Нохчийчоь -- Терек футболан тоба ловзуш стадионе гулбина студенташ, хьехархой, лоьраш... Соьлж-гIала, 17Заз2013\nБалхахь а, доьшуш а берш, маьршо йоцчу махкашкахь, шайн лаамехь нах бац. Царна тIедожийна юкъараллин гIуллакхаш-декхарш а ду. Уьш ду, Советан заманахь юкъа а даьккхина, вуно жигара пайда эцна долу «субботникаш».\nПионерийн-комсомолхойн-коммунистийн декхарш тIехь долу школийн дешархой, юккъерчу-говзаллийн а, лакхарчу школийн а студенташ, индустрина тIера, колхозашка кхаччалц болу белхалой-белхахой а болхара цига.\nНохчийчохь тахана хIоьттина Iедалан урхаллин куц-кеп, советан заманара гIиллакхашца йоьзна, цу советан Iедало дахарера дIа а кхоьссина, емалдина хиллачу динца а йоьзна ю.\nНехан духар а, лелар а ду меттигерчу Iедалан а, динан дайн а лерринчу тидамехь.\nСоветан заманахь цхьа пропаганда яра, «Зударий, советан Iедало шу маьрша даьхна, дIадаха коьртара йовлакхаш!», бохуш. Цул тIаьхьа Нохчийчохь мел чIагIлуш хилла Iедал, зударий духар билгалдаккхарна тIера долалора урхалла дан.\nТкъа хIинца, зударшка дIакъовлало боху. Вукху агIора, дукха тIех къовлаелла хеттарг, урамехь саца а йина, цуьнга хаттарш дала а, цуьнан телефоне хьовса а паргIат бу полисхойн духар доьхна а я, цхьа а билгало йоцу а божарий.\nИштта ду, божарийн духарх, аьлча а, цуьнан маж-мекхаца доьзна гIуллакх а. Маьждиге ламазаш дан боьлхучу кегий нехан куьце леррина хьовсу, цу гIуллакхана тIехIиттийна нах. ХIинца, ур-атталла, видеокамераш а хир ю боху, маьждигашкахь хIиттийна.\nМа-дарра аьлча, нах синтем байна бу, шаьш хIун дан деза ца хууш.\nАтта хила там бара, Iедал а, муфтият а реза еш, маж-мекх мел деха а, дуькъа а хила деза? Коч-хеча муха тегна хила деза, дуьйцуш хилча. ХIунда аьлча, еккъа Нохчийчохь дац и дехкарш.\nМасала, Къилбаседа Корейхь нийсса дIа аьлла, божарийн кортош муьлхачу куьцехь лергина хила деза.\nЗазадоккху бутт болалуш Къилбаседа Корейн Iедалша корейхошна тIедиллина, шайн лидеран Ким Чен Ынан санна кортош ларгар. И хьехар делларг ю Къинхьегаман парти. Хаамийн гIирсаша дийцарехь, и омар мел бакъ ду къастон хала ду. ХIунда аьлча, цкъа делахь, иза багахь дина омар ду, документ санна чIагIдина дац. ШолгIа делахь. Къилбаседа Корей хаза неха санна къевлина пачхьалкх ю.\nИза оццу къевлина яцахьара хуур дара, цигара нах шайн чотах футболе хьовса а, урамашкахь девзигаш хьекха а, музейшка а, концерташка а баха декхар бойла.\nБIаьсте йолуш чIогIа самукъадолу массеран а. Амма Нохчийчура цхьаболчу нехан ца долу.\nБIаьсте тIеярца, Соьлж-гIалахь футболан матчаш йолало. Иза халонга долу, цига баха таро йоцчарна а, шен кхин гIуллакхаш долчарна а. Зазадоккху-баттахь кхузза Соьлж-гIалара Ахьмат-арене бахар тIедиллира дарбан-хIусамашкахь, школашкахь белхаш бечарна а, юккъерчу а, лакхарчу а доьшийлийн студенташна а.\nСоьлж-гIалара Ахьмат-Арена -- Кадыров Рамзанан Instagram тIера даьккхина сурт\nКхеташ долчу бахьанашца аса нехан цIераш ца ялош, уьш беха меттигаш билгал а ца йохуш даладо церан Маршо радионца хилла къамел. ХIара хьехархо ю дуьйцуш, шайна тIедилларх лаьцна.\nХьехархо-зуда: "Зазадоккху беттан 1, 8, 22-чу деношкахь даха деза. Хьайна ца лаахь ма гIо боху, амма 2 эзар сом охьадилла деза. 1-ра школера бераш дохуьйтуш ду 200 соьмаш гул а дина. ТIаккха хьехархочо охьадилла дезарг 50 сом ду, хьайна цига ваха ца лаахь."\nШколехь болх беш волу хIара стаг а ву, тIедиллинчу кепехь футболе ваха декхарвина.\nХьехархо: "ХIора школера футболе хьажа баха беза хьехархой. Тхан школера, масала, I2 стаг ву. Тхайгара ахча вовшахтухий, лакхарчу классашкара дешархой я юьртара нах бохуьйту оха. Тхоьгара 21 туьма доьху, сезонехь шозза-кхузза даха дезаш хуьлу."\nIаьнан юккъехь Олимпан цIе еъча директоро хьехархой а, дешархой а, дарбан цIийнан коьртачу лоьро лоьраш а гIала дIабигира, некъан йистехь латта. Цу кьуйгалхоша автобус я машенаш лаца еза, шен кисанара ахча охьадуьллуш. Иштта концерташка хьовсабо. Маца долийна и гIиллакх Нохчийчохь? Маца юкъадаьккхина иза аьлла динчу хаттарна жоп луш, цо элира.\nХьехархо: ХIокху тIаьхьара 6-7 шарахь ду-кх иза. бераш (дешарна юкъардоху "тIай схьадоьллий, тIай дIакъовлий, хIара йой, важа йой", бохуш. Хьехархойн хьашташ ца дийцичхьана, и моттаргIанаш лелайо... и мероприятеш, царна вайн Iедалша мел духку ахчанаш доккха хIума ду. Концерташка дахар тIедожийна тхуна. Массо хIума тIедожийна ду тхуна. Хьалххе хоуьйту. Лаахь, ца лаахь цирке дахийти. Туркойчу дахар тIедожийна, 66 стаг вахийта боху. Нахана харжаш йовлу паспорташ дохуш, берашна кара ахчанаш луш... ГIебарта-Балкхаройчу даха деза 17 тоба. Цхьана тобанехь 12 стаг волуш."\nОццу хенахь, Москохара цирк елахь я цхьа артист, йишлакхархо Нохчийчуу бен хIунда ца воьду те ахча даккха? Нохчийчоьнна луларчу Дагестанехь, ГIалгIайчохь, ХIирийчохь, ГIебарта-Балкхаройчохь, Кхарачой-Чергазийчохь а дац тIедиллинчу кепехь, нуьцкъала, шайн чоьтах адам културан гуламашка хьовсор.\nШен лаамехь ша воьдуш ца хилча, шен цунах самукъа муххале ца долу, иза бале яьлла шена бохуш, кхин дIа а дуьйцу Нохчийчура вахархочо.\nХьехархо: "Кхузахь бен дац-кх иза. Вуон хIума ду иза. Районе билеташ дохуьйту, царах охьабилла, олий. И футбол бала хилла-кх. И стадион юза бохуш, гIад-амал дайъина-кх! «Футболе дахка ца лаьа шуна!», бохуш, мохь ма хьоькху цо."\nНагахь, хьаькамаша тIедиллинарг кхочуш а ца дина, хьехархой, масала, цу спортан а, кулутуран а гуламе ца вахча хIун хир ду? Ур-атталла, цу хаттаро а халчу хIоттийра хIара стаг.\nХьехархо: "Ахьа хIун дуьйцу хаьий хьуна? Паччахьо бохург дичхьана довлуш ду тхо! «Стадион юза» ма боху цо."\nИшта а ца тоьуш, кIезиг алапана дан амал доцу хьехархой эргIадоьху, дешаран хьелаш тодаран а, лакхадахаран а метта, шайгара ахчанаш дIаийзорах. Школийн дешархой а буьгу нуьцкъала, музейшка а, зиярте а. Нагахь, берийн дай-наноша ахча ца лахь – ала дашна, цу билетах доьху ахча ца такхалуш доьзалш шортта бу Нохчийчохь – шайгара охьадилла декхар бу хьехархой. Ткъа концерташка, уьш ца бахча а могуьйту, цара билетах доьху ахча охьадилчхьана.\nМарет: "Футболе, концерташка а, музейшка а, хIинца зиярташка вахар а тIедиллина Iедало. Шайн чоьтах дан дезаш хIума ма дай иза. Бераш дIадигар ца тоьа, уьш мехаза чу ма ца дуьту. Берийн дай-наноша ахча ца лахь, тхайгара пхиппа туьманаш охьадахка дезаш а ду тхо. Концерте дахар тIедожийна тхуна. Шайна лаахь гIо, ца лаахь ма гIо, амма коллективо итт стагах долчу билеташна богIу мах охьабилла, аьлла. Иза ши эзар ду."\nСоьлж-гIалахь бехачеран хьал гIоли карадо, ишта хIоьттинчу суьртехь. Некъана харжаш яккхий яц церан. Ткъа Соьлж-гIалина а, цу музейшна а, зиярташна а генахь бехарш а бу декхар, цига баха, аьлла деллачу хаттарна жоп луш Марета дийцира.\nМарет: «Дера безий. Генахь балхахь ю тхан йиша. Аса латкъам бича, "шу-м, эцца чу дахчхьана довлара, тхо 100 чаккхарма геннара дуьйна дахка деза цига, тхайн чоьтах автобусаш лаьцна", элира цо. ШолгIачу батте даьлла, алапа схьаэцаза болчу хьехархошна 50 туьма ахча ма ду.\nИ киснахь доцуш шортта хьехархой бу. ТIаккха хьаькамо иза шен киснара охьадуьллу, тIаккха алапа схьа ма деллина, хьехархоша вовшах а тухий, хьаькаме дIало.»\nШовзткъе иттара яьллачу Марета дийцарехь, иза цкъа а футболца бала кхаьчна а, я цигахь хилла а яц. Нагахь санна, церан белхан коллективера цхьаннен воьдийла ца хилахь, стадионехь байракх лестош, гол тоьхча мохь хьекха безаш ю. Шайга хьаькамо хьалххе хаам бина, шаьш маса матче даха деза, бохуш дийцира цо.\nМарет: «Хьалххе дуьйна аьлла кхаа матчана ахча охьадилла деза, даха деза, аьлла.»\nДелахь а, Марет цкъа мукъа а футболехь хиллехь, цунах йоккха футболезархо хила там бара. ХIунда аьлча, цхьаболчеран чIогIа самукъадаьлла цига бахарх. Бакъду, футболан бакъонаш дика ца йовзарна, Терек командина гол тоьхча а, мохь биттина хазахетарца. Цунах лаьцна дуьйцу, тIедиллинчу кепехь футболе хьажа вахана хиллачу хIокху стага.\nХьехархо: ХIора школера 10-12 стаг вохуьйту футболе. Со зударшца нисвеллера цкъа Тереккий, Спартаккий ловзучу хенахь. Терке-кубань ловзуш а ваханера. Гол тоьхча тхо "Урреее" олий, хьалалелхара.\nТхоьца еана цхьа зуда-хьехархо, даиман чутухург, иза вайчара тоьхна моьттуш, шолгIачу матчехь кевнаш хийцаделлий ца хууш, хьалаиккхинера тхан директор. "ДIаяла, охьа хаа. И дIо заврайонона хьо гахь!", шега аьлча боху, "ой, хьалха а яцара хIокху етташ?" бахара. Оха чIогIа болеть дира царна тоьхча, вайначарна тоьхча а."\nЦхьана эвларчу школера хьехархо Малика бертахь яханера Соьлж-гIалара Ахьмат-арене футболе хьажа. Цигара, футболе безам бахана цIаеара ша, бохуш дийцира цо Маршо радиога\nМалика: «ЧIогIа хаза дара, шийла ца хиллехьара. Со цкъа а хилла яцара, хазахеттера суна. Мел долу хIума дицделлера суна цигахь.»\nНохчийчоьнан генарчу цхьана эвлахь болх беш ю хIара хьехархо. Iаьнан уггар шийлачу муьрехь школера бераш эцна, цирке дахар тIедиллира шайна, бохуш дийцира цо.\nХьехархо: «Iай четарна чохь еш йолу цирк муха хир ю? Шийла йолуш, милла дала дохкуш дигинера бераш. 25 туьма билеташна а хIоттийнера. Церан гастролаш ю, план ян езара аьлла, тхуна тIедиллинера. Берийн хIун бехк бу?»\nНохчийчоьнан Шелан кIоштара хIокху хьехархочо дийцарехь, бертаза уьш бахийтира, цирко ахча доккхуш дакъа лаца.\nРазет: «"Лаахь ца лаахь, хIоккхул бераш дало деза аьлла, оцу шелонгахь, Iа уггар чIагIделлачу хенахь бераш цирке дигира. Концерт ю олу, церан а план кхочушъян еза. Хьан цу концертехь гIуллакх делахь, дацахь а ваха везаш ву хьо. билетийн мах 20 туьма бу. Хьо цига ваха йиш йолуш вацахь, цига баха корта лаха беза. Сайн даго къобалвина, сайна товш волчу илланчин концерте со гIур ю. Амма суна тIедожийча, дуьхьал гIорта дог догIу. Ца лаьа суна цига яха.»\nНохчийчохь балхахь мел волу стаг, Москохана муьтIахь долчу Соьлж-гIалара Iедалийн даздарийн а, самукъадаккхаран а гуламийн декъашхо ву. Ишта дуьйцу цунах лаьцна, Соьлж-гIалахь Iедалан цхьана хьукхматехь болх бечу хIокху зудчо.\nНохчийчура яхархо: "Лоьрех, хьехархойх, кхечу, Iедалан балхахь мел болчарах публика йина. Коьртехь берш реза беш, стадионаш юьзина хила еза боху. Дог ду дац, таро ю-яц, хоьттуш дац. Лаахь-ца-лаахь вахар тIедожош жу. Дуьненан цхьана маьIIехь тата далахь, адам вовшахтоха дезаш ду.\nГIалахь ког боцург а цIахь виса мегар дац, аьллера. Ворданна тIе а хаийна, валаве аьлла, митинге валон бахара. Хьалха стадион юьзна хилийта, дIавахча тоийтара, хIинца ахча охьадилла боху. Некъана ахча дала деза. Нахана дазлуш лаьтта иза.»\nОццу хенахь, нохчийн драматургин театре гIур болуш дуккха а бара. Царах ю хIара зуда а.\nНохчийчура яхархо: «Театрна делларг-м суна новкъа дац и ахча. Нохчийн драматургин театр алссам кхачийтахьара.»\nОцу кепара, балхахь долу адам шайн лаамехь ца хилар совнаха, церан цхьа а аьтто бац, мукъа деанчу дийнахь шайн гIуллакх дан. Субботникаш бохучу, урамаш, майданаш, некъан йистош а цIандан буьгу мехаза. Цул сов, хIора бIаьстенан юьххьехь, керстанийн марханаш дастале, республикехь долу 60 керста кешнаш цIандан декхар бу.\nЦунна делахь, я кхечу бахьанаца делахь, Нохчийчура дIабаха луучу нехан терахь лакхахь лаьтташ ду. Царна юкъахь бу, луьра тIемаш боьлхучу хенахь а республикера дIавахаран ойла тIе ца йитинарш.\nНохчийчохь хIоьттинчу хьолана комментари яр дийхира Маршо радионо вевзаш волчу синIаткъаман говзанче Китаев-Смык Леониде. Нохчийн республикехь тахана кхолладелла хьал цкъа Советан заманахь леллачуьнца дуоза хьаьжира иза. Юха, дуьненанахь цу тайпа масала лаха хьаьжира. Эххар, ишта элира говзанчо.\nКитаев-Смык: «Уггар хьалха суна дагатосург, иза културан мероприяти хилар ду. Амма, бераш нуьцкъала, цаьрга хоьттуш хIума доцуш, цирке, концерте, театре дигар нийса ца хета. Церан цигахь самукъадолу аьлла а дац. Цхьана агIора, шайна гуш дерг дика ду аьлла хета дезаш ма дай царна. Церан дегнаш кхета деза.\nТкъа баккхийниш, уьш бераш ма дац. Уьш нуьцкъала бигарх ца кхета со. Иза церан сий дайъар санна хIума ду. Цхьа кхерам тесчий бен бен бигалур буй уьш? И хIун кхерам бу суна ца хаьа. Амма кхерамца бен далур дац иза.»\nОьрсийчохь дIахьуш йолу културан а, спортан а мероприятеш чIогIа еза хуьлу. Вуно дукха нехан таро яц цига баха, аьлла, кхин дIа а дийцира Китаев-Смык Леонида.\nКитаев-Смык: «Тхан кхузахь, Оьрсийчохь дIахьуш йолу културан мероприятеш, уьш диканиш елахь - дика театр, дика концерт, спортан даздарш делахь а - уьш чIогIа деза хуьлу. Цундела, дукхах болчу нехан ахча дац цига баха.\nАса юьйцург Москох а, Оьрсийчура, ахча кхин а кIезиг долу адамаш деха, кхин йолу гIаланаш а ю. Дукхах болу нах хIинца театршка ца боьлху. Концерташка а ца боьлху. Еккъа телевизион йисна царна. Ткъа телевизион ирча, эвхьаза, къам Iовдалдеш а ю. Оьрсийчохь бехачу нехан хье талхош ю иза.\nНохчийчохь ерг муха ю ца хаьа суна. Цундела, концерташка, футболе, музейшка бигар дика-ду дац аьлла, атта жоп ца далалур дац. Вуон ду нуьцкъала бигар. Културица доьзна хилча, мелла а цхьа пайда а хир бара. Иза стеган сий дойъуш делахь а.\nАмма, цо културо бан беза дика тIеIаткъам харцбоккху. Оццу хенахь, нах митингашка нуьцкъала бохуьйтуш белахь, тхо долчехь а и саннарг деш ду Москох а, кхечу оьрсийн гIаланашкахь... Оцу хIумано стеган сий дайъина ца Iаш, цо дуьхьало а гIаттайо. Адамийн дуьхьало гIаттор чIогIа кхераме хIума ду. Кхехкаш лаьттачу яйна тIе негIар теIор санна хIума ду иза. Цуьнан жамI, дукха хьолахь дика ца хуьлу.»\nБайракхаш ягийнчарна гIуданаш тоьхна


Бельбекера Украинан тIаьххьара тIеман база схьаяьккхина оьрсийн ницкъаша\nГIирмера оьрсийн тIеманхоша Бельбекехь йолчу украинхойн тIеман декъанна штурм йинчул тIаьхьа лаьцна, Украинан тIеман-хIаваан ницкъийн базан буьйранча. Ройтерсе бечу хаамца, гIагI-диллинчу машенашца а, герзаца а оьрсийн чоьхьабевллачул тIаьхьа, иза дIавигина цу базанера.\nУкраинхойн эскарехь полковник волчу Мамчура Юлийс хаам бина, ГIирмехь Украино тIехьажар латточу тIаьххьара база йоккхуш цхьана стагана чевнаш йина, аьлла. Евзаш йоцчу меттехь дагадовларш динчул тIаьхьа, дийна юхавоьрзур вуй хьо, аьлла деллачу хаттарна жоп луш: «Хуур ду-кх. Цкъачунна, базехь дIадаиллина хилла герз тIекIалдуьллуш ду тхо», аьлла.\nХьалхуо, Фейсбук тIехь хаам бинчу Украинан ТIеман министраллин медиа-центран куьйгалхочо Селезнев Владислава аьллера, цхьана сохьтехь карадуьйла аьлла, шайна оьрсаша хIоттийна ултиматтум кхочушъян дуьхьал бевлла украинхойн эскархой. Аэродромана го а бина, юха цунна цунна штурм йина оьрсийн ницкъаша.


Сийлаллица верзор? Францехь хьехархо вийнарг муха дIавоьллина Нохчийчохь\nГIуран-бутт 08, 2020\nНохчийчоь, Шалажа, Анзоров дIавуллучу тезетахь. Телеграмерчу 1Adat пабликан видеогайтамера скриншот\nКIирандийнахь Нохчийчохь дIавоьллина Францехь историн хьехархо Пати Самюэл вийна Анзоров IабдуллахI. 200 сов вахархо хилла тезетахь, ткъа хаамийн гIирсаша довзийтира иза "вазварца верзор".\nТалламан версица, 18 шо долчу Анзоровс ГIадужу-беттан 18-чохь, сарахь, Парижан йистехь вен а вийна, корта баьккхина Пати Самюэлан. Бахьана хилла цо школехь берашна Мохьаммад Пайхамарна ехкина карикатураш гайтар. Францин полисхоша зулам динчу меттигна гергахь герз тоьхна вийна шаьш лоцуш Анзоров.\nТаллам боьдучу юкъанна, шина баттахь, доьзале дIа ца луш латтийра Анзоровн дакъа. ГIура-беттан 5-чохь бен ца кхаьчна иза Нохчийчу, Хьалха-Мартанарчу Шалажа юьрта. Кеманца кхаьчна Стамбулера Соьлжа-ГIала. Оцу дийнахь дуьйна, карантинна дIакъовлу аьлла, полицино гоне лаьцна яра юрт.\nКIирандийнахь, ГIура-беттан 6-чохь, Анзоров дIавоьллира шен дай, гергара нах болччу кешнашка.\nАнзоровна гонах алссам тидам лелла хиларе терра, даржийна прессехь, иза боккхачу ларамца дIавоьллина аьлла. Хьал комментарица довзийта дийзира Оьрсийчоьнан пресс-векалан Песковн Дмитрийн а тIехь. Цо дIахьедира, шена хууш дац мел доккха-жима хилла хIоттийна тезет, аьлла, тIетуьйхира: "Шеко йоццуш алалуш ду цхьаъ, хьехориг ду терроран тохар, иза, тIе боккха бехк а буьллуш, емалдан бен ца дуьсу".\n200 гергга стаг вахана Анзоровн тезета. Иза Къилбаседа Кавказерчу барамна могIара хIума ду, боху нохчийн историка Осмаев Iаббаса.\n"Цхьа а тезет ца дуьсу алссам адам ца доьдуш, дехой хуьлий ца Iа цигахь, хуьлу ненахой, захалш, церан массеран а гергарнаш", – билгалдоккху Осмаевс.\n"Шалажехь уггаре доккхачу тайпанах бу АнзоровгIар, цундела цецдийла ца оьшу тезета мел дукха нах бахарх а", - элира кадамехь хиллачу меттигерчу яхархочо Ялхароева Маккас.\nВазвеш дIавоьллина Анзоров аьлла даьржина къамел харцдира Шалажан юьртдас Магомадов Салмана. Цо бахарехь, юьрта йисте блокпост хIоттийна регионехь коронавирус яьржина хиларна. Ун лелаш хиларе терра, миноташкахь бен ца совцуьйтуш, нахе дIасабахар доьхура тезетан дайша.\n"Бусалба тезетахь ца вазво стагга а, Деле гечдар доьху хIораннана а цхьабосса. Дисинарг дерриг а кхетам могуш боцучара кхуллу. Тезета буха ца дуьллу стаг муха, стенах велла", - иштта мах хадийра прессо Анзоров вазвеш дIавоьллина аьлла яздечун юкъаллин жигархочо Караев Руслана.\nМассо а ца теша Францехь хиллачух лаьцна официалехь дийцинчух. "Говорит Москва" радиона интервью луш Нохчийчоьнан куьйгалхочун гонехь йолчу адамийн бакъонийн кхеташонан декъашхочо Саратова Хедас ша ца теша элира 18 шо долчу кIанта и тайпа зулам дина бохучух. Цунна хетарехь, "Францин къайлахчу ницкъаша зуламна бухакхоьссина" Анзоров.\nОцу юкъанна Анзоровна турпалан васт кхолла а гIоьртира Нохчийчуьра цхьаболу нах, иза "бусалбанашна хьалхара валар" сийлалле доккхуш. Иза дIаволла де дуьсуш социалан машанашкахь сурт даьржира, цу тIехь гойтура Шалажера Шерипов Асламбекан урамехь, цунах Анзоровн урам беш, газан биргIанах тоьхна керла цIе. Юьртдас Магомадовс оцу хьокъехь даржийра, "провокаци ю йинарг, бакъ дац ", аьлла. ТIаьхьо гучуделира меттигерчу цхьана вахархочо хаттар-алар а доцуш, ша-шеггара у дIалатийна хилар.\n"Нийса дац цунах турпал вийраш дукха бу бохург. Техетахь хиллачу наха кеп-кепара хадабо кхелхинчо диначун мах. Суна хетарехь, бехкбуьллурш алсамо бара, кхечара шаьш ца кхета 18 шо долчу кIанта иштаниг муха дийр ду, бохура, кхечара карикатураш бехкейора", – дуьйцу тезетахь хиллачу Ялхароевас.\nКавказ.Реалиин аьтто ца белира Шалажерчу Iедалан векалшкара комментари эца.


ЖIаьлех цIано муха йан еза? - 6-7 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам Коьрта агIо\nМИН КАЛАМИ ХАЙРИЛ-АНАМ 6 - 7\n6. Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Шайн цхьана пхьегIана чура цхьа хIума жIаьло малахь, ворхIозза юьлийла аш иза».\nМуслима иштта дийцина а ду иза: «Церах хьалхарниг латтанца а долуш».\nМуслима дийцина МугIаффалан кIантера IабдуллахIера схьа (Дела реза хуьлда цаьршинна), Делан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«ЖIаьло цхьана пхьегIана чура цхьа хIума малахь, иза ворхIозза дIаюлийла аш, бархIолгIачахь латта а хьокхийла аш».\n- ЖIаьлех цIано муха йан еза дуьйцу хIокху хьадисашкахь.\n- Нагахь санна жIаьло цхьана пхьегIана чура цхьа хIума малахь, йа йаахь, тIаккха и пхьегIа адамана лело лаахь, иза цIан ца еш лело мегар дац, хIунда аьлча жIаьла боьха (нажас) лоруш долу дела. Ткъа и цIанйаран некъ оцу хьадисашкахь билгалбина бу: кхийолу хIума цIанйаллалц хица цкъа йилча а мегар долуш делахь, жIаьло бехйина йолу хIума ворхIозза йила а еза, цкъа латта лело а деза. Иза иштта дан деза аьлла хаийтина ду вайна Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), ткъа цо аьлларг а, дийцинарг а Дала шена довзийтинарг ду. Ткъа, Далла дика хаьа Ша́ кхоьллина долчу Шен кхолларан хIоттам муха бу, хьаьнца муха-хIун лело деза. Хьалха хууш ца хиллехь, тахана Iилманчашна билгалдаьллла девзина ду, жIаьлийца цхьа микробаш хилар, латтано бен йойъуш а, дIайохуш а, дIацIанйеш а йоцуш.\n- ЖIаьло чура цхьа хIума мелла йолу йа йиина йолу пхьегIа цIанйеш хилча, иза ворхIозза йила еза, оцу ворхIаннах цхьахадолчуьнца латта хьакха а деза. И латта хьакхар муьлхарчуьнца хила деза аьлча – иза диъ кепара деана ду хьадисашкахь. ХIинца вай маьIна деш долчу доьххьаралера хьадисехь ма-дарра, доьххьара юьлучу хенахь латта хьакха аьлла а ду; оцу ворхIаннах цхьахадолчуьнца латта хьакха аьлла а ду, шена луъучуьнца боху маьIна хуьлу цуьнан тIаккха; тIаьххьарниг латта а хьокхуш йила аьлла а ду; йа доьххьарниг йа тIаьххьарниг латтанца хилийта аьлла а деана ду. Оцу кеппара, диъ кепара деана ду иза: (1) доьххьарниг, (2) тIаьххьарниг, (3) йа доьххьарниг йа тIаьххьарниг, оцу шиннах цхьахадерг, (4) цхьахадерг, оцу ворхIаннах муьлххарниг а. Иза иштта хьадисашкахь деана долу дела, шена луъучуьнца латта лело мегар ду аьлла Iеламнаха, делахь а доьххьара юьлучу хенахь латта хьакхар гIолий ду аьлла цхьаболчара.\n- ШолгIачу хьадисехь «бархIолгIачахь латта а хьокхийла аш» бохучуьнан маьIна – ворхIозза хица а йиле, тIаккха бархIолгIа юьлучу хенахь латта леладойла аш бохург дац, дукхах болчу Iеламнаха ма-аллара. Хи лелор а, латта лелор а цхьаьна иэделча, шиъ долуш санна лерина ду цигахь, цундела ворхIаннал совдаьлла бархI долуш санна аьлла ду иза. Вуьшта аьлча, дерриге йиларш ворхI ду, ткъа церах цхьахадолчахь и пхьегIа латтанца цIанйеш йолу дела, хи а, латта а цхьаьне лелош делахь а и шиъ тайп-тайпана лерина ду цигахь, цундела «бархIолгIа» аьлла оцу хьадисехь.


Шечунна тIехь лаьтташ ву Евкуров\nМарсхьокху-бутт 05, 2012\nГIалгIайчоь -- ГIалгIайчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек.\nТовбеца-беттан 29-чу дийнахь ГIалашкахь ши стаг вийна аьлла, дIахьедар дира ГIалгIайчоьнан Iедалан векалша. Уьш ларамаза шаьш еш йолчу бомбана тIехь лилхина бахара цу республикан куьйгахочо Евкуров Юнус-Бека. Амма шен агIора вийнарг кхо стаг а вара, уьш ши шо хьалха Хоси-юьртана тIелатар дина болу зуламхой а бара аьлла, дIахьедар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Иза шаьш леррина кечйина операци яра бохуш, чIагIдора цо. Амма Евкуров Юнус-Бек юха а шечунна тIехь лаьтташ ву\nМа-дарра аьлча, ГIалгIайн мехкан куьйгалхочо бакъ ца бо нохчийн ницкъаллин структураша ГIалашки-юьртахь тIеман операци дIаехьна боху хаам. Цо ша «Интерфакс» агенталле диначу къамелехь юха а тIечIагIдина, цигахь шиъ валар, цхьаъ лазор бахьана шаьш-шайн лелхийтар ду аьлла.\n«Нагахь санна,-боху Евкуров Юнус-Бека,- нохчийн ницкъаллин структурийн декъашхоша, бахка а баьхкина, вер-ваккхар нисделлачу меттера ши дакъа а, цхьа дархо а дIавигар, леррина тIеман операци лара хьакъ делахь, иза оха даре до. Иза бакъ ду».\nХууш ма-хиллара, гIалгIайн мехкан ГIалашкахь тIемалой байар хьокъехь зевне дIахьедар Iорадаьккхира Нохчийчоьнан Пачхьалкхан цIийнан а, мехкан куьйгалхочуьнан администрацин а хаамийн хьостано, кху Товбеца-беттан хьалхарчу дийнахь.\nИ хаам тидаме эцча, кхоллало сурт иштта ду: нохчийн низамхоша ГIалгIайн юьртахь леррина тIеман операци дIа а яхьна, вийна ву бохуш волу кхо тIемало - вежарий Авдорханов ИбрахIим а, Заурбек а, церан накъост Халадов Аюб а. Кадыров Рамзана и жамIаш тIех дика лерина.\nДелахь а цу хьостано гIардаккхаза дуьтуш ду и леррина тIеман операци маца, муха дIаяхьна бохург. Цо дийцарехь, масех шо хьалха Хоси-юьртана герзаца тIелатар динчарах хIинца дийна виснарг ши-кхо стаг бен вац. Цо ницкъаллин структураш декхаре йина, мел чIогIа, мичча меттехь хьулбелла хиларх уьш схьакаро.\nХьалха а дийцина ма-хиллара, иштта морзахе нислуш ду шина мехкан куьйгалхочо ГIалашкахь нисделлачу эккхийтаран жамIаш. Ала дашна, Евкуров бакъвеш ду говзанчашна хетарг. Царна гергахь 30 кила гергга, хIоъ-молха чудиллина, бомба тайпа хIума кечьеш, цхьа хIума галдалар бахьанехь, ларамаза эккийтар а нисделла, белла бу гIаттамхой.\nМуьлхха а хиламаш бен-бен тидар, Нохчийчохь а, ГIалгIайчочохь хьовха, ерриг а Къилбаседа Кавказехь а могIарера гIуллакх а хилла дIахIоьттина. Масала, тахана а могIарерчу нехан дукха хеттарш кхуллуш ду, герз эцна йоьдучу машенахь, ларамаза эккхийтар а нисделла велла Басаев Шамал аьлла, дIакхайкхор а, Девлетгирин эвларчу цхьана тоьла чохь вийна Масхадов Аслан аьлла дийцар а.\nМасхадов кхелхина масех де даьлча, Iорабаьккхина хаам а, иштта цуьнан метта хIоьттина Сайдулаев Iабдул-Хьалим вер а. Ткъа вуьшта Iар-дахарехь нислуш лаьттачу къезгачу хIуманех аьттехьа а доцург дийцарх Къилбаседа Кавказехь дехаш долу кегийра къаьмнаш доьлла ду.\nКIезиг масалш дац, доцург тIе а кхуллуш, хийла стаг лаьцна а, доьшуш болу кегий нах дIабахар а. Царна бехке дуьллуш ду ур-аттал шайн къоман шовкъе хелхарш дар а.


COVID-19 схьаялар стенгара ду хоуьйтур ду, аьлла Байдена\nУхIанера вирусологин институт. Китай, Чилл. 2021-гIа шо\nТалламан сервисашна тIедожийна президента, керла таллам а бина, 90 де далале хаам кечбар\nЦхьаьнатоьхначу Штаташа довзуьйтур ду коронавирусан пандемия мичара схьаяьлла бохучу хаттаран керлачу талламан жамIаш, карарчу хенахь Американ коьртачу лерринчу сервисаша дIахьуш болу. Цунах лаьцна яздо "Американ аз" зорбан гIирсо.\nПрезидента Джо Байдена аьлла цунах лаьцна еарин дийнахь, ша Кливленде ваха новкъа валале хьалха, журналисташца къамел деш. Президентан кеманна тIе хаале Байдена элира, 90 де даьлча кийча хила безачу лерринчу сервисаш кечбечу хааман жамIаш довзуьйтур ду юкъараллина аьлла.\nДийнахь-буса 24 стаг велла уьнах Къилбаседа Кавказехь. Цомгуш хилла а кхин а 273\nПрезидента тIедожийна керла таллам дIабахьар, COVID-19 ун гучудалар доьзна хила мега Китайрчу лабораторехь Iилманчаш юкъаяьккхина вирус адамийн караръяьлла яржар бахьана долуш. КIайн ЦIийно аьлла, таллам дIабахьа алсам аьттонаш бийр хиларх лаьцна, шайна юкъахь къоман лабораторешкара гIо а долуш.\nСтохка америкахойн талламан сервисаша дIахьедира, цаьргахь болу хаамаш богIуш бу, " COVID-19 вирус куьйга йина а, генетикан модификаци йина а яц аьлла Iилман векалшна юкъахь йолчу консенсусца".\nДелахь а талламан сервисаша ваIда дира "кхидIа мелла шуьйра талла гучуюьйла информаци а, талламан хаамаш а", билггал муха даьжина ун: вирус дийнаташна тIера адамашна тIеяларна, я лабораторера иза ларамаза араяларна.\nЕарин дийнахь зорбане даьллачу, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Къоман талламан директоран Урхаллан (ODNI) динчу керлачу дIахьедарехь аьлла ду, талламан юкъарло хIинца а жоп каро гIерташ хиларх лаьцна, керла коронавирус мичара схьаяьлла бохучу хаттарна.\n"Американ таламан юкъарлонна билггал ца хаьа, мичахь, маца, муха хилла адамах вирус хьакхаялар, амма тахана оха тIехь болх беш ю ши верси: ун кхеттачу дийнаташца адамин контакт хиларна а, лабораторехь авари хиларна а", - дIахьедина ODNI-ан зорбан секретаро Шоч Амандас.\n"Талламан юкъарлон дукхаха болу декъашхой хеташ бу, карарчу хенахь тхоьгахь тоъала хаамаш бац аьлла, оцу шина вариантах нийса хила мегаш ерг муьлхарниг ю бохучун мах хадо", - тIетуьйхира цо.\nДинчу дIахьедарца а догIуш, коьртачу кхаа талламан агенталлах шиъ цхьана варианехьа ю, иза муьлхарниг ю а ца олуш, ткъа кхуьа агенталло мах хадабо шаьш тешна хилар бохучун "лахара я гIеххьа лахара" санна.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Iедалша масийтта баттахь чIагIдора, Китайн Iедалера гIо ца хиларо новкъарло йо дуьненаюкъараллина бохуш, дерриг а дуьнентIехь 3,4 миллион, оцу юкъахь 600 эзар гергга Америкехь, адам даларан бахьана долу, коронавирус гучуялар къасто.


Шайх Мансур. Маршонан верас » Нийсо-Дагестан\n29.07.2020 47 0 niyso\nШайх Мансур. Маршонан верас\nАьхкенан хаза де дара. Дуьне хьаста гIаьттинчу эсалчу малхо стиглахь нека дора. Ша къайлабаккха гIертачу мархашна юккъехула. Iаламан тийна хазалла яра лаьттахула яьржина: аьхначу соьналлех дуьзна лаьмнаш, аренаш, лаьмнийн къоьжачу кортошкара схьадевлла, тогIенашка дIакхача сихделла доьлху шийла хиш, ярташна юккъехь яьржина Iохку стоьмийн бошмаш, регIан басошкахь а, лаьмнийн даккъаш тIехь а лаьтта бIаьвнаш – мехкан хой. Дагна дезна латта, синца боьзна мохк! «Ма къинхетаме ву вайца Сийлахь АллахI! ХIара беркате латта делла Цо вайна. Даймохк! Кхузахь вайн дай баьхна, хIинца вай ду дехаш, тIейогIучу хенахь вайн тIаьхьенаш а ехар ю, ИншааЛлахI!»,– ишшта ойла йора даржийначу вертана тIехь Iуьллучу къоначу Iуьно. Коьртара схьабаьккхина месала куй шена юххе охьа а биллина, куьйгаш вортана тIехь цхьаьна а тесна, аркъал Iуьллура иза, стигала а хьоьжуш. Цигахь сийначу паналлехула дIайоьлхуш кIайн, яккхий мархаш яра. Цара тайп-тайпана суьрташ хIиттадора, адамех а, дийнатех а, акхаройх а тера долу.\nГена доцуш дежаш кхуьнан уьстагIий дара. Ламанан басехула хьаладоьлхура уьш, догIа деанчул тIаьхьа хаза хьийкъина хьалаяьлла буц а цоьстуш, шаьш дечу хураца гонахара цаьпцалгаш а къехкош. Церан терго еш дара доккха месала жIаьла. Цо уьстагIий гена дIаса ца довлуьйтура. Сих-сиха ша Iуьллучуьра хьала а гIоттий, шен доккха деза дегI а идош, жа тIегулдора цо. Амма уьстагIий керла буц лоьхуш, юха а басехула генна дIадоьлхура.\nЦIеххьана жIаьлин латар хезира кIантана. Иза, ша волчуьра сиха хьала а иккхина, жIаьла долчу дIахьаьжира. Ламанан басехула хьалавогIуш, шурул кIайн еха маж а йолуш, цхьа воккха стаг вара. Хьалха луьйцуш Iаса яра цуьнгахь, сих а ца луш, меллаша схьавогIура иза. Цуьнан болар дайн а, паргIат а дара, къаночун хене хьаьжна доцуш, лекхачу дегIан куц а товш дара.\n– Борз, мегар дац! Юхадала! – аьлла, мохь туьйхира кIанта. Амма летаран шовкъехь долу жIаьла саца доллуш дацара, шен летарца, доккхачу дегIан ондачу ницкъаца некъахочунна чухьаьдда догIура иза. Воккхачу стага меллаша саца а сецна, шен буй бете а баьхьна, цу чу цхьаъ дийшира, юха хьаланисдина долу куьг хьалхатесира цо. ЖIаьла цунна тIекхачале цIеххьана сецира, лаьтта охьа а дижина, когаш тIебиллина корта а болуш, дIатийра иза, цхьа а гIалх а ца олуш. Шена гиначух цецваьлла, Iадийча санна, лаьттара къона Iу.\n– Ваши, къинтIера валалахь, жIаьла дIадаккха ца кхии со! Де дика хуьлда хьан, – элира цо, воккхачу стагана тIе а веана. Къано леррина хьоьжура кIанте. Хаза аматаш долуш, товш юьхь-сибат дара кIентан, лекхачу, зоьрталчу дегIо цуьнгахь онда ницкъ хилар гойтура.\n– Далла везийла хьо, Мансур! Са ма гатде, жIаьло суна хIумма а дийр дацара.\n– Бехк ма биллалахь, сан цIе Ушарма ю.\n– Хаьа суна, делахь а дуьненчохь, Мансур цIе йолуш, вевзар ву хьо.\n– Ахь дуьйцург тамашийна хIума ду, со дика ца кхета хьох.\n– ХIаъ, хьуна кхета хала хир ду ас аьлларг… Сан цIе IабдаллахI ю. Со хьуна иштта хаам бовзийта ваийтина ву: хIинца дуьйна Везачу АллахIана гIуллакх деш хир ву хьо. Ахь Цуьнан Дош нахана довзуьйтур ду.\n– Иза муха хир ду? Со ур-аттал йоза-дешар хууш а воцу жаIу ма ву, сан хIун ду нахана дала?\n– Са ма гатде, АллахIе далур доцуш хIума дан а дац! Ахь кестта Къуръан муьлххачу моллел а дика доьшур ду, ткъа къамелехь хIокху махкахь хьоьга кхочуш цхьа а Iеламстаг хир вац.\n– ИнналилЛахI! Соьга далур долуш хIума дуй техьа иза?\n– Дера ду, Мансур, дерриге а иштта хир ду. Хьан цIеран маьIна «толамхо» бохург ду, ахь хьайна тIаьхьа дийнна эскар дуьгур ду, нах хьох тешар бу.\nВоккхачу стеган хьекъале а, жимма къовламе а юьхь яра, цуьнан хене хьаьжна доцуш, къона бIаьргаш а дара. Къамел дечу хенахь леррина юьхь-дуьхаьл хьоьжура иза, цуьнан хьажар стеган дегIах чекхдолуш санна хеталора. Тамашийначу къаночо элира:\n– Мансур, хьо имам хир ву, халкъалахь Ислам чагIдийр ду ахь, хIара дуьне духург хилар дIа а кхайкхор ду.\nIабдаллахIа кестта хин долчу хIуманех лаьцна дийцира кIантана. И дерриге а тамашийна хетара Ушармина, цунна хала дара цунах теша.\nАмма дерриге а хьекъалечу IабдаллахIа ма-дийццара хилира. Ушармас тIевоьлла Iаьрбийн йоза-дешар Iамийра, кестта цунна Къуръан деша Iемира. Нохчийчуьра а, Дагестанера а бевзаш болчу Iеламнахана тIе а оьхуш, шен хаарш кIаргдора цо. Исламах долу шен хаарш алсам мел довлу, уьш нахана довзийта лаьара цунна, нахаца къамел дан а, уьш нийсачу новкъа баха а гIертара иза. Мансур олий, йоккхура цуьнан цIе иза вевзачара. Кестта и цIе Нохчийчохь массо а меттигехь евзаш яра. Цхьаболчара цунах «шайх» олура, вукхара – «имам». Шен юьртахь а, кхечу ярташкахь а хьехамаш бора Мансура. Наха цуьнга леррина ладугIура, хIунда аьлча дагах кхеташ, хьекъале, говза дара цуьнан къамел.\nАмма къоначу Iеламстагана хIума ала гIерташ а, иза аьшнаш веш а нах бевлира, дукхахберш кхуьнан юьртара а болуш:\n– Иза мила ву ван? Дукха хан юй жаIуйх Iеламнах хилла? Мискачу ШаIабазан кIант вац иза? Церан цIийнах ваьллий цхьа а молла?\nМансурана хаьара шен букъа тIехьа хьагI йолчу наха цу тайпана къамелаш деш дуйла, нах гулбеллачохь церан вон хьажарш гора цунна, цара ен Iиттарш а хезара. Амма цо тергал ца дора, ша емалван а, сийсазваккха а гIерташ, цара ден хабарш. Цуьнан цхьа а шеко яцара ша АллахIан новкъахь хиларх а, Цо ларвеш хиларх а.\n– Бусалба вежарий! Веза Воккхачу Дала тешаре кхойкху вайга! Сийлахьчу АллахIе долчу дезачу тешаро бен кIелхьадохур дац вай Эхартахь хин долчу таIзарх. ЧIагIде Делах долу шайн тешар, ламазаш де, доIанаш де, шайн догIмаш а, синош а къинойх цIанде, Къематан дийнахь шайна дуьхьал тешалла ден долчу хIуманах ларло! – бохуш, кхайкхамаш бора цо нахе.\nКестта динах долчу цуьнан шовкъечу къамелех лаьцна гонахарчу ярташкахь а, яккхийчу шахьаршкахь а хиира. Мансуран хьехамашка ладогIа нах ерриге а Нохчийчуьра схьабогIура. Алде схьабогIучарна къона шайх ган а, цуьнга ладогIа а, дистхила а лаьара.\nНахана цуьнгара цхьа тамашийна болх хила лаьара, церан кхетамехь «веза стаг», «шайх», «эвлаяъ» цхьа инзаре хIума гайта, Делера болу хаам бовзийта декхарийлахь вара. Амма кестта церан аьтто хилира Мансур билггала Дала шена диканиг делла хилар довза. 1785-чу шеран чилланан баттахь цо элира:\n– Масех де даьлча, стигал къекъаш а, латта чIогIа дегош а хезар ду шуна. Дохко а довлий, тоба де, Деле доIанаш де, шайна гечдар деха Цуьнга!\nБилггала, чилланан беттан 12-чу дийнан буьйсанна, Нохчийчохь хилла ца Iаш, ерриге а Къилбаседа Кавказехь мохк бегийра. Имаман дешнаш хезна болу нах кхерабелла а, Iадийна а бара. Iаламат дукха нах тийшира Мансурах, дукха хан ялале Кавказан берриге а бусалбанийн имам дIакхайкхийра иза.\nЭххар а нохчийн «хьехамчех» лаьцна хабар Россин империн зуда-паччахье а дIакхечира. Амма керла ваьллачу «везачу стагах» болчу хааман башха терго а ца йира цо. «Имам Мансурах долу хабарш туьйранаш ду», – аьлла, дIахьедар дира Екатерина ШолгIачо,шена Мансурах лаьцна дийцича. Йоккхачу империн дуккха а меттигашкара цу тайпа эладитанаш цунна тIе кест-кеста дахьара.\nДелахь а Мансурах лаьцна хууш дерг а, доцург а гулде, ша олалла дечу Россин империна мел кхераме ву иза талла аьлла, омра дира цо шен хьадалчашка.\nНохчийчу талламхой бахийтира, цигахь долу хьал ма-дарра къастадайта. Мансуран юьрта Алде а баьхкина, кхузахь карзахбевлла лела нах а гина, уьш шайн имамана мел муьтIахь бу а хиина, Петарбухе юхабахара къайлаха баьхкинарш. Цара зуда-паччахье элира, ламанхой Мансурана гонах гуллуш а бу, мичча хенахь а паччахьна дуьхьал гIовтта кийча а бу аьлла. Екатерина ШолгIачо омра дира, Мансур а, цунна гонах берш а, сихонца схьа а лаций, буржалшкахь Петарбухе схьабалабе, нагахь цара дуьхьало яхь, уьш берриш а хIаллакбе аьлла.\nЛаьмнашка, сихонца кечдина, эскар дахийтира, куьйгаллехь полковник Николай Пиери а волуш. Цуьнца ши эзар тIемало вара: гIашлойн полкаш а, дошлой а, гIалгIазакхийн эскадрон а, шиъ йоккха топ а. Оццул ницкъ тоьур бу талорхой схьалеца аьлла, хийтира полковникна.\nРоссин эскар Алдана геннахь долуш дуьйна гуш дара Мансурана а, цуьнан бIаьхошна а. Юьртахь тIом байта лууш вацара имам. Цо берриге а юьртахошка, хьуьнхахь къайладовла аьлла, омра дира. Ткъа ша тIемалошца юьрта богIучу некъана гонах долчу Iинчохь оьрсийн эскарна кIелхиира. Мансурана хаьара, Алдера салтий юханехьа кху Iинчухула бен богIур боцийла.\nАьхкенан хан яра. Хьийкхинчу, токхечу Кавказан Iаламах адамаша а, дийнаташа а, акхароша а, олхазарша а – ерриге а садолчу хIуманаша пайда оьцу хан. Нохчаша Суьйра-Корта олучу лома тIехь юькъа хьаннаш Iохкура. Хьуьнчохь хIаваъ цIена а, аьхна а дара. Олхазарийн эшарш а яра дитташна юккъера схьахезаш. Амма адамийн дахарехь машар а, синтем а бацара.\nНекъа йистехь лаьттачу дитташа тIера схьадохуш, шайна цкъа а гина доцу тамашийна стоьмаш а дууш, Пиерин салтий Алди-юьртана гергахьа богIура. Шаьш юьртана тIекхаьчча, иза яьсса карийра царна. Цхьанаметта гулделла, дуккха а жIаьлеш девлира кхарна дуьхьал, шайн летарца йоккха гIовгIа а йоккхуш. Юьртахь хийра нах гучубевлча, лета хIиттира уьш, шайна цаьргара хIун кхерам хир буй а ца хууш. Салташа, тоьпаш тоьхна, масех жIаьла дийра, дисинарш сиха къайладевлира шайна дIаловчкъа меттиг йол-йолчохь.\nЮьртах хьовса элира Пиерис, цхьа а каравойла хьожуш. Дукха хан ялале хьалхаваьккхина, кIайн маж а йолуш, лекхачу дегIахь волу воккха стаг а валош, схьабаьхкира салтий. Юьртара дIавахаза и цхьаъ бен ца висинера.\n– Стенга бахана юьртара нах? Хьо мила ву? – хаьттира полковника шен талмажехула.\n– Талмажалла дан ца оьшу, суна хаьа оьрсийн мотт, – элира къаночо цIеначу оьрсийн маттахь, Пиери а, цунна гонах берш а цец а бохуш. – Кхузара бахархой дIабахана, шу тIедогIуш ма-гинна. Уьш стенга бахана суна ца хаьа.\n– Хьуна мичара хаьа оьрсийн мотт сел дика? Кху юьртара вуй хьо? – хаьттира полковника.\n– Суна дуккха а меттанаш хаьа, оьрсийниг а цхьаьна. Сан цIе IабдаллахI ю, тIаьхьарчу хенахь со кху юьртахь Iаш ву.\n– Хьо тамашийна воккха стаг ву! Цкъа а хьо вуьйцуш ца хезна суна. Мансур мичахь ву? – цецваларца къаночуьнга хьоьжура Пиери.\n– Суна ца хаьа, иза мичахь ву. Делахь а генахь-м хир вац иза.\n– Иштта хIунда хета хьуна?\n– ДуьххьалдIа гена дIаваха кхуьур вацара иза хIара хан ялале.\n– Иза нийса ду. Дика ду, IабдаллахI, ахь со дикка цецваьккхи, суна ца гина хьо санна стаг, ас дIавохуьйту хьо. Ткъа Мансур сан каравогIур ву, тIаккха ас дан доггIу таIзар дийр ду цунна.\n– ХIун хуьлу хьанна хаьа, господин полковник? АллахIан къайленаш вайна хуийла дац.\n– Дика ду, дIагIо, оха юрт ягаяле… – элира Пиерис, юьхь чIичкъашка а йохуьйтуш, цунна ца тайра воккхачу стеган дешнаш.\nIабдаллахI, юьртан цхьана готтачу урамехула дIа а вахана, цIеххьана къайлавелира.\nАлдахойн цIенош чуьра куьйга схьаэцна дIаяхьалуш ерг – кара эций, езаниг – ворданаш тIе йиллий, схьаэца, цул тIаьхьа юрт цIергахь ягае аьлла, омра дира Пиерис. Цуьнан тIемалой, къинхетам боцу акха нах санна, хIусамаш чу а лелхаш, шайна карайогIу, оьшу а, ца оьшу а хIуманаш аракхехьа буьйлабелира. Иза билггал долу талор дара. Нагахь кху юьртахь буха а сецна, цхьаммо цара дечунна дуьхьало йича, салташа иза, я цхьамзанаш Iиттина, я ша волччохь тоьпаш тоьхна, вуьйр вара. Паччахьан эскархойн сутараллин доза дацара, тиша истанг а, юург-мерг а, кад-Iайг а, цIестан я кхийра пхьегIа а, Iуьрг даьлла неIармача а, куьйган белхан гIирсаш а – дерриг а карадеанарг схьаоьцура цара, кестта дуьне духур долуш санна, хIуманах ца Iебаш.\nНехан чуьра схьаэцна хIуманаш ворданаш тIе йохкуш, карадеана даьхни схьаийзош, зIакардаьхних кадетташ , юьртара арадолуш дара эскар. Цара маьI-маьIIехь цIерш а тийсина, Алда хIинцале йогуш яра. Тхевнаш тIехь эрз болу юьртахойн кегийра цIенош аьхкенан бовхачу малха кIел сиха догура.\nЮьртара арадовлий, Iин чухула Соьлжа-хи долчу дIагIо аьлла, омра дира Пиерис шен эскаре. Шаьш талорца гулйина хIонс а эцна, Iинчухула охьабуьйлабелира салтий. Полковник а, цунна гонах болу эпсарш а хьалхабевлла боьлхура. ЖIаьлешна кхоьссинарг йоцург, кхин топ а ца кхуссуш, юрт чIана а яьккхина, оьгIазе мостагIий дIаса а лаьхкина, шаьш баьккхинчу толамах баккхийбеш, самукъане йир а олуш, гIаш а, говрашкахь а схьабогIура оьрсийн салтий. Шайна делла къаьркъа дIамала а ларийна, дикка самукъадаьлла бара уьш.\nХьуьнна юккъера дуьххьара кхоьссинчу тоьпо Пиерина юххера верстина майор вожийра.\n– Говрашкара дисса! Дуьхьалонна кечло! – омра дира полковнико.\nКхин а тIетоьхначу герзаша ткъе итт гергга салти вийра. Пиерин эскарехь массо а воьхна хьаьвзира. Ворданашна а, даьхнина а, шаьш юьртахь кайиттинчу хIуманашна а юккъе лаьтта охьабуьйшура салтий. Ламанхоша сих-сиха а, нийса а еттачу тоьпаша декъий охьадохкура церан. Хьерадаьлла деттачу герзо атта караеана хIонс хIинца дага а ца йоуьйтура царна. Кхерабелла, шаьш мича левчкъар бара теша бохуш, хьийзара уьш. Нохчаша хаддаза тIеетта мокхаза тоьпаш, IоьгIуш долу даьхни, узарш ден дархой, маьхьарий детташ, салтий метта бало гIерта эпсарш – инзаре хьал хIоьттинера готтачу Iинчохь. Яккхий тоьпаш нохчашна тIетоха аьтто ца болура церан, дерриг доьхна а, даьржина а хиларна. Iинан шина а агIор тIедетташ дара ламанхойн герзаш.\nПиерина меттахIотталун доцу зен дара хуьлуш, цуьнан эскар гуш лаьтташехь шен сийх а, доьналлех а, адамех а хедаш лаьттара. Иза кхийтира, кху тIамехь ша эшахь, шен дерриге а довш хилар: эпсаран яхь, дворянинан сий, командиран цIе.\n– Салтий! – мохь туьйхира Пиерис, дегI нисдеш хьала а гIаьттина, шпага баттара хьала а йоккхуш. – Гойтур вай хIокху ламаройн писашна оьрсийн салтичо тIом муха бо! Цхьамзанаш хьалха лаца! Суна тIаьхьахIитта!\nИза ламанан басехула хьалаведира, шеца цхьа кIеззиг эпсарш а, салтий а болуш. Амма массара а цхьаьний, «Ура!» аьлла, маьхьарий тоьхча, кхин дуккха а тIемалой тIаьхьахIиттира царна. Полковникна юххехь ведда воьдура цуьнан адъютант, кавказахойн юьхь-сибат долу къона унтер-эпсар. Командирана хьалха а лелхаш, шен дегIаца иза ламанхоша деттачу герзах ларван гIертара иза. Ткъех гIулч дIавада кхиира ишиъ, амма гуш воцчу мостагIан дIаьндаргаша вожийра. Аьхкенан къизачу малхо дагийначу лаьтта тIе вуьйжира командир а, цуьнан адъютант а. Пиери велира, тIаьххьара, халла хезаш: «Хьалха таIа!» ала а кхуьуш. Къона унтер-эпсар белшах дIаьндарг кхетта, цIий а оьхуш, кхетамчуьра ваьлла, бацалахь Iуьллура. Пиерин атака юьйхира, мостагIашна чухьаьвддачарах ах сов вожийра. Дийна биснарш, ворданаш йолчу юха а бевлла, аьтто боллучохь дIалевчкъира. Нохчаша шина а агIор герз тIедетташ, корта хьалаайа ца буьтура уьш.\nМансур шен тIемалойн цхьана тобанна тIера вукхунна тIе а воьдуш, уьш иракарахIиттош вара:\n– МашалЛахI! Вежарий, шуна гуш дуй АллахIа вайна деш долу гIо? Цхьа а зен ца хуьлуш, толам боккхуш ду вай! МостагI воьхна, салтийн доьналла а, я ницкъ а бац вайна дуьхьал лата! Амма каравогIучуьнца, вайна дуьхьало ца ечуьнца къинхетаме хир ду вай, хIунда аьлча иштта хила боху вайга вайн Пайхамара Мухьаммада, сола IалейхIи ва саллам! Карабаьхкинарш ма байа! Герз схьаэца цаьргара, иза вайна тIейогIучу хенахь оьшур ду.\nШайн командир Пиери вийнийла а хиина, цуьнан цхьана заместитело дуьхьало ярна тIехь куьйгалла дар шена тIе лецира. Цунна кхин некъ ца гора, дийна биснарш ларбархьама хи долчу юхадовлар бен. Вовшашка кар-кара луш, керлачу командиран омра дIахазийра: «Лаха, хи долчу юхадовла! Шайца цхьа герз бен хIумма а схьа ма эца!» – аьлла.\nШайна кIелхьардовла аьтто болчу хина тIекхачча, неканца дехьа берда тIе а девлла, кхерамечу хьолера девр дара-кх бохуш. Амма цIеххьана маьхьаршца хьуьнна юккъера схьалилхинчу ламанхоша и ойла йохийра церан. ТIах-аьлла тIулгаш тIехула а лелхаш, шаьлтанаш а, тарраш а даьхна, ламанан басешкара чухахкабелира и буьрса нах. Хьалваьлла вогIуш Мансур вара, карахь йоккха шаьлта а йолуш. Шаьлтанашца а, таррашца а латарехь цуьнга кхочуш тIемало вацара. Хьалха ша тIекхаьчнарш, аьтто а, аьрро а агIор эго волавелира иза. ЦIий Iанош, буьрса тасадалар хилира.\n– МостагIашна герз тIетоха! Цхьамзанаш Iитта! – бохуш, йиш халлал маьхьарий хьоькхура оьрсийн эпсарша, амма буьрсачу тIеман кIуркIаманехь церан аьзнаш хезаш дацара. Яккхий тоьпаш тоха ца ларийра артиллеристаш, сел цIеххьана хилира нохчийн тIелатар. Цхьа кIеззиг йолу салтийн тоба бен ца кхечира хи тIе. Уьш Мансуран тIемалоша, нийса хьажош, тоьпаш а йиттина, эгийра.\nКестта дерриг а дIадирзира, нохчийн тоьпаша ца динарг церан шаьлтанаша а, тарраша а чекхдаьккхира. Дуьхьало йинарг массо а цестина охьавиллира.\nПиерин эскарна боккха эшам хилира: командираца цхьаьна вийнарг эзар сов бIаьхо вара, масех бIе йийсаре вигира, шортта дархой а бара.\nМансур, йийсаре балийначаьрга хьожуш, чекхвелира, тIеман хIонсан мах а хадийра цо. Къаьсттина цуьнан самукъаделира шина йоккхачу тоьпах, цаьрца шортта тоьпан молха а, хIоьънаш а, кхиболу гIирсаш а хиларх.\n– Мансур, хьажахь оха йийсаре валийначуьнга, хIара, схьахетарехь, кавказахойн эланех хила мегаш ву.\nИмамана хьалха лаьтташ бос баьхьна къона стаг вара, кавказахойн аматехь а волуш. Чов хилла, дукха цIий дIаихна, гIийла велахь а, корта а айина, дозаллица лаьттара иза. Мансурана дагавеара и жимха, тIом бечу хенахь, шен командир Iалашван гIерташ, чов хилира цунна.\n– Хьо мила ву, жима къонах? – хаьттира Мансура талмажчуьнгахула.\n– Со эла Багратиони ву, Цуьнан императорски лакхаллин Астрахански гIашлойн полкан унтер-эпсар, – элира жимачу стага, нийсса имамана юьхь-дуьхьал а хьожуш.\n– Хьо майра тIемало ву, суна гина хьо тIамехь. Хьо гуьржи ву?\n– Ву, гуьржи ву.\n– Дика ду, эла, майрачу нахе ларам бу нохчийн, муьлххачу къомах иза хиларх. Хьуна оьшуш долу гIо дийр ду.\n– Баркалла, Шайх! Суна жимма бевза нохчий, уьш оьзда нах бу.\n– Цуьнан чевнаш дIаехка, оьшуш долу гIо а де. Оьрсийн эскархойх маслаIатана юкъалеларш схьабаьхкича, эла а, кхиболу дархой а дIабахийта, – омра дира Мансура шен тIемалошка. Багратионина шайхан дешнаш гочдира, хазахетаран серло къегира цуьнан бIаьргаш чохь:\n– Баркалла хьуна, Шайх Мансур! Суна дицлур дац ахь сайх къинхетам бар! Сан сий ларди ахь! – элира даггара а, доккхачу баркаллица а эло, шен дага тIе куьг а дуьллуш.\n– Дала аьтто бойла хьан, эла. Суна луур дацара вайшиъ тIеман арахь дуьхь-дуьхьал нисвала, – элира Мансура, эле куьг а кховдош.\n– Суна а луур дацара иза! Дала Iалашвойла хьо! – цуьнан куьг лецира Багратионис.\nТIом чекхбелира. Беллачу эпсарийн а, салтийн а декъий цIеначу меттиге охьадехкира нохчаша. Ткъа цхьаберш чевнаш хиллачарна гIо деш бохкура.\nИза Имаман Мансуран дуьххьарлера боккха толам бара, шен юрт Алда ларъеш, хьалхарчу тIамехь баьккхина. Къаьсттина мехала бара иза, хIунда аьлча нохчаша шаьш тIом бан доьналла а, говзалла а йолуш дуйла хаийтира Россин империна. Кхунна тIаьхьахIиттинарш иракарахIитторна а, гонахарчу къаьманашна масал хиларна а тIехь доккха маьIна долуш бара Имаман Мансуран дуьхххьарлера тIом а, толам а.\nМансуран цIе ерриге а Кавказехь а, Хонкара-махкахь а евзира. ХIара волчу, шайн маршонан дуьхьа къийса а, лата а чIагIо йолуш, луларчу мехкашкара гIаттамхой схьагулбала буьйлабелира – Дагестанера, ГIебартара, Чергасийн-махкара, Адыгейра. Кестта Имаман тIом бан кийча долу доккха эскар вовшахкхийтира – шайн паргIатонехьа летар болуш, кура а, къарлур боцу а ламанхой. Хьалха дуккха а тIемаш а, толамаш а, эшамаш а бара, амма Шайхан Мансуран цIе, йовр йоцуш, юьсур йолуш яра бIеннаш шерашкахь адамашна юкъахь.\nСадовш лаьттара. Накъостий болчуьра дехьа а ваьлла, дийнахь малхо бохбинчу тIулга тIе а хиъна Iара Мансур. Ойлане ваьллачу цунна ца гира, шена тIе IабдаллахI вогIуш.\n– Мансур, муха ву хьо? КIадвеллий? – хаьттира къаночо.\n– ХIа-а, хьо ву иза IабдаллахI? Суьйре дика хуьлда хьан. ХIан-хIа, со кIад ца велла, – ша Iачуьра сиха хьалагIаьттира Мансур.\n– Ирс хуьлда, охьахаа… , – тIулга тIе охьалахвелира IабдаллахI, Мансур а шена юххе охьа а хоуьйтуш. – Хьалхахь дуккха а халонаш ю, Мансур. Толамаш а, эшамаш а хир бу. Хьо царна кийча хила веза. Ас элира хьоьга: хьан шатайпа некъ хир бу, хьо АллахIана гIуллакх дан хаьржина ву. КIеззигчу хенахь хьо дуккха а гIуллакхаш кхочушдан кхиъна, амма кхин дуккха а дан дезаш а ду. Хьо кийча вуй?\n– Со кийча ву. Сан дахар АллахIан карахь ду, со гуттар а кийча ву Цунна гIуллакх дан.\nОрга-хино, лекха лаьмнаш цоьстуш, даьхначу Iаннаш чухула бехха некъ бира тхан журналистийн тобано Шаройн районе доьлхучу хенахь. Цхьана агIор, чухьажча, халла бен Iин\nМотт ца хуу безам\nАьхкенан юьхь яра. Дала Шен 1аламан хазалла, дуьне мел ду д1аса а яржийна, адамашка цунах марзо оьцуьйту хан. Сийначу стигалахь, маь1-маь11ехь нисбеш, охьабиллинчу\nИза Казахстанехь, Алма-Атахь дара. Цу хенахь нохчий шайн Даймахкара ц1ерабаьхна, Юккъерачу Азе бертаза д1акхалхийнера Сталинан 1едало. Кхечу къаьмнашца цхьаьна, шайн\nБольница йоккха, хаза гуш яра. Керла гIишло, Москвахь елахь а Россин йоцийла къаьсташ дара. «Американская клиника....» иштта кхиндIа а ехха яра цуьнан цIе. Мехах дарба


Кхо кIира ду Нохчийчуьрчу ницкъхоша меттигера вахархо лаьцна, Iазапехь кхобу\nОхан-беттан 23-чохь Нохчийчохь девзаш доцчу ницкъаллин декъо вадийра Устрада-ГIалахь веха 26 шо долу Берд-КIелара схьаваьлла Татаев Акраман. ХIетахь дуьйна гергарчарна иза стенна лаьцна хоуьйтуш елла яц цхьа а информаци. Бакъоларъярхошка орца дехна цара, догдоху Акраман "дезаденош чекхдовллалц Нохчийчохь даима дIахьош хуьлучу профилактиках чекхваккха вигина хиларх".\nТатаев вадорца доьзна талламаш дIабахьар дехна чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин республикерчу урхалле а, Талламан комитете а, прокуратуре а адамийн бакъонаш тергалъечу "Мемориал"центро (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн тептара язйина "Мемориал", амма цо тIе ца эцна и статус – редакцин билгалдаккхар).\n"Гергарчара дийцарехь, билггал хууш ду цунна гIело еш хилар, иза тиларчуьра ваьлла масийттазза, ша волу меттиг, шех хуьлуш дерг кхетош а вац. Ша-шен вер тоьлу шена, Iазап ловчул, баьхна цо", - хаам бина Акраманан нанас Саламова Марема бакъоларъярхошка Стигалкъекъа-беттан 19-чохь.\nБерах йолу шен зуда Сумая эцна дарбан хIусаме вахча лаьцна Татаев. Иза араяларе хьоьжуш, лаьттачу юкъанна Iаьржачу "Форд" машен чу хаийна Акраман, зудчунна гина цу чохь шен цIийнда. Машен чуьра аралилхина, Сумаягара телефон дIаяккха гIиртина могIарчу бахархойн духаршкахь хилларш, амма зудчо дIа ца елла телефон, шен цу чохь цIахь-чохь, паргIатонехь, хьиджаб йоцуш даьхна суьрташ а ду, бакъо яц шегара иза дIаяккха, аьлла. Цхьамма куьг а лаьцна машена тIетакхийна зуда, амма Акрамана Сумаягара схьа а эцна, йохийна цуьнан телефон.\nСумаяс, гIо доьхуш, мохь биттина, хиттина тIелеттачаьрга церан документаш. Зуда юьстах дIатеттина, охьа а кхоьссина, коьртах хIума тоьхна, Акраман тиларчуьра ваьккхина, машенан тIехьарчу хоийлашна тIе а виллина, дIавигина.\nТатаевн нене меттигерчу полисхочо хаийтина иза Устрада-ГIаларчу полицин декъа дIавигинийла, аьлла, Акрамана дуьхьало йина, телефон йохийна, шен цхьа къайленаш ца хилча, цо иза дийр а дацара.\nДа-нана хIора дийнахь лелла полицин неIаршка. Цара дIабаьхьна кхача дIа а оьцуш, кIантах лаьцна олуш хIума а доцуш, латтийна уьш цигахь.\nОхан-беттан 29-чохь, буса 11 сахьт долуш ТатаевгIаьрга Устрада-ГIалин полицера кхо белхахо веана, дIавигина кIентех жимахволу Шемал а, Акраманан масех накъост а. Уьш шолгIачу дийнан сарахь дIахецна, гIело ца йина, боху "Мемориало". Учахь цIеххьана Акраман гар нисделла Шемалан. Халла лелалуш, юьхь, йиттина, эрчаяьккхина, бIаьрга кIел томмагIа а, датIийна балда а долуш гина цунна ваша.\nОхан-беттан 30-чохь Сумая яхна полице. Цуьнца къамел дина декъан буьйранчин гIовса Джабраилов Iумара. Цо майрачух, цуьнан дахарх лаьцна хеттарш дина зудчуьнга. Коммуфляжан духарахь волчу шина стеган сурт гайтина цунна, уьш Акраманан телефон чуьра ду, аьлла. Акрамана и нах ницкъаллин структурашкара бу баьхна полисхошка.\nСумая рогIехь полице яхна Стигалкъекъа-беттан 12-чохь. Майра йиттина эрчаваьккхина гина цунна – вакъавелла, юьхь тIехь бос боцуш, Iадийна, зудчо шега ден къамел а ца хезаш. Кабинет чу веана Джабраилов. Мохь хьекхна цо, зуда а, майра а хIаллакдан деза, бохуш. Маьттаза мотт а буьйцуш, Джабраиловс гойтуш хилла инстаграмера схьаэцна ницкъхойн суьрташ, уьш Акраманан телефон чуьра ду бохуш. И суьрташ хьан дахкийтина дийца, баьхна полисхоша.\nСумая тешна ю Акрамане ницкъхойн суьрташ цхьаммо а дахкийтина дацарх. Акраман наггахь телеграм-каналашка хьожуш хуьлура, суьртийн файлаш шаьш телефонна чуIаьIна, аьлла хета Сумаяна.\nНохчийн оппозицин 1ADAT телеграм-каналан статистикаца, Охан-баттахь 47 стаг лачкъийна махкахь. 1ADAT-о билгалдоккху и терахь дуьззина дацар, лечкъийнарш кхин а дукха хилар. "Гергарнаш шайна бен бохамаш лечкъош мел Iен а, хийцалур дац хьал", - тешна ду и телеграм-канал.\nБакъоларъчечу "Мемориал" центрна хетарехь, дуьненаюкъара организацешка гIо деха деза Нохчийчохь нах бовш хиларца доьзна. Цхьаьнакхетаралло шен дIахьедарна бухадиллина 2017-чу шарахь, йина кхел а йоцуш, Нохчийчохь нах байъина хиларх долу гIуллакх.


admin — Урок 95\nЗаурбекова Мадина йина 1997-чу шарахь, хьаьттан беттан 27-чу дийнахь, Соьлжа-ГIалахь. 2003-чу шарахь З.А.Кадырова ц1арах йолу Соьлжа-ГIалин йуккъерчу № 5 йолчу ишколехь дешна. Иза кхиамца чекхйаьккхина цо. ...\nЭльсанова Пет1амат йина а, кхиъна а йу, Ножай-Йуьртан кIоштарчу Беной-Веданахь. Циггахь чекхйаьккхина йуккъера ишкол. Дешна Нохчийн Пачхьалкхан Университетан филологин факультетехь. Карарчу хенахь болх беш йу, Беной-Веданарчу йукъарадешаран ишколехь, нохчийн мотт...\nЧагаева Хадишт йина 1964-чу шеран хIутосург беттан 25-чу дийнахь Гуьмсе-ГIалахь. 1972-чу шарахь Гуьмсерчу № 2 йолчу ишколе хьалхарчу классе деша йахна иза. 1982-чу шарахь ишкол чекхйаьккхина, оццу шарахь деша йахна...\nПайзуллин кIентан ВахIабан Малика – Грозненски кIоштан Первомайскера йуккъерчу ишколин нохчийн меттан а, литературин а хьехархо йу. Малика йина 1971-чу шеран мангалан беттан 2-чу дийнахь, Веданан кIоштан Элистанжахь. 1990-чу шарахь...\nДаудов Гилани вина 1988-чу шеран эсаран беттан 30-чу дийнахь, Веданан кIоштарчу Тевзанахь. Циггахь чекхйаьккхина йуккъера ишкол. Дешна Нохчийн Пачхьалкхан Университетан филологин факультетехь. Байташ язйан волавелла ишколехь доьшуш волуш дуьйна. Гиланин...\nЮсупова (Эльбиева) Луиза, йина 1962-чу шеран оханан беттан 23-чу дийнахь, Хьалха-Мартант1ехь. 1969-чу шарахь, Хьалха-Мартан №1 йолчу йуккъерчу ишколе 1-чу классе деша йахана. 1979-чу шарахь чекхйаьккхина ишкол. Оццу шарахь деша х1оьттина...


Гуьржийчоь -- Бхтадзе Мамука, премьер-министр. Тбилиси, 28Заз2019\nТок йоккху станци юьллуш ПIангаза чIожерчу бахархошна хетарг тидаме оьцур ду Iедалша аьлла, дIахьедар дина цIаьрга леррина вистхиллачу Гуьржийчоьнан премьер-министро Бахтадзе Мамукас.\n"Къаьсттина ларамца вистхила лаьа суна ПIаьнгазарчу бахархошка. Оха цкъа а, цхьана а регионехь, цхьана а адамаш дехачу меттигехь я эвлахь цхьа а проект кхочуш ца йина бахархошца дага ца довлуш а, цаьрца къамел ца деш а", - дIахьедар дина Гуьржийчоьнан Iедалан куьйгалхочо.\nПремьеро дийцарехь, Гуьржийчоьно эшо езаш ю къоьлла, ткъа цуьнца къийсам дIахьош Iедал ду экономика кхиорца, шена кхиина энергетика оьшуш йолчу.\nЦуьнца цхьаьна Бахтадзес баркалла аьлла чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана, цуьнан белхахоша "кхин цкъа а говзалла а, сатохуш шаьш хилар а" гайтарна.\nХьалхо хаам бина ма хиллара, ПIаьнгазахь Биркиани эвлан йистехь жима электростанци йилларна дуьхьалбевллачу меттигерчу бахархойн а, полицин а тасадаларш хилла Оханан беттан 21-чу дийнахь. Меттигерчу бахархоша тIулгаш кхиссина полицин белхахошна тIе. И бахьана долуш лерринчу полицин ницкъийн тобанан белхахоша ризинин даьндаргаш а етташ, бIаьрхиш оьхуьйту газ хецна царна юкъа.


ЦIено йолча паргIата я — Сердало\nГонахьара Iалам цIена хилча сапаргIата а, хоза а хул вахар. Кхы вIалла деце, адама унахцIена а тешаме а хул. Бакъда, Iалам бIеха хилча сага шийна дегаза хиларал совгIа, дукхагIча даькъе вахар тиша хул. Iалам бIехдаларца вай садоахаш дола фо а, мелаш дола хий а, буаш бола сом а унахцIена хилац. ТIаккха из шедар бIеха хиларца лазараш дарж наха юкъе. Из хургдоацаш воашта гонахьара Iалам цIена хургдолча тайпара лора а деш къа хьега деза вай. ТIаккха, унахцIено, могашал Iалашъерца вайга котало хургья, вай вахар даькъала а хургда.\nЧIоагIа эздий къам да гIалгIай дар, вай мо эздел долаш саг кхы вац укх дунен тIа, яхаш воаша могадеш къамаьлаш каст-каста хаза тарлу вайна. Бакъда, воаша дахача мехка, шахьарашка, юрташка гIолла, е даьгIенашка, аьлешка, хьуна йистошка гIолла чакхдаьлча массанахьа михо ловза а еш ядаш нувхаш го йиш я вайна. ТIаккха, лакхе воаш могадеш вай деча къамаьлах даьсса хабар мара хилац.\nСо фу ала воал аьлча, эздел дувца вай доахке вай деррига вахар цунца дувза денна хила деза. Доххьал саг лархIарца, даьца-наьнаца дика хиларца, хьаьша тIаэцарца чакхдоалаш мича да эздела бехкамаш. Саг сакхетам чу венача хана денз боккхагIаша цун хьалха а доахаш мегаргдар-доацар фуд Iомаду. Укх дунен тIа из мел вахача хана цо леладе а дезаш, ший дерригача вахара оагIонаш эзделаца лелае а езаш хIама да из. эздел яхача деша шийна вай маIан дича, вайга цо яхар да моллагIа хьадеш дола хIама эзе, дисте тIехьлен бала хургбоацача тайпара уйла а яь хьадар.\nНувхаш Iокхувсаш Iалам бIехдеш хиларца вай эзди хилара кIарга тIара Iодовла. Нагахь санна воаш дахаш болча хьамсарча мехка вай сагота деце вай ма дарра эздий хилац. Цул совгIа, воай боча мохк безаш а хилац вай. Вай даьша яхад, «Оалхазара а беза ший мохк». ХIаьта бIехача сага доагIаш да дIахо дода дай кица: «Саг къайг мо хила йиш яц, ший бIена мара сагота воацаш», яхад цар.\nЭздела керттера маьже лархIа мегагйолаш а из кхоачаш ца дича саг цу эздела кертах вохар кхерам болаш а хIама да Iалам лора цадар. Нагахьа санна вай юрташка, даьгIенашка, аьлешка, хьунашка, Iамашка, кхашка – дIа мел хьежача Iокхийса нувхаш яде, вай хила ма деззара эздел долаш хилац. Вай даьссача къамаьлашца воай синош Iехадераш хул. Из хурдоацаш къахьега деза вай хIаране, ше-ше волча.\nГIалгIайчен доазон тIа дукха хоза моттигаш я, лоаме-м аз ювца а ювцац. Кхычахьара тIабаьхкача наха геттара чIоагIа могаеш, укхол хозагIа моттиг кхы яц, яхаш бувца вай мохк, бакъда, нувхаш ядаш бIаргаяйча цар дог экх вай гIулакхах. Из хургдоацаш, тIавенача хьаьша а, кхы вIалла деце воашта а паргIата хургйолаш вай хоза Iалам толха цадеш лорадар вайна тIа да. ХIара саг дIакхетаве веза вай цIено сага вахаре керттерча хIамах йолга.\nИштта вай мехка хинна цIайодача Москверча Елена Гилева яхача къонача кхалсага аьлар цу вай мехкарча нувхий хьаькъе. Елена ше има дилла бусалба саг я. Филолог, блогер, юкъара болх лелабеш саг я из. Ши шу хьалха оаха яздаьдар цох. ХIаьта малагIа ловца боаккхаргбар Iа ГIалгIайченна а цун бахархошта а, аьнна оаха шийна хьалхашка оттадаьча хаттара жоп луш цо аьлар тхога:\n— Укх мехка бахархошка аргдар аз, шоай лаьттеи халкъеи дукха деза аьнна, дешашца а доацаш, гIулакхашца. Цкъаза ГIалгIай мехка лоамашка а аьлешка а ядаш нувхаш го йиш я. Массахана а цIена хилац нах бахача моттигашка. ЧIоагIа новкъа да сона шоаш бахаш йола ер ялсамале мо йола хоза моттиг наха цIена лоатта цаяр. Сога хаьттача шоаш бахача лаьтта, шоай моттигашта нах сагота боацилга цар цун мах ца белга да из. Боккъалдар аьлча, цIено – Россе мел бахача наьха бала-м ба, амма дукхагIа мел бараш шоай йоккхийча шахьарашка лостам беш ба нах. Беррига гIалгIай – бусалба нах ма бий, хIаьта бусалба сага – цIено дина бух ба. Ишта хилча хIана лелайиц наха шоаш бахача шоай хьамсарча лаьтта цIено, — аьлар цу хана Еленас вай мохк цIена хилча бакъахьа хеташ.\nХьасташ бIех ца дар, цар чура хий даим цIена хургдолаш царна доал дар а вай декхар да. Вай дахача юрташка нувхаш Iо ца кхувсаш моттигаш цIена лелаяр а вай декхар да. Ший коа, е наIарга, е беша аьттув болча гаьнаш дIайогIа еза. Вай даьша вайх йоакхо еш литта цIендаь вайга хьоакхоачадаьр — ер деррига а вай мехкара Iалам, ер мохк лорабе беза вай. Иштта дола из толха ца деш, ди тIехьа долчул дикагIа вай хьал тоадеш дIадаха хьажа деза вай. ХIара сага цхьацца га вай дIайогIе кхы а хозагIа хургба вай мохк. Вай хоза Iалам лорадар вай массене а декхар да.\nБусалба дино а чIоагIа тIахьех нах Iалам лорадара а, цIено лелаеш хилара а. даьла салам хилда цунна, Даьла Элчас аьнна: «ЦIено – ах дин да», аьнна. Цу хьакъе «Сердало» газетага дийцар Бусалба Iилма дийшача сага ТIанганаькъан Ахьмада:\n— Даьла салам хилда цунна, вай Пайхамара аьннад: «Нагахь санна моллагIча бусалба сага га дIайогIе, е кхы йола хIама дIаюй, хIаьта цул тIехьагIа оалхазаро, саго е хьайбо цу тIера хIама дуэ, из дIаегIачоа сагIа хургда, аьнна. Иштта вай Пайхамара йоах: «Нагахь санна къемата ди хьаотте, цу хана шун бе цхьа галг йоалле, шоай аьттув хуле из дIайогIа сихлелеш». Цу хьадийсаша лаьтта тоадара а, гонахьара Iалам лорадара а тIахьех вай. Цул совгIа из вай кхоачашдарца боккха маьл а хургба вайна, — йоах дийшача сага.\nДуккха тайпара Iалама хозленаш я вай мехка. Хьунаш, даьгIенаш, къаьга хьасташ, дукха тайпара доккхий а кегий а аьлеш, хиш да. Из шедар вай нувхаш Iокхувсарца дегаза доаккхаш бIехдеш да. Кхы вIалла деце, лазараш хьахул цох. ТIаккха цунца наха бала а хул.\nУкх шера бIаьсти кIезига гайна яларца нах хIанз шоай бешамашкара а наIартIенашкара а нувхаш дIайоахаш цIераш етта болабеннаб. ХIанз дукха нувхаш гучаяьнний лоа деша дIадаларца. Iаьдало болх хьабе беза оал наха, бакъда цар болх бой а ца бой а воаш дахача коашка а, вай наIарга а, бешамашка а – воаш дола долча мотигашка мукъагIа лостам беш хила деза вай. Iаьдалах тийша, цар дерга хьежаш дагIар нийса дац. БIорахочун декхар а ма дий сага кхоачашде дезаш, нагахь санна ший цIенца, юртаца, мехкаца бала бале.\n← Лораделаш хий\nТамашийна оазаш →


Нохчийчохь полисхоша вигина кIант гар хилла ден\nШина кIиранах сов гергарчарна стенгахь ву а ца хууш, латтийна 19 шо долу Лорсанов Iусман Соьлж-гIаларчу полисхойн декъехь хаавелла, ницкъахоша маьршавоккхур ву а аьлла, хаамбо "Кавказан узел" агенталле кIентан гергарчара.\nМаршо Радионо ма яздарра, Соьлжа-гIаларчу шен хIусамера вигинера Лорсанов байначу беттан 27-чохь. Дахначу еаридийнахь бен гергарчара Iора ца баьккхира кIант варах хаам.\nСтохка Iусманан воккхахволу ваша иштта дIа а вигина, вийна дела, кIентан да-нана сингаттамехь дара цунна.\nСоьлжа-ГIалин цхьана кIоштан полисхойн декъехь латтош ву шайн кIант, ден гар а хилла, цIавоуьйтур ву аьлла ницкъаллин стурктурийн белхахоша, амма де билгал ца даьккхина аьлла "Кавказан узел" агенталле кIентан гергарчара.\nСоциалан машанехь жигаралла гайтар хила тарло иза лацаран бахьана аьлла хета цуьнан доттагIчунна. "Цо Iаламат чIогIа сагатдора шен вешина, цуьнан сурт доккхура шен агIон тIе, дуккхаъчара комментареш язйора. Вуьшта дика кIант ву иза ша, вуониг цунах ала дац сан", - аьлла агенталле доттагIчо.


Нохчийчоь -- Iалхан-гIалара школехь, 31Деч2012\nНохчаша Iазапе, 13 шаре яхъелла, къизаллех йоьттина киртиг эша а ца йича санна, дихкина Москохана муьтIарчу Iедало доьшийлакахь и терахь карладаккхар а, цунах дийцар а.\nЦхьаболу студенташ а, дешархой а кхета а ца туьгуш, массо тайпа лакхарчу доьшийлашкахь, ишколашкахь а, маггане а мегар доцу хIума санна, дихкина дара дохийна нохчийн къам Сибрех хьажор.\n«Тхан ишколехь, хьалххеххь дуьйна кечам а бина, кхайкхина хьеший а болуш, билгалдаккха лоьруш дара 1944-чу шарахь къам махках даккхар. Амма, нохчашна Iаьржа, Балане деъна де тIекхача кхо-диъ де дисинчу хенахь, лакхара охьа барта омра даийтира, цу денна лерина цхьа хIума леладахь мегар дац аьлла.\nСоьга дешархоша хиттира, "стенна ца магадо дохадар хьокъехь кечйина «Iазапе кхойтта шо" цIе йолу суьйре дIаяхьа? ХIун галдолу оха цигахь нохчаша лайна къа-бала балхо байташ йийцича а, эшарш лекхча а? Цу хеттаршна сан дала жоп дацар-кх. Ас бIаьстенан 3-чу беттан 10-чу дийнахь дуьйцур ду вай цунах аьлчи юха а керла хеттарш дуьйлалора. Бакъду хIара дош-м дац.\nЭзарнийн кхолламаш кеггош, къомана доза доцу таIзар деш, адамашкахь гIело яллош еъна къиза хан билгальеш долу терахьаш шайна ма тов дехьа-сехьа муха тоьтту? МаьхькIамхоша и шайна муха могуьйту суна-м ца хаьа».\nГергарчу барамехь ишта къамел до халкъ дохадар дицдалийта, дайдалийта санна, ловзадаккхар хьокъехь шен цIе яккхар дихкинчу Старопромысал кIоштан хьехархочо. Нахана а хета иза-м бакълена а тамаше. Къам дохийна де билгалдаккхар шина–кхаа батана тIаьхьа таттарна ша цецваларх дуьйцуш ву Соьлжа-гIалахо Валид.\nВалид: «Сан йоIана дагахь Iамон еллера ишколехь дохадарх байт. Иза-м, цхьаерг суна а Iеминера. Цхьана дийнахь цIа еъча, «йийца мегар дац боху хьехархочо» аьлла, дIахIоьтти-кх. Со-м, хIун-мила ду хьажа, ишколе вахана а лелла. Баха а боху хьехархочо, бIаьстене дIатеттина. Кадыров воккханиг вийна де а, дохадар а цхьаьна билгалдоккхур ду боху. Суна-м ца, хаьа хIара хIун ду. Нохчий Iаьнан чиллахь бохийна хилча, бIаьстенга стенна тоьтту? Со кхеташ хIума дац».\nМассо тайпа доьшийлашкахь а, Iедалан хьукхмат-урхаллашкахь а и де дагадаийтар дихкина хиллехь а могIарерчу бахархоша даима а санна, гIийла воллучунна гIоьнна, Сибрехахь дIакхелхинчарна тIера сагIина ахча я кхин хIума луш, царна тIера мовлдаш доьшуьйтуш, уьш Деле боьхущ доIанаш деш, карладаьккхина и лазаме чиллана беттан 23-гIа де.\nДукхахболчу бахархоша ларране а нийса ца лору вайнахе йицьян йиш йоцу луьра халонаш Iовшийтина, ирча къа-бала лайтина , къизаллех дуьзна денош, хилларг цхьа дай, кIадда а доцу, мичча хена хьахийча а мега долу хIума санна, тIаьхьатеттар.


Даудовн латкъам юхатоьхна Оьрсийчоьнан Лаккхарчу Кхело\nОьрсийчоьнан Лаккхарчу Кхелан суьдхойн коллегино сацам бина, 1995-чу шарахь Буденовскана тIелатар деш дакъалаьцначу Нохчийчуьрчу вахархочунна Даудов Бадруддина 14 шо хан тохар нийса ду аьлла. Даудовна колонехь яккха хан кхайкхийнера Къилбаседа Кавказан кIоштан тIеман кхело стохка Мангалан-баттахь. Нохчочуьнан адвокаташа латкъам бинера Лаккхарчу Кхело иза бехказваккхар доьхуш.\nТАСС агенталло бинчу хаамца, Оьрсийчоьнан Лаккхарчу Кхелан эскархойн гIуллакхашкахула йолчу коллегино тIечIагIдина Даудовна хан тохар низамашца догIуш хилар. Цу кепара, иза чуволла бина кхелан сацам болх бан болабелла.\nАппеляцин дехарехь адвокаташа яздинера Даудов Бадрудди бехке вац, Буденовске нохчийн тIемалоша рейд еш иза кхечанхьа хилла хиларан тоьшаллаш ду, ткъа бехктакхаман гIуллкх долийча дуьххьара хьехош верг кхин стаг вара аьлла.


Метта юкъерча гIалатий хьакъехьа -\nМетта юкъерча гIалатий хьакъехьа\nВай йоазув кхолладенна дукха ха яц, кхы а массехк шу даьлча мара бIаь шу дузаргдац цун. Цудухьа динза хIамаш, тоае еза моттигаш, нийсде дезараш дукха нийслу цунца из дIабувцача хана а къаьстта йоазув деча хана а. Йоазонца тайп-тайпара гIалаташ де тарлу сага: орфографеца, сецара хьаракашца, грамматикаца дувзаденна. Бакъда тахан са дувца безам ба гIалгIай метта юкъе кIезига техка долча стилистически гIалатех лаьца. Стиль – из йоазув деш волчун мотт ба. Вай массане а дувцаш дола къамаьл цхьатарра дац, цхьачар бувца мотт дукхагIа паччахьалкхен болхлоша истола тIа беча балхаца бувзабенна ба, вокхар мотт шийца Iилман кIийле йолаш хул, кхоалагIчар бувцар эздела бокъонаш телхаеш хул. Вешта аьлча, стилашта бекъалуш ба вай наьна мотт, кхыдола дунен метташ санна. Уж ерригаш пхиъ стиль я: хьакимий-гIулакха стиль, Iилман стиль, публицистий стиль, говзамеча литературан стиль, бувцача метта стиль. Сенах лоархI тIаккха стилистически гIалаташ, масса тайпара хила йиш йолаш да уж? Тахан, Iилмо белгалдаьха, чIоагIдаьраш диъ тайпара да. Дерригаш цхьана дувца а ца гIерташ, къаьст-къаьста дувцаргда вай царех, хIаранеца дувзадаь дешархоша, журналисташа, йоазонхоша деш дола гIалаташ а гойташ.\nХьалхара стилистически гIалат да вIаший тIехь-тIехьа цхьатарра маIан дола шиъ е кхы дукхагIа дешаш доаладар. Из дика гуш да укх каламца: «Бийса баьде, Iаьржа енаяр». Сенна эш укхаза «баьде, Iаьржа» яха ши дош, нагахьа санна цар йовзийтар цхьа белгало хилча? Сона хеташ, цу шиннех хозагIа товш дола цаI дита деза, вож дIадаккха деза. ТIаккха из предложени дIаязъе йиш я укх тайпара: «Бийса баьде енаяр». Цхьаболча наха цу тайпара гIалат ду, предложени йIаьхагIа хилийтар духьа. Из йIаьхагIа оттае йиш я, вIалла стилистически гIалат ца деш, нагахьа санна дистар е деепричасте корчам цунна юкъебоалабой. Дистаро е корчамо дIаьхдаь ца Iеш, кхы а хозду хьо ала гIерташ дола хIама. Цунна тешал деш я ер предложени: «Бийса баьде енаяр, бIарга чу белла пIелг гургбоацаш». Дувцараш санна дола гIалаташ каст-каста нийслу вай метта юкъе, газетий болхлоша, йоазонхоша деш. Бакъда геттара дукха ду уж школе деша дагIача бераша. Ший ханнахьа царна лерттIа дIа ца хьехе, стилистически гIалаташ довза а уж ца де а Iома ца бойя, боккха хилча а йоазув ийрча деш хургба селханара школай дешархой. Цох тарра гIалат да укх каламца даьр а: «Хьинар долаш, кадай, тIах, аьнна, саг вар тхона говраш Iомаеш хиннар». Юха а гу вайна цхьатарра маIан дола ши дош «кадай, тIах, аьнна». Ала гIерташ дола хIама чIоагIдар духьа юкъедоаладаьд уж, бакъда цар, дувцар чIоагIцадарал совгIа, из дикка эсало хетийт. Цудухьа кхоачам бар царех цаI аьннадаларе. Иштта хургьяр из предложени тIаккха: «Хьинар долаш, тIах, аьнна, саг вар тхона говраш Iомаяьр».\nШоллагIа тайпа стилистически гIалат да дош, ший маIане а доацаш, харцахьарча маIане метта е йоазонна юкъедоаладаь хилар. Дукха ха йоацаш, цхьан дешархочо яь упражнени ешаш вагIаш, сона нийсъелар укх тайпара предложени: «Укх шера догIа дийлхадецаре, дийнача хIамашта хий детта дезаргдар тха». Сихвелча хулаш да цу тайпара хIама, «дIайийнача хIамашта» язде дезача, «дийнача хIамашта» яздаьд цо. Цудухьа цох хьахиннад стилистически гIалат. Цу мугIарера гIалаташ дешархоша меттел, йоазонхоша а журналисташа а деш нийслу. «Сердало» газета тIа диъ-пхи шу хьалха цхьан журналсткас (цун цIи йоаккхаргьяц аз) кепа теха статья ешаш вагIаш, сона нийсделар цо ший йоазонна юкъедоаладаь къаьнара кица. Бакъда цо из, шийна лерттIа цахар бахьан долаш, харцахьа юкъедоаладаьдар: «Низ болча хьакхо наькъ юккъера баьккхаб баIа». Сенна боаккхаш ба хьакхо из баIа? ВIалла ца баьккхача а, ше хьа ма латий из, цунна юххегIолла тIехваьлча. Кицо бувцар баIа бац, цо бувцар IаIа ба. Ийрча стилистически гIалат юкъедоаладаьд автора ше даьча йоазонна. Статья ешаш вар гIалгIай кицаш довзаш веце, цо иштта харцахьа хьаIомадергда из. ГIалат деш лела а дергда, шийна из эшача моттиге къамаьла юкъекхувлаш. Эггара дикагIдар фуд? Шийна цаховш дола хIама цаяздар, е язданза ца Iелойя, нийса яздаьдий хьажар.\nЦхьан йоазонхочо иштта дIаяздаьд вайна массанена довзаш дола «ЮвргIага хьежжа бахийта ког» яха кица. Из Iодийшача, хаттар отт: «Мича бохийташ ба из ког?» УрагIбохийташ ба из, дIабохийташ ба из, Iобохийташ ба из, хьалбохийташ ба из? Цу тайпара хаттар оттаргдацар, нагахьа санна цхьа дош «бахийта» нийса Iояздаьдаларе. Цунна метта укхаза хила дезар «Iобахийта» яха дош, шийца дешхьалхе а йолаш. Нийса яздаьд из школе Iомадеча книжкаш тIа. ХIана далийтад из гIалат? Эггара хьалха из дIаяздаьр гIалгIай мотт дика бовзаш саг хиннавац, цудухьа моттиг белгалъеш йола дештIехье йоацаш дIаяздаьд цо из. ТIехьа тIабоагIараша цунгара масал ийцад. Вешта аьлча, цхьанне гIалат даьд, иттне цунгара хьатIаяздаьд.\nИштта моттиг нийсъелар сона цхьаькха кицаца. Йоазонхочо из дIаяздаьдар иштта: «Дилло воагаваьчо, хина «фу» яьхад». Хьалха мо цхьанне харцахьа яздаьд, укхо цунгара хьаяздаьд. Цу сагага, хьа а дена, ши книжка дIахьекхар аз, дувцаш дола кица иштта яздаь: «Дилло воагаваьчо, хина «фо» яьхад». Хьалхара книжка дар Куркиева Совдата оттадаь «5-7 классашта лаьрхIа дола диктантий, изложеней гуллам», шоллагIдар – Чахкиев СаIида «ЦIерага маьре яхар» яха дувцар. Царех шиннех ца тешаш, гIалат долаш дIа а яздаь, кепа тохийтар цо хьоахадаьча кицанна. Иштта де мегаргдац. Кхыбараш кегабу цу тайпарча моттиго.\nДувцараш санна дола гIалаташ де йиш я йоазонца санна, бувцача меттаца а. Базоркин Идриса яздаь «Заретта» яха дувцар дешаш волча цхьан дешархочо аьлар: «Укханца доладаь къамаьл дIакхоачашдеш санна, наькъа тIа уллача автоматах кулг а теха, кертал лакха бий оагабир тIемхочо…» Цхьа хIама да укхаза кхета ца луш: наькъа тIа уллача автоматах кулг сенна теха хиннад цо? Дешархочо «наькъа тIа» яхача дешаца гIалат даьд. Цига хила дезар «наькха тIа» яха дош. Гой шоана, дешацара хувцаденнар цхьа алап мара дац, «х» хила дезача «ъ» хьарак аьннад цо, из бахьан долаш деша маIан хувцаденнад. Наькхах хьахиннаб никъ, бухсоццаш цох хьахулар гIалат да, дош ший доацача мIане юкъедоаладаьд.\nЦхьаькха цхьа масал доаладе безам ба са укхаза. Цхьан философски Iилмай доктора ший статья тIа етт яхача деша дукхален таьрахь «Iатташ» аьнна яздаьдар. Из ала гIийртар эрсий меттала даьккхача «коровы» дар, бакъда Iатташ яхараш «пятна» яха маIан долаш дош да. Дукхален таьрахь харцахьа яздарах, деша маIан а хувцаденнад. Из а ший маIане доацача тайпара пайда ийца дош а гIалат а да.\nЦхьайолча хана журналисташа шоаш юкъекхувлача цитаташца а дувлийташ хул цу тайпара а кхыдола а гIалаташ. Цхьан журналиста язъяь «Из глубин мироздания» яха статья ешаш вагIаш, са бIарг тIаэттар Осмиев Хьамзата мехка столицанна Москвана хетаяьча стихотворенецара хьаийцача мугIарашта. Иштта яздаьдар уж:\nМосква, Москва, цIе майдане\nДаим детталу Москван дог…»\nХарцахьа хьаийцад журналиста уж мугIараш. «Даим детталу Москван дог» яхача хила дезар «Даим детталу Россен дог». Берригача мехка бахача наха из еза моттиг йолга хьахайта гIийртав Хьамзат, бакъда журналиста яздаьчох, из духхьал мосвичашта мара боча яц. Осмиевс аьннача деша маIан дуккха шерагIа да, цо хьагойт цхьан мехка бахача наьха барт-цхьоагIо.\nЦу тайпара дешаш харцахьа, шоай маIане доацаш юкъекхийла моттигаш дукха нийслургья, лаьрххIа уж лаха, тахка, царца болх бе ловш волча сага. Царех цаI укх тайпара я. Дешархочо ший йоазон балха тIа аьннад: «КIаьнка каьхат, кагдаь, Iокхессар». Каьхат кагде йиш яц, из доаттIаде, хьоарчаде йиш я, хIаьта кагде йиш я улг, цIагIарг, царех тарра кхыдола хIамаш. Цкъаза цу тайпара гIалаташ нийслу гIорбаьннача йоазонхой кхолламашка а. Цхьайолча хана уж цар шоай бехках доацаш а хила тарлу, хIана аьлча цу тайпара гIалаташ компьютерщика, корректора чакхдалийта е шоаш хьаде тарлу. Укхаза дагадох сона Плиев Махьмад-СаIида «Балан ди» яхача романацара цхьаццадола мугIараш. Цун хьалхарча даькъа 12-гIа байт дIайолалу укх дешашца:\nХьайра Кавказ, мехкош цIи…»\nЦIи мехкае йиш йий? Сога хаьттача-м яц. Мехкае йиш я коача хIама: хий, дилла, цIий. Хетаргахьа, автор укхаза из тIеххьара дош ала гIийртача санна хет сона, хIана аьлча Махьмад-СаIид мотт дика ховш, цу тайпара гIалат чакхдоалийташ вацар кхычо дича а. Мичча беса нийсденнадале а, из укхаза нийсденнад. Цох тарра гIалаташ деш нийслу школашка дешача бераша а. Дукха ха йоацаш, упражнени еш воаллача кIаьнка сов сихваларах иштта дIаязъяьяр аргIанара предложени: «Топ яьлар, тIаккха моастагIа Iовижар». Укхаза а цхьа алап хувцаденнад, цо деша маIан хийцад. «Iовежар» (упал) аьнна язде дезача, «Iовижар» (прилёг) яздаьд дешархочо. Таьрахьаш дика цахаро а хьадайт цу мугIарера гIалаташ. Наггахьа дешархо мара хилац гIалгIай меттала доккхий таьрахьаш нийса дIаала ховш. Цхьанне, ше предложени оттаеш, иштта яздаьд: «Ткъеста цаI дешархо ва тха классе». Ткъестане тIа цаI тIатехача, ткъо хул. Цудухьа предложени а хила езар укх тайпара: «Ткъо дешархо ва тха классе».\nКхоалагIа тайпа стилистически гIалаташ да цхьан стилера дешаш, уж лела йиш йоацача стиланна юкъекхухьаш хилар. Масала, бувцача метта стилацара дешаш юкъедахьа йиш я говзамеча литературан стила, бакъда уж юкъедахьа бокъо луц хьакимий-гIулакха, Iилман, публицистий стилашта. Масала, журналиста лора балхах дувцаш, ала мегаргдац: «Лор хьачуваьлар, унахочунга хьажа эттар, кита тIа кулг IотIадиллар». «Кит» яха дош бувцача меттаца е говзамеча литературе мара леладеш дац. Нагахьа санна публициста йоазув из дале, цунна когаметта кхыдола дош-синоним доаладе дезар. Иштта хила тарлора из нийса аьлча: «Лор хьчуваьлар, унахочунга хьажа эттар, чен тIа кулг IотIадиллар». Нийслу цкъаза шун эздел лора ца деш бола, гийгах беха нах. Уж белгалбеш лаьрххIа дешаш да вай бувцача метта юкъе. Масала, ала тарлу «Доккха «жIали» дар тхоца шун тIа даьгIар». Нагахьа санна цу тайпара дош из лела йиш йоацача стиланна юкъехьойя, цох стилистически гIалат лоархI. Е хьаэц вай цхьаькха масал. Укх тайпара хIама а лела йиш йолаш дац литературан е бувцача метта стилашка мара: «Хьажа лакха дар цун, шин бIарга кIалхара хьаягIар «бурнела коартол». Укхаза «бурнела коартол» аьнна белгалъяьккхар сага йоккха, цIе мераж я.\nЦхьан предложенена чухьа цхьа овла бола дешаш нийсдаларо а дикка лохъю метта хозал. Ма хулла уж кIезигагIа хилийта хьажа веза саг, ше дувцар хоза хилийта а наха дезадалийта а ловш вале. Масала, метта юкъе хул укх тайпара оттаяь предложени: «Хьо дукха хIана гайнад?» -аьнна, аьннад ломо цогалга. Гуча беса, «аьнна аьннад» яха ши дош вIаший юхе дика тарлуш дац. ДикагIа хургдар из предложени укх наькъаца оттаяьяларе: «Хьо дукха хIана гайнад?» – аьнна, хаьттад ломо цогалга.\nЦхьайолча хана хIама сов хозде а беле, ийрчадоаккхаш хул йоазув деш болча наха. Из а стилистически гIалатий цхьа тайпа да. Атта, саг кхетаргволаш дIаала йиш йола хIама геттара чоалхнедерзадеш, оамал я вай. Хьаэц вай укх тайпара цхьа предложени: «Отара кIал боаллар, Iаьржача хьоарах хьадаь чIоракаш санна, герга чIагаргий бIы». Хоза яц предложени, ца эша дешаш шийца хиларах. Иштта кхоллаш хилац метта говзал. «Отара кIал боаллар Iаьржача топпарах баь чIагарга бIы» – кхы хIама эшац цу предложенеца. Иштта предложенеш увттаеш оамал я дешархой а. Геттара шоай новкъост хоаставе безам хилча «маIа ва» оал цар. Цкъаза из йоазон юкъедахьаш а нийсдала тарлу, цо хIама геттара хозду, сий долаш хулийт мотташ. Цунна тешал деш я ер предложени: «МаIа кIаьнк кхоссавелар, бургац наIарашка чутехар».\nВай фуннагIа дувце а, таханарча дешархошта юкъе кIезига ба, боаггIача боараме наьна меттаца болх бераш. Уж шера цкъа дошлоргаш тIа хьажац, хьехархочо дийцар «цхьан лергах дIачудаьле, вокх лергах арадоал», цIагIара болх бац. Классе лерттIа къахьегац. Цудухьа гIалаташ дукха а бе-бе а хул, шоашта юкъе стилистическидараш а долаш. Уж цIендаь дIадахара, наьна меттаца дукхагIа ха яккха еза цIагIа болча хана. Йоазонхоша мотт мишта бийцаб, йоазош мишта даьд тахка деза, синонимаш хулаш дола дешаш ма хулла дукхагIа Iомаде деза, уж метта юкъекхувла, царех пайда эца ховргдолаш. Вай цу тIа къахьегарга хьежжа хоза хургба вай мотт а деш дола йоазув а.\n← Они вернулись и мы вернемся…\nМахмуд-Али Калиматов принял участие в совещании Совбеза России по актуальным вопросам национальной безопасности в СКФО →


Собар де хьа\nХаза ю ламанца буьйса, Батто стиглахь нека до, Ойла ю тоелла тховса, Безам кийрахь ийало.. Собар дехьа, д1а ма г1охьа, Сай даггар дийцитахьа, Ши дош ала бакъо лохьа, \_"Еза, йола\_" ахь алахьа... Наб озийначу хин йистехь.. \_"Еза, йола\_" ахьа аьлча.. Цу лекхачу толлан 1индаг1ехь Бехк буй са йиш ца лекча.. Собар дехьа, д1а ма г1охьа, Сай даггар дийцитахьа, Ши дош ала бакъо лохьа, \_"Еза, йола\_" ахь алахьа...\nСан даго хьан ц1ераш йоху\nЙист йоцу хорда\nСо веза бохуш\nСар заб ба ноз\nI. Малх, буттий, седарчий хьоьх доьзна хетало. Лам, шовдий, татолаш шаьш хьуна делало. Х1аваэхь олхазарш, эшарца дуьйцу. Ахь лоьхург мила ву, Са хьаьнга туьйсу, Ахь лоьхург мила ву. Припев. Со харжа йо1 ахь хьайна Ирс ду со дайна. Ас бераллехь дуьйна Хаьржина хьо сайна. Хьо ду сан коьртачохь Сел деза жайна. Вехар вац яржийначу ойланца тайна, Вехар вац ойланца тайна. II. Массо а 1аламо шен хазалла елла, Йо1 туьйра ду те хьо Ян серло керла. Ян ирсе ву те со бераллехь дуьйна, Хьоьх дукха суна сайн мел доьвза туьйра, Суна сайн мел доьвза туьйра. Припев. Со харжа йо1 ахь хьайна Ирс ду со дайна. Ас бераллехь дуьйна Хаьржина хьо сайна. Хьо ду сан коьртачохь Сел деза жайна. Вехар вац яржийначу ойланца тайна, Вехар вац ойланца тайна. III. Малх, буттий, седарчий хьоьх доьзна хетало. Лам, шовдий, татолаш шаьш хьуна делало. Х1аваэхь олхазарш, эшарца дуьйцу. Ахь лоьхург мила ву, Са хьаьнга туьйсу, Ахь лоьхург мила ву. Припев. Со харжа йо1 ахь хьайна Ирс ду со дайна. Ас бераллехь дуьйна Хаьржина хьо сайна. Хьо ду сан коьртачохь Сел деза жайна. Вехар вац яржийначу ойланца тайна, Вехар вац ойланца тайна. (2 раза)\nХьо вог1ур ву\nСийна ю, сийна ю стигла, г1арг1улеш хьийзаш го стиглахь, Хьан амал цу стиглахь х1уьттуш, г1арг1улешка ас хьо хоьтту. Дахарехь хьо декъал хилча, ирсана ас дог д1аделча, Везачо со ирсе йойла, ойлано хийцайо ойла. Хьо вог1ур ву геннара некъаш а хедош, Хьо вог1ур ву сан б1аьргаш ойланехь сецош, Ладоьг1уш 1ачу хьайха сан дог а тешош, Хьо вог1ур ву со лоьхуш, хьо вог1ур ву. Хьо вовзар хили сахьийзар, хьо везар хили хьо тешар, Безамо хийла хало лайна карор ду вайшиммо лехнарг, Сийна ю, сийна ю стигла, г1арг1улеш хьийзаш го стиглахь, Замано хуьйцур ду вайшиъ, дегнаш вай къаьсташ дац вовшех.


(Нитти-КӀотар тӀера хьажжина кхуза)\nЯнди-КӀотар картан тӀехь\nЯнди-КӀотар — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эвла ю. Бахархой — 2488 стаг, лерина 2010 шарахь.\nИза ю Янди-КӀотаран юьртан меттиган административан центр.\nЭвла ТӀехьа-Мартанан къилба-малхбалехьа, Нетхой хийистехь ю.\nУллера ярташ, кӀотарш: къилбаседа-малхбалехьа — Котар-Юрт а, ВаларгтӀе а, къилба-малхбалехьа — Шалажа, малхбузехьа — Ӏашхой-КӀотар, малхбалехьа — ГихтӀа.\n↑ — Яндинская сельский округ (Юьртан меттиг)* (Ачхой-Мартановский район)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Янди-КӀотар&oldid=2957339»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 13 июнь, 11:09.


Советан Пачхьалкхо Дина ГIалат Деш Ю Оьрсийчоь\nОьрсийчоь -- Москох гIалгIайн къомаха болу нах лечкъорна дуьхьала митинг ю дIахьуш, 26Гез2008\nМахкахь дехаш долчу къаьмнийн хьашташ тергал ца дар бахьана долуш юьйхира Советан пачхьалкх. Изза кхерам лаьтта Оьрсийчоьнна тIехь а.\n26-чу Августехь 1958-чу шарахь нохчий шайн даймехка цIаберзарна дуьхьала гIаттам айъира Соьлжа-галахь бехаш болчу оьрсаша. Москох дахьуш йолчу къаьмнашца йоьзначу политикина дуьхьала казахаш гевттира Алма-Атахь 1986-чу шарахь.\nКхин а кхо шо даьлча 1989 шарахь, эскарша, цIий а Iанош, дIасалаьллира Тбилисехь гулделла хилла адам. Цул тIаьхьа Бакох урамашка хьовсийра танкаш. Цу ша долчо, эххаре а, йохийра Советан пачхьалкх. Цу кеппара, махкахь дехаш долчу къаьмнийн хьашташ тергал ца дар бахьана долуш, пачхьалкх йохарна кхерам лаьтта тахана Оьрсийчоьнна тIехь а аьлла хета цхьаболчу эксперташна.\n1958-чу шарахь Соьлжа-гIалахь хиллачу бунтах лаьцна иттаннаш шерашкахь дуьйцуш хIумма а дацара, иза ца хилча санна. Амма хилларг къаьмнашна юкъахь иккхина дов дара. Дар-дацарехь вийна волу Степашин цIе йолу цхьа жимастаг, нохчаша вийна аьлла арабевллачу оьрсаша, цхьа а еш дуьхьало а йоцуш, дIалийцира Коммунистийн партин обкоман а, милицин а, КГБ-н а гIишлош. Цара сихха хаьлхатеттира политикан тIедилларш.\nЦарах коьртанаш дара Нохч-ГIалгIайн автономин республикан метта «Грозни область» аьлла цIе тиллар а, цу областехь 10 процент бен нохчашна баха бакъо ца ялар а, кхечу меттигашкара оьрсий цига болх бан балор а. Эскарш а далийна, бунт айъинарш дIасалахка аьтто белира. Амма дIалаьцнаг, малар мелла воьжна висина маситта стаг бен, кхин цхьа а вацара.\nЦул тIаьхьа, дукха хан ялале хиллачу КПСС-н пленумехь цу гIаттамах лаьцна дийцинарг стенограмма а ца еш дитира, иза бицбан Iалашонца.\nЦу бахьанца делахь а, къаьманашна юкъара проблемаш Советан пачхьалкхехь дIаюйлаелира 1986-чу шарахь Алма-Атахь, аьлла хеташ ву Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан гуманитаран университетан информацин а талламан а центран директор Власов Алексей. Кху деношкахь цу лаккхарчу ишколехь хиллачу Бакох танкаш хьажорна хьажийна йолчу конференцехь дакъа лоцуш цо билгалдаьккхира Декабр-баттахь 1986-чу шарахь Алма-Атахь хиллачо ятIар эккхийтира советан пачхьалкхан чIагIаллина, ткъа 1990 шарахь Январь-баттахь Бакох хилларг тIаьххьара тIадам бара Советан пачхьалкх йохаяхаран, аьлла.\nДагадаийта деза, Ломан Карабах бахьана долуш дов иккхина болчу азербайджанхошна а, эрмалошна а юкъахь телхина йолу юкъаметтигаш къепедацаршка йирзина хилар 1990 шарахь. Бакох низам дIахIоттон цига танкаш хьажо сацам бира цу хенахь куьйгаллехь хиллачу Горбачев Михаила.\nИза цIеххьана хилла хиларх лаьцна дуьйцу цу деношкахь Бакох хиллачу журналисто Насибов Эльхана: «Тамашийна дерг хIун дара аьлча, танкаш а ялийна, гIалин чохь адамашна тIе герз детташ дара. Ткъа кхин а цхьа сахьт даьлча советан телевизионан хьалхарчу канало дIахьедар дира «Iедалша Бакох эскарш хьажо сацам бина» аьлла. Вуьштта аьлча, цара цкъа дуьххьара эскарш дахкийтира гIала, герз а детташ, массо а хIума доха а деш, ткъа кхин цхьа сахьт даьлча дIахьедар дира, шаьш иза дан дохку аьлла. Нагахь цара цхьа ах сахьт хьалха мукъане а и хаам бинехьара, оццу дукха адам ца хила а там бара цигахь. ХIинца а хета нахана, цигахь цхьа питана а дара, хаъа а хууш, иза леррина дина а дара, аьлла».\nГорбачевс кхайхкийна йолу я «перестройка» а, я къаьмнийн юкъаметтигашца йоьзна йолу политика а яцара кхетташ концепци йолуш аьлла хета, вай лакхахь хьахийна волчу, Iилманчина Власов Алексейна. И бахьана долуш, Советан пачхьалкхехь маситта тIеман конфликт хилира къаьмнашна юкъахь. Бакох салташа адамаш дайъаро гойтуш дара, маьрша махкахь йолу Iедалан система хийца аьтто хирг ца хилар а, иттаннаш къаьмнаш деха Советан пачхьалкх кхин дIа латтон аьтто хир боций а.\nКъаьмнашца йоьзна йолу политика кхечу агIора лело йезаш яра. Алма-Атахь казахаш майдане арабовларо гайтира, къаьмнийн республикашкахь меттах бовлуш кхин керла ницкъаш хилар а, цу республикашкахь керла боламаш гучубевлла хилар а, царца, кIад а ца луш, болх бан безаш хилар а. Нагахь и хаам шен хеннахь Iедало нийса тIеэцнехь, цул тIаьхьа хилла болу ирча бохамаш ца хила а магара Тбилисехь а, Вильнюсехь а, Бакох а иштта дIа кхи а аьлла тешна ву Власов Алексей.\nСоветан пачхьалкх йохар цу бахьанашца доьзна ду аьлла хеташ ву Бакох Советан эскаро адамаш дойуш цигахь хилла волу журналист Насибов Эльхан. Нагахь цу кеппара политика лелаяхь, изза чакхе хиларна кхерам бу кхечу пачхьалкхийн а аьлла хета цунна:\n«Халкъан тешам байра Советан Iедалх а, Азербайджанан Iедалх а, коммунистех а. Халкъана гира Iедал шеца бала боцуш хилар, мелхо иза проблема хилар, халкъана хьалха хIоьттина йолу. Цу гIуллакхо йохийра Советан пачхьалкх. Тахана а цу тайппа процессаш дIайоьлхуш ю кхечу меттигашкахь а, Оьрсийчохь а. Нагахь санна Iедалш цу хIуманах ца кхетахь, иза юха а хила мегаш ду. 20-чу Январехь Бакох хиллачуьнан жамIаш цу тайпа чулацам болуш хила мега».\nСоветан пачхьалкхо дина долу доккха гIалат дара, кхиберш кхерор Iалашонца, динна халкъана таIзар дан гIортар, аьлла хеташ ву вай лакъохьа хьахийна йолчу Оьрсийчоьнан Гуманитаран университетехь хиллачу конференцехь дакъха лаьцна волу Азербайджанан Оьрсийчохь волу векал Бюль-Бюль Оглы Полад. Шена билгалдаккха лаьа, «таханлерчу Азербайджанан куьйгаллина ца хета таханлера Оьрсийчоь а, цу хенахь хилла йолу Советан пачхьалкх а цхьа амал йолуш ю аьлла. Иза Советан эскар дара, цу юкъахь дуккха а къаьмнийн векалш а бара» бохуш вара иза.\nАмма тахана Кавказехь лаьтташ долчу хьоло гойтуш ду, цу хаттарехь таханлерчу Оьрсийчура Iедалийн долу кхачамбацарш аьлла хеташ ву вевзаш волу Оьрсийчура политик, шен хенахь къаьмнашца йоьзна йолчу политикехула Оьрсийчоьнан министр хилла волу Абдулатипов Рамазан.\n(ХIара материал эфирехь хилла 26-чу Январехь (Дечкен-баттахь) 2009-чу шарахь)\nСоветан Пачхьалкхо Дина Долу ГIалат Деш Ю Оьрсийчоь


Соьлжа-ГIалин мэр лаьттинарг Пачхьалкхан думе воьдуш ву\nХаджимурадов Iийса (юккъерниг)\nХьалхо Нохчийчоьнан куьйгалхочун харжамашкахь дакъалаца шен кандидатура хъалхатеттина Хаджимурадов Iийса Пачхьалкхан думе боьлхучу депутатийн могIарехь ву. Мехкан харжамхойн комиссино бечу хаамца, цхьана мандатехула йолчу харжамийн гонехь къовсалур ву Хаджимурадов.\nХаржамийн комиссин инстаграмерчу агIонехь мехкан урхалхочун харжамашкахь дакъалоцучу Кадыров Рамзанца а, меттигерчу парламентан депутатца Накаев Халидца а цхьаьна язвина ву Хаджимурадов.\nХьалхо шен инстаграмера аккаунт къайлаяьккхира Хаджимурадов Iийсас. Оппозицин IАДАТ телеграм-каналан тергамца, хьаькамо шен аккаунт къайлаяьккхина, иза къобалвеш дуккхаъчу нохчийн пабликашка язбеллачара комментареш язйича.