммат! АллахIах чIагIо ма йо аса: суна хуург шуна хууш делахьара, дера, кIеззиг доьлур ма дара шу, дуккха а доьлхур ма дара шу!»».\nКхечу хьадисехь хIокху кепара аьлла: «Дуьззина диъ рукуI а, диъ сужуд а дира цо» (ал-Бухари: 1044, Муслим: 901).\n146. Абу Муса ал-АшIарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Малх лаьцначу хенахь, хIоьттинарг къематде хиларна кхеравелла, (ша Iачуьра) хьалагIаьттира АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). ТIаккха, маьждигна чу а вахана, ламазаш дан хIоьттира иза. Суна цул хьалха цкъа а гина а дацара, цо сел веха ирахь а лаьтташ, (сел веха) рукуIашкахь а, сужудашкахь а сеца а соьцуш, ламазаш деш. (Цул тIаьхьа) цо элира: «Сийлахь-Везачу АллахIа вайна йохкуьйтуш йолу хIара билгалонаш я цхьа а валар, я цхьа а дуьненчу валар бахьанина хила йиш йолуш яц. АллахIа йохкуьйту уьш - оцу (билгалонехула) Шен лайшна дегнаш чу кхерам таса. Цундела, царех цхьаъ шайна гича, АллахI хьехаве каде, Цуьнга доIанаш де, Цуьнга гечдарш деха» (ал-Бухари: 1059, Муслим: 912).


"Ша уьш сийсазбийр бу, элира". Адвокат ца оьшу шайна алийтина бовдийначаьрга\nНохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовса адвокат ца оьшу шайна алийтина, Чиллан-беттан 4-чохь вадийна, полисхоша Нижний Новгородера Нохчийчу д1авигинчу Магомадов Салахье а, Исаев Исмаь1але а.\n"Ша уьш сийсазбийр бу, элира цо, массо а махкарчу а, федералан а телеканалашкахула" – довзуьйту "Дождь" телеканало "Российская ЛГБТ-сеть" юкъараллин пресс-векалан Бесцвет Тиман къамел – оцу юкъаралло адвокат лаьцнера бовдийначарна, амма иза тIе ца кхочийтина царна. Бесцвета ца йовзийтина духьало йинчу чоьхьарчу гIуллакхийн министран г1овсан ц1е.\nМагомадов а, Исаев а Нохчийчу дуьххьара д1акхачийна меттиг евзина селхана. Нижний Новгородера Гуьмсе бигина уьш, цигахь лебина т1еман тобанца церан х1ун з1е ю зуьйш.\n"Масех хаттар дина цаьрга: «Шуна хаьий тIемалойн тобанех х1умма а? Шема мичахь ю гойтур дарий аш карти тIехь?» Бакъду, уьш тIемалой бу ца аьлла цаьрга цхьаммо а", — дийцина адвоката Немов Александра Нижний Новгородерчу NN.RU газете.\nХеттарш динчул т1аьхьа кегийнах д1ахоьцур ду аьлла хилла. Амма Гуьмсерчу полицин цIа чуьра арабовлуш лецна кхечу декъерчу полисхоша. Ши к1ант юха а лаьцна, дIавигина Аьрга-Хишка (Серноводск).\nТкъа Аьрга-Хишкарчу полицин декъа чу ца витина адвокат. Полихоша аьлла цуьнга, адвокатан гIо оьшуш бац кегийнах. Изза аьлла лецначу шиннах цхьаьннан дас а.\nНемовс бахарехь, Магомадов а, Исаев а цхьана бехктакхаман гIуллакхца доьзна тешаш санна лебан бохку полисхой – ткъа ца хаийтина цунна, х1ун дов ду дуьйцург.


Товбеца-бутт 27, 2021\nСтаврополерчу полицин зуламаш толлучу декъан хьаькаман гIовс вийна аьлла, шеконашка эцначу 28 шо долчу Симбаригов ИбрахIима 2015-чу шарахь, цунна хетарехь, "тамбоцуш леларна" шен йиша йийна набахтехь хан яьккхина. Соьлжа-ГIаларчу Октябрьскан кIоштан кхело лаххара хан туьйхира цунна хIетахь.\nКавказ.Реалиин каракхаьчна Симбариговн хьокъехь динчу таIзаран кехатан копи. Цу тIехь билгалдоккху, 2004-чу шарахь да-нана къаьстинчул тIаьхьа цуьнан жимахйолу йиша ненаца йисарх.\n"Йиша кхетош-кхиорехь жигара дакъалаца хьийзара да а, иза а, амма йоI вочу компанех кхетарна а, даим а тIехь латтош контрол ца хиларна а, йишин лелар а, амал а дена а, вешина а ган луучу кепехь яцара. Дукха тIех паргIат лелара иза духарца а, олучу дашца а цхьана, цунна хетарехь, магийта йиш йоцчу томехь. Масийттаза ламаз доладе, Iарбойн мотт Iамабе (КъорIанан мотт.-Редакцин билгалдаккхар.), диллина духар а ма леладе, мел а дегI хьулдеш хила бохушшехь, ла ца дугIура цо. Вашас сагатдора цунна, иза цуьнан нанас дена йина йиша хиларна", -ду яздина йиша йеран бахьанаш дуьйцуш.\nИштта, хааме даьккхина, йиша шен 15 шо кхаьчча маре яхар а, биъ бутт баьлча цигара цIа яр а.\nМосква хадархочун болх бан дIавахара Симбаригов ИбрахIим, амма дукха хье а ца луш, юхавеара. Кафехь болх беш хилла кхуьнан йиша цIахь ца карийра цунна, тIаккха сагатдан волавелира ваша. ЙоI чуеача цу шиннан дов делира. Буьйсанна иза дIайижинчул тIаьхьа, уьрсаца цунна тIелеттачу вашас дукха чевнаш йира цуьнан некхах, гех, куьйгех а, когех а. 15 шо гергга хан йогIура цунна набахтехь яккха.\nОктябрьскан кIоштан кхелахочо Мачукаев Баймарзас Симбаригов ИбрахIимна шогачу хьелашкахь такхийта ялх шо хан кхайкхйира цунна. Стохка маьршаваьккхинера иза набахтера.\nДахначу шоьтан дийнахь Ставрополехь машенаш дIахIитточохь вийра номер 4 йолчу полицин зулам къасторан декъан хьаькаман гIовс Абовян Руслан.\nBaza телеграм-канало яздарехь, Абовян веран цхьа верси ю - бекхам. Ялх шо хьалха Нохчийчохь стаг дIалоцучохь хилла ву иза. ХIетахь Ставрополан кIоштарчу полисхоша дIахьочу леринчу операцехь вийра меттигера вахархо Дадаев Джамбулат. Бизнесхочунна Тазиров Мохьмадна (Мага Манасский) кIело йинчух тера ду аьлла хеташ лоьхуш вара полисхоша Дадаев. ХIетахь оцу хиллачо эргIад вахийтира Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Нохчийн Iедалхошна хууш хIума а доцуш, дIаяьхьна яра и операци аьлла, дIахьедира цо.


"Ас цкъа а ца эцна бехк сайна тIе, я оьцур а бац"\n"Мемориал" центран Нохчийчуьрчу декъан куьйгалхо Титиев Оюб набахтера дIахеца сацамбина Шелан кхело\nОршотдийнахь бакъоларъярхочун Титиев Оюбан дехар кхочушдеш, хенал хьалха иза набахтех мукъаваккха магийна Нохчийчуьрчу Шелан кIоштан кхело. Наркотикаш лелорна шена тоьхначу деа шарах 1,5 шо текхна ваьлла Титиев карарчу ханна.\nТаIзаран хан яцъярх долу гIуллакх кхушеран Зазадоккху-баттахь дуьйна Титиев чохь кхобучу Устрада-ГIаларчу набахтехь листира кхело.\nБеттанаш хьалха, ша бехке а веш, дов дирзича, бакъоларъярхочунна ца лиира кхелан сацамна арздан, амма бехк а ца ийцира цо шена тIе. "Зуламца доьзна <…> ас цкъа а ца эцна бехк сайна тIе, ца оьцу, я оьцур а бац хIуъа а, мухха а нисдаларх. Иза ас диллина бохуш ду, нахана хьалха а боху, баха а баьхна, суо-сайна тIелуьйр вац со," – элира цо хIетахь.\nШена зулам тIехьарчийначу кхеланна дуьхьал Титиевс арз цадар тергамчаша тидира цунна Нохчийчуьра Iедал дардан, шена дуьхьалдерзо цалаарца. Цатара мехкан куьйгалхошна дерриг а дуьне бакъоларъярхочунна орцахдаьлла хьийзар. Амма уьш кийча бара гIара йижийта, Титиевх мукъабовла.\nАдвоката Заикин Петра Титиев набахтера арахецар Шелан кхеле дийхира официалехь байначу беттан 15-чохь, таIзарна къастийначу хенах кхоалгIа дакъа чохь даьккхича, тутмакх, иза тIех кхераме зулам дина вацахь, низамо арахеца магош хиларна тIе а тевжаш.\nАдвокато бахарехь, изоляторехь яьккхина хан а чулерича, тоьхначу хенах кхоалгIа дакъа - 1 шой, биъ буттий – Титиев текхна ваьлла 2019-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 9-чу дийнахь.\nАмма Стигалкъекъа-беттан 31-чу денна ша кхайкхийна ладогIар кIелдитира кхело прокуроран дехарца – кхеле кехаташ чудала ца кхиина ша, бохура оцу хьукмато.\nТитиев хенал хьалха набахтера мукъаваккхар нахана дагахь а доцчу кепехь тидина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\n"Ас къобалбо и сацам. Со даима а ву ден таIзар стаг кхеторца, товарца дерзарехьа", - яздина цо шен телеграм-каналехь. Кадыровс ша тешна ву, боху, кхело "дерриг а зен а зийна, шен сацам тIеэцна хиларх".\n"Набахте хьажочу стагна туьйссу кхерамаш туьйсу Нохчийчохь адвокаташна"\nМоскох хаамийн "Meduza" хьастан журналист Голунов Иван, наркотикаш лелорна бехке а вина, лаьцна кхо де даьлча бина кхело Титиевх сацам.\nАмма и ши хилам банне а бац вовшашца зIе йолуш, боху Титиевн адвокатна Заикин Петрна. Цунна гарехь, Москох шен дахарца еха, ткъа кхин хьал да Нохчийчохь.\nАла деза, Титиевн девне геннара хьоьжуш, иза тергалдеш ца Iийна Кадыров. Кхело Титиев бехкеван шо дуьсуш дара цо цунах "наркоман" аьлча. Изза зулам-цамгар тIехьарчийра Кадыровс Оюбан кIантана а, бакъду, ницкъхоша ца хьавеш витира Титиевн воI.\nДуьненаюкъарчу хьукматаша а, бевзаш болчу наха а дукха дийхира Титиев лаьцначуьра дIахецар. Таллам а, кхел а лаьттачу юкъанна нохчийн бакъоларъярхочух хилира массех дуьненаюкъарчу совгIатийн лауреат: Европан Кхеташонан Парламентан ассамблеян Гавел Вацлаван цIарахчу а, Германин-Францин "Адамийн бакъонашкахьа а, низаман урхаллехьа а" цIе йолчу а, Немцов Борисан цIарахчу 2019 чу шеран а совгIатийн.\n2018-чу шеран юьххьехь лецира Титиев Оюб. КIомал карийна цуьнан машена чохь, дIахьедира талламо. Титиевн коллегаш тешна бу бехк ницкъхоша шайггара кхоьллина хиларх а, Нохчийчуьра Iедал бакъоларъярхойх мукъадала гIерташ хьийзарх а.


Обновлено 12.09.2018 04:30 Автор: Administrator 12.09.2018 04:26\nКхойтта шо Сибрехахь а даьккхина, цIа дирзира нохчийн къам. 1957-1959-чу шерашкахь дукхахберш цIа кхаьчна, гIеххьа дIатарбала а ларийра. И кхойтта шо зама ГIиргIизерчу Чаувай юьртахь а яьккхина, баьхкира ТIехьа-ирзернаш а. Тутаран некъен цхьаберш, цIа ма-боггIура Гуьмсехь севцира, ткъа масех доьзал ГIансолчохь севцира баха.\nНохчийн мехкан куц-кеп, кIотарийн хьожа евзина, Iаламан а, хIаваан а шатайпа чам тайна – дерриге а карладаьлла, гIадбахара нах. ДогIмашка а, синошка а гIора деана, гIуллакхна-балхана чIогIа сутардаьлла, де-буьйса ца тоьуш, юхацIиндаларна чудуьйлира адам. Биэнйоцчу кога хьешна латта энжаде хетара, къинхетам ца бевзачу куьйгашца кхоамза цистина Iалам эрчадаьккхина дара. Дайша кхоьллина, шайн цIершца Iалашдина шовданаш, къулланаш, пха букъуш, лакъийнера. Хьаннаш сакхт йинера, ирзош хьулделлера. Къух хьийкъина мохк шен дайн куьйгашка сатесна дара. Къацахетаршкахь йисина Нохчийчоь кхемано Iийшинчу гомашан неIарх тарьеллера. Дан дезарг дукха дара. Еххачу заманчохь хьастаза, догьэцаза болу Нана-мохк, дай юхабоьрзу ларбеш, сингаттаме Iуьллура. Шен бакъволчу ден ховхачу куьйге сатийсина мохк, г1айг1анехь 1ийна, билхина, худабеллера.\nЧовхош, тухуш, Iуттуш, д1авахийта дийзира кхайкхаза веанарг. Доггах а, дегаза а «Нухь битIаги!» бохуш, дIахьийсийра «хьеший». «Некъ дика хуьлда шун!» бохург дара иза церан маттахь. Цхьаболчара, «гена мел девли а» олий, тIе а тухура. КIотарахь йитинчу дукхахйолчу хIусамийн чираш бен ца йисинера, хьайбанийн ур-атталла цхьа маIа а, цхьа берг а ца карайора. Ткъа цIерадохуш хIор хIусамехь йисина ахьарх юьзна сайранаш, гарсех кхозучохь дисина дакъийна лахьанаш, черманаш дуьзна цу, кхораш, хIусамашкахь йисина йийбар, берийн аганаш, дешначу нехан жайнаш, Къуръанаш. Царах хилларг дийца стаг валлане а ца велира.\nХан-зама ца етташ, жима-воккха ца бохуш, массо а, юкъ йихкина, аравелира. ГIаж таккхол мел хилларг доггах хьийзара. Диттина, моданах цIандина истанг санна, самсабелира нохчийн мохк. Доссо дуьгу нускал санна, кечйина дIахIоттийра Нохчийчоь.\nТIехьа-ирзера Тутаран некъен нах а бара хIайт-аьлла тохабелла. Юьртахь долчу гIуллакхна катухуш, тIаккха, меттиг баьл-баьллачу хенахь, Уьди-гIала ирзошка дIабоьлхий, цигахь куьгIуттуш, шайн ма-хуьллу цIинбала, нахах тарбала гIерташ, сацам-тем боцуш, хьийзара уьш. Олуш ма-хиллара, аганара мел доьссина бер а хуьлура юххедоккхий. Сибрено къиза кадиттина, нохчийн къам жимделлера, белхан куьйгаш ца тоьура. Ткъа дан дезарг, дагардина цаваллал, дукха дара. Иштта, муха дели а ца хууш, масех шо дIаделира цIа дирзинчул тIаьхьа. Керлачу дахаран новкъахь дIашаръелира ТIехьа-ирзе а. Пачхьалкхан белхан меттигаш кIезиг яра, цундела даьхни кхабар а, латта лелор а дара, коьртачу декъана, адамашна рицкъ латториг. Етт-бежана а кхобуш, кхоь-хьаьжкIа а, гIабакх-картол а юьйш, тоъал шайн амал беш, когахIиттира нах. Амма чIогIа къахьоьгура. Кегийчу берашна а дазделлера белхан дукъ. Йоькханечу дийнахь, са мел го, мукъа ца дуьтура бераш: асарахь я жехь-бежехь хуьлура. Амма йочане де, самукъане де хуьлий, дIахIуттура берашна. Буьйсанна самаваьлча я Iуьйранна гIаьттича, арахь тIедогIу догIа хааделча, берийн долу самукъа дийцина вер а вацара. СадаIа а, ловза а хьогий хуьлура безачу балхо хIиттийна бераш.\n…Масех дийнахь-буса тIедеара догIа. Эххар а, делкъхан хуьллуш, мархаш екъа а елла, царна юкъара сехьабаьлла, дуьненна къежа болабелира малх. Аьхкенан хенахь, иштта марш баьттIа денош, берашна дукха ца догIура. Даима а санна, дIаса маьхьарий а тоьхна, юкъа-кара шакаршца вовшийн тIедехна, ЗаIаре дIагулделира бераш. Воккха-жима ца къестош, массо бер а арадаьккхира къегинчу малхо. Басах чу сацкъарш кхуьссуш цхьаберш хьийзара, поппарх йина чхьоппалгаш лелхийта вуьш хIиттира. Юьстахбевлла, тIассех ловзуш баккхийнаш а гора.\nДIадоькхургех ловзуш, вовшашна тIаьхьахьоьлхуш, гора кегийнаш. Маьхьарий хьоькхуш, йоккха гIовгIа эккхийтира цара.\n–Iа-а-а-ай! Схьало сан шок! Схьало сан шок! – бохуш, жимачу кIанта хьоькху мохь хезара.\n– Собардехьа, цкъа-шозза лакхийтахьа!.. Сир даларна-м ца кхоьру хьо?! – боху хезара кхечо.\n– Схьало сан шок! Схьало сайниг!.. Хьайниг лекхахьа! – мохь хьоькхуш, тIетийсалора жиманиг.\n– ДIасацаехьа и хьайн цубуу!.. Ахь хIун йо, гай яьтIча санна?! – олуш, кхоьссина, ЗаIаре-басах чуяхийтира кIентан шок. – Хьайн ги йоллахьа хьайн яхкаелла шок! – олуш а хазийра.\n– Хьуо санначух лата, хьуо стаг елахь! – аьлла, шен шакарна тIаьхьа басах чухьаьдира жима кIант…\nМоллин кертан сонехь долчу доккхачу бIара кIел гулбелла, цхьаъ деш бохкура уггар а баккхийнаш: Байсалу, Билал, Паша, Iаьнди… Шаьш церан хенара доццушехь, царна юкъагIертара Соьли, Парукъ, Наиб… Сиражди вацара цаьрца тахана: иза Гуьмсехь доьшуш вара. Церан 13-14 шераш дара. Шайн-шайн ловзарш берийн. КIотаршкахь берашна дукха хаьара ловзарш: гала-гIожамех, куьлланех, буьрканех, шовзткъа гIожах, арсех, лечкъаргех, лаьнганех а ловзура. Цул сов, масалла уьдуш, гена кхиссалуш, тIулг гена кхуссуш, вовшашкахь къуьйсура. Масане дара уьш!..\nБотт хьокху тапчанаш лелош бара баккхийнаш. Сирникаш тIера схьадоккхий, саьмгал чу а духкуш, юлура цара тапча. Цхьанхьа йоьзан биргIа а карайой, цунна дечиган мукъ бора. Банкин негIарх даьхна доьхкарш а тухуш, кегийчу хьостамашца макъарна тIехь дIакъовлура биргIа. Цхьанхьара ахча карадора сирникаш эца. ТIаккха, биргIана чу саьмгал а духкий, цунна тIе ондда кехаташ чу а та1адой, кхуссура тапча. Тхо, кегийнаш, къайлах, тебаш, гергадоьлхура, цара дечуьнга хьовса: кестта тхуна а оьшур ма ду иза. Сихвелла воллура массо а: сирникаш тIера саьмгал доккхуш, цуьнца биргIа юзура, тIаккха шортта кехат чу а дуллий, шен ма-хуьллу чIогIа саьмгал датадора, дечиган чIу биргIанан бертехула чубетташ. Мукъа волчо кхечунна гIо а дора.\nIаьндин тапча яра, чIогIа оьккхуш ю аьлла, гIараяьлла. Цо тIе ботт хьокхучу хенахь, дитташ тIехьа дIа а ловчкъий, лерга пIелгаш духкура оха, лерга паттарчий ца хIиттийта. Тапчанаш лелхийта буьйлабелира уьш. Шайн ловзарш а совцийна, царна гергаоьхура кегий бераш. ХIеттахь схьакхаьчна Дехьа юккъера АммагIеран Iалавди а воллура шен «бирданг» юлуш.\n– Iалавди, хьоьгахь маса ботт сирникаш ю? – хаьттира цхьамма.\n– Ас хIун йо сирникех? – аьлла, шен коьртара узбекийн биъсаболу пес лаьтта аркъал а йиллина, чиэтара цхьа хIума схьаийзо хIоьттира иза. Цо лелочух ца кхеташ, хьуьйсура берриге а. Ца кхоош хьерчийначу газетийн йоккха бог четара схьаяьккхира Iалавдис. Яьстина ваьлча, аркъал Iуьллучу песа чу охьайиллира цо и бог. Цу юкъахь бакъдолу тоьпан молха дара. Гонаха болчара шен молханах тамашбар тайна, Iалавди, сихвелла, тапча юза хIоьттира. Iалелай!.. Тоьпан молха хIетахь атта карош ма дацара!.. Берашна муххале а!..\n– Iалавди, хьуна мичара даьлла иза? – хаьттира сакIамделлачу берех цхьамма.\n– Стиглара даьлла-кх… ХIаъ!.. ХIинца хьуна дийца-м ца деза ас?!\n– Аммин лачкъийна деанера цо и-м: церан Iаппин хилла, дан ма ду цаьргахь молха, – айкхвелира кегийчех цхьаъ.\n– Ас оцу шина кога юккъе тапча тухур ю хьуна, ахь суна моттохахь, – аьлла, кIант човха а вина, биргIан чуьра молха дато хIоьттира Iалавди.\nТапчанийн гIара-тата хаза йоьлча, Iодара ваьлча санна, веана Даштар а дIахIоьттира.\n– Даштар, хьо жехь вацара тахана? – хаьттира Пашас.\n– Хьахь-хь-хь!.. – аьлла, шеха-а велавелира иза.\n– Ас сийсара рагI шуьга дIа ма еллера?!. Жа а дитина, цIа веана хир ву хьо?!.. Iаладина и хаахь, ма декъаза ву хьо, – бала кхаьчна, юха а хаьттира Пашас.\n– Со-м, хьуна ма-моьтту, Iовдал ваций!.. Шу цIингаш детташ лелачу хенахь, шуна хьалхара же со хIунда лела?!. – дагахь хIума доцуш, даима шена марзъелла забарш йора Даштара. – И хьан рагI-м Апина коча йоьллира ас: малх хьаьжначу дийнахь шен ваха йиш хир яцара аьлла, тхоьга рагI еха веанера иза. Шега и елча, цхьа чIогIа хазахетта, дIавахара Апа, – сихвелла, дуьйцура цо.\n– Къанвелла волу БIаьтIа хьажийна хир вара ахь же-м, хIинцца дуй биъча?!\n– И-м хабар дара!.. Со хьо ву-м ца моьтту хьуна?.. Хьо лелар ву, хьуна, же!.. Со Iовдал ма вац: Iелас, Куржас, варийлахь, ма дешалахь боххушехь, аса-м сайн хеннахь дешний… – забарш йора Даштара. – И дитийша!.. Шайн Делан дуьхьа, цхьамма кхоссийтийша соьга а и «бирданг»! – бохуш, тIевирзира иза.\n– Хьо ваьхьар вуй ткъа кхосса? – хьовзийра иза Байсалус.\n– Тимергериев, цо со вехь а, хIумма дац-кха, кхоссийтахьа соьга… вайша цхьаьна парти тIе хууш а ма вара, – хьесталора Даштар.\nБайсалу цуьнга тапча кхоссийта сих ца велира.\n– Оццул бIаьрмециг ма хилахьа, хIай Байсалу!.. Хьо муха ву-у?! Шун сирачу виро ослик йина аьлла, ас кхаъ баьккхинчу хенахь а, цхьа хIума ца елира ахьа-м суна… – бохуш, тIегIертара Даштар.\nБашха Даштарна деза гIуллакх хуьлуш дацара. Iаьндис а ца кхоссийтира. Iалавди а шениг юлуш воллура. Iалавдица къовса дагахь лаьттара Iаьнди. Таро йоьхна, дIасахьийзара сакIамделла Даштар. «Цхьадика, гена гIур ма дац шун хIара «бIов», хIинца гучу ма-девлли, цхьамма лохкур ду… Дала мукъалахь. Дависа, Iела велахьара тахана цIахь!.. Шен гIуллакх доцчухула дукха лелий иза-м, балхахь хилча а!..», – бохуш, массарна а оьгIазъоьхура иза. Массарна, Даштарна а цхьаьна, хаьара, и вон ловзар дуйла, цундела баккхийчех озалора бераш. Тешна а, тахана директор Iела цIахь цахилар тосаделла хир дара берашна а.\nБерашна оцу тапчанаша чевнаш йина меттигаш а яра. Цкъа Мовладис ботт хьаькхча, мукъ буйнахь а буьсуш, дIаяхана цуьнан тапчин биргIа-м кхин кара а ца йира. Ткъа Соьлис, ша арентIа хьошалгIа воьдуш, пеша чуьрачу ширачу кехаташ юкъа дIалачкъийнарг, кхано, гуьйранна пеш латийча, иккхинера, аьчкан пеш а ятIош. Саьмгал даточу хенахь, схьа ца баккхалуш, тапчанна чохь бисина болу шифаран хьостам, пешана Iуьрг а доккхуш, аратоьхна, хьулбаллалц пенах чубаханера. Вон герз-м дара-кхий иза…\nIалавди тапча юьйлина велира. Юха а цунна тIевирзира Даштар:\n– Iалавди, хьайн Устазан дуьхьа кхоссийта соьга и тапча: хIокху ТIехьа-ирзерачу нахана йоккха топ яьлла моттуьйтур дара ас, – къар ца лора Даштар.\nИ къарцалойла хиъча, Пашас тапча кхоссийтира цуьнга.\n– Ботт нийса тIехьакхалахь… Цкъа хьаькхча, ца ялахь, шозлагIа кхоссуьйтуш яц, хьуна, ас, – аьлла, чIагIвира Пашас иза.\n– ХIе-хIе-е-й!.. Нана ма дала хьо йинчун!.. Тимергериев! Лерга пIелгаш дохка: ас и лергабад ятIор ю хьан хIинцца!.. – олуш, ша шалха а воьдуш, тапчанна тIе ботт хьаькхира Даштара. Тапча ца елира.\n– Э-э-э, велла ма вала хьо дела-I!.. – цунах там хилла Байсалу вела хIоьттира. – Берашна ма ца хаьа герз лело!..\n– Дала Вазвинчу Элчанора, Паша, дош ма дацара, хIара хьан яхкаелла тапча цIерга ца кхоьссича! ХIокху ТутаргIарна хьалха юьхьIаьржахIоттий-кх ахь со! – моха еанера хIинца Даштарна. – IадъIе шу, цкъа Сиражди цIа ваийта аша: цо суна Гуьмсера поезд тIера биргIа йохьур ю аьлла, тIаккха хьовсур шу!.. – уьш шех хьего гIерташ, доцург дуьйцура Даштара.\nПашас, Даштар хьовзо дагахь, ботт хьокхучу тIилтIиг юкъа сирник ца йоьллинера. Ткъа Даштар-м ша цу балхах ца кхийтира. Жимма иза хьийза а вайтина, Пашас юха дIаелира цуьнга тапча.\n– ХIинца мукъане а ботт нийса хьакхалахь, велча санна а ца лелаш, – элира Пашас.\n– Са ма гатдехьа, мой Пашка! Со-м Шелара ТIелхаг вай!.. – деза детта велира Даштара.\n– Даштар!.. И мила ву… Шелара ТIелхаг?! – юкъаиккхира цхьаъ.\n– Ца хаьа суна… ДIа тхан Iеле хаттахьа: цо даима а вуьйцуш ву-кх иза… цунна хаьа-кх и… Шелара ТIелхаг, Шелара ТIелхаг аьллачохь висина-кх иза… Шелара ишколан цхьа директор хир ву-кх иза а… – биэндоцу жоп кхоьссира Даштара. И дуьйцучохь ма вац иза хIинца!..\n– Валахьа, лелий!.. Витийша иза тапча кхосса!.. – маьI-маьIIера аьзнаш хезара.\n– Дала Iалашве хьо, Пашка!.. Ма кIант йина-кх оцу ХIубис, ян-м ткъа!.. Тимергериев!.. ХIинца хьажалахь, Кампос хьайна хIун до?!. – аьлла, тапчан тIе ботт хьаькхира Даштара. Тапчано даьккхина тата, Йокъалнехула дIа а дахана, варшахь дайра. Там хиллера Даштарна оцу балхах.\n– Дала Iалашве хьо, Кампо, ма кIант ву хьо!.. Iале-е-е-лай, цо динарг!.. Шуна хезарий?! Ма чIогIа елира иза, яла-м, ткъа, хIай!.. – там хилла, дIаиккхина вахана, юстахваьлла, хьоьжуш Iачу шен доттагIчунна Билална тIекхийтира иза: «Бикеш, хьо кхера-м ца велира?!.» – аьлла.\nIалавди тапча юьйлина валаре хьоьжуш, тIехIоьттина лаьттара Iаьнди…\n– Iалавди, цкъа юззал молха лохьа суна, – дийхира цо. Тоьпан молха муха оьккху хьажа сакIамделлера Iаьндин.\n– ДIавала, дIа… суна сайна а тоьий ца хаьа хIара, – реза ца хилира Iалавди. – Суна сарралц кхийса ма деза хIара!..\nЮха а дийхира Iаьндис.\n– ХIай, Iаьнди, хIай!.. Ас санна, цIера дахьа хьайна а, шун БIаьчакан цхьа пачка юьззина молха ду, хьуна… хьуна дуй а хаьа, – ца делира Iалавдис, юха а дехча.\n– ХIахI!.. Цунна со гучувалахь, хIун хир ду хаьий хьуна?! Юха цунна ган ца веза со?\n– Гучувалахь, суна хIун хир ду, хьуна хаьий, тIаккха?.. Сайгахь дисахь, лур ду ас, – цхьаъ аларан дуьхьа, элира Iалавдис.\nМассо а вара тоьпан молха дагадоьхна, ткъа царна массарна деккъал Iалавдигахь дацара и.\nIуьллучу Iалавдин песа чохь гуш цхьа кана хиллал дара молха. Цунна хIун дагадеанера хаац, цу тIе а лоцуш, шен тапчанна тIе ботт хьаькхира Iаьндис. Тапчанан тата хIинццалцчул шозза чIогIа делира: цуьнца цхьаьнаийнера иккхинчу песа чуьрачу тоьпан молханан тата а. Массарна а лерга паттарчий хIиттош, чIогIа делира тата. ДIа катоьхна, шен пес схьаийцира Iалавдис. Оцу минотехь песан юкъ яьгна яьллера, гонаха цхьа хIоз бен ца буьсуш. Цхьаболчарна новкъадеара иза, амма хIинца дан хIума дацара… Iаьндин шен а чIогIа чамбайра: и дагахь ца тоьхнера цо цу чу тапча.\n– ХIан!.. Хьан гIуллакх хIинца дIанисдели?.. – аьлла, Iаьндига хьаьжира Iалавди. Цо кхин бехк ца баьккхича, гуттар а чIогIа 1алавдина хьалха бехкалавахана хьаьвзира Iаьнди. Вовшашца уьйр-марзо чIогIа йолуш а вара и шиъ. Цул сов, Iаьнди шегахь цхьана а тайпана юхахьаралла доцуш, эсала кIант а вара. ХIинца а ву иза иштта. Жималла яра хIорангахь а, кийра буьззина… тIех а Iенаш…\nЖима хилаза цхьа а ма вац!..\n– Iалавди, гой хьуна… соьга тапча кхоссийта ца мегара ахь?.. Со хIинца хьоьгахьа хир вара, хьуна, – накъостах дог а Iаьвжина, шена хуъучу кепара цунна там бан юххевелира Даштар.\n– Оцу Iаьндегахьа хилахьа, хьайна ма-луъу… суна хIумма а ца хуьлу, хьуна… – тIетайра Iалавди.\n… Бикъин Ахьмад гучувелира шайн кетIарчу зIарехь.\n– Молла ву, шуна, дIаловчкъае тапчанаш!.. – мохь белира Парукъан.\n– ДIа витахьа… цунна-м хIумма а хаза а ца хезара… – элира цхьамма.\n– ВаллахI, хеза, хьуна, цунна, буьйсанна хьечаш даа беша девлча-м… Охьавоссал хIинца!.. – олий, дитта буха дIахIутту-кх, – дуьйцура Парукъа, Билална хезаш хилар дицделла.\n– И маца ду?.. Хьо маца ваьлла моллин беша, тхуна а ца хууш? – аьлла, хаьттира юххерачех цхьамма.\n– Къемат-дийнахь дIатакха хала хир ду шуна… Стенна лечкъадо аша Вашин хьечаш? – аьлла, массаьрга а бехк боккхуш, вистхилира юхахьаралла ца девза Билал. Цхьаьнгга а кхин жоп доьхуш а дацара цуьнан хаттар... – Хьовсийша, къа ца хета шуна Iалавдих… цо хIун дина шуна? – балда ийзо велира, вас хилла, къевкъина Iен Билал…\nIалавди-м башха воьхна хьийзаш а вацара, делахь а, Билала шегахьа гIо даьккхича, дог дешира цуьнан. БилалагIаргахь элпаш Iамош а вара Iалавди хIетахь…\nВовшашка кIеззиг «иъ-миъ» а дина, и «дов» чекхделира…\nМоллех къайлаяьккхина шен тапча четара схьа а яьккхина, ботт хьаькхна, эккхийтира Байсалус. Iалавдис а изза дира. ТIаккха Парукъе элира Байсалус:\n– Парукъ, меллаша четара схьа а яккхий, кхосса хьайниг а!.. Четахь эккхахь, цо и гай-тIоьрмиг ятIор ю хьан!..\nПарукъа а, ботт хьаькхна, эккхийтира тапча.\nЦкъачунна и «тIом» чекхбелира…\nДелкъа-ламазан хан хилира. Курсума шега мохь бетта а хезна, Билал а ламазна дIаваха гIаьттира.\n– Iалавди, хьастагIа Юнуса Гуьмсера еана узбекийн цIена пес ю сан, ас и лур ю хьуна… Вало!.. – аьлла, Iалавди тIевийхира Билала. Накъостан дог эца гIертара иза.\n– Билал, тIаккха, ваьшшиъ цхьаьнакхеттачуьра, таханенна догIу элпаш а деший вайша?! – тIетайра Iалавди.\nШа динчунна (аьлча а, шайтIано шега дайтинчунна) чам байна, ша хIоьттина, цIехьа волавелира Iаьнди. Билггал бакъдолуш, Iалавди, шайга а вигна, къинтIераваккха дагахь вара Iаьнди. И Билалца дIаволавелча, чIогIа вас хилла, дIавахара.\n– Iаьнди, тхо дIадогIу хIинцца: Хьаваэ вайна х1оадуттургаш яйталахь! – аьлла, генавалаза волчу Iаьндина тIаьхьа мохь туьйхира Байсалус.\nПаша, Соьли, Парукъ, Байсалуца цхьаьна – ЗаIaрехь бисира…\n«…Сан хIун гIуллакх дара и дан?!. Тоьпан молханна бIаьрмецигвалар бен, Iалавдис суна цкъа а вониг ма ца дина… Кхин-м дийр дац, хьуна, ас цунна ишттаниг, – холчахIуьттуш, гIийла воьдура Iаьнди. – Церан Аммас-м хIумма а эр доцийла, хаьара суна. Мел генаяьлча а: «Iалавди, ахь и тоьпан молха деллехьара цунна, хIумма а хир ма дацара, – аьлла, соцур яра иза-м. Хьаваъ Iийр яц-кх, со велла дIаваллалц, и дуьйцуш, дов деш бен… БIаьчакна хаарх Дала ларвойла… Цо ду, хьуна, кит хьаллалц, доьхка деттар суна… Лазаварх-м, шеквер вацара со… вуьшта, БIаьчака сайна цхьаъ дахь, новкъадогIур ду-кх… Ца детта а мегий цо-м!.. Жима хилаза цхьа а ма вац…» – ойланаш кегаелла воьдура Iаьнди…\nИштта и ловзар ширделира, аьлча а, кIордийра…\n– Насин беша воьдагаш яа вогIург суна тIаьхьахIотта!.. – аьлла, мохь а тухуш, Найбарха бердашкахьа Насин беша охьаведира. Тхо, кегийчийн арданг, тIаьхьахьадира. «НецагIеран баьллаш даа «йино-о!» – бохуш, берийн цIогIанаш а дара хезаш.\nМаситта дийнахь йочана лаьтташ, кхин тIе стаг кховдаза дара Iаьржа хьечийн дитташ. Кхиъначу стоьмаша саттийна, Iункар а даьхкина, кхозура гаьннаш. Iанаяхана воьдагаш яра тIехь. Тхайх йиссалц уьш а йиъна, Наси-берда йисте схьадаьхкира тхо. Дуткъа серий а даьхна, царна буьххье а духкуш, хоттан овголгаш кхисса дуьйлира тхо. Цул тIаьхьа сацкъарш а кхиссира, гена кхосса къуьйсуш. Берда кIеллахь, Iинал дехьахь ехаш йолу Найпроз а, Пирдоз а орцадаха елира:\n– Ва-а, ма кхисса и тIулгаш!.. Дала къардарш, дIадовла эццера!.. – бохуш.\n– Оха шун беша кхуьссуш дац хIорш!.. – элира тхох цхьамма. – ХIорш тIулгаш ма дац, хатташ ма бу! – кхечо а элира.\n– Уьш бамбин цуьргаш елахь а, ма кхисса, боху ас!.. – тхо къахко гIертара уьш. Диканиг дохьуш тхо ца даьхкинийла хаьара царна.\nХьера юххехь, АмхьадагIеран хиллачу цIеношкахь, пхьалгIа яра. Iаьндара веана Хьаьбиб, цIестапхьар, вара цу кертахь Iаш. Иза карзах ца ваьккхича, дIа ца дахалора тхо, цкъа Наси-берда тIе даьхкича. Хьаьбиб, юьртарчу нахаца тар а луш, церан гIуллакхе а хьожуш, ша Iаш вара. Масех шо дара иза юьрта веана. ЦIестан пхьегIаш йора цо: гIумгIанаш, тесаш, шаннаш, кIудалш. Йоьхнарш тIеяьхьча, эшахь, йома а латайора, гIумгIанна цIуза, кхабина тIам буьллура. Юьртахь оьшуш стаг вара иза. Шайн Iаьндийн меттан хотIе а теIош, буьйцура цо шена шера ца хуу нохчийн мотт. Ткъа, тхайна и беламе хеташ, тхан цунах дийла дог догIура. Тхешан жималло кийрахь гулдинарг дассо меттиг болура-кх тхуна… Жима хилаза цхьа а ма вац!..\n…Оцу муьрехь юьртара кхиъна богIучу кегийрхошна цхьа хIума дара марзделла: «финка» олуш долу арсаш лело р. ЧIепачу кевнах, я болатан эчиган кийсиках дора цара урс. Шина агIор дуткъадеш, куьйгахьовзочу чорха тIехь юьхьиг ирйора, тIаккха ялпаран кехат а хьоькхуш, шардора. Цхьаверг-м цхьана кIиране а волура урс шардеш. Цул тIаьхьа, шогачу истанга тIе а хьоькхуш, къагадора. МаьIан мукъ бина, кечдича, чIогIа товш хуьлура «финка». Дечиган ботт йой, цу чу а дуьллий, четахь я кисанахь леладора. Урс дан гIирс кIезиг бара: ондачу эчигах ца дича, хатт санна, буьйда хуьлура урс.\nБайсалу, Сиражди, Паша, Даштар – берриге а «финканаш» долуш бара. И шена а дезаш бIарзвелла лела Парукъ (царах уггар а жима вара иза) цхьана дийнахь, массaрах а лечкъина, Хьаьбиб волчу гIоьртина хиллера, цуьнга шена «финка» де ала дагахь. ЗIарал чоьхьа иза ма-воллура, вуно доккха, месала жIаьла чухьаьдира. Цунах ведда, берда тIе юха хьалавелира Парукъ.\n– Ва-а, Хьаьбиб!.. Ва-а, Хьаьбиб!.. – бохуш, ша баккхийчех ву моттийта гIерташ, аз стамдина, мохь бетта хIоьттира Парукъ. Хьаьбиб вист ца хуьлура: левси кховсуш, варзап етташ, къап-къарс эккхийтина, хьийзаш хуьлура иза. Бехха мохь биттира Парукъа, Хьаьбиб кхин гучу ца волуш.\nЦунах кхин гIуллакх хилла а ца даьлла, ша хирг-хир аьлла, гондIа лехна, карийна мокхазан тIулг кхоьссира цо пхьалгIин тхов тIе. И тогIе а ятIош, йоккха г1овг1а яьккхира тIулго. Чехка араиккхина, Хьаьбиб цIенна тIехьа гучувелира.\n– Мила да тIулигаш кхийсаш дариг?! – аьлла, дикка оьгIазвахана, мохь туьйхира Хьаьбиба.\nЦунах кхаъ хилла, кхин дагахь хIума а доцуш, Парукъа сихха цуьнга дуьхьал мохь туьйхира.\n– Ва-а, Хьаьбиб, со хьо волчу вогIуш вара, цхьа гIуллакх долуш, хьайн жIаьла дIадехкахьа, – аьлла, хьаставелира Парукъ.\nАмма Парукъана моьттург хила доллуш дацара: гIам-гIим деш, гIовгIа эккхийтира цIестан пхьеро. Жимма яппарш а йина, юха хаьттира цо:\n– Хьан хIуьн гIуьллакх яра соцай?! – аьлла.\n– Ва-а, Хьаьбиб!.. Ахь суна «финка» дийр дарий, ас ахча делча?!. Со Хьал-тIера Парукъ ву, хьуна!.. – и чувахале аьлла, сихвелла, шен гIуллакх дIадийцира цо.\n– Перукъ, дIадала… дIадала сона гуьчара, Перукъ… со пинка деш дац… Со гIумагIина-а цIуза-а дуьллу-ш ду… – бохуш, телхинчу стагах тарвелла, шен гIовгIанца къайлавелира Хьаьбиб. Урс дезаш сакIамделлачу Парукъана, ша арадаьккхинчу гIуллакхан цхьа йист ца йоккхуш, дIаваха ца лиира. Юха а, ласттийна, тIулг туьйхира Парукъа пхьалгIин тхов тIе. Хьалха санна, гучуиккхинчу Хьаьбиба мохь туьйхира берда тIе хьала а вирзина:\n– ДIадала, Перукъ!.. Ма кхойса тIулагиш!..Хьан ворхI валлайла хьакхайца!.. – бохуш, гIовгIа йора цо. ОьгIазъоьхура Парукъ. Делахь а, чIогIа шена «финка» дезарна, къарцалора иза.\n– Ва-а, Хьаьбиб, «финка» дехьа суна… ас хьуна ахсом лур дара!..\n– Перукъ, масайза ала деза хьога?!. Суна пинка де ца хаа… Ас сайна а Мончига дейтина пинка… Мончига дейта хьона пинка!..\n– Ва-а, Хьаьбиб!.. И а ца бохуш, баккъаленна а, дехьа суна финка!.. Вайша ши доттагI а хир ма ву!.. Со хьуна левси кховса а вогIур вара!.. – хьаставелла, дийхира Парукъа.\n– Хьадола, далахь, Перукъ, ас пинка дера да хьуна, – аьлла, резахуьлучуха, Парукъ охьакхайкхира Хьаьбиба. Самукъадаьлла кIант, ког лаьттах ца кхеташ, берда-басах чутилира. Хьера хьалхахь долчу шен жимачу ринжехь лаьттара цIестан пхьар, Парукъ ларвеш. ЗIарах чоьхьа а валийтина, иза схьалаца гIоьртира Хьаьбиб. И-м бакъдацара, аьттехьа а!.. Парукъ лоцу Хьаьбиба?!. Схьа-м муххале а ца лецира цо, оьгIазвахийтира-кх. Карараваьлла, дIаиккхина Парукъ, бIаьрганнегIар тохале берда тIе хьалавелира. Iин чуьра ша даьхьна тIулгаш пхьалгIин тхов тIе кхисса велира иза:\n– Ва-а, Хьаьбиб!.. Финка дой ахь суна?! – бохуш.\n– Перукъ!.. Цкъа сан керадагIур да хьо!.. – бохуш, орцадаьккхина Хьаьбиб а хьийзара…\nПарукъ юхахьара вацара… цхьацуьрг а… Жимма декъаза вара иза.\nЦул тIаьхьа оха, берда йисте ваьл-ваьллачо, пхьалгIи тIе тIулгаш кхуьссура:\n– Ва-а, Хьаьбиб! Суна пинка дехьа!.. – бохуш.\n– Перукъ, цкъа сона керадагIур да хьо!.. – бохуш, дуьхьал мохь беттара цIестанпхьеро хIоразза а.\nБерашна синкъерам болура, ткъа бехке Парукъ хуьлура… ХIумма дац, иза-м жима волушлераниг дара… Жима хилаза цхьа а ма вац!..\nЦул тIаьхьа дикка хан яьлча, ишколера цIа догIуш дара бераш. Хьера хьалхахь шина керта юккъехь некъа тIе дIахIоьттина лаьттара Хьаьбиб. Цунах бIаьрг ма-кхийтти хиира Парукъна, цо шена гура боьгIнийла. Чехка ког боккхуш, тобанна дикка хьалха а ваьлла, майрра Хьаьбибна тIе волавелира иза: башха, юхь-сибатца цунна вевзаш а вацара Парукъ. Хьаьбиба хаьттира цуьнга:\n– Перукъ милхарниг да? – аьлла.\n– И дIо-о-гарниг, сийна хеча юьйхинарг, ву-кх Парукъ, – аьлла, тобанна хьалхахь вогIучу Цакина (Хункарпаша ю цуьнан бакъ цIе) тIе пIелг а хьажош, дIаиккхира Парукъ.\nЦициган кIорни санна, эсала волу Цака, кхин дагахь хIума а доцуш, хьаьккхина Хьаьбибна гергавеара. Катоьхна, схьалецира цо Цака. КIентан цхьа пхьарс а лаьцна, цунна, шен гIаж а уьйуш, хичаш ян велира цIестан пхьар:\n– Сан керадеай хьо, Перукъ!.. Ас лецанай хьо, Перукъ!.. – бохуш.\nХуьлучух ца кхетачу Цакин бIаьргаш хье тIе девллера. Ткъа Iинал дехьавала ларийначу Парукъа схьа мохь беттара:\n– Ва-а, Хьаьбиб, нехан кIант дIахеца!.. Парукъ лаца иштта атта дац, хьуна!.. Со хIокху меттехь ву, хьуна!.. – бохуш.\nДоллучух а кхийтира цIестан пхьар.\n– Перукъ, схьадола!.. Ас пинка дера да хьуна! – бохуш, тIевоьхура цо кIант.\n– Ас Мончига дойтур ду сайна «финка»!.. – бохуш, дуьхьал мохь а бетташ, Парукъ дIавахара.\nХIинца а, тхайца Парукъ воццушехь, иштта и болх а бина, Наси-берда тIера дIадахара тхо…\n…Тхо IамархагIеран беда болччу кхаьчча, цхьа мерза хьожа кхийтира, иэраш санна, мацделла догIучу тхуна. ХIубигIеран баба (Эсимат) яра нохчий-пешахь хьокхамаш доттуш. Тхуна дезий хууш, тIе а кхайкхина, цо хьокхамаш делира тхуна. Тхаьшна даа довха хьокхамаш нисделча, цIа дахар тхуна кхин дага а ца деара.\nЗаIаре хьалакхечира тхо… Базе-гу тIехь бара баккхийнаш. Цхьа говр-бере а вара цигахь гуш.\n– ТIаьхьависинчо еттина пхьид яийла!.. Цаведдачо кхехкийна зу яийла!.. – тхаьш Iемминчу кепара къевсина, уьш болчухьа дIахьаьлхира тхо.\nКъайсаргIеран Iийса вара говрахь веана. Тахана ЦIоьнтарарчу базарахь эрсаночуьнгара шайн дас эцна ю, бохура цо, и говр.\n– Беа аттах луччул ахча делла хIокхунах, – бохуш, говр хестовелира Iийса. Ян а яра иза хаза говр: буткъа-беха когаш, гIезан санна, деха лаг а долуш, хохку говр яра иза.\n– Цунах хьан ло оццул ахча?.. Ши бIе туьма дала говр ю иза?.. Лаг деха хиларх ца хуьлий говр-м!.. – Iийсан дог этIо хIиттира цхьаберш. ХIуъa дича а, Iийсас говр хохкур яцара-те бохуш, шайн дагахь, и кIамвеш бохкура уьш. Цаьрга ла ца дугIуш, Iийса дIавахара. Амма бухабисинарш бара говраш хахка кIамбелла.\n… Баргол а тоьхна, бай тIе яжа лаьллина йолу БIаьчакан говр схьаялийра Байсалус. ДегIана жимо елахь а, чIогIа хьуьнар долуш яра цуьнан говр. Колхозехь дохнан лор вара ШахIид (гергарчара БIаьчaк олура цунах). Генарчу ярташка ша балхана дIасалела веза дела, говр диканиг лелайора цо. ЧIогIа хаза йоргIахьокхуш яра цуьнан говр.\n– Ас Iийсан говрах лур яцара хIара, – элира Байсалус, ша тIе ма-кхоччура.\n– Биъ етт белла бохуш, ца хезира хьуна цо?.. Хьайчух-м лур дац эса а, – Байсалу кIамвичхьана тоьуш, тIевирзира Даштар.\n– Хьайчух-м лур дац, хьуна, и котаман кIорни а, – къовсам болабала гIертара.\n– И-м хабар дара!.. Сайниг-м, хьайчунна юххехь, эмкал санна, говр яй, Байсалу!. Хьайниг санна йолу говр-къечIалгаш, итт тIаьхьа а тесна, оцу дукъах хьалаер яра-кх сайниг… БIаьтIас онда говр бен цкъа а ма ца лелайо. Хьуна хууш ма ду иза?!… Сайчунна гай кIелхула а ер ю хьайниг… Говр бу иза?! – меттахвелира Даштар.\nЦхьаъ хастош, важа аьшнаш еш, къовсам марсабохуш бохкура гонахаберш. Дукха бах ца белира къовсам. Даштар говр схьаяло цIа вахара. Доккха дегI долуш, паргIат говр яра БIаьтIиниг. Ворда-готанна а южуш, ургIал такхо а юьгуш, гIора долуш яра иза.\n…ЗаIарера дIа Базе-гу тIе хохкуш яра говраш, ткъа иза-м эзар гIулч хиллал бен юкъ яцара. Итт ботт сирникаш яра юкъаехкина. Даштар схьавоггIушехь аьлла, ЗаIаре дуьхьалвахара Байсалу а, цуьнца кхин масех а. Хьаькхначу сиз тIе дIа а хIиттийна, Пашас шиннен а дирстанаш дIахийцира. Ши говр дIаиккхира. Яхъелла лаьттинчу йочано баьккхина хатт, чхьаппалгаш санна, лелхара говрийн бергашна кIелахь. ДIа ма-оьккхура, каде йолу Байсалун говр, дикка хьалхаелира. Говран ленаша тIехьакхуьйсучу хатташа Даштар тIаьхьаваха ца вуьтура.\n– ХIе-е-й Тимергериев!!! Ма бетта и хатташ… и нийса дац, хьуна!.. – бохуш, мохь оьхура Даштаран. Хьаьки-беша кхаьчча, йолалуш йоккха ирхонан лерг яра. Байсалу ирхонах хьалаволалуш, Даштар ДикалугIеран кетIахула сехьаиккхира. Ирхонан лергехь Даштар Байсалуна дикка тIекхиира, делахь а, гу тIехь хьаькхна долчу сизал Байсалун говр хьалха дехьаелира.\nБаккъал а, гена хаьхкина, ницкъбича санна, говраш дIасаийзо бевлира кегийнаш. Говраш хохкучохь ишттаниг гина, куц дара, царна.\n– И нийса а дац… и, данне а, лоруш а дац!.. Стенна бетта ахь хатташ?! – бохуш, арздан велира Даштар. – Вуьшта… Къемата-къиг йогIуш а, говр аьлча а, оцу хьан Iаспаро сайниг юьтур яра тIаьхьа?!. ХIара-м ломмал говр яй-й!..\n– ДIаяккхахьа дIа… И хьан IонтIаз !.. Ас бехира хьоьга, ма хахка… Хьаьжк1аш яорах ма ца тоьа… дегIехь гIора ца хилча, – Байсалу а ца Iара.\nДIасадиттира… кега а дира – хаьржинчу кхааммо а Даштаран говр тIаьхьайисина лерира. Шена юьхь дуьхьал хатташ ца биттинехьара, ша тIаьхьавуьсур вацара бохуш, Даштар реза-м вацара. Делахь а…\n– Хьан маца хилла сайниг эшо я говр а, я кхин хIума а?!. Стохка, хеца а делла, сан Барза шун юккъе деанчу хенахь хьан толлу-зуд, кхераделла, дедда, дукъал тIехьадаьлла, цул тIаьхьа доьшан тIе дан ца даьхьаш, Iийна дагадогIий хьуна? – къар ца лора Даштар.\n– Делахь-х1ета, хIинца схьабалабехьа и хьайн кенийн палс. Хьайчо эшадахь, ас хьуна ло-кх сайниг… Давай!.. Схьадаладе!.. – сихвелира Байсалу.\n– Суна-м ца оьшу сегалша диъна хьан муцIа-зуд… Ас далор ду, хьуна, Барза-м… ТIаккха, хьожур хьо…\nБайсалуниг, цкъа доьхкуш, тIаккха достуш – иштта лелош жIаьла дара. Ткъа Даштарниг, даима а беданна юххехь дихкина кхобуш, доккха жIаьла дара. Доцца аьлча, вовшахлатийта мегар долуш ши жIаьла дара и шиъ.\nХьаьки-бешахь лотуьйтуш дара жIаьлеш. ЗаIаре ма-кхеччи, мохь бетта велира дарвелла воьду Даштар:\n– Ва-а-а Тимергериев!.. Охьадаладе хьайн къорза зуд, – бохуш.\nБайсалун дог детIадолу хIума лело гIертара иза. ДикалугIеран кевнашна юккъе нисвелла воьдура Даштар. Доккхачу жIаьло дIаийзавора иза. «Барза, ахь со юьхьIаьржа хIоттавахь, ас, топ тоьхна, и йоккха корта, кхоьссина, дIайохуьйтур ю хьан!.. Хезаш дуй хьо?!.», – бохуш, жIаьлега а луьйш, дIа сихвелла воьдура иза.\n– ХIе-е-ей, ТIехьа-ирзера тутаргIар!.. Ларлолаш!.. Дерриге а дитташ тIе хьаладовла!.. Ас хала сецош ду, шуна, хIара Барза!.. Шайн харанашна чудуола!.. ХIара сан карара хецалахь, хIокхо дерриге а цоьстур ду шу!.. Шайн Делан дуьша, бераш ара ма довлийта!.. – мох санна, чехка догIура Даштара доху орца…\nТхо, кегийнаш, билггал кхераделла, дитташ тIе хьаладевлира. Маситтазза жIаьлеш леташ гинера тхуна. – Эрча сурт хуьлу цигахь. Цул тIаьхьа буьйсанна вижа а кхоьрура: гIенах а жIаьлеша хьийзавора…\n– ХIара ду хьан майра Барза?.. Доьша даийний ахь хIокхунна?.. – хоьттура Байсалус.\n– Схьахьовсал дерриге а!.. – элира хьуьхьвоьлла схьакхаьчначу Даштара. – Сайчо Байсалун хIара жIаьли-кIанцIар ехь, со бехке вац, шуна… Ас дIабоху, шуна, шуьга… Варийлаш, суна тIаккха, тIуртIагIар-тутаргIар бохуш, хабарш а юьйцуш, чIиэIа ма хIитталаш!..\n– ДIаяккхахьа дIа, жIаьла бу и?!. Диларийн гуй!.. Цо сайниг эшадахь, ас, шуна а гуш, топ туху-кх сайчунна… Тоьий хьуна?.. З1енаш кочахь а йолуш, лoтуьйтий вай?.. Схьадаста!.. – сихвелира Байсалу.\nКочара зIенаш дIаяьстина, латийта барт хилира.\nЮкъа цхьа дечиган юьхк кхоьссина, «Суь!.. Суь!» аьлла, чуччатесира ши жIаьла. Летира и шиъ, вовшах кенаш а туьйсуьйтуш. «ГIарх-гIирх» деш, вовшашна кIомсарш етташ, хьерчара ши жIаьла. Тхо, дитташ тIехь дерш-м, чуоьзна са дIахеца а ца даьхьаш, дIатийнера: сайн ворхI шарахь суна гиначех уггар а иэрча сурт дара иза. Хьерчара ши жIаьла, тIекIелдуьйлура… Багара цIийш оьхура. Вовшийн кардигаш туьйсуьйтура. Ткъа жIаьлеш лотуьйтурш шек дIа а бацара.\n– Жулбарс… Давай, Жулбарс… давай, схьаэца цуьнан бат, – бохуш, хезара цхьаъ. – Барза, катоха!.. Лерг лаца!.. – бохура кхечо. – Кийра дуола, схьаяккха цуьнан дог-пах!.. Суь-суь… суь-тIекхета!.. – марсадохура ши жIаьла.\nЛиэтара жIаьлеш… ЖIаьлина латар делла!..\nЭххар а Даштаран Барзас Байсалун Жулбарсан лерг лецира. Дарделлачу Жулбарса Барза бухадиллира. ЦIеххьана, Жулбарсан лерг дIа а хоьцуш, тохаделла Барза юха хьаладелира…\nДукха къийсира, муьлха ду тоьлларг ца къаьсташ: лерг лаьцнарг тоьллий, бухадиллинарг эшний бохуш. ЖамI дан хаьржинчара ший а жIаьла цхьатерра лерира.\nЛетта даьлла ши жIаьла шайн-шайн цIехьа дIасахьаьдира. Тоьлларг муьлха ду, шайн жIаьлийн терзан тIехь оьзча, цаьршинна шаьшшинна дика хуучух тера дара: вовшашна кхин «гIигI» дар а доцуш, дIасаделира и шиъ. Байсалу шениг дIадехка вахара. Шен жIаьло цхьанна зулам дахь а аьлла, шечунна тIаьххье ведда, Даштар а ЗаIарел тIехьавелира. Бухабисинарш и гIуллакх дийца хIиттира. Дитташ тIеранаш, цхьацца вуссуш, охьабиссира. ЖIаьлеш леттачу меттехь, бай цIийбина, Iенна цIийш дара гуш.\n…И хIума дечул, куьлланех я тIассех ловза ца мегара?!.\nДикка хан елира цул тIаьхьа. Малх а хаъал лахбеллера: суьйре яра гергагIерташ. Дийнахь сарралц ТIехьа-ирзе маьхьаршца сийсош хилла бераш а дIасадевллера. Тап-аьлла дара куьпахь. ЦIеххьана и тийналла йохош, ЗаIарехь юха а Даштаран мохь белира:\n– Ва-а-а Байсалу!.. Ва-а-а Байсалу!.. Сан нIаьнех латийта майра нIаьна юй шун юккъехь?.. Кечье шайн нIаьна, – аьлла.\nДикалугIеран кетIа кхаьчнера Даштар. Пхьаьрса кIел йоьллина йоккха нIаьна яра цуьнгахь. Иза схьалаца гIерташ, хьевелла хиллера кIант. Хечин кисанашка доьхкинчу хьаьжкIан буьртигаша волавала новкъарлойора. Юха а мохь туьйхира цо Байсалуга. Сарралц бераша лелориг гуш-хезаш Iийна Хьавраъ дуьхьал йистхилира:\n– Ва-а-а Даштар, хьо хIунда вогIу?!.\n– Дера вогIу, Тимергериевн нIаьнех мас тасийта, боргIал йохьуш! – дуьхьал хазийра Даштара.\n– Дашта-а-а-р, ма волахьа, наниниг!.. ХIуна бохуш, лелош и цхьаъ бен яцара Хьаваин нIаьна… ХIокху «телхинчу» кIанта хIаллакйойтур ю сан иза… НIаьна цIахь а йитий, волахьа… хьо дика-а вара!.. – дехаре елира Хьавраъ.\nВажа-м и къамел хезачохь вацара!\n– ХIе-хIе-е-ей! ТутаргIар, кхераделла!.. Кхераделла шу!.. – там хиллера Даштарна Хьавраа аьллачух. – Схьалаца, ала, Байсалуга шен, нIаьна аьлча а, и бероза меъ!..\nВеана, уьйтIа схьакхечира Даштар. Хьавраъ, хьастаелла, дуьхьал елира.\n– О-о-ввай, Даштар, дIавала… ХIокхунах лата нIаьна-м хIокху махкахь а хир яц!.. ХIара-м нIаьна хилла а ца Iа!.. – бохуш, цецъюьйлу сурт хIиттадора Хьавраа. НIаьнеш летийтарна дуьхьал яра иза: кхераеллачу нIаьнин хIу духу олуш дара. Дохнан лоьран болх беш волчу ШахIида а олура иштта.\n– Хьавраъ, шуна хIун моьтту?!. Сан Барзас шун Жулбарсан лерг муха дии?.. Ас хIинца хоуьйтур ду, хьуна, шун нIаьна хIун ю а!.. ХIара-м Гирбинскера ЗармангIеран бурунашкара Куржас еана ногIийн хIух йоккха нIаьна яй!.. – шена марзделлачу кепара, орца дусуш, деза деттара Даштара.\n– Даштар! Наниниг!.. Суна гуш ма ю иза. Оцу хьан нIаьнех бIаьрг ма-кхийтти, едда, тIап-аьлла, хи чу тесча санна, яй-кх и тхан нIаьна… Суна хаьа-кх, оцу хьайчунна цкъа кхаллал бен яц, хьуна, тхайниг… ХIокху махкахь а тоьлла нIаьна ма ю хьайниг, – кIант леван гIертара Хьавраъ.\nЦу къамелах там хилла, Даштар ваставелира. ЦIийна тIехьа цхьа гIуллакх дан хIоттийна волу Байсалу а, Iаьнди а схьакхайкхира Хьавраа. Царна томанна цхьацца забаре хIуманаш а дуьйцуш, бераш а эцна, тховкIел яхара иза. ХIинцца схьаевллачу далланийн текх царна хьалха а диллина, кхача баа ховшийра цо уьш. Церан ловзарш а дуьйцуш, самукъадаьлла, текхана гонаха гулбелла, цхьаьна хIума юуш бохкура уьш. Даштарна шениг дийца лаьара. Байсалун говро дуьхьал хатташ биттина дела, висира ша Байсалул тIаьхьа а, бохура. Шен жIаьла делкъана доьша дааза дара, хIетте а чIогIа летира иза, бохура. ТIаккха Хьавраа а, Даштар толош, хабар дуьйцура. Байсалун говре хьаьжча, Даштаран говр, лам санна хета, бохура Хьавраа.\n– Хьажал, Байсалу: аса боххург боху-кх хIокхо а… Байсалу, хьол дуккха а хьекъал долуш ю, хьуна, хIара Хьавраъ, Дала Iалашъярг!.. – тохавелира Даштар.\n– ТIаккха ткъа?!. И-м сол йоккха яй..., – Байсалу а тIетайра.\n– Витахьа, Даштар, и Байсалу… Цуьнга хьуо ле а ца войтуш, далланаш яахьа, шелъялале… И къарлур вац: цхьа хIума схьалацахь, шен да санна, хала стаг ма ву хIара а…\nХIинца массо а Даштарна там лоьхуш, хьийзара. Даштар массеран доттагI вара. ХIоранна – жимачунна а, воккхачунна а – дукхавезара иза: самукъане, догцIена, цхьа а саьхьарло йоцуш, дика кIант вара иза. И волчохь даима а гIара-гIовгIа алсам хуьлура: накъостий меттахбохуш, шовкъе хуьлура Даштар гуттар а. Дукхахдерг, бегашена леладора цо шен хIуманаш. Нохчийн маттахь ден къамел а чIогIа «къена» хуьлура цуьнан. Иза дIавахханчу кертахь синкъераме аьзнаш, беларш а хуьлура хезаш…\nТутаран цIийнах волчу ТIуртIин тIаьхьенах коьрттера вара Даштар: дукха генабовлаза цуьнан вежарий бара хIокху куьпахь берш.\nЖима волуш дех-ненах къаьстинера Даштар. Верасашка дIа ца луш, БIаьтIас шайга дIавигира иза: ненан метта хилла дIахIоьттинчу йоккхахйолчу йишица, Куржанца, иза хилийтархьама. Жима волуш дуьйна дика бер дара иза. Бакъ цIе Мохьмад яра цуьнан, гергарчара Даштар олура. БIаьтIина а, Куржанна а (и шиъ доккха ши стаг дара) тIеоьхучара, догъоьцуш, тIеийзавора Даштар, шайца охьахийшавора. Цундела жимма экама кхуьура иза. Массара а, дог оьцуш, вохвора. Юьртахь цуьнан нийсархойн дайша-наноша шайн берашка, Даштарца дукъ ма къийса, олура. Шен йишин кIант волчу Iелица а жимма «хецавелла» хуьлура иза. Даштар ишколе волавеллачу хенахь дуьйна, Iела ишколан директор вара. Нехан берашна хьалхахь кIеззиг кеп хIоттаяхь а, Iелас даггара лорура шел дуккха а жима волу шен ненан ваша. Иза а Даштарна шера хаьара. Цундела, цIахула дар-дитар меттахъхьадича, Iелас бинчу хьехамна «инкарло ян» а тарлора Даштара.\n– ХIай Iела, хIай, IадъIехьа… Хьо директор хиларх, суна хьуначул дика хаьара: со-м хьан ненаваша вай!.. – шеха забарш йора Даштара.\nЙишин кIанталла тIехь долу Iела-м, «Маржа, Даштар-яI!» олий, велалора.\nШен ма-хуьллу, хIинца берийн «къовсам» дIанисбеш йоллура Хьавраъ. Далланаш йиъна бевлла, гIевттира уьш.\n– Хьавраъ, оцу Веза-сийлахь волчу Дала, Джебара-сагIа санна, къобал хуьлийтийла ахь даьккхина сагIа. Тахана Iуьйранна дуьйна юучух цхьа цинц кийра бахана ма бацара суна: хьуна ма-гарра, болх сиха бара… ХIара Байсалу лартIевало Дала бахьана дойла кхунах, – аьлла, вукхаьрга бIаьрг а таIош, бехкбоцчу Байсалуна «коча вахана», юха а уьш белийра цо. ДIаса а хьаьжна, тIетуьйхира:\n– ХIан, хIинца сан нIаьна схьалол, Iаьнди! Кампо дIа ца водахь, тхан куп яьсс-сса лаьтташ ю.\n– Делахь-х1ета, дIа а гIой, хIинца хьайн куп юза ахь, – элира Iаьндис.\n– Байсалу, тховса шаьш Охьа-чу кино долхахь, тхоьгахула довлалаш, Курже со а воьхуш, – аьлла, шен нIаьна пхьаьрса кIел а йоьллина, Даштар, хIайда-аьлла, дIавахара…\nШеко йоццуш, хIокху чекхдаьллачу дийнан «турпалхо» хилира Даштарх… Кхане хьаьнгахь ю а, кхана хуур ду-кх…\nХIор дийно шен-шен цхьацца «турпалхо» кхуллура тхуна юкъахь. Ша-ша хила гIерташ, къа а хьоьгура. ТIаьхьа ца виса гIерташ, цхьана хенахь, ма-хуьллу, хьийзира со а, Аба а. КIеззиг бахьана охашимма лелийчахьана, турпалхо а хуьлий, дIахIуттура тхойшиъ тхешан заманахь. Кест-кестта хьаха а вора, куьпахь цхьа доьхнарг ма-делли, муххале а. Хьаьки-шовданера ной чуьра хи бехдича а, Килаб-Аба олура; шовданехь дашийта доьхкина Ажин черманаш басах чудевдча а, тхойшиннан цIе йохура; Бабин я Жима-БучIин наьрсийн хеса тIекIелдаьккхина карийча а, Аба-Килаб олий, дIадоьдура. Куьпан зIар диллина карийча а, цунна тесна болу хIоз байча а, куьпал чоьхьадаьллачу дохно цанаш йохийча а, изза олура; цхьаннан коран бIаьрг боьхнехь а, лулахойн котаман ког бойнехь а, тхойшиъ бехке вора… Шайна а хIунда ца хаьа, оццул болх дIакхехьа шиъ ларор воцийла?!. Доккха хIума а ма ду и-м: Башлам тIехь аьхка ло даша доьлча а, Аба-Килаб ма олу хIокхара-м?!. Тхойшиъ хьалакхиъчхьана, бахьана делира тхол баккхийчарна: шаьш доьхнарг дан а дой, и тхойшиннан коча дуллура. Ткъа шаьш, масс-маликаш а хуьлий, дIахIуьттура. ТIекхоьссинарг ловш, дIахIоьттира тхойшиъ. Тхан а хIун бехк бу, хетий: тхойшиъ а вара-кх цара Iамийна… Хаттал, делахь, цаьрга – бешар а бац хIинца!.. Къоьжачу коьрта пес а тиллина, можах ка а хьоькхуш, кара суьлхьанаш а эцна, Iасaн тIе а теIаш, кетIарчу гоьрга тIехь хиъна Iачо хIинца аьттехьа а дуьтур дац и: доцург ма дийца бохуш, хьо къарвийр ву-кх. Да-м иштта дара иза!..\nТIехьа-ирзерачу Дадин кетIахь лаьтташ йолу, хIинца а йина ялаза йолу, колхозан бугIанийн ворда Iинчу хьан хаьхкинера?.. БугIара чутоьхна, Iаьршаш-м, дера, кегдинера!.. СоврагIаьрга веана Iийса валаза а волуш… Iаьлвин ирзора элан хоьлах цIе хьан теснера?.. Моллин пурхара телатан цIена эткаш а лачкъийна, уьш а ягош, ЗаIарехь буса лечкъаргех муьлш левзинера?.. КIуьро батош Iаржйинарш шолгIачу дийнахь Iуьйрре, шайн модашца схьа-м лийцира!!! Цхьадика!.. Тхойшиннан коча догIур дара иза а…Со а, Аба а буса аравала а ма ца ваьхьара хIетахь…ХIинца шайн цIерш яьхча, лата гIертар бара… Лата гIертачул, шаьш лелийнарг дагадаийта!.. Уьш-м…кхин-кхин а дарий!..\nЮьртарчу колхозан стоьмийн бешан хехо делкъа-ламазана дIахIутту а ларвина, цуьнан меракIелхьарчу дитта тIе а ваьлла, гаьннаш лестош, ношдалаза Iежаш охьадегийнарг мила вара, ткъа?!. Схьадийца!.. Хехочунна тIеххула кхозучу гаьннаш тIера Iежаш охьадегийнера, цуьнан букъах а детталуш. «АллахIу Акабар! АллахIу Акбар!» – бохуш, ламаз тIехь воллушехь, цо барта орцадахарх, дIа а-м ца сецира. Хехо тIехсуьпа стаг вара. Цо ламаз юкъахдоккхур доцийла хууш вара «зуламхо». Хехо ламаз дина валале аьлла, дIаиккхина, вахара. Амма ша ламазан салам делла ма-велли, катоьхна, шен ши этка схьа а эцна (тоха кхин хIума лоьхуш Iен йиш яцара), цунна тIаьхьахьаьдира хехо. Кертах дехьавала гIертачу кIантана тIаьхьалестийра цо шен эткаш. Оцу ворти чу кхийтира цхьаъ. Тентаквалаза висина зуламхо, кертан Iуьргах а иккхина, д1авахара. Хехо шен эткаш лоьхуш висира. ОьгIазвахана, вехьаш волчу хехочо:\n– Суна хьо мила ву хаахь, хьол декъаза са дац-кх, хьуна, хIокху лаьттан букъа тIехь… Иймансиз!!! – бохуш, кIантана тIаьхьа яппарш йора.\n– Ахь, хьайга хаза дехча, луо-кхий Iежаш!.. – бохуш, дуьхьал а луьйш, къайлавелира кIант.\nИ мила вара, ткъа?!.\nШолгIачу дийнахь, Охьа-чу, эвлаюккъе а вахана, кегийчу берашка шех тамаш байта гIерташ, ша цадинарг а цхьаьна тIедетташ, дийцинера. Кино юьйцуш санна, тIамарш а лестош-м, дера, дийцинера. Дукха хан йоццуш ша ешна «Тимур а, цуьнан тоба а» боху Гайдара язйина йолу киншка а хьехийра. Цу тIера юхахьара хиларца билгалваьлла кIант Мишка Квакин хила Iемаш вара ша бохуш, бераш инзардаха гIиртинера. Цундела, шолгIачу дийнахь, хаза нехан санна, дика бишка а кхеттера-кх. ЧIерий лоьцу бой хьарчийча санна, винера воккхахволчу вашас, дукха букъах сара биттина… Къар-м ца велира, хIетте а…\nБакъду, бишка-м кест-кеста тхойшинна а кхетара… Цкъа Жима-БучIин хесан чу ваьллера со а, Аба а…цхьацца-шишша гижу а даьккхина, аравала дагахь. Гижуш дара хуталшна юккъехь, ведаршкахь схьалаххьол, цундела бIаьрмецигваьлла хир ву-кх тхойшиъ!.. Тхойшиннал тIаьхьа ТIуртIин жа дахана, моьттур дара, хуталш юккъехула.\nЖима-БучIина, шен бIаьрг ма-кхийтти, хиъна хиллера, арз хьош хьенан керта яха еза… Бишка кхийтира суна. Тхан беда болччу яьлла, сан шийла мохь а хезаш, дIайоьдучу Жима-БучIас, юха а хьаьдда, тхан ненера схьа ца ваьккхинехь, гIибавоккхур вара со… Хьажахьа… Башха адамаш-м ду-кхи и къена зударий!.. Хьалха ша тхан нене арз а дина, тIаккха, хьаьдда еана, кIелхьарваьккхи со. Кхетар а вац нанойх!..\n– Велха ма велха, хIумма а хир дац… кхин дIадуьйцур дац ас, – аьлла, къайлаелира иза…\nДукха хан ялале, ВавагIеран кертахь Нуржанан гIовгIа хаза юьйлира. Вагийча санна, Абас доху шийла орца а дара схьахезаш.\n– Дики!.. Нехан хеса а ца кегош, IадIийнехь, тоьллера!.. – дагадеара суна. – Хьо-хьуо ву бехке… Со атто дина мимша ду-кх, хьуна, со хьоьца кхин ловзахь…\nИшттачу «гIуллакхна» тIах-аьлла накъост вара Аба, жима волуш. Доьхнарг дан кархдолура тхойшиннан, амма и хьулдан хIилла ца тоьура. ХIилла ца тоьура аьлча-м, башха нийса а хир дац иза. Кино ваха шена ши шай я эппаз эшча, бIаьрган негIар ца тухуш, Аба ша айкхволура-кх тхойшинна.\nСарIелагIеран Зубайр вара оцу хIуман тIехь бегIийла накъост. Доьхнарг дича, айкх ца волура иза, ала ца воллу со… ХIан-хIа!.. Ахь мел корта лебарх, ахь мел лерехь зурма лекхарх, ишттаниг дан берта ца вогIура иза, цундела даза дуьсура доьхнарг…«Валохьа, Зубайр, воьду вайша», – шега аьлча, «ДIавала, со ца вогIу!.. Аба вигахьа, и вогIур ву, хьуна», – олура цо…\nГуттар а зуламна арадовлий а ца хуьлура тхо. Шеран коьртехь, цкъа мукъане а, мегаш дерг а долура тхоьгара…\nЦкъа цхьана гуьйренан дийнахь ЗаIарехь ловзуш дара тхо: жима а, воккха а – дерриге а. Iаьдиз вара шайн бешахь, цхьаъ деш, волавелла лелаш. Аьтту куьйга суьлхьанаш а хьийзош (уьш цкъа а охьадохкуш а дацара цуьнан), аьрру куьйга хьаьжкIийн лоьдигаш лехьош воллура иза. ДIаиккхина вахана, керта юххе а хIоьттина, Iаьдизе вистхилира Парукъ:\n– Iаьзи, хьо хIун дан гIерташ ву?..\n– Хьаькхначу хьаьжк1ийн, хIара баххаш дIадаха гIертара со-м… ХIинца ахка йоло езаша яра беш… ХIумма дан-м ца ло соьга, Парукъ, – аьлла, вистхилира воккха стаг.\n– Iаьзи, тIаккха, оха бухъяха ца мега уьш? – хаьттира Парукъа.\n– Мегара, хьаха, дукха мага-м!.. Хьаъа яха а-м, дера, мегара.\nПарукъа дIакхайкхира тхо.\n– УьйтIахула-а дуьйла! – бохуш, Iаьдиза мохь бетташехь, керта тIехула а лилхина, беша даьржира тхо.\nБаккхийчара бухйохуш, кегийчара керта юххерачу ор чу кхоьхьуш, сихделла, хьийзира тхо. Оцу балхах воккхавийна Iаьдиз къежначохь висинера. Олуш ма-хиллара, толкхачу стага «хьамц» алале, бертал куьзга хьаькхча санна, шарйина, цIанйира оха Iаьдизан беш.\nДукха самукъадаьлла, дегадора Iаьдизан аз. Церан Моллин бешахь (Iаьдизан ваша вара Ахьмад. Оха Молла олура цунах) цхьа дика Iаж бара тхуна массарна а бевзаш. Цу бухара лахьийна долу, хIоин буьйра санна, можа даккхий Iежаш делира тхуна Iаьдиза. Уьш цуьнан сагIа а дина, тхо тхайн гIуллакхе дIадахара…\nБийца болийча, дукха бара хIетахь тхан куьпахь «турпалхой»: Найбарха, Мовлади, Наиб, Байтарха, ХанIела… Кхин баккхийчийн цIерш яха бегIийла ца хета суна… Ма-дарра аьлча, ца ваьхьа-кх…\nХIинца, тап-аьлла, IадъIен деза дерриге а: гучудевли вай!!!\nХIумма дац!.. Дохковала ца оьшу: кегий долуш ма дара иза… Жима хилаза цхьа а ма вац!.. Оццу балхана елла ма ю и жималла!.. Жималлица цхьана а ден чIир ца хуьлу!..\n… И хаза зама яра, олу вай!.. Бакъ ду иза: ян а яра!.. Амма, аьрхачу, мерзачу жималлина дуьхьал шерийн стомма кирхьа узуш, гуттаренна а дIаяхана-кх и зама…\nТахана иштта дац. Тхуна юкъара цхьаберш Iожалло дIабаьхьна. Царна Дала гечдойла!.. Биснарш дика бохку, амма къежбелла. Тхуна юкъара лоьраш а, дохнан лоьраш а, экономисташ а, механизаторш а, даьхнилелорхой а, гIишлошьярхой а, шопарш а бевли. Масех стагах инженер а хили. Iела къарвеллехьара, иштта хир дацара. Хила ма-веззара директор вара иза. Дала сийдойла цуьнан!.. Ши-кхо молла а ву тхуна юкъахь… Сох, дагахь а доцуш, хьехархо хили. Сан Абех «министр землетрясения» хили. Лулахь, сан шуца, вехаш ву иза. Сан уьйтIахула бохург санна, боьдучу новкъа денна тарахторца дIасалела иза, мохкбегош санна, чIогIа цIенош а дегош. Цхьа хIума тергалделла суна: буьйсанна къаьсттина а чIогIа дегадо цо латта. И хIун ду аьлла, шега хаьттича, олу Абас:\n– Чуйоьттинчу хIуманах дозуш ду иза: мехкадаьтта диканиг нисделча, ша тIехь салаз санна, гIара-тата йоцуш, йоьду тарахтор, бакъду, боьха мехкадаьтта доьттича, вовшахъяла гIерташ, латта дегадо кхуо…\nБакъдерг муьлха ду-м хаац…\nЙисина хан ягарьеш, дIаIийр ду-кх!.. Дала ваьш мел дуьту…\nДаима жима а хир ву, гуттар вехар а ву аьлла-х, даций?!.\nХьомечу жималлин сурт сих-сиха дуьхьалхIиттарна, ма-хиллара яздина ас.


Гуьржийн керлачу Iедалша Оьрсийчоьнца юьхьарлаьцна некъ нийса ца хета Саакашвилина\nМарсхьокху-бутт 08, 2013\nОьрсийчоьнца лортIехь юкъаметтигаш дIанисъян гIертар керлачу Iедалан кIоргенза болу сатийсам бу аьлла хеташ ву Гуьржийчоьнан президент Саакашвили Михаил. Гуьржийн куьйгалхочо интервью елла «Рустави-2» олучу меттигерчу телеканалана Оьрсийн а, Гуьржийн а тIом болабелла 5 шо кхачарна хьажийна.\nСаакашвилис дийцарехь, цуьнан Оьрсийчоьнца лелар дара «берзана хьалха Iахаран санна. Амма борз цкъа а хир яц къинхетаме Iахарца, цуьнах кхета а кхетта, шен Европе болчу некъаца дIадаха деза гуьржийн къам» аьлла хета цунна. Хьалхо Гуьржийчоьнан телевизионна интервью луш Оьрсийчоьнан премьер-министро Медведев Дмитрийс элира, Тбилисино даре дан деза цу регионехь 2008-чу шарахь дуьйна хIоьттина дерг аьлла.\nЦо юха а бехке бира Гуьржийчоьнан куьйгалхой 2008-чу шарахь Марсхьокху-баттахь тIеман конфликт хиларна. Къилба ХIирийчоь а, Абхази а йозуш йоцуш ю аьлла шаьш бина сацам юхабаккха бахьанаш ца го Оьрсийчоьнна бохуш вара Медведев.\nГуьржийчоьнан Iедалша дIахьедарш до, шайн территорина Оьрсийчоьно аккупаци йина бохуш. 2008-чу шарахь тIом хиллачул тIаьхьа Гуьржийчоьно дипломатийн юкъаметтигаш дIахедийна Оьрсийчоьнца.


1248 шо — Википеди\n1220‑гӀа · 1230‑гӀа — 1240‑гӀа — 1250‑гӀа · 1260‑гӀа\nXII бӀешо — XIII бӀешо — XIV бӀешо\n1248 (эзар ши бӀе шовзткъа бархӀалгӀа) шо Юлианан рузманца — високосан доцу шо, долалуш долу Кхаарахь. Иза вайн эран 1248 шо ду, 248 шо 2 эзарлагӀа шерашкахь, 48 шо бӀешеран, 8 шо 5-гӀа иттаннаш шерашкахь XIII бӀешеран, 9 шо 1240-гӀа шерийн.\n1248 шеран 18 февралехь хилла Пармин гергара тӀом\nФранцин паччахь Людовик IX-гӀа воьду ворхӀалгӀа жӀаран тӀаме\n1248 шарахь Парижехь йоьгӀна зугӀар Сент-Шапель\n4 январехь махках ваьккхинчохь вела Португалин паччахь хилла Саншу II.\n18 февраль — гвельфаша Пармин гергахь иэшам бина Сийлахь Руман империн императоран Фридрих II-гӀачун эскаршна.\nФлоренцехь гибеллинаша дийзийтира коьртера гвельфийн доьзалийн гӀалара арабовла.\n26 апрель — Парижехь дӀайиллина керла зугӀар Сент-Шапель.\n15 август — Европехь ечу хенахь уггаре яхъелла Кёльнан килсан бух буттуш хьалхара тӀулг биллина.\nБолабелла ВорхӀалгӀа жӀаран тӀом. Французийн Людовик IX-гӀачун эскар Кипр тӀекхочу. Декабрехь паччахь волчохь хуьлу шиъ монголийн векал, уьш бахкийтина бусалбачарна дуьхьала цхьаьна тӀом бар кховдо.\nКастилин Бланка — Францин регент (1252 шо кхаччалц) шен кӀан воцучу хенахь.\n22 ноябрь — Кастилин Фердинанд III-гӀачо Севилья яккхар.\n1248—1251 — Гуюк веллачул тӀаьхьа Монголийн пачхьалкхан ханан Ӏарш къовсар, цхьаьна хенан Монголин регент хуьлу цунах йисина жеро Огул-Гаймыш.\n1248/1249 шерашкара Ӏа — 28 дийнан тӀом пизин а, генуян а республикашна юкъахь, оцу тӀамехь гуолацаран машенаша йохийра Акра .\nВасилько Романовича юхатуьйхира ятвягийн талоран тӀелатар.\nУрхалчаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nГӀайренийн паччахьалла — паччахь ву Юэн Макдугалл (1249 шо кхаччалц).\nПортугали — паччахь Афонсу III (1279 шо кхаччалц).\nШвеци — ФолькунггӀеран некъех волу Биргер Ярл ву (1250 шо кхаччалц, цул тӀаьхьа — регент).\nМонголийн импери — паччахьаллин юкъ. Регент Огул-Гаймыш (1248—1251 шераш).\nСийлахь Руман импери — Вильгельм Голландин (1248—1256), руман паччахь (антипаччахь 1254 шо кхаччалц).\nХьажа кхин а: Категори:Бинарш 1248 шарахь\nФолиньора Анджела, италин монахиня-францискахо, яздархо.\nИоанн I Баллиоль, Шотландин паччахь 1292—1296 шерашкахь\nКарл II, Неаполан паччахь (1285—1309).\nРоберт II, Бургундин герцог (1272—1306).\nСаншу II-гӀа дакъа чудуьллу яьшки чохь\nХьажа иштта: Категори:Белларш 1248 шарахь\nГуюк, Монголин пачхьалкхан паччахь ву.\nМихаил Ярославич Хоробрит, Владимиран сийлахь эла.\n4 январехь Саншу II-гӀа хӀоьттина Португалин паччахь.\nСубэдэй, монголийн тӀеман баьчча.\n1248 шо Викиларма чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1248_шо&oldid=5452320»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 9 январь, 11:33.


Зазадоккху-бутт 26, 2014\nУзбекистан -- Каримова Гулнара, Ташкент, 2009\nШвецера телекоммуникацин компанера кхаъ эцна хила мега аьлла, бехке еш ю Узбекистанан президентан йоккхах йолу йоI Каримова Гулнара. Талламхошна хетарехь, TeliaSonera-компанино Узбекистанехь болх бан шена бакъо яларна 350 сов миллион доллар делла хилла цунна.\nСтетлер Гуннар Швецин къоман коррупцина дуьхьал долчу декъан коьрта прокурор ву. Шинарин дийнахь Маршо Радион узбекийн сервисана ша еллачу интервьюхь цо эилира, Каримовас кхаъ эцна хиларна шеко ю шайн аьлла. Гарехь, президентан йоIа шай-кай эцначух тера ду TeliaSonera-на Узбекистанехь болх бан лицензи яларна дуьхьал.\nСтетлер Гуннар: «Тхуна хетарг тIечIагIдеш тоьшаллаш ду тхоьгахь. Каримова Гулнарас кхаъ эцна аьлла шеко йолуш ду тхо».\nПрокуратуро дийцарехь, TeliaSonera компанино 2007-чу шарахь 2 миллиард 300 миллион шведийн крона ($ 358 млн. ) делла Узбекистанехь 3G зIе лело лицензи йоккхург Гибралтарехь регистраци йина йолчу Takilant фирмина, иза Каримовас Iуналла деш юй шена хууш доллушехь.\nСтетлер Гуннар: «Тхуна хетарехь, тхан эххаре а аьтто бер бу и ахча Каримова Гульнарас Iуналла дечу компанешна дIаделла хилар гайта. Уьш тхан шеконаш ю. Тхайгахь тоъала тоьшаллаш ду аьлла хета суна, тхайна хетарг бакъ хилар гайта, делахь а, кхин а алсам тоьшаллаш лоьхуш ду тхо. Тхоьгахь долу тоьшаллаш тоьаш дац цу хьокъехь бехк кховдо, аммма амма тхоьгахь тоьшалла до суьдана тхо шек хилар хаийта».\nКаримована ахча даларх лаьцна 2012-чу шарахь хьахийнера Швецехь цхьана телевизионан программехь. И бахьана долуш цхьамогIа TeliaSonera компанехь болх бечу лаккхарчу даржашкара нехан болх бита дийзира. TeliaSonera-но дIахьедар дира прокурарошна таллам бан гIо деш ду шаьш аьлла.\n41 шо долу Каримова Гулнара 2013 шаре кхаччалц Узбекистанан Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацехь векал яра. Цуьнан а, цуьнан бизнес-партнерийн а долахь хилла масийтта телеканал а, Ташкентехь Малхбузера духарш духку бутикаш а дIачIаьгIира Iедалша, ял ца луш болх бина аьлла.\nЗорбанан гIирсаш дийцарехь, Чиллан-баттахь цхьаболу Каримова Гулнарин белхан накъостий лийцира харц кехаташ дарна а, бакъо а йоцуш бизнес лелийна аьлла а, ял ца яларна а, валюта лелоран низамаш дохорна а бехке а бина.\nМаршо Радион узбекийн сервисо а, Би Би Си-но а бинчу хаамца, цаьрга кехат кхаьна Каримовас шен куьйга яздина долу. Цу тIехь яздина ду иза шен цIахь лаьцна латтош хиларх а, цунна йиттина йиттина хиларх а, изо психолгин Iаткъам лош хиларх а лаьцна.\nЦу кехатан къел яздина куьг дацахь а, амма иза бакъ долчух тера ду бохуш, дуьйцу журналисташа. Цуьнан авторо яздо, «чIогIа хала ду адам хилла виса тIе хьовсийна камераш а йолуш, го баьккхина герзаца болу нах а болуш, дог доьхна а волуш, бохуш».\nКаримова Гулнарас дукха хан йоцуш критика йинера шен дена Узбекистанан президентана Каримов Исламана, иза шен берашна ямарт а хилла, цо шен берийн бераш хIаллак а дина бохуш. Цо шеконе диллинера Каримов пачхьалкхана урхалла деш ву бохург. Амма цо чIагIдо «дуккха а нахана хаьа шена шен да вуно дукха везаш а, ша иза лорруш а хилар» бохуш.


Иччархо Идрисов Абу-Хьаьжа — Советски союзан Турпалхо, цо х1аллаквина 349 фашист — Вести Республики\nИччархо Идрисов Абу-Хьаьжа — Советски союзан Турпалхо, цо х1аллаквина 349 фашист\nДаймехкан турпалхо Абу-Хьаьжа Идрисов вина 1918 шеран 17 майхь БердакӀелехь ахархон доьзалехь. Юьхьанцара школа чекхъяккхинчул т1аьхьа, «Советан Росси» колхозехь жаӀу болх бира цо. 1939 шарахь ЦӀен эскаре дӀакхайкхира. Иза вара Балтикайистехь йолу 125-гӀа гӀашлойн дивизехь. Цо Ӏамира пулемётчикан говзалла.\nДаймехкан тӀом дӀа ма болабелла дуьйна цун юкъехь дакъа лоцуш вара. 1941 шеран июлехь цуьнан дивизи яра дуьхьало яш Псков – Велики Луки сизан тӀехь Ильменин а, Селигеран а юккъехь. Идрисов вара шен накъосташца тӀелеташ болу немцойн дуьхьало яш. Цу хенахь хилира иза иччархо.\nШен дот цо ша-тайпа кечйира мостагӀ волчу агӀора готта а, шуьйра а Ӏуьрг дитин. Цо цхьацца патарма кхуссуш 22 фашист винера. Хьаькимашас иза хиъча цунах иччархо вира.\nКеста цуьнан цӀе евзира еррига Къилбаседа-Малхбузен фронтан. Цунах лаьцна газеташ тӀехь статьяш язйора, иза гӀо дан кхойкхура кхечу фронтан дакъошкан. 1942 шеран октябрехь иза кхайкхира халачу фронтан дакъа долчу. Цигахь мостагӀ тӀелатаран кхерам бара. МостагӀ тӀелетта чу хенахь иччархой цуьнан эпсараш хӀаллак бан болабелира. ГӀашсалтий иччархойн гӀонца фашистийн масийтта тӀелатар юхатуьхуьра. Идрисовс ша тӀеман 10 динахь 100 гергга немцойн салти а, эпсар а хӀаллаквира.\n1943 шеран апрелехь Идрисовс хӀаллак винера 309 фашист. Иза бакъдора Идрисов юкъахь волу 370-гӀа гӀашлойн дивизин хаамехь. 1944 шеран мартехь цо хӀаллаквинера 349 фашист. Иза Советски Союзан Турале цӀе яларан хьалхатеттинера. 1944 шеран апрелехь цун уллехь иккхина минас иза лазинера. Иза 4 баттахь Ӏиллира Горький гӀалин госпиталехь. ТавелчулатӀехь иза цӀера деккхина халкъан векал ву аьлла Кхазакхстанехь Ӏийра: хьалха Алма-Атахь, тӀаккха Талды-Курганан областехь. Иза вара жа лелош.\nБакъ волчу турпалхочух лаьцна стенд хьайиллира 1944 шарахь Мозовецкехь фронтан тӀеман гайта хӀотторехь. Цу тӀехь яра цуьнан иччархон топ а, суьрташ а. Бухахь яздина йоза дара: «Нохчийн халкъан сийлахь кӀант Советски Союзан Турпал Абухаджи Идрисовс хӀаллакхвира 300 сов немцойн салти».\nДаймахке цӀа вирзира Абу-Хьаьжа 1957 шарахь. Валлалца ша вина махкахь вехира иза. 1983 шеран 22 октябрехь хедира цуьнан дахаран некъ.\nКомандованин тIедахкарш дика кхочушдарна, фашисташца хиллачу тIемашкахь шегара майралла а, хьуьнар а гайтарна, СССР-н Лакхарчу Советан 1944-чу шеран асаран (июнь) беттан 3-чу дийнахьлерчу Указаца «Советийн Союзан Турпалхо» сийлахь цIе а, Ленинан цIарах йолу орден а, «Дашо седа» мидал а йелла цунна.Абухаджи́ (Абухажи́) Идри́сов (1918 шеран 17 май, БердакӀел – 1983 шеран 22 октябрь, Соьлжа-ГӀала, СССР) – Даймехкан тӀеман декъашхо, иччархо, лакхара сержант, Советски Союзан Турпалхо.\n← В 2022 году в Грозном отремонтируют более 15 км дорог\nВ первом квартале 2022 года судебные приставы ЧР перечислили в бюджет страны более 320 млн руб. →\n26.09.2018 26.09.2018 halid\nНе расстраивай сестру,не имеющую брата, не обижай девочку, не имеющую мать.


Яндарби Зелимхах лаьцна дагалецамаш\nКатегория: ЧРИ Дата публикации Автор: Admin Просмотров: 728\nКху шаран 13-чу февраляхь, 16 шо кхочу, нохчийн къоман шолгIа президент Яндарби Зелимха, ФСБ олучу Россин тербандо, тешнабехкаца вийна Катарехь.\nНохчийн къоман яздархо хилла ца Iаш, Зелимха ву нохчийн къоман турпалхо, иза хилла ву халкъан лидер, дуьненна чохь уггаре йоккха йолу Россин пачхьалкх, эхь деш вай махкара арайоккхачу муьрехь хьалханча хилла, халкъан бакъ воI ша хиларе терра.\nНохчийн гергарчу исторехь болу, кху тIаьххьара диъ бIешаро лоцу тIеман къийсамехь, нохчаша толам боккхуш коьртехь хилларг ву къоман хьалханча, шолгIа президент Зелимха Яндарби.\nЦуьнан айъана и сий дара, Аллахьан деза совгIат. Иза, шен къомана а, махкана а, ямарта ца хиларна. Иза, мостагIчунна хьасталура волуш вацара, вацара иштта кхералура волуш хIетте а. Вацара иза, Iехалура волуш а дуьненан хIуманах.\n«…Зелимхан, И.О. президента» олий яздо вайн мостагIийн информ ресурсашкахь, иштта нохчийн ю бохучу информагенствашкахь а. Цул совнаха, цуьнан бIонакъостий бу шаьш бохуш леллачара а магадо шайна, цу мостагIаша ма-яздарра, «…Зелимхан И.О. президента» хилла олий яздо цара а. Иза, Iаламата йоккха харцо ю. ХIунда?\nВай Нахчийн Конституци тIехь, цуьнан 75-гIачу статйано бохуш хиларна (йаздина ду): «В случае отставки Президента, или его отстранения от должности, Вице-президент становится Президентом до новых президентских выборов по праву».\n«Исполняющий обязанности» аьлла яздина дац, «становится президентом» аьлла, хаддам болуш чIагIдина ду дIасхьа тетта йиш йоцуш. ХIара бух шайна дIагайтича а, кхи эхь ца хеташ «И.О.» олий йаздо (доьшу) цара а, вайн цIарца лелачара а. Вайн мостагIчунна ца лаьа, Зелимха, президент санна историна юкъавоьдийла. Царна бохкабелла, «вайх бу боху» чуьра хьогIенаш а, шайн хила цабезам бахьана долуш, цу мостагIийн и харцо бакъйеш лела.\n«ШолгIа Президент» цунах ца олуш, цуьнан маьIналла охьадаккха, царна дага ца догIуш хIумма а дисна дац – «лаьттина президент», «хилла президент», иштта цу тайпа кхин дIа а.\nБIаьрла масала ду цуьнгара даьлла хьуьнар (масане дара уьш). Даймахкарчу къонахошка дIакхайкхина, тIелатарца доьзна цхьа терахь а долуш «6 август» и хийца лерина кхин берш а болуш (цIе езаш берш) цу хенахь Зеламхас шен амал ца гайтинехьара, леринарг доха сахьт доцуш хьал дара кхолладелла.\nВай «арара мостагIаша», вай чуьрчу йамартахошка бойтуш болх бара Зелимхина дуьхьала лерина. Царна хаара, Зелимха вохкалур воцийла а, кхералур воцийла а.\nЦунах лаьцна цхьадерг хьахор дара аса.\nИза йара, вайн къомо билгалйина хан йоцу гулам (бессрочный митинг) дIакхьайкхийна хан – 1991-гIа шо.\nЗелимхица шиъ охранник бен ца вуьсуш, оцу цхьана муьрехь, даима цунна юххехь хилла болу, цуьнан, уггаре а юххера накъостий бу аьлла хетарш, цхьацца бахьанаш лоьхуш, девне буьйлуш, юххера дIабевлира. Цхьаъ, джамаIате дехьавелира, важа Удугов волчу вахара, кхин верг, кхечанхьа вахара.\nСоьга, сан цIа а оьхуш, «Iадд Iе, вита иза», иза иштта вуй, вуьшта вуй бохуш, цунах лаьцна доцург дуьйцуш, буьйла белира. Сан воккхаха волчу вешига а, «дIавакха иза, цунна юххера» бохуш дог, лозурш хилла лийлира уьш.\nСуна иза, цара хIунда леладо ца хаьара, сайна тIе рагI кхаччалца.\nЦхьана дийнахь, со митингехь лаьтташ а волуш, суна тIевогIу сан деншича кIант, «воло, хьайн машенна чухаийта вайшиъ» олий. ДIаволало ша леринарг дийца: «Зелимха, Iадда вита везара ахьа» олий, аса хотту «хIунда?». «Iадда вита, хIара гIуллакх гена дIагIура долуш дац хьуна, хьо хьалхе дIа мел вели а цунна юххера, хьогахьа ду хьуна. Хьайна лаахь, Джохарана юххе гIо, йа кхечанхьа, амма иза Iадда вита олу цо соьга. Аса, вуьтур вац аьлча, дIаволало иза, ша деана коьртаниг дийца «Хьуна ма-хаъара торговля вай керахь, ма-дарра аьлча, ХаджиевгIеран керахь ю (иза, ХаджиевгIеран уллера стаг вара), хIуна луъу, «торговый база» ло хьуна, ахьа иза, Iадд витахь. Ткъа со, даима госторговлехь болх бина вара. Цу хенахь, «торговый база», уггаре а тоьлла болх лоруш бара, йоллу махлелоран тIегIанехь.\nАса, юхаа а вуьтур вас аьлча, тхойшиннан дов долу, цо суна кхерам а тосуш: «…ахьа иза Iадда ца витахь, кхана уьйрана баьхкина, меттара гIаттина хьура ву хьо» олий. Аса, кхин а доьхнарг дуьхьал олу.\nТхойшиъ, чIогIа эвхьаза волий вовшаха къаьста. Цул тIаьхьа, кхаа шарахь вовшенга вист ца хуьлуш лелара ву тхойшиъ.\nИза дIавагIча, машенчохь Iачу аса ойла йо, «хIара, хIу ду те»? олий. ТIаккха кхета-кх со, Зелимхана юххера, уггаре уллера бу аьлла хета накъостий, дIа хIунда бевлла.\nКхи ойла ца еш, сихха Зелимха волчу а вахана, Зелимхега олу аса: «Зеламха! Суна хала ду, балха а лелаш, кхуза схьалела, со хьуна шофёр а, охране а схьавогIу кхана дуьйна» олий. Сайн хилла къамел ца дийцира аса цунна.\nЗелимхас вела а вела, «болха-м хир бара, хьавола» элира соьга.\nСо балхара дIаваьлла схьавеъча, Абдулла а схьавеара, иштта кхин берш а баьхкира. Оцу хенахь, Зелимхан жимаха волу ши ваша цIахь вацара, дукха хан йукъа ца йулуш и шиъ а махка вирзира. Иштта, юха а стоммабелира Зеламхан го.\nЦу тIехь, мостагIчуьнан белхан, йамарталлица йоьзна кеп чекх ца елира.\nАрахь а, чохь а цхьатерра беш болх бара, Зеламхан имидж йохо, харц мел дерг кхуллуш, дуьйцуш.\nЦуьнца доьзна, цхьа масала далор ду аса.\nИза дара, Зеламха вице-президент волчу муьрехь 1993-гIачу шаран, 30-гIачу августехь. Сан лулахь Iачу шича волчу вахара со. НеI йиллина со чоьхьа ваьлча, цуьнан стоьла гонахьа Iаш 10-15 стаг а гина, цаьрга салам а делла, царна йолчу паргIатонна дIаваха со юхавирзича: «Собарде, схьавола цхьаьна Iийра ду вай, дIа ма гIо» аьлла сацира со. Царех цхьаберш хиллера, шай дагахь со хьовзо лерина.\nЦу чохь вара, ЧРИ Генпрокуроран Хьалхара гIоьнча а, налоговой службан Министран гIоьнча а, иштта массо а беса «оппозици» олучу юьртара а, Шелара а Грозни гIалара а хьеший, сан шича вина де даздан лерина баьхкина. Хье ца луш, шайна Iеткъарг дийца болабелира «хьеший». Джовхарна цара цаъ олуш, аса шиъ дуьхьала олуш, Зелимхана цара цхьаъ Iоттар еш, дуьхьала олучунна со кIела ца вуьсуш тхо ахбегаш, ахбакъдерг дуьйцуш Iачу хенахь, Замминистра налоговой службы волчо олу-кх соьга: «Ша, цхьа хIума дийций хьуна» аьлла, массарна хезара долуш.\n- «Схьадийцал» олу аса а.\nШа вара боху цо, «контрольный проверка» йан хьажийна, вай махкара мелла нефтепродукт дIаяхьна хьажа, Ростове проверка йан, командировке вахийтина. Ша цигахь проверка йича, Яндарбиевс куьг йаздина, дукха миллионшкахь ахча долуш, отчёташ йайра суна».\n- Иза бакъ дац, ахьа харц дерг дуьйцу – элира аса.\nТIаккха цо, хьалагIаьттина бепиг схьа а эцна дуй биира: «ХIокху, Делан беркатора, бакъ ма ду иза олий.\nЧохь берш сох боьлура: «Хьуна хаийтина хира дац Зеламхас» бохуш.\n- Суна хаьа иза бакъ доцийла. Ахьа харц дерг дуьйцу хIинца – аса аьлча, цо, юха а дуй боу, хIинца туьхи тIехь ша дуьйцучунна Дела теш а хIоттош.\nДуй юкъабаларо ойланашка вахийтинера со: «Йа АЛЛАХ1! ХIокхо дуйнаш а ма буу, иза бакъ хила йиш йолуш а ма дац» бохуш ечу ойланаша, цхьа кIезгачу ханна, сан корта хьере хиллаза буьсу.\nЭццахь, Дала дагатосу-кх суна, Хаджиев Сулумбека ша Москва балха дIавоьдуш, шен метта Грознефте, Зеламхан шича кIант, Яндарбиев Леча хIоттийна хилар.\nТIакха, хьалагIоттий, аса олу цуьнга: «ХIинца, дуй баал, иза, подписаш Яндарбиев Зелимхан йара алий»\nСо, шен хIиллана тIекхиъний хиача, ша волчу охьалахвелир къера дуйнаш биънарг, тIакха аса, чохь болчарна ма-дарра дерг хаийта и подписаш Яндарбиев Лечин хиллий хаийтача, чохьболучера белакъежар сиха дIаделира.\n- ТIаккха цаьрга, кхи ма дац шу къера дуйнаш баий, харц дерг дийций бен. ХIара манипуляци чекхйаьллехьара, дуйца чIагIбина аьшпаш баржора бар-кха аша, цу шун Iалашонна со тIе ца кхианехьара. ХIинца, хIунда ца доьлу шу? Кхин ма дац шу! – олий, уьш Iаччохь а буьтий, со араволу.\nЦу кепара, тIехь доцург дуьйцуш Зеламхан сий дай-а гIертара йамартахойх болу нохчи. Амма ДАЛА, сий дира Зеламхан. Иза, Президент а волуш, белира АЛЛАХ1А вайн халкъана толам.\nОсло, февраль 2020


"Оьрсийчохь къен ву олу сагIадоьхучу хьолтIе ваьллалчух". Болх бечарна Оьрчийчохь хин долу пенси ду 8-9 эзар сом\nПутин Владимир (архивера сурт)\nПутин Владимира къоьлла ю аьлла Оьрсийчоьнан "коьрта мостагI", декхаребина шен куьйга кIелхьара хьаькамаш иза минимуме кхачон. Гезгмашин-баттахь оцу хьокъехь шозза къамел дина президента: юхьанца – керлачу Пачхьалкхан Думе кхаьчначу партийн куьйгалхошца видеоконференцехь, шозлагIа – федералан Iедалерчу вице-премьерашца оццу форматехь дIаяьхьначу кхеташонехь. Къоьлла стенна ца эшаелла Оьрсийчоьне тахханалц, Iедало баккъал а латтабой-те цуьнца къовсам? Оцу хьокъехь ю Сибирь.Реалиин материал.\n"Ситуаци толур йолу хьал дац гуш"\nМарсхьокху-баттахь Росстато хаам баржийра, 2021-чу шеран шолгIачу кварталехь къоьлла 2% лахъелла шеран юьхьца дуьстича, аьлла. Керлачу информацино бахарехь, хенера бовла оьшучу барамал кIезиг ахча оьцуш ву 17,7 млн стаг – дерриг халкъах 12,1%. Шо долалуш къен лоруш вара 21,1 млн вахархо - 14,3% нах. Хилла хийцам Оьрсийчоьнан къинхьгаман министралло дузу беранна луш долу ахча дIасадаларца а, пандемино лахдина дахар жигардаларца а, белхазалла лахъярца а.\nБизнесмена Дерипаска Олега Росстат бехкейира терахьашца ловзарш лелорна, шен телеграм-каналехь цо яздо, баккъал аьлча, стагна ваха оьшу рицкъ минимумал лахара кхочу нах бу 80 миллион, аьлла. Амма цунна жоп луш Путинан пресс-векала Песков Дмитрийс дIахьедина, Iедал уггаре хьалха тешаш дерг Росстат ю, аьлла. Цул тIаьхь Дерипаскас дIадаьккхина шен постера 80 млн терахь. Делахь а эксперташа бакъдо Росстато пачхьалкхерчу къоьллин барам лахара гойтуш хилар. Экономикан Iилманийн докторна Гринберг Русланна гарехь, Оьрсийчохь къоьллехь веха ала тарло 57 млн стаг.\n– Кхеташ ду, махкахь къен бехачу нехан терахь нийса гойтуш дац. Шозза лакхара ду ала тарло иза. Совдаьккхи аш йозанехь дахарна оьшучу минимуман терахь – хIун хийцадо цо? Нах шаьш хьалха ма-хиллара къен буьсу. Нийсса кхето деза, Оьрсийчохь юккъера класс ю 17% гергга нах, кхин сов бац уьш. Доьзалехь цхьа бер лелон таро ерш, лоьрашна могашалла латторна ахча дала таро ерш, дешарх мах бала, ипотека дIалелон, кредиташ такха аьтто берш бу оццул. 3-4% бахархой бу супер-хьал долу нах. Бисинарш къехой бу ала деза, царех ах – шеко йоццуш мисканаш бу.\nЭксперта билгалдаьккхира, Оьрсийчохь къехой деба тарло, дукхахболу нах экономикан къайлахчу декъехь болх беш хиларна, аьлла. Цхьаболчу тергамаша гойту болх бечу нахах 60% пенсе бахча къоьлле эга тарлуш хилар: царна уггаре лахара пенси бен лур дац пачхьалкхо – 6-9 эзар сом, хIунда аьлча, церан алапа къайладаьхьна ду.\n– И проблема коьртачех ю, бегаш бац иза. Нах 2-3 белхашкахь къахьоьгуш беха, хенера бовлархьама, амма хир дац царна "дика " пенсеш. Къоьлла гойту оцу суьрто а. Алапа "конверташ" чохь эцна хилар тидаме дуьллур дац и нах пенсе боьлхуш. Шаьш пенсеш кхуьуш ду Оьрсийчохь, амма лахара ду кхиаран болар, боху Гринберг Руслана.\nЭкономикан Iилманийн доктора дийцарехь, Оьрсийчоь ца йолу шен бахам деба ца бича, вукху агIор – нахера йоккхучу йолан хьесапашна тIехь ойла а еш, дIасакхачо еза пачхьалкхо бахархошна ша йоькъуш йолу са. Бакъду, экспертна ца го Оьрсийчоьнан бахархойн хьал тодан Iедало къахьоьгуш.\n– Путина аьлла, керлачу Пачхьалкхан Думин Iалашо ю "нах къоьллех хьалхабахар". Хьуна хетарехь, Думин ницкъ буй иза дан?\n– Суна хетарехь, Пачхьалкхан Думе, теорехь аьлча, балуш болх бу иза. Цхьаъ делахь, таронашка хьаьжжина яха еза нахера ял. Бехаш болучаьргара – алсам, къехошкара – кIезиг. ШолгIаниг, вайн пачхьалкхехь тIех лахара ду алапаш. Массанхьачул а лахара. Дукха ю Оьрсийчоьнал а кIезиг бахам тIекхиош йолу пачхьалкхаш, амма церан бахархойн алапаш ду лакхара. Бахьана – Оьрсийчохь болх бечу нехан бакъонаш хедийна ю, цунах лаьцна вай дуккха ца дуьйцахь а. Яц ала тарло къинхьегамхойн алапаш тергалдан профессионалийн цхьанакхетараллаш. Дерриг а "кхана хир ду" бохуш деха Iедал – цунах дин дина. Кхана толур ду дахар, бохуш кхобу нах, къоьлла а лахлур ю олу "кхана". Оьрсийчоьно тIекхиош болу бахам тоъал дукха бу: дуьнентIерачу хьалхарчу бIе пачхьалкхашлахь ду вай. Амма оцу кхиамо даха ховшош а дац – йоккха башхалла ю и тIекхиийна бахам халкъалахь дIасабекъарца, нийсонца ца боькъу иза. Сов шуьйра, кIорга ду бехаш болучарний, къехошний юкъадоьлла ор. И хьал хийцалур ду аьлла ца хета суна. Халкъ реза ду… Аьлча а, реза дац, амма паргIат IадIаш ду. Цундела пачхьалкхо йоккху са дIасаекъарца лела харцо дуккха а ехар йолучух тера ду. Оцу хьокехь дуккха а дуьйцийла ду, ткъа дерриг а дуьсу цхьана терхи тIехь, кху муьрехь а санна: пенсеш лакхадаьхна, амма даьхна тIамца боьзна болчу пенсионершна. Иза еккъа дIа популизм ю. Къолла эшон гIерташ цхьа а вац. Экономикехь Iалашоне язйина йолу стагнаци ю. Гуш яц экономикехь хийцамаш хир бу ала йоху гIулчаш.\n"Мила ву къехо бохург къастадо ша пачхьалкхо"\n2020-чу а, 2021-чу а шерашкахь берийн къоьлла лахъян гIоьртир Оьрсийчоьнан Iедал – иза ира лаьтташ проблема ю, билгалдоккху географин Iилманийн доктора, экономиста Зубаревич Натальяс. Къен доьзалшкарчу 1,5 - 3 шераш а, 3-7 шераш а долчу берашна ахчанаш даларх долу низамаш политикан хиламашна тIехьажина ду – Конституцица хийцамаш бечу барамна а, Пачхьалкхан Думин харжамашна а.\n– Хьалхара ши гIулч политикаца йоьзна. 1,5 – 3 шераш долчу берашна ахча далар. ТIаккха – 3-7 шераш кхаьчначарна. Иза нийса ду, Оьрсийчохь берийн къоьлла уггаре лакхарниг ю. 20% бераш деха къоьллехь. Дикка ахча делла бюджетера, дуьйцу Зубаревича.\nЦо бахарехь, 2020-гIа шо доьрзуш Росстато хийцина къоьлла зуьйш долу хьесап, оцо аьтто бина дахарна оьшу минимум билгалйоккху некъ хийца, оцу бахьаница лахделла къечу нехан терахь кехаташна тIехь, кхачан махаш лакхадевллехь а. Ткъа дахарна оьшучу минимуман барам бисина ша хилларг - 11,6 эзар сом юккъерчу барамехь.\n- Терахьаш деккъа дIа шена оьшшучу хьесапе дерзийна Iедало. Къехой кIезиг гойту кеп ю лелош. Пандеми марсаяьллачу муьрехь 20 миллион стаг вара къолле воьжна гойтуш, хIинца – 18 млн гергга. 20 миллион гергга стаг къечу наха а къен бу, хIун ду цигахь тоьлла? Къечу нехан терахь лахделла ал гIерта. Оьрсийчохь къен лору къоьллел а лахахь бисинчу нахах? Иза аш бинна къастам бу. Бу вайн пачхьалкхехь стаг официалехь къен лору барамаш а. Вуно лахара ду царна кхочучу ахчанна къастийна доза. Стагна ца валлал хуьлу рицкъ ду цигахь лоруш. И доза низамо къастийна ду. Цундела ларало пачхьалкхехь стаг къен, нагахь санна цунна кхочу ахча коммуналах дIадаллал делахь, амма ца тоьуш хуьлу и ахча дукха хьолехь. Аьлча а, мила ву къехо бохург къастадо ша пачхьалкхо.\n"Росстато къайленехь кхобу бакъйолу къоьлла"\nДахарна оьшу рицкъ дустар харцонца деш ду аьлла хета "ВНИИ Экология" институтан директорна, Оьрсийчоьнан экономикан министран гIовс лаьттинчу Стариков Иванна а. Цу динчу легаршца, Оьрсийчохь лаххара а 25 миллион вахархо ву Iедалера гIо оьшуш, дахаран хьашташ кхочуш ца далуш.\n– Керлачу методиках тоьшийла дац: лела инфляци хьашташца, лела инфляци рицкъан барамашкахь а. Ахча дайдалар мелла а гойтуш ю рицкъан барамашкара инфляци. Ткъа дахаран хьелийн инфляци кхузза лакхара ю шолгIачул. Дахарна оьшу рицкъ дустуш, пачхьалкхо лоьруш а яц рицкъан инфляци. Iедал рицкъан мехаш шен карахь кхаба гIерта, иза кхета наханна бахарицкъ тоьаш доцийла. Жванецкийна а дайна, "церан хьолан мах – вайн Iожаллин мах бу". Iедало къастийна йолу дахаран хьелийн минимум яц стаг вахалур волуш, цунна хенера вала шен ков-кертахь, шен бешахь къахьега деза, цигахь 5-6 гали картол кхион еза, жIонк-хорсам ден деза, хасстоьмаш хичабохка беза, иштта дIа кхин а.\n– Талламаша гайтарехь, 25% бахархошна ца тоьу шаьш доккху ахча ца дича ца довлучу гIуллакхашна. Иза лара догIий къоьллин тоьшалла?\n– Дера догIу. Ца хилча ца дериг ца эцало нахе бохург ма дуй иза. Ца эцча йовлу хIуманаш ю, амма кхача бу даима а эца безаш. Дуьненаюкъарчу экономикан, иза кхиоран хьукматийн декъахь ю Оьрсийчоь. Церан критереш хIорш ю: шена тIехуьлучу ахчанах веа стагах лаьттачу доьзало 35% кхачанах духкуш делахь, и доьзал къен лору. ХIунда аьлча, коммуналах а, молханех а, юкъарчу транспортах а дала деза ахча. Ткъа Оьрсийчохь юккъерчу барамехь болчу доьзало хIара шо дерзор ду шена хуьлучу ахчанах 50% кхачанах дIа а луш. Йоккха къоьлла тIехь лаьтташ хилар гойту цо. Вайн Iедална ца лаьа къен нах бехаш болучех дIа а къастийна багар бан – иза ю проблема. Мехаш хийца гIерта ца деза Iедал, къоьллехь бехачарна гIодан деза – иштаниг 25 миллион ву. Къен нах билгал а баьхна, царна шайнна дан деза гIо.\n– Хьуна хетий Оьрсийчоьно къен ца лору аьлла, сагIадоьхучу хьолтIе ваьлларг а бен?\n– Хета, мацалле эгнарш бен бац къен лоруш. Ткъа къечу наха – "юккъера класс" олу. Стенна ду иза иштта? Терахьашца ловзар латторна ду-кх. ДаIамах "цхьогал" ала гIерта. Толамашна тIера толамашка дIаоьху бохуш юьйцучу пачхьалкхехь кхуьийла дац къечу нехан могIарш.\n– ХIун дан деза къоьлла эшош?\n– Хьалхарниг – социалан программаш арахеца еза къехошна гIодеш. Миллиардашкахь ахча дойъу къоьлла лоруш цхьацца компьютерашкахула лела программаш кхуллуш. Стенна оьшу и дан, къениг, вехаш верг къасточохь? Стеган машен елахь, масех петар елахь, вац иза къен. Амма и дерриг доцург лара веза къен. Иштта зераш дахь, лаххара а 25 миллион карор ву вайна де доьхна, Iедалера гIо оьшуш. Царна дала дезахь баттахь 5 эзар сом мукъане а. Я оцу ахчанна кхачан сертификаташ яла еза царна. ШолгIаниг – доьзалшна маго деза юьртбахамерчу латтанашна тIехь хIусамаш кхолла, ипотека яла еза. Цкъачунна иза дерриг а коррупцина кIелахь ду.\n– Iедало цхьа гIулчаш йохур ю къоьлла эшош, аьлла хетий хьуна, я Путина къоьллица къийсам латто беза аьлла дина къамел деккъа дIа дархьама дина?\n– Ас иштта эр ду: сихха и болх боло беза Iедало, шена шех дог лазахь. Хийцамаш бан беза, – боху Стариков Ивана.\nОьрсийчоьнан бахархойх 58% нах бу кхушара шайга кхочу ахча кхоош духкуш – иштта боху Работа.ру сервисан талламо, яздо РБК агенталло. 17% респонденташа аьлла, шаьш тIейогIучу хенахь харжаш лахъян дагахь бу. Ахча дукха хьолехь кхоадо наха духар оьцуш а, мачашна а, шайна хуьлучу ахчанах доккхах дакъа хьажадо ца йича ца йовлучу харжашна.


Кхелан документаш кхелан хIусаме дохьуш ду\nНохчийчохь шуьйра тIемаш боьлхучу хенахь санна хIинца а сихъйинна вовшах етташ, кхелаш ю дIахьуш республикехь. Яккхий хенаш кхайкхайо тIемалой агIончий я царах доглозурш леринчарна.\nШолгIачу итт шаре а баьлла сийсаш лаьттачу тIамца бозабелла хиламаш Нохчийчохь хIора а денна а бохург санна тергалло.ТIеман тасадаларш, лелхийтарш, лецарш доцуш, сихдинна хоьттуш а, луьстуш а ду кхузахь тIемалойн а, царна гIо-накъосталла дина бохучийн а девнаш. Кху Оханан-беттан хьалхарчу дийнахь мехкан Лакхарчу суьде кхачийна пхианнан дов. Царех виъ Гапураев Расул, Шамаев Альберт, Бекаев Мохьмад, Ахигов Заурбек тIемалойн могIаршкахь луьра зулам-талораш дарна бехкевеш ву, ткъа Ильясов Ризван, гIаттамхойн аьтто бина агIонча санна.\nЗераш динчу талламхоша чIагIдарца, 2010-чу шарахь Соьлжа-гIалахь, низамо магош йоцу, герз долуш тоба вовшахтоьхнарг Гапураев Расул ву. Цуьнан декъашхой хилла лакхахь хьахийна цуьнан юххера накъостий а, беза-бевзарш а. Маса герз доцуш цара пайда а оьцуш, церан долахь хилла гранаташ а, куьйга йина фугасаш а, зIе латто гIирс-коьчалла а боху низамхоша.\nГапураев коьртехь лаьттина тоба куьгбехке лоруш ю 2011 –чу шарахь Заводан кIоштехь низамхошна герзаца тохар дарна. 2012–чу шеран юьххьехь Соьлжа-гIалин кIоштан МIамакхин эвлахула чекх а баьлла, Кен-юрта боьдучу новкъахь, талламан комитетан лаккхарчу тIегIан эпсарна и вен дагахь, герзаца тIелатар дарна бехке веш ву Гапураев Расул а, Шамаев Альберт а. Кху шимма маса топ тIекIирйинехь а, боху талламхоша и Iот-баккхаме хьал, цхьанна чевнаш яр бен, кхин зе-зулам ца хуьлуш, дика дIадерзар ларамаза нисделла хIума ду.\nЦул тIаьхьа кхин а цхьа могIа зуламаш а дина, шаьшшиъ Iедало лохуш хиларна, цхьа хан ялийта дагахь, Калуга кIоштехь хьулвелла Гапураев а. Шамаев а, талламхоша билгалдаккхарца, цигара лаьцна схьавалийна ву и шиъ. Юристашна хетарехь, цу шинна вела дIаваллалц чохь яккха хан кхайкхо гергга ду суьдо. Оццул деза, нуьцкъала лору говзанчаша цу шиммо дина зулам-талораш.\nБекаев Мохьмад а, Ахигов Заурбек а жоьпе озийна гIаттамхошца хиларна а, йохка-эцар а йина герз леладарна а… Ильясов Ризван куьг бехке лору низамо доьхкуш долу герз дIа а Iалашдина хьуламехь латтор а,гIаттамхошца хьошалла леладар а.\nЦу кепара цхьаьнаметта дийнна тобана девнаш суьде кхачор кхузахь керла дац.ХIинцца-хIинца ишта веа кегийрхойн девнаш суьде чуделла ТIехьа-Мартанан кIоштехь а. Уьш бехке беш бу чекхдаьллачу шеран аьхка дуьйна гурралц кхачанан сурсаташца а, ахчанца а, бедаршца а тIемалойн аьтто барна.\nСоьлжа-гIалин Заводан кIоштехь кхеле озийна 38 шо долу Лорсанов Саламу а. Цунна бале даьлларг а ду герз: цунах йохка-эцар ян дагахь хьуламехь латтор. ТIемалошца цуьнан зIе хилла аьлла бехк кховдо бух ца карийна талламхошна.\nЛач тIамца бозабелла лара мегар долу и хиламаш боцуш,хIара оханан бутт тIебан де хьалха нисделла кху шолгIачу тIемца лач а доцуш,зIе йолу вер-ваккхар.ТIехьа –Мартанан кIоштан Бумта эвлана гергахь, хьун чохь,фугас тIе а нисвелла,иккхина цхьана ханна кхуза гIуллакх дан веъна ши эскархо. Цхьаъ велла,шолгIаниг вочу хьолехь тIеман лазарне кхачийна.Лоьраша дийцарехь, дархо валаран кхерамах хьалха ваьлла.


"ГIенах а ца маьттура суна Токаевс казахийн гIаттам фашистийн Оьрсийчоьнна бухкур бу", – яздина шен фейсбукехь Казахстанехь Къоман кхерамзаллин буьйранча лаьттинчу инарла-майора Мусаев Альнура. 1997-2001 шерашкахь къайлахчу сервисан коьртеь лаьттина иза, ткъа цул хьалха вара Назарбаев Нурсултанан гIоьнча. Австрехь веха иза тIаьххьарчу I5 шарахь. Даймохк дIатесира цо шен Казастанан куьйгалхошца дов иккхича, амма бIаьрг биллина тергалдо цIера хьал. Иза кхоьру шен даймохк де-факто маршонах яларна, карахь цхьа а ницкъ боцу Москван сателлит хилла йисарна.\nШа Радио Свободина еллачу интервьюхь Мусаев Альнура дуьйцу тIаьххьарчу кIиранашкахь хезаш а воцчу Казахстанан хьалхарчу президентах, цуьнан доьзалх лаьцна.\nНазарбаевн тIепаза вар\n"Казахстанан политикашна шел коьрта хаттар дац тахана: стенга вахана Елбасы.\nКъоман лидер, тIаьххьарчу шарахь ша оцу цIарна кечвеш лелла и лидер мичахь ву? Массаьрга а ма бохура цо, "пачхьалкх кхузахь со ву".\nШех лаьцна яхийтира дуккхаа фильмаш, язъяйтира книгаш. Шен куьйган сурт диллийтина ахчанна тIе. Ша дийна а волуш шен цIарх йолу гIала хIоттаяйтина.\nЛаьттина Йозушйоцчу Пачхьалкхийн Цхьаьнакхетаралла, Азин юкъаралла, ТIеман альянс кхуллучийн могIашркахь. Ша-шена хIоттийна йоьзан хIллам, доцца аьлча.\nШен гергарнаш хийшийна массанхьа а дIаса, олигархашлахь къастийна "ахчан бохчанаш", Малхбузе дIахьажийна, дIайоьхкина, халкъан долара а йохуш, маьIданаш.\nЦо кхоьллина шатайпа политикан, экгномикан кеп – иза атта каглур яц!\nИ стаг – аш бахарехь – бен-башха а доцуш Нур-Султанехь хиина Iа, "документашца" болх беш?"\n– Лараме Мусеав, стенна Iа Назарбаев Нурсултан вист ца хуьлуш? Иза Китайхь ву, Дубайхь ву, Оьрсийчохь ву, олий, дийца доладо, цхьаболучара велла а боху, цомгуш ву, шен чохь лаьцна латтош ву а олу. Хьан верси муха ю?\n– Дина долчу дIахьедаршка ладоьгIча, иза Нур-Султанехь хуьлучух тера ду.\n– Пачхьалкханна коьрта болчу хиламийн хьокъехь дош а ма аьлла цо?\n– Хетарехь, могашалл дика яц цуьнан, оццул хала гIуллакхаш ца лелало цуьнга. ТIаьххьарчу хенахь цо, веккъа дIа кхеташонашкахь коьртаниг хилар бен, деш хIума дацара.\n– ЦIахь сацийна латтош-м вац-те иза?\n– Ца хета суна ишта. Коьртачу декъанна къаналла, могашалла яца ду.\n– Парламентан гуламехь ца хилла Назарбаева Дарига. Официало иза цомгуш ю, аьлла, цунах а веза теша?\n– Суна хеарехь, бакъ дац. Суна хетарехь, берриг а доьзал бу дозанал арахь.\n– Революцино хьашарна кхоьруш я Токаевх кхоьруш бевдда уьш?\n– Хила тарло хьалхарниг: революцех кхоьру. Токаевс а, Путина а яьхначу гIулчаша гойту, царна кхерам Iедалер а буйла – иза цхьаъ ду. ШолгIаниг: ахча, гIишлош дозанал арахьа ю, ларъян еза церан цигара шайн цигара капиталаш а.\nДарига а, со а уллехь а долуш, лечкъа ца деш, дуьйцура Назарбаевс оцу ханна шен хьалхара миллиард гулдина боху\n– Талламаш бина, уьш баржийна дозанал арахьарчу бахамаш гойтуш. Хьуна кхин а алсам хаьа хир м аду цунах лаьцна?\n– Церан ахча диллинчу банкашкахь со ца хилла, амма хилла Гонконгехь Масимовца, Назарбаевца, Назарбаева Даригица. Масимовс, хIетахь ша Халкъан банкан куьйгалхо хиларе терра, Назарбаевн счет-м йиллира цигахь. Макао гIалахь йтиллинчух тера дара. Мэр вара цигахь цхьа мистер Хо. Назарбаев а, мистер Хо а цхьанакхийтира, Дарига а, со а уллехь а долуш, лечкъа ца деш, дуьйцура Назарбаевс оцу ханна шен хьалхара миллиард гулдина бохуш.\n– Советан пачхьалкхера схьаваллачу функционерах долларан миллиардер хилира?\n– Советан Iедал доьхча куьйгалле веъна иза, партократ, коммунист. Дерриг халкъо къобал а вира иза хIетахь. 1998-99 шерашка хьал кхьчча, со а, кхиболу хьаькамаш а кхийтира цо пачхьалкх шен карахь шен долара дестош лелош юйла. Пачхьалкхн хIора бахам, мехкдаьттан, газан хьостанаш, заводаш екъна яра, церан долахой а ахча охьадилла дезаш бара цунна.\nЦунна гонахболчу нахах дукхахберш Советан заманахь кхиина бара, царна дагахь а дацара иза къолахо хир ву аьлла\nЦхьаерш хIинца а ю цуьнан шен, масала, "Казахмыс", кхеташ ду, язбина долахой кхин нах бу. Юьхьанца тхох лачкъийна дара иза. Цунна гонахболчу нахах дукхахберш Советан заманахь кхиина бара, царна дагахь а дацара иза къолахо хир ву аьлла. Иза хиича дукхахберш цуьнан гонера дIабийла буьйлабелира. Премьер-министр Кажегельдин, цунна тIаьххье дIабахара «кегийтюркаш» (младотюрки) олу хьаькамаш, Джандосов, Аблязов, царел дукха тIаьхьа ца буьсуш Алиев Рахат, Мусаев, дIабевлира дерриг а цхьаьннан карадерзаро къахкийнарш, шогачу мранашна реза цахилларш, цо яржийна коррупци йохо лууш берш.\n– Прессо яздо, хьо эмиграце кхачийнарг ахь а, хаьна накъосташа а Алиев Рахатехула Назарбаевн зудчунна хаийтина цуьнан майрачун къайлах кхобуш шолгIа зуда а ю аьлла. Оцо чIогIа оьгIазвахитинера Назарбаев, цо шун тоба шена тешнабехке ю аьлла боху. Кхин бахьана дарий я иза коьртаниг ду?\n– Алиев Рахат кхерара Iедал хьалхарчу доьзалера шолгIачу доьзалан каракхачарх, тайп-тукхам духуш лаьттара. Назарбаев Iедалера ваккха Алиев гIортар коьртачу декъанна баккъал оцу бахьаница дозуш дара.\nАлиева Рахат кхалхаран къайле\nАлиев Рахат (1962–2015) – Назарбаевн йоккхахйолчу йоьIан майра хилларг. Австрехь векал лаьттина иза. Президентца эгIча, ца хIоьттина цIаваха. Ша гегахьа воцуш, дIахадийра цуьнан Назарбаева Даригица долу гергарло, ваьккхира массо а даржех, 20 шарна набахти кхайкхийра. 2009 шарахь араелира цуьнан Назарбаев а, цуьнан го Iорабоккху "Дуй биина стунда" книга.\nВтрехь тховкIело йийхира Алиевс. 2014 шарахь Нурбанкан топ-менеджераш байъарх йолчу материалашца доьзна лецира. Кхелехь цо дош делира Европера а, казахстанера а хьаькамаша йоккхачу коррупцин декъахь хиларх тоьшаллаш далон. Амма 20I5 шарахь ирхъоьллина карийра иза ша чохь кхобучу набхтин чоьнехь. Австрин прокеуратуро дIахьедира, наркотик карийн цуьнан дегIаца, аьлла.\nОфициалехь иза лору ша велла, шен лаамца, амма АлиевгIеран доьзалан адвокаташа дукха ду боху иза вийна хиларх долу тоьшаллаш. Германерчу экспертна Бринкманн Берндна хетарехь, некхан ва Iаьвдина вийна иза.\n– Дукха дуьйцу Назарбаевн гергарчех лаьцна, къаьсттина Сатыбалды Кайратах. Изакъепедацаршкахь дакъалаьцна а волуш, казахийн сатафийан баьчча ву боху. Хьуна вевзий иза?\n– Вевзара, охашимма Казахстанан Къоман Кхерамзаллин урхаллехь болх бина цхьаьна. Со цигара дIаваьлча, Сатыбалды Кайрат хIоьттира кадрашкахула волу кьуйIгалхочун гIовс. Цо ламазаш дан тIедожийра массарна а балхахь. Оцо гойту муха хила тарло кхерамзаллин урхалла.\n– ТIаьххьарчу хиламашкахь лелларг кхетон хала ду, Къоман кхерамзаллин урхалла иштта муха Iийр ю: нах гIишлош а ягош, парггIат дIасалела. Вайнна гира водео, оцу урхалле баьхкина гIаттамхой, белхахой куьйгаш ирх а ийдеш, арабуьйлу, цьа а дуьхьало ца еш. Хила тарлой хьал, цхьамма барт а бина, галдаьккхина?\n– Деградацехь ю Къоман кхерамзаллин урхалла. ДуьненатIехь и санначу урхаллашна тIе васт дуьжу, массо а ницкъел ницкъ болуш ю иза, нахе олуьйтуш. Амма цигараниг янне а яц хIуманна а гуьнахь долуш, йохийна.\nНазарбаева Дарига лакхаялар а, йожар а\nНазарбаева Дарига (йина шо – 1963) – Назарбаевн йоккхахйолу йоI. Юьхьанца евзира казахийн халкъан эшарш. Оьрсийн романсаш, операн ареш лакхарца, амма яхара политике. Цуьанан шолгIа некъанна эшам хилира майра Алиев Рахат эмиграце кхачарца доьзна. 20I2 шархь мажлисан депуат елира иза, 20I4 шарахь коьрте хIоьттира "Нур Отан" партин франкцина. 20I9 шарахь Назарбаевс ша дарж дуьту аьлча, сенатан спикер йира цунах.\n2020 шарахь Британерчу кхело ехира шо хьалха лаьцначу бахаман долахойн цIераш. Назарбаева Дарига а, цуьнан кIант Аиев Нур-Iела а, нус Аида а хиллера уьш. Амма кхел тийшира далийначу даренех, ахча къинхьегамца даьккхина бохучух, мукъабехира бахамаш.\n2020 шеран Зазадоккху-баттахь Токаев Касым-Жомарта парламентан спикер йолчуьра мукъаяьккхира иза. 202I шарахь мажлисан депутат елира юха а "Нур Отан" партин тептарехула. Ткъа хIинца, гIаттам иккхинчу деношкахь, официало бахарехь, коронавирус лаьцна цо, ткъа наха дийцарехь, махкара едда.\n– Стенна къастийра Назарбаевс шен метта Токаев, шен доьзалерчу цхьаьнга дIа ца луш дарж, максала, Даригин кара?\nХалкъ реза хир ду Токаевна, нагахь санна чубалийна ницкъаш арабаха ницкъ цуьнан кхачахь\n– И дан лагахь вара иза. Делахь а цо Токаев хаьржира, моьттура иза шена виллина муьIтахь хир ву. Токаевс юхьанца дан а дора цо аьлла-аьлларг. Шахьаран цIе елира Назарбаев – «Нур-Султан», массо а гIулчаш йохура цо ма-аллара. Амма марионетка хила кIордийначух тера ду. Хьал махкахь иккхича, дезна цуьнан Путинах а, Лукошенкос а дагавала – цаьрца иза виллина вара уьйр лелош. Цуьнан шен са а ма дарий кхерамна кIел. Даржа ваьлча – сих а вер вара иза. Цо ши зулам дина: нах хIаллакбар тIеэцна шена, шолгIаниг – махка кхайкхина Йозущ йоцчу Пачхьакхийн Цхьанакхетараллера «гIо», хIинца Оьрсийчоьнан эскарш ду Кзахстанехь.\n– Динарг юхадаккха а ма гIертий иза.\n– Иза нийса баьккхина ког бу – эскарш арадахар. Амма кхузахь йоккха конфликт оьккхур ю цуьнан Оьрсийчоьнан куьйгаллица. Халкъ реза хир ду Токаевна, нагахь санна чубалийна ницкъаш арабаха ницкъ цуьнан кхачахь. Ца бахалахь – чоьхьара тIом болалур бу. Халкъан тIом. ХIунда аьлча Казахстанехь цхьа дакъа Кремлехьа ду, важа – къоман Iедалехьа.\n– Токаевгахьа волуш санна до ахь иза хьахош къамел, цуьнгара оццул даккхий гIалаташ девллашехь…\n– Яц сан цуьнгахьа цхьа йовхо. Зулам дина цо, нах байъийтарца, эскарш чукхайкхарца. Оццул жоьпаллечу гIуллакхе цхьа а дегайовзо, безамаш-цабезамаш банне а бац. Амма со кийча Токаевна барташ баха, нагахь санна цуьнга дипломатин новкъахула чубаьхкинарш арабахалахь.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ГIурба ша дие дезаш ду, йа кхечуьнга дейта мега иза?\nГIурбанах лаьцна цхьа хIума сайна билгалдаха лаар суна.\nГIурбан Iахар (йа милла кхин хIума) ша бие безаш бу, йа кхечунга бейта мега? Иза буьйш уллехь йа хьожуш хила веза?\nХIунда хоьтта хьуна аьлча, аренца лелаш аьтто ца хуьлуш хуьла шиега и бие, цIерачаьрга аьлла йа цхьанна ахча делла и дайта меги те аьлла хоьттур ас. Т1аккха кхуьнца дог1уш ду шолг1а хаттар: цуьнан жижгах цхьа дакъа ца кхочуш иза д1айс дала мегий? Х1унда аьлча ишта ц1ахь иза буьйш хилча жижиг схьаэца аьтто ца хуьлу дера.\nУрс хьакха хууш волчу борша стага шен гIурбанна урс ша́ шен куьйга хьакхар мелехь ду, хIунда аьлча Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша́ хьаькхна хилла шен гIурбанна урс. Шена лаахь кхечуьнга хьакхийта а мегаш ду иза, хIунда аьлча хьадисехь деана долу дела, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша йе́н кечйина хиллачу бIе эмкалх кхузткъе кхаанна ша́ шен куьга урс хьаькхира аьлла, йиссинчарна Iелига (Дела реза хуьлда цунна) хьакхийтира аьлла.\nТкъа, зудчо а, урс хьакха ца хууш волчу борша стага а, урс хьакхалур доцучу кепара гIийла волчу борша стага а кхечуьнга хьакхийтар гIолий ду; зудчо шена лаахь хьакха мегар дац бохург а дац иза.\nГIурба кхечуьнга доьйтуш хилахь, иза дуьйчу хенахь гIурба доьйтург цунна уллохь хилар дика ду аьлла Iеламнаха. Нагахь санна уллохь хила ца лаахь, йа аьтту бацахь, гIалат хIума дац цуьнга хьожуш ца хилар, хIунда аьлча иза важиб доцу дела.\nАренца волчо цIерачаьрга де́ ала а мегаш ду гIурба, йа вуьшта аьлча, цхьана махкахь волчо кхечу махкахь дейта а мегаш ду иза. Ша́ иштта цхьаъ векал вечу хенахь, гIурба де́н ниййат дан деза, масала шен дагахь ала мегар ду: «ГIурба дейта ниййат ду сан, иза дейта векал во ас иза» аьлла.\nГIурбанан жижигах цхьадерг шена даар дика хIума ду аьлла Iеламнаха, делахь а важиб дац иза аьлла. ГIолий дерг иза дерриге сагIийна далар ду, цуьнан беркатан дакъа шена а кхачийтархьама цхьа кIеззиг шена а дитина. Иза дича дика дерг ду, ткъа вуьшта, шена луучо иза дерриге сагIийна дала а мегар ду, цхьаъа да́къа шена а ца дуьтуш, хIунда аьлча цуьнан беркат шех хьакхадалийтар важиб дац, дича дика долу хIума ду.\nЦундела, мегар ду ахь хьайн цIерачаьрга гIурба дейта а, хьайна цунах цхьаъа да́къа ца кхочуьйтуш дерриге дIасадекъа а.