Воккха-Хьаьжин весет - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n06.04.2018 17:22 Пятница\nАвтор: ХАТУЕВ 1абдулхьамид\nВоккха-Хьаьжа, Сесанара-Хьаьжа, Хьаьжа-Индаре, Ташу-Хьаьжа… Уьш ерриге цхьана эвлаяан ц1ераш ю. Цуьнан бакъйолу ц1е Ташу-Хьаьжа хилла. Оьрсийн историкийн йозанийн хьостанаша билгалдаккхарехь, иза луларчу Дег1астанерчу г1умкийн Эндери-эвлара схьаваьлла ву. Амма и шеконе дуьллу Ташу-Хьаьжина т1аьхьа х1иттинчу цхьаболчу нохчийн мурдаша. Цара и Нохчийчуьра вахана хилла боху Эндери-эвла.\nШеко йоцуш дерг цхьаъ ду: Дег1астанехь г1араваьллла волчу Мохьамадал Яраг1ис бусалба дин 1амийна ву Ташу-Хьаьжа. Иза виначу хенах, бераллах, тайпа-тукхумах, гергарчарах материалаш ца карийра тхуна, оьрсийн дукха документаш, нохчийн шира тептарш кегорах. Бакъду, 2008-чу шарахь 1аьрбийн маттахь зорбатоьхначу жайнахь хьахийна ду: 1810-чу шарахь шен устазо Мохьамадал Яраг1ис шена билгалйинчу нохчийн цхьана юьрта веара Индарера Ташу-Хьаьжа. Оцу юьртахь, цунна накъост, г1оьнча хир ву аьлла, билгалвина, Сесанара аренга охьавеана, юьртахоша лоруш, вехаш-1аш цхьа стаг вара. Цунна т1евоьссира Ташу-Хьаьжа. Х1усамдена бийцира цо ша арабаьккхина некъ. Нохчийчохь бусалба дин ч1аг1дар дара цуьнан коьрта декхар.\nНохчийчохь даьржина ши т1арикъат ду: къадирин, накъашбандин. Къадирин т1арикъат Нохчийчохь а, Къилбаседа-Кавказехь а даржийнарг Илсхан-Юьртара Кунта-Хьаьжа ву. Мохь туххий зуькар деш, дег1ана ницкъбеш, т1араш детташ, гонехь 1амал ечу къадирийтех къаьсташ бу, го а бина, охьаховший, меллаша зуькар деш, Далла хастам беш болу накъашбандин т1арикъатехь берш. Хаваж-Баудди Накъашбанди ву и т1арикъат дуьххьара бусалбалашлахь даржийнарг. Делан Элчанна т1екхаччалц хьалайоьдуш ю и ши т1арикъат кхайкхош хиллачу 1еламнехан силсил.\nОцу «силсил аз-забат» олучу «дашочу з1енан» ч1агаршна юкъахь хьакъйоллу меттиг д1алоцу Къилбаседа-Кавказехь и т1арикъаташ даржо долийначу г1азг1умкичо Мохьамадал Яраг1ис. Цунна т1аьхьах1иттинчу 1еламнахах бу: Сесанара Ташу-Хьаьжа, Сиржа-эвлара Умалт-Шайх, Зандакъара Г1еза-Хьаьжа, кхиберш а.\nМохьамадал Яраг1ис Ташу-Хьаьжина т1едиллина хилла накъашбандин т1арикъат Нохчийчуьра Анапе кхаччалц болчу махкахь довзийтар, даржор, цунна леррина бакъонаш а, шайхан дарж а луш.\nТашу-Хьаьжин васт шатайпа къаьсташ ду. Иза динан да хилла ца 1аш, г1араваьлла т1емало а хилла. Таймин Биболатан ц1е политикехь хьехор лаг1лучу, 1830-чу шерашкахь, лепа болало Ташу-Хьаьжин сийлаллин седа.\n1830-чу шарера 1843 шо кхаччалц болчу муьрехь Нохчийчохь, Дег1астанахь къоман парг1атонехьа къийсамехь имам Шемалца цхьаьна оьрсийн йозанийн тоьшаллашкахь хаддаза хьехош ю Ташу-Хьаьжин ц1е. Ша 1еламстаг хиларна, бусалба дин Къилбаседа-Кавказехь даржор шен декхар хеташ хилла Ташу-Хьаьжина. Кавказехь накъашбандин т1арикъат дуьххьара юкъадаьккхинчу г1араваьллачу г1азг1умкийн шайхан Мохьамадал Яраг1ин мута1елам хилла ву иза. Имамашна Г1еза-Махьмина, Шемална г1азотан идеологи йовзийтина, церан хьехамча хилла ву Мохьмадал Яраг1и.\n1819-чу шарахь инарла Ермолов Эндери юьртана уллехь г1алаг1азкхийн г1ап йог1а воьлча, оьг1азбаханчу бахархоша цунна дуьхьало йира. Г1аттамхошна юкъахь вара Ташу-Хьаьжа а. Цу хенахь луларчу Дег1астанахь а, Нохчийчохь а хилла т1еман-политикин хьал шатайпа дара: паччахьан эскаршка ламанхой эша ца луш, ламанхошка колонизаторш шайн латтанаш т1ера д1а ца бахалуш. Къоман маршонехьа латточу къийсамехь яккхий новкъарлонаш йора нохчашна юкъахь яьржинчу вочу амалша: къаьркъа мийларо, томка озаро, кегийрхой баккхийчаьрца эвхьазбовларо, цхьаболчу зударийн маьттаза леларо, г1иллакхаш цалараро.\nОцу хьолехь вуно ледара ларбора динан бехкамаш: ламаз дар, марханаш кхабар, бусалбанийн сийдар. Уьш нисдан а, лардайта а оьшург луьра низам дара. Адамийн дог-ойла г1атто а, уьш шайн къийсамехь ч1аг1бан а бусалба динан хаза г1иллакхаш марздан дерзара, кегий нах ийманехь, оьздангаллехь кхио безара. Ламанца, аренца йолчу нохчийн ярташкахь бусалба дин ч1аг1дан волавелира Ташу-Хьаьжа, даима а шена уллехь Девкар-эвлара Уди-молла а волуш. Дег1астанахь имам кхайкхийна волу Г1еза-Махьма дегайовхонца хьоьжура Нохчийчу: цунна оьшурш нохчийн т1емалой а, эскар кхаба ялтий а дара. Цо мосуьйттазза шен векалш хьажийра нохчашна юкъа, шех схьакхета аьлла. Амма цхьанне а куьйгалла шайна т1ехь ца ловш болу нохчий шаьш д1ахьош бара паччахьан эскаршна дуьхьал къийсам.\nОццу хенахь кхуьуш яра (1818-чу шарахь йилла йолийна) нохчашкахь кхерам латто 1алашо йолуш йоьг1на т1еман г1ап: Грозная (Буьрсаниг). И г1ап юг1уш, йохийна, ягийна, лаьтта т1ера, д1аяьхнера дуккха а нохчийн ярташ: Ч1егана, 1алхан-юрт, Хан-г1ала, Эндере-юрт, Кули-юрт, Т1урт1и-к1отар, Сарачан-юрт, Мамакхин-юрт… Ерриге а ткъе итт сов юрт х1аллакйина паччахьан эскарша, и г1ап юьллуш. Цунна тоьшалла до историк, этнограф волчу Александр Бержес шен «Нохчийчоь, нохчий а» ц1е йолчу книги т1ехь.\nИ г1ап йилларна дуьхьалболу нохчий хаддаза т1елетара паччахьан эскаршна. Ишта т1елатар хилира 1818-чу шеран 4 августехь. Цхьа а шеко яц, оцу т1амехь дакъалоцуш хиллачу нохчашна юкъахь Ташу-Хьаьжа хилла хилараню. Цу хенахь г1еметтах1оьттина стаг хила везаш ву иза.\nИ санна долу т1елатарш дуккха хиллехь а, и г1ап ца йог1ийта ницкъ ца кхечира нохчийн. Атта дацара еккъа шаьлтанашца яккхийчу тоьпашна дуьхьал т1ом бан. Инарла Ермоловн акха къизалла бахьана долуш кхихкина Соьлжа т1ехь йоьг1начу г1опана гонах т1емаш. Цу хенахь Кавказан линин штабехь г1уллакхдеш хилла волчу А.С.Зиссермана шен «Ткъе пхеа шарахь Кавказехь» ц1е йолчу книги т1ехь дагахьбалламца яздо: «Нагахь вай вешан 1едал к1аддинехьара, мега долу некъаш дехкинехьара, Соьлжах, Терках дехьа-сехьа довлийлаш йинехьара, промышленность кхиорна г1айг1а бинехьара, цхьаъ мукъна а школа йинехьара, оьрсийн мотт 1амо доьналла долчу туземцийн бераш кхойкхуш, вай-ваьш х1ара мохк, цуьнан бахархой бовза г1оьртинехьара, Грозный хила тарлора кхин: машаре, граждански амал йолуш».\nСоьлжа-Г1ала йилларх нохчийн цхьана ширачу иллехь аьлла ду:\nХьо юьллу бехира\nХьо йиллина хиллера\nСоьлжа-Г1ала йилличхьана дуьйна цу чуьра нохчашна дуьхьал долчу массо зуламашна куьйгалла а деш, хаддаза лаьмнашка та1зардаран экспедицеш вовшахъетташ, маьрша нах х1аллакбеш, къинош летийна ву инарла Ермолов. Барам а боцуш дукха ду цо дина зуламаш.\nЯмартлонашций, къизаллийций г1араваьллачу инарло шен «Ермоловн йозанаш» ц1е йолчу книжки т1ехь яздо: «Х1инццалц масал дацара нуьцкъах цхьана а нохчичуьнга шен махкахошна дуьхьал герз даккхийтаран, амма х1инца хьалхара г1улч яьккхина: церан коьрта чу дижийна, иза иштта гуттар хир ду аьлла».\nЕрмоловн 1алашо яра нохчий вовшахлатийтар, церан дуьхьалояран ницкъ малбархьама. 1835-чу шеран аьхка инарла-адъютанте Чернышевга яздинчу кехатехь инарло Розена хаам бо: «Сунженски линин командующи волу подполковник Пулло Энгелик юьртана, Ташу-Хьаьжина, т1елата вахана шеца эскарш, г1алакхазкхий, 200 нохчи а волуш». Цул т1аьхьа, нисса шо даьлча, полковникан дарже ваьккхина волчу Пуллос хаам бо инарла-майор волчу Петровга: «Грозный-г1опехь ша 100 Теркйистера нохчо д1атарвина Ташу-Хьаьжийна дуьхьала», — бохуш.\nШайн мохк ларбеш, нохчаша дуьненахь ца гинчу майраллийца дуьхьало йича, паччахьан 1едал кхийтира, Кавказ караерзор иттаннаш шерашкахь дахлур хиларх. Т1аккха цара яхка йолийра х1ора нохчийн юьртана уллехь г1алаг1азкхийн станицаш, Кавказски лини аьлла ц1е а тиллина. Оцу линин цхьа га 1аьржа х1орда т1ера Г1оба-хи т1е кхаччалц дара: аьтту аг1ор фланг. Важа га Г1ажарин х1орда т1ера (Каспийское море) Теркана т1е кхаччалц дара: аьрру фланг. Оцу флангашкахь боккха т1еман ницкъ бара, шайн командираш а болуш.\n1830-чу шеран б1аьста Дег1астанан имам Г1еза-Молла шен эскарца Нохчийчу волавелира. Нохчийчу вог1учу новкъахь цо гобира Бурный ц1е йолчу паччахьан эскарийн г1опана. Т1амца схьаяьккхира Шамхалан коьрта шахьар Таркхи. Имаман 4 эзар эскарна г1оьнна веара 8 эзар г1умкий, нохчий. Июнехь цара гобира Эндерина лулахь йолчу Внезапни г1опанна. Оцу т1амехь куьйгалладеш вара Ташу-Хьаьжа. Августехь гона юкъахь бисинчу салташна орцахвелира Кавказски линин командующи инарла Эммануэль, шеца цхьаьна инарла Бекович-Черкасски а волуш. И дерриге а хиъча, Г1еза-Махьма шен эскарца аьккхийн хьаннашкахь къайлавелира. Цунна та1зар дан т1ахьаваьлла волу Эммануэль, бекхамо корта а хьовзийна, хьуьнах вуьйлира.\nИнарлера и г1алат даларе хьоьжуш хилла Ташу-Хьаьжа шен эскарца цунна т1елетира. Оцу т1амехь Эммануэлана чов йира. Шегара командовани инарла Вельяминовга д1адала дийзира цуьнан. Т1ехьашха т1елеттачу Г1еза-Махьмин эскаро йистъяьккхира т1еман: цхьа йоккха топ д1акхуссуш, Внезапни г1опехь къайлабевлира паччахьан салтий.\nИ боккха толам бара. И толам бахьанехь, нохчийн а, суьйлийн а т1емалойн паччахьан эскарца латточу къийсамехь цхьаьна хила барт хилира. Оцу кхиаман коьртехь лаьтташ вара Ташу-Хьаьжа. Иза даима а вара юкъарчу къийсамехь Къилбаседа-Кавказан къаьмнийн ницкъаш цхьанатохаре кхойкхуш.\n1831-чу шарахь Ташу-Хьаьжас ша Кавказан бахархошна юкъахь баржийначу «Кхайкхамехь» г1азотана дуьхьалболчу динан дайшка бохура: «Делах дуй буу ас, вайн Пайхамаран умматах шу дац аьлла. Шу Делан а, Пайхамаран а мостаг1ий ду. Х1инца дуьйна, ца лаахь а, Дала бохург ца дича девр дац шу».\n1832-чу шарахь Гуьмсена уллехь нохчаша, х1аллакйира г1алаг1азкхийн дошлойн полк. Цигахь караеана ши йоккха топ нохчаша Бена д1аяьхьира. Цу хенахь Бена паччахьан эскаршна духьалояран туш а хилла д1ах1оьттинера. Кхузахь кест-кеста хуьлура шен хьехамашца Дег1астанан имам Г1еза-Молла, х1етахь башха вевзаш воцу Шемал, кхузахь ч1ог1а лоруш волу Ташу-Хьаьжа. Наха ч1ог1а лерина ладоьг1ура цара бусулба динах бечу хьехамашка.\nГуьмсехь г1алаг1азкхий х1алакбарна бекхам беш, Нохчийчухула ц1арца чекхвелира инарла Розен. Бена яга а йина, иза т1елетира имаман Г1еза-Махьмин г1опанна Г1имрина. Цигахь хиллачу чевнех кхалхар хилира имаман. Оцу т1еман ц1ергахь хиллачу Шемалан аьтту белира эскарийн гона юкъара аравала. Цул т1аьхьа ши бутт балале, 1833 шо долалуш, Дег1астанахь керла имам Хьамзат-Бек хаьржира. Цхьана шарахь эхашарахь имаман даржехь хилла Хьамзат-Бек ч1ирхоша вийра. Шолаг1а имам вийначул т1аьхьа оцу дарже уггар а хьакъволу баьччанаш а хилла д1ах1оьттира Ташу-Хьаьжа а, Уди молла а. Т1аьхьо, Ташу-Хьаьжас г1о а деш, баьчча Шемал хаьржира. Ташу-Хьаьжа имаматан Лакхарчу Кхеташонан декъашхо хаьржира. Оцу хенахь дуьйна Ташу-Хьаьжин ц1е хаддаза хьехош ю оьрсийн т1еман йозанийн тоьшаллашкахь. Царах цхьанна т1ехь аьлла ду: «Ташу-Хьаьжина т1аьхьах1иттинчу т1емалойн барам кхаа эзарне кхочура».\n1835-чу шарахь Ташу-Хьаьжас шен т1еман ч1аг1онаш йо Устрада-Эвлахь, Майртуьпахь, Казбек-юьртахь, Сесанахь, Зандакъахь. Оццу хенахь паччахьан инарлаша къаьсттинчу тидаме оьцу Ташу-Хьаьжин б1о. 1835-чу шеран июнехь Ташу-Хьаьжин эскар т1елета Орга-хи т1ехь Пулло отрядашна. Кхаа дийнахь т1ом бинчул т1аьхьа, эшийна Пулло, юхаволу. Амма, шо даьлча, Хошкалда а ягош, нохчийн ярташна т1елетта Пулло юха а эшаво Ташу-Хьаьжас.\n1836-чу шеран 26 августехь паччахьан эскарша ягайо Зандакъ. Дег1астанара сихха юха а воьрзий, Уди-моллица цхьаьна Ташу-Хьаьжас гуобо юьрт ягийначу Пулло отрядана. Бевдда Внезапни г1опехь къайлабовларо к1елхьарабоху салтий х1аллакьхиларх.\n1837-чу шеран б1аьста инарла Фезис, шина баттахь т1ом бой, схьалоцу Аварин коьрта шахьар Хунзах. Ташу-Хьаьжас, шен эскарца т1е а летий, хаъал зиэ до инарлина. Т1аккха, цаваьлла, Фези бартбан лаам болуш, дийцарш дан волало имам Шемалца. Цул т1аьхьа долу шо машаре деара Нохчийчохь. Амма оцу машарх пайда паччахьан эскаро ийцира. Шайна луъучу аг1ор бусалба динан хьехамаш бан инарлаша Нохчийчу валийнера Казанера г1езало молла Тажаддин Мустафин. Цо хьехамаш бора нохчашна: «К1айчу паччахьана муьт1ахь хила деза, герзанна хьалха охьата1а деза», — бохуш. Цул сов, цо ч1аг1дора бусалба нах вирдашка бекъабалар исламаца ца дог1у, зуькарш дар исламана дуьхьал ду бохуш.


Обновлен 2:18 PM EEST, May 24, 2019\nАссаламу 1алайкум бусулба вежарий, йижарий — нохчий а, г1алг1ай а!\nКху т1ехьарчу хенахь, доккха зулам хила там болуш, хиламаш бу нохчашна а, г1алг1ашна а юккъехь д1абоьлхаш.\n- Зулам - дов ду, т1ом бу, иза дижина 1аш ду. Меттах ма хьеде зулам, ма кегаде иза - цуьнан т1аьхье муха хир ю хаац. Зуламо нана елхайо, да к1антах воккху, йиша вешех йоккху, доьзал байлахь буьту. Велхавеза зулам хилале и хилладаьлча велхар т1аьхьа ду. Йойна меже хотталац ша хьалха ма хиллара - олуш хилла вайн къонахий хиллачу дайша.\nИза дац, даза цадалахь, дов а, т1ом а ма бе бохург. Цуьнан шен некъ бу. Лакхахь вайн дайша зуламан хьокъехь аьлларш, т1ехьаьнна дитина весеташ ду.\nТахана нохчашна а, г1алг1ашна а юккъехь, доза бахьана а долуш, уьйбучу зуламан хьокъехь, хаамийн г1ирсашкахула - алаза, дийцаза х1умма а дисина дац. Хаза, бакъахьара, машаре, г1иллакхе, беркате бистхилларш а бу. Амма хьаналл - хьарам къастор а доцуш, шен доьзал нисбан г1ор а доцуш, дешан дай а боцуш, оьздадоцурш а дуьйцуш: питане а, муьста а, зуламе а - шайн маттехула дешнаш дилийтинарш а бац к1езига. Уьш вайнахах бац. Вайнехачу стага а, зудчо а шен маттехула: питанедерг а, зуламедерг а, оьздадоцург а — дийца йиш яц.\nРоссис - Пачахьан а, Советан а, Демократан а — олуш, шена ц1ераш а тохкуш, багахь хаза а, товшдерг а дуьйцуш, кху т1ехьарчу 3-4 б1аьшарахь, къаьсттина, вайнаханна т1ехь - даза а, лелоза а дисина х1умма а дац.\nРоссис вай: декъа а декъна, латтанаш д1а а дехна, дукхазза дозанаш а хийцина, бу боху эвлаяаш а, къонахий а, дешна нах а х1аллакбина, ярташ а ягийна, зударий а, бераш а, бакхийнаш а байина, дерриг къам Даймахках а даьккхина, мотт а, Аллах1 реза волу г1иллакхаш а г1елдина, динехь нисдала а ца дитина, дахаран низамах а дохийна. Уггаре коьртачех а, эшаме а ду, Россис вайнах шен мехкан дай хила ца битар.\n1990 шарахь дара иза. Жовхар вара (Дала г1азотехь дойла цуьнан кхалхар!) гулделлачу адамашна хьалха къамел деш. Иза къамел дина ваьлча, Россица цхьаьна ца хилча нохчийн къоман кхане яц бохучо:\n- Жовхар, хьо Москохара паччахьаца дага а волуш лелаш вуй? - олуш, хаттар дира Жовхаре. И хаттар динарг воккха стаг вара.\nЖовхарс, сихха: - Ваша, со вац Москохара паччахьаца дагавуьйлуш. Вайх, цхьаберш, кху т1ехьарчу 2-3 б1аьшерахь Москохара паччахьашца дага а буьйлуш, вайнехан даханчу дахарехь хилла диканиг дийцахь ахь суна? Хьайн лаам белахь, Москохара паччахьаца дага а волуш — хьайн х1ун нисло хьажа - олуш, жоп делира.\n- Вай маьрша а долуш, мехкан а, лаьттан дай а делахьара, тахана нохчашна а, г1алг1ашна а юккъехь болу цатемаш, цакхетамаш хир ма бацара — олуш, вай чаг1о йича, иза харц хир дацара. «Демократан» Россис Гуьржийчохь динарг а, Украинехь лелошдерг а, Сийрехь беш болу т1ом а - хууш а, хаайишйолуш а ду. И хаа г1ирсаш бу тахана, жимма а коьртехь ойла ян хьекъалдолчунна.\nШеко а йоцуш: нохчий а, г1алг1ай а, орстхой а, кхидолу тукхамаш а, цхьаьна дех - ненах схьа а девла - цхьа къам ду.\n- Вовшашкара ледарлонаш лехьо йолийча, нанас дена вина ши ваша а - вовшех къаьстир ву - алара вайн дайша.\nНохчо а, г1алг1а а ши ваша ву. Ч1аг1о ян йиш йолуш, вай лакъахь ма аллара, Россис, еххачу хенахь, шен ямарт, адамалла йоцу т1е1аткъам барца - декъна вай. Тахана, я: нохчашна шайна юккъехь а, г1алг1ийн вовшашлахь а цхьаалла яц. «Экстремисташ а», «радикалисташ а», «вахабисташ а», «яблочникаш а», «единороссаш а», кхин а - олуш, ц1ераш а техкина, владимиг1ара декъна вай.\n- Говрах лата ца ваьхьнарг, нуьйрах тасавелла - олуш кица ду вайнехан. Тахана цхьаболчу г1алг1аша а, нохчаша а, шина вешина юккъера доза бахьана а долуш, лелориг - лакхахь далийначу кицанах тера ду.\nВай маьрша а долуш, дай баьхначу лаьттан дай делхьара — хила таро йоцу х1уманаш ду вайнахана юккъехь лелаш. - Хьажахь, нохчий а, г1алг1ай а бу лаьттан аса къуьйсуш, - къечу къаьмнийн векалша а бохуш -\nэхь ду иза, вежарий долчу, вай лелошдерг.\nВай реза дацахь а: Евкуровн а, Кадыровн а — дан х1умма дац тахана. Цу шимма шайга Москохо аьлларг дина. - Ас вина хьо, сайна лаахь вуьйр а ву - олуш кица ду. И шиъ шаьшшиннан лаамехь велхьара, т1ехьарчу хенахь, мтиингехь холкъана хьалха Аушев Русланас аьлларг дийр дара цу шимма.\n-Евкуров д1аваккхавезий, Кадыров харцлуьй - бохуш аларш ду цхьаболчу вайнаха дуьненна а хьалха даржош. Церан метта Владимира воуьйтург - ши пеллиг эшна а бен хир ма вац.\nНохчо а, г1алг1а а: нагахь къонах а велахь, Аллах1ах а кхерахь - вовшашка харц лен йиш ма яц. Бакъо эшна, харцо тоьлла ю тахана долчу хьолехь. Х1уманан хийцам бан йиш йолушверг - Аллахь ву. Тахана долу чолхе хьал а х1оттийна, вайнах зуьйш ву Иза. Шеко яц, вайнах маьрша а бевла, Даймехкан уьш дай хирг хилар.\nДаймахкал арахьа дуккха нохчий а, г1алг1ай а, кхиболу а вайнах бу. Тхо вовшен дикане - воне доьлха, оьшшучохь, ницкъкхочург вовшана г1о- накъосталла а до. Д1аяхний, схьаеаний, йишик1анталлий, ненахой, доттаг1аллий бохуш, гергарлонаш а ма ду — лардан дезаш а, лерам бан безаш а. Уьш лар ца динарг вайн дайша - стаг а, я къонах а ца лерина.\nАла дуккха а доллушехь, лакхахь аьллачийн кхачо а йина, Европехь а, кхечанхьа д1атарбеллачу Нохчийн Мух1ажарийн Ассамблеи Къанойн Кхеташонан Декъахой г1алхашка а, нохчашка а, вайнахе -\n1. Хаамийн г1ирсашкахула Кабинет Министров ЧРИ кугалхочо Закин Ахьмадас а, Аушевн Русланас а, цхьаболчу орстхоша а, кхиболчу вайнаха а: долчу а, х1оьттинчу а хьолаца дуста а дустуш - пайде, масла1ате, хьекъале аьлларш тидаме эцахьара;\n2. Олучуьнца, дуьйцучуьнца, йоккхучу г1улчаца - масла1ате а, собаре а, Аллах1ах кхоьруш а хилахьара;\nСилахьчу Аллах1а, тахана нохчашна а, г1алг1ашна а юккъехь болчу цатамах - Ша резаволуш масла1ат а дойла, харцлуьйриг юьхь1аьржа а х1оттавойла!\nКхеташонан тхьамда -Хучин Ахьмад. 09. 10. 2018 шо.


Кешнийн хьаьрмана гонаха акхтаргаш дуг1уш бу аргунхой — Муниципальное образование город Аргун\nМарт бутт болабелчхьана Аргун-г1алахь х1ора денна д1айоьлхуш ю субботникаш. Мухьаммад-Пайхамаран хьадисо ма бохху: «Ц1ано ийманан ах ю». Цу т1е доьг1на шайн шахьар нехех ц1анъеш, синтарш дуг1уш, куьце ялош вовшахтоьхначу белхешкахь жигара дакъалоцу г1алин предприятийн, организацийн, учрежденийн белхахоша, мог1арерчу бахархоша. Юьртден Темирбаев Ибрах1иман д1адолорца Аргун-шахьрахь сихчу боларшца д1ахьош ду коьртачу урамийн йистошца, майданашкахь, шахьар чуй-арий волучохь йолчу арканаш гонаха туяш, можжевельник, базанан синтарш дог1ар.\nХ1инцале д1адоьг1на даима баьццарчу куьцехь хуьлуш долчу оцу диттийн 1еннаш синтарш. Баьццарчу духаро йолчу т1е хазйина, исбаьхьчу куьце ерзийна Аргун-шахьар.\nУр-атталла п1ераскана дийнахь а совцуш бац Аргун-г1ала ц1анъяран, куьце ялоран белхаш. 14-чу апрелехь юьртдас Темирбаев Ибрах1има , цуьнан г1овсаша Дудаев Саид-Хьамзатий, Гокаев Лечассий, г1алин депутатийн Советан председатела Башаев Эскирханий куьгалла деш синтарш дог1аран белхаш д1абехьира Шела аг1ор боьдучу Шоссейни урамехь долчу коьртачу кешнашкахь. Кешнийн кертана 2 метр чохьа а узуш, некъаца хьала-охьа, цхьатерра нийса, туй тасаза шайн б1аьра а хьажалур воцуш хаза, исбаьхьа, шиъ-ах метр лекха долу акхтарган синтарш д1адуьг1ийра белхех баьхкинчара. Кешнийн хьаьрмана гобаьккхина дог1а лерина ду акхтаргаш.


Нохчийчоь -- Чернокозовора набахте, Стаиг.16, 2007\nЕвропан Кхеташонна юкъайогIучу 47 пачхьалкхах уггаре дукха чубоьхкина нах болу пачхьалкх ю Оьрсийчоь. Цунах лаьцна бинчу талламан жамIаш довзийтина журналисташна Европан Кхеташонехь Зазадоккху-беттан 14-чу дийнахь.\nЕвропехь уггаре «набахтин» пачхьалкх ю Оьрсийчоь\nТаллам бинарг ю Швейцарера Лозаннерчу университетан криминалан талламийн школа. Цо бинчу хаамца, 2015-гIа шо чекхдолуш хIора 100 000 стагах набахташкахь хан токхуш вара 439,2 тутмакх.\nЦу гайтамца Оьрсийчоь дуккха а хьалхаяьлла кхечу Европерчу пачхьалкхелла а. Оьрсийчоьнна тIаьхьа йогIуш ю Литва (100 000 вахархочух 278 тутмакх), Гуьржийчоь (100 000 вахархочух 275 тутмакх), Азербайджан (100 000 вахархочух 223,4 тутмакх).\nОьрсийчохь болчу тутмакхийн терахь доьазза алсам ду Европан Кхеташонан декъашхойн пачхьалкхийн юккъерчу гайтамал а (100 000 вахархочух 115 тутмакх).\nДелахь а, тутмакхийн терахь лахлуш ду Оьрсийчохь кху тIаьхьарчу 12 шарахь. Иштта 2005-чу шарахь дуьйна иза лахделла 23% (574 тутмакхан тIетара 439 тутмакхе кхаччалц). Берриг а чубоьхкина болчу нехан терахь лахделла 20 процентана (823 643 тIера 642 470 тIе кхаччалц),\nЛозаннерчу университетан Iилманчаш дийцарехь,чубоьхкинчарна юкъахь уггаре дукха бу адам дийна зулам динарш. Уьш бу Оьрсийчохь 27,8%, берриг а тутмакхаш схьаэцча. Европерчу пачхьалкхашна юкъахь и терахь уггаре лакхара ду Албанехь – 39,9 % (Европехь юккъера гайтам бу 13,2%).\nОьрсийчохь адамаш дайарна таIзар дина нах дIабаьхча, шолагIчу меттехь бу наркотикашца доьзна зуламаш динарш -- 25%. Кхин а цхьана гайтамца Оьрсийчохь хIора 100 000 стагах наркотикаш лелийна аьлла чувоьллина ву 90,3 стаг -- хьалхара меттиг Европехь.\nТутмакхашна юкъахь баларш ду Оьрсийчохь 10 000 тутмакхана юкъахь 61,1 стаг. Ерриг а Европехь и гайтам юккъерчу барамехь шозза лахара бу.\nЕвропан Кхеташонан хьалха кечдинчу документаша билгалдоккхуш дара, Оьрсийчохь чубоьхкина нах латточу меттигашкахь тутмакхашна ницкъ беш хилар, иза цу пачхьалкхарчу низамаша дихкина делахь а.


Ишколийн башхаллаш зен арадоккхуш ду Ιедал\nОьрсийчоь--Оьрсийчоьн ишколашкара бераш дIалуш ду Юкъара пачхьалкхан экзамен, 09Тов2009\nДоьшийлашкахь кегийрхой Iаморан хатI, церан профессионализм, оьздангаллин куц талла Iедалхой тоба араяьккхина мехкан администрацин куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Оцу кампанино шаьш балхах бохорна а, болх халчу хьоле баккхарх а кхоьру хьехархой.\nКарарчу хенахь шен даржехь дика ларалуш, гIантахь ондда дIатарвеллачех цхьаъ хетало дешаран а, Iилманан а министр Музаев Анзор. Iедалан мукъ карахьберш резабеш, къардайна, къахьоьгуш схьавогIучу цуьнгара, схьахаа, яьлла ледарло яц, массех шо хьалха цуьнан доладаьллачу министран гIантара восса.\nАмма цхьаболчара кхеторца, тахана цуьнан хоийла кхин дIоггара тIаьхьало йолуш ца хетало,официалехь кхайкха а деш, цуьнгара даьлла ант дацахь а. И тIаьхьало йолуш цахиларан, лач делахь а, тоьшалла лору мехкан куьйгалхочуьнан омрица леррина кхуллуш йолу говзанчийн тоба, коьртехь хIинца Музаев Анзор Iачу министран гIантахьIжимма хьалхо Iийна Дадаев Лоьма а волуш.\nКарарчу хенахь иза Кадыров Рамзанан гIовс ву. Цунна диначу тIедахкаршца, иза декхаре вина махкара дешаран а, Iилма Iаморан а дIахIоттам, кеп-чулацам тобеш, лакхарчу тIегIана баккха.\nДадаев Лоьмина тIедиллина мах хадош, ишколан директорийн а, иштта кхечу лакхарчу доьшийлийн а хьаькамийн а болх зер. Зераш дIахьош, тIекхуьучу тIаьхьенна йоза-дешар Iамош хаарш далар талларал совнаха тидам-тергоне эца дезаш ду церан кхетаме халкъан ламасташ, Iадаташ дахкар а, тIехь-когахь долчу духаран биста кхаччалц.\nВуьшта аьлча, цхьана агIор хестош дешаран а, Iилманан урхаллин болх а болуш, оццул шуьйра таронаш йолуш, говзанчийн тоба кхоллар лаа ца лору цхьаболчу тергамхоша а, хьехархоша а.\nХууш ма хиллара дешаран министараллин структурехь , шайн балха тIехь бахчабелла, дуккха а говзанчаш а болуш, кIезиг дакъош дац ,ишколийн а.кхечу доьшийлийн а болх зер,нийсачу новкъабаккхар,уггар хьалха гIодар, декхар долуш. Кхузара иштта яккхий бакъонаш йолуш говзанчийн тоба цхьаьнатохар,хьашто йолуш ца хеталахь а,лаа ца лору цхьаболчара. Гарехь, даьлларг хIун ду а ца хууш цхьа хIума галдаьлла дешаран а,Iилманан а министараллехь.\nХьехархоша дередо, хIинца санна хала хилла дац шайна, ур-аттал советан Iедал долчу заманахь а бохуш. «ТIийриг а йина схьаоьхуш бу зераш деш берш. Бераш Iаморан, кхетош-кхиоран болх, деккъа цхьана цу кехаташца боьзна болуш санна, хIара кехат стенна дац, и кехат стенна дац, бохуш. Иштта леткъамаш бо хьехархоша.\nЦара кхеторехь гIо дан, хьеха ца богIу хьаькамаш, уггаре хьалха, сакхт лаха, пIелгаш Iитта, кхерамаш тийса богIуш бу. И сурт, цара дийцарехь, кху тIаьхьарчу шерашкахь, дешаран а, Iилманан а министараллин белхан хIатI а,чулацам а хилла дIахIоьттина.\nИшколийн башхаллаш зе арадоккхуш ду Ιедал


Диканиг бен ма ала Соьлж-ГIалех, ца алалахь – хIумма а ма ала…\nГIуран-бутт 06, 2019\nоьлж-ГIалин йист, мехкан куьйгалхой балха ца лела кхузашхула.\nДахар «уггаре диканиг» ду Нохчийчохь – иза «сецна бакъдерг» ду. Кхечу бIаьргашца хьажа а ма хьожийла хьо, хьайна зен-зулам ца дезахь!\nОьрсийчуьрчу Iедалан Финансийн университето теллина пачхьалкхерчу гIаланашкара хьелаш, аьттонаш. Тоьллачех ю, боху, гIезалойн Казань. Цул тIаьхьа – Соьлж-ГIала. Нохчийн шахьаро шел тIаьхьа йитина университето зийна йолу 76 гIала.\nДуьххьара дац иштачу рейтингаша Соьлж-ГIала лидерийн могIара йоккхуш. Из-за 2-гIа меттиг кхачийра цунна 2016-чу шарахь а. Яздира хIетахь Инстаграмехула мехкан хьалханчас Кадыров Рамзана: «90% ГIалин бахархоша боху, шаьш реза ду шайн дахарна».\nРейтинг хIоттийначара хеттарш дан хаьржина 250 эзар вахархо чохь веха 76 гIала, хIоранхьа а къамелаш дина 600 стагца. Хиттина коммуналан хьелех, берийн дешарх, меттигерчу лоьрийн а, хьаькамийн а дикаллах лаьцна.\nСоьлж-ГIала лидер ю рейтингехь кхин а цхьана аьттонца – нах чохь бехачу хIусамийн хьелашца. Шайн дахарна шаьш реза ду бохучийн дукхаллехь шолгIанаш бу соьлжгIалахой. Бакъду, кхечу хеттаршна деллачу жоьпашкахь бага хи лаьцна а ца Iийна нохчий.\nМасала, цомгуш хилча, дарба карон хала ду Нохчийчоьнан коьртачу шахаьрахь – 66-гIа меттиг кхаьчна ГIалин лоьрашна.\nРейтинг гучуйоллушехь, Соьлж-ГIалин бахархошца зIене елира «Кавказ.Реалии» а. Цхьа а ца нисвелира цунна Финансийн университето бинчу хеттамашкахь дакъалаьцначех, амма цхьамма а ца элира, тоъал дика ю медицина ГIалахь.\nСоьлж-ГIаларчу Мурада дийцира ша шен бераца хьегнарг: цIахь, шерашкахь тIелеладарх, ца хиира лоьрашна цуьнан беран дог стенна лозу, ткъа Ставрополехь – цига дIакхаччошехь хIоттийра диагноз. Ша махкахь, эшча, хIуттур а вацара лоьрашна тIелела, «хьашт хилча, бу ваха меттиг – Ставрополь, Питер, я Москва», боху цо.\nСоьлж-ГIала: хьолахой а, къехой а\n...Тахана, нийсса 15 шо хьалха, цхьабоса херцаршлахь яра нохчийн коьрта шахьар. Амма кхин хьал ду хIинца: муьлххачу а къоман санна, бу Нохчийчохь къоьллера гIевттинарш а, цкъа ца лайначу къоьлле эгнарш а. Цхьаволчуьн тахана дерриг ду, кхечуьнан - тоъал а дац. Иштта го Оьрсийчуьра "уггаре ирсе" гIала, политика юьстах а йитина, бIаьрг тоьхча.\nТхоьца къамелдиначех дукхаболучара билгалдаьккхира, молханаш, уггаре оьшурш, наггахь а ца ло мехаза, ца хилча ца долу инсулин а тIехь.\nКоммуналан хьелашна реза вац «Кавказ.Реалиица» къамел динчех цхьа наггахь верг а. Хи дац юкъ-кара бен хуьлуш, иза а дац цIена, боху цара.\nЛюксембурган урамехь еха Лайлаъ (хIинца – Орзамиев Хьамзатан урам). Шен петар 5-чу гIатта тIехь ю, хи халла хьаладолу цига, довханиг-м наггахь а ца хуьлу, боху зудчо.\nДовханиг хилча а, аьхка бен ца хуьлу, молу хи а ца лаьтта диллина – 3-4 денна сацош меттигаш дукха йогIу. «Богатырь» куьпахь-м, масала, Миллионщиковн урамехь, кIиранашкахь а беха нах хи доцуш.\nМарема (цуьнан лаамца «Кавказ.Реалиино» хийцина цIе ю иза) ша реза ю, элира, цIенойн хазаллина, гонах латточу цIанонна. Иза йоккхае гIала, тIемаш бирзича, сихха тойина. Оцу хьоло кхачийна хила тарло Соьлж-ГIала рейтинган лакхарчу тIегIане, бохура цо.\nАмма бакъ ца лору Марема гIалин бахархой меттигерчу Iедална реза бу бохург. Иза «дика ду» ала эшна, мэр Iийначу Кадыров Ислама наханна тIехь латтийна Iазап гучудаьллачул тIаьхьа, аьлла хета цунна. «Цхьаммо а эр дац, шен цIе а йоккхуш, ша вовза а вовзуьйтуш, кхузахь Iедал вон ду, со-м яьхьар яцара», - элира Марема.\nЦо боххург бохура ГIалин кхечу бахархоша а – талламхошка юьхь-дуьххьал цхьаммо а эр дац, шайн хьаькамаш вон бу. Оцу хьокъехь бахархошца къамел дан къаьсттина хала хилира «Кавказ.Реалиина» - наха сихха, хьаькамаш хьахошшехь, дерзадора къамел.\n"Коммерсант": "Вымпелкоман" 2 млн клиентах хаамаш баьржина интернетехь\nЕрриг школаш оьрсийн матте яьхна Абхазерчу Гали кIоштахь\nИчкерин 30 шо кхачарна лерина цхьаьнакхетар хилира Берлинехь\nКадыровн критикан гергарнаш лечкъийна Нохчийчохь


Вийна бин Ладен Iусама\nЦхьанатоьхна Штаташ-- Бен Ладен, "Тайм" журналан мужалт\nЕккъа цхьана цIарца диъ шо хьалха долийна хилла гIуллакх хIокху мукъа деношкахь чекхделира, Iамерко уггар а чIогIа лоьхуш хилла стаг, бин Ладен Iусама , верца. Номер цхьаъ террорхо вер баккхийберца тIеийцира дукхах болчу Iамеркахоша. Эксперташа а, политикаша а хаамийн гIирсашкахь лакхара мах хадабо оцу лерринчу операцин.\nДийцарехь, Iамеркан къайлахчу ницкъаша масех баттахь чIарх-аьлла бинчу белхан жамI ду коьртах герз а тоьхна вийна волу Iамеркан уггар а баккхийчу мостагIех цхьаъ хилла бин Ладен Iусама.\nТеррор лелорна шеко йолуш, Цхьанатоьхначу Штаташкахь лаьцна латтош хиллачу стага гучуяьккхина хилла бин Ладенан тешамечу стеган Абу Ахьмад Аль Кувайтин цIе. Электроникан муьлхха а уьйр латтор кхерамечу дуьненах хаьддачу дахарехь Ал-Кхайдин лидеран курьер хилла вара иза. И курьер, шен агIора, уллера стаг хилла 2011- шарахь, Гезгмашин беттан 11-чу дийнахь динчу терроран тIелатарийн урхаллехь лаьттина ша баьхначу Халед Шейх Мохьаммедан а, иза лаьцначул тIаьхьа цуьнан метта хIоьттина хиллачу Фарадж аль-Либин а.\nВекалийн ХIусамехь йолчу Талламан Комитетан ГIантдаc Роджер Майка элира чубоьхкинчаьрга барт хаттарна тIера караеанчу информацин хуьско йигинера Цхьанатоьхна Штаташ бин Ладен лечкъаш хиллачу Исламабадана кхузткъа чаккхарма генарчу Абботабад-гIала. Амма Роджерса шайолчу Цхьанатоьхначу Штатийн Къайлахчу сервисан болх бу элира иза.\nРоджер Майк: Аналисташа, операторша, Талламан Коьртачу Урхаллин операторша, Къоман Кхерамазаллин Агенталлин векалша а цхьана гIуллакх деш, жим-жима вовшахтоьхначу хIумане хьаьжча гуш ду, дIаяьхьнарг вуно говза операци хилар. ХI\n..жим-жима вовшахтоьхначу хIумане хьаьжча гуш ду, дIаяьхьнарг вуно говза операци хилар. ХIокху дуьнентIерчу кIезигчу пачхьалкхашка дIаяьхьалур йолу операци. Яхьалур ярий а хаац\nокху дуьнентIерачу кIезигчу пачхьалкхашка дIаяьхьалур йолу операци. Яхьалур ярий а хаац.\nМаршо радио: КIиран буса бистхиллачу Iамеркан Къайлахчу сервисан хьаькамаша мелла а алсам информаци елира хаамаш гулбарх а, цу гIуллакхан тIеман агIонех а лаьцна. Амма оцу белхан экамалла юьхьар а лаьцна, шайн цIерш ца йовзийтира цара.\nХьаькамийн хьесапехь бин Ладенан курьран баккъал а йолу цIе Шейх Абу Ахьмад царна 2007-чу шарахь евзина. 2009-гIа шо кхаччалц лехна Исламабадана гонаха и волу меттиг къайлахчу сервисо.\nДаханчу шеран МарсхIокхучу баттахь царна билгалъелира атта чувалалур воцу кхузза тIекIелйина гIишло.\nЙиъий, ялххий метр лекха пенаш, церан буьххьехь кIохцалийн серашца дуьйцина ду. Цу тIехула тIе, лакхарчу балконан шиъий, цхьаъ-аххий метр пен а бара бина. Иштта, гонарчу лулахойн шайн нехаш ягоран гIиллакхах а, хIусаманна чубоьлхуш боцчу телефонан а, интернетан а серех хилира новкъарло. Цунах лаьцна дуьйцуш хиллачу лакхарчу хьаькамо элира, шина шарахь шаьш лехна курьер оццул лакхара кхерамазалла йолчу хIусам чохь вехаш хиларх кхетча, тIекхача чолхе Iалашо юйла хиира шайна аьлла.\nКъоман Кхерамазаллин хьехамчо Бреннан Джона элира хьастагIа, и меттиг караяле, къайлахчу сервисан аналисташа хьесапе эцнера, лаьмнашкара тоьли чохь Iечу меттана, бин Ладен цхьана гIалахь Iаш хир ву аьлла.\nКоьртачу Талламан Урхаллин векалша дийцарехь, Гезгмашин баттахь уьш тешна бара, бин Ладен оцу хIусама чохь хиларх. Цул сов, 2005-чу шарахь иза леррина бин Ладен хьулван йина хиларх а тешара уьш. Кхин а масех баттахь талламхоша шайн хьакамашка а, КIайчу ЦIийнан тIеман хьехамчашка а дIахаийтира шаьш бин Ладенан лорах кхиина хила тарлуш хиларх лаьцна. Карарчу шеран Чиллан баттахь цара Iамеркан президенте Обама Бараке хаийтира цунах лаьцна. Президент реза хилира цу гIуллакхна, олуш ма-хиллира, баьццара чиркх а латийна, операци дIаяхьийта.\nТIаьхьарчу иттех шарахь лехна номер цхьаъ террорахо вийначул тIаьхьа керла сингаттам баьлла. Иза дIаволларан кепо, хIурда чу кхоссаро, радикалан исламисташ меттахбаьхна Iийриг ца хиларца боьзна болу.\nБусулба Iедалца догIуш ма-хиллара, лаьттах волла везаш вара иза бохуш, эргIадъоьху цхьаболу бусулба динан векалш. Цара бахарехь, бусулба гIиллакхаш оцу кепара сийсаз дахаро нах дуьхьал баха кхерам бу.\nIамеркан векалша массех бахьана далийнера шаьш бин Ладен Iаьрбийн хIурда чу кхоссаран. Хьалхарниг, цуьнан кошах зерат а дина, террорахой цунна тIе ца эхийта. Цул сов, дуьйцуш ду, Iамеркахой бин Ладенан дакъа лачкъорах а кхерара бохуш.\nШолгIаниг, бин Ладен дIаволла бакъо йоьхуш, тайп-тайпана пачхьалкхашца дагадовларш дан хан ца хилар дара.\nЦхьанатоьхна Штаташ бусулба нах тебан гIерта, бин Ладен дIавуллуш коьрта бусулба гIиллакхаш лардина, бохуш. Цкъа делахь, шаьш иза сихонца дIавоьллира боху цара, малх чубузале. ШолгIа делахь, кIайн кIади хьарчийна дакъана гонаха. КхоалгIа, Iамеркан эпсаро хьалххе кечдина доIа дешна бин Ладенан докъа тIехь. Иза цунна гочдина хилла ,боху, Iаьрбийн мотт хуучуо. Хууш ду, бин Ладен Iусама дIаволлар видео тIе даьккхина дуйла. КIайчу ЦIийнахь деш дагадовларш ду, уьш хааме даха - ма даха бохург. Аналистийн хьесапехь, уьш хааме дохур ду. ХIунда аьлча, дуккха а нах шек бу, вийнарг боккъалла а бин Ладен хиларх.


Оьрсийчуьра Iедал мафица дуьстина Iамеркарчу сенаторо\nОьрсийчоьнан Iедал мафица дустуш Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн сенаторан Кеннеди Джонан дешнашна комментари йитина Кремлехь. Президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс сенаторан дIахьедар "стереотипаш" а, "русофоби" а гучуяккхар ду аьлла.\n"Оха ца леладо цIен-сирла куьзганаш, тхуна дика къаьсташ ду Iамеркан политикан истеблишмент (Iедалан коьртехь берш): шайн стереотипийн йийсарехь а, буьрсачу русофобин Iаткъамехь а хилар", - аьлла Песковс.\nОцу юкъанна цо билгалдоккху, "ша цу дешнех дикка кхеташ цахилар", хIунда аьлча, "муьлхачу контекстехь цо аьлла цахаарна".\nБайначу беттан 30-чу дийнера карарчу беттан 4-чу дийне кхаччалц Москох яра Iамеркарчу сенаторийн тоба. Оцу юкъанна конгрессменийн масех цхьанакхетарш хилира арахьарчу гIуллакхийн министрца Лавров Сергейца а, Пачхьалкхан Думан спикерца Володин Вячеславца а.\nIамеркерчу хьаькамийн визитна шаьш реза хиларх дIахаийтинера Кремло, ткъа шаьш сенаторша дIахьедора, цхьа а вовшахкхетар атта, тамехьа ца хилира шайн, бохуш. Иштта Кремло харцхьадаьккхира шайн ГIирмана аннекси ярх, Донбассерчу тIамех, Шемарчу конфликтна а, Iамеркан харжамашна а Оьрсийчоь юкъагIортарх йолийна дискуссеш аьллера конгрессменаша.\nСенаторо Кеннеди Джона дIакхайкхийра, "мафица гIуллакх хилар санна ду, Кремлца гIуллакх дар" аьлла.\n"Политикан философи яц Оьрсийчохь. Стенах гIоьртина ю мафин политикан философи аьлла, хаттар хIоьттича, церан философи – ахча а, Iедалан урхаллехь латтар а ю. Изза философи ю Путинан а. Диктатор ву иза", - аьлла. тIетоьхна сенаторо.


Америкерчу харжамашкахь Байден толамна герга а волуш, Трамп критика еш ву хуьлучунна\nЛахьан-бутт 06, 2020\nАмерикерчу президентан харжамашкахь тIаьххьара йисинчу 3-4 къийсамечу штатехь дагардечу бюллетенаша вице-президент хилла Байден Джо толамана герга а волуш, карарчу хенахь президент волчу Трамп Дональда масийтта дIахьедар дина, хуьлучунна критика еш.\nМехала йолчу 4 штатах толам баьккхинарг билгалваьлла воцчу 3-нхьа шина кандидатана деллачу кхаьжнийн башхалла лахъелла Лахьанан-беттан 6-хь. Иштта хьал хIоттарна синтем байна бу америкахой, хIунда аьлча, уьш ладоьгIуш бара харжамаш хиллачул тIаьхьа 2 де даьлча мукъане а церан жамI хир дацара-те бохуш.\nБайден тIаьхьакхуьш ву Трампана Пенсильванехь а, Джорджийахь а. Карарчу хенахь цу шинна тесначу кхаьжнийн башхалла яц, 1709 бюллетень а бен.\nОццу хенахь Байден хIинца а жимма хьалхаваьлла воьдуш Невада а, Аризона а штаташкахь. Цу шина штатехь толам баккхахь цо гулбийр бу толам баккхарх лаьцна сацам бечу харжамхойн коллегин декъашхойн шена оьшуш болу лаххара а 270 кхаж.\nКарара хьал хийца ца лахь президентан даржехь виса хала хир долчу Трампа масийтта дIахьедар дина, хIинца а бюллетенаш дагардина даланза долчу штаташкахь бозбунчаллаш лелорах лаьцна, ерриг пачхьалкхехь кхелашка искаш лур ю ша аьлла кхерамаш а тосуш.\nБайден президент хIуттур ву, Пенсильванехь я кхечу кхаа штатехь – Джорджийахь а, Невадехь а, Аризонехь а - толам баккъахь.\nТрампана хало хир ду президентан даржехь виса: цуьнан кхин дIа а лидер виса дезар ду Пенсильванехь а, Джорджийахь а, Невадехь я Аризонехь Байден тIаьхьа а вуьтуш.\nИштта гIоьртина хьал харжамийн карти тIехь а долуш, Трампан агIончаша юридикан гIулчаш яха йолийна, кхажтасаран процесс хьокъехь къийсамаш а болош, харжаман жамIаш шеконе а дохкуш.\nТрампан штабо юкъагIортар дехна Американ Лаккхарчу кхеле, Пенсильванехь юкъаяьккхина йолу почтехула кхажтасаран процесс нийса цахилар хьокъехь бина латкъам луьстуш. Оцу штатехь дагардан бакъо ю, харжамаш хуьлчу дийнахь схьаэцна аьлла тIехь почтан штамп йолу бюллетенаш, харжамаш чекхбевллачул тIаьхьа 3 де даьлча уьш харжаман куьпе дIакхаьчнехь.\nТрамп дуьхьал ву Лахьан-беттан 3-хь харжаман каппаш дIакIевлинчул тIаьхьа даийтина бюллетенаш дагардарна. Кхелан сацам бу уьш дагардан мегар ду аьлла, меттигерчу низамаша иза дан бакъо лучу штаташкахь.\nЛахьан-беттан 5-чохь сарахь тIаьхьо КIайн ЦIийнехь хиллачу брифингехь Трампа юха а дIахьедира, "демократаш харжамаш лачкъо гIерташ бу" аьлла.\n"Тхуна хетарехь, кхелашкахь дуккха а листарш хир ду", - элира Трампа, харжамаш хиллачул тIаьхьа буса ша йинчу дуьххьарлерчу комментарехь. "Эххаре а, суна хетарехь, коьртаниш хир бу кхелахой", - тIетуьйхира цо.\nПрезидент вистхиларна трансляци ечу Twitter а, Facebook а социалан машанаша оцу контентана тIе йозанаш дахкара нах варе беш, иза харц хила мега аьлла. Цхьаболчу эксперташа шеконе дуьллу кхелашка бинчу латкъамаша эххаре а хин долчу харжамийн жамIашна Iаткъам бийр бу бохург.\nЛахьан-беттан 5-хь Мичиганан суьдхочо юхатуьйхира, оцу шататехь сихонца сацо деза хан чекхъяьллачул тIаьхьа а кхаьжнаш дагардар аьлла, Трампан агIончаша бина латкъам.\nШен агIор Байдена кхайкхам бина америкахошка харжаман процессах теша аьлла, кхаьжнаш дагардинчул тIаьхьа ша тоьлур хиларх ша тешна хилар а хоуьйтуш.\n«Цхьа а вац вайгара вайн демократи дIаяккха дагахь. Я хIинца а, я цкъа а", - яздира цо Твиттерехь, Трампа къамел динчул тIаьхьа.\n"Америка дукха генаяьлла, дукха тIемаш бина, дукха хIума лайна цо, иза ца хилийта", - яздина Байдена.\nТIаьххьара болчу хаамца, тамаша балла драма ю Джорджийахь: Трампана а, Байденна а деллачу бюллетенийн башхалла яц 463 кхаж а бен, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nВенехь – кадамаш, Нохчийчохь – карикатураш, Американ Штаташкахь – харжамаш\nАмерикан президентан харжамаш: Байденна толам баккха оьшу 17 кхаж\nАмерикан президентан харжамаш - 2020\nОьрсийчоьно хакерш баржийна шай президентан харжамашна юкъа боху Цхьаьнатоьхначу Штаташа


Дагестанехь прокуроран гIоьнчо зуда ялийна меттиг дIайирзина, там боцург а хуьлуш, хаам бо «Регион online» сайто. Ловзарга кхайкхина хилла тайп-тайпана хьеший. Лараме хьешашна юкъахь хилла Дагестанские огни галин мэран когаметта Назаралиев Эльдар а, Дербент гIалин мэран хьехамча Бремов Брем а.\nМалар тIехдаьллачул тIаьхьа цхьаъ къийса волавелла и шиъ. Корта бахийначу мэран когаметто Дербентан мэран хьехамчан юьхьтIе водка тоьхна, амма цунах тоам а ца хилла, шен дуьхьалончан коьртах малар чохь долу шиша тоха а гIоьртина иза. Дуьхьало еш Брема дохийна шиша.\nЮкъаметтиг кхоччуш къасто дагахь дов даьлларш арабевлла банкет йоьдучу чуьра. Мохе бевллачул тIаьхьа оьгӀазло карзахъялар дайначух тера ду цу шиннан. Кхин дIа юкъаметтигаш къастош ца Iаш, дIасаваьлла ши Iедалхо.\nПолице хиллачух лаьцна хаам ца бина цхьаммо, - хаам бо Baza Telegram канало.


Оьрсийчоь а, спортехь допингаш а\nСтигалкъекъа-бутт 15, 2016\nСочехь 2014-чу шарахь дIадаьхьанчу Олимпийн ловзаршкахь Оьрсийчоьнан иттанаш спортхоша допингах пайдаэцна аьлла дIахьедар дина Москохарчу допингаца къийсам латторан лабораторин куьйгалхо хиллачу Родченков Григорийс.\nИ мукIарло цо Iамеркерчу Нью Йорк Таймс газетина ша еллачу интервьюхь дина. Родченковс дийцарехь, Сочера Iаьнан ловзарш дIа а доладалле цуьнга цуьнан куьйгалло иттанаш спортхойн цIераш еллера, церан анализаш гучуяха мегар дац аьлла.\nРодченковс ма-аллара, „допинган программина“ юккъе богIучу спортхойн анализийн пробанаш хIетахь цуьнан куьйга кIелахь хиллачу лабораторин белхахоша хийцина, оццу спортхошка масех бутт хьалха, цара Олимпиадина кечам беш допинг малале хьалха дIаелла йолчу пробанашца.\nИштта цхьана хенахь допингаца къийсам латторан лабораторин куьйгалхо хиллачу цу стага дийцира, ша цу хаьржинчу спортхошна спортан низамашца йихкинчу кхаа суртасатах йина йолу лерина коктейлаш елира, бохуш. И коктейл мелларг Оьрсийчоьнан ког-салазаш хахкархойн а, бобслейхойн а олимпикийн тобана юккъера 14 стаг хиллера.\nИштта кхечу Iаьнан спортан тайпанашкара нах а хиллера. Верриге а ша елла коктейл малар бахьана долуш эвсаралла алсам а аьлла, Олимпикан ловзаршкахь тайп-тайпана мидалш яьхнарг 15 стаг ву боху дийцира Родченковс.\nЦул совнаха, цо чIагIдо, дуьненаюкъарчу допингаца къовсам латторан комиссино тIедиллина ма-хиллара, дIакъевлина долу спортхойн анализац чохь йолу шишнах цхьанна а тидам хир боцучу кепара схьаделла некъ а карийнера шен белхахошна, бохуш. И берриге а болх цхьана буьйсанна цхьанна а ца гучу хенахь лерина цу Iалашонца кхоьллинчу лабораторин къайлахчу чоьнахь беш хилла.\nБIе сов спортхочун анализаш допинган позитиве хилла, уьш лабораторин белхахоша хIаллак а йира, царна метта допинган негативе жамIа гойтурш а йохкуш, бохуш дийцира лоьраллин Iилманча волчу Родченковс журналисташка. Шен дешнийн тоьшаллаш хилийтархьама цо журналисташка гайтинера Оьрсийчоьнан спортан министраллин куьйгаллица ша дIасаязйина йолу майл-кехаташ а, цу хьукмато шега кхочуш йе аьлла схьадаийтина хилла долу допингийн жамIаш гойту табел а.\nРодченков цхьаъ бен воцург хилла ца Iа, Оьрсийчоьнан спортан министралло шайн махкара олимпикан спортхошна допинг малар къайладахьа гIо до бохуш чIагIдеш верг. ХьастагIа оьрсийн допингаца къийсам латторан РУСАДА цIе йолчу агенталлин лакхарчу хьаькмех цхьаъ хиллачу Степанов Виталийс СиБиЭс телекампанин ша еллачу интервьюхь мукIарло дина, цу ша болх бинчу антидопинган агенталло оьрсийн спортхошна толамаш баха гIо до, цара допингах пайда оьцуш хилар къайла а кхоьхьуш, аьлла.\nЦо иштта хьахийра, Родченковс шега хIеттахьехь дийцина дара, Сочерчу Олимпиадехь дакъалоцучу оьрсийн спортхоша допингаш муьйлуш хилар, аьлла.\nКхеташ ма-хиллара, Оьрсийчуьрчу спортан министралло и бехкаш бух боцуш бу аьлла юхатеттина. Цу хьукматан куьйгалхочо Мутко Виталийс шен яккхий шеконаш ю элира ТАСС агенталлерчу журналисташка и информаци бакъ ю бохучух.\n„Со теша цу спортхойх. Уьш вуно тоьлла спортхой бу, царна дуьхьал туьтту бехкаш абсурде бу. ХIун коктейлаш? Пал бу иза. Уьш дуьненаюкъарчу тесташйаран тобанна юккъехь бу. Уьш Олипиада йолаялле а, иза йоьдуш а, чекхйаьллачул тIаьхьа а теллинера. Цхьа а бух боцуш бу царна дуьхьал тоьтту бехкаш. Оха и артикл толлур а ю, цунна хIун жоп дала догIу а хьовсар ду тхо. Сан цу спортхойх цхьа а шеко яц“, - бохуш дийцира спортан министро, Степановс а, Родченковс а дуьйцуш дерг – иза Оьрсийчоьнна дуьхьал йина информацин атака ю аьлла тIе а тухуш.\nАла догIу, Дуьненаюкъарчу Олимпикан комитето хIинцале а кхайкхам бина ВАДА олучу дуьненаюкъарчу допингаца къийсам латторан агенталле сихонца Родченковс оьрсийн спортхоша ца магийна гIирсаш мийларх йолу информаци талла аьлла.\nТкъа цу агенталлин куьйгалхочуо Риди Крейга пIераскан дийнахь ша Р-Спорт хаамийн агенталле еллачу интервьюхь билгалдаьккхира, и IалагIож вуно цатомехь хир ю Оьрсийчоьнан спортан цIарна, аьлла.\n„Оха хIинцале а дехар дина оьрсийн хьукматхошка, тхайна цу хиламан гонахьа мел йолу информаци схьакхачае, аьлла, тхешан таллам дIаболон тхайн аьтто хилийтархьама. Амма Оьрсийчоьнна дика керланаш дац уьш“, - элира цо.\nЦуьнца цхьаьна цо билгалдаьккхира, ша куьйгалла до агенталла политикан бахьанашца болх беш яц, аьлла. „Политика тхан уггаре а бала боцучу хIумнех ю. Тхуна лууш дерг – иза Оьрсийчоьно къепенаш ларйар а, цигарчу спортехь дерриге а хила ма-деззара хилар а ду“, аьлла тIе а тухуш.


Зеленскийн кхайкхаме хьожур ду шаьш аьлла Кремлехь\nТовбеца-бутт 08, 2019\nУкраинин президент Зеленский Владимир.\nУкраинин Малхбалера хьал дIанисдан, Iамеркан а, Британин а, Германин а, Францин а лидерша дакъа а лоцуш, керлачу форматехь дийцарш дIадахьаре кхайкхина президенто Зеленский Владимира Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире.\nИ цхьаьнакхетар хила мегар долу меттиг санна Зеленскийс хьахийна Минск. Цуьнца цхьаьна, Украинин президенто Фейсбукехь арахецначу шен видео-кхайкхамехь билгалдаьккхина, Украина дуьхьал цахилар Донбассера хьал дIанисдан Iалашо йолчу цхьана а дипломатин форматана.\nКремлехь тидаме эцна Украинин президентан кхайкхам. Оьрсийчоьнан президентан зорбан секретаро Песков Дмитрийс дIахьедар дина журналисташка, иза керла хьалхататтар ду, цуьнга шеко а йоцуш, хьожур ду шаьш аьлла.


Оьрсийчоьнца девне бала лууш бац Евробарт\nЗазадоккху-бутт 07, 2015\nЛатвин коьртачу гIалахь Ригехь дIадирзина шина денна лерина хилла Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министрийн официалан доцу цхьаьнакхетар. Цара йийцинчу коьртачу теманех цхьаъ яра Украинерчу хьолах лаьцнарг.\nПIераскан дийнахь цу цхьаьнакхетарехь йист хуьлуш Евробертан арахьарчу политикехула йолчу коммисаро Могерини Федерикас дIахьедар дира, шаьш кийча ду Оьрсийчоьнна а, Украинерчу оьрсашкахьара болчу сепаратисташна а дуьхьал керла санкцеш кхайкхо аьлла.\nДелахь а, шайн коьрта Iалашо ю конфликт йолчу зонехь маслаIат лардар элира цо. Цхьаьнакхетар дIадирзинчул тIаьхьа хиллачу зорбанан конференцехь Могеринис дIахьедар дира, Оьрсийчоьнца девне яла лууш яц Евробертана юкъайогIу пачхьалкхаш аьлла.\nЦIеххьана охьаяьлла Путинан рейтиг\nЦициган кIорни кIелхьаръяьккхина Нохчийчохь (видео)\nНекъан полицехь болх бийр бу СаIудерчу зударша\nБакаевн верас хила кийча ву Украинин депутат Чубаров\nЧIагIаран заводехь ши дакъа карийна Дагестанехь\nТалламхошна телефонерчу хаамех пайда эцар дихкина Iамеркан Лаккхарчу Кхело\nМолдовера Оьрсийчоьнан эскарш хьокъехь резолюци тIеэцна дуьненаюкъаралло\nМохьамед Салахь - Нохчийн Республикан лараме махкахо\nТитиев хьокъехь Нойертана жоп делла Кадыровс\nНохчийчоьнан Iедалан куьйгалхо хIоттор ву тIедогIучу кIиранах\nУкраинехь лаьцна Дудаевн цIарах хиллачу батальонан эскархо\nПIаьнгазахь ца бахийтина "Ахмат - Сила!"\nМарха достучу буса кегийрхой лецна Устрада-гIалахь\nМархийн бутт бирзина, нехаш санна дукха дара даар…\nНохчийн меттан гIаролхо\nМухIажирийн дийнахь – мухIажирийн гIайгIанех\nГайтукаева Бана. Къоьжа IиндагIаш


ХӀара йаззам бу Гватемалан хиллачу коьрта гӀалах лаьцна. Антигуа-Гуатемала лаьцна, хьажа Антигуа а, Барбуда а (маьӀнаш).\nШатлакхан Илли: «Fair Antigua, We Salute Thee»\n1 ноябрь 1981 (Йоккха Британех)\nЙоккха Британис куьйгалла ден ДоттагӀаллин юкъара маьрша пачхьалкх\n440 км² (181-гӀа дуьненахь)\n(2016 июль. мах хадийна) стаг\n$1,579 миллиард долл. (172-гӀа)\n▼ 0,760 (лахара; 67-гӀа меттиг)\nМалхбален-карибийн доллар (XCD, код 951)\nБахархой — коьртаниг хӀуӀаьржа расан нах бу. Дукхаха берш динаца — протестанташ бу.\nДоттагӀаллин а, Америкин пачхьалкхийн кхолламан а декъашхо.\nПачхьалкхан корта — Йоккха Британин паччахьо, хӀоттийна инарла-губернатор.\n3 Политикин система\n10 Тайп-тайпана белхаш\n11 Хьажа ишта\nЦӀе схьаяьлла испанийн дешах:Antigua — «шира» а, barbuda «маж йолу». Юьхьанца аравакаша «Вададли» цӀе тиллина долу Антигуа гӀайре, тахана а меттигерчу бахархоша «Вададлы» олу; карибаш, тера ду, Вайомони олуш хилла хилар. 1493 шарахь гӀайрен тӀехь хилла волу Колумб Христофора, Санта-Мария-ла-Антигуа (испан. Santa Maria la Antigua) цӀе тиллина хила тарло, Севильян кафедралан килсерчу иконин сийнна.\nАнтигуа а, Барбуда а гӀайренаш тӀе дуьххьара нах хевшина вайн эрал 3 эзар шо хьалха. Вайн эра долалуш кхузахь гучудевлира юьртабахам лелош долу аравакийн тайпанаш. XIII бӀешарахь уьш аратеттира майрачу карибаша.\nГӀайренаш дӀадиллина 1493 шарахь Колумб Христофора шен шолгӀачу экспедицехь. Амма климатан халонаш а, карибийн тайпанаш тӀелетар бахьнехь дуккха лаьттира гӀайренаш тӀехь нах хевшина ярташ йоцуш.\n1632 шарахь дуьйна — Йоккха Британи мохк. 1674 шарахь Антигуан тӀехь дӀайийра дуьххьарлера шекаран эрзан аре. Ингалсхоша иштта йийра Антигуан тӀехь кхин а аренаш (бамба, тонка, кокосаш), белхаш бан Африкера хӀуӀаьржа лайш чубалон буьйлабелира. Лолла дӀадаьккхира 1834 шарахь. 1666—1667 шш. Антигуа дӀалецира Францис.\n1671 ш. Антигуа а, Барбуда а Сент-Китс, Невис, Ангилья, Монтсеррат гӀайренашца цхьаьна Мехна дуьхьалара гӀайренаш колонин юкъадоьду. 1689 ш. гӀайренаш тӀехь юкъаевлла дуьххьарлера урхаллин меженаш, уьш лаьттара лаьттан дайх а, латта лелорхойх а. 1816 ш. Мехна дуьхьалара гӀайренаш йийкъира шина декъе, амма 1833 ш. колони юха а меттахӀоттийра, ткъа Антигуа гӀайре цуьнан центр хилира.\n1958—1962 шерашкахь Антигуа — Вест-ХӀиндин федерацин юкъахь ю, ткъа Мехна дуьхьалара гӀайренаш колони 1960 ш. официалан дӀаяьккхира.\n1967 шеран февралехь Йоккха Британис Антигуан «Йоккха Британица ассоциаци йина пачхьалкх» статус елира, юьззина чоьхьара шен урхалла а долуш, Йоккха Британис мохк ларбаран а, арахьара юкъаметтигех жоп луш.\n1981 шеран 1 ноябрехь — маьрша пачхьалкх Антигуа а, Барбуда а (гочдичахь испан. — «шира» а, «маж йолу» а).\nРоссийн Федерацица дипломатин юкъаметтигаш ю (хӀиттийна ССРСца 5.01.1990).\nХьажа иштта: Антигуан а, Барбудан а парламент\nАнтигуан а, Барбудан а политикин система билгалйоккху унитаран парламентан монархи олий. Антигуахь а, Барбудахь а болх беш ю вестминстеран модель, цуьнан амалехь ю башха хьолаца екъар а, Ӏедалийн геннийн юкъаметтигаш лелор а. Пачхьалкхан корта бу Йоккха Британин паччахь, цуо хӀоттаво инарла-губернатор, цуьнгахь ерш вакийлатан функцеш. Лейк-Тэк Луиза, 2007 шарахь Антигуан а, Барбудан а исторера инарла-губернатор хӀоьттина дуьххьарлера губернатор-зуда ю.\nМинистрийн Кабинет кхуллу харжамашкахь тоьллачу партин декъашхойх, премьер-министро (2014 шеран 13 июнехь дуьйна — Браун Гастон) аьлла йолу министрийн кандидатураш формалан къобалйо инарла-губернаторо. Премьер-министр ву правительствон корта, цуьнгахь ду кхочушдаран Ӏедал. Правительствос жоп ло парламентан хьалха, цуо цунна гайта таро ю цатешаран вотум (конституцин 73 яз.). Премьер-министро охьадуьллу шен дарж, нагахь парламент дӀасахецнехь я кхечу меттигехь, цуьнан депутатийн мандат дайнехь я цхьаьна хенан ницкъ дӀабавьллехь. Министран пост йов инарла-губернаторан омарца, цуо сацам бо премьер-министран дехарца, ткъа иштта премьер-министр я парламент дӀасахецча.\nАнтигуан а, Барбудан а Законашкхолларан Ӏедал правительствехь а, парламентан шинне палатехь а ду. Шина палатан парламент лаьтта Сенаторех (17 сенатор) а, Палатан векалех (17 депутат) а.\nИтт сенатор хӀоттаво инарла-губернаторо премьер-министро къобалбийриш, виъ сенатор — оппозицин тхьамдано къобалбийриш. Инарла-губернаторо цхьа сенатор хӀоттаво инарла-губернаторан оьшу аьлла хета социалан я кхечу тобанийн лаамаш кхочашбаран векал вой. Инарла-губернаторо хӀоттийна сенатан цхьа декъашхо, Барбудан Законашкхолларан кхеташонан лаамийн векал ву, кхин цхьаъ а иштта хӀоттаво Барбудера премьер-министро къобалвийриг. Сенатор хила таро ю муьлхха а мехкан гражданин, 21 шерал къуона воцург, даиман а цуьнан махкахь вехаш волу ша хӀоттавале 12 бутт хьалха дуьйна (ст. 29).\nВекалийн Палатан депутат хила таро ю муьлхха а мехкан гражданин, 21 шерал къуона воцу, харжале 12 бутт хьалха дуьйна гуттаренна а махкахь вехаш волу (ст. 38). Векалийн Палатан депутаташ хоржу дуьххьала дӀа къайлаха дерриг къомо кхаж тасарца цхьаьна мандатан гуонехь (2010 ш. хьолашца — 17) мажоритаран системица (ст. 40). Парламентера цхьа меттиг йитина ю Барбуда гӀайренна. Жигара харжаман бакъо ю Антигуан а, Барбудан а 18 шо кхаьчначу гражданийн, ткъа иштта ДоттагӀаллин гражданийн (18 шерера дуьйна), нагахь пачхьалкхехь бахам белахь.\nТӀаьххьара харжамаш хилла 2009 шеран 12 мартехь. Харжамийн жамӀашца Цхьаьнатоьхна прогрессиван партис 9 депутатийн меттиг баьккхина, Лейбористийн партис — 7 меттиг, Барбудан Халкъан Болам — 1 меттиг.\nСуьдан Ӏедал гойту Малхбален-карибан Лакхарчу суьдо (штаб-квартира ю Сент-Люсехь, цхьа суьдхо ву Антигуан а, Барбудан а резидент, Юкъара юрисдикцин суьдехь председатель а ву иза). Малхбален-карибан Лакхарчу суьдан системан хӀора пачхьалкхан-декъашхочун ю шайн Лакхара бакъонан суд, иза канцелярица цхьаьна белхан меттиг ю меттигерчу суьдхочун гуламан меттиг. Антигуа а, Барбуда а иштта ю Карибан нийсонан суьдан декъашхо.\nМеттигера шеш шайна урхалла даран меженаш Антигуахь яц гӀайрен барам жима хиларна. Ерриг урхаллин функцеш лелайо къоман правительство. Леррина Барбудан регламент йо меттигера кхеташонан белхо, иза ю коьрта меже меттигерчу шеш шайна урхаллин гӀайренан тӀехь. Лелаш ду Барбудан меттигерчу шеш шайна урхаллин акт тӀеэцна долу 1976 шарахь. Меттигера кхеташо лаьтта 11 декъашхочух.\nАнтигуан а, Барбудан а мохк бекъна 6 гуон — Сент-Питер, Сент-Филип, Сент-Джордж, Сент-Джон, Сент-Мэри, Сент-Пол — кхин а 2 бозуш болу мохк — Барбуда а, Редонда а (ма-дарра дийцича дозуш долу мехкаш доцу, хӀунда аьлчи гойту шеш къасто йиш йоцу мехкан дакъош санна).\nПачхьалкх лаьтта дикка доккхачу шина гӀайренах а, церан бердашна йисттерачу масех кегийра гӀайренех а. Антигуа — уггаре доккха (280 км²) а, адам охьахиина а ду. Барбуда гӀайре, лаьтта Антигуан 48 км къилбаседехьа, иза шен барамца шолгӀа гӀайре ду (161 км²). Жима тӀехь дехаш адам доцу гӀайре Редонда (1,6 км²), Антигуан 40 км малхбузехьа долу, иштта дакъа ду Антигуа а, Барбуда а пачхьалкхан. Малхбалехь Атлантикан океанан хиш ду, ткъа малхбузехь — Карибан хӀордан.\nЛандшафтехь, коьртаниг, аренаш ю. Антигуан уггаре лекха меттиг — Богги гу (402 м) бу, ткъа Барбудан — 32 м.\nПачхьалкхан коьрта шахьар — Сент-Джонс гӀала, Антигуа гӀайрен тӀехь ю. Цхьаъ бен йоцу нах хевшина меттиг Барбуда гӀайрен тӀехь ю Кодрингтон.\nГӀайренаш тӀехь ю йовха тропикан климат, гуттаренна цхьа температура а йолуш. Уггаре дика хенан хӀоттам хуьлу — ноябрь чеккхенгара май болабаллалц.\nГӀайренийн дийнаташ гайтина, коьртаниг, луларчу хиш чура — маржанийн рифийн юкъараллин алсама йолчу орнитофауно.\nКоьрта йаззам: Антигуан а, Барбудан а экономика\nХьажа иштта: Антигуан а, Барбудан а валюта\nЭкономикин бух — туризм (60 % ДЧС).\n2012 шеран хьолехь юьртабахамехь лелайо юьртабахаман культураш: бананаш, кхоьш, копаста, кхин копасткепарниш, жӀонк, хорсам, маниока, чили бурч, кхин бурчаш, бамба (бамбан хӀуш а, бамбан даьтта), наьрсаш (царна юкъахь корнишонаш), баклажанаш, хох, гӀабакхаш, кабачокаш, кхен сурсаташ, бадаржаш, хьаьжкӀаш; даьхний кхиадо.\nПромышленность — бедарш тегар, вахон маларш дар.\nДуьненаюкъара АКТ мехкийн кхоллам юкъайоьду.\n2010 шарахь зорбатоьхна Дерригдуьненан банкан хӀора шеран классификацехь, Антигуа а, Барбуда а — «юкъарчул лакхара сан» экономика йолу мохк бу. 1982 ш. кхиа йолаелла офшоран бизнес, 1993 ш. буьйлабелтира кхолла офшоран банкаш, ткъа тӀаьхьарчу шерашкахь кхиа йолаелла офшоран ловзаран бизнес Интермаша лелош. Къоман кхиаран фонде инвестицеш еш, пачхьалкхан облигацеш я гӀишлош, латта эцча Антигуан а, Барбудан а гражданалла ло.\nКоьрта йаззам: Антигуан а, Барбудан а бахархой\nБахархой — 86,8 эз. (2010 шеран июлехь маххадийна).\nШарахь тӀекхетта — 1,3 %.\nБераш дуьнен тӀедовлар — 16,4 бер 1000 вахархочун (фертилалла — 2,06 бер цхьаьна зудчунна), баларш — 5,8 стаг 1000 вахархочух, 15 шо кхачанза бахархой дакъа — 28 %, 65 шо а, сов а — 7 %, иммиграци — 2,4 стаг 1000 вахархочух.\nДахаран юккъера хан — 73 шо божарий, 77 шо зударий.\nЭтно-расан хӀоттам: хӀуӀаьржаниш — 91 %, мулаташ — 4,4 %, хӀукӀайниш — 1,7 %, кхин — 2,9 % (2001 шарахь бахархой багарбарца).\nГрамоталла — 86 %.\nГӀалин бахархой — 30 %, юьртан — 70 %. 15 шо кхачанза берш 26 % бахархойх, 15 тӀиера 65 шо кхаччалц берш — 67 %, 65 шерал совбевлларш — 7 %.\nАнтигуан а, Барбудин а Конституцис цхьаннен а динан официалан статус ца ло. Динан гӀуллакххойн бакъо яц парламентан декъашхой хила. Ишкол къастийна килсах, динан фактор политикехь ладаме роль ловзош яц. 2001 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, уггаре яьржина тоба ю англиканалла (25 % мехкан берриг бахархойх). Антигуан а, Барбудин а динан хӀоттам къаьста керсталлин тайп-тайпана агӀонашца: ворхӀалгӀачу дийнан адвентисташ (12 %), шовзткъеиттаннаш (11 %), Моравин килсе оьхурш (11 %), Делан килсе оьхурш (4,5 %), католикаш (10 %), методисташ (8 %), баптисташ (5 %); кхин керсталлин агӀонаш (0,5 %). Кхин динаш леладо 2 % гергга бахархоша. Атеисташ а, муьлха дин леладо жоп ца делларш а 6 % бу берриг бахархойх.\nКоьрта йаззам: Антигуан а, Барбудин а меттанаш\nИнгалсан мотт официалан бу, амма дукхаха болу меттигера бахархона буьйцу антигуан креолийн мотт. Барбудин акцент кӀеззиг къаьста антигуанчух.\nМаршаялале долчу шерашкахь, стандартан ингалсан мотт шуьйра баьржина бара антигуан матте хьаьжча. ТӀаьхьа антигуан креолийн матте шайн оьздангаллин ладаме аспекте санна хьежа буьйлабелира. Лакхара а, юккъера а классаш къехка антигуан креолийн маттах. Дешаран системо дӀатоьтту антигуан креолийн маттахь хьехар, лелабо стандартан ингалсан маттахь.\nАнтигуан креолийн дукхаха долу дешнаш схьаэцна ингалсан а, африкин а меттанашкара. ГӀайренан тӀехь лело кицанаш африкин меттанашкахь ду.\nАнтигуан а, Барбудин а оьздангаллин ингалсан амал. Къоман спортан тайпа крикет ю. Кхин хазахета спортан тайпанаш футбол, гатанан спорт, серфинг а ю.\nАмерикин поп-оьздангалло а, модо а иштта боккха Ӏаткъам бо. Дукхаха йолу мехкан массийн хаамийн гӀирсаш юкъабоьду баккхийн америкин машанашна. Антигуахой дика терго еш бу америкин модин тенденцешна тӀаьхьа. Коьрта дизайнерийн сурсаташ духку Сент-Джонсан а, кхечу гӀаланийн а туьканашкахь, хӀетте а антигуахошна гӀоле хета леррина хӀума эца Сент-Мартене я Сан-Хуане боьлхуш.\nТелекоммуникацеш Антигуахь а, Барбудехь а\nТранспорт Антигуахь а, Барбудехь а\nАнтигуан а, Барбудин а эскар\nАнтигуан а, Барбудин а ТӀеман ницкъаш лаьтта (Royal Antigua and Barbuda Defence Force) 1 гӀашлойн батальонах (185 салти а, эпсар а).\nАнтигуа а, Барбуда а Викиларма чохь\nАнтигуа а, Барбуда а Викигид чохь\nАнтигуаАрхивйина 2009-03-19 — Wayback Machine.\nКоролевская полиция Антигуа и Барбуды Архивйина 2021-06-02 — Wayback Machine.\nКонституция Антигуа и Барбуды (1981)(ингалс.).\nКеп:Антигуа а, Барбуда а теманашкахь\nКеп:Къилбаседа Америка Кеп:Вест-ХӀинди Кеп:Британин империн мехкаш Кеп:Къаьмнийн доттагӀаллаш\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Антигуа_а,_Барбуда_а&oldid=7280466»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 30 декабрь 18:05\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 30 декабрь, 18:05.


Доьзалехь божабер а доцуш, зудабераш хилча, да-нана дIадаьлча, дакъа зудаберашна ца кхочу олий, верасаша дIасадоккху. Оцу зудберашна дакъа кхочу я ца кхочу?\nВай дуьненчуьра дIадевр дуй а, вайх бахамаш буьсур буй а хууш, Дала Къуръан чохь билгалдина ду фараиз олу Iилма. Фараиз Iамаделаш аьлла Элчано (IалахIи-ссолату ва-ссалам). И хаар оьшуш ду, амма тIехь дац, Iелимнахана хууш хилча тоьуш ду. Шайн шарет (ирс декъар) дан дезаш хилча, Iелимнахах дагабовла беза. Нийса дерг хIун ду аьлча, зудаберашна дех-ненах бисинчу бахамах кхо дакъа дича, ши дакъа догIу, нагахь санна доьзалехь шиъ я шиннал сов зудабер делахь, цхьа йоI бен яцахь, нийсса ах дакъа догIу, цхьа дакъа бухабисинчу верасашна догIу. Зудаберана дакъа ца кхочу бохург, вайн Iадатехь дакъа невцана ца кхачадо бохург ду. Нагахь санна, Iадатех доха вайна ца лаахь а, некъ бу вайна, и гIуллакх вас йоцуш цхьалхадаккха. Верасех воккхачо, да-нана дIадаьлла дисинчу зудаберан дика а, во а дIа а дерзош, цунна бух а латтош, дас-нанас ден долу дола дан деза, тIаккха маьрша вехар ву и верас хIоьттинарг. Дала нийсачу новкъа хIиттадойла вай!\nХIусамненаца барт ийгIина хилча, иза йита билгалдаьхна бахьанаш дан а дуй?\nБилгалдинчу бахьанех коьрта бахьана ду зуда цIийндена муьтIахь цахилар. Оцу чудогIуш ду кхидолу бахьанаш. ЦIийндена муьтIахь цахиларна тIера дIаюьйлало кхин ледарлонаш. Делахь а зуда йита сихвала ца оьшу, ма-хуьллу хьостуш, хьехар деш кхетон хьажа веза. Сихвеллачохь зуда йита а йитина, юха дохковаьлла хьийзачул, и кхетон хьажар гIоли карор ду. Дала барт лойла вайна.\nДекхар доккхуш я дIалуш маьркIажал тIаьхьа дала мегаш дац олу. Ахь хIун жоп лур дара цунна?\nЖоп: Шен дIадала вовшахкхеттехь, ламаз хьелуш дацахь, я хIума яа хиъна, юкъахваьлча, цунах дегIана эшам хуьлуш бацахь, хенаш ца етташ ма-кхуьъу сиха дIадала деза декхар.\nШа валале, цIийндас весет дина зудче, шен кошан барз цIена латтабе аьлла. Цуьнан весет кхочушдан кест-кестта цуьнан коша тIе яха мегар дуй?\nЧIогIа бIобоьлла хилла цу стеган шен зудчух, цуьнан дехар кхочушдан деза. Нехан божарийн бIаьрг тIехь соцур боцчу кепара кечъелла, шен нийят а дина яхча, сийлахь хир ю. Кир а тухуш, хьаха а хьохуш, тодан мегар дац каш, гонахара къух дIа а доккхуш, дола дан мегар ду.\nСтага шена вевзачуьнгара, я гергарчаьргара, я накъосташкара, ваха а воьдий, шега лохьа олий, декхар доккху, ша хIоккху хенахь, цхьа бутт я ши бутт баьлча, д1алур ду олий. Цул тIаьхьа хан-зама яьлча, цуьнан и декхар дIадала йиш ца хуьлу. Ткъа декхар дIалучу хенахь ахчанан мехаллин барам лахара хуьлу, цунах шена хIумма а ца йогIу, олу ахча деллачо. Ишттачу хьолехь хIун дан деза?\nДуьненчохь бехаш болу нах вовшашна гIоьналлина, накъосталлина, вовшашка хьашто йолуш кхоьллина Дала. Диканех диканиг ду юхалург даьхни далар. Далла гергахь ял а йолуш, сагIийна делча санна, деза ду бусалба вешина гIодар.\nБакъду, шен заманчохь декхар дIалойла ца хуьлуш меттигаш дукха ю. Йиллина йолчу хенахь декхар дIадезаш и стаг тIаьхьаваьлча, деллахь, ма готтехь вара со, цхьа аьтто хиллалц собардехьа, бохуш велахь, собардар мелехь ду. Дала вайна Къуръан чохь билгалдина ду: декхар тIехь долу стаг готтехь велахь, и хьовза ма велаш, аьлла. Цунах доьзна, декхаран дас и Iад витахь, цо цунна дIаделла долу декхар хилла лаьттар ду иза. Амма, со хIинца гаттехь ву, хIара ца хилча, сан йиш яц, бохуш, шен декхар схьадоьхуш да велахь, оцу заманера дуьйна и декхар тIехь долу стаг нехан даьхни, нуьцкъашха схьалаьцна, сацийнарг хуьлуш ву. Цу хенахь дуьйна оцу даьхнин охьаболу мах и декхар сацийна Iаш волчу стагах хьаьрчар бу. Нехан даьхни эрна, зен дойуш ву иза. Мах токхур бу цо, нагахь и шегара схьабехахь. ХIинца ахь схьа ца лахь, со зене хуьлу хIокху дийнера дуьйна схьа, хьо соьга харц луьйш ву, аьлла, ахчанан да девне ваьлча, хилла долу зен меттахIотто дезар ду декхар тIехь долчо. Оцу ахчанан мах: ялтица, жижигца хьесап деш, дIалучу заманчохь цуьнах догIуш хилла дерг, ялта хуьлийла, жижиг хуьлийла, цуьнца дуста а дуьстина — дIадала деза. Вукхо схьадоьхуш а доцуш, и сацийна Iийна ца хилча, ша схьаэцнарг дIаделча, вер ву декхархо.


Тепсуркаева Жукка. | ВАЙНАХ\n24.09.2013\tКультура и языкознание, Статьи Оставить комментарий\nТепсурккаева Жукка дуьненчу яьлла 1924-чу шарахь Хьалха-Марта кIоштан Гихт1а олучу юьртахь. Жуккин ден-ненан доьзалехь шийтта бер хилла. Кхеран доьзал даима цхьацца белхаш беш, къинхьегамхой хилла. Вайна ма-хаъара, 1944-чу шарахь Сталинан омрица кхидолу къаьмнаш санна, нохчийн къам а Юккъерчу Азе кхалхийра.\nЖукка а, цуьнан доьзал а Казахстане кхечира. Церан а лан дийзира цу заманчохь нохчаша лайна халонаш. Амма халонашка ша къар ца йойтуш Жуккас ялх доьзалхо кхиийна.\nТепсуркаева Жукка шуна йовзийта лааран бахьана ду, цо ша цIера яьккхинчу хенахь шена хезна нохчийн узам дагахь Iамор а, и узам вайга схьакхачор а.\nЖукка хIинца вайца яц, амма цуьнгара схьаязбина узам бисна, тахана и шун кхиэле а буьллу оха.\nВайн Далла хастам бу!\nВа, делла довла вай яхь йолу кIентий!\nВай хIунда ца даьккхира и деза гIазот?\nМа кийча хилира вай махкаха довла.\nВай, делла довла вай яхь йолу кIентий!\nМа атта йитира хIара нана ДегIаста.\nМеттахь Iуьллург тохий карчош,\nЦа ларош висинарг герзаца вожош,\nДелера доцуриг ва орца доцуш,\nМа къиза хьовзийра цу Дала ма ларарша.\nТIера дай дIалецна тхо цхьалха дитина,\nЮьстах боккху бажа санна,\nТхо юьстах даьхна,\nТIе догIуш ло долуш, лайна кIел ховшийна,\nГо баьккхина дIахIитти и Делан мостагIий.\nВа яккхий «Студебеккарш» юхатеттина\nТIе дотта долийра ва зударий, бераш\nТIаккха тхо кхийсира товарни вагон чу.\nВа даго хIума доцуш, йогуш цIе йоцуш,\nИ шера аренаш ва тIаьхьа туьйсуш,\nИ яккхий охьенаш пурхала цоьстуш,\nИ цIера ва машен ва йолаелча,\nМа маьхьарий девлира баккхийчу нахе.\nМа маьхьарий девлира зударшка, берашка.\nИ лекха ламанаш ва тIаьхьа хьоьжуш,\nБуха дисина ва даьхни тIаьхьа а Iоьхуш,\nХIара нана ДегIаста ва тIаьхьа а йоьлхуш,\nМа юьхьарлецира Сибреха боьду некъ.\nВа маьрша Iойла хьо, тхан нана ДегIаста.\nВа маьрша Iойла шу тхан кешнийн охIланаш\nИ Делан кхиэл хилла тхо Сибреха ва доьлху\nТхо Деле дехалахь, ва нана ДегIаста!\nВагон тIехь веллариг дIалечкъош,\nВеллийла ва хиъча чу кхуссур ву олуш,\nЦу некъан йохаллехь талламаш бина.\nТIера чу кхийсира беллачийн декъий.\nДахна тхо кхечира цу сийначу Сибреха,\nЧу даха, тIе даха меттиг а ва йоцуш,\nIеламнах байъинчу цу сийначу Сибрехахь\nТхан рицкъа Ахь яздира, ва Везан Дела!\nМацалло хьийзочу цу сийначу Сибрехахь\nШелонна цIийзачу сийначу Сибрехахь,\nМацалла беллариш ло буха теIош,\nМа зама яьккхира цу Сийначу Сибрехахь.\nВа марша Iойла шу, тхан дай-наной!\nВа марша Iойла шу, тхан йижарий, вежарий,\nИ Дела кхиэл хилла шу буха дисна,\nТхо даха ма дохку ва нана-ДегIаста.\nАлхьамдуллиллахI! Вайн Далла хастам бу!\nАлхьамдуллиллахI! Вайн Далла шукар ду!\nВа нана-ДегIаста Ахь юхаяларна!\nХIара нана-ДегIаста Ахь юхаяларна!\nЗорбане кечйинарг АБДУЛАЕВ АДАМ\nВайнах, №8, 2013.\nНазад: Алвади Шайхиев. Приметы счастья.\nВперед: Тевсиев Бай-Iела. Дег1аста.\nГармония свободного цвета


www.islamannur.org - Дакъа 8: ДоIанех а, хIайкалех а лаьцна дерг\nДакъа 8: ДоIанех а, хIайкалех а лаьцна дерг\nБухарин а, Муслиман а «Сахьихь» жайнахь ду Абу Башир ал-Ансара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина хьадис. АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) мосуьйттазза некъаца цхьаьна нисвелла хилла иза:\n«Цкъа, омра а дина, геланча вахийтина пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна): «Эмкалийн вортанаш тIера дерриге тишделлачу зIенарх дина туьтеш дIадаха, хадонза цхьа а туьте ма дита (аьлла)».\nИбн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла:\n«ДоIанаш (юкъахь ширк долу), хIайкалш, молханаш даор - ширк ду» (Ахьмад, Абу Дауд).\nХIайкалш – берашна тIе а, логах а ухкуш йолу хIуманаш ю, бIаьрг хиларх уьш лардаран а, кIелхьарадахан а Iалашонца. Нагахь уллуш дерг цIенна КъурIанах делахь - цхьаболчу салафаша магийтина и, царех цхьаболчара ца магийтина и, элчано дихкиначуьнах а лерина. Цамагийначарех ву - ибн МасIуд (АллахI реза хуьлда цунна).\nДоIанаш – Iаьрбоша «Iазаимаш» олу царех. Элчанан хьадисо, доIанаш мегаш хилар хаийта, цамегачарна юкъара даьхна юкъахь ширк доцу доIанаш. Юкъахь ширк доцуш долу доIанаш АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), бIаьрг ца хилийта а, саьрмако я сту лоцучу гезго катоьхча а, деша магийна.\nМолханаш даор – наха лелош хIума ду, цара дийцарехь: зудчунна майра воьзуьйтуш а, майрачунна зуда йоьзуьйтуш а.\nАхьмада дийцина РувайфиIан дешнаш:\n«АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) соьга элира: «ХIай РувайфиI, вехха ваха мега хьо (вахар деха хила тарло хьан). Цундела массо нахана дийцалахь: нагахь цхьамма шен маж дIаехкахь, тишделлачу зIенарх дина туьтеш охкахь, дийнатийн кхеллица я даьIахкаца цIано яхь - Мухьаммад оцу адамах цIена хилар»».\nСаIид бин Жубайра аьлла:\n«Адамна (тIера) кочара хIайкал дIадаьккхинарг - цхьа лай хьалха витиначуьнах терра ву» (хIара хьадис ВакиIа дийцина).\nОцу хьокъехь ИбрахIима аьлла:\n«Салафаша и хIайкал, мухха хилча а, ца магадора, КъурIанан аяташ делахь а я дацахь а» (ВакиI).


ХIокху беттан 16-22-чуй деношкахь Ульяновск гIалахь дIаяьхьира рогIера XVIII-гIа Дуьненаюкъара къоначу яздархойн форум. Цигахь дакъалоцуш вара Россера а, 15 кхечу пачхалкхера а 140 къона яздархо. Форуман хьеший бара Социальни-экономикин а, интеллектуальни а программийн фондан президент Филатов Сергей а, Зорбанехула а, шуьйрачу коммуникацешкахула а йолчу федеральни агентствон куьйгалхочун заместитель Григорьев Владимир а, СНГ-н гIуллакхашкахула йолчу федеральни агентствон кегийрхойн программаш кхочушъяран отделан хьаькам Коваленко Андрей а, Ульяновски областан губернатор Морозов Сергей а. Зорбанехула а, шуьйрачу коммуникацешкахула а йолчу федеральни агентствон а, Президентан грантийн фондан а, Россотрудничество федеральни агентствон а, «Содружество» регионаш кхиоран фондан а гIоьнца форум вовшахтоьхнарг яра Социальни-экономикин а, интеллектуальни а программийн фонд а, Ульяновски областан Правительство а. Нохчийн Республикера оцу форуме яханера къона яздархо Умарова Асет. Дагадоуьйту, Умарова Асета дакъа а лоцуш, дIаяьхьна къоначу яздархойн 4-гIа форум ю иза. Вовшахтохархоша дийцарехь, форумо къоначу яздархойн таро хуьлуьйту шаьш а, шайн говзарш а йовзийта а, бевзаш болчу экспертийн магорех, хьехарех пайдаэца а. Царна юкъахь бу яздархой Веллер Михаил, Юзефович Леонид, Ватутина Мария, Варламов Алексей, Славникова Ольга.\nФорум дIаяхьале цкъа хьалха конкурс дIа а кхайкхийна, схьакъастийра цуьнан дакъалацархой (35 шо кхаччалц хенаш йолу). ДIаяьхьначу форуман культурин программи юкъахь дара Ульяновск гIалин а, областан а театрашка а, музейшка а бахар а, кхузаманан литературин мехала теманаш а, проблемаш а йийцаре яран цхьаьнакхетарш а, дискуссеш а, иштта «Арион» а, «Вопросы литературы» а, «Дружба народов» а, «Звезда» а, «Знамя» а, «Нева» а, «Новый мир» а, кхечу а литературин журналийн векалша дIаяьхьна мастер-классаш а.\nФоруман жамIашкахула Россин Федерацин Культурин министерствон стипенди эцарна хьалхатеттира вайн республикин векал Умарова Асет. ХIинца кхозлагIа форуман стипендиат хуьлуш а ю иза. Иштта А.Умарован говзарш юкъагIур ю «Керла яздархой» аьлла йолчу юкъарчу гуларна. Цул сов, форум дIаяхьарца доьзна зорбане йоккхур ю «Молодая литература» книгийн сери.\n– Суна доза доцуш хазахеттера суо форумехь дакъалацаран конкурсех чекхъяьллий хиъча. Сайн жамIаша чIогIа цецйоккхуш гIадъяхийтира со. ХIокху шарахь «Знамя» литературин журналан мастер-класс хаьржира ас. Цуьнан куьйгалхой Сергей Иванович Чупринин а, Анатолий Николаевич Курчаткин а ву. Тешна ю, тхаьшна хьехначух а, довзийтинчух а кхидIа айса пайдаоьцург хиларх а, кхин а дика язъян а, тексташна тIехь болх бан а Iемарг хиларх а. Иштта цхьаьнакхетар хиллачул тIаьхьа дог ира-карахIуттий, кхидIа болх бан а, къахьега а болчу лаамца цIа йогIу со. Сан керлачу яздархошца доттагIалла а тасаделла, тешна ю, кхидIа а оха цхьаьний болх бийриг хиларх. Ульяновск а чIогIа тамехь, исбаьхьа гIала хийтира суна. Къаьсттина дагахь лаьтта тхаьш теплоход тIехь Волга хи тIехула дехьадовлар. Ас доккха баркалла боху Социальни-экономикин а, интеллектуальни а программийн фондан президентана Филатов Сергей Александровична къоначу яздархошна оьшу гIо-накъоосталла цо дарна, – дийцира къоначу яздархочо Умарова Асета.\nНохчийн къона яздархо, суртдиллархо, журналист Умарова Асет йина 1985-чу шеран лахьанан (ноябрь) беттан 3-чу дийнахь ГIалмакхойн АССР-н Городовиковск гIалахь. Цуьнан бархI шо долуш Нохчийчу1ен-баха юхабирзира церан доьзал. Цо чекхъяьккхина Нохчийн пачхьалкхан университетан журналистикин факультет, журналистикин декъехь болх а бина цо. Иштта дешна Ереван гIалахь йолчу шуьйрачу хаамийн гIирсийн Кавказан институтехь. Шен дахаран дукхахдолу шераш суьрташ дахкарна лерина цо. А.Умарован суьртийн гайтамаш дIабаьхьна Россехь а, Польшехь а, Италехь а, Iаьмаркахь а, Бельгехь а, Германехь а, Гуьржийчохь а, кхечу пачхьалкхашкахь а цигахь лаккхара мах а хадийна цуьнан белхийн.\n2002-2003-чуй шерашкахь Умарова Асета «Жималла» кегийрхойн театраца цхьаьна гастролаш дIаяьхьира. Берийн кхолларалин цIийнан солистка а, пачхьалкхан «Нохчо» иллийн, хелхарийн ансамблан а, «Заманхо» иллийн, хелхарийн ансамблан а солистка-вокалистка а лаьттина иза. 2007-чу шарахь ООН-н дуьненаюкъарчу конкурсехь толам баьккхира цо. 2008-чу шарахь Страсбургехь дIаяьхьначу адамийн бакъонийн конвенцин механизмех пайдаэцарехула долу хаарш довзийтаран конкурсехь 2-гIа меттиг яьккхира цо. 2012-чуй, 2014-чуй, 2015-чуй шерашкахь Москван областехь йолчу Липки юьртахь дIаяьхьначу къоначу яздархойн форумашкахь а, 2012-чуй, 2013-чуй, 2014-чуй шерашкахь дIаяьхьначу Къилбаседа Кавказан къоначу яздархойн кхеташонашкахь а дакъа а лаьцна А.Умаровас. Иштта, 2012-чу шарахь дIаяьхьначу оьрсийн маттахь язъеш болчу Гуьржийчоьнан литераторийн конкурсехь дипломант а хилира иза. Къилбаседа Кавказан федеральни округан литературин универсиадехь, «Проза» номинацехь 3-гIа меттиг яьккхина цо. Асетан говзарш гочйина гуьржийн а, белорусийн а меттанашка. Цуьнан повесташ а, дийцарш а зорбане дийлина литературин журналашкахь: «Вайнах», «Нана», «Юность», «Дружба народов», «Нева», «Звезда», «Homo legens», «Лебедь», «Флорида», «Русский глобус», «Лексикон» (США), «Апра» (Тбилиси), «Процесс» (Прага), «Наша Гавань» (Керла Зеланди), «Literarus» (Финлянди), «Зарубежные задворки» (Германи), «Наше поколение» (Молдави), «Tallinn» (Эстони), «Русский клуб» (Тбилиси), «На войне» (Москва) «Дарьял» (Буру-ГIала), «Textura» («Белорусси»); юкъарчу гуларшкахь: «Вкус айвы» (Москва), «Новые писатели» (Москва), «Кавказский экспресс» (ХIинжа-ГIала), «Новые сны о Грузии» (Тбилиси), «Бераллера цIа» (Соьлжа-ГIала), «Бег от времени» (Соьлжа-ГIала». Оьрсийн маттахь язйо цо шен говзарш. Говза прозаик йолчу цуьнан дийцарийн коьрта тема ю Нохчийчохь тIаьххьара хилла тIемаш а, церан бух бовзар а, тIаьхьакхиа гIортар а. Карарчу хенахь иза болх беш ю ша ехаш йолчу Грознески кIоштарчу Пролетарски юьртарчу юкъарадешаран школехь суьрташ дахкаран хьехархо йолуш, иштта оццу школехь йолчу журналистикин кружокан куьйгалхо а ю иза. Адамийн дахаран, синкхачанан массо а декъехь бохург санна къахьоьгуш, кIад ца луш, болх беш схьайогIу Умарова Асет. Ишттачу адамаша дикачу агIор йовзуьйту кхечу къаьмнашна вайн республика а, нохчийн халкъ а, вайн культура а, литература а. Иза масал эца а, йохье вала хIума а ду, вайн къомана юьхькIам а бу.