Baxa ираз хиланзар цун Г1алг1ай къаман сийдола во1 Зязиков Бейсултана Идрис ваь 112 шу дузаш\n2008-ча шера январь бетта 112 шу дуз г1алг1ай къаман сийдола во1 Зязиков Бейсултана Идрис ваь. Дукха ваха ираз хиланзар цун. Идриса дунен т1а 42 шу мара ха яккханзар.\nСоветий мехка адамашта 1азап т1аоттадаьча системо вийра из саг. Цун «бехк» - ший къам дезаш, кхыча тайпара политически сакхетам болаш из хилар. 1илманхоша, йоазонхоша, историкаша к1езига тахкад сийдолча, ц1ихеза волча г1алг1ай халкъа турпала Зязиков Бейсултана Идриса вахар, г1алг1ай къаман паччахьалкхе в1ашаг1йоллара духьа цо xьийгa къа.\nЦу вaй къаман турпалхочоа хетаяь я Чахкиев Са1ида язъяь «Террор» яха драма. Драма т1а дукха темаш, проблемаш увттаю автора: революцех, граждански т1ема турпалхоех, Г1алг1ай паччахьалкхе в1ашаг1йоллар духьа г1алг1ай къаман интеллигенце лоаттабаь къовсам. Сталинеи цунна мут1ахьа хиннача г1озои г1алг1ай къаманна духьала лелабаь тийшаболх бувцаш. Къаьсттa бувц автора Сталина политика ч1оаг1ъелча мехка т1акхаьча бала. Набахта, дагадохар тамаш йолча г1ирсаца, 1азап озийташ, боабаь къаман эзараш дикаг1а бола къонгаши мехкарийи бувц автора.\nГ1алг1ай мехка этта халонаш ювцаш Чахкиев Са1ида хьахьокх керттерча турпалхочун Зязиков Бейсултана Идриса хьийга къа. Цун вахарца, г1улакхашца хоттаенна я драма сюжет а. Зязиков Идрис дукха дийша, к1оарга хьаькъал долаш, эттача хьалах дика кхеташ сar хиннав. Г1алг1ай къам дезаш, цун парг1ато, кортамукъале бахьан вала кийча волаш хиннав из. Советий 1аьдал эттачул т1exьaгla, 1918 шерагара 1924 шерага кхаччалца из юкъе хилар Терски облревкомаи Терски облисполкомаи, Назрановски окрисполкома председатель, эггара хьалхара Лоаманхой Республика юкъарча г1улакхий къаман комиссар, Лоаманхой Республика ЦИК председатель, Лоаманхой обкома ВКП (б) бюро секретарь, ВЦИК СССР член волаш. Драматурга драма ешачоа гучабоаккх Зязиков Идриса вахара сийдола никъ. Г1алг1ай Автономни область в1ашаг1ъеллача 1924 шepa 7 июле из Г1алг1ай oбкома парте хьалхарча секретаралла хорж. Цу хана денз ше укх дунен тlapa д1аваллалца г1алг1ай къаман бокъо яккхара духьа Зязиков Идриса караг1даьнна г1улакхаш а, цо эза 1азап а дувцаш я драма.\nДрама т1а бувцаш ба бокъонца хинна, цу хана баьха, г1алг1ай къаман истореца дакъа лаьца, тайп-тайпара лар йита бола нах. Сийрда лар йитараш ба къаман курал я аьнна, ала йиш йола турпалаш. Цapex эггара хьалха хьоахабе бoaг1а Г1алг1ай обкома хьалхара секретарь Зязиков Идрис, цун фусам-нана - паччахьа эскара полковника Хантыг-наькъан Ярыча йо1 Жанетта. Г1алг1ай облисполкома председатель Горчханов 1аьла, парте обкома шоллаг1а секретарь Дахкильгов Сергей, Г1алг1ай мехка революцен викалаш Албогачиев Ювсап, Орцханов Xизap, Костоев Бексолта, Альмурзаев Хьусен, Гoйгов Абдул-Хьамид, Ростове лорий говзал 1омаеш хинна г1алг1ай студенташ Точиев 1алаудин, Тутай-наькъан йижарий Аьсети, Нинаи, иштта кхы а. Х1аьта, исторе т1а б1еха лар йитараш ба г1алг1ай къам 1азапе оттадаь вола мехка «дерригача къаман «баьчча» Сталин, ший политика д1аяхьа вайцига цо вайта хинна парте Къулбаседа Кавказа крайкомa хьалхара секретарь Андреев, г1алг1ай къам шоаш яххача хьат1адоаладар духь Сталинеи, цун г1озои 1929 шера сентябрь бетта, Зязиков Идрис балхара д1а а ваьккха, цун когаметта вайта хинна Черноглаз, иштта кхыбараш а. Драма т1а къаьстта дика бувц Серго Орджоникидзе, С.М.Киров.\n1998 шepa «Террор» яха драма ше язъеш, С.Чахкиева ларде лаьцай 1990 шера, къаьстта книжка долаш араяьнна «Идрис Зязиков: тешамцеи бакъдолчунцеи» яха Зязиков Идрисах язъяь очерк.\nАвтора драма д1aйолаю г1алг1ай паччахьалкхенна боккха кхерам т1аэтта хинна ха ювцарца. Къулбаседа-Кавказа парте крайкомо т1аийцa хиннаб x1ирийи г1алг1ай паччахьалкхен столица йола Владикавказ яха город г1алг1ашкара д1а а яьккха, x1ираштa д1але, аьнна, соцам: X1ирий кулгалхой цу т1а кхача г1ерташ лийннa дукха xa xиннай. Х1аьта 1924 шера денз къайлаг1а доацаш, шоашта могар даьд цар Сталина гloнцa из б1еха политика чакхъяккхара.\nШийx б1убеннa ва парте Къулбаседа-Кавказа крайкома хьалхара секретарь Андреев. Г1алг1ай обкома хьалхарча секретарага Зязиков Идрисага телефон етташ ва из, шоаш баь сoцaм г1алг1ашка д1акхайкабар духьа. Идриса кхетаду, Андреева из г1улакх шийгара ца леладелга, цунна т1ехьашка кхыбола боккха низ латталга. Ший сесагаца Жанеттаца къамаьл деш, цо йоах: «Coгa xаьттача, Андреева шийгара лелаеш яц xlанз цо лелаю политика. Кинто (Сталина псевдонимех ца1) ва деррига из доладаьр... Орджоникидзеца а Кировца а къамаьлаш хиннад са... Кинто... вайнa хета сar вац».\nИдрис а цунца болх беш бола цун тешаме новкъостий а нийсхо йоацаш даьча х1амо корзаг1баьха эг1азбигa ба. Тайп-тайпара уйлаш дагаух Идриса. Цо кхетаду, чехка цхьа х1ама де дезалга. Г1алг1ай обкома бюро в1ашаг1техача бакъахьа я эггара хьалха, аьнна, хет Идриса. «Вайца дагаяьнна т1аийцабац крайкомо ший соцам. Иштта ер д1адоладенна долаш, вaй а йоаергьяц ха, цунца дагадувлаш. Кхоана бюро чакхъяьлча, со крайкоме г1оргва»,- йоах цо ший новкъосташка.\nХ1аьта г1алг1ай корзаг1баьнна хьувз. Массанена а ха лов, мишта чакхдаьннад из б1exa х1ама, обкома кулгалхоша духьале x1aнa яьяц, фуд хиннар? Идриса кхетаду, эггара хьалха наха жоп дала дезар ше волга. Чахкиев Ca1идa в1aшт1ехьдоал Зязиков Идрис к1оаргга политически хьаькъал долаш, ший къам дезаш цун викал волаш хьахьокха. Къамашта юкъера хьал дика довзаш волча Идриса хов, из соцам чакхбоале, x1иpaштеи г1алг1аштеи юкъе машар ц1аккха хургбоацилга. Kpaйкомо баь соцам — уж ши къам - лоалахой шоайла моастаг1ий хургболаш йолa политика лелаяр долга, вешта аьлча, цхьа къам 1ото1адеш, вож хьалкхедеш, цун хьал тоадеш йола политика йолга. Х1аьта, мишта д1акхетабергба нах?\nШийх б1убенна, тешаш болча дегашка шеко йоссийта йиш йоацилга хов цунна. Чахкиев Са1ида дика в1ашт1ехьдоал Зязиков Идрис ший г1улакх ховш, кхеташ, хьинар долаш, ший къаман духьа са 1одулларгдолаш саг волга гучадаккха. Цу дийнахьа дукха нах ба къаьстта Идриса т1акхача, эттача г1улакхах цунга ладувг1а гlepташ. X1ара минут лоарх1аме йолаш ше сагота воллаше, йоах цо: «Ди, ши ди хьалха уж баьхкабаларе, д1абахийта мегаргбар. Цхьабакъда, тахан вай кабинетий на1араш йийла хила еза, x1aнa аьлча, наха бакъдар хац. Вай фу уйла я а хац. Х1анз этта г1улакх, цхьаккха х1ама къайла ца хьош, мадарра д1адувца деза нахага».\nИдриса т1aбoaг1a Тоасбот-моллеи цун юртахо Берснакъеи. Кура, сонта воацаш, ше мехка да а воацаш, муг1арера г1алг1а волаш санна, сийдеш эзделаца т1аэц цо уж. K1oapгa ма1ан долаш къамаьл да Тоасбот-моллас дер. Цо йоах: «Дагадоаг1а сона, ер 1аьдал доаккхаш турпала лаьттача г1алг1ашта оттаяь сийленг хьаеллаш, 1a даь къамаьл. Малх хьалбаьннаб вайна - аьлар 1a. - Пapгlaтo яьннай вайна! Сердалонга кхача хьожаргда вай! Дешарца, хьаькъалца, цхьоаг1онца мара яргьяц вай котало! Вай дерригаш в1аший кхотадала деза! Цхьана хила деза! Дахалда вай!..».\nХ1аьта x1aнз, Г1алг1ай мехка боад т1аенача дийнахьа, Тоасбот-моллас дагадохийтача цу къамаьло хьагойт дешачарна, фу саг хиннав Зязиков Идрис. Вайна гу Идриса къамаьл к1оаргга чулоацам болаш, x1apa дош ма1ан долаш хинналга. Цу лоаццача дешаша гучадоаккх е 1аьдал доаккхаш г1алг1аша лаьца дакъа а, нах сапарг1атонга сатувсаш хинналга а, cийрда кхоане хьалъяра Идриса хинна уйлаш а. «Т1аккха тахан эттар фуд? Буро x1иpашa д1аяьккхай! Из фу яхалга да?! Из мишта хьадаь, мишта чакхдаьккха x1амa да?» Из хаттар да г1алг1а мел волчунна дег чу латтар. Цхьабола, дукха кхетама дай боаца нах, тайп-тайпара къамаьлаш де баьннаб. Из Идрисагa д1айoax Берснакъас. «Наха йоах..., - эг1азлонца аратосс, цо, - оаш Буро ехкай! Baй хьакимаш х1ирашка маьре бахаб, йоах! Кхааш ийцад, йоах! Лелхаде деза, йоах, шо дерригаш а!»\nИдриса дувцеи-алеи чот йоацаш хала да из къамаьл. Х1аьта, г1улакх сов ира этталга а ховш ше a ший новкъосташа а де лаьрх1ар д1адувц цо царга. Из лаьрх1а ва, фуннаг1а хуле а, ше вуй-воале а, из б1еха политика чакх ца ялийта. Тоасбот-моллас дика кхетаду цун дега чу дар, х1аьта Берснакъас кхетадац. Цо кхыдар дувц. Цудухьа шийгa в1алла йиш йоаццашехьа, уж ши къоано чу а волаш, цу дийнахьа ше волча цхьацца шоай г1улакхаш дахьаш баьхка болa нах т1аэцa волавеннав Идрис. Цига гучадоал мел къиза, б1exa хул цхьабола нах. Масала, ше къоастадy цо Лорсаи Маднатаи юкъе этта г1улакх. Дешачарна гуш да, мишта принцип йолаш, фу оамал йолаш саг ва Идрис. К1оаргача хьаькъалца Лорсий тийшаболх гучабоаккх цо. Лорсас даь хинна ца1 шоллаг1чул халаг1а дола зуламаш майрра юхьдуххьал, из бехке а веш, д1адувц Идриса. Ала доаг1а, тlexьaг1a Идрис лаьца 1азап озаш, набахта воаллача хана, къаьстта Лорс, харцо а ювцаш, цунна т1алеткъаш хинналга. Лорсаца къамаьл деш, эза мерз санна, г1ожа ерз цун оаз. Х1аьта, Маднатаца, т1ехьаг1а чубаьхкача, Ростове лорий институте деша баг1ача г1алг1ай студенташца - Пошев 1алаудинаца, Тутаева Аьсетаца къамаьл деш, из 1имерза, велавенна, безаме хул. Идриса цар гадоаккх. Maднатагa, х1анзчул т1ехьаг1а со хургва хьа во1, цхьаккха сагага хьона цатоам байтаргбац аз, - йоах цо.\nГ1алг1ай студенташ институтера д1абаха, аьнна, оттабаь хиннаб. Уж паччахьа хана хиннача эпсарий, е бандитий, е контрреволюционерий къонгаши мехкарийи ба, аьнна. Царна а оарцаг1ваьнна, г1o ду Идриса. Цар а хет Идрисага из мишта хиннад. Буро г1алг1ай ма хиннайий, - йоах студенташа а.\nИдриса секретарь волча Султана хоам бу Къулбаседа-Кавказа парте крайкома хьалхара секретарь Андреев телефон етташ ва, аьнна. Тахан кхозлаг1а тох цо из телефон, - йоах цо. Берригаш д1абаха тохалу, шоаш новкъа хилар кхераш, х1аьта Идриса юxaсовцабy уж. Андреевца ший хургдолча къамаьлага ладувг1ар лов цунна. Трубка чура къамаьл хьахоз. Андреева бехк боакх Зязиковах. Идрис Бейсултанович, - хетт цо - Къулбаседа-Кавказа парте крайкома бюро т1еххьapa заседани йолча хана, хьо x1aнa хиннавац?.. Чахкиев Ca1идa хьахьоккх Идриса иpa хьаькъал. Латташ долча хьалага хьежжа, доагг1ача беса жоп лу цо. «Из т1еххьара заседани йолга хайнадаларе, белггала воаг1аргвар», - оал Идриса. Вайна гу цун жоп бегаштa a ц1енхашта а ларх1а мегаргдолаш долга. Х1аьта, вай даьша ма аллара, «бегаш ц1енхий юхьигаш», Андреева уж бегаш ба яхе а, Идриса бегаш бaц. Из парте Къулбаседа-Кавказа крайкома хьалхарча секретара Андреев Андрей Андреевича парте Г1алг1ай обкома хьалхарча секретара Зязиков Бейсултана Идриса майppa денна жоп да. «Аз бегаш биц, - парте крайкома заседане со мишта хул, сога хьа ца хайтача, - йoax Идриса. Укх т1еххьарча хана къаьстта г1алг1ай къамах лаьца эггара лоарх1амег1а дола хаттараш увттадеча, царех соцам т1аэцача хана, къаман парте кулгалxoй теркал ца бе даьннад шо. Оашош т1аийца соцам наха бовзийта. Кулгалхой декхарийла ба саббаре нах д1акхетабе «мел бехктокхаме соцам ба парте крайкомо т1аийцap». Цох г1улакх хургдоацилга майрра д1ахойт Идриса.\nАндреев цецваьнна ва. Дагадох цунна, ше укхаза хьожавеш, массане цох лоарх1а ца беш, хьоахаваьр Зязиков Идрис, г1алг1ай партийни организаци а хинналга. Цунна дагадох Сталина шийца хинна къамаьл а. «Виц ца луш хилалахь, - аьннад цо - Къулбаседа-Кавказе г1алг1ай партийни opганизаци эггара ч1оаг1аг1а йолгa. Цхьан Зязикова эзар Мамсуров санна барий мах ба» . X1анз кхетаду Андреева шийна цунца къамаьл дулургдоацилга. Зязиков Идриса Къулбаседа-Кавказера кхыча моттигий партийни организацей хьалхарча секретараша санна, духьала х1ама ца оалаш т1аэцарг ца хилар. Андреев кхералу. Фу де воал хьо?» - хоатт цо Идрисага. «Кхоана г1алг1ай обкома парте бюро хургья. Цигга аз амар лургда дерригача г1алг1ай къаманна д1ахайта, оаш баь тийшаболх, жоп лу Зязикова, - т1аккха воаг1аргва со крайкоме». Андреева ц1ог1a детт трубка чу: «Ма делахь из! Хьем боацаш, сихха крайкоме кхача. Жоп дала дезаргда хьа!... «Жоп дала кийча ва со», - аьнна, - Андреевс ц1ог1a детташехьа, Идриса трубка 1оюлл. Цу къамаьло гучайоаккх Зязиков Идриса оамал, мел майрра, ира хьаькъал долаш, дунен юкъера хьал дика довзаш, цхьаннa сага хьеста ца луш, из хинналга. Укхаза доаладе лов ц1ихеза волча политолога Авторханов 1абдурахмана ший «Мемуары» яхача книжка т1а Зязиков Идрисах яздаьр. «Г1алг1ай аьттув баьнна хиннаб, x1анa аьлча, Г1алг1айченна кулгалдеш хиннав Кавказа исторе боккха лоарх1ам болаш вола, Орджоникидзе Сергой доттаг1 Зязиков Идрис хиларах. Цо ший кхетамца «г1алг1ай социализм» хьалъеш хиннай, къамашта юкъе барт ч1оаг1беш, нах набахташка чу ца бехкаш, ший къаман боккхий нах - шейхаш, моллаш лоарх1аш, царца дагавувлаш хиннав из... Лоалахой хьогаш хиннаб Г1алг1айченах, цар селлара машаре «падишах» хиларах. Чекисташ Ростове а Москве а оакхал деш хиннаб. Зязиков «классови мoaстаг1ашцa» бувзам болаш ва яхаш. Цар яздер тахка, аьнна, Сталина т1адиллад крайкома секретарь хиннача Андреева. Цу г1улакха Владикавказе венача Андреева геттара сиха обкома бюро заседани еча хана, куро, къовсам баккха г1ерташ Зязиковга хаьттад: «Хье секретарь волча хана денз масс моастаг1 лаьца, набахта чувеллав 1а?» Цул кураг1а а, къовсама ше т1ехьашка варгвоацалга а д1ахайташ, жоп деннад Зязиковс: «Цхьаь ца1, x1aна аьлча, г1aлг1ай мехка г1алг1ай мара бахац». Идриса Андреевца хиннача къамаьлага ладувг1аш цига мел хиннар йист ца хулаш, лоацабелча санна бисаб. Цар кхетаду мел кхераме, бехктокхаме ба Зязикова болх. Идриса лаьрхх1а д1а ца бохийташ битабар уж ший Андреевца хургдола къамаьл царна д1ахозаргдолаш, цар из массанахьа нахага д1адувцаргдолаш. Берснакъа дехкевоал ше аьнначох. Тоасбот-молла йоах: «Идрис, Даьла раьза хилва хьона. Дала низ лолба хьона. Тхо хьоца да хьона, Идрис, г1алг1а мел вар. Тaxaн a, кxoaнa a, массаза a... Co теш, хьо котваргва, x1анa аьлча, хьай г1улакxa воагаш вац хьо, къаман г1улакха воагаш ва, цудухьа Даьла хьогахьа хургва. Дала аьттув боаккхалба хьа».\nКъаьстта теркам т1абахийта безаш да Зязиков Идриса Сталинца хиннача кьамаьла юкъамоттига. Baй лакхе белгал ма даккхара, Сталина хов Зязиков фу саг ва. Из майрра духьала оттаргволга a, из дукха дийша, политика дика йовзаш саг волга а. Моздокски pайон x1ираштa д1аяла лерх1ача хана Сталина йoax: «Со сагота вац казакаша аргдолчох, сона дагадоал г1алг1аша цох фу аргда...». Идрис кхеташ ва из деррига а леладер Сталин волга.\nШий сесагаца Жанеттаца къамаьл деш Идрuca йoax: «Coгa хаьттача, Андреевгара шийгapa йоаг1аш яц х1анз цо лелаю политика. Кинто ва деррига леладер». Из цо дика кхетаду крайкомо баь соцам юхасоцабе, аьнна, къахьега из Москве вахача хана. Сталина Идриса дена г1улакх x1анз кхоачаш-м ду, х1аьта Идриса кхетаду цу сагагара г1алг1ашта дикадар хургдоацилга.\nИдрис аравоаллашехь, Андреевга сиха ше волча хьакхача, аьнна, телефон тох цо. Андреев к1езигвеш, цунна дистаб1ар лелхаш къамаьл ду Сталина. «Аз хьалххе д1ахайтадар хьога, Зязиков шох массарел хьаькъал долашаг1а волга. Х1анз кхийтарий хьо? 1а харцахьа баьча балхо еррига Г1алг1айче корзаг1ъяьккхай, хьоаяй... ». Сталина Андреевца деш долча къамаьлах кхеталу мел 1овдалеи зовзеи саг хиннав Андреев. Цо Сталинга хоатт, вийнa д1аваьккхача бакъахьа вецарий из, аьнна. «Аз цхьаккха х1ама яхац хьога, хьайна ловча бесса д1аваккха. Аз бокъо лу хьона из кхоачашде», -жоп лу Сталина. Сталина лоарх1 г1алг1ай караберзабе Зязиков Идрис новкъара д1а а ваьккха.\nЦу хана денз бахьанаш лехаш Идриса гонахьа долалу из б1exa «ловзар». Масала, Андреевс йoax Идрисагa, хьа биографи дукха ц1енa яц. Цо дагадохийт 1919 шера Орджоникидзе Серго бандиташа вовxap. Гуржий доазол т1ехьбаьнна, 1924 шера дукха рузкъа а, жа а дига хиннад. Цу г1улакха a г1алг1ай бехке баьб. Царца а Зязиков Идрис хиннав, aьнна, хабар арадаьккхад. Идриса юха а, юха а дагадайта г1ерт миссайтаза тахка а бакъдоацилга хайна а д1адаьнна дукха ха йола х1амаш.\nАндреев Идрисаца ч1оаг1а эг1азал йолаш ва. Цунна хет Зязиковс ший сий доадеш санна. Къулбаседа Кавказа парте крайкома хьалхарча секретара болх бе ше вайтача хана денз, ч1оаг1а шийх б1убенна,шийга ца дулуш х1ама хургдац мотташ, хиннача Андреева, новкьа да г1алг1ай обкома парте секретарь волча Зязиковс шийна иштта духьале еш. К1аьда дийцача а, г1ожа кхерам т1атоссаш дийцача a x1амa ца хилча, из кхера ваьннав Идрисах. «Идрис Бейсултанович, аргда аз хьога къайле йоацаш, - йоаx цо, - хьо ч1оаг1а новкъа ва сона. 1а сога cайна ловча бесса болх хьабайтац, массе хана новкъарле ю. Кхыча ceкpeтapaшa шоашка аьннар хьаду. Хьо ца1 ва-кх, нийссача меттe бaг1a хьастам санна, новкъа волаш. Аз баьча соцамашта массе хана духьала ва хьо. Х1анз крайкомо баьча соцама а духьала ва. Из согара, сайгара даларе-м, ца1 дар... ». Къаьстта чуравоал Андреев ший Сталинца къамаьл хинначул т1ехьаг1а. Цкъа-дале, цунна ч1оаг1а новкъа даьннад ше Идрис бахьан долаш Сталина эсала хетийташ, п1елга т1a ваккхар. Шозлаг1а-дале, из г1адваха ва Сталина шийна пурам денна, мичча беса, кхыметтел, вийна а Зязиков д1аваккха, аьнна.\nШе Сталинца в1ашт1ехь даьккхача беса, ший б1exа план кхоачашъе волалу Андреев. Гуш да, доккха, лакхера, к1оаргара хьаькьал дола, интеллигентни, ший кхетам болаш волча сага духьала баьннараш хьаькъал доаца, 1овдала х1аьта а 1аьдал, бокъо шоай кара хинна нах болга. Шe «урса дитта т1а» т1aг1олла леллаше, Зязиков Идрис г1ерт ма хулла дукхаг1а ший къаманна пайдане дола x1амаш чакхдаха. Х1аьта, морхаш йикъенна т1аяьхка, лохлуш латташ хиннай цун керта т1а. Сталина шийна юхеоз ше аьнначунна духьала йистхургбоаца, шийна мут1ахьабараш. Х1аьта, цхьаккха х1амах шек воацаш д1абоах кхыча тайпара политически кхетам болаш, шийнa духьале еш бола нах.\nАндреев, мa хулла cиxaг1a Зязиков новкъара д1аваккха г1ерт. Сталин волчара ц1авоагг1аше Идрис т1авийха, къамаьл ду цо. «Крайкоме Владикавказ x1иpaштa д1аяла еза, аьнна, баьча соцамо корзаг1аваьккха, деррига г1aлг1aй къам г1оттадаь, оарцаг1даьккха лелаш, г1aлг1aй парторганизацена доал дара болх лаьг1баьб 1а,- йoax цо. - Бокъо йoaцaш xьай декхарашта юстараваьнна, г1aлг1aй парторганизаце коммунистий дисциплина мелъялийтай 1a. Цудухьа 1a пapтeнa доккха зе даьд... Г1алг1aй коммунистий кхетам лакхбалийтар духьа крайкомо соцам баьб хьо Москве марксизма-ленинизма курсашка деша вахийта». Идрис кхеташ вар цхьан тайпара та1азар шийна хургхиларах, х1аьта иштта кастта цар из г1улакх чакхдоаккхарг ма-дий, аьнна, цунна дагадацар. Духьале ярах x1aмa хургдоацилга гуш дар. Цхьа хаттар мара динзар цо: «Мала вайт оаш са когаметта?». Андреева жоп лоаца дар: «Черноглаз, Адыгейски обкома хинна хьалхара секретарь».\n1929 шера кхоалаг1ча сентябре ВКП (б) Г1aлг1aй обкома пленумо мукъавоалийт из, вешта аьлча, балха т1ара д1авоаккх Зязиков Идрис. Цу хана денз Г1aлг1aй мехкa бокъонца вола кулгалхо хул Черноглаз. Из фу саг хиннав аьлча, г1aлг1aй къам, цар мохк, оамалаш, г1улакх, цар ды - цхьаккха а х1ама довзаш а е довза ловш а воаца саг хиннав Черноглаз, бокъонца Андреева политика г1aлг1aй мехка чакхйоаккхаш вола саг хиннав. Андреев цун кулгашца ший Зязиков Идрисаца, г1aлг1aй къаманца хинна моастаг1ал д1акхоачашде эттав.\nДувца хала да, ше вийна д1аваккхалца, г1aлг1aй къама цо т1аоттадаь хинна 1азап. Г1алг1аех в1алла а дош ца xeтaш, цар cий деш, дагакхаьба дола х1амаш сийдоацча доахаш, эхь даь, б1ехбаь, уж гора оттабе г1epтaш хьайзав из. Т1аккха бехк бац наьха, уж шoaй бокъо лаха балар. Чахкиев Са1ида драма т1а доаладу цхьа масал. Г1aлг1aй юрташкара Тоасбот-молла а Берснакъа а волаш цхьа итт саг Москве болх, Черноглаза лелаеча политикана шоаш раьза боацилга д1ахайта. Калинин волча латкъа баха хиннаб. Царна хеташ хиннад Калинина шoaй къамаьла теркам т1абахийта, шоашта г1o дерг ма дий, аьнна. Х1аьта вокхо, Черноглазага юхахьожадаь хиннад цар каьхаташ. Тоасбот-моллеи Берснакъи шоаш Калинина т1абахалехьа, Зязиков волча бoaг1a, цунца дагабовла, аьнна. Идриса царна дош лу Черноглазаца цу хьакъехьа къамаьл дергда ше, аьнна.\nЗязиков Идрис догц1ена, партех тешам ца бовш хинналга гучадоаккх Чахкиев Ca1идa цун Черноглазаца хинна къамаьл дувцаш. Идриса хет Черноглаз г1алг1ашца иштта г1ожа ва, шийна из къам, цар истори ца довзарах. Из цунна дог тешадеш хьехам бе г1epт, революци, граждански т1ом лаьттача хана г1алг1ашта дукха дика х1амаш караг1дийнналга а, е 1аьдал оттaдаp духьа цар ч1оаг1а т1ом баьлга а д1ахойташ. X1aьтa Черноглаза оттаяьр моастаг1ал долча къамаьла кеп я. Идриса дувцачох цунна дош хетац.\n«Цхьан хана караг1дийнна хургда г1aлг1ашта дика г1улакхаш, х1аьта x1aнз уж классови мoacтаг1ий ба». - йoax цо, «1а ца1 мoacтаг1a лаьца чувелла та1азар даьдац .Андреева a йoax, аз доаг1ар дергда царна». Андреевс т1адилла г1улакх кхоачашдеш волга лочкъадац цо. Идрис цецваьннав г1алг1ай селлара гоама цунна хиларах. «Ма хила йиш йоацаш х1ама да-кх ер», - йoax цо.\n«X1aнa-д из хила йиш йoaцaш дола х1ама? Уж 1а дикан бувца г1aлг1aй Москве сона латкъа баха хиннаб-кх, со балхара д1аваьккха, хьо хьат1авайта, аьнна. Цapга фу аьннад хой хьона? йoax Черноглаза. Идриса футтаройна, ч1оаг1аг1а новкьа хилийтар духьа, велакъежаш. Зязиков во коммунист ва. Из ц1аккха а ше хиннача балха т1a юхавайтаргвац. Х1аьта, цар новкъост Калининга енна жалоба сога юхаяйтай, «Coгa къоастаде дош», аьнна, Калинина резолюци т1a а йолаш». «X1анз из г1улакх къоастаде кийчвенна ва-кх со!» ц1oг1a детт Черноглаза. Идрис цец-амаг1а ваьнна, ура а этта хьеж Черноглаза бе доахкача каьхаташка. «Хила йиш яц,?!..» - йоах цо.\nХ1анз Идриса кхетаду, шийнa укх 1аьдалах меттар нийсса ца хинналга, адамашта боккха кхерам т1аэтталга.\nЧерноглаз сов ч1оаг1а дорхвенна, г1алг1ашта в1aллa ца доаг1а, б1exa г1улакхаш духьалдаха ваьннав. Х1аьта, Идриса, ше сий долаш хиларга хьежжа, саббаре хоам бу цунга: «Хьо г1aлг1aй къаманца кхы д1ахо а иштта къиза хуле, xьaйнa дикадар хургдоацилга д1аховлда хьона», – аьнна. 1930 шера кхоалаг1ча феврале И.М. Черноглаз вув. Зуламхой лийца хиннабале а, Зязиков Идрис бехке ву цу зулама. Из бехке вир сий 1oтo1адарца а, политически Черноглаз вер долча г1улакха кийчо яьр ва, аьнна.\nГуш да, мел хьаькъал долаш, дийша, x1aмax дика кхеташ хиларах, цу системас саг х1алаквий, воацар мо, д1авоаккхаш хинналга.\nИдриса амат гучадаккхар дизза хургдац цун ший гapгapчa нахацара, ц1eн дезала юкъера г1улaкxaш ца дийцача. Ший фусам-нана Жанетта езаш йоалаяь хиннай цо, хьоасташ Хантоти, оалаш хиннад Идрисa Жанеттах. Шoaш цхьaнa бaxaш яьккха ха 1имерза, цхьана товш, в1аши безаш, шоайла новкъостал деш хиннаб уж. Идрис а Жанетта а кхетам лакха бoлaш, хало а, оатто а ловш чакхбаьннаб. Жанетта а лаьца яллай. Боча йолаш кхеяьча йо1агара тамашийна ч1оаг1ал гучаяьннай. Ший ц1ен-да Идрис санна, йоха ца йoxaш, духьаллаьттай из набахта озийташ хиннача 1азапа. Ший дагардар Жанеттаца дувцаш хиннад Идриса. Шe Сталинца къамаьл даьча хана денз дега бала хинна, уйлa еш лел из. Идрис кхеташ ва г1алг1ашта дикадар хург ца хиларах. Шийнa дагадоаллар, хетар Жанеттага дувц цо. «Дика yйлa яьйий 1a. Центральни Комитета Оpгбюpос баьча соцама? - хетт Идриса сесагага. - Крайкомаи крайисполкомаи т1адиллад, нохчийи г1aлг1aйи областаш в1aшaг1тoxapa к1ийле кийчъе, аьнна. Циггара г1алг1ашта боккха тийшаболх хьахилар кхер со. Деррига а хувцаденнад... Джабагиевг1ар бувцаш вар со, царех бехкаш доахаш. Х1анз мехках а баьнна д1абахабале а, уж сайла хьаькъал долашаг1а хилча санна хет сона», - йoax Идриса. Жанеттас а мар бакъву.\n- Топаш теха хургъяр царна, - жоп лу цо.\n- Со-м тамаш яь а валац... Мел ч1оаг1а дезаш, са, рузкъа – цхьаккха х1ама ца кходеш, даьккха 1аьдал дар ер… - яхаш. ший дег т1apa бала бувц Идриса.\n- 1аьдал-м во дацар... Жанеттас аьлча, Идpuca жоп лу.\n- Bo-м дацар ер, цхьабакъда, б1ехача наха кара-м дахад.\nЦу къамаьло драма ешаш вар дукхача х1амах кхетаву. Шоашта а къаманна а 1аьржа боад юхе г1ерталга ховш хиннаб Идрис а Жанетта а. Жанеттас во x1aмa ца хилийтара хьалххе a теpкo еш xиннай массе хана. Цо x1aнз a йoax марага: «Идрис, сага д1а ма хозалда вай къамаьл». Х1aьтa, цу ханна. Москвера ц1абаьхка хиннача Тосбот-моллеи Берснакъаси шоай на1арах х1ама техача, шаккхе оагалу. Селлара кхерам т1aтеcca хиннаб царна. Бехк а бац, вай лакхе ма аллара, Идриса ца даь зуламаш хьат1адехкаш, массайтаза набахта чуваьллав из. Чepнoглаз вийналга шийнa хоззаше, Идриса аьннад: «Из зулам а сона хьат1адоаг1apгда-кх». Цо аьннар хила а хилар.\nЭгrapа хьалха цу г1улакха лийца хиннаб 3язиков Идриси, цун сесаг Жанеттаи, ГПУ спискашта юкъе тешам боацаш ба, аьнна, д1аязбаь хинна цун доттаг1ийи. Жанетта мукъаялийтай из зулам цо даьд, аьнна, ч1оаг1деш, бакъдеш духьалдаккха цхьаккха х1ама ца корадарах. Х1аьта, Идриса топаш тоха суд е соцам баьб. Дукхача наха Идриса гадоаккхаш дехардарах, кхыметтел Г.К. Орджоникидзес а А.И. Микояна а къахетам бар дехарах, топаш ца тохаш набахта валла итт шу суд яьй Зязиков Идриса.\nЦига 1азап эза ц1авеначул т1ехьаг1а, к1езига ха йоаккх Идрисеи Жанеттаси кортамукъа болаш. Юха а 1937 шера октябрь бетта уж шаккхе лийца чубохк. Идрис Тулерча НКВД-ера болхлоша ч1оаг1а лоравеш д1авуг Шолжа-Г1алийт1арча набахта. Цу деношка Идрис Москве лаьца ваьллача нaбaxтa чуйоал Жанетта. X1aнз Идриса духьалдаьккха дола г1улакх дагадохар тамаш йолаш х1ама хиннад. Из бехкеваьв къаьстта кхераме йолча cтaтьях.\nЧахкиев Са1ида доаладу Г. Ерешенкос ший «Зязиков» яхача статья т1а яздаь хиннар: «Цу Зязиковах лаьца суде дувца дезаш дош да яхача г1улакхах лийца хиннаб дезткънел совг1а тайп-тайпарча балхаш т1а хинна нах. Уж бехке беш хиннаб къайлаг1а йолча буржуазно-националистически организацена юкъе бахаб, аьнна. Из организаци хиннай, яьхад, 1926 шера Нохчий обкома хьалхарча секретара Ефрем Эшбас в1ашаг1теха, керттера декхар Нохчийчеи Г1алг1айчеи СССР-ax д1акъоаста а яь, т1аккха Къулбаседа Кавказа федераци кхыча, ч1оаг1аг1ча паччахьалкхенна кара в1aшaг1йолларгья»,- аьнна.\nИдрис ший ма хулла бехказа вала г1ийpтaв. Цхьанна тaйпapa бехк хьат1aийцабац цо. X1аьта цох х1ама хургдолаш хиннадац. Цy хана НКВД болхлошта официально бокъо енна xиннай, каракхаьчача жертвашта шоашта ловча бесса низ бар. Бийцa вала хала дар цар лелабаь хинна, шoaй каравахача сагага 1азап озийтара бола г1ирс. Йоазонхочо доаладаьча, кхыметтел цхьан масало гучадоаккх дешачарна мел ч1оаг1а духовни низ болаш хиннав Зязиков Идрис.\nЧахкиев Са1ида в1аши дистара духьа дувц ц1ихеза хиннача режиссера Мейрхольда нaбaxте т1аоттадаь хинна 1азап. Сов ч1oaг1a т1аоттадаьча 1азапа тоха са доацаш, цар мел яхачоа кулг яздаь хиннад цо. Х1аьта а цунна топаш теxaй. Дийнахь а бус а ца coцuйтaш Мейрхольда т1аоттадаьчул къизаг1а дола 1азап озийташ лоткъамаш ийдаьд Идрисагара. Х1аьта а цун низ эшабе, цунгара дош даккха мегадац царна. Идриса ше дег1aцa дукха низ болаш хиннавеце а, ший дега низаца х1алакбеш хиннаб цо уж. Массайта бетта д1аьхденна хиннад Зязиков Идриса «зулам дара наькъаши, бахьанаши тахкар», вешта аьлча, эггара къизача тaйпapa лоткъамаш ийдеш, цунга бехк xьат1аэцийта уж г1epтар.\nПолитолога Авторханова ма аллара, цу хана бехк боацаш лийца баьхкача нахах 90 процент бараша сов ч1оаг1а НКВД болхлоша лоаттадаьча 1азапа тоха са доацаш, цар мел яхачун к1ала кулгаш яздеш хиннад, шoaш ца даьча зуламах бехк хьат1аэцаш. Иштта, «зулам дара наькъаш, бахьанаш тахкар» чакхдалалехьа, сов ч1оаг1а т1аоттадаьча 1азапо чолакх ваь, 1938 шера 5 июле Шолжа-Г1aлийт1арча НКВД набахте венна д1аваьннав Зязиков Бейсултана Идрис.\nШий маро санна, из 1азап эза чакхъяьнна xиннaй цун тешаме хинна новкъост, сесаг Хантыгова Жанетта Ярычевна а. Ше Казахстане йолаш а caцийтa хиннабац цо ший мара Зязиков Идриса политически реабилитаци яр духьа беш хинна болх. Эггара т1ехьа 1956 шера 15 августе цунга хоам баьб: «1а яйта заявлени тахкача, ЦК КП Киргизе 1956 шера 6 августе соцам баьб, 1918 шера денз KПCС доакъашхо хиннача Зязиков И.Б., партийни бехк т1ерабаккха, аьнна (велча)». Кхы цхьаккха дош т1aтexa хиннадац. Х1аьта Жанеттайна дагадаьллар из ца1 мара дацар, - ший маьра, Зязиков Идриса сийдола ц1и юхаметтаоттаяр.\nЧахкиев Са1ида ший драма т1а гучадоаккх шийна ловр леладеш, адамашта 1азап т1аоттадаьча системо Зязиков Бейсултана Идрис вийнa хинналга. Зязикова «бехк» хиннаб цар санна боацаш кхыча тайпара политически кхетам болаш из хилар.\nЗязиков Идрис бера хана денз вовзаш хиннача, ц1ихезача г1алг1ай йоазонхочо Базоркин Идриса яздаьд: «Саг велча, цун дика г1улакхаш дувц. Мальсагов Дошалкъий тaьзете наха аьнна хиннад, вaй д1аволлар Дошалкъа вац - къаман хьаькъал да. Х1аьта, Мальсагов Oapцxo д1аволлаш, наха аьннад, вaй тахан 1адика ювц г1алг1ай тешамца. Х1аьта, Зязиков Идриса валap г1aлг1aй къаманна юкъе хиннадаларе, наха аргдар, вaй 1адика ювц эггара тешамег1а, бакъахьара, эздел долaш хиннача сагаца».\nШий «Террор» яхача драмаца Чахкиев Са1ида дешачарга йoax: «Вaй тахан декхар да Зязиков Идриса селлара деза леладаь, цар духьа, ший са 1одилла дола г1улакхаш диц ца далийтар, сий деш дагакхаба, г1алг1ай къаман паччахьалкхел лорае. Baй хьаьнала, тешаме, догц1ена хила деза вoaйлa а, укх дунен т1a машаре баха г1еpташ мел болча нахаца а. Зязиков Идриса вaxapцa, из caнна хиннача турпалхой вахарца, шoaй вахар диста, уж санна яха r1еpташ хила еза вaй хьалкхувш йола т1ехье».\nфилологически 1илмай кандидат, профессор, Ч.Ахриева ц1ераг1ча 1илма-тохкама института г1алг1ай литература отдела кулгалхо


Ростов-ГIалин кхело набахтехь даккха 5,5 шо хан тоьхна Болотханов Анварна, шена вевзачу накъостана Шема ваха ахча даларна. Шен карти тIера цунна ахча дехьадаккхитинчу Эльдаров Камильна пхи шо кхайкхийна. Шаьшиъ бехке хиларх мукIарло дина шиммо а, яздо "Кавказский узел" хаамийн хьостано.\nГуьмсан кIоштарчу БорагIанера 32 шо долу Болотханов Анвар бехкевина, террорхошна гIо латторна, ткъа Эльдаров Камиль – терроризмна гIо лоцуш накъосталла дарна.\n20I5-чу шарахь Эльдаровс деллачу банкан картех пайда а оьцуш, Болотхановс "цхьана стагана" 20 эзар сом дехьадаьккхина хилла, Шемарчу даIишхойх дIакхета Iалашонца новкъа вала.\n"Кавказский узел" хаамийн гIирсан корреспонденте бина и хаам Къилбан гонашкарчу тIеман кхелан пресс-гIуллакххоша.\nМаршо Радионо яздира, карарчу беттан 21-чохь Шемахь йолу Кхарачой-Чергазийчуьра 30 шо долу яхархо шеконе эцарх, террорхойн тобанехь хилла ю аьлла. Бехкзуламан гIуллакх айдиа цунна дуьхьал, хаам бира махкарчу талламан комитетан урхаллан декъо.


Путин Владимира бечу тIемийн мах\nОьрсийчоьно Украинехь болийначу, хIинца а буьззина сацйина а боцчу тIеман мах 377 миллиард доллар бу. Оццул ахча пачхьалкхерчу бахархойн багара а даьккхина, хIинцале дайина Кремло, яздо шен "Путин.ТIом" цIе йолчу иртанехь вевзаш волчу оппозиционеро, экономиста Илларионов Андрейс.\nОьрсийчоьно, аьлча а, Кремло, кхин а герга далийна аьлча, президента Путин Владимира ша Iедал чагIдеш юьхьара лаьцна некъ билгалбоккхуш, кест-кеста олуш ду, «пачхьалкх голаш тIера гIоттуш, когахIуттуш ю».\nТкъа цуьнан маьIна а ду шерра гуш: махкахь кху I5 шерачохь йоцчу кхачийна демократи, хьаьшна дешан маршо, оппозици, национализман, шовинизман лозунгашца Европана а, Малхбузенан а мехаллех къахкийна, патриоташ бина миллионашкахь бахархой.\nИштта мах таханлерчу Оьрсийчоьнан политикан хадочийн могIаршлахь ву экономист, цхьана заманахь Путинан хьехамча хилла, хIинца Iедална оппозицехь волу Илларионов Андрей.\nЦо кху деношкахь кечйинчу артиклан цIаро а гойту иза стенах ю – «Путин.ТIом»\nУггаре хьалха готу артикло, Илларионов а, цуьнца гергарлонехь болу политикаш а дахначу Iай вийначу оппозиционеран Немцов Борисан Путин Владдимиран политикера харцонаш Iораяхаран некъ дIахьош буйла.\nТриллион соьме кхоччуш ду Оьрсийчоьнан бюджетера, халкъан текхах а хадийна, Путинан гонаша Украинерчу Донбассехь оьрсийн сепаратисташ кхиош, уьш герзах къовлуш, иштта ГIирмехь а изза болх беш а, дайина ахча, боху Илларионов Андрейн артикло.\nОппозиционеро дийцарехь, Кремло халкъан бюджетах Украинехь кегари латторхьама юкъара дохучу ахчанийн барам кхачабелла а бац, харжаш хир йолуш ю кхин а\nМаршо Радиона цо довзийтира ша анализ еш дина тидарш, билгалъяхна харжаш.\nИлларионов: «Ас юха а боху, даима олуш а ду, Малхбузено Оьрсийчоьнна хIиттийначу санкцеша оццул ницкъ бина пачхьалкхана, бохуш, Оьрсийчоьнан а, Малхбузенан а тергамчаша дийцаредар тIехдаздина ду.\nДуьхьалъяьхначу санкцеша бен эшам оццул барам болуш а бац, Оьрсийчоьно ша шена тоьхначаьрга ладоьгIча. Масала, пачхьалкхана III миллиард Iамеркан долларшкахь хилла эшам Малхбузенан бехкенна ма дац, Путинан а, хаарш доцучу Коьрта банкан а политика бахьанехь ду.\n111 миллиард доллар кIеззиг ахча дац, и барам шозза совболу масех шарахь Сочехь хиллачу Олимпиадина хьажийначу ахчанан барамал а.\nИ бу-кх Путина доллу дуьненна дуьхьал баьккхинчу тIеман мах. Мах, тIеман!\nТкъа вайна гуш ма-хиллара, Путин оцу тIехь а саца дагахь вац, цундела вай ваьш хадо беза кхиндIа хиндолчун мах, мел зен хир ду Оьрсийчоьнан экономикана а, аьлча а, Оьрсийчоьнан бахархошна а. ХIунда аьлча, резервехь долу ахча а халкъан ахча ма ду.\nЦу тIе хууш а дац, кхин мел бан воллу иза тIемаш кху 2015-чу а, кхидIа долчу а шерашкахь».\nИлларионов Андрей ша цхьаъ вац "Путин. ТIом" артикл хIотторца Оьрсийчоьнан халкъе орца дохург. Цуьнца бу цхьамогIа махкана бевза оппозиционераш а. Шаьш хIиттийначу харжийн барамашца уьш кхето гIерта мел зуламе ду халкъан багара а дохуш даккхий ахчанаш тIаме тийсар а, и тIемаш Путинан гоно шорбеш латтар а.\nТкъа кхетаррий-те адам, аьррий-те Кремле халкъо, тоьар ду, шена а лаьа цивилан дуьненахь даха?\nЦкъачунна халкъера жоп дац я Илларионовна а, я дуьненна а хезаш...\nИлларионов: "И бу-кх Путина доллу дуьненна дуьхьал баьккхинчу тIеман мах..."


"Нохчийн мухIажирш Европана бале бевлла" - иштта ю тIаьххьарчу хенахь оьрсийн хаамийн гIирсашкахь зорбане юьйлучу артиклийн юкъара ойла.\nТIаьхьара, масала, "Коммерсант" газетехь масех де хьалха ара а яьлла, нохчашлахь шуьйра дIасаяьржина "Европан нохчийн корталазар" цIе йолу артикл.\nЦу тIехь Агаев Виктор аьлла шен цIе язъинчу журналисто дуьйцу, Малхбузехь нохчийн кхолладеллачу вастах лаьцна. Аьлча а, масех агIонна яхйинчу шен артиклехь цо схьагулбина массо а кху тIаьххьарчу иттех шарахь нохчийн хьокъехь немцойн мотт лелачу мехкашкахь арабийлина негативе хаамаш.\nКриминалечу хроникана тIера контекст юккъера схьа а дохуш цо дахкочу тайп-тайпанчу экспертийн дешнашна тIе кхаччалц. Ткъа ур-аттала нохчийн хастош а, цу къоман йолу дика амалш билгалйохуш хIума шена зорбанехь карийча, авторо и меттиг нийса бIостанехьарчу маьIне а берзош, далийна.\nИштта, масала, Венерчу Wiener Zeitung газетехь масех шо хьалха нохчех лаьцна араяьллачу цхьана артиклехь билгалдаьккхина дара, нохчийн къомах болу кхиазхой сих-сиха цхьацца латаршкахь а, кега-мезга къепедацаршкахь а гIарбуьйлуш а, радикалечу хьехамех Iехалуш а белахь а, амма Австрерчу криминалан дуьненахь цара ловзош цхьа а мехала рол яц, аьлла.\nИштта австрихойн журналисто дуьйцура, хIун бахьана ду нохчийн кегирхой урамашкахь кест-кеста латаршкахь дакъалацаран а, уьш хиндолчун башха ойла ца еш кхуьуш хиларан.\n"Нохчаша шаьш ца дуьйцу шайн хьал юкъараллига. Церан цхьа а хьалхонча вац царах дика дош олуш, цхьа а цIеяххана векал вац, шуьйрачу юкъараллина вевзаш гIарваьлла, цхьа а вац иттанашкахь нохчийн къомах нах ДаIишах дIакхеттехь а, амма 30 эзар стагах лаьтта нохчийн диаспора царах жоп дала декхарийлахь йоцийла дуьйцуш.\nЦхьа а вац нохчийн къомах кегийрхой, кхечу къаьмнех берш санна, зударий бохкар-эцарехь я наркотикаш йохка-эцарехь дакъалоцуш боцийла дуьйцуш.\nУьш дика белхалой буйла а, царех дукхахчийн бераш гимназешкахь доьшуш дуйла а дуьйцуш".\nИштта чулацам болчу немцойн маттерчу артиклера Коммерсант газетан авторо шена кара мел беш болу критикалле могIанаш контекст юккъера схьа а баьхна, гочбина, артикл ерриге а негативе йолуш санна гайтинера.\nЦхьа кхин масала. Оьрсийн журналисто шен артиклехь яздо, Берлинехь 2016-чу шарахь мотоклуб кхоллаелла, "Вайнехан партизанаш" аьлла, цIе а йолуш, ткъа и мотоклуб криминалечу хроникехь кест-кеста хьахош а ю, бохуш.\nЦо ца дуьйцу, цу мотоклубан декъашхой оьрсийн Iедалийн агIончаша кхоьллина а, оьрсийн Iедалца готтачу уьйранашкахь хилар а. И нах могIарера нохчийн мухIажарш болуш санна сурт хIоттадо цо шен йозанехь.\nIалагIожечу оьрсийн журналистан артиклан коьрта чулацам а, цо ешархошка кховдошболу хаам а кху цитатехь хаало "Постсоветийн Кавказехь тIом боьдучу хенахь немцойн къинхетам бара нохчашца а, кхечу кавказхошца а, и нах "маршонехь къийсархой" санна а гуш.\nОлуш ма-хиллара, и бахьана долуш хиллачу массо а тIаьхьалонашца: оьрсийн салтий байинчу тIемалошна Германехь тховкIело лора, царна белшаш гIортайора адамийн бакъонаш ларъярхоша.\nЦундела немцойн урхалла а, юкъаралла а ца тешара Москохара шайга сих-сиха кхачош хиллачу ларло бахаран хаамех. ЖамI- Германехь 1990 -чу шерашкахь дуьйна дукха гулбелла "Исламан пачхьалкх" (эмират) кхолла сатесина болу Дудаевн, Басаевн, Удуговн а, кхечеран а агIончаш".\nИ санначу масалех юьзна и артикл. Коммерсант газетера Маршо Радио цу хьокъехь комментарий эца гIортар, цхьа а жоп доцуш дисина.


Товбеца-бутт 24, 2021\nКадыров Ахьмад а, Рамзан а\nСоьлжа-ГIалахь Кадыров Ахьмадан 70 шо кхачарна а, иштта Оьрсийчоьнан пачхьалкхан байракхан денна а лерина даздаран барамаш дIабахьа ворхI миллион соьмана тендер кхайкхийна Нохчийчоьнан Iедалхоша. Марсхьокху-беттан 22-23-чу а деношкахь, махкара эпидемин хьал ийгIина догIушшехь, Соьлжа-ГIалахь эзарнашкахь бахархой вовшахтоьхна, даздарш дIадахьа лерина бу.\nАукционан техникан документаци тIехь билгалдаккхарца, Нохчийчоьнан шахьарна юккъехь карабогIучу беттан 22-чохь Кадыровн проспект тIера Путинан цIарахчу ураме кхаччалц байракх язъеш гулбелларш буьйлалур бу.\nОцу барамна кечлуш, тендер яьккхинчун декхар ду пхеа дийнахь эзар афиша гIала мел ю яржон а, кхо эзар сов бес-бесара нах хьошалгIа кхойкхуш билеташ кечдан а, Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а 150 дарех байракхаш ян а. Цул тIаьхьа дезачу денна лерина концерт хIоттон еза: оцу Iалашонна бахархошлахь дIасайоькъур ю флагаш, футболкаш, коьрта тохку бейсболкаш а (500).\nКадыров Ахьмадан 70 шо кхачарна лерина барам дIахьур бу къевлинчу концертан хIусамехь, мел лахара а, 600 хьаша а кхайкхина.\nТендер сайте хIоттийна карарчу беттан 22-чохь, бутт баллалц латтор ю иза.\n1990-чу шерашкахь Нохчийчоьнан Республикан муфтий вара Кадыров Ахьмад, цул тIаьхьа федералашкахьа велира. 2000-чу шеран аьхка дуьйна Нохчийчоьнан администрацин куьйгаллехь вара иза. 2003-2004-чу шерашкахь Нохчийчоьнан президент лаьттира.\nКадыров Ахьмадан цIе лелайо Нохчийчохь кеп-кепарчу объекташа. Цуьнан цIарах ю, "Новая газетано" Iорадаккхарца, дуккха а нах байъина полк а цхьаьна.


Росгварди: конфликташ а, къестамаш а...\nОршотдийнахь Шелковск кIоштарчу Росгвардин тIеман декъехь хилларг дукха хан ялале къастийна.\nТерроризм яцахь а, зуламаш лаьтта Нохчийчохь\nШен 4 тIеман накъост вийнарг ву Дагестанера вахархо лейтенант Гаджиев Марат.\nЦIеххьана оьгIаз а вахна, герз чохь латточу чуьра маса-топ схьа а эцна, шена дуьхьала мел кхеттачунна иза тIедиттина цо.\nМогIарера а, ша санна эпсарш а бу цо байинчарна юкъахь. Оцу чоьнера араваьлча, плац олучу майданехь вийна иза ша. Теш хиллачара бахарехь, иза тIекхача гIерташ хилла батальонан баьччан Курдюков Романна.\nКоьрта Iалашо иза хиллачух тера ду цуьнан, балхара дIабаха кечбинчеран тептара юкъа ша а язвина аьлла.\nЦуьнах дийцира оцу декъера цхьана салтийчо. И къамел социалан машанехула дIасадаьржина. Цо и хаам, къайлах беш бу Михаил Андреевич бохучу стаге.\nВатс Апера аз: "Суьйра дика йойла хьан, Михаил Андреевич! Кхузахь хилларг цхьа къаьхьа де ду. Лейтенант Гаджиев дагавогIий хьуна, ахь соьга хаьттина волу? Комбато ша балхара дIавоккхуш ву аьлла, лартIера ваьллера иза. КХО ( герз латтош йолу чоь) чу а вахна, масатоп схьа а эцна, цу чуьра ротан баьчча а, кхиъ цу чуьра масех стаг а вийна цо. Доцца дийцича кхузахь 5 дакъа ду-кх Iуьллуш.\nИштта ду-кх иза. Ша дIавоккхуш ву аьлла дина. Савенков вара хьалха. Цо адамаш хьерадаьхнера. ХIинца Курдюков веъна. 24, я 28 стаг ву цо ша дIавоккхур ву аьлла. Со хIинца а меттаванза ву. Арара тхуна тIелетта моьттуш вара со. Оцу Гаджиевс мел дика кIентий байи. ХIинца а цуьнан дакъа цигахь Iуьллуш ду".\nШелковскехь хилларг толлуш леррина комисси ю. Цара цкъачунна даре деш дац лакхахь эскархочо дуьйцург, амма хIинцале дийца долиийна и Гаджиев молуш хилла аьлла.\nБутт ца кхоччуш Амуран кIоштерачу тIеман декъехь а хиллера ишттаниг. Дагестанера эскархочо герз диттина вийнера кхо салти. Ша а дукха хан ялале иза вийра гобинчу эскархоша. Оцу тIеман декъе иза вахийтина 9 де бен ца хилла.\nОршотдийнахь Шелковскехь хиллачо юха а айдо, Нохчийчохь эскархой дукха хилар а, царна юкъахь луларчу мехкашкара, къаьсттина Дагестанера кегий нах хилар а.\nМухха а далахь а, эскаран декъехь Дагестанерчу эскархочо нах байар, Росгвардина хьовха, Нохчийчоьнна а тIе таммагIа дожош хIума ду аьлла хета цхьаболчу тергамхошна.\nХьалха хилларг а, хIинца Наурехь динарг а куьйгбехкечеран собар кхачийна хIума ду аьлла хета Хасав-юртарчу вахархочунна Асхабов Мохьмадна.\n"Вайн Кавказехь хилларг ерриге а Оьрсийчоьнна яьржаш гIарадолуш Iедал долуш ду. Дукха хан йоцуш а хиллера ишттаниг. Дагестанхо вара иза а. Цхьана хIуманех собар кхачийна хилла хира ду-кх".\nХIара дуьххьара инцидент яц хилларг Нохчийчура Росгвардин декъехь. Кху шеран бIаьста ялх меттигерачу вахархочо Шелковск кIоштарчу тIеман декъан тIелатар а дина, оцу кертара 6 эскархо вийнера.\nТIелеттарш байинчул тIаьхьа, уьш тIемалой хилла, шайн догIмашца лоьлхуьйтурш а йолуш аьлла, дIакхайкхийра Iедалхоша.


Халидов Супьян. Нохчийн Мохк. Стихаш | ВАЙНАХ\nНохчийн Мохк – сан дайн куралла!\nНохчийн лаьмнаш – сан дозалла!\nШу ду суна делла Дала!\nШун к1ант ву со, мичча валарх!\nАш мел лайна г1айг1а-бала,\nСан дагах а, сих чекхбаьлла!\nШух хьирчина т1еман алу,\nДуткъа иэсехь карлаяьлла!\nШу, лай дина, горах1итто\nЛууш, хийла мостаг1 ваьлла…\nАш уьш шаьш юьхь1аьржа х1иттош,\nШун майралла г1араяьлла…\nШун синмаршо, оьздангалла,\nШун эхь, ийман, г1иллакх, яхь,\nШун стогалла, къонахалла\nЙисна яха нохчашлахь!\nХьан сибтехь схьах1уьтту суна…\nБ1аьрхьалха лаьтта шу суна,\nКийрара дилхан дог хьоьстуш,\nБос сийна аренаш, гунаш,\nНур хаза эсала б1аьсте!\nКхузахь сан дай баьхна г1уоза,\nКхузахь цкъа хилла уьш ирсе.\nЧ1ег1ардиг – б1аьстенан хьоза –\nХьийзина, бен беш, шен г1ирсе.\nЮьрт хадош, довхачу хиша,\nНекъ бина Терка т1е кхаччалц.\nЗамано кхачийна уьш а,\nЗама а кхачор ю маццаъ…\nГ1иллакхе, хьаша-да лоруш,\nДевкар-Эвл даима хилла.\nДайн ч1аг1о, Даймехкан г1ора,\nХалкъо хьох даьхна шен иллеш.\nЦу Теркан рег1аца хьала\nБераллехь со хийла ихна,\nЛам т1ера хьан сибат галлац…\nСан дагах ийна и дисна.\nХьан куьцехь схьах1уьтту суна,\nМерзачу г1енаша хьоьстуш,\nНур хаза, эсала б1аьсте!\nХийла ас дуй бии стигланах,\nДуй бии 1аьржачу лаьттах,\nОйлано бералле вигна д1а,\nСайн нене мохь бетташ лаьтти!\nСан дагна хьоме мел хетта дерг,\nНур догуш, сан иэсехь г1аьтти!\nХанъяларх, дицдан ца тигна дерг,\nМалх санна, б1аьрхьалха х1оьтти!\nСо велавели сайн 1уьйренна,\nДай, наний даьхначу кертахь!\nСо векхавели сайн суьйренна,\nИрс деъча сайн сица берта!\nМел хилларг, мел лайнарг декъалдеш,\nБарт баьккхи вежарийн кешнех…\nНицкъ хилла декъазчу хьекъална,\nМотт сеци, даш хилла дешнех!\nСирлачу б1аьргех хиш 1ийдалуш,\nСо виси, зама а сецна,\nДуткъачу сайн сица худалуш,\nСайн деган 1ийжамо лаьцна!\nПушкина, Лермонтовс, Толстойс\nВийцина нохчо ву со!\nЗахаровс ваьккхина холст т1е,\nМахьмудах ас хелхар до!\nКавказан лаьмнашна к1елахь\nБаьхна сан генара дай,\nДарц хьоькхуш, мох хьоькхуш мела,\nЧ1аг1о еш, ца хила лай!\nИсторехь таллаза йисна\nХ1инца а къайле ю со!\nМел хан ю! Мел хан д1аихна,\nДуьнент1е ваьлчхьана со?!\n– Мичхьара веъна хьо лома,\nД1атесна дай баьхна мохк?\nМуьлхачу схьаваьлла къомах? –\nХийламмо соь хеттарш до…\nХилларг-м хилла ма даьлла,\nШен мухха хадабарх мах –\nАхб1ешаре буьллу кхоллам\nХаац и бакъ ду я харц ду –\nИ Делан къайле ма ю!\nГ1аланаш херцаярх дарцо,\nАс харцо эшор ма ю!\nТ1аккха сан шеко ца юьсу\nБохучух: «Дехар ду къам!»\nНекъ бийр бу 1аьржачу буса,\nХадор бу мокхазан лам!\nЛаьтта т1ехь далур а доцуш,\nНохчочуьнга х1умма дац!\nХалкъана, махкана воцуш,\nВаьхна и, ца лийна харц!\nДала Ша йина кхиэл хийца,\nНицкъ болуш, мила ву-те?!\nБуьтур вай лууш берш дийца –\nДийцинарг хила ду-те?!\nДуьтур вай, эрна ца къуьйсуш,\nМуха ду нохчочун дог!\nНохчо ву догдика вуьйцуш,\nНохчо ву Дала магош!\nГ1иллакхе, оьзда ву иза,\nЯхь йолуш, къинхетаме!\nТешаме доттаг1 ву иза!\nСийдеш ву Даймахкахь шен!\nЕвропехь 1ашшехь, вай дуьйцуш,\nХьалхахьа некъ бийр бу вай!\nИйман ду нохчочун ц1ийца!\nЛийр дац вай! Дехар ду вай!\nТахана со жимма кхоьру…\nТахана со жимма кхоьру,\nХьо вог1у, воьду ца вайча.\nХьесап деш ас шераш лоьру,\nХьан шераш даьхкина сайца.\nВай къона, сов кегий долуш,\nДуьненах долуш самукъа,\nАтта ловш муьлхха а хало,\nВовшашна дезаш сил дукха…\nМацца а, дуьхь-дуьхьал кхетча,\nВевзар а вуй те со хьуна?\nДоттаг1а, со ала хецна,\nТахана ца х1утту хьуна!\nДелахь а дац хьуна иза,\nТиллачех ву бохург хьо ас.\nАхь бина бохург хьайх тоам!\nК1антана ялийча зуда,\nЯ яхча йо1 цуьнан маре,\nДоттаг1чух ца хилча х1ун до,\nСатуьйсуш доттаг1а варе?\nНазад: Руслан Умаев. Странный человек.


Дукхахболчу чехашна гина а бац, ган а ца лаьа нохчий\nОхан-бутт 07, 2016\nSTEM агенталла: къаьмнашка хьажар\nЧехашна цхьа а бала ца бохьуш, цаьрца мерза беха, хаттамехь дакъалаьцначара бахарехь, лулара словакаш. Уьш дIабевлча, безаме бу чехашна британхой, тIаккха францхой, царел тIаьхьа Iамеркахой.\nЦабезаман тIегIа: махкахь массо а къаьмнел новкъа хета чехашна цигонаш. БIенах иттанна бен дац уллехь цигон нисвалар бен-башха, вукхарна иза ганне а цагар шайна гIолехьа хета.\nЦабезан могIарахь цигонел тIаьхьа ца буьтуш хьахийна чехаша нохчий.\nДукха бац нохчий Прагехь а, ерриг Чехехь а. Цабезам мила ву-те гIаттийнарг? Дийнахь чIурам латийна лехча карол а боцчу кхузарчу нохчаша хьам стенна баьккхийитина бухарчу нахе?\nЕхха зама ю жигара юкъархо, чехашна ша а вевзаш, шена уьш а бевзаш, Прагехь Мовлад веха. Иза реза вац STEM агенталло бина баржийначу талламашкахь нохчий уггаре чехашна цадезачу къаьмнийн могIарахь хиларна. Иза хуьлийла дац иштта боху цо.\nЧехехь бахархошна ган ца луучу къаьмнийн декъахь цигонаш а, нохчийн а хьахийначул тIаьхьа цIе яьхна къамнаш ду Малхбалера – Iаьрбий, овхIанхой, кхидерш.\nSTEM-е а дира Маршо Радионо къамел. Цуьнан векале оха хаьттира, Чехехь аш хаттамбинчу наха шайна нохчий бовза а бевзаш бохий уьш шайна ца тов.\nНохчий массо а зорбанехь, хаамитйн гIирсашкахь буьйцуш хуьлу дела дара шаьш хаттаман тептарахь хьахор нахе, дара жоп. Ткъа и къам девзаш, нохчашца гIуллакха а даьхкина барий аш къамеле боху чехаш, аьлла хаьттича, бацара, чехашна нохчий телевизионашкахь бийцарца бен ца бевза, элира агенталлан векало.\nСинтем луш ду изза хаттамаш нахе оцу агерталло хьалха шерашкахь а бина хилар. Лурчаха а, цул хьалха а 16-18 процент бен бацара нохчий шайн лулахошлахь хилар ловр дара шаьш аьлла нах. ХIинца нохчийн лан реза бу 20 процент Чехин бахархой.\nХьажа комменташка (10)


Машаран дахар ду-кх вайна оьшург » Нийсо-Дагестан\n04.09.2019 308 0 niyso\nОцу деношкахь массо а махкахь дагабоуьйту террористически актийн жам1ашкахула х1аллакьхилларш: граждански бахархой а, шайн декхар кхочушдеш х1аллакьхилла болу бакъонаш ларъяран дакъойн белхахой а.\nИ иэсан терахь х1оттор коьртачу декъана доьзна ду 2004-чу шеран сентябрь баттахь хиллачу бохаман хиламашца.\nОцу деношкахь Беслан г1алин №1-чу школехь йинчу терактан жам1ашкахула х1аллакьхилира 334 машаре адамаш а, бакъонашларъяран органийн белхахой а. Тешам боллуш ала деза, дерриге дуьне а карзахдаьккхира оцу беслановски хиламаша, цхьа а ца висира цуьнах дог ца лозуш… Бесланехь хилларг дицлур дац, бицлур бац иштта цигахь бераш к1елхьара дахарна шайн синош д1аделларш а.\nИ хиламаш беккъа вайн мехкан бохам хилла ца 1а. Дерриге а дуьненахь и т1елоцу шайна хилла болу бохам санна.\nОцу дийнахь дуьненан дукхах йолчу меттигашкахь д1ахьо тайп-тайпана мероприятеш.\nТкъа вай дагабоуьйту иштта Москвехь, Волгоградехь, Буйнакскехь, Волгодонскехь, Первомайскехь, Кизлярехь, мехкан кхечу меттигашкахь д1аяхьначу терактийн жам1ашкахула х1аллакьхилларш.\nТерроризмаца къийсам латторан г1уллакх кхиамца д1ахьош ду кху т1аьхьарчу шерашкахь. Къаьсттина оцу ладамечу балха т1ехь дикачу кхиамашка кхаьчна Нохчийн Республика, Дег1аста, вайн мехкан кхийолу субъекташ.\nТахана, х1аллакьхилларш дагабоуьйтуш, вайн цхьаалла ю берриге ницкъашца терроризмана дуьхьалдовларан т1ехь, х1унда аьлча, юкъарчу ницкъашций а бен кархдер дац оцу зуламна т1ехь толам баккха. Ткъа иза, ас лакхахь билгал ма-даккхара, къеггина гуш ду вайн таханенан долчу дахарехь. Дала мукъалахь, тахана маьрша ду вайн дахар.\nМассо а х1уман т1ехь вуно само еш, шайн профессиональни декхарш кхиамца кхочушдеш, профилактически мероприятеш д1ахьош, дийнахь-бусий къахьоьгуш схьабог1у вайн бакъонашларъяран органийн белхахой, вуьшта, уггаре а коьртаниг – оцу г1уллакхна юьстах ца лаьтта ша юкъаралла а. Кхечу дешнашца аьлча, цкъа а ца хиллачу кепара барт болуш, само латтош д1ах1оттийна бу вайн махкахь терроризмаца къийсам латторехула болу болх.\nДала аьтто бойла вайн массо а дикачу х1уман т1ехь, вайн дахар кхерамазаллин хорша дерзоран т1ехь.


Мел кхераме ю Mylistory?\nТехнологийн говзанчаша дуьйцу, информаци Iалашъярца, нехан къамелаш чохь кхабарца муха ю керла программа\nБутт хьалха Facebook, Instagram компанеша шайх дIакъастийначу Кадыров Рамзана дIахьедира, Нохчийчоьнан шен ю уьш санна йолу программа - Mylistory, ша цига дехьаволу аьлла.\nЦунна тIаьххье, оцу социалан машане язбелира, Iамерканнаш боллучохь а битина, Лорд (Даудов Мохьмад) а, кхин а цхьаболу Кадыровна гонера нах а.\nMylistory ян а ю доккхачу декъанна изза Instagram – суьрташ а даржадало, тегаш а хIиттаяло, «доттагIий» а лехьабало, хаамаш дIаса а кхехьийтало. …Амма информацин кхерамзаллах лаьцна хеттарш-м лела пайдаэцархошлахь.\nМасала, AppStore чуьра программа зуьйчара иштта яздо: «Шеко кхуллу оцу программано, КХЕРАМЕ Ю. Сайн суьрташ тешо а, ур-атталла геолокаци гайта а ца хIутту со, юьстахарчу пайдаэцархошка информаци дIаяла а сахьт дац». «Ца ваьхьа схьаэца. Мел хьо Iалашво хаа а аьтто ца бо, информаци къовлуш шифр а яц, и бохург ду, шун йозанаш, логинаш, паролаш – дерриг а - Мохьмадан (Эсхановн – программа кхоьллинчун, «Кавказ. Реалиин» билгалдаккхар) карадоьду бохург».\nАрз хеза кхин а цхьаъ – цкъа йиллина агIо дIа ца йолу, аккаунт дIа ца къовлало.\nИнтернетехула наха яржо йолийна телефонца яьккхина скрин: «программано муьлххачу хенахь а ша-шеггара дIаязъян йолор ю аудио», «хьоьга ца хоттуш, программано муьлххачу хенахь а даха тарло суьрташ, видео».\nПрограммаш язъечу говзанчаша довзийтира "Кавказ.Реалии" корреспондентна мел тешаме ю Mylistory.\n«Apple я Google доларчу программийн туьканашкара программа схьаоьцуш елахь, кхерамзалла ю, цара и аг о чIоггIа ларйо», - боху говзанчаша.\nПайдаэцархой кхоьручех дара хIара а: Mylistory программа чуэцначу телефонашлахь массеран а яц «геолокаци» схьаелла я чIагIа таро луш функци. Говзанчаша дац боху иза кхераме.\n«Нагахь санна программано геолокаци хоьттуш а яцахь, цо цунах бац пайдаоьцуш. Суьрташ, аудио ша долаэцарх программано яздеш нислахь а, цо уьш ца хьейо», - тешна бу говзанчаш.\nДелахь а, хаттар дуьсу – хIунда оьшу программина геолокаци а, суьрташ а, кхийолу информаци а хетта?\nАккаунт дIа ца яккхаялар я агIо дIа ца къовлаялар дузу Mylistory йинчара шайн иза ян сихбеллачохь дитинчу гIалаташца. Иштаниг кхечу и санначу программашца кхечу компанешна нисделла меттигаш дуккха а бу, боху хуучара.\nMylistory шеконе юьллу хеттарш кхин а ду пайдаэцархойн – масала, программин бакъо ю «идентификатор» йовза, cookie файлаш схьаэца, иштта кхидIа а.\n«Оцу информацех пайда массо а компанеша оьцу – ца эцча, стенгара йолу констекстан реклама? Изза ду идентификаторшца дерг а. Кхераме дац ца олу ас, амма леларг ду».\n«Тхуна аьтто бечу агIонийн тоъал барамехь кхочийла ду шун информацина тIе», олий, Mylistory-но бечу хаамо велар а эккхийтира "Кавказ.Реалиина" хьехамбечун!\n«Муьлхха а информаци шаьш шайна ма-луъу долаерзайо бохург дуй иза? Дера ду кхераме къамел-м!» - элира говзанчаша.\nЦара бахарехь, юьззина кхерамзалла ю бохучух теша мегар дац.\n«Дукхахйолчу компанеша ло информаци кхоалгIачу аг Iонашка. Къайленаш юьззина Iалашйо ала данне а дац. Эрна дац цхьаболучара видеокамерна тIе кехат латор, яц иза паранойя», - билгалдоккху говзанчаша.\n«Информацина шифр еттарх аьлча, хIета а вета а шун йозанаш дуьсуш ду, логинаш, паролаш юьсуш ю программи чохь. Шифр – цо хийрачу нахах ларйо шун къайленаш, амма программи чохь-м юьсу уьш».\nАккаунт дIаяккхарх: «Яц иза дIайолуш, вайна гучура-м йолу, ца го-кх. Информаци базанашкахь хIета а юьсу, оцу маьIнехь цхьа а социалан маша бац тешаме. Масала, лерринчу хьукматийн векалша ехча, мел чIогIа къайлах яржийна информаци а ю Iораяла тарлуш».\nНагахь санна, шайга ладогIарна, сурт даккхарна шаьш кхерахь, ша программа яккха еза телефончуьра дIа, боху говзанчаша.\n«Программа официалехь информацин туьканчуьра схьаэцна елахь, цу чохь хуьлийла дац вирус. Вирусо бен дойла дац хьан кисинарчу телефонна тIехь урхалла», - чIагIдо къамелдинчара.


Билдт Карл: Киевна луш йолу хIора пряник, Москохна тухуш йолу шед ю\nШвецин арахьарачу гIуллакхийн министр Билдт Карл.\nМалхбалерчу Европан пачхьалкхашкахь хуьлучунна жигара юкъаозийна ву малхбузера политик, Швецин арахьарчу гIуллакхийн министр Билдт Карл. Оьрсийчоьно шена гонаха йолчу пачхьалкхашца лелош дерг бахьана долуш ша саготта хилар хаийтина цо дуккхаза а. ГIирмах а, Приднестровьех а лаьцна а, и конфликташ дIаерзош Малхбузенан болчу аьттонех а лаьцна ю Билдт Карла Маршо Радионна елла интервью.\nМаршо Радио: Политикан гонашкахь а, зорбанан гIирсашкахь а хьехош ду Украинехь хилларг бахьана долуш Евроберто а, Iамерко а Iамо еза Оьрсийчоь, Москохана дуьхьал мелла а луьра экономикан санкциш а кхайкхийна бохуш. Хьо реза вуй цунна?\nБилдт Карл: Цхьадолчунна реза ву. Суна хетарехь, уггаре а коьртаниг Украинина гIо дар ду. Керла Украинин демократи кхиаме хилийта гIо дан деза. ГIо дан деза, иттаннаш шерашкахь ледара куьйгалла дарна хIоттинчу экономикан халонех иза хьалха яккха. Иза ю тхан коьрта Iалашо. Киевна луш йолу хIора пряник, Москохна тухуш йолу шед ю».\nМаршо Радио: Оьрсийчоьно ГIирма дIалацча дукха гIийла реакци йира Малхбузено. Мелла а шуьйра экономикан санкцийш кахайкха йойла дуй Москохна, нагахь далахь, маца дан деза иза?\nБилдт Карл: Экономикан санкцеша, шеко а йоцуш, жамI дохьур ду, уьш эвсаре а хир ю аьлла хетачерах вац со. Дера цара вочу агIор тIеIаткъам бан а мега Оьрсийчоьнан экономикана. Амма шеконехь ду цу санкциш оьшуш долу политикан жамI дохьур ду бохург. Суна хетарехь, коьртаниг ду Оьрсийчоьно юьхьарлаьцначу Iалашонна иза тIе ца кхачийтар.\nГергарчу хенахь ГIирма цуьнан олаллана къеллара яккха хала хир ду. Амма, суна хетарехь, юкъайиллинарг хIинца ГIирма яц, Украинин кхане ю. Цундела тхуна мехала ду Украинина кхиам баккха аьтто бар. Коьрта фактор хир ю мичахь а, мел доьналла долуш а хир ю Украина шиъ, пхиъ, итт шо даьлча бохург.\nМаршо Радио: Украине шен тергамхойн мисси хьажош ю Европехь кхерамазаллехула а цхьаьнабелхана а вовшахтохаралла (ОБСЕ). Хьуна муха хета, аьтто бера буй цера ГIирме кхача, ткъа аьтто ца балахь Евроберто шен мисси хьажо езий цига?\nБилдт Карл: Оха иза дуьйцу дуккха а хан ю. Евробертан мисси цигахь хилча дика хир дара. Амма ОБСЕ-н мисси а цкъачунна тоьаш ю. Оьрсийчоьно дуьхьало еш дара и хаттар. Оьрсаша новкъарло йора шайга ма-ялло. И бахьана доцуш и мисси аьтто боцуш йисина ГIирме яха. Иза халахеташ ду. Амма со тешна ву тергамхой мелла а сиха цига дIакхочур бу аьлла. Уггаре а хьалха Украинин къилбера а, малхбалера а регионашка, Оьрсисйчоь уьш илла-билла а кхечу кIошташка а баха беза бохуш чIагIйелла ялахь а.\nМаршо Радио: Приднестровье дIалаца-м гIоьртар яц Оьрсийчоь? Иза хила мегар аьлла саготта вуй хьо?\nБилдт Карл: Сан сагатдийриг дерриг а хIоьттина долу хьал ду. Зазадоккху-беттан 1-чу дийнахь Оьрсийчоьнан федералан кхеташоно сацам бинчул тIаьхьа Оьрсийчоьнан президентана бакъо елла эскарх пайда эца Украинин территори тIехь. Ткъа тхуна хаа Украинин дозанашна тIеоьзна вуно доккха Оьрсийчоьнан эскаран дакъа хилар.\nПриднестровьеца йоьзна сигналаш ю кхочуш. Масала, Одессера хаамийн гIирсаш дуьйцу цигахь тIеман барзакъ доьхна Оьрсийчоьнан лерринчу ницкъашца зIе йолу адамаш гина бохуш. Украини къилбехь хуьлуш дерг, ГIирмера Одессе кхаччалц йолчу территорина тIехь хуьлуш дерг тидамехь латтто дезаш ду.\nБилдт Карл: Киевна луш йолу хIора пряник, Москохна тухуш йолу шед ю\nПутинан уллера доттагIчо-олигархо Тимченкос йоьхкина шен Gunvor-компанера акцеш\nГIирма Оьрсийчу ерзор нийса дуй?


Сулейманов А. «Дешарца доьзна дахар» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСулейманов А. «Дешарца доьзна дахар»\nСалатаева Разет йина 1955-чу шарахь Киргизехь, Такмак олучу г1алахь.\n1973-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетехь химико-биологин факультетехь дешна а яьлла, Мескар-Эвларчу школе хьехархочун балха яхара иза. Цигахь 5 шарахь болх бинчул т1аьхьа, Аргунера №1 йолчу школе сехьаелира. 1991-чу шарахь Аргунехь дешаран отделехь (гороно) заведующин г1оьнча х1оттийра. 1997-чу шарахь дуьйна горонон коьрте а х1оттийна, 7 шарахь болх бира. 2004-чу шарахь Дешаран а, 1илманан а министерствон аппаратехь коьртачу говзанчан дарже балха дехьаяьккхира, коьрта декхарш республикера школашна инспекцеш яр а долуш. 2009-чу шарахь Аргун-г1алин дешаран Департаментан хьаькам д1ах1оттийра.\n«Российски Федерацин юкъара дешаран сийлахь белхахо», «Нохчийн Республикин хьакъйолу хьехархо» ц1ераш а, грамоташ а, кхидолу совг1аташ а ду Салатаева Разетан.\nАргунан Департаментан юкъайог1уш 5 юккъера школа ю, цхьаъ – Диканиев Семин ц1арах йолу гимнази, 4 берийн-кегийрхойн спортивни школа, берийн кхоллараллин кхерч, берийн технически кхоллараллин кхерч, берийн-кегийрхойн туризман а, мохкбовзаран а кхерч, къоначу натуралистийн а, экологин кхерч а бу.\n«Болх беш 400 хьехархо, доьшуш 6444 дешархо, цул совнаха, департаментан аппаратехь 21 белхахо а ву тхан коллективехь», – дуьйцу Салатаева Разета. – Д1абахана т1емаш бахьана долуш Аргунехь массо а школа йохийна яра, чу х1отто г1ирс, мебель, архиваш, библиотекаш х1аллакьхиллера.\n2000-чу шарахь школаш тойина а евлла, болх бан йолаелча (№5 ерг керла йина ю), г1ирсан, учебникийн къелла х1оьттира. Цу кхерамечу заманчохь Моздоке а, Знаменске а оьхуш, вайн векалаллехула (представительство) уьш яха г1ерташ; цхьаьнга мебель йоьхуш, вукхара учебникаш луш, къахьоьгура хьехархоша а. Таханлерачу суьрте хьаьжча, иза цхьа ирча г1ан хета. Республикин куьйгалхо бахьана долуш тхан массо а школа оьшучу г1ирсашца, мебельца, хьехархойн алапашца 100% кхачам болуш ю. Цул совнаха, предметийн кабинеташ, компьютерийн классаш ю. Х1ора школехь интерактивни аннаш ду, Россехь и саннарг цхьаъ деъча а доккха х1ума хеташ дуьйцуш хуьлу.\nД1абаханчу ноябрь баттахь сан лаамца вовшахтоьхна леррина тоба: со, Департаментан хьаькам, г1алин къеда Мидилов Сайд-1аьлви, мэран хьалхара г1оьнча Дудаев Сайд-Хьамзат, г1алин депутатийн кхеташонан председатель Башаев Разамбек. И тоба х1ора школехула чекхъелира, дай-наной гул а беш, цаьрца къамелаш деш. Дийцаре диллинарг дара дешархойн г1иллакх-оьздангаллех лаьцна, школехь а, ц1ахь а, арахь а муха лела деза, цу т1ехь дай-наноша х1ун дакъалаца деза бохург. Коьрта 1алашо яра берийн дешарна а, г1иллакх-оьздангалла 1аморна а т1ехь тхуна, хьехархошна, дай-наношкара г1о хилийта г1ортар.\nОха цаьрга бохура: «Хьалхалера школа х1инца яц: х1етахь хьехархочо аьллачунна т1ера ваьлча мегар доций а хууш, беро аьлларг дора. Бераш вочу аг1ор хийцаделла хилар а дац иза, хийца-м делла, делахь а, шаберг церан бехк а бац. Т1ееанчу замано дуккха а хийцамаш беана вайна: телевидени, мобильни телефонаш, Интернет. Берашна баккхийчара беш болу хьехамаш совбевлла. Цуьнан а шен бахьанаш ду: т1емаш, цара еана халонаш. Шен бер ден ца дуьйш, лаза а ца деш, к1елхьарадаккхаделчхьана бохуш, дай-наноша уьш малдина, массо а х1уманах уьш лардан г1ерташ.\nХьехархочо цхьаъ де аьлча, лерган дуьхьиг д1а ца ухьуш долу бераш а ду, ахь дов дахь, я шиъ диллахь, шен берехьа г1одаккха бог1уш берш а бу. Вайна маца гинера хьалха, шен бере хьехархочо аьлларг дохаде олуш? Оцу х1уманаша хьехархочуьнга болу ларам д1абоккху. Книгаш ешар дитина – «телевизор, Интернет, чат» аьллачохь бисина. Т1аккха дешаран хаарш г1ийла хуьлу.\nСо хьехархо йолу дукха хан ю, берийн амалш евза суна: цундела, ала лаьа, школехь хьехархо ца лоруш долчу, новкъахь-арахь воккханиг (вевзаш вара я вацара аьлла ца 1аш) ца лоруш долчу берах шен дена-нанна а, я махкана а хир вац дика во1 я йо1, цо уьш а лорур бац.\nОха дехар дира дай-наношка: х1инца, вайн г1уллакх таделла-меттадеанчу заманчохь, т1еман кхерам а, Дала мукъалахь, д1абаьллачура, берийн ойлаян езара аш (дай-наноша) церан г1иллакхаш, лелар, дешар тергалдан дезара аш аьлла. Дуккха а ц1ераш а йохуш, масалш а далош, бийцира оха нахе тхайн лазамаш.\nТахана школана хьалха долу коьрта декхар: дешархошна дешар нийса 1амор ду. Х1унда аьлча материал дукха ю, цунах пайдехь ерг 1амо хаар ду – цхьаъ, шолг1аниг – дешархочуьнга иза д1акхачо хаар ду. Дуккха а дай-наной, шайн бераш ч1ог1а дика лела бохуш 1аш болу, цецбевлла бара, нийса доцург даьлла аьлла, церан ц1ераш яьхча. Яа-х1умий, хьехархочуьнчул а тоьлларг т1еюха х1ума а эцчхьана, шайн декхар чекхдаьлла моьттуш берш а бара.\nТахана дуьненахь, Россехь-м муххале а, хьелаш хийцаделла: дас-берах а, к1анта, йо1а – дех-ненах жоп ца ло бохуш, 70 шарахь чудоьттинарг д1адаьлла. Цундела Россин Пачхьалкхан Думехь йийцаре юьллуш ю законан проект: беран дешаран дикалла (качество) – лакхара хиларх – вон хиларх, жоп хьехархоша лур ду, ткъа дешарх, леларх жоп дай-наноша лур ду.\nКхечу кепара аьлча, бер школе лелийта а, иза низамехь лелийта а дезарг да-нана ду, ткъа дика дешийта дезарг хьехархо ву. Г1алин къедас шен хьехамашкахь дуьйцура, берашка ламаз-марха а, кхидолу парзаш а 1амадайтар ден-ненан Дала т1едиллина декхар хилар а, иза массо а дикачу х1уманийн бух хилар а. Иман-ислам шеца долу бер кертахь а, школехь а, юьртахь а, махкахь а доккха беркат ду, иза цкъа а лелар дац харцахьа, я лело цадезарг лелош, воккхачун, хьехархочун дош дохош, бохура цо. И тайпа мероприятеш кхид1а а, кест-кеста ян барт а хилла тхан, х1унда аьлча цунах боккха пайда бер бу аьлла, тешна долу дела.\nЮьхьанцарчу школехь нохчийн маттахь хьехарх лаьцна олу ас. Вайна халахетахь а, лаахь а, ца лаахь а, юьхьанцарчу классашкахь ши мотт бийца безаш хуьлу вайн хьехархойн. Х1унда аьлча оьрсийн маттахь хьоьхучух, дукхахдолчух, бер ца кхета, т1аккха, гочдеш нохчийн матте а доккхуш, кхето дезаш хуьлу. «Де-юре» – аьлча, дан а долуш, «де-факто» – аьлча, дан а доцуш, оьрсийн маттахь хьоьхуш ду-кх вай.\nЦундела, закон а даьккхина, нохчийн маттахь хьеха дезар т1еч1аг1дина делахьара, атта хир дар-кха. Ткъа оьрсийн мотт оьшуш а бу, ца хилча а ца болу, амма вай вешан берийн ойла ян еза, церан хаарш хьалхарчу классашкахь дуьйна дика ца хилча, дуьззина а ца хуьлу, т1аьхьа уьш т1е дуза хала а хуьлу. Т1аккха, «патриотизм» олуш долу х1ума а ма ду вайн, дицдан йиш а йоцуш, хила дезаш. Ненан мотт цуьнан коьрта дакъа ма ду. Шен мотт к1орггера хууш воцчух шен халкъана а, махкана а х1ун патриот хир ву, цунна нохчийн г1иллакхаш мичара хуур ду? Ткъа жимачохь дуьйна хьоьхуш ца хилча, иза муха 1емар бу?\nДукхахберш, тхан коллективера хьехархой, лаккхара заведенеш а яьхна, к1орггера хаарш, зеделларш а долуш белхахой бу. Т1емаш болуш а, цул хьалха а, хьехархочунна луш алапа а доцуш, я цхьаммо а ца лоруш хиллачу хенахь а, шайн болх д1а ца тосуш, балха а лелла, шайн дахар кху балхаца доьзна а, кхунна д1аделла а, шайна хастам бан йиш йолуш, дийца шортта диканиш а долуш болу хьехархой бу.\nМасала: Асханова Зоя – СОШ №3 – историн хьехархо, завуч; Ахмадова Дашани – Диканиев Семин ц1арах йолчу гимназин нохчийн меттан а, литературин а хьехархо; Пайтаева Хадижат – СОШ №1, нохчийн меттан а, литературин а хьехархо; Вахабов Майрбек – СОШ №3, математикин а хьехархо; Вараева Яха – СОШ №3, оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо.\nСпортехь а бу тхан кхиамаш, масала: боксехь Ашаханов Масхьуд, СКФОн хьалхеяккхарехь а, Ерригроссин «А» классан турнирехь а толамаш а баьхна, Россин кегийрхойн цхьаьнатоьхначу командин декъашхо ву иза.\nЦуьнан ваша Ашаханов Бекхан а Ерригроссин «А» классан турнирехь а, кхечанхьа а толамаш баьхна ву.\nПарг1аткепара охьатохарехь: Лалаев Салман, Тесаев Имаш, Устарханов 1умар-1ела, Сатаев Мансур.\nВайн республикехь, Россехь, дуьненаюкъарчу а турнирашкахь толамаш баьхна цара.\nБаккхий кхиамаш баьхна кху шарахь №1 йолчу ДЮСШ-н спортсменаша а:\nГаунмагомедов Эльдара, Шамилов Якъуба, Бисултанов 1адлана, Яшуев Ислама, Довтукаев Сулимана.\nРоссин а, Европан а, дуьненан а кубкаш а, хьалхара меттигаш а йохий, д1абаханчуьра толамаш а бохьуш бог1у уьш ц1а.\nДешаран (ЕГЭ-н гайтаршца), спортан кхиамашца а, кхидолчу низамашца а, юккъерачу хьесапе диллича, тхан Урхалла республикехь хьалхара а, т1аьххьара а йоцуш, юккъехь лаьтташ ю. Амма т1едог1учу шерашкахь хьалхара меттигаш къовса дагахь ду тхо.\nВайн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана, г1аланашна а, к1оштанашна а юкъахь къовсам хила беза, дешарца, спортаца, культурица дика гайтарш долчарна шегара совг1аташ а хир ду, тоьлларш билгал а бохур бу аьлла. Цундела, тхайгахьара оха г1алин куьйгалхо Тимербаев Ибраьх1им юьхь1аьржа х1оттор вац. Кху шарахь а Аргун-г1ала меттах1отторна т1ехь шен дукха болх боллушехь, дешаран система тидамера ца йолуьйтуш, оьшучуьнца тхуна г1о дина цо.\nСайн коллектив а, республикера массо а хьехархой а декъалбо ас т1едог1учу 2012-чу шарца. Дала ирс, аьтто ма эшабойла шун а, шун доьзалийн а! Балха т1ехь кхиамаш а хуьлийла шун!» – дерзадо шен къамел Разета.


Там-мах беш, Нохчийчохь юкъадаьккхинчух масал оьцуш ю ГIалгIайчоь\nГlалгlайчоьнан лидер Евкуров Юнусбек, 2011\nГIалгIайн махкахь тергоне эцна тIеэцначу иммунодефицитан синдром олуш йолу цамгар шуьйра яьржаш хилар. Дукха хьолахь, лоьрийн гIалатах я цIий дуттуш йолу и цамгар. Керла болийначу доьзалехь и цамгар цхьаннен юй ца хааро, кхин цхьа стаг цомгуш во. Кхин цхьа тайпа ду иза яржош – наркотикех пайда оьцурш. Юкъараллина зуламе даьлла и гIуллакх сацон Iалашонца, ладаме гIулчаш дагахь ю гIалгIайн Iедал. Нохчийчохь санна, маре йоьдучуо а, зуда ялочуо а тоьшаллаш дала дезар ду мах бечу имаме, шаьш могуш хиларн тIечIагIдеш долу.\nГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека и дIахьедар динера, наркотикашна дуьхьало ечу комитетан тIаьххьара хиллачу кхеташонехь. ТIеэцначу иммунодефицитан синдром олу, дарба доцуш йолу цамгар ГIалгIайн махкахь яьржина схьайогIуш хилар билгалдаьккхина цигахь. Масала 500 сов эзар стаг вехачу оцу махкахь и цамгар кхетта, официала терахьашца 900 ца кхоччуш стаг ву. Иза кхерам болуш барам болун дела, и хаттар тахана айдина ГIалгIайн махкахь. Тахана-кхана оцу хьокъехь хIара дийр ду аьлла хIума юкъа доккхура дац шаьш, амма, и гIуллакх лерринчу тидамехь хир ду элира Маршо радиога вистхуьлуш ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека.\nЕвкуров Юнус-Бек: «Тхан Iалашонехь дац, иза тIе а дуожош дан. Дича дика хир дара бохучу тIегIан тIехь хила мега иза. Оха ишшта толлур бу, кхечу регионашкахь а пачхьалкхашкахь а, оцу цамгарца латтош болу къийсам. Коьрта Iалашо оцу хIуманна ю - цомгушчара хууш а, ца хууш а, могуш берш цомгуш ца бар. Оха мухха а дахь а, наха зударий а балор бу, маре а оьхур бу, цундела и таллам бича дика хира дара бохург ду».\nТIеэцначу иммунодефицитан синдроман дуьхьала болх жигара баккха безаш хилар даре до ГIалгIайн махкара АнтиСпид цIе йолчу центран куьйгалхочо Бекмурзиева Луизас. Кхана-лама, адамийн бакъонаш хьошуш ю аьлла аьрзанаш ца дайта, некъ лаха беза оцу хIуманна боху цуо.\nБекмурзиева Луиза: «Низамашца дуьстича, кхин а ойла ян езаш хIума ду иза, хIунда аьлча, адамийн бакъонаш йохош ю ма олий. Ткъа лоьрийн агIорара дийца даьккхича, таханлерачу дийнахь 211 зуда ю тхо долчехь хьесапдина. Марехь майроша цомгуш бина нах бу уьш. Тхуна хетарехь кхиъ ойла ян еза цунна».\nМеттигерчу бакъонашларъярхоша а ца дузу, нагахь санна и цамгар кхин дIа ца яржийта хIума юкъа даккхахь, адамийн бакъонаш йохор хIума хира ду аьлла. «Мемориалан» Несар-гIалахь йолчу офисан куьйгалхочо Акиев Тимура иштта элира оцу хьокъехь.\nАкиев Тимур: «Цхьана агIора, иза оьшуш а, пайдехь а хIума ду. Суна маьIна долуш хIума хир ду аьлла хета иза. Адамийн бакъонехула иза дуьстича, суна дIоггара бакъонаш йохош ду аьлла ца хета».\nНохчийчохь цу тайпа низам стохка юккъе даьккхинчу хенахь, дуккха а кхерамаш бара, амма, цунах дуккха а нехан могашаллина пайда хилла боху Нохчийчура АнтиСпид центран коьрта лоьро Айдамирова Хедас.\nАйдамирова Хеда: « 17 эзар стагана цхьана шарахь оха талламаш бина. Царна юкъахь 22 керла стаг гучуваьлла тхуна и цамгар йолуш. ЙоIана а ца хаара, шен и инфекции юй я кIантана а ца хаара иза. Цхьацца болу йоIарий шайн цIа а бахна, марехь Iе а ца лууш, цхьацца болу кIентий цаьрца дIаса а къаьстина, шаьш Iелур дац аьлла.Цхьацберш, хIумма а дац, оха доьзал кхуллур бу, шу центрера говзанчийн гIоьнца шай дахар тодийра ду, олуш а хуьлу».\n23 шо долу Ислам, нохчийн полицин белхахо ву. Стохка цхьана а кхетта доьзал кхоллале, иза а, цуьнан тIехьийза йоI а, чекхадаьлла оцу талламах. Иза цхьа а тамашийна, ян иэхье хIума дац элира цуо, Маршо радиога оцу хьокъехь вистхуьлуш.\nНохчийчоь - Mахбаран тоьшаллин коьрта агIо, Соьлж-ГIала, 29Заз2012\nИслам: «Ас цхьа шо хьалха ялийна зуда. Ас ас вахана яьккххира и справка. ЙоIо, ша яьккхира иза. Цул тIаьхьа цуо соьга схьаелира иза. Моллега иза дIакхаьчча, цуо журнал тIе дIаязъйо справки лоьмар. ТIаккха мухар а тухий, тоьшалла схьало цуо. Оцу кехатан бакъонца бо тIаккха там-мах. Со и справка яьккха ваханчохь дуккха а нах бара цигахь. Дукхаболчарна иза нийса деш хIума ду бохуш дара. Амма, бара цигахь, реза боцу цхьаберш а. Уьш кIезга бара».\nНохчийчохь, тIеэцначу иммунодефицитан синдроман доьхьала цу тайпа луьра къийсам латточу хенахь, кхин цхьа тамехь доцу хIума а гучудаьлла юкъараллехь. Нохчийчура АнтиСпид центран коьрта лоьро Айдамирова Хедас хаам барехь, даьржина схьадогIуш ду, массо а низамашца кхиазхой лоруш долу зудабераш маре эхар. Иза кхераме барамашка дирзина, аьлла тидам бира цуо.\nАйдамирова Хеда: «Даханчу цхьана шарахь 15 шо кхачанза йолу 110 йоI еана тхо долчу и справка езаш. Цул тIаьхьа маре бахана уьш. Психологаша «хьаьнга йоьдуш ю маре, аьлла хаьттича, 25-30 шераш долчу баккхийчу божаршка йоьдуш ю олу. Оцу бакхий буожарша и бер, хIун аьлла маре дуьгур ду. Оьрсийчоьнан низамаша, берана тIекховдар лору иза. Бера долчу оцу йоIах хIун нус хир ю я хIун зуда хир ю? Дуккха а хIума коча догIу цунна. Ша дерг нис а ца лой, йоI цIа йогIу, дакъаза а йолий».\nВайнехан юккъаралла, нохчийн а, гIалгIайн а, башхалла а йоцуш, ша тайпа амал йолуш ю. ХIора шарахь аьлча санна, хила ма деззара лоьрашна тIе а оьхуш, хIума деш делахьарий, цу тайпа чолхе дера дацара къоман могашаллин хьал. Наха олучух озабалар хIинца а лекха ду юкъараллехь, билгалъяьккхина йоцчу цамгарах, хила мегаш долчу тIаьхьалонал а.\nМах баран тоьшаллаш юкъадохуш ду ГIалгIайчохь


ГIалгIайчуьрчу Iедало тIаьххьарчу шина шера чохь шозлагIа дIакъовла кхайкхийна махкара Тайпанийн Кхеташо\nКхаа баттанна болх дIасацийна ГIалгIайчоьнан юстицин министралло махкарчу Тайпанийн Кхеташонан. Оцу хьокъехь "Кавказ.Реалиига" хаамбина юкъараллах ханна куьйгалла дечу Даскиев Мурада.\n"Пригородан кIошт а, кхидолу гIалгIайн латтанаш а Къилбаседа ХIирийчоьне, я Оьрсийчоьнан кхечу регионе дIадаларх долу низам къобал ма дойла цхьаммо а", аьлла, Тайпанийн Кхеташоно шен сайтехь бина кхайкхам бу юстицин хьукматна дехкар дан бахьана делларг.\nСтигалкъекъа-баттахь Къилбаседа ХIирийчоьнца мехкийн доза къасто дагахь хилла ГIалгIайчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек, йита воллуш хилла хIирашна "конституци а йохош халкъера дIаяьккхина" Пригородан кIошт, тоьшалла до Тайпанийн Кхеташоно.\nХIирийчоьнанний, ГIалгIайчоьнанний куьйгалхой дозанийн хьокъехь бартбан вовшахкхета аьлла хаийтина дац официалехь. Амма шайн дай баьхна меттигаш ХIирийчоьнан юрисдикцехь хилар къобалдан кечлуш ю Магас боху хабар гIалгIашлахь лела ю дикка хан.\nДаьржина эладита тIечIагIдан санна нисбелира оцу юкъанна Къилбаседа ХIирийчоьнан туризман а, кегийрхойн гIуллакхашкахула йолчу а урхалло ша Маьтлоама (хIирийн маттахь – Мадыхох, оьрсийн маттахь – Столовая гора) яхийта туристийн тоба кечъеш ю, аьлла, баржийна хаам. Ломан цхьа агIо ю хIирийн юрисдикцехь, важа – гIалгIайн, ткъа БуьрийтIера лома садаIархой хьажор ду шайгара и лам баккхар, аьлла хета гIалгIашна.\nХIинцачул хьалха Тайпанийн Кхеташо дIакъовла гIоьртира Евкуровн Iедал 2017-чу шеран юьххьехь. Кхеле яьлларг хIетахь а яра юстицин министралла. Юкъаралло 18-за низам талхийна ша-шена кечдинчу белхан бакъонан кехаташкахь, ткъа и гIалаташ дац дIатодан йиш йолуш а, бохура юристаша. Кхузза ГIалгIайчоьнан Лакхара кхел гулъелира оцу бахьаница. 2017-чу шеран Чиллан-беттан 6-чохь кхело сацамбира, юстицин министралла харц ю, Кхеташоно кехаташца дитина гIалаташ дIанисдойла ду, аьлла.\nЖигархочунна Евлоева Изабеллина хетарехь, юстицин министралло лелориг дозу Iедал "Тайпанийн Кхеташонна, цуьнан жигархошна, уьш протестхошкахьа бовларна, таIзардан гIертарца".\n"Доцчух лаьцна хаамаш баржорна Тайпанийн Кхеташонан куьйгалхочун декхарш кхочушден Даскиев Мурад жоьпе ийзор а, оцу юкъараллин куьйгалхо Ужахов Малсаг лацар а ду оццу бахьаница", - боху Евлоевас.\nИза тешна ю, "Iедал массо а кепара халкъан аз дIадукъа гIерташ хиларх". Евлоевас дийцарехь, гIалгIайн массо а тайпанийн векалш бу Кхеташонан декъахь, ю иза "къомо чIоггIа лоруш а, юьхьанца дуьйна цуьнан массо а акцешкахь дакъалаьцна а".\n2015-чу шеран Iай кхоьллира ГIалгIайчохь Тайпанийн Кхеташо. Оцу муьрехь йолуш хиллачу, амма президентан гонера ларалучу, 2009-чу шарахь дуьйна лаьттачу кхечу Тайпанийн Кхеташонна дуьхьал. Керлачу юкъараллин декъабахара Евкуровн Кхеташонера цхьаболу нах – верриг а вара 11 стаг. 2016-чу шеран гурахь юстицин урхалло къобал а йира иза. Цхьаболучара дийцарехь, гIалгIайн 100 гергга тайпан векалш бу Кхеташонехь, ткъа цуьнан сайто йовзийтина цIе яц 26 бен.\nШи бутт гергга хьалха лаьцна Тайпанийн Кхеташонан куьйгалхо Ужахов Малсаг кхобу БуьрийтIерачу изоляторехь. Даскиевна дуьхьал хьалхара административан дов айдира, цо доцург дуьйцу сайтехула, аьлла. ШолгIаниг схьадиллира, 2018-чу шарахь Магасехь протесташка лелла, аьлла.


Нохчийчохь доьза байна КужуловгIеран доьзал\nТIаьххьарчу масех кIиранчохь полисхоша Веданан кIоштарчу Эшилхотера КужуловгIеран 5 стаг дIавигина. Ткъа шина шерачохь 7 стаг а лачкъийра церан хIусамера. Бу цаьрца къаной а, кегийчу доьзалийн наной а.\nИ хаам Iорабаьккхина КужуловгIеран доьзалца зIе латточу Туркойчуьрчу нохчийн диаспоро Маршо Радион редакце даийтинчу кехат тIехь. Кхайкхам тIехь яздина ду, Нохчийчохь тIемаш боьлхучу хенахь гIаттамхойн могIаршкахь лаьттинчийн гергарнаш махкахь саццаза дIалехьош хиларх.\nДуьххьара КужуловгIеран доьзалера нах дIабига болийра Нохчийчохь 2015-чу шарахь. ХIетахь дIавигира КужуловгIеран ши ваша, Iаббаз а, Эмир-Хьасан а. ТIаьхьо дуьхьал бехктакхаме гIуллакх а даьккхина, хенаш йиттира цаьршинна. Карарчу заманчохь Ижевскехь а, Саратовехь а набахтешкахь хан токхуш ву и шиъ.\nБутт хьалха, ГIурбанна наха кечамаш бечу хенахь Соьлжа-ГIалахь дийнан делккъахь лачкъийна вигина 28 шо долу Султанов (ден фамилица Кужулов) Илес, набахтехь хан йоккхучу Кужулов Iаббазан воI.\nЦабевзачу наха машенахь воьду Илес а, цуьнан накъост а мича вуьгу а доцуш, къайла а ваьккхира. Султановца (Кужулов) цхьана хилла накъост йиттина, цхьанхьа охьатесна карийра, ткъа Илесах кост дац тахана а.\nЦул тIаьхьа Старопромыслан кIоштахь деха зудий, майрий, Кужулов Iилман а, Кужулова (Оздиева) Iайшат а дIадигина.\nКху шеран Гезгамашин-Баттахь Веданан кIоштара шайн хIусамашкара дIайигина ши йиша, Кужулов Iаббазан ши йоI: Султанова ТIаус а, Марха а. ТIаус шина беран нана ю, Мархин 3 бутт кхаьчна карахь бер ду.\nКужуловгIарех маьрша ю цкъачунна набахтехь волчу Iаббазан хIусамнана.\nИза чIогIа йоьхна хьийзаш а ю, байнарш леха де долуш а яц. Кхоьру Iедалх церан гергарнаш а, бевза-безарш а.\nТуркойчуьра нохчийн диаспора сингаттамехь ю, цара доьху бакъонашларъярхошка а, журналисташка а, КужуловгIеран доьза дайна бераш схьалохуш гIодар.\n"Адам дIадоьлла Нохчийчохь къайлах нах идош хиларх а, царна тIехь йина кхел а йоцуш, уьш хIаллакбеш хиларх а", - аьлла, билгалдаьккхина кехат тIехь диаспоран векалша.


Яндиев Джамалдин (Янднаькъан Хамарзий Джамалда) [Архив] - Форумы galgai.com\nФорумы galgai.com > Общество и культура > Электронная библиотека > Библиотека ингушской литературы > Яндиев Джамалдин (Янднаькъан Хамарзий Джамалда)\nПросмотр полной версии : Яндиев Джамалдин (Янднаькъан Хамарзий Джамалда)\nСо т1ехьашкахьа юхахьежача,\nДагадоаг1а сона г1анахь мо,\nЦу тхоай лоха, кхаллар* тиллача\nТхов т1ара удадаь ча* михо.\nДагадоаг1а, лаьца вира кодж*\nЛоам т1а десага* иха сай нана,\nТ1аювхаш из яьтт1а цун боза* коч,\nЦу маьчех когаш арабаьнна.\nДицденнадц, цу малха к1ала\nБосаг1а* гота ваьлла сай да,\nШийлача 1ийне ваьг1а молла,\nЯхаш: «Дуне - хьоашалг1е,\nлаьтта – вай ц1а».\nДагадоаг1а, г1ийла шерч дувхьаш,\nЮкъах ясаш хинна тхоай гота*,\nДирача хьоцаро фоарт 1увжаш,\nДас ди д1адовлцца аьха лаьтта.\nЦ1аккха дицлургдац сона сай дас:\n«Да вала, г1ийла къел, хьа», - яьха,\n«Маха т1аоттал мичад ираз», -\nЯхаш, сай нана г1ийла йийлха.\nДицденнадац сона, дог1а хьайча\nТхоай ц1аг1а хулаш хинна таьзет,\nКхаьлача тхов т1ара чуухача\nДог1о се ваь цу меттара г1етт.\nДагабоаг1а тхоай боккха пхьу*,\nКоа з1анарах бийхка лаьтта,\nСийрдача бус тарлий къу,\nИз сахиллалца беттага 1ийха.\nТамаш йора аз дилла,\nТхоай дадена б1арахьежача,\nК1айча дуненах дог дилла\nЛаьттан букъа т1а лийннача.\nСона хетар – беран уйланца\nИз ираз лехаш лелаш мо,\nЗамо баьддаьча б1аргашца\nЦо ламаза моттиг лехаш мо.\n•\tкхаллар – кровля (соломой или другой сплошной массой)\n•\tча – 1.медведь; 2.солома; 3.положение альчика хребтом вниз (игра)\n•\tкодж – вьючное седло для ослов и молов\n•\tдесага (от «дос») – дрова\n•\tбоза – бязевый\n•\tгота – 1.плуг с упряжью; 2.пахота\n•\tпхьу – пес, кобель\nХьо деттале, са дог!\nХьо деттале, са дог,\nТкъам баьккха оалхазар ва санна!\nШо хьувза, са уйлаш,\nМихо човхабаь 1аьржа форд\nЛоаман кертера даьнна хий\nШаьрача ара товжаш санна,\nХа д1аяха, пхаьнашкара\nХ1анз дег1аца лел лаьг1денна.\nДела, ловз, са иллеш,\nЙ1аьхаг1а яхийта оаз,\nДош меттаца ц1ендеш,\n1уйренца ловзийта оаз!\nДека, ловза, са иллеш,\nНаьна лоамашка г1олла,\nДаьхен вахар бакъдеш,\nШо лела дунен чу г1олла.\nБеран ага т1а хайше,\nЦун б1арг сийрдабаккха,\nНаьна дег чу йийше,\nНаьна дог хьаста.\nЕла, ловза, са уйлаш,\nМаьрша б1аьстан ди хиле,\nТурпала лакха лоамаш\nБетто санна сийрдадаьхе.\nДаьхен чу г1олла хьайзе,\nОаш дахар-денар дувца,\nАдамий дегашка хайше,\nДунен бакъдар дувца.\nДела, ловза, са иллеш,\nТейпан ц1и Яндиев аьн х1ан яз яй уг1з?\nДовольно-таки не простой вопрос.\nПо моему причину следует искать вот тут http://www.ingushetia.org/news/20517.html\nГ1алг1ай мотт бувц безаце уг1з:)\nСона-м хац). Книжка т1а ишта латтар-кх из)).\nТептар-т1м фуннаг1 1ат1 яздур аг1ар\nХьай ваха безам бале\nХьайна езаш яле –\nВай даьй хьинарца!\nЦу лома майралца!\nХьо хьай даьна ваь вале,\nХьо хьай нанас кхеваь вале,\nХьона хьай наьна т1ар\nХьаьнала хинна бале,\nОатто ца лехаш сина,\nВоай ноаной къина!\nДуненах хьай къаста везарах,\nБезарех хьай вала везарах,\nВоай ноаной къина,\nЭхь ма хилийталахь,\nТахан къонахчал дехке,\nСа новкъост, сесага дог\nХьайх ма кхоардаделахь!\nДа вала, т1ом, хьа\nЦ1ерца, к1урца байя,\nВаха хьогар, лела хьогар,\nКъаьна да, сий дола нана,\nМалха дунен т1а бут 1а.\nДа вала, т1ом, хьа,\nДа вала, т1ом, хьа.\nТ1ехьенах доаккхал де,\nБой нана йий ют 1а.\nДа вала, т1ом, хьа...\nХа я сона\nХа я сона,\nАз лийта* чу боллалца:\n«Шод дика тохал, ва к1анат!» -\nСога Даьхес аллалца.\nСай коача* дын\nАз дегаш ловзадаххалца,\nЗама, ха я сона!\nНаьна лоамаш аз деколца,\nАз Даьхенна д1абаллалца,\nХа я сона, ва зама!\n•\tкоача – 1.жидкий; 2.кокетливый; 3.запальчивый; 4.всмятку\nМа хета, новкъостий\nМа дувца сел духьалдаьле,\nИлли ше ловзадоал, аьле.\nБер санна, хьаьста, дужо деза.\nДоаг1ар, додар теркал деш,\nИлли даьхенца кхедаь хила деза,\nДунен т1ара сердало викал еш,\nДаьхен бокъо цо хесто еза.\nИлли даха, са дог\nИлли ала, илли даха, са дог,\n1а мерза ашараш лекха,\nХоза оаз айеш ма могга,\nБ1аьстан оалхазар хиле, дека!\nХьо ловза, са илли, г1оздаьле,\nДезаргдац хьа дуненах хьега,\nБ1аьстан 1уйре санна къаьге,\nХьо адамий дегашка дека!\nХьо г1атта, ловза, са дегаг1оз,\nНаьна лоамаш декадеш,\nЙ1аьха йохийташ хьай оаз,\nАдамий дегаш деладеш.\nНаьна й1овхал йиц ца луш,\n1а вай наьначе хоастае,\nЛаьттан т1а даха к1аьд ца луш,\nХьай мукъа ткъам лостабе.\nХьо ловза, са илли!\nХьо ловза, са илли,\nХьо дека, са илли,\nХо дунен т1а г1олла\nИз лоаман кхоача\nХьо г1оздаьле тахан\nХьо лаьттан букъ т1а\nМайра лела, -\nХьо адамий дегашка\nСа илли, бера ага\nНаьна дег чу\nИз лоаман майра\nЗама йода, чехка вода\nЗама йода, хьийдда йода\nТийрка талг1и санна.\nДоккхача иразага из йода, -\nСо заманца вода.\n- Хьалха вала, илли ала, -\nНовкъосташа сога йоах.\n- Лаьча санна, ловзадала! -\nАз сай иллега ях.\nЛоам биа долха бений жа хиле,\nЙолалу шо довкъашка г1олла,\nЦкъаза к1аййий сийна сигале,\nЙолхаш хул шо сигала г1олла.\nЦкъаза лоам чу маша яьхке,\nЛатт шо 1аьржача бесе лесте,\nЦкъаза михо хьалхалаьхке,\nЮг шо боккхача форда йисте.\nОаш лаьтта лувчаду, -\nУж аренаш самаяьхе,\nАдамий дегаш деладу.\nСа наьна мотт\nАга т1а хьийста\nСа наьна мотт!\nЦу форда т1а\n1а со ма вут.\n1а со сахиларга\nБ1аьстан 1уйра мо,\n1а са самукъа\nага т1а хьйийста\nАудио версия (http://onda.ucoz.ru/load/7-1-0-19)\nЗАМАН КИЗГА ЧУ ХЬЕЖАШ\nТалгIена тIехьа из талгIе санна\nДенна тIехьа ди додаш ха дIайода,\nЗаман дийна теш се хинна\nДегаца доаккхал деш со а вода.\nЦкъаза са заман къаьга кизга\nIуйран дохк этте баьдлуш хинна дале а,\nЦхьайолча хана дукха, кIезига\nДега тIа бала отташ хиннабале а,\nЗаман тешаме воI сайх лархIарах\nАз сай вахарах дилла доаккхал ду\nХозал, дикал лаьтта йовзийтарах,\nАз Сийдолча Даьхен боккха хам бу.\nБIарг отталца со цу чу хьежарах,\nДеррига дайна, зийна со варгвац,\nМотт баццалца со дувца гIертарах,\nДеррига дийца, аьнна а варгваи.\nСона дилла дийзад,\nСона дег чура лайнад\nЗаман кизга чу сага сурт\nЦIаккха ийрча ца отталга,\nЛаьттара вахара беркат\nИштта беркате цу чу латталга.\nМа дукха хьийгав со\nСага вас йоацача хозача дешах,\nШий чу хьагI йоацача\nМа доакха ираз да, цIендаь,\nАдамашта дезаргдолча бесса дош алар,\nПоэто уйланца аьнна дош,\nг1алг1ай меттале ПОЭТ ях дош деций? Йоазанхо - писатель.. "Поэт" мишта аргда т1акх?\n.. "Поэт" мишта аргда т1акх?[/B]\nИшта дакх из дош г1алг1ай меттал а-Поэт\nМой вариант такой... Г1артам пхьар- мастер рифмы:p:p\nУууууууууууу, однако, какой Вы умный! Это же надо так красиво сказать.\nЦ1ивалтар 1а со)))\n1а со везаш теркаварах,\n1а со низ бенна кхеварах,\nДув буъ аз хьона\nХьа га ца хувца,\nДош лу аз хьона\nХьа сий ца дохка.\n1а дуне сийрдадаьккхандаь,\nСа дог, са б1арг г1озбаьккхандаь,\nЕзача йи1ий б1арг санна,\nВаьча наьна дог санна,\nХьо лорае дув буъ аз хьона.\nСийдола, ва са даьхе!\nКоа т1ара коа т1а ювлаш\nКъел лийннай лоамашка,\nЛоамарочун са 1увдаш\nБала лаьттам дегашка.\nГ1ийла шок етташ,\nИз шийла дарц,\nЧехко йорт етташ\nГув йисте 1ийха\nМа яха сога, ма хетта\nХьа даьй фу деш хиннаб,\nЛоаман довкъашка фетта\nУж хьанна к1ийлен ихаб.\nУж бац картех букъ хьекхаш\nНаьха кхуврча хьийжарех,\nЕ адамий рузкъах хьегаш\nАтта лаьтта баьхарех.\nУж лийннабац коашка ухаш\nЮрта ж1алеш 1ехадеш,\nЕ дер дайна, 1ийне бувлаш\nЧокхе ткъамаш лестадеш.\nСа даьй баьхаб хало-оатто ловш,\nГота, мангал леладеш,\nЛаьтта шозза ца бахийлга ховш\nШу беркатте увттадеш.\nУж ба вурийтталаг1ча шера\nМоастаг1ан духьал лаьттарех,\nМолха к1урах ца кхераш\nЛоам чу бокъо яьккхарех.\nДелаш, ловзаш духьал ух денош,\nВахар да седкъа санна хоза.\nСо а лел вахар хестош,\nМа ма могга хозъеш сай оаз.\nСа дега илли, ловза, дела!\n1а г1адбига, г1озбаха са нах,\nХьо оалхазар хиле лела, -\nБаь варгвац со хьа мах!\nЧуг1аг1аьра санна хоза хила,\nДега чура г1адваха аргда аз:\n"Даьд оах Октябра тхов к1ала\nЦу малх санна хозача нанас".\nДилла са дег чу\nС вахар а\nШоана ца вийзача,\nСе хьанна везаргва\nсона а хац.\nК1айи хозеи гучахь дувцаш,\nУж б1еха дегаш чудехка,\nМихо санна шоай никъ хувцаш,\nЦ1и тоха доахкар шо мехка.\nБ1ехалашта кара даха,\nДаьхе моастаг1ашка ехка,\nМоастаг1ий сийна ц1и теха,\nДовла г1ертар шо тха мехках.\nЦу къаьнача пхьарах тийша,\nГаза можага ладувг1аш,\nДоахкар шо болх бе тийша,\nБертий мо даьхен т1а хьувзаш.\nБ1ехалаш, дезац шо дега,\nШо цхьанна х1аман маьхе дац.\nБ1аьсти хиш мо ц1еш 1оъахийта\nЯьккха даьхе оаха шоана лургъяц.\nЙолле, йолле, са назмаш,\nЙ1аьхаг1а йохийташ оаз.\nДеладе г1оза адамаш,\nХила зиза санна хоза.\nДолле, долле, са илеш,\n1аьрчча лаьттан т1аг1олла.\nДоаг1ачун, додачун уйла еш,\nДолле дунен чухь г1олла.\nБера ага т1а хайше,\nДунен дег чу йийше,\nДолле, са вахар, са уйлаш,\nДегай оалхазараш хиле,\nДолле, са наьна лоамаш,\nБетто мо сийрдадаьхе.\nСа даьй г1алашка хайше,\nОаш дахар денар дувца.\nСа наьха дегашка хайше,\nДунен бакъдараш дувца.\nШий дог теркош санна, хоза\nДахчан ага теркош,\nЙохийташ шорто оаз,\nЯг1а нана илли доахаш:\n"Вижалахь, нане, вижалахь,\nМерзача набарах, мерза,\nТхьовсалахь, нане, тховсалахь,\nХозача набарах, хоза.\nЛеларгвац хьо саг1а дехаш,\nЯхаргдац хьох эздий вац,\nХьувзаргвац хьо ираз лехаш,\nАргдац хьох дын дика бац.\nГургъяц хьона аьрга къел,\nХургвац хьо, гож хьалхабаьнна, -\nЛоаман босешка мухьарч кхухьаш\nЛеларгвац хьо букъ т1абаьнна.\nХьалкхе, хьалкхе, нанена вахарг,\nКхоане я хьога хьежаш...\nХьалкхе, ч1оаг1ле, дукхавахарг,\nДаьхе я хьона хьо везаш.\nКхухьаргвац хьо есарийла,\nЛеларгвац хьо ираз дехаш.\nДунен т1а вахаргва хьо сатийна,\nЯхача замах велакъежаш.\nМехка юкъе вахаш-лелаш,\nЛелоргъяц 1а даьшкара цхьоал,\nСашорта дог кер чу долаш,\nДергда 1а хьайна доал.\nХьалкхувргва хьо 1илма дешаш,\nМехка да хургва хьох.\nХьоцар вахар дукха дезаш,\nСо а дунен т1а хоза яхаргья.\nХьалкхе, хьалкхе, нанена вахарг\nОрджоникидзе венна ди\nВа са наьна лоамаш,\nСел г1айг1ане даха?\nКер чу таьзет\nЭттача мо делхаш,\nХ1ана латт шо\nСел кортош чудаха?\nАлал сога, г1ийла ди,\nХ1анад хьо сел шийла,Х1ана лел хьо\nНаьна мо дог дайна.\nВа 1аьржа лаьтта,\nЙихьай 1а тахан?\nВа къиза 1оажал,\nВоал со хьога хатта,\nТхона юкъера малав\n1а вихьар тахан?\nХ1ана г1ерт хьо\nТха ц1ен юхе?\n1а мукъаг1 бакъдар, са дог,\nХ1ана делх хьо\nСел г1ийла, г1айг1ане?\nБ1аргех хий доладелар,\n- "Дунен т1ара вихьав,\nДунен т1ара вихьав\nСийдола адамий во1", -\nКакой замечательны был человек! Просто глыба какая-то! Сколько энергии, сколько страсти, сколько позитива!\nОн часто бывал в доме, где проходило мое детство, рассказывал нам сказки, был доброжелательным, открытым. А смеялся так громко и заразительно, что все вокруг, казалось, вторило ему. Это были как-будто другие люди...\nНедавно встетила другого ингушского поэта. Отвернулся, сделав вид, что мы не знакомы, хотя совсем недавно был так "тронут заботой и вниманием", что даже обещал "отразить это в своем творчестве" (тогда он нуждался в помощи, а теперь, получив все, в чем нуждался, стал забывчив). А амбиции космические: всех вокруг иначе, как "мой народ", и не называет.\nСытый, ни в чём не нуждающийся поэт не пишет стихов:D\nВа 1аьржа бийса!\nМеца борз хинна хьо х1ана увг1ар,\nМерза безам баа еза бийса\nСел сатем байна х1ана хьувзар?\nХ1ана водар из ха яхача хана\nФертаз санна дехках хьерчаш,\nГ1анаша хьеста везача хана\nБетта сердалах сел кхераш?\nЕ ц1агг1а доккха хатар хинна\nКъахьа кхаъ баккха водар-теш,\nЕ дукха веза саг венна\nТаьзета отта водар-теш?\n1аьржа боад, 1аьржа хьарг1 хинна\nБ1аргаш хьувзача хана,\nСатассара кхераш, сихвенна\nИз хьанна к1ийленна водар ха яхача хана?\nИз вар т1емо човхаваь,\nМоастаг1чун молхо даьрваь,\nИстий-берий ч1ир леха водаш хинна\nДаьхен майра т1емахо.\nЛоам т1а гуллий,\nЛоам т1а шоарткълий\nДи техача мо\nЛаьтта аьгача мо\nиз йоаг1аш хетт.\nНийс мел деннар\nИз шаьрача арен т1а\nИз хий хиле\nЛаьттан т1ар д1айоал.\nСел дуне х1алак\nХ1ана даьд цо,\nСел лар йоацаш\nСел наха бала\nХ1ана баьб цо,\nКхы ший яха\nДенал ца хилча?\nВаьхав миска, ваьхав г1ийла\nХиннад цун ц1а даьсса, шийла,\nЧухьувзаш из 1аьржа сагото.\nБелажах - топ, юкъах шалта.\nКулг диллал з1амига оахам,\nНецаша диа дахчан ага, -\nИз хиннаб цун беррига боахам.\nВаьхав, лийнав, иразах хьегаш,\nНажа тов хинна къел дег чу йижа,\nВаха, лела г1ерташ, къахьегаш,\nВала ца могаш, дуне дита.\nДуненга сатийсача ший б1аргех\nМецача хьарг1о чам баккхар кхийра,\nЭздий долаш, кхийна ший дег1\nМецача берташта гоам бохор кхийра.\nК1айча дуненга 1адика йийца,\nШалта, топ шийца ийца, -\nИз дунен миска хьаша,\nХайнав цу маьлхарча каша.\nТирк доаг1а, лоамашта юкъе г1олла хьувзаш,\nШий чехка талг1еш бердех етташ,\nЦкъаза ломо мо ц1ог1а детташ.\nЦкъаза дода гон т1а хехка дын хиле,\nСийна кхес михца ловзаеш,\nИз дода к1ай чопаш беш,\nЦкъаза, меца борз хиле, увг1аш,\nДода, ка етташ, лаьтта удадеш.\nНаггахьа к1аьдлий, шорто шершаш,\nИз дода бердаш лувчадеш,\nТалг1ен т1ехьа талг1е етташ,\nЦун майрача ц1ог1анга ладувг1аш\nЛаьттан т1а боамбе кулг хьекхаш\nБода сийрдбаьнна бутт.\nХьо бакъилг йолча хана,\nЛесташ дихка бесса,\nБ1арг санна езаш даьна\nЛийлар хьо, тесса кхес.\nЛелайора хьо, са санна,\nБертех дас лораеш,\nЕзаш дега, бер санна,\nСийнача баь т1а ловзаеш.\nАхийтар хьо шерра-шера\nИз Маьтта-Лоам баа.\nХьекхаш кулг, 1урра-1ура\nЦ1енбеш герга гаа.\nД1аэттар хьо, дын хинна,\nКъегаш чачакха кхес,\nСаь санна сибат хинна,\nМух мо йолаш масса.\n1аьржа хий даьккха дотув\nХьа гаан т1а къега даьлар.\nДаьна ца могаш соцо,\nХьо ловза баьлар.\n- Шод дика тохал, ва к1анат! -\nХьа даьга дукха яьхар,\nДа хьаста кхувлаш,\n1а йи1ий дог г1оздаьхар.\nМоакха морхаш маша ийттача,\nЦу Дарьяла ч1оже\nЦхьан хана яьхай хьо.\nЦу лоаман ч1оже\n1а б1аргаш хьалекхача,\n1уйре хийтта ецаре,\n1а б1аргаш дувшадича,\nСайре хийтта ецаре,\nХьа юхьах малх\nКурача лоаманхочо ба1а баь\nЙоадаяь хургьяр хьо.\nДаьй вахар санна,\nЦхьа ха-зама яьккхай 1а, бага.\nХ1анз бийсах ди хинна ваг1аш,\nБехаб хьо сона юха дага.\nЯхача заман сердало хинна,\nХьо маг1а баьккха лаьттаб,\nВеха саг санна,\nОаг1ара бувлаш хьо баьгаб.\nХьа сердалон к1ал инза деш\nИз лоаман сув ураяьг1ай.\nХьона юхе мажара топ ц1енъеш,\nЛоаманхо дуккхаза ваьг1ав.\nХ1анз бийсах ди хинна даьлча,\nХьо г1а санна юха дагабох,\nНаьна лоамашка кхаьчача,\nДог ч1ехке, юха дагадох.\nЕвгения Матвеевна Укурована хетаю\nШоаш гаьннача мехка болхача хана,\nСа даьша чокхе бустам чу кхихьад хьо,\nАз а се ара лелаш гаьнна\nСай дог санна сайца леладаьд хьо,\nСийдола са наьна лаьтта!\nХьо шоашта дезаш хиларах\nСа даьша ламаза корта бийттаб хьона,\n1а са къонахчал, са сий лорадарах\nСона деза хьо наьна накха санна,\nСа даьй хьацара йийхьденна,\nСа даьй ц1ийца хьаьнденна,\nСий дола са наьна лаьтта!\nХьалкхийча безама чам бовзийтаб 1а\nСа уйла, са дог деладеш,\n1уйренца сона илле оаз хазийтай 1а\nЛакха лоамаш декадеш.\nсе дийна мел ва\nХьа хам бе,\nсай мотт мел лув\nВа сий дола са наьна лаьтта!\nАшара говз яц,\nДег1а ийша я,\nБолара чехка яц,\nМух йоаг1аш я\nХьох яьха дале а,\nГож сеттабеш, - харцдац, -\n1а лоаман довкъашкара\nДеса михьаш кхихьа,\nМерза пхьор дуандаь,\nСе нанас в1айха вужаваь\nЦу д1аьхача сийнача бога чу\nСийнача бога чу\nМорза т1а к1одараш мо лел морхаш,\nАдам деннад набарах ч1оаг1ача,\nСатийна латт лакха лоамаш.\nНус мо лечкъаш,\nТ1аккха хоза йо1 мо,\nБелаш, хьеж бутт,\nХозача г1анаша мерза хьесташ,\nЛоамашта юкъе улл\nСо ваь юрт.\nАга т1ара къаьна илли\nМеца хьарг1а сигала хьувзар,\n1аьржача лаьттан зем беш.\nДахчан ага г1ийла ц1увзар,\nШортта нанас теркадеш.\nБера ага шортта теркар,\nНабара ткъам лестабеш,\nНаьна б1аргара т1адамаш легар,\nМиска дог делхадеш.\n"Из меца хьарг1а маца юзаргья?\nИз наьна дог маца делалургда?" -\nЯхаш, наьна дог г1ийла делхар,\nДахчан ага шорта теркар.\nТахан са дог\nК1ай оалхазар мо\nТ1ехьа ма виса,\n1а дунен т1а\nЦа даьр дац хьа,\nНаькъ т1ара д1акховса,\nДухьал йоаг1а сона\nАга ца агаш,\nКада ца кадаш.\nСатийна лаьттад шо,\nСа наьна лоамаш.\nСай ваха йиш хилча,\nХетарг ма дацар\nХьо дунен 1уйренга ваьнна\nУйлаех виза тахан латт,\nХьа иллех цецваьнна\nХьона хьалхашка со а латт.\nЗама мел йода, адам мел дах,\nДунен т1ара довргдац хьа сий.\nТха ханара волаш мо, хьо тхоца вах,\nДег1аца ца леле а д1айха ц1ий.\nДукхабараша хьо иллешца хеставаьв.\nЦхьабараша хьа чурта т1а зизаш дийхкад,\nАз а хьо сайна дега чура везандаь\nСай нана лаьтта хьа чурта т1а денад.\nДукха аз сайца леладаь лаьтта,\nСай даьшта дийза хьаьна лаьтта\nХьона даькъалдаь, аз хьо волча диллад.\nМоаршал хилда шоана, лоаманхой!\nХьаг1а чу доахка жа санна,\nМаьттазача лоама чу дехка,\nДег1а г1ирса зарзденна\nДахар шо, балах хьаьрча,\nСабар дола лоаманхой.\nХалача дукъо фоарт йиа,\nКъизача вахаро дог дожадаь,\nЛела ца дуташ, вахарах даьха.\nНаьна лоамашка лелар шо,\nЦхьоаг1о йола лоаманхой.\nШун вахар сийрдадаьлар,\nШун лелар г1оздаьлар,\nСий дола лоаманхой.\nЗ1амига волаш е кхийна хьаэттача,\nт1ом бувцарах мара бовзаш вацар со,\nТ1ом хала ба, т1емо нах отто хилача,\nЯхар мара, т1ема бала 1айша вацар со.\nМоастаг1чох едда йоаг1ача,\nЯхарах еха йоаг1ача\nКхалсага юхь т1арча сурто\nБ1аьшера со т1ем т1а хилча санна,\nМоастаг1чун къизал, т1ема сагото\nКизга чу санна, б1аргайойтар сона.\nДаьхес вай т1ем т1а дех,\nЛаьтта, сий, бокъо лорае.\nМайра к1ант1ий цо лата бех,\nКъиза моастаг1 вохаве.\nДаьхе вай лораергья.\nМоастаг1 вай вохоргва!\nТахан лелор моашал\nМа1ал доацаш ва,\nЙоацаш сица доастамал,\nБ1ехал вай оачаргба.\nМоастаг1 вай вохоргва.\nЛаьш хинна дахачул,\nЛаь доацаш довргда вай,\nСийдолаш довргда вай.\nДаьхе вай лораергья!\nВай моастаг1 вохоргва!\nСаго ма де, ва нани, сагот ма де,\nМа лозабе сийдола к1айбенна корта\nЦу корах арахьежаш, дог ма лозаде,\nСо дагавоаллаш вай Даьхен т1ем т1а.\nТахан т1ема зама хьаэттача хана,\nСо доастама, зовза хиларах ма кхералахь,\nСо моастаг1чоа духьал латтача хана,\nКа аьга, т11ехьашка валара ма кхералахь.\nСо, майра, т1ом баь, вай коа т1а веча,\nТ1ем т1а леладаьраш аз хьона дувцаргда,\nСо, моастаг1 вохаваь, хьона духьал веча,\nВай даха-лела 1оховшаргда.\nСагот ма де, ва нани, сагот ма де,\nСо доастама, зовза хилара кхераш,\nЦу корах арахьежаш дог ма лозаде,\nСо, ка аьга, т1ехьашка валара кхераш.\nБ1аргашка хий эттача, дог ч1ехко хургда 1а,\nСо т1ем т1а вода аьнна хезача,\nДего бала бетташ, б1арг леша хургба хьа\nСо воацаш, хьа цхьаьккха йисача.\nДега чу ша белла, б1арг лешо эшац хьона,\nСо моастаг1ашта духьал вахав аьлча,\n1аьржа таьзет дилла када езац хьона,\nСо Даьхен т1ем т1а вийнав аьлча.\nСо воаг1аргва хьона, теша, теша,\nБ1айхача безамца ваха воаг1аргва хьона.\nЗовзача маьраца дилла яхачул, - теша,\nКъонахчун ц1и лелайича сийлехьа я хьона.\nАдам г1отташ латт\nСийрдача фордашка кхаччалца,\nДаьрденна ц1окъа лом санна,\nАдам г1отташ латт.\nДувцилга йоаца ч1оаг1а адам,\nАлилга доаца майра адам.\n1аьржа лаьтта декадеш,\nСийна сигале кхайкаеш,\nДаьхен т1ем т1а отташ латт.\nШоай байнача даьй сий ца доаде,\nШоай къаьнача ноаной яхь ца йоае,\nЛоаман лаьча санна сихденна,\nЦ1окъа лом санна дорхденна,\nХьувз уж колхозий\nТха хоза б1аьсти,\nЙоаг1а хьо тхо хьаьсте.\nКхайкора иллача мо бос байна,\nЛакхбенна, шорта бода бутт,\nГ1анаш духьал хьувкхаш илла,\nЛоамашта юкъе г1отташ йоалл са юрт.\nМалх латт, пишка юхе баьг1ача мо,\nЦ1ийбенна, хозбенна айлуш,\nКолхозий кхаш латт, теркош михо,\nЛийча, ц1енденна латт наьна-лоамаш,\nЛепаш да арен т1а дото тхир,\nШерчий вордаш санна йолх морхаш,\nЦу сигленна даьккха сийна лир.\nЛаьтта улл, пахашка мо бос байна,\nФо да - шийла, ц1ена, хоза.\nМалх лел шорто хьежаш, дог дайна,\nАрешка зелац зиза.\nСигален, лаьттан хозача юкъах\nХьаьрчад 1ажаг1а бессар т1ехкар,\n1аьржа морхаш хьувз дукхаг1а,\nОалхазараш дахад мехкара.\nСигален доккхача б1аргех\nДоладеннад лега т1адамаш,\nГ1айг1ане, этта муг1арех,\nЛаьтт аьргадаьнна лоамаш.\nДи т1ехьа лоацлу гуйран денош,\nГаргаг1ерт шийла, бирса ди,\nЙистебовла боахк колхозникаш\nЧуийца шоай хьийкъа хьи.\nЛоам чу яьхача кхалсагага\nМа тамаш я,\nУж наьна лоамаш,\nХьа къина ца делхар.\nУж шийла шовдаш,\nУж шурий шовдаш,\nХьа балех ца лакъар,\nВа лоаман кхалсаг!\nИз шера лаьтта\nХьа саготанах ца этт1ар,\nХьа къина ца делхар,\nКхувш йоаг1ача хана\nНаьха лоарх1ар хьо,\nХьайба лоарх1ар хьох,\nЯхар дар хьа\nЛелар дар хьа\nГ1ирс бар хьа\nБерташа бохабича санна,\nСибат дар хьа\nКашара г1аттача санна,\nХанал хьалха йис кхийтта\nДар хьа г1ийла, миска дог.\nИз дагадехача, хала хийтта,\nМишта делхаргдац сага дог?\nВа лоам чу яьха, миска саг!\nЧ1оаг1ача набарах денна,\nК1ай ювраг1а т1акхелла улл лаьтта.\nТ1а мел дола барзкъа зарзденна,\nГ1айг1ан т1а хьу латт.\nУйлаш йича мо, кортош к1айденна,\nСаготон т1аэтта истий санна,\nМоашош техка латт корсамаш.\nМух ба дорхбенна ц1увзаш,\nЛаьттан т1а талг1еш увттаеш.\nЦкъаза, меца борз санна, увг1аш,\nЦкъаза дарза ц1ог хьувзадеш.\nДог дайна, бос байна, лохбенна,\nЛелаш ба лир даьга моажа малх.\nКолхозий коашка арабаьнна,\nСашорта лелаш ба нах.\nДотув дилла е совра даккхийта\nХьан юкъах кура иллай хьо?\nМискача наьна дог делхадеш,\nМассаза хьайна сардам баккхийта\nД1айхача ц1ийца лийчай хьо,\nКъизача замана къора теш?\nМассаг1а хоза бер ший даьх\nЯха енар жералла яьккха,\nЛоам чу яьхьай хьо, доаккхал деш,\nКъизача замана маьттаза теш?\nБаьдеча бус е маьлха дийнахьа\nАьттига кулго чехка айеш,\nХьан коа таьзет увттадаьд 1а?\nМассаг1а саг тийшача балхах\nШийлача лаьтта вужаваьв 1а,\nКъизача замана бирса теш?\nТахан улл хьо пенах хьалъэлла,\nБеттара яьккха да воацаш, мукхъенна,\nБоккхача балийца 1аьржделла,\nЦ1ийга сатувсаш, саготденна,\nДотув дежа, совра д1адаьнна,\nУлл хьо д1адахачун г1айг1а еш.\nРаьза йоацаш хьай воацача даьна,\nБирсача заман къиза теш.\nМаьрша вахар дезаш,\nХалонех ца кхеташ\nВай къона т1ехье йоаг1а.\nВай кхоане хозъе,\nКорта лакха кхоабаш,\nКог чехка боахаш\nВай кура т1ехье йоаг1а.\nГой шоана цун юхь т1а лепа\nМаьлха дошо з1анараш,\nДуненга безаме хьежа\nЦун сийрда б1аргаш.\nКъоаной! Шортто хьалг1айтте,\n(Бехк ма баккхалаш)\nВай т1ехье хоза хийте,\n"Никъ маьрша хилба" алалаш.


Украинехь вийна «Аьтто агIора секторан» жигархо Билый Сашко\nУкраина -- Музычко Олександр, 28Чил2014\nУкраинера Ровно-гIалахь вийна «Аьтто агIора секторан» жигархо, шех Сашко Билый олуш хилла волу, Музычко Александр. Оьрсийчоьнан Талламан Комитето Зазадоккху-беттан юьххьехь цунна дуьхьал талорца доьзна долу бехк-такхаман гIуллакх долийнера.\n«Аьтто агIора секторан» координаторо, Украинан къоман депутато Дроний Александро яханчу буса шен Фейсбук-агIонна тIехь яздинера, «хIинцца хаам бина, Ровнохь Билый Сашко вийна, аьлла. Ши машен дуьхьал тесна, цуьнан машен сацийна хилла. Цу чуьра иза араваьккхина, шайн машенна чу хаийна, юха аракхоьссина тIехьа дихкина куьйгаш долуш, дагах шозза герз а тоьхна», аьлла.\nЦул тIаьхьа дукха хан ялале, Украинан Чоьхьарчу Гiуллакхийн Ровен кIоштан декъо а бакъдира, Билый Сашко вийна хилар. «Шинарин буса, сохьтах ах даьлча вийна ву Музычко. Ровнохь «Три карася» кафена уллехь вийна карийна. Цу меттехь болх беш талламхой бу. Иза вийначу меттехь патармийн исс миллиметр хIоьънаш карийна», аьлла.\nКхин а тIаьхьа, Украинан Чоьхьарчу ГIуллакхийн министран когаметто Евдокимов Владимира зорбан-конференцехь хаам бира, Музычко, Ровнохь герзаца хилла тоба кхерамаз йоккхуш дIахьучу лерринчу операцехь вийна ву, аьлла.\nБилый Сашкона дуьхьал бехк-такхаман Оьрсийчоьнан талламан Комитето а долийнера, цкъа мацах цо Нохчийчохь тIом бина хиллера аьлла. Цу комитетан хьесапехь, 90-чу шерашкахь Нохчийчохь оьрсийн эскархой хьийзош а, бойъуш а дакъа лаьцна Билыйс.\nНохчийчохь боьдуш хьалхара тIом болуш, цхьа тоба яханера Нохчийчу. Амма тIом беш масех стаг бен ца висира. Цунах лаьцна дуьйцу Лондонера Ичкерин Iедалан куьйгалхочо Закаев Ахьмада.\nЗакаев: «Сан гIуллакх толлуш болу нах цхьана кепара со бехке вацахь, со бехке ван лаам болуш бацара. Я, со бехке велахь, бехказа ваккха лаам болуш а бацара. Церан коьрта Iалашо бакъдолчунна тIаьхьакхиар яра. ТIаккха оцу талламо гайтира, Оьрсийчоьно соьга кховдийна хилла бехкаш бух боцуш буйла.\nСуна хетарехь, тахана Оьрсийчоьно кхийдош долу бехкаш, политикица боза безаш бу - стаг Путинан политикан тIетевжина ву я. цуьнран политикана дуьхьал ву. Цо гойтур ду, оьрсаша тIебохкуш болу бехкаш бух боцуш хилар. Нийсонца кхел цигахь еш яц, уьш политико лелош ю. И нах тахана Украинера политикехь бевзаш а, Оьрсийчоьно шайн пачхьалкхехь лелочу хIуманна реза а хир боцу боцу нах бу уьш.»\nЗакаев Ахьмад ша а вара Оьрсийчура прокуратуро Ноъчийчохь къизаллаш лелорна бехке а вина, Британера дIавоьхуш. Амма Британино цуьнан бехк къасторан кхел шаьш долчехь дIаяьхьира. Закаевн бехк ца хилар а къаьстира цу кхелехь.\nЗакаев: «Вай цIахь хьалхара тIом болабелча Украинера баьхкинарш, шина шарахь ша берриш а, 10-12 стаг а хир вацара. Ткъа тIом беш ши-кхо стаг бен ца висира. Цундела. Нохчийчохь террорхойн тобанашкахула чекх а бевлла, чIагIбелла нах оьрсаша Украинера Iедалехь ультранационалисташ бу бахар нийса дац я бакъ а дац.\nТкъа тIама тIехь лелаш долу гIиллакхаш девза тIом бинчу нахана иза Сашко велахь. милла велахь а. Билггал цхьа хIума хаьа суна. Цо Нохчийчохь нах хьийзиний, таIзарш диний бохург цхьана агIора бух болуш хIума дац. ХIунда аьлча, и хIума Нохчийчохь цхьаммо лелийна дац, леладайтина а дац. Къаьсттина хьалхарчу тIамехь. ХIетахь цхьана кхечу агIора бина а, дIабахана а тIом бара иза.»