На Фото Гацаев Саьlид\nГАЦАЕВ САЬIИД (1938 – 2012)\nТкъолгIачу бIешеран 50-гIа шераш чекхдовлучу – 60-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь нохчийн литературе баьхкира исбаьхьаллин похIма долу кегийрхой: Айдамиров Абузар, Абдулаев Зияудди, Арсанукаев Шайхи, Саракаев Хьамзат, Курумова Селима, Хасбулатов Ямлихан, Дикаев Мохьмад, Кусаев Iадиз, Рашидов Шаид, Кибиев Мусбек, Окуев Шима, Сатуев Хьусейн, Махмаев Жамалди, кхиберш а. Хан яларца исбаьхьаллин дешан говзанчаш а хилла дIахIиттира уьш. Царах хIоранна а кхолларалла нохчийн литература кхидIа а кхиарехь мехала хилира. Церан произведенеша къоман литература теманашца, ойланашца, жанрашца, мукъамашца шорйира, исбаьхьаллин лакхарчу тIегIане яьккхира. Оцу яздархойн нуьцкъалчу тобанах вара Гацаев СаьIид а.\nГацаев СаьIид вина 1938 шеран 2-чу декабрехь Веданан районерчу Дишни-Ведана юххерчу кIотарахь ахархочун Асламбекан доьзалехь. Поэтан дахаран хьалхара пхи шо оцу исбаьхьчу Iаламан аьхналлехь дIадахна. Гонахарчу хьуьнхахь декачу олхазарийн зевне эшарш, диттийн баххьаш тIехь лепа маьлхан зIаьнарш, эсалчу мохо ловзош долу диттийн гIаш – оцу исбаьхьчу Iаламан хазаллех марзо оьцуш, ша цецвийлар ду беран хенах шен эсехь диснарг, олура СаьIида.\nЙоза-дешар хууш вацара шен да, амма мел генара хIума а дага догIуш, ойланан кIоргалла йолуш, дуьненан гIуллакхех чогIа кхуьуш вара Асламбек, харчойн Зеламхин йишин воI волчу цунна, оцу заманан дуккха а хIума дуьйцу хезнера, иза эсехь латтош, юха схьадуьйцуш вара иза, ткъа нана Джовзан, йоза Iамийна яцахь а, нохчийн эшарш, назманаш хууш, дика назма олуш, хаза йиш локхуш яра олий, хьахадора поэта шен да-нана.\n1944-чу шарахь нохчийн къам махках даьккхича, Казахстанан Семипалатински областе нисбелла ГацаевгIеран доьзал. Цигахь чекхъяьккхина СаьIида юккъера школа.\nНохч-ГIалгIайн республика юха метта а хIоттийна, адам цIадерза доладелча, Соьлжа-ГIалахь 1957 шарахь Нохч-ГIалгIайн педагогически институтан историко-филологически факультетехь схьайиллина нохчийн меттан, литературин, оьрсийн меттан, литературин хьехархой кечбеш йолу отделени. ХIетахь шайн доьзалца даймахка цIавирзина волу СаьIид, йоккхачу конкурсах чекх а ваьлла, оцу отделени деша вахна. Институтан ши курс чекхъяьлча, цхьана ханна стационарехь дешарх юкъахвала дезна цуьнан. Амма институте юха а веъна, иза чекхъяьккхина 1963 шарахь.\nМасех шарахь Веданарчу школашкахь нохчийн меттан, литературин, оьрсийн меттан, литературин хьехархочун болх бинчул тIаьхьа Москва А.М. Горькийн цIарах йолчу Дуьненан литературин институтан аспирантуре (Институт мировой литературы имени А.М.Горького АН CCCP) деша воьду Гацаев СаьIид. Иза чекхъяьккхича, шина-кхаа шарахь Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан нохчийн меттан, литературин кафедрехь ассистент лаьттина. Цул тIаьхьа ДаьргIарчу а, тIаккха МахкатIарчу а, Дишна-Веданарчу а школашкахь директоран даржехь белхаш бина.\nГацаев СаьIид стихаш язъян хьалххе волавелла. Исбаьхьаллин литературе, къоман барта кхолларалле шен безам бахийтинарг жимчохь, бераллехь хезна ненан эшарш а, божарша олучу назманашка ша ладегIар а дара, боху поэта. Шен поэтически корматалла кхиарехь беркате хилла лору цо нохчийн фольклор, оьрсийн, малхбален къаьмнийн лирика, Пушкинан, Блокан, Есенинан кхолларалла.\nГацаев СаьIидан дуьххьарлера стихотворени зорбане яьлла 1961 шарахь. ХIетахь дуьйна поэзехь а, драматургехь а хаддаза болх беш схьавеана. Цуьнан стихотворенеш кест-кеста зорбане йийлина «Орга» альманах тIехь а, республикин а, районийн а газетийн агIонаш тIехь а. Поэтан хьалхара книга араяьлла 1969 шарахь. Пхийтта стихотворенех лаьтташ «Iуьйре» цIе йолу стихийн гулар яра иза. Къоначу поэтан дуьххьарлера книга и хиллехь а, цу тIера дукхахайолу стихаш исбаьхьаллица къаьсташ яра: «БIаьсте кхечи, ‒ хезий хьуна?», «Сийна, сийна Iуьйре», «Хьоме Даймохк! Дагна деза…», «ДIаIе хьайна», «Зезагаш, зезагаш тайна», кхиерш а.\nГацаев СаьIидан поэтически кхоллараллин коьрта аматаш къаьсташ гучудевлира цуьнан шолгIачу книги тIехь. Иза яра 1973 шарахь зорбанера яьлла «БIаьстенан гIара» цIе йолу стихотворенийн, поэмин гулар. Цу тIехь зорба тоьхна 28 стихотворений, цхьа поэмий яра, амма и гулар а, хьалхарниг а санна, шен барамца йоккха яцахь а, цу тIера стихотворенеш лаккхарчу поэзех хиларна Iаламат мехала яра. Халкъан яздархочо Ахмадов Мусас яздо: «Оцу шина гуларна юкъаяханчу стихийн коьрта цхьа маьIна хета – Даймахке, цуьнан Iаламе болу безам. Амма и безам цхьана кепара бац, и тайп-тайпана бу шен гучубийларшца, иза бекъабелла бу Iаламан тайп-тайпаналлехь, поэтан синхаамашкахь.\nКоьрта долчунна, поэтан тидамехь бIаьстенца меттахдаьлла, шовкъашца кхехка, баьццарчу «цIарца» серладуьйлу Iалам ду. БIаьстенан мелчу махах, олхазарийн эшарех, шовданийн лешарех… – Iалам денлучу хенан гIовгIанех тера бу Гацаевн стихийн мукъамаш». КхидIа а Ахмадовс яздо: «Гацаев СаьIидан дуьххьарлерчу шина гуларна юкъаяханчу стихашкахь шерра го оьрсийн поэтан Есенин Сергейн тIеIаткъам. Ур-атталла, Гацаевн «Аза» цIе йолчу поэмин сюжето а, коьртачу васто а дагайоуьйту «Анна Снегина»… Цуьнца цхьаьна билгалдаккха деза, иза дуьххьалдIа тарвала гIертар цахилар. Нохчийн поэто кхоллараллица пайдаоьцура шел хьалха ваьхначу меттан говзанчин исбаьхьаллин кхиамех, цунна карийнчух. Есенинах Iемаш дукха ца вахлуш кIидIа а воьду СаьIид шен лехамашца кхоллараллин новкъа».\n«Iуьйре», «БIаьстенан гIара» гуларш тIерачу стихаша а, царал тIаьхьа муьран зорбанехь а, юкъарчу гуларшкахь а арайийлинчу произведенеша а гайтира Гацаев СаьIид литературе билггалла шен исбаьхьаллин хьежамаш а болуш, шен поэтически хатI а долуш, дика къаьсташ стихан форма а йолуш веана хилар. Иза шеко йоцуш хилар гучуделира кхидIа поэтан арайийлинчу книгаш тIехь а: «Хазахетар» (1982), «Суьйренан Iеха» (1988), «Мекара цициг» (1991). Гацаев СаьIидан араяьллачу оцу пхеа книгех хIоранна тIехь а керла произведенеш ю, юх-юха зорбатоьхнарш яц. Цуьнан архивехь даим а алссам произведенеш хуьлура зорбане яла кийчча латтош, амма яздархойн союзехь а, издательствехь а башха сих ца лора кхуьнан книгаш арахеца. Гацаевна шена дола хетара, тIаьхьа а ваьлла, шен книгаш арахецахьара, бохуш лела. Мухха делахь а, и вай цIерш яьхначу пхеаннал совнаха поэтан кхин цхьа а книга ара ца яьлла. Масех юкъарчу гуларшкахь а, нохчийн поэзин антологи тIехь а, муьран зорбанехь а ара-м йийлина цуьнан произведенеш.\nIаламат исбаьхьа ю Гацаев СаьIидан лирика. Даймехкан тема коьртаниг а йолуш, шуьйра чулацам бу цуьнан лирикин. Ненан марзо, доттагIаллин, безаман уьйраш, адамийн юкъаметтигаш, хазахетарш, халахетарш, дегайовхонаш, деган Iийжамаш – и берриг синхьегамаш гайтар шатайпанчу исбаьхьаллица кхоьллинчу Iаламан сурташца доьзна ду поэтан дукхахайолчу стихашкахь.\nБуьйса хаза, буьйса тийна.\nСеда боду стиглахь раз,\nХьо со воцуш муха Iийна,\nШи бIаьрг Iаьржа сан Кавказ?\nСо хьох ваьлла дукха лелла,\nМохехь, малхехь листина,\nАс хьан марзо кIезиг мелла.\nАхь со кIезиг хьистина.\nАмма сан са хьоьца дара\nОццул хала чекхъэхарх,\nНекъаш хьийзаш, гена арахь,\nЮьхь шелоно чIечIкъаярх.\nКхачор яц сан хьоьга марзо,\nШи бIаьрг эсала къегийна,\nДIаен ойла хьоьга ерзо\nСо а хьалхе Iемина.\nВайшиъ цхьаьна кIезга Iийна,\nКIезга Iийна, сан Кавказ.\nЖимчохь дуьйна хийрачу махкахь кхойтта шо доккхуш ша сатийсинчу даймахке йолу шовкъаш ю поэтан стихашкахь лаккхарчу исбаьхьаллин йирзина. Даймахках лаьцна йолу поэтан стихаш, шаерш бохург санна, авторан дахарх йозаелла ю. Ма-дарра аьлча, поэтан ерриг лирика а ю авторан даймахкаца йолчу юкъаметтигех лаьцна, даймехкан Iаламан исбаьхьалла гойтуш, цаьрга болчу безамах юьзна. Цо юх-юха а юьйцу даймехкан хазалла, аьхналла, цуьнца йолу шен марзо. Даймохк а, цуьнан Iалам а. И ши кхетам вовшах къасталур боцуш цхьаьна бу Гацаев СаьIидан лирикехь. Даймехкан хазалла Iаламца ю, Iаламан исбаьхьалла даймахкаца ю. Даймехкан васт Iаламан сурташца кхуллу автора. Берахь даг чу йирзина, шен сих, ойланах дIаийна даймехкан Iаламан хазалла, цуьнан «зевне эшарш» исбаьхьаллин даше ерзо, «матте яло» лаьа поэтана:\nХьоме Даймохк! Дагна деза\nИ хьан сийна нана-лаьмнаш,\nАьзнийн цIарца йисттех юьзна\nЗевне техка тийна хьаннаш,\nХьуьнца легаш Iаь ю сийна,\nМалхо нуьре чилла бузу,\nБерахь дуьйна хазчух ийна,\nХIинца майрра сан дош ловзу.\nДолчун хамбо, куро яц сан,\nГIерта цунна сайн дог лало.\nБеза мохк, со хир ву хьоьца,\nЗевне эшарш матте яло.\nПоэтан сапаргIатдалар, ойла серлаялар, цуьнан самукъадалар, дог хазахетарца тохадалар винчу махкаца ду. Даймехкан цIе йоккхуш а хазахета цунна: «ПаргIате Нохчийчоь», «Сан Нохчийчоь хаза, мерза…», «Юха а Нохчийчоь…», «Шеме ю-кх хьо, Нохчийчоь…», «Со-м хьан варий, Нохчийчоь, Хьо-м сан ярий, Нохчийчоь …», «Нохчийчоьне» – иштта ю стихотворенийн цIерш а. Даймахкаца цхьаьнадало, и санна «мерза», и санна «деза», и санна «тешаме», и санна «оьшуш» хIума ца карадо поэтана шен «Хила-м хир ду…» стихотворении тIехь а. Даймахках воккхавер поэтан ерриг кхоллараллех чекхдолуш ду.\nШен нанна, йишина, доттагIашна лерина стихаш ю поэтан лирикехь («Ненера кехат», «Йише Маржане», «Хьамиде», «Хедижате», «Хаза вара кхин ца хиллал», «Хьо дIаваха…»). Ненан безам, йиша-веше йолу деган йовхо, доттагIаллин уьйраш Iаламан сурташкахула билгалйоху автора. «Ненера кехат» стихотворенехь цIера ваьлла, цIаван хьевеллачу кIантана сагатделлачу ненан дог-ойла йоькъуш ду Iалам: «УьйтIахь Iежаш, Хьоьга хьуьйсуш санна, Наггахь таьIна, гIийла хетало. Шайца мерза Iийнарг веза царна, Мохехь лестий, сарахь тохало». УьйтIара Iежаш хьовха, ерриг бIаьсте а ю ненаца цхьаьна цуьнан кIант цIаваре сатесна: «БIаьсте ша а, хьоьга сатесна, Йоьлу, ека шен йовхонан цIергахь, Йоьлу, ека эсал лестина», – иштта, шен кIантана, ша санна, сагатдеш го нанна гонахара Iалам а. Ненан сийлахь безам а, оцу безамна чIагIо луш долу Iалам а цхьаьнаийна ду, цхьаьна ойланехь ду. Шен стихотворенехь поэта адамийн амалш елла Iаламна. УьйтIара Iежаш «таьIна гIийла хетало. Шайца мерза Iийнарг веза царна». БIаьсте а кIанте «сатесна… йоьлу, ека эсал лестина». Кхузахь и сурт метафора санна а ца хета, иза шен нийсачу маьIнехь далийча санна хетало, автора «адамалле дерзийнчу» Iаламан (Iежийн а, бIаьстенан а) «лаамаш» бу цуьнца билгалбохурш. Гацаев СаьIидан кхоллараллехь Iаламан лирикин аматаш бу уьш.\n«Ненера кехат» стихотворенехь адаман ойла а, Iаламан сурташ а цхьаьна догIуш хиллехь, «Йише Маржане» стихотворени тIехь и хьелаш мелла а кхечу кепара ду. Стихотворени дIайолалуш лирически турпалхочун ойла гIийла ю, иза шеко йолуш ву, махкана, халкъана ша «деш долчу гIуллакхо стом» луррий техьа, бохуш. Оцу шеконаша ойлайойту цуьнга: «ХIун дер ас? Воьлур со Я воьлхур цунна, Сайн боллу цатемаш Балхабеш гIийла?». Ткъа Iалам таьIна дац, кхоьлина дац: «БIаьстенан суьйре ю Хьесталуш сийна, Дац цуьнан цхьа а аз КIоршаме, шийла». Кхузахь лирически турпалхочун ойлий, Iаламан хIоттаммий цхьаьна богIуш бац, уьш къаьсташ бу, къаьсташ хилла а ца Iаш, вовшашна дуьхь-дуьхьал бу. Амма стихотворени тIехь кхидIа го лирически турпалхочун шен мехкан дуьхьа къахьега болу лаам чIагIлуш хилар: «Ас хийла къахьегна, Хьоьгур ду хийла, Вайн мехкан шораллехь Сайн иллеш къаггалц. Ас царна дIалур бу Деган ницкъ, ойла, Цхьа мерза дош хилла, Суо верриг ваггалц», Iаламе йолу марзо а чIагIло цуьнан: «Цхьа чIогIа дезало вайн нана-лаьмнаш», «бIаьстенан зезагийн» аренаш, «езало суьйренаш, бохь лекха хьаннаш». ТIаккха цуьнан ойла а хийцало, серлайолу:\nЦундела воьлу со,\nВоьлу со хьуна,\nСайн болу цатемаш\nЦа балхош гIийла…\nБIаьстенан суьйре ю\nДац цуьнан цхьа а аз\nХIинца лирически турпалхочун ойла гIийла яц, сирла ю, айаме ю. Иза цхьаьна йогIу бIаьстенан аьхначу Iаламца.\nАдам а, Iалам а. И тема, даймехкан тема а санна, поэтан ерриг лирикех чекхйолуш ю. Гацаев СаьIидан Iаламах лаьцна йолчу стихотворенешкахь ши хIоттам хуьлу: Iаламан сурт а, адаман ойла а. Iаламан суьрташ сирла, аьхна ду. Даим бохург санна, адаман ойла Iаламан суьрташца цхьаьна йогIуш хуьлу. Нагахь санна стихотворени дIайолалуш и ши хIоттам вовшашца ца богIуш гайтинехь а, тIаьхьа адаман ойла исбаьхьчу Iаламо серлайоккху, екхна хуьлуьйту, самукъне ялайо, лакхахь хьахийнчу «Йише Маржане» стихотворенехь санна. Гацаев СаьIидан лирикехь адамна беркате ду даймехкан Iалам, цо цатемаш байбо, дог паргIатдоккху, самукъне хуьлуьйту. Адамо зовкх хьоьгу Iаламехь, цунна синкхача хуьлий дIахIутту даймехкан Iалам. Адамна синмарзо луш, синхьегамаш серла бохуш, дагна паргIато луш лору поэта Iалам. Катарсисан – адам шен ойланца цIандаларан – хьоста лору Гацаев СаьIида Iаламан аьхналла, Iаламан исбаьхьалла. Аристотела шен «Поэтикехь» трагедин, музыкин жанрашкахь лерина катарсис (адам шен ойланехь цIандеш тIеIаткъам бар). ХIинцалерчу эстетикехь а, литературин критикехь а трагедина хилла ца Iаш, лирикин, поэмин, дийцаран, романан иштта дIа кхечу жанрашкахь йолчу мелла а трагедин хьу шайгахь хаалучу произведенешна а лелош бу и кхетам.\nЦхьаболчу баккхийчу поэташа шайна езаш, беркате лоруш, хоржий шеран цхьа хан я хенан хIоттам хуьлу. А. Пушкин гуьйренах воккхавеш хилла, Ф. Тютчевна бIаьстенан юьххьехь стигал къекъар хазахеташ хилла, А. Фета шен стихийн йиъ книга арахецна ши-кхо шо юкъадулуш. Царах хIоранна а цIе «Суьйренан серлонаш» («Вечерние огни») тиллина цо. Гацаев СаьIидана бIаьсте езаелла, «сийна бIаьсте». БIаьстенах лаьцна дукха стихаш ю цуьнан. Со тIекхиънарш 54 стихотворени ю бIаьстенах лаьцна я шайн чулацамехь бIаьсте хьахийна. Гацаев СаьIидан лирикехь бIаьсте – Iалам карладалар, адаман ойла серлаялар, дахар беркате хирг хилар гойтуш йолу символ ю.\nПоэтан дуьххьарлера гулар «Iуьйре» схьайоьллуш, хьалхара стихотворени ю «БIаьсте кхечи...». Цуьнан лирически турпалхо воккхаве бIаьстенах, «бIаьсте кхечи» бохуш, кхаьънаш доху цо, бIаьстенан исбаьхьаллех, ша санна, кхечара а марзо оьцийла лаьа цунна:\nБIаьсте кхечи, ‒ хезий хьуна? ‒\nЗевне йоьлуш, ‒ хезий хьуна? ‒\nЗазах яьржаш кхаьчна схьа.\nХезий хьуна, сенчу бай тIехь,\nСамукъадаьлла техка балл,\nХезий хьуна, ‒ эшарш лоькхуш,\nДети санна догу тхиш,\nДети санна догу тхиш?\nМерза лазам бу сан кийрахь,\nХезий хьуна, лазам кийрахь,\nМатто юьйцуш тайна йиш?\nЛаккхара поэзи ю иза. Юх-юха а еша дог догIу и стихотворени. Моссаза йийши а даг чохь хазахетар кхоллало, дог делало, самукъадаларца шатайпана айам хаало. ХIун бахьана ду техьа и стихотворени (и санна йолу кхин лирически произведенеш а) сел чIогIа дагах хьакхалуш, сел аьхна синхьегам кхуллуш хиларан? Жоп дала хала ду оцу хаттарна, кхачам боллуш жоп цунна дан а дуй хьовха? Бакъйолу поэзи дIайийцалуш яц, иза еша а йоьшуш, цунах марзо а оьцуш, кхета везаш ву. Делахь а лирически стихаш а къастош, церан башхаллаш билгалйохуш-м хуьлу.\n«БIаьсте кхечи…» стихотворенехь гайтинарг Iалам бIаьстенца самадаларан, юхакхолладаларан сурт ду. Поэта кхоьллинчу исбаьхьаллин суьртехь Iалам серлонца лепаш ду, кхоьлина дац, тем хилла, сецна лаьтташ дац, бIаьстенан боларехь ду: кхуьуш, цIинлуш, заздоккхуш. БIаьсте дерриг Iаламе кхаьчна: «зезаг доьлу сенчу байтIехь», кхор «тоьлла эшарш» лоькхуш бу, цунах «самукъадаьлла техка балл», хIаваъ ду «сийна бIаьргаш санна», тхиш догу «дети санна», «бешахь хьоькху мерза хIо», бIаьсте «зевне йоьлуш ю». Зезаг, кхор, баьллаш, сийна бай, сийна хIаваъ, детин тхиш, мерза хIо – уьш стихотворенин персонажаш ю. Поэта царна адамийн амалш елла: уьш дела а ло, цара хьоьга куьг а ластадо, эшарш а лоькху, церан вовшашца самукъа а долу. Амма Iаламан хиламашца дац и хIумнаш, уьш Гацаев СаьIидан ойланехь, синхаамашкахь Iаламца йолу юкъаметтигаш ю, цуьнан Iаламе болу лирически хьежамаш бу, цунна Iаламан исбаьхьалла гаран башхаллаш ю. Поэтан синхаамийн йовхо ю бIаьстенан Iаламехь «яьржинарг». Иштта адаман йовхой, Iаламан хазаллий цхьаьнаийна долу исбаьхьаллин васташ кхоллар Гацаев СаьIидан лирикин коьрта башхалла ю, поэтан исбаьхьаллин хатI а ду иза. Нохчийн литературехь дуьххьара оцу тайпана Iаламан васташ кхоьллинарг, адам, Iалам сел исбаьхьа цхьаьнадалинарг Гацаев СаьIид ву. Нохчийн поэзехь дахар гайтаран таронаш шорйина поэта, адаман, Iаламан уьйраш керлачу исбаьхьаллин кепехь гайтина.\n«БIаьсте кхечи…» стихотворенехь Iалам а, адам а вовшашна беркате ду. Стихотворени шайца чекхйолу тIаьххьара йиъ стих ю лирически турпалхочун синхIоттам гойтуш, цуьнан Iаламца йолу юкъаметтиг гучуйолуш. Оксюморон «мерза лазам» маьIне ю кхузахь. БIаьстенан Iаламо лирически турпалхочун кийрахь синамарзо меттахъяьккхина, синъайам кхоьллина. БIаьстенца денлуш, заздоккхуш долу Iалам санна, адаман кийрахь а кхуьу дагна марзо луш болу аьхна синхьегам, кхоллараллин хьуьнарш меттахдовлу.\nГадаев Мохьмад-Салахьа яздина: «ХIума, и хIуъа делахь а, гар, хаадалар, дагна Iеткъар (оьрсашха аьлча: наблюдательность, проницательность, чувствительность) – и бу поэтан цхьа агIо – аьрру агIо. Ткъа, поэтан (яздархочун) аьтту агIо бу – и гинарг, хааделларг, дагна Iаьткъинарг дешнашца нийса, ма-дарра схьаала (дIаяздан) хаар. И ши агIо цхьанакхетча хIутту поэт, яздархо. Цу шиннах муьлхха а цхьа агIо бацахь, – тIаккха кхолларалла «са доцуш» хир ю, шийла хир ю, дегнех (нехан дегнех) ца кхеташ хир ю».\nГацаев СаьIидаца и ши агIо а хилла. ХIума ган а, цуьнан тидам бан а, цунах марзо эца хаара цунна, ткъа и шена гинарг, «дагна Iаьткъинарг» кхечеран дагах кхетачу кепара дIаяздан а хиъна цунна. Iаламат исбаьхьа бу Гацаев СаьIидан поэзин мотт, цо говза пайдаоьцу поэтически суртхIотторан а, стих кхолларан а гIирсех.\n«БIаьсте кхечи…» стихотворени еа гIулчах лаьттачу хорейн барамехь ю, шала (четные) стихашкахь каталектика а йолуш. Ерриг стихотворени 24 стихах лаьтта. Рифмаш зударийн, божарийн ю. Рифмовка жIарийн хьесапехь ю, зударийн рифмаш божарийчаьрца хийцалуш. Цхьана а меттехь ритм, рифма, рифмовка талхийна йоцуш, юьххьера дуьйна чекхъяллалц цхьана хIоттамехь ю стихотворени.\nЦхьа исбаьхьа юхааларш ду стихотворенехь. Уьш алссам а, тайп-тайпана а ду. Стихотворени дIайолалуш, хьалхарчу стихехь «хезий хьуна?» дешнаш – риторически тIедерзар а, хаттар а ду. Уьш ворхIазза далийна барамца башха йоккха йоцчу оцу стихотворенехь. Поэта цаьрца юххера юкъаметтигаш кхуллу стихотворени йоьшуш волчуьнца, шен сирлачу синхьегамашна юкъавалаво, бIаьстенан хиламех ирс эцаре кхойкху. Автора юхааларш цхьана рожехь леладо. «Хезий хьуна?» юхаалар хIоразза а шалазчу (нечетные) стихашкахь далийна. Хьалхарчуй, кхоалгIачуй стихашкахь эпифора ю иза (стихана тIехьа), кхечанхьа даим а анафора ю. Поэта цкъацкъа дешнаш карладахарца маьIна хуьйцу церан. Ма-дарра аьлча, бакъйолчу стихашкахь дукхахьолахь дешнийн масех маьIна даккхалуш хуьлу. Иштта «БIаьсте кхечи…» стихотворенехь дукхамаьIний ду «хезий хьуна?» бохург а.\nБIаьсте яларан билгалонаш гойтуш йолу стихаш а юх-юха ялайо поэта. Иза а шен цхьана хьесапехь леладо. Ерриг стихотворенин чулацамехь хIоразза шишша стих чекхъяьлча царна тIаьхьа йогIу шиъ, жимма хийцина я хийцам банний ца беш, юхаялийна ю. Уьш а риторически тIедерзаран, хаттаран кепехь далийна исбаьхьа юхаалрш ду. Стихотворени маьIна кIарг а деш, маттана шатайпа аьхналла, исбаьхьалла ло цара.\nГацаев СаьIидан Iаламан лирика тайп-тайпанчу беснашца лепаш ю, амма алсам берг сийна бос бу. «БIаьсте кхечи…» стихотворенехь пхоьазза хьахийна сийна бос: «БIаьсте кхечи сийна схьа», «Зезаг доьлу сенчу бай тIехь», «ХIаваъ, сийна бIаьргаш санна» и. дI. кх. БIаьстенан бос бу иза – Iалам самадаларан, юхакхолладаран, дахар кхиаран бос.\n«БIаьсте кхечи…» стихотворени зевне ю, екаш ю. Зевне аьзнаш юх-юха а далийна стихашкахь. Масала, «з» аз: «БIаьсте кхечи, ‒ хезий хьуна?», «Зевне йоьлуш, ‒ хезий хьуна?», «Зазах яьржаш кхаьчна схьа», «Зезаг доьлу сенчу бай тIехь», «Бешахь хьоькху мерза хIо. Хезий хьуна, хIаваъ сийна, Бешахь мерза хьоькху хIо? Iалам лепа зевне – сирла», «Мерза лазам бу сан кийрахь», «Хезий хьуна, лазам кийрахь», кхидерш а. Оцу аллитерацино мелла а садоккху стихотворени зевне хилар, екар. БIаьстенан зов хезаш санна хетало.\nАссонанс а ю стихотворенехь (цхьатера мукъа аьзнаш долу дешнаш юх-юххехь далор). Цара стихотворени мукъаме еш, цхьа яй, еша атта хуьлуьйту.\nМеттан исбаьхьаллин гIирсашца: башхачу эпитеташца, дустаршца, метафорашца кхелина ю стихотворени.\nЦу тайпана, и дерриг мехала ду «БIаьсте кхечи…» стихотворенехь Iаламан исбаьхьа сурт кхолларехь.\nГацаев СаьIид шен лирикехь Iалам тергалдина Iаш вац, Iаламан тидам бина Iаш вац. Иза хаддаза даймехкан Iаламца цхьаьна ву, цунна Iалам деза, цунах воккхаве. «Лойша эсала мох…» стихотворенехь эсала мох а, бецан тхи а, «мохехь ийало» коьллаш а «дагна марзо луш, хаза елало» цунна. «Бай тIехь техка полла санна, Сан дог техка лаьмнашкахь», – боху цо «БIаьсте хир ю…» стихотворенехь. Иштта ю цуьнан ойла «Ма ца Iийн хьо, сан дог», "Лалла хьайна некъаш мел ду" стихотворенешкахь а. Поэта юххера юкъаметтигаш ю Iаламца, адамашца санна уьйраш ю цуьнан Iаламца а. Иза Iаламан Iаламаташца къамеле а волу, цаьрга хIума а хотту цо, цунна жоп а ло цара. Шен деган ойланаш а ялхайо цо Iаламе:\nХIай йоI, делхьа, собарде,\nКIезиг олуш дош ларде.\nМила ю хьо? ЦIе хIун ю?\nМичахь ю шун горга юрт?\nКхана, хазчу суьйранна,\nЛаахь, кхана Iуьйранна, –\nМиччахь хиларх и шун юрт,\nАс хьо цIарца лохур ю.\nХир ду лесташ боллан га,\nХоттур ду ас хIоранга:\nЕвзий шуна? Мичахь ю? –\nЭхI, шун хаза горга юрт!\nЖоп лур суна меллаша,\nЖоп лур сенчу баьллаша:\n«ЦIахь ю, хитIа йогIур ю, –\nЭхI, тхан хаза горга юрт!»\nКъоман ламасташ ду стихотворени чулацамехь. Нохчийн гIиллакх-оьздангаллица гайтина стихотворенехь лирически турпалхочун, цунна езаеллачу йоьIан васташ. И шиъ новкъахь, арахь ца девза вовшийн. Нохчийн гIиллакхашца догIуш ма-хиллара, йоI ехаш йолу юрт а лехна, цуьнга хитIа кхайкха лерина ву лирически турпалхо. ЙоIе хитIа кхайкха цхьаъ вохуьйтуш хуьлу. «ЦIахь ю, хитIа йогIур ю», – боху «сенчу баьллаша». Iалам а къоман гIиллакхашкахь ду.\nЕрриг стихотворенех чекхдолу исбаьхьаллин васт – «горга юрт». Иза нохчийн барта кхоллараллин васт ду. Цуьнца а билгалдолу стихотворени геннара схьадогIачу къоман Iадаташца, ламасташца хилар.\nСтихотворенин дIахIоттамехь еа стихах лаьтташ йолу йиъ строфа ю. ХIор строфа чекхдаьлла маьIна а долуш, лирически турпалхочун билггал йолу ойла, лаам гойтуш ю. Стихашкахь юххера рифма ю. Строфан хьалхара ши стих вовшашца йозаелла дактилически рифмашца, тIаьхьара шиъ – божарийн рифмашца. Стихотворени чекхъяллалц ларйина цу тайпана йолу рифмаш а, рифмовкин кеп а.\nНохчийн меттан таронех говза пайдаоьцу автора. Исбаьхьа ю цуьнан стихийн лексика. Шен кхоллаелла ойла я билгалболу синхьегам гучубаккха, иза кхечуьнга дIакхачо бIегIийла болу меттан гIирсаш (дош, дешнийн форманаш, дешнийн цхьаьнакхетарш, дешнаш вовшашца дазаран кепаш) лахаран а, уьш стихехь дIанисбаран а лаккхара корматалла ю поэта. Цуьнан стихаш яй ю, ешалуш ю, шайх атта кхеташ ю, самукъане ю. Цхьа шатайпана дай, атта, аьхна ловзадо цо стихашкахь дешнаш, карладохуш юх-юха даладо: «Кхана, хазчу суьйранна, Лаахь, кхана Iуьйранна», «Мичахь ю шун горга юрт?», «ЭхI, шун хаза горга юрт!», «ЭхI, тхан хаза горга юрт!». Иза а поэтан исбаьхьаллин хотIан цхьа билгало ю.\nГацаев СаьIидан кхоллараллехь гIеххьа меттиг дIалоцуш ю безаман лирика. Масала: «Безам, безам, хьо стен хьекъий?», «Безам! – бохуш, техка бецаш…», «Дашо лаьмнаш хIиттор дара», «Хьох тийшира…», «Мехкарий», «Вайшиннан безам а дIа йисте кхечи…», «И цхьа суьйре», «ЭхI, хьо буьйса!», «ХIай йоI, делхьа, собарде,..», «Ахь эли, безамна безам бу, аьлла…», «Мичахь кхиъна, мичахь лелла…», «Вайша лулахь дехира…», «БIаьргийн сийна цIе», «Со шун марзо эцна вели-теша?», кхиерш а. Поэтан лирикехь безам, лакхахь вай ялийнчу стихотворенехь а санна, къоман гIиллакх-оьздангаллин гурашкахь бу. Диалогаца язйинчу шен цхьана стихотворени тIехь поэта боху:\n– Безам, безам, хьан сурт хIун ду?\nИза муха девзар ду?\n– Оьздангалла, гIиллакх со ду,\nИза, лаахь, хуьлуш ду.\nГацаев СаьIидан лирически турпалхо шен безамца цIена ву, лераме ву, къинхетаме ву. Шен безамна жоп ца луш, кхиверг хаьржинчу йоIаца а оьгIазе вац, иза ирс долуш ехийла лаьа цунна: «ГIоза лела, яха хьо, Шаро шаре яха хьо», я кхечу стихотворени тIехь:\nХьан бIаьргийн йовхоне со эсал кхийди,\nХир дац и кхин юха, ахь некъ дIакхеди.\nХIун дер ткъа?\nСамукъне хьо йоьлуш лела.\nХьо ца гуш со-м воьлхур, сан деган эла.\nИрс хила ца кхачош, мел еха, хьуна,\nХьо ирсе юй хаар – там хир бу суна,\nСамукъне хьо йоьлуш лела,\nМасех поэма а, стихийн яккхий циклаш а ю Гацаев СаьIидан кхоллараллехь. ДIадаханчу бIешеран 70-гIа шераш чекхдовлачу муьрехь цхьа аьхке яккха Узбекистане вахара Гацаев СаьIид. Цигара гурахь ша цIавогIуш дуьненан бахам ца беара поэта, амма нохчийн поэзехь гутаренна а юьсу йолу хазна – «Юккъера Ази» цIе а йолу стихийн йоккха цикл еара. Оцу цикла юккъера цхьайолу стихаш зорбатуьхира 1981 шарахь араяьллачу поэтан «Хазахетар» цIе йолчу стихийн гулар тIехь. Дуьненан Iилманехь, поэзехь, философехь бух боллуш шайн цIерш йолу Фирдоуси, Бируни, Ибн Сина, Саади, Улугбек, кхиберш а хьахабо поэта, церан дахарца, кхоллараллица исбаьхьаллин зIе тосу автора, масала, стихотворенеш «Хаьий хьуна, Фирдоуси…», «Хатта хьайна Саадига…», кхиерш а.\nГацаев СаьIидан лирикехь дукхахайолу произведенеш философски маьIна долуш ю. Адамо дуьненахь йоккхачу хенан мехалла, даймахкаца, Iаламца йолу юкъаметтигаш, ненан безам а, йиш-вешин марзонаш а, доттагIалла а, кегийрхойн безаман уьйраш а, къоман гIиллакхаш а, ламасташ а, валар-висар а – и дерриг а дагадоуьйтуш, цуьнан ойлайойтуш ю поэтан стихаш. Масала: «Хала ду дуьненахь ваха…», «ГIа-буц а мархалло, мархалло зезаг а», «Дуьне – сийна, самукъа…», «Хаза хуьлу, нуьре лестий…», «Малх схьакхеташ, и дIабузуш дуьне ду», «Некъаш, некъаш, сирла некъаш…», «Маьлхе, хаза, екхна стигал», «Зезагийн сагатло». «Екар, екар хьо, сан йиш», «Къонахашка», «Шеме ю-кх хьо, Нохчийчоь», «Даге», «И цхьа суьйре», «ЭхI, хьо буьйса!», «Суьйре, суьйре, хьо стенна елхий?», «Хаза вара кхин ца хиллал», «Хьо дIаваха». Царалахь къаьсттана мехала ю стихийн цикл «Малхана гимн».\nГацаев СаьIида болх бина драматургехь а. Цуьнан комедеш «Бале ваьлла нуц», «Пелхьонаш» кхиамца хIиттийна къоман театрехь. Иза автор ву Советски Союзан Турпахочух Нурадиловх лаьцна йолчу «Ханпашин валар» пьесин а, берашна язйинчу «Чора» цIе йолчу пьесин а.\nГацаев СаьIид кхелхина 2012 шеран 13 декабрехь, пIераскан буьйсанна.\nНохчийн халкъан яздархочо Бексултанов Мусас яздина: «Гацаев СаьIид нохчийн поэташна юккъехь шатайпана йозанан кеп йолуш поэт ву, массарна а (поэзи езачарна) атта кхетар волуш. Цуьнан поэзи – алхха цхьа бIаьсте ю, синан зовкх, хазахетар, дуьненах ца Iеба ойла. Муьлххачу а темина цо язйина стих Iаламат мукъаме а, екаш а нисло цуьнан куьйга кIелахь, хуьлда иза бIаьсте, шовда я деган синхаам.\nДешнаш юх-юха карладахарца, кхечу маьIнехь ловзадарца, церан кеп хуьйцуш, шена ма-тов керла васташ кхуллу СаьIида, стих хазъеш, мукъаме йоккхуш, кхечу кепехь екош.\nСаьIидана Дала делла похIма доккха совгIат ду вайн къомана».\nИштта дан а ду иза.\nIуьйре. Стихаш. Грозный, 1969. БIаьстенан гIар. Стихаш, поэма. Грозный, 1973. Хазахетар. Стихаш. Грозный, 1981. Суьйренан Iеха. Стихаш, балладаш. Грозный, 1988. Мекара цициг. Стихаш. Грозный, 1991. Со-м хьан варий, Нохчийчоь. Стихаш, поэмаш. Грозный, 2014.\nПросмотров:4964 Чеченская литература\nПросмотров:17026 Чеченская литература


Нохчийчоь -- Кадыров Рамзан а (аьрро), Салахь Мохьамед а Соьлж-ГIалахь "Ахмат-Арена" стадионехь, Мангал.10. 2008.\nМисаран тобан форвард, дIаяхначу сезонехь Ингалсан Премьер-лигехь уггаре тоьлла футболхо (32 буька чутоьхна цо 36 ловзарехь) Салахь Мохьамед Соьлж-ГIала веана. Цигахь футболан дуьненан чемпионат йоьдучу юкъана дIатарйина ю цуьнан тоба, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nШолгIачу дийнахь, Мангал-беттан 11-чохь сурташ гучудевлира Нохчийчохь уггаре Iаткъаме волчу, Iамеркан санкцешна кIеллахь волчу шина стагана Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а, парламентан спикерна Даудов Мохьмадна а юккъе хIоьттина Салахь а волуш.\nИ сурташ даьхнера "Ахмат-Аренехь" кIиранан дийнахь Мисаран футболан тоба ловзарна кечъяла цу стадионе еанчу хенахь. Европан чемпионин лигехь "Ливерпул" "Реалца" ловзуш белш лазийна волу Салахь шен графикца кечлуш ву дуьненан чемпионатехь ловза.\nЦундела Мисаран тобанан куьйгалхой сатесна бу иза Уругвайна дуьхьал ловзалур ву аьлла. Оьрсийчоьнан тобанца иза "100 %" билггал ловзур хиларх лаьцна, хаам бина Мисаран тобанан пресс-атташено.\nСалахьца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа Кадыровс элира иза "кху дуьнентIехь уггаре тоьлла футболхо а, кхин хилча ца маггала дика адам а ду" аьлла.\nЦу хеннахь Кадыров а, Даудов в улле хIоьттина а волуш, Салахьан сурташ гучудовлар ца тайна дуккха а адамийн бакъонашларъярхошна а, социалан машанашкахь цу сурташка хьежначу нахана а.\nСалахьца сурт даьккхинчул тIаьхьа Даудов гIоьртира "Ахмат-сила!" хIун ду бохучух иза кхето.\nШинарин дийнахь журналистийн къасто аьтто белира, гонах бевлла Нохчийчуьра куьйгалхой а болуш, Салахь стадионе муха кхечира. Футболхо, белш лазийна волун дела, дагахь а ца хиллера стадионе а вахана, тренировка ян, амма иза цуьнга дайтира Кадыров Рамзана.\nThe New York Times газето яздарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхо дог доьхна хиллера Мисаран тобанан тренировке хьажа стадионе веача, бухахь Салахь ца карийна. Кадыров стадионера дIавахара, амма дукха хан ялале иза юхавирзира, уллехь Мисаран футболан седа а болуш.\nThe New York Times газетана Кадыровн хьехамчо Даудов Туркос дийцарехь, Нохчийчоьнан хьалханча Мисаран тоба дIатарйинчу отеле вахана хиллера. Салахь шен чохь вижина хиллера. Кадыровн дехарца, сама а ваьккхина, из цуьнан машенахь схьавалийра стадионе.\nДуьненаюкъарчу адамийн бакъонаш ларйечу вовшахтохараллаша критика йон Кадыровна а, ойла цхьаьна ца йогIу нах цо хьийзорна (царна юкъахь ву "Мемориалан" Нохчийчуьрчу декъан куьйгалхо Титиев Оюб), ФИФА-на а, Мисаран футболан тоба дIатаръян Соьлж-ГIалана бакъо яларна.\n"Футболан дуьненан чемпионатах пайда а эцна, шен имидж таян гIерташ ву Кадыров, иза хир дуй 100% хьалххе хууш дара", - аьлла шен интервьюхь Associated Press агенталле Human Rights Watch бакънашларъярхойн вовшахтохараллан директоран когаметто Денбер Рейчела.\nThe New York Times газетан дехарца цу хьокъехь комментари еш, Мисаран футболан тобанан директоро Лехеит Эихаба элира, клубан куьйгалхой дохко ца бевлла Соьлж-ГIала шайн база харжарна аьлла.\nСалахь Мохьамед Кадыровца а, Даудовца а цхьаьна стадионехь гучуваларх лаьцна хаттарш Футболан дуьненаюкъарчу Федераце дала деза аьлла хета цунна. Ткъа ФИФА-н векалш реза ца хилира цу хаттаршна жоьпаш дала, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nФИФА-н рейтингехь вуно ледар ю Оьрсийоьнан футболан тоба\nПолшин футболхочо мийра тоьхна кIелхьараяьккхина журналист\nКадыровх керла илли юкъадаьккхина оьрсийн комика\nУмаров: Кадыровн цIарах шоуменаша пайдаэцар сацо деза


Хьанна пайде бу Германера Кадыровн доттагIий?\nНохчийчоь -- Германера бизнесхо Шмайхель Франк Нохчийчоьнан куьйгалхой болучохь хьошалгIахь, Соьлжа-ГIала,2012, ГIадужу-бутт.\nНохчийчуьрчу Ιедалийн, Европан пачхьалкхашкарчу бизнес-машанийн юкъаметтигаш чΙагΙлучух тера ду. Мухха делахь а, алсам дуьйлуш ду нохчийн Ιедалера официалан делегацеш Европе эхар. Дукха хан йоццуш Германе ваханера Нохчийчоьнан урхаллан куьйгалхо Эдельгериев Абубакар. ХΙун бух бу оцу гергарлонан, теллира оха...\nНемцойн хаамийн гIисрашкахь мел лехарх ца карабо Нохчийчоьнан лакхарчу куьйгаллера хьаша, премьер-министран даржехь волу Эдельгериев Абубукар цу пачхьалкхехь визит еш хилла бохучух болу хаам. Я и визит официалехь ца хиллехь а, я везачу хьешана хьошалла диначарна шайн болам къайлаха бита лиънехь а, амма меттигерчу я электронан а, я зорбанан а гIирсашкахь болх бечу журналистийн тидам ца хуьлуш дисира и нохчийн хаамийн гIирсашкахь боккха кхиам санна бийцаре бина болу хилам.\nЦа хаьара цунах лаьцна Нохчийчоьнца а, Оьрсийчоьнца а доьзна керланаш серладохучу журналистийн гуонашкахь а. Маца веанера иза? Хьаьнца цхьанакхетарш хилира цуьнан? Шай-шай гIур ма вара цуьнан пресс-конференце бохуш, цецбуьйлура Маршо Радиоца къамелаш дина меттигера журналисташ.\nТкъа цхьаьнакхетарш, нохчийн хаамийн гIирсашкахь яздарехь, вуно лакхарчу тIегIаннехь хиллера. Масала, Эдельгериев Абубукар, Германехь Нохчийчоьнан куьйгалхочун векал волчу Вараев Амирханца цхьаьна, тIеэцнера социал-консервативан политикан Кхерчан куьйгалхочо Мальмендье Бертранс а, цуьнан гIоьнчас Шмайхель Франка а.\nИ, цкъа дуьххьара ладоьгIча, цхьа мехала политикан парти йолуш санна екаш йолчу оцу Кхерчан цIарна тIехьа цхьа а политикан ницкъ я иза цхьа мехала Iедалан векалт йолуш а хIума дац. Цу цIарна хьалха лаьтташ цхьа дош ду, нохчийн хаамийн гIирсаша ца хьахош дитина долу. И дош „оьрсийн“ боху дош ду. Аьлча а, цу Кхерчан цIе иштта ю „ Оьрсийн социал-консервативан политикан Кхерч“ аьлла.\nТкъа и кхерч 2005 шарахь Берлинехь хIетахьлерчу Оьрсийчоьнан думин куьйгалхо хиллачу Грызлов Бориса схьайиллира, шина пачхьалкхана юкъахь экономикан а, политикан а, Iилманан а уьйраш чIагIъярхьама. ХIетахь цу кхерчан куьйгалхо хIоттийнарг Шувалов Юрий вара. И кхерч оьрсийн „Цхьаалин Оьрсийчоь“ партин туш ларалуш а, церан цIарах лелаш а ю Германерчу журналистийн гонийн кхетамехь.\nОццу Кхерчан цIарах Гезгмашин-баттахь Соьлжа-ГIала ваханера Шмайхель Франк цIе йолу цхьа Германин вахархо. Бакъду, цу цхьанна Кхерчан цIарах аьлла цуьнан даржийн, цуьнан зевнечу цIерийн могIа бацбича, цунна халонга дала а сахьт дац.\nХIунда аьлча, и ша шен меттана луьйш йолу цIе лелош стаг ву – «шмайхель» бохург нохчийн матте даькхича „говза мотт хьакха хуург“ бохург ду.\nШмайхела болх ца беш а, иза ца кхочуш а атта меттиг карон йиш йолчух тера дац. Немцойн урхаллин хьехамча а иза ву, цу хIуман тоьшалла цкъачунна гучудаьлла дацахь а, Бизнесан машин инарла куьйгалхо а иза ву, Маркетинган а, Зорбантин а юкъараллан а куьйгалхо а иза ву. Цо ша бахарехь.\nБакъ-харц къастон аьтто дац, амма цо ша куьйгалла дина бохуш билгалъяьхначу фирманийн цIерашкахь яздина ду, цуьнан белхаш экономикан зорбанташца, хаамийн гIирсашца, маркетинган консалтингаца, бизнес девелопментца, интернационалан урхалташца уьйраш тассарца, приватизацешца, иштта цхьа могIа кхечу агIонашца боьзна бу бохург.\nТкъа коьртаниг, шен цIаро шена тIедожош ма-хиллара, Iедалехь болчу нахана мотт хьокхуш къамел дан вуно говза хууш стаг ву Шмайхель. И цо ша Соьлжа-ГIала вахана волуш шен йоллучу исбаьхьаллехь дIа а гайтира.\nДелахь а вай вийцаре вийриг Шмайхель вац, кханий-ламий дийцарх цуьнан дешан говзаллех долу Iилма кхачалур дацехь а. Нохчийчоьнан урхаллин куьйгалхо Эдельгериев Германе вахар ду. Ткъа Шмайхель иза тIеоьцуш хиллачех цхьаъ ву.\nЦо а, цуьнан накъоста Мальмендье Бернарда а – иза а ву Берлинера могIара адвокат,- Нохчийчуьрчу хьеше хьахийра, Соьлжа-гIалахь „Немцойн кхерч“ схьайиллинехь хIун дара те, аьлла. Нохчийчохь инветицеш ян лууш йолчу Германерчу фирманашна тIеяха меттиг хилийта. Ткъа ишттачарна юккъехь, оццу Мальмендьес болх беш йолу адвокатийн контора а ю, Шмайхель Франка куьйгалла деш йолу Business Network Berlin фирма а ю. Цу кепара, шаьшшиммо болх беш йолу ши фирма дика дIатаръян Iалашо йолучух тера а ду цу шиннан, хьалххе туш а тоьхна.\nКхидIа цIерачу хаамийн гIирсашкахь дийцарехь, немцойн агIоно Соьлжа-ГIаларчу хьешашка кхайкхира карарчу баттахь Петарбухехь дIадахьа леринчу рогIерчу „Петарбухера диалог“ цIе йолчу оьрсийн-немцойн рогIерчу дагадовларшкахь дакъалаца.\nИ Петарбухера диалог дIайоьдуш йолу дуккхаъ шераш ду, иза мацах Путин Владимиран деган доттагIчо Шредер Герхарда, немцойн журналисташа шех „Кремлан пресс-секретарь“ аьлла тIе тилина волчу, иштта цу заманахь а, хIинца юха а Оьрсийчоьнан президент волчу оццу Путинца цхьаьна вовшахтоьхна гулам бу. Берлинерчу бизнесхоша Мальмендьес я Шмайхела Кремлца герггара юкъметтигаш йолу Нохчийчоьнан Iедалан векалша хIунда кхайкха беза бохург мелла а тамашена-м хетало...\nГерманин Iедалан гонашкара, схьахетарехь, цхьа а стаг цхьаьна ца кхеттачух тера ду Соьлжа-гIаларчу хьешашца. ХIетте а, немцойн махкахь бехачу вайнаха сагатдо, шаьш бахьана долуш еъна-м ца хилла те и делегаци, шайн меттиг йохон а, шаьш цIехьа берзабе аьлла а, бохуш.\nХIунда аьлча, Европехь бехачу мухIажарийн зеделлачо гойту, муьлха а Нохчийчуьрчу Iедалера цхьа делегаци я Австре,я Германе яр нисделча, дукха хан ялале политикан я гуманитаран тховкIело ехарна, дацаре жоьпаш а лой, Оьрсийчу цIехьа хьежочу нохчийн муIажирийн терахь совдолуш хилар.\nИшттачех сингаттам кхобуш ю шен коьртехь Берлинехь ехаш йолу Сапихьат. Цо дийцарехь, Нохчийчуьра делегаци Берлине еана бохург и делегаци цдIаяхначул тIаьхьа бен цу гIалахь бехачу нохчашна хиъна дац. ХIетте а цу хаамо гIайгIане божийна дуккха а нах, бохуш дуьйцу цо.\nСапихьат: „И стаг хIунда веанера-м ца хаьа кхуза. Халла кхузахь хене бовла гIерташ нохчий бу, цигара и тIом кхин дIабаьлла аьлла а дац, ламчохь хIинца а тIеетташ ю. Нохчий кхузара арабаха, уьш цIабахийта веана вуй те аьлла хета, муха ду-м ца хаьа. Со дуьненчу яьлчхьана сайн Даймохк безаш, цунна сагатдеш хилла ю. Цигахь паргIато хилча со суо а яра цIагIур йолуш.\nКхузахь айса йоккху хан эрна хеташ Iаш а ю. Амма цкъачунна цIаяха яьхьар йолш-м яц со, тахана а ца теша-кх со, цигахь маршо ю, аьлча, тешам буй теша цига цIаяха аьлла хета хIинца а. Цигара Iедалера цхьаъ кхуза веъча, кхерало, ванах, вай цIадахийта-м ца бохку теша уьш, кхузарчу Iедалца барт а бина, олий“.\nСапихьата а, кхечу нохчийн мухIажирша а ДегIастанарчу Iедалера хьеший Европе эхар шайна бале довларх кхоьру. Амма, хетало, уьш кхера оьшуш хIуммаъ долчух тера дац, аьлла. Шина а агIонан юкъаметтигаш, схьахетарехь, еккъа цхьа бизнесан хаттар долчух тера ду. Я дехьено а, я сехьено а арадаьккхинарг, олуш ма-хиллара, „еккъа са, са йоцуш кхин хIумма а“ доцуш санна шеконош а кхуллуш.\nХьанна пайде ду Кадыровн гергарлонаш?


Ибрагимов Кантин пресс-конференци\n22 марта в 12:36 (2010 г.)\nХІокху деношкахь Зорбанан цIийнахь меттигерчу журналисташна пресс-конференци елира вевзаш волчу яздархочо, экономически Iилманийн доктора Ибрагимов Кантас. «Грозный-информ» зала чохь гулбеллачара тидам тIебахийтинарг дара яздархочун «Берийн дуьне» роман Нобелан совгІатана хьалхататтар. Журналистийн хаттаршна жоьпаш луш Кантас билгалдаьккхира: – Суна доккха сий ду Нобелан совгІатан номинант со хилар. Россин Федерацехь дукха бу иштта хила хьакъболу яздархой, амма сан цIе цу юкъаяхар нохчийн литература ларар а, дуьненаюкъарчу тIегIана тIе и ялар а ду. И коьртаниг а ду. Сан араяьллачу ялх романах «Берийн дуьне» къастор Бексултанов Мусан, Яричев Iумаран, Абдулаев Лечин лаам бара, схьахетарехь, царна гIолехь хаьа, суна-м сайн произведенеш ерриш а цхьабосса ю, делахь а «Берийн дуьне» чIогIа хала язъелла, ас итт шарахь дагца кхаьбна, сица язйина ю иза. Цуьнан хала хилар чаккхе хаар дара. Коьртачу турпалхочун кIентан валар сан сина тIеIаткъам беш дара. Цуьнан валаран къахьалла – соьга сайн къиношна даредайтар, дохковалар, со царах цIанвалар, нислучу кепара бехказавалар. Со – адам, къонах – бехке ву, со бахьнехь дуьнентIе даьллачу беран дуьне дохарна. Ала лаьа, романан чулацамна тIехь суьрташ дехкинчу Даудова Фатимин корматаллин кхиам а кIезиг цахилар.\n– Нагахь и роман совгІатана магийна, чекхъяьлча (Дала мукъ лахь и ер ю!) хьаьнца доькъур дара ахь цуьнан сий? – аьлла, шега деллачу хаттарна Кантас иштта жоп делира:\n– И иштта нисделча – кIантаца, романан турпалхочуьнца а, сайн деца-ненаца а доькъур дара. Дуьненахь а, доьзалехь а нислучу дуккха а долчу галморзахаллех ларвина со цара .\nДIадаханчу бIешаран 20-чу шерашкахь кхоллаелла нохчийн литература цхьана хийца ца лучу хоршахь кхуьуш ю, олий, билгалдоккхуш хуьлу\nдукхахьолахь, цу тIедоьгIна а шена хетарг элира Кантас:\n– Билггал бакъдолуш ду Ошаев Халид, Мамакаев Мохьмад, Гадаев Мохьмад, Сулейманов Ахьмад, Айдамиров Абузар, церан могIарера кхиболу яздархой а къовламечу хьелашкахь яздан дезаш хилла хилар, царал тIаьхьа яздинчеран а юхахьожуш яздан дезна хилар, цхьабакъду, церан литература ца хиллехь, нохчийн таханлера литература хир яцара. Луларчу республикийн литературан кхиамашка ладоьгIча, исбаьхьаллин агIор дуккха а лакхарчу тIегIанна тIехь лаьтташ ю вайн литература. Тахана а кIорггерчу чулацаман хазна – 60 киншка – чекхъяьлла, зорбане кечйина Iуьллуш ю вайн меттигерчу авторийн, арахеца таро хилчахьана.\nВевзаш волчу яздархочо Берсанов Хожа-Ахьмада олуш ду: «Нохчийн яздархочо нохчийн маттахь яздо». Ткъа Кантас оьрсийн маттахь яздахь а, нохчийн яздархо и хилар шеко яц, цуьнан турпалхойн дог-ойла, дуьнене хьежар, гIиллакх-гIуллакх, амалш, дерриг а орамашцанна нохчийн ду, ткъа нохчийн маттахь цаяздар хIун ду аьлла, шега хаьттича, Кантас элира:\n– Муьлххачу а къоман культурина тIеххьа лаьтташ къоман юкъаралла хила еза, суна и тоса ца елла. Нохчийн яздархоша яздо къоман лазам шайн лазам болу дела, амма иштта дукха дIадахалур дац. Вайн юкьаралло а, Iедало а вешан поэташ, яздархой, Iилманчаш Iалаш ца бича, церан терго ян цхьа а вогIур вац. Хууш ма-хиллара, уьш эхье, экаме амалш йолуш хуьлу. Суна халахеташ ду, дуьненна а вевзаш волчу поэтан Арсанукаев Шайхин Iер-дахар ледара хилар, оцу могІарера кхидерш а. ТIаьхьа байтамаллин дешнаш ца дитархьама, тахана вайн декхар кхочуш дан деза вай. Муьлххачу а хIуманна а бахьана деза, цхьанна дуьхьа деш хила а деза, ткъа нохчийн литература хьовха, муьлхха а литература кIезиг йоьшу дуьнен тIехь, дукха хьолахь телевизоршка, киношка марзбелла нах, вайн литературе марзо кхолла цунах лаьцна исбаьхьаллин фильм яккха еза. Коьртаниг киншка яц, – искусство ю. Сан «Къоьжа Кавказ» цIе йолчу романна тIехь кечйина опера ю, «Мосфильмехь» кино яккха дина кечдарш а дара, делахь а тахне хийцам болуш яц. Оьрсийн маттахь ас язъяхь а, со ешархошна вовзахь а, Россин юкъаралло мотт кхобу сох лаьцна. Ткъа нохчийн маттахь ас яздина ши дийцар ду, кхин дIадерг а хено гойтур ду.\nКантин кхоллараллина тIехь тидам латточарна билгалдаьлла, иза Россин Имперехь нохчех дуьххьарлера суртдилларан Академик хилла волчу Пётр Захаровх лаьцна роман язъеш хилар. Цунах лаьцна яздархочо дийцира: – ТIаьххьарчу тIулга тIекхаччалц йохийначу Дадин-Юьртах дуьнен тIехь дисна зов ду Захаров. Иза турпаллин къонахалла йолуш стаг хилла. Дагна чIогIа тIеIаткъам болуш тема ю иза. Ас масийттазза а язйинарг хIаллак а йина, амма Шахбиева Мадинин къардайна хиларо яхье воккху со. Архивашкахь бан безаш дукха белхаш бу. Цу гIуллакхан корматалла йолчу наха ца бича со а, вайх муьлхха а тIаьхьа кхуьур волуш хIума дац, ткъа цу нахана там бан беза. Сан таро йолчу кIеззигчу хIумнах тоам беш, суна, хIан-хIа вайна, нохчийн къомана, вайн истори юхаерзо гIо до Московски архиван белхалоша Карпеев Игора, Якушкин Геннадис, Молева Иринас. Царна вайн къоман цIарах баркалла ала догIу. Кхин цхьа хIума а ду билгалдаккха дезаш: вешан къоман искусствон хазна Iалашъян а, цунна дола дан лаам а, таро а хила еза вайн. Захаровн произведенийн каталог арахеца еза. Хууш ду, цуьнан дукха произведенеш гIаличуьрчу музейхь хIаллакьхилла хилар. Ткъа бухайисинчийн а дола ца дахь, вайх нохчийн къам ала деза?\nСхьахетарехь, мел дукха Iийча а кІордийна, я дийца хIума ца карийна къаьстар дацара яздархочух, ткъа массарна а лууш дерг цхьаъ дара: Делан комаьршонца, Нобелан совгІатана а хьалхатеттина Ибрагимов Кантин «Берийн дуьне» роман беркате хуьлийла а, и бахьана а долуш, нохчийн литература дуьненаюкъарчу лакхене кхочийла а.


Оьрсийчу веана Грецин премьер-министр\nМоскох веъначу Грецин премьер-министрца Ципрас Алексисца цхьаьнакхийтира Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. Къамелан коьрта тема яра шина пачхьалкхана юкъахь лаьтта экономикан, инвестицийн, йохк-эцаран юкъаметтигаш. Грецин Iедал гIора а доцуш къийсало махкарчу финансийн кризисца – дIа ца далалуш дуьсу цо Европера даьхна кредиташ. Оцу хьелашкахь, веана Москох экономикан хьашташ дийцаредан Оьрсийчоьнца юкъаметтигаш шелъеллачу Евробертан дакъа йолчу Грецин лидер.\nПутин Ципрас Алексисца ша лелочу гергарлонца йохо лаьа Евробертан чIагIо, аьлла хета визит йийцаре ечу дуьненан прессина. «Вайна некъ каро беза вешан юкъаметтигаш чIагIъян, кхидIа а уьш шоръян», - бохура шен къамелехь Путина. «Дукха зама ю Грецин, Оьрсийчоьнан зIенийн, со уьш карлаяха веъна», - элира Ципрас Алексиса. Коммунистийн партера Iедале веъначу Циприса лечкъа ца до ша Оьрсийчоьнца гергарло дезаш хилар.


Берд-Юрт — Википеди\n43°12′57″ с. ш. 45°06′37″ в. д.HGЯOL\n(Берда-Юрт яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)\nэрс: Берд-Юрт, нохч. Берд-Юрт\nГадаборшнаькъан Салмана Мохьмад\n↗392 саг (2018)\nБерд-Юрт — (эрс: Берд-Юрт, ингал: Berd-Jurt) — эйла я ГIалгIай Республика Шолжа шахьаре.\nБерд-Юрт улл Эса бердаца шаьрача мотте. Додача хица Iовийрза д1а а этта хьажача, юрта лакхе аьрдехьа гобаьккха хьу я, аьттехьа лохе гIолла Iододаш Эса аьле да. Берд-Юрта доазув да ГIалгIайчен юрташца Чималхацеи, ГIажара-Юртацеи, цул совг1а, цу юрта доазув да Нохчичен «Асиновское» яхача юртаца.\nБерд-Юрт 1ойилла дукха ха яц, Россе паччахьалкхен къонаг1чарех юрт я ер. Юххьанца юрт 1оюллача хана, тхьовра хьалха Совета 1аьдала хана денц Г1ажарий-Юртарча колхозо д1адувш леладу лаьтташ мара, кхы х1ама дацар укхаза. 1999-ча шера апрель бетта 24-ча дийнахьа, «Поселок Южный», аьнна, ц1и а йолаш, юрт 1ойилла хиннай укхаза, Нохчийче лаьттача т1емах байдда хьалбаьхка нах-беженцаш баха 1оховшаргболаш, Г1алг1айчен хьалхара паччахьа хиннача Овшнаькъан Султана Руслана амарца.\nЦул т1ехьаг1а 2001-ча шера, ц1ихезза бугӀа(борец) волча Йовлой Берда ц1араг1а, «Берд-Юрт» аьнна, хийцай укх юрта ц1и. Цу хана денз из ц1и лелаю укх юрто.\n2007-ча шера керттера маьждиг хьалдаьд.\nЮрт ше, ялхайтта шу даьнна кхелетача з1амигача сага ханнара мара йоацаш, къона яле а, къаьнарча юрта санна баха укхаза нах. Цхьа доккхий в1ашт1ардаь шиъ, кхоъ г1ат йолаш ц1енош дац укхаза бахача наьха. Деррига ц1енош да, вахача сага кхоачам болаш, миско хьалдаь.\n1999-ча шера ер юрт 1ойиллалца, нах а бахаш, укхаза цхьа ц1а хиннадац. Из ишта хиннадале а, ца1 воаг1аш а, шиъ воаг1аш а, кхы дукхаг1а боаг1аш а, шоашта баха нах хьат1а а ухаш, х1анз тоъал нах а бахаш юрт я ер. Таханарча дийнахьа Берда-Юрта – воккха а, з1амига а – 530 саг вах, х1аьта деррига укхаза даг1а нах бахаш дола ц1енош 115 ц1а да. Баха нах, ши саг волаш а, итт саг волаш а ба укхаза, вешта, юккъера д1алаьрх1ача х1ара дезала виъ, ялх саг хул. Юрт ше къона яле а, 80 шерага кхаьча боккхий нах баха укхаза. Из да, юрт къонача т1ехьенна лаьрх1а йилла ца хилар. Нохчашкахьа т1ом латтача хана цигара беха хьалбаьхка дукха нах ба укхаза.\nМатенаькъан Илез. Берда-Юрт. Газет «Сердало».\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Берд-Юрт&oldid=35805»\n1999 шера Iоехка йола нах баха моттигаш\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 17 Баьцамеа 2020, 23:30.


Даудова З. «Хьехархойх лаьцна дийца мегар ду чаккхе йоцуш…» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nХьехархочун болх хазбийриг а, иза дош хоьтуьйтург а и болх доггах безаш а, бан хууш а волу хьехархо ву. Вайн махкахь тахана а къахьоьгуш бу къоначу т1аьхьенна шайн дахар д1аделла болу говза хьехархой. Ткъа хьехархочун болх б1аьргана гуш йоцу, амма шен т1аьхье йоккхаееш йолу кхолларалла ю. Хьехархочо кхуллу берашкахь дика амал, кхиадо деза г1иллакх, оьздангалла. Хууш ма-хиллара, дуккха а бу вайн нохчийн мотт безаш, дика хууш болу тоьлла хьехархой.\nИшттачарах цхьаъ ю Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтехь болх беш йолу Асхабова Лайлаъ. Шех массо аг1ор масал эца мегар долуш оьзда адам, дика хьехархо ю иза. Шен духарца, х1ора схьаолучу дашца, г1иллакх-оьздангаллица, хьекъалца, собарца институтехь къаьсташ ю Лайлаъ. Цо шен дахар ненан маттах а, литературах а дозарх цецволийла дац.\nСхьахетарехь, бераллехь дуьйна а дагчохь 1алашо йолуш хилла Лайлаъ вайн ненан мотт к1орггера 1амо а, т1аккха шен студенташна иза д1ахьеха а. Нохчийн матте, литературе болу шен безам студенташкахь кхоллар – къаьсттина мехала, коьрта г1уллакх лору цо.\nДуьххьара тхо деша дуьйладеллачу дийнахь дуьйна, тхо массо а шен бераш санна леладора Лайлаа. Шовда санна сирла, ц1ена, даггара безам бара цуьнан тхоьга массаьрга а. Суна ч1ог1а хазахетара иза тхешан «паре» еача. Цо хаза буьйцура нохчийн мотт.\nБераллехь дуьйна ша цаьрца кхиъча санна бовзийтара тхуна цо вайн башха сийлахь яздархой: Бадуев Саь1ид, Окуев Шима, Арсанукаев Шайхи, Мамакаев Мохьмад, Сулаев Мохьмад, иштта д1а кхин а. Йоккхачу говзаллица, хазачу маттаца, х1оранна а дагчу кхочуьйтуш дуьйцура цо церан сибатех, цара язйинчу байтех, дийцарех лоций. Цунна хаьара х1ора произведени т1ерачу х1ора коьртачу турпалхочун васт х1отто, уьш хьуна а, шена а гуш болуш санна дийца. Аса ч1ог1а сатосура иза сихха балха схьаяре. Иза балхахь йоцучу дийнахь сан ч1ог1а сагатлора.\nШо-шаре мел дели ч1аг1лора цо тхан, нанас шен берийн санна, ден дола. Сесси т1екхаьчча тхол а ч1ог1а ша и экзамен, зачет д1аяла езаш санна тхуна сагатдеш хуьлура и. Тхо цхьацца мероприятешка, Сатуев Адаман, Мамакаев 1аьрбин музейшка дуьгуш, тхуна хазахета, тхан самукъа долу х1ума лело хууш яра Лайлаъ.\nТхо институтера дешна девлла кхо шо ду, делахь а аса денна дагалоьцу тхешан куратор, нохчийн мотт а, литература а тхуна доггах хьехна йолу Асхабова Лайлаъ. Нохчийн меттан де даздеш х1ора шарахь тхоьга институте кхойкху цо. Цу т1ехь суна даггара баркалла, Дела реза хийла ала луур дара вайн Республикин Куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а. Цо и нохчийн меттан де юкъа ца даьккхинехьара, х1ора шарахь тхо иштта цхьана кхетар дарий хаац.\nАс х1инца а ойла йо: Лайлаа ешаза книга а, цунна ца хууш нохчийн маттах лаьцна х1умма а дуй-те, олий. Ахьа х1уъа хаттар шега дича а, эсала ела а къежий, нийсса жоп лора цо. Цкъа а ца алара, айхьа лаха жоп, карор ду хьуна. Дуьйцура муьлххачу теманех, вайн яздархойх лаьцна.\nЛайлаан къинхьегамах лаьцна дийца дуккха а дара. Делахь а дерзош ала лаьара, Дала айхьа юьхьарлаьцначу балха т1ехь а, дахарехь а ирс-аьтто нислуш, безачеран, бевзачеран вуон ца гуш, могаш-маьрша, ирсе, дуккха а шерашкахь яхайойла хьо. Хьо йоккхаеш дог1ийла хьан дахаран х1ора де а. Хьан сирла сатийсамаш даима кхочушхуьлийла.


Лорий дика гIонча — Сердало\nДукхача хана денз, вайцигарча цамогаш хиннача наха оарцагIа ухаш, царна эшаш дола гIо деш, хьайоагIарех я лорий сихача гIон йола машенаш. Дийнахьа-бус дIайийхача яха кийча а йолаш, цар Iоажала кIалбарбаьха нах бIаьш а эзараш а хургба. Наьсаре кхийнача сона дика дагадоагIа, мел чехка боагIар цар тIа болх беш хинна нах могаш воацачун оагIув хьаллаца. Царех цхьабараш сона сайна а бовзаш бар. Масала, сона дагайоагIа сихача гIон машена тIа Наьсаре болх баь Муталиева Зурихан, из хIанз РСФСР заслуженни лор я. ЙIаьххача хана цу даькъе болх беш хилар Геграева Зухра, дуккхача наха накъаяьнна саг яр из а. Лорий дика гIончий хинна, шоай болх цIена беш хьабоагIар цу сихача машений водителаш а. КъаьнагIчарех цаI вар Аушев Iаьла, из карарча хана воацаш ва. БоккхагIбараш дIабаьннабале а, цар когаметта дIа а айтта, шоай балха моттигаш дика лелаеш хьабоагIаш дуккха къахьегамхой ба вай къаман юкъе тахан а. Царех цаI ва Сурхо тIарча амбулаторе сихача гIон машена тIа болх беш вола Муцольгов Адам.\n— Цох язде мегаргдий? – аьнна, хаьттар аз амбулаторе заведующи йолча Доскиева Лейлайга.\n-Мегаргда, дика болхло ва из-м, — аьлар хьакима.\nАдам ваьв 1968 шера Сурхо тIарча Моцольгов Илезеи Тумгоева Тамареи дезале. Цар виъ дезалхочунна юкъе, из шоллагIа вар. Дезала да Илез даим моттигерча совхозе агроном, управлющи волаш болх баь ва. Тамара дукхагIа цIа а бераш а леладеш хиннай.\nАдама бархI класс йоаккх юртарча №1 йолча юкъерча школе. Машенаца чIоагIа безам болаш, Iомае гIерташ а вар кIаьнк, зIамига волча хана денз. Из дагалаттар цун кхоачаш а хул. Ший дийтта шу даьннача хана денз, машен лелае а Iема, даиман зIамагIйолча, нах кхувлача машена («Жигуле») ко дIа ца хецаш, хьавоагIа из.\nЦул тIехьагIа, ши-кхо шу даьлча, водителий курсашка деша а вахе, кхаь бетта из дешар дешаш хул из. Цу хана машен дика лелае ховш вар Адам. Цкъаза вешийна хьалха совхозерча мухь кхухьача машена тIа болх бе безаш а нийслора. Кхы а цхьа шу даьлча эскаре гIулакх де тIавех зIамига саг. 1986-1988 шерашка Амурски областерча Зейски районе эскаре амал деш хул из. Цига, бакъдар аьлча, машенаца лела вIаштIехьадалац, хIана аьлча цIермашена наькъаца дувзаденнача герзашцарча низашка гIулакх деш хиларах. Ше станцешка болх беш хулача нахах дIатехавар, яхаш, дувц Адама. ЦIермашена станцешка шишша саг хиннав уж из гIулакх кхоачашдеш, царех цаI вай мехкахо а хиннав.\nЦигара цIавеча, цхьаннахьа балха воацаш, дер дайна лела ловш вацар из. Цудухьа Сурхо тIарча хьун чу хиннача дIакъувлача хIамай ногIараш деча цехе балха отт из. Цига хьадеш каьхата а гата а тIормеш хиннад, пластмаса ногIараш, кертах хьекха ахкараш еш а хиннай цехе. Уж хIамаш хьаеш къахьег цо цхьан юкъа. Завод дIакъайлача, машена оатхалашца ювзаенна базар е езаш а хул, хIана аьлча кхы хьабе болх цахиларах. ХIаьта 2002 шера из балха воагIа, Сурхо тIарча амбулаторе водитель волаш. Из дар ялхайтта шу хьалха. Цу хана Адамга кхаьчар тиша «уазик» яр, вешта аьлча, из яр наха «таблетка» яха шоллагIйола цIи тилла машен. ХIанз цо болх беча «газелаца» цхьаккха тайпара нийсъе йиш йолаш а яцар из. Геттара цIена йолаш кхаьчай цунга кердаяр, цхьан кулгах лелаш йола машен дика болх беш а йохара дукха тIера йоацаш а хул. 2007 шера денз ва Муцольгов ювцача кердача машена тIа болх беш.\nДукха хIама да Адама балха чудоагIаш. Iуйрийна балха хьавеча, «скори» дIайийха моттиг хуле, маха тоха буг, цамогаш долча берашка хьажа болх, ишколашка бе-бе прививкаш еча дIабига безаш хул, Наьсарен гIалан больницера хьалъя езаш молхаш, кхыбола лорий гIирс хул, геттара сиха Iодахьа дезаш каьхат хуле, из а Iодахьа вода. Юртарча амбулаторе анализашта хьаийдеш цIий да, из дIакхачийта деза больнице, цох гучадаьнна хIама дувца каьхаташ юхадар а цунна тIалатт. ЦIий кхаь метте кхахьа дезаш хул, Наьсарерча гIалан больницеи (Буро чурча больнице), «Антиспид» оалача поликлиникеи, пхаьнашта-цIека дарбаш деш йолча поликлиникеи. Цул совгIа, юрта заIапал долаш бераш да, метта бадаш къабенна нах-унахой ба, цхьаь нах ба, гIо эшаш, уж болча аха безаш хул медсёстраш а лораш а. Уж шоай ханнахьа дIабигар а цIабоалабар а Адамах тийша да. Цхьаь нах цкъаза шоаш Iо а кхувл амбулаторе, лорашка чакхбаьхе чу а кхувл. Къаьстта диспансеризаци йолча хана, чIоагIа эшаш хул «скоре» деш дола гIо-новкъостал. Боккхий нах Iо а кхувлаш, дего, пехкаша болх мишта бу хьажийте, баргса, лергса миштад хьажийте, тIабаха мел безача лорашта тIабиге, царна эша дарба-молха хьаяздийя цIакхувл. Из гIулакх боаггIача боарам тIа долаш, чакхдоах Муцольговс. ЦIа а биге, шоай коа юккъе Iобоах. Адама цкъаза дIа-юха кхувл участкови лор, фельдшер, берий лор. Шоай низ дIа ца кхоачаш моттиг хуле, лаьрххIа специалисташ безача унахошта, телефон дIа а техе, гIо де ех кхыйола лорий машен. Уж, дукхагIча даькъе, лорабеш лелабе беза унахой ба, Iовижар, Iохоавар, царех кулг тохар ший тайпара хила дезаш. Авари яь, лозаваь саг хилча-м, цу миноте водавийя шоаш Iочувуг цар.\n-Бус болх бе безаш, дIа-юха даха дезаш, унахой болча дIадехаш хулий шо? – хаьттар аз цунга.\n-ХIанз-м хилац. Сайрийна 4 сахьат даьлча, Сурхо тIа хьалйоагIа сиха гIо деча лорий машений Наьсарерча станцера унахошта гIулакх ду бригада. Iуйрийна 8 сахьат даллалца, вешта аьлча, тха болхлой хьабахккалца бийса лораеш, эшачоа гIо деш, хул из. Иштта хул хIара дийнахьа. Цунна болх бе, салаIа цIенош да укхаза, ламаза цIа а да. Сихха гIо эшаш, маха тоха безаш, чувенача сага а гIо ду. Бригада яле а, моттигера лораш а хул сайрийна бархI сахьат даллалца юртахой гIулакхага хьожаш, берригаш ца хуле а, шо-шоай аргIах. Юрт йоккха я, цунга хьежжа нах, царна хулаш дола лазараш а да дукха: цаIаш цIий лакха долаш, вожаш шекарца, кхоалагIбараш кхы а чоалхнегIа долча цамагараш саготдеш хул, цудухьа даим фе хила безаш ба укхазара унахцIено лораяра болхлой.\nШий машен даим леларгйола хIама вIаштIехьадаккха гIерт водитель. Нагахьа санна еха моттиг нийслой, Наьсарен гIалан больницерча кулгалхоша из ма хулла сихагIа тоаергйола хьалаш хьакхеллад, эшаш дола гIо-новкъостал ду. Из бахьан долаш, сеца дукха латта везаш хилац Адама. Цу больнице я гараж, мел эша кхыдола гIирсаш. Цига механик ва, лаьрххIа цу гIулакхага хьожаш. Нагахьа санна машен Буро чу Iойига вIаштIехьадоале, водитела Iоюг, ше гIоргйолаш ца хуле, тIехьатессе юг. Шоай пхьараш хьабоалабийя, цига тоайийя, хувца еза оатхал хийце, хьалцIаяйт машен.\n-Балха хьалаш, алапи далара дош мишта латт шо долча? — хаьттар аз Адамга.\n-Тхона мел эша хIама долаш да, алапи а ший ханнахьа лу. Латкъа хIама дац, — аьлар цо, аз деннача хаттара духьала.\nХоза дезал а ба из да волаш. Цун цхьа воIи йиъ йоIи да. Царех дукхагIбараш аз болх беча Сурхо тIарча ийс шера дешача (ООШ) школе баьгIаб. Эггара зIамагIйола Хади укх шера ийс класс яьккха яьннай. КIаьнк Абабукар школа яьккхачул тIехьагIа, университете филологически факультете дешаш хиннав. ЙиIигашта юкъе йоккхагIйола Фатима, маьре яха, МагIалбика районе яхаш я. ШоллагIйолча Танзилас политехнически колледже медсестрай дешар дийшад, юртарча наьха унахцIено лораеш къахьегаш я. Из а, маьре яха, ший дезал болаш я. КхоалагIйола Мадина мединститута шоллагIча курсе ягIа. Цо лора никъ хержаб. ХIаьта школе массанена дукха езаш хинна Хади иллешца хьоашал долаш я, цун бахьан да оаз хоза хилар. Ашараш кхетаеш а цар хьисап де ховш а я Хади. Школе йолаш, цо хьалхара моттигаш йоахар иллиалархой тайп-тайпарча яхьашка. ДагадоагIа, культуран министерствос цунна сийлен грамоташ телаш хинна. Дешар а дика вIаштIехьадоалар Хаде, къаьстта а гIалгIай мотт Iомабара гIулакх. Цо яздаь диктант, даим бIарг хьоасташ хоза а цIена а хулар. Цул совгIа, цо язйора байташ а. Царех цхьаяраш, таржам даь, гIалгIай меттала а яьхаяр аз.\nКаст-каста го йийзай са укх тIехьарча 16 шера Адама лелаю лорий машен. Из бIаргаяйча, Сурхо тIарча наьха унахцIено лораяр тешамеча болхлой кара да аьле хеталу, хIана аьлча цу йIаьхача хана цIаккха ший машен доацача гIулакха цо хехкаш го йийзаяц са. Массаза наьха хьашташ кхоачашдара лелаш я унахцIенон цIе хьарак тIалатта кIай «газель». Юртахошта моаршо, сатем, унахцIена вахар дахь цо. Фу хургда цул хозагIа а дезагIа а?\n← Цхьан Ia даккха бартбаь вIашагIкхийтта виъ новкъост\nВозможности «Европротокола» →


21. Сурат АЛЬ-АНБИЯЪ\n(Маккахь доьссина‚ дерриге а 112 аят).\nГергадеана нахана шайца хьесап дар 1 , амма уьш, терго а ца еш (бен ца хеташ)‚ /эхартан Iамал ярх/ дIабирзина ма бу. اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُّعْرِضُونَ\nЦаьрга ца богIу шайн Кхиош-Кхобучуьнгара цхьа а керла хьехам цара цуьнга ловзучу хьолехь (цабашарца) ладугIуш бен. (Шайга баьхкинчу керлачу хьехамашка цара ладуг1у, баша а ца бешаш), مَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍ مَّن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ\nШайн дегнаша /хьехаман маь1на/ тидаме а ца оьцуш, къайлах хабарш дуьйцура зуламаш деш болчара: "Шу санна адам дац хIара 2 а? Бозбуунчалла къобалдо аш‚ шайна гуш а долуш /и бозбуунчалла дуйла/? 3 " لَاهِيَةً قُلُوبُهُمْ وَأَسَرُّواْ النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُواْ هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنتُمْ تُبْصِرُونَ\nЦо (пайхамара) элира: "Сан Кхиош-Кхобучунна хаьа стиглахь а‚ лаьттахь а /деш долу/ къамел. Иза хезаш верг а‚ хууш верг а ву". قَالَ رَبِّي يَعْلَمُ الْقَوْلَ فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ\nХIаъ‚ цара элира: "(Уьш) вовшах иэделла(цхьа а маь1на доцу) гIенаш ду 4 . ХIаъ‚ цо 5 ша кхоьллина уьш. ХIаъ‚ иза илланча ву. Вайна цхьана делилца вог1ийла и‚ хьалхалернаш бахкийтаре терра" 6 . بَلْ قَالُواْ أَضْغَاثُ أَحْلاَمٍ بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الأَوَّلُونَ\nИйман ца диллира царал хьалха а Оха хIаллакйинчу цхьана а юьрто. ХIокхара дуьллур дара ийман? مَا آمَنَتْ قَبْلَهُم مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَفَهُمْ يُؤْمِنُونَ\nОха ца бахкийтира хьол хьалха а божарий 7 (элчанаш) бен‚ Оха цаьрга ваьхьий а луш. Хаттал хьехаме 8 болчу нахе‚ шаьш ца хууш делахь. وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ\nОха ца кхоьллира царах (элчанех) кхача ца боу догIмаш‚ уьш даима а буьсур бацара (дуьненахь). وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَّا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ\nТIаккха Оха бакъхилийтира (кхочушйира) цаьрца (элчанашца хилла) ваIда. Оха к1елхьарабехира уьш а‚ Тхайна луурш а‚ Оха хIаллакбира /Делан дозанел/ т1ехбевлларш (элчанаш харцбинарш). ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنجَيْنَاهُمْ وَمَن نَّشَاءُ وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ\nОха доссийна шуьга жайна /хIай Iаьрбий/‚ шена чохь шу хьехор /шух сийдар/ долуш /и шун маттахь а долуш/‚ шу хьекъале ца хуьлу (шу кхетаме ца дог1у)? لَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ\nМел йохийна Оха зуламе хилла йолу ярташ! Кхиийра Оха царал тIаьхьа кхин къаьмнаш. وَكَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِينَ\nШайна Тхан ницкъ хаабелча‚ уьш цигара (ярташкара) сиха бовду. فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُم مِّنْهَا يَرْكُضُونَ\n"Ма довда! Юхадерза шу шена чохь /хьалха/ ниIмат хиллачу /дахарна/‚ шайн хIусамашка - шуьга дехарш дан (наха цхьацца х1уманаш еха) тарло" 9 . لَا تَرْكُضُوا وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَمَسَاكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ\nЦара элира 10 : "Ма бала бу-кх тхоьгахь! Баккъалла а, тхо хилла-кх зуламхой!" قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ\nИ церан тийжамаш (кхайкхамаш) ца севцира Оха шаьш хьаькхна ялтин аре санна хилийтталц‚ шаьш дIабайна а (меттахъхьер а, бистхилар а доцуш) бисна. فَمَا زَالَت تِّلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ\nОха ца кхоьллина стигал а‚ латта а‚ цаьршинна юккъехь ерг а бегашийна. 11 وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ\nТхо хиллехьара синкъерам безаш /зударшца а, доьзалшца а/‚ Оха схьаоьцур бара и Тхаьшкара (Тхаьшна гергахь болчу х1уьрла1анан 12 мехкаршкара а, маликашкара а, шуьгара ца оьцуш)‚ нагахь санна Оха и дийриг хилча. لَوْ أَرَدْنَا أَن نَّتَّخِذَ لَهْوًا لَّاتَّخَذْنَاهُ مِن لَّدُنَّا إِن كُنَّا فَاعِلِينَ\nХIаъ‚ Оха бакъдерг туху харцдолчунна – цо и дайа‚ и (харцдерг) хIаллакьхуьлу. Бāла 13 хир бу шуна шаьш /Тхуна / кхуллуш долчу /харц/ сибатех. 14 بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ\nЦуьнан бу стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел берш. Цунна гергахь берш кура а ца бовлу Цунна Iибадат дан‚ кIад а ца ло. وَلَهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِندَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ\nЦара тасбихь до буса а‚ дийнахь а‚ шьаьш г1ел ца луш. يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ\nТкъа цара бина-те деланаш лаьттах, цара (цу деланаша белларш) ден а беш? أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِّنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنشِرُونَ\nЦу шиннахьа а 15 АллахI воцург /кхин/ деланаш хиллехьара – уьш ший а хIаллакьхилла хир яра. ЦIена ву и Дела‚ Iаьршан Да‚ цара /Шена т1е/ кхуллучу харц сибатех. لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ\nЦуьнга (Деле) хоттур дац Цо дешдолчух‚ цаьрга (Дала мел кхоьллинчу х1умане) хоттур ду /цара дуьненахь диначух лаьцна/. لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ\nТкъа цара лецна И воцург /кхин/ деланаш? Ахь āла /х1ай Мухьаммад/: "Дāладе шайн тешаллаш! ХIара (Къуръан) хьехам бу соьца болчарна а‚ сол хьалха хиллачарна а (Таврат а, Инжил а, кхин жайнаш а – царна чохь массанхьа а Дела цхьаъхилар чIагъдеш ду, Къуръана чохь санна). ХIаъ‚ дукхахболчарна ца хаьа бакъдерг‚ уьш дуьхьалбевлла". أَمِ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَن مَّعِيَ وَذِكْرُ مَن قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُم مُّعْرِضُونَ\nОха ца вахийтина хьол хьалха цхьа а элча‚ Оха шега ваьхьица хоуьйтуш бен кхин дела вац Со бен‚ Суна Iибадат дейша‚ аьлла. وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ\nЦара элира: "Лаьцна Къинхетам болчо 16 доьзалхо". Вонах цIена ву Иза! Уьш-м 17 сийлахь болу леш бай! وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ\nУьш (пайхамараш) Цул хьалха ца бовлу дашца‚ уьш Цуьнан омраца 1амал еш бу. لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ\nЦунна хаьа церан хьалхахь дерг а‚ церан тIехьахь дерг а, цара шапаIат 18 дийр дац Иза шена реза хиллачунна бен‚ уьш Цунах кхоьруш, эгош бу. يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُم مِّنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ\nМилла велахь а‚ царах олуш: "Со ву дела‚ Иза а воцуш"‚– цунна бекхам бийр бу Оха жоьжахатица. Иштта бекхам бо Оха зуламхошна. وَمَن يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِّن دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ\nЦатешачарна ца го-техьа стигланаш а‚ латта а хилла хилар вовшаххоттаделла? Оха уьш къастийра! Оха кхоьллира хих массо а дийна (са долу) хIума. Уьш ца теша-те? أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ\nОха хилийтира лаьттахь лаьмнаш‚ иза цаьрца чIагIдалийтархьама. Оха хилийтира цу чохь тогIин некъаш – уьш нийсачу новкъа баха мегар-кх. وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ\nОха хилийтира стигалах ша Iалашбеш болу тхов‚ ткъа уьш цуьнан (стиглан) аятех д1абоьрзуш бу /ойла ца еш/. وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَّحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ\nИза ву Ша буьйса а‚ де а‚ малх а‚ бутт а кхоьллинарг. Массо а (уьш) шен меттехь нека деш ю 19 . وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ\nОха ца хилийтина адамна хьол хьалха а абаде 20 . Ткъа хьо велча, уьш гуттаренна а буьсур болуш бу-те? وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِّن قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِن مِّتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ\nМассо а сино Iовшур ду далар 21 . Оха зуьйр ду шу вонаца а‚ диканца а питанна 22 . Тхуна тIе юхадерзор долуш а ду шу. كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ\nЦатешачарна хьо гича /х1ай Мухьаммад/‚ хьо сийсазвеш бен тIе ца лоцу цара: "ХIара ву шун деланаш хьехош верг?" Ткъа уьш Къинхетамениг 23 хьехорна керстанаш бу. وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُم بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ\nАдам кхоьллина сихонах (х1уманна т1ехь сихлуш). Гойтур ду Ас шуна Сайн делилаш‚ аш Со сих ма ве! خُلِقَ الْإِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ\nЦара олу: "Маца хир ю и ваIда /кхочуш/‚ шу бакълуьйш хиллехь?" وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ\nХаахьара цатешачарна шаьш шайн яххьашна а, шайн баккъашна а тIера цIе дIатетталур йоцу а‚ шайна гIо хир доцу а хан! /Ма сих дийр дацара цара тIаккха и Делан Iазап/! لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَن وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَن ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنصَرُونَ\nХIаъ‚ царна тIе догIур ду и /къематде/ цIеххьана‚ уьш хьере бийр бу цо‚ церан ницкъ кхочур бац и духатоха‚ уьш /цунах/ тIаьхьатоттур а бац. بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ\nСийсазбина элчанаш хьол хьалха а. Царах (элчанех) ца бēшаш хиллачарах шайх хьакхаделира шаьш сийсаздеш хилларг. وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُون\nАхь āла /цаьрга, хIай Мухьаммад/: "Хьан лардийр ду шу буса а‚ дийнахь а Къинхетам болчух /Делан Iазапах/?" ХIаъ‚ уьш шайн Кхиош-Кхобург хьехорах д1абоьрзуш ма бу. قُلْ مَن يَكْلَؤُكُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ بَلْ هُمْ عَن ذِكْرِ رَبِّهِم مُّعْرِضُونَ\nЯ церан /кхин/ деланаш бу-те, шаьш уьш 1алашбийр болуш Тхох /Тхан Iазапах/? Церан (делийн) ницкъ кхочур бац шайна гIо дан а‚ уьш Тхох /Тхан Iазапах/ ларбийр а ма бац. أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُم مِّن دُونِنَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنفُسِهِمْ وَلَا هُم مِّنَّا يُصْحَبُونَ\nХIаъ‚ Оха ниIматаш деллера хIокхарна (Маккарчу керстанашна) а‚ церан дайшна а, церан дахаран хан ях а йеш. Царна ца го-те, Оха латта эша- деш шен йисташкахула 24 ? Уьш бу ткъа тоьлларш? بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ\nАхь āла: "Баккъалла а, ас шу лардо ваьхьица (Дала даг чу тосучу хаамца). Ца хеза-кх къорачарна кхайкхам, (цуьнца) шаьш (кхерамах) лардеш доллушехь". قُلْ إِنَّمَا أُنذِرُكُم بِالْوَحْيِ وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنذَرُونَ\nХьан Кхиош-Кхобучун Iазапан хIо шайх хьакхаделча, цара алаза дуьтур ма дац: "Ма /боккха/ бāла бу-кх тхуна! Тхо хилла-кх зуламхой!" وَلَئِن مَّسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِّنْ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ\nОха хIоттор ду къематденна 25 нийсонан терзанаш‚ зулам дийр дац синна /цхьана а/ хIуманца (ахь ца дина вониг хьуна кхуллур дац). КIоллан буьртиган барамехь ерг а дIалур ю Оха (мел жима диканиг динехь а, иза а тидаме оьцур ду). Кхачаме ду хьесап дийраш Тхо хилар. وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِن كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ\nОха белира Мусага а‚ ХIаруне а къастам а 26 ‚ серло а‚ хьехам а /Делах/ кхоьруш болчарна. وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِّلْمُتَّقِينَ\nИшттанаш бу уьш‚ шаьш кхоьруш шайн Кхиош-Кхобучух‚ И /дуьненахь шайна/ гуш воццушехь‚ уьш бу сахьтах 27 бегабеш /кхоьруш/. الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُم بِالْغَيْبِ وَهُم مِّنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ\nХIара /Къуръан/ беркате хьехам бу‚ Оха ша боссийна болу. Аш цунна инкарло йо? وَهَذَا ذِكْرٌ مُّبَارَكٌ أَنزَلْنَاهُ أَفَأَنتُمْ لَهُ مُنكِرُونَ\nОха кхин хьалха ИбрахIиме а белира цуьнан нийсачу новкъе болу кхетам‚ Тхо и вевзаш дара. وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِن قَبْلُ وَكُنَّا بِه عَالِمِينَ\nХьахаде! Цо аьллера шен дега а‚ цуьнан къоме а: "ХIорш хIун дина суьрташ 1 ду‚ шу шайна гуора оьхуш долу?" إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ\nЦара элира: "Тхуна карийна тхайн дай царна Iибадат деш". قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ\nЦо (Ибрах1има) элира: "Шу а‚ шун дай а хилла-кх ган а гучу тилар чохь". قَالَ لَقَدْ كُنتُمْ أَنتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ\nЦара элира: "Хьо тхуна веана-те бакъдолчуьнца‚ я хьо /тхо/ ловзочарах ву-те?!" قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ\nЦо элира: "ХIаъ‚ шун Кхиош-Кхобург ву стигланийн а‚ лаьттан а Кхиош-Кхобург‚ Ша уьш кхоьллина а ву /хIумма йоцчу хIуманах/‚ со оцунна тIехь тешалла дечарах ву-кх. قَالَ بَل رَّبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُم مِّنَ الشَّاهِدِينَ\n/Ибрах1има ша-шега элира/: Делах дуй буу ас, шун цIушна (жа1аршна) мекарло 2 янза юьтур ма яц ас, шу /царах/ баккъаш берзийна, генадевллачул тIаьхьа ". وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُم بَعْدَ أَن تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ\nТIаккха цо царах кескаш йира 28 ‚ церан коьртаниг йоцчех – уьш цунна тIе берза мегара. فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَّهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ\nЦара /шаьш юхабаькича, уьш аьтта гича/ элира: "Хьан дина хIара вайн делех? Баккъалла а, и зулам диначарах ву-кх!" قَالُوا مَن فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ\nЭлира /царах Ибрах1има аьлларг хезначара/: "Тхуна хезира цхьа кIант уьш (вай деланаш) хьехош‚ цунах ИбрахIим олура". قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ\nЭлира /паччахьа Намруза а, цуьнан хьолдайша а/: "Схьавалаве иза нехан бIаьргашна хьалха – цара тешалла дан мегара". قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ\nЦара элира: "Ахь дина хIара тхан делашна т1ехь‚ хIай ИбрахIим?" قَالُوا أَأَنتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ\nЦо элира: "ХIан-хIа. И дина хIокху царах воккхучо. Аш цаьрга хаттийша‚ уьш бистхуьлуш хиллехь!" قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِن كَانُوا يَنطِقُونَ\nУьш шаьш шайна тIебирзира 29 ‚ цара элира: "Баккъалла а, шу ду-кх зуламхой!" فَرَجَعُوا إِلَى أَنفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنتُمُ الظَّالِمُونَ\nТ1аккха церан кортош охьабахийтира 30 /эхьхетаро/, /олуш/: "Хьуна ма хаьий х1орш бист ца хуьлий". ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُؤُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنطِقُونَ\nЦо (ИбрахIима) элира: "Ткъа аш Iибадат до‚ Дела а вуьтий‚ шайна хIумма а пайда а ца бечунна‚ зен а ца дечунна? قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ\nТуф! Шуна а‚ Дела а витина‚ аш Iибадат дечарна а! Шу хьекъале ца хуьлу-те?" أُفٍّ لَّكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ\nЦара элира: "Вāгаве и (ИбрахIим)‚ гIо де шайн делашна‚ шаьш /гIуллакх/ деш хиллехь!" قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِن كُنتُمْ فَاعِلِينَ\nОха элира: "ХIай цIе! Хьох хилалахь ИбрахIимна шело а‚ маршо 31 а". قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ\nЦарна йийзира цунна дуьхьал мекарло 32 – Оха уьш хилийтира доккха зен хиллачарах. وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ\nОха кIелхьарваьккхира иза а‚ ЛутI а‚ Оха ша Iаламашна беркате динчу латта 33 т1е /Шама д1ахьажийра/. وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ\nОха цунна велира Исхьакъ а‚ кхин совгIатана ЙаIкъуб а. /Уьш/ берриге а хилийтира диканаш. وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ\nОха царах хилийтира тхьамданаш, Тхан омраца шаьш /нахана/ нийса некъ гойтуш. Оха цаьрга хаийтира 34 диканаш дар а‚ ламаз хIоттадар а‚ закат далар а. Уьш хилира Тхуна Iибадат деш. وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ\nЛутIана а делира Оха хьукма а‚ Iилма а. Оха и кIелхьарваьккхира ша боьханаш деш хилла йолчу юьртара. Баккъалла а, уьш хилира вонан нах‚ песакъаш. وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَت تَّعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ\nОха иза (ЛутI-пайхамар) воьллира Тхан къинхетам чу. Баккъалла а, иза дикачарах ву. وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ\nНухь а‚ цо кхайкхира хьалха. Оха цунна жоп делира: кIелхьарваьккхира иза а‚ цуьнан доьзал а боккхачу бāланах. وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِن قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ\nОха ларвира иза Тхан аяташ харцдинчу нахах. Баккъалла а, уьш бара вочу хIуманан нах‚ Оха уьш берриге а /хина/ бухабахийтира. وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ\nДавудана а‚ Сулейманна а‚ шаьшшиммо хьукма дечу хенахь /ялтин/ аренах лаьцна‚ ша нехан уьстагIаша хьаьшна хилла йолчу. Тхо хилира церан хьукманан тешаш. وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ\nОха цунах (хьукманах 35 ) кхетийтира Сулейман а. /Цу шиннах/ х1оранна а Оха делира хьукма а‚ Iилма а. Оха муьтIахь дира Давудана лаьмнаш – цара тасбихь а деш, олхазарш а /дира Оха цунна муьт1ахь/‚ тхо хилира /гIуллакх/ дийраш. فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ\nОха цунна Iамийра шуна бедарш 36 яр‚ цара шу Iалашдархьама шун /мостаг1ийн/ ницкъах. Аш баркалла ца олу? وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ لِتُحْصِنَكُم مِّن بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنتُمْ شَاكِرُونَ\nСулейманна а /муьтIахь бира Оха/ нуьцкъала мох - дIасалелаш Тхан омраца Оха ша беркате дина хиллачу 37 лаьттахула. Тхо хилла массо а хIума хууш дерш. وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ\nШайтIанех 38 а хилла цунна 39 /хIорда/ чу лелхаш‚ и доцург а‚ кхин белхаш а беш‚ Тхо хилира уьш Iалашдийраш 40 . وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَن يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ\nАййуб а /хьахаве/. Цо кхайкхира шен Кхиош-Кхобучуьнга: "Со бāлано лаьцна‚ Хьо къинхетам болчарах а уггар къинхетаме верг ву-кх". وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ\nОха цунна жоп делира‚ айбира цуьнца хилла бāла‚ белира цунна шен доьзал а‚ цаьрца цхьаьна кхин ишттал‚ Тхан гергара къинхетам а хилла‚ Iибадат дечарна хьехам а хилла. فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِن ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحْمَةً مِّنْ عِندِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ\n/Хьахаве/ ИсмаIил а‚ Идрис а‚ Зуль-Кифл 41 а‚ массо а собаре хиллачарах бу. وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِّنَ الصَّابِرِينَ\nТхан къинхетам чу бахийтира Оха уьш. Баккъалла а, уьш дикачарах бу. وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُم مِّنَ الصَّالِحِينَ\nЗун-Нун 42 а‚ дIавахара иза оьгIазвахана 43 ‚ цунна хаалора Оха ша гатвийр воцийла та1зар дарца 44 . ТIаккха цо кхайкхира боданехь 45 : "Хьо воцург кхин Дела вац‚ вонах цIена ву-кх Хьо‚ со хилла-кх зулам дечарах". وَذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَن لَّا إِلَهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ\nОха цунна жоп делира‚ и кIелхьарваьккхира сингаттамах. Иштта кIелхьарбоху Оха муъма нах. فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنجِي الْمُؤْمِنِينَ\nЗакариййа /хьахаве/, цо кхайкхира шен Кхиош-Кхобучуьнга: "Со Кхиош-Кхобург‚ ма витахь со цхьа‚ Хьо ирс лучарах уггар диканиг ма вара!" وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ\nЦунна а жоп делира Оха‚ велира цунна /кIант/ Йахьйа‚ Оха цунна тоялийтира цуьнан зуда 46 . Баккъалла а, уьш хилира сихлуш диканаш дарехь‚ Тхоьга кхойкхура, дог дохуш /Тхан дикане/‚ кхоьруш /Тхан Iазапах/. Уьш хилира Тхох кхоьруш. فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ\nИ шен йо1стагалла Iалашдинарг 47 а /хьехайе/‚ Оха цунна Тхан сих са чудиллира 48 . Цунах а‚ цуьнан кIантах 49 а /массо а/ Iаламна делил хилийтира Оха. وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِّلْعَالَمِينَ\nБаккъалла а, хIара (массо а пайхамарашка Дала делла дин) - шун дин (ислам) ду, ша (массо а пайхамарийн) цхьа дин хилла долу‚ Со шун Кхиош-Кхобург а ву‚ Суна Iибадат дейша. إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ\nЦара (тIаьхьабогIучара) дийкъира 50 шайн гIуллакх вовшашна юккъехь. Массо а Тхуна тIе юхабоьрзу. وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ\nДиканаш деш верг‚ ша муъма волуш – хир яц цуьнан къахьегарна инкарло‚ баккъалла а, Тхо цунна яздеш ду 51 . فَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ\nХьарам ду Оха ша хIаллакйинчу юьрта (-н дай) юхаберза 52 وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ\nЙаъжуж а‚ Маъжуж 53 а гучубовллалц. Уьш массо а аг1орхьара, лакхарчу меттигашкара охьахецалур бу. حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُم مِّن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلُونَ\nГергаеана бакъйолу ваIда‚ ца тешаш хиллачеран бIаьргаш тIебаьлла: "Ма бāла бу-кх вайна‚ вай дара-кх хIара тергал ца деш‚ вай хилла-кх зулам динарш"/эр ду цара/. وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِّنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ\nБаккъалла а, шу а‚ Дела а витина‚ аш шайна Iибадат деш берш а‚ жоьжахатин ягориг ю‚ шу цу чу гIур долуш а ду. إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ\nУьш деланаш хиллехьара, – цу чу гIур бацара. Массо а /царах/ цу чохь гуттар лаьттар ву. لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَّا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ\nЦарна цу чохь хала са ийзар а ду‚ царна цу чохь хезар а дац. لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ\nБаккъалла а, шайна Тхоьгара диканиг хьалхадаьлларш – уьш цунна (жоьжахатина) генахь хир бу. إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُم مِّنَّا الْحُسْنَى أُوْلَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ\nЦарна хезар дац цуьнан (жоьжахатин) шах-ших а‚ уьш шайн синошна дезначохь гуттар лаьттар бу 54 . لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنفُسُهُمْ خَالِدُونَ\nУьш сингаттаме бийр бац бокхачу кхерамо‚ царна дуьхьалкхетар ду маликаш /олуш/: "ХIара ду шун де‚ шуна хир ду аьлларг". لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنتُمْ تُوعَدُونَ\nОцу дийнахь Оха тIегулйийр ю стигал‚ жайнин кехаташ тIегулдаре терра. Оха дуьххьара кхоллар долоре терра‚ карладоккху Тхуна тIехь хилла йолчу ваIдица. Баккъалла а, Тхо хилла /гIуллакх/ деш дерш. يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ\nОха яздинера Забура 55 чохь хьехамал 56 тIаьхьа: "Лаьттах ирс оьцур ду Сан дикачу леша" 57 . وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ\nБаккъалла а, хIокху чохь кхоччуш кхетам бу Iибадат дечу нахана. إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِّقَوْمٍ عَابِدِينَ\nОха ца вахийтина хьо /хIай Мухьаммад/ массо а Iаламашна къинхетам хилла а бен. وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ\nАхь āла: "Суна ваьхьица хаийтина шун Дела цхьаъ вуйла. Шу муьтIахь 58 хуьлий?" قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ\nУьш дIаберзахь‚ ахь āла: "Ас дIакхайкхийна шуьга цхьатерра‚ суна ца хаьа, герга ду я гена ду шуна ваIда 59 йинарг. فَإِن تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ مَّا تُوعَدُونَ\nБаккъалла а, Цунна (Далла) хаьа дашах хезаш дерг а‚ Цунна хаьа аш къайладоккхуш дерг а. إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ\nСуна ца хаьа и /шуна таIзар ца деш тIаьхьататтар/ хила тарло шуна питана /зер/ а‚ цхьа хан яллалц бахам а". وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ\nЭлира /Мухьаммад-пайхамаро/: "Сан Кхиош-Кхобург‚ Ахь де-кх бакъонца хьукма /суна а, х1ара дин харцдечарна а юккъехь/. Тхан Кхиош-Кхобург ву сов къинхетаме верг 60 а‚ аш сибат дечунна тIехь 61 Шегара гIо эца дезаш верг а ". قَالَ رَبِّ احْكُم بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ\n1 Хьесап дар – стаго дина дика а‚ вон а къастадар къематдийнахь.\n2 Мухьаммад- пайхамар ﷺ .\n3 Мухьаммада ﷺ деанарг бозбуунчалла лоруш хилла керстанаша.\n4 ХIара Мухьаммада ﷺ дуьйцу аяташ.\n5 Мухьаммада ﷺ шегара дуьйцуш ду и‚ олуш хилла цатешачара.\n6 Шайца делилаш долуш хилла болу хьалхалера пайхамарш, Салихьан эмкалх а, Мусан 1асанах а тера.\n8 Хьалха хилларш хууш болу 1еламнах; Таврат а, Инжил а хууш болу 1еламнах.\n9 И эр ду цаьрга маликаша, царах кхердаш, ца дешаш.\n10 И элира цатешачара шайна, шайн зуламаш бахьанехь, Делера 1азап гучудаьлча.\n11 Стигланаш а, латта а, царна юккъехь мел дерг эрна ца кхоьллина Дала. Цу чохь доккха маь1на а, хьикмат а ду, Дела цхьаъ хилар а, Цуьнан ницкъ а гучубоккхуш.\n12 Х1уьрла1ан мехкарий - ялсаманехь хир болу 1аьржа б1аьргаш болу хаза мехкарий.\n13 Шуна бала бу – шуна жоьжахати хир ю.\n14 Делан зуда ю‚ кIант ву‚ бохуш.\n15 Стигланашкахь а‚ лаьттахь а.\n16 Къинхетам берг –ألرحمان Ар- Рахьман – Делан цIе.\n17 Пайхамараш‚ маликаш, шаьш керстанаша Делан кIентий, мехкарий бу бохуш болу. Жуьгташа олуш хилла: «Маликаш - Делан мехкарий бу». Царна инкарло еш, Дала боху, уьш Делан сийлахь леш бу, Дала цара Шена 1ибадат дарца къастина болу.\n18 ШапаIат – къематдийнахь шена везачун‚ я гергарчун гIолацар, Деле цунна къинхетам бехар.\n19 Нека деш – кхузахь а‚ кхечу сураташкахь а: уьш шайн-шайн некъашкахула (орбиташкахула) дIасалелаш.\n20 Цкъа а цавалар.\n21 Чам боккхур бу даларх, лийр ду.\n22 Ибн-1аббаса и аят иштта даьстина: Оха зуьйр ду шу халонца - парг1атонца а, могашаллица - цамгаршца а, хьолаца - мискаллица а, хьаналдолчуьнца - хьарамдолчуьнца а, Далла г1уллакх дарца - Далла 1есалла ярца а, нийсачу новкъаца - тиларца а. И дерриге а хьелаш гойтур шуьга шух Далла шукур деш верг а, Далла инкарло йеш верг а гучуваккхархьама. Ибн-Зайда иштта даьстина: Оха зуьйр ду шу шуна дезаш долчуьнца Тхайна а, нахана а гучудоккхуш, гархьама, аш шукур муха до, шуна цадезачуьнца – шу собаре мел ду хьажархьама.\n23 Къинхетамениг – кхузахь: Аллах1-Дела.\n24 Дала пайхамарна гIо до, и бахьанехь бусалбанаш алсамбуьйлу, уьш алсамбовларца керстанийн латта жимло.\n26 Къастам – Делера Мусага доьссина долу жайна – Таврат‚ шена чохь‚ хьанал-хьарам‚ диканиг-вониг къастош долу.\n27 Къематдийнах (кхузахь а, кхечу меттигашкахь, аяташкахь а) сахьт – къематде.\n28 Цо уьш кегйира, этира, йохийра..\n29 Уьш шайх ойла ян болабелира, шаьш мотт ца хуучунна дечу Iибадатах а. Цара шайга элира: «Баккъала а, шу ду-кх зуламхой».\n30 Эхь хетта, кортош охьатIаIийра цара‚ я шайн хьалхалерчу керсталлина тIе юхабирзира уьш. "Уьш дIаберзийра Делан тIера шайн керстаналлина тIе" (Тафсир Ал-Джалалайн). Сабунийс и аят иштта даьстина: Уьш д1ахьаьвзира сийсаза хиллачуьра кураллина т1е.\n31 Маршо – кхузахь: бохам ца беш.\n32 Ибрах1им ц1аргахь ваго лиира царна - Дала йохийра церан мекарло.\n33 Дала мостаг1ех парг1атбаьхна, пайхамарш бахкийтарций, хиш, хьуьнаш хилийтарций беркате бинчу махка – Шама- д1ахьажийра Ибрах1им а, цуьнан вешин к1ант Лут1 а. Цул хьалха уьш 1иракъехь хилла.\n35 Кхиэл яйта баьхкина хилла цхьа нах Давуд а‚ Сулейман а волчу. Ялта хьаьшна хилла цхьаннан уьстагIаша. Давуда хьукма дина и уьстагIий дайа ялтин дена пайденна. Ткъа Сулеймана аьлла‚ ялтин дас пайдаоьцур бу церан шурех‚ тIаьхьенах а‚ тIаккха дIадерзор ду уьш шен дега. УьстагIийн дас тодийр ду шен уьстагIаша дохийна латта. ТIаккха ялта хьокхург хилча, дIалур ду шен дега. Цу хьукмана реза хилира Давуд а.\n36 ТIемалочун аьчка коч.\n37 Шам (Шема) - ширачу заманан пачхьалкх. Цу чу йог1уш хилла х1инцлера Сири, Ливан, Иордани, Палестина, Израиль.\n38 Оха муьтIахь дира Сулейманна цхьацца шайтIанаш а‚ цара цунна гIуллакх деш.\n39 Сулейманна – оьшуш долу гIуллакхаш дан.\n40 Оха 1алашдора и шайт1анаш Сулейманан г1уллакхах д1атиларх а, цунна муьт1ахь цахиларх а.\n41 Зуль-Кифл – Ильяс- пайхамар‚ цхьаболчара аларехь, Таврата чохь вуьйцуш волу Эзекил.\n42 Зун-Нун – Йунус- пайхамар‚ чIеро лаьцна хилларг (хуьйдина). Библи чохь: Иона.\n43 Шен къомана цо ийман цадилларна‚ и дIавахара.\n44 Цхьадолчу тафсирашкахь аят فظن أن لن نقدر عليه иштта гочдина: Цунна (Йунус -пайхамарна) моьттура Тхан ницкъ кхочур бац шена т1ехь. И нийса ца хета. И мотталур дац муьлххачу Делах кхоьручу стагана а, пайхамарех лаьцна-м дуьйцийла а дац!\n45 Йунус шен къомо ийман ца диллича, царна 1азап дог1ур дуйла а хиъна, царах д1аведира. Х1оьрдан йистехь цхьана кемана т1еваьлира. Ткъа цуьнан къомо, дохкодаьлла‚ тоба дира. Дала царна гечдира – Йунус кеманна тIехиира. И дазделира‚ тIаккха кхаж тесира цхьаъ хи чу кхосса. И кхаж Йунусана белира‚ и хIорда чуиккхира – тIаккха чIеро хуьйдира. Цуьнан кийрахь волуш цо Деле кхайкхира. Дала, до1ина жоп луш, и аракхоссийтира ч1аре.\n46 Бер хилийта.\n47 Марйам‚ Iийсан нана.\n48 Оха омра дира Джабраил малике – цо Марйаман кочан схьаеллаеллачу меттигехула са чуозийра – цунах и берах йисира. Иштта да воцуш дуьнена ваьккхира Дала 1ийса-пайхамар, Делера салам хуьлда цунна.\n50 Нах бекъабелира‚ дукха динаш хилира‚ тешарш а‚ цатешарш а бу.\n51 Цо йина дика Iамалш.\n52 Оха х1аллакйина юрт юха ден ца ло.\n53 Йаъжуж‚ Маъжуж – шайна дуьхьал Зуль-Къарнайнас гIап йина дIакъевлина долу экха ши халкъ. Къематде догIуш уьш арабевр бу. Дукхахилар бахьанехь массо а меттиг юзур ю цара. Уьш сихлур бу лаьтта т1ехь боьханиг дан.\n54 Шайна езаш йолчу ялсаманахь хир бу.\n55 Забур – Давуд-пайхамаре доссийна хилла долу Делан жайна. Цхьа кхечахь الزبورАз-забур дерриг Дала доссийна жайнаш ду аьлла.\n56 Хьехам – кхузахь: Лавхь махьфуз; я Мусага Таврат доссийначул тIаьхьа.\n57 Цунах нийса пайдаоьцур болчара, цу т1ехь Делан омранаш кхочушдийрболчара. Дукхахдолчу тафсирашкахь иза ялсаманин латта ду аьлла ду, ша ирсана кхочур долу дика 1амалш йинчу бусалба нахана.\n58 МуьтIахь берш – Iаьрбашха:مسلمون "муслимун" – бусалбанаш.\n59 Шуьга хир ду аьлларг: "Къематде герга ду‚ я гена ду ца хаьа суна".\n60 Аль-Рахьман- الرحمان Далан еза ц1е – сов къинхетаме верг маь1нехь.\n61 Аш харц кхуллучунна тIехь.\n1 Дина сурт – дуккха деланаш бу бохучу 1есачу наха шайна 1ибадат дан т1улгех дина хилла долу суьрташ; изваяния.\n2 Мекарло – х1илла, тешнабехк; бохам.


Черкесскерчу дарбан хIусамехь ву муфтий Бердиев ИсмаьIал\nСтигалкъекъа-бутт 18, 2020\nКъилбаседа Кавказерчу бусалбанийн координацин центран куьйгалхо, Кхарачой-Чергазийчоьнан муфтий Бердиев ИсмаьIал коронавирус кхетта хиларх йолчу шеконца Черкесскерчу дарбан цIийне кхачийна еарийдийнахь.\nРегионерчу цуьнан накъосташа "Кавказ.Реалиига" бинчу хаамца, "цхьана эшшара ву, вочу хьолехь вац" муфтий. ТАСС агенталло бахарехь, Бердиевх коронавирус хьакхаялар гайтина хьалхарчу тесто, амма ца гайтина цамгар шолгIачу тесто.\nЦхьаболчу хаамийн гIирсаша Бердиевна хIо луш йолу аппарат хIоттийна аьлла яздина, амма "Кавказ.Реалиин" хьасташа бакъ ца дира иза. "Тхан къамел хилла цуьнца, дика ву иза", - элира цунна герга волчу накъоста.\nБердиев ИсмаьIал кхоалгIа муфтий ву Къилбаседа Кавказехь коронавирусаца доьзна хьахош. ГIалгIайчоьнан муфтий Мартазанов Iабдурахьман кхелхира оцу цамгарх Охан-беттан 11-чу дийнахь, ткъа Дагестанан муфтий Абдулаев Ахьмад деношкахь товелла уьнах.


Деца цхьаьна шуьне хаар — Зори Ислама\nРагIу кIеларчу кIедачу гIантахь, аьхкенан бовхачу мохехь, набаран тар туьйсуш, хиъна Iа Воккха-Дада. Даима санна, хьийзош суьлхьанаш ду цуьнан карахь. Царах бIаьрг кехтча, Кунта-Хьаьжас(Дала къайле тойойла цуьнан) аьллера бохуш, дуьйцуш хилла цхьа хабар дагадеара суна: «Даима карахь суьлхьанаш леладелаш, уьш карахь хилча, буьртиг дIакарчоза а Iийр дац шу, иза дIакарчийча, АллакхIан цIе ца йоккхуш а Iийр дац шу». Иштта, наггахь суьлхьанан буьртиг а карчош, дагахь АллахIан сийлахь цIе а йоккхуш, Iаш волчу Воккха-Дадаин бIаьрг серлабелира со а, соьца цхьаьна тхан лулара ши кхиазхо а керта ваьлча.\nКъоначарех самукъадолуш вара иза. Царна воккха стаг а везара, чIогIа. Цо дуккха а хаза, хьекъале, пайдехь хIуманаш дуьйцура царна. Цкъа а дов ца дора. «Воккха стаг дов деш товш вац. Цуьнан Iаь хаза, кIеда хила еза»,-олура цо. Ша а вара иза иштта кIеда-мерза. Цундела бераш, кхиазхой, кегийрхой цунна тIегIертара. Цуьнга хаттарш дора, ийза а ца луш. Тахана соьца веана шиъ а вара цхьа хIума хаа лууш. Хьал-де хьаьттинчул тIаьхьа, нохчийн гIиллакхаш дукхадезаш кхуьуш волчу Хьасана(шина кIантах воккхах волчо) хаьттира.\n— Дада, деца цхьаьна хIума яа кIант цхьана шуьне хаар муха ду?\n— Дела реза хуьлда хьуна, Хьасан. Цунах дерг-м хьан дас-нанас дийцина а, шаьш лелочу гIиллакхашца гайтина а дера хир дара хьуна. Делахь а соьгара цхьа керланиг хаа, хаза лууш хоьтту хир ду-кх ахь.\nВайн дайша чIогIа лардеш лелийна доьзалш шуьне хавшоран гIиллакхаш, цара дахарехь лелош долу маьIна а хууш. Масала, нанас цкъа а шен бераш деца цхьана шуьне ховшош ца хилла. Тхан бераллин хенахь дага а ца догIура деца цхьаьна охьа а хиъна,цхьана шуьнера хIума яа мегар ду бохург. Дена шенна хIотто беза кхача. Берана, доьзална–шенна. МаьIне хIума ду иза. Уггаре а хьалха цуьнца ларъеш ерг дена, беран (доьзалан) юкъаметтиг ю. Да, даима а хьаша санна хила везаш ву, цуьнга боллу сий-ларам а болуш.\nНанас уьш цхьана шуьне ховшо болийча хIун хуьлу цунах? Воккхалла-жималла дIадолу. Бер дена хьалха кхийда доладелча, багара яккха а гIертар ду. Иза юкъара марзо, эхь-бехк, гIиллакх дIадаккхаран юьхь хуьлу. Ден лерам дIабоккху цо. Цхьаболчу доьзалшкахь дена хьалха кхача луш гIиллакх хилла. Цунна хьалха ца баларх хIумма а дац кхача, коьртаниг шенна биллар ду.\nНахана юкъахь маггане а мегар дац да а, нана а, доьзал а цхьана шуьне ховшар. Вайн халкъан эхь-бехкаца догIуш дац иза. вайн гIиллакхца догIуш ма дац нахана юкъахь, ур-атталла, шен доьзалхочун цIе яккхар а, хьастар-м хьеха а ма де. Ткъа цхьана шуьне ховша буьйлабелча и дерриге хила герга ду.\nВайн дайша лелийна оьзда гIиллакх ду шуьне да а, доьзал а къастийна хаар. Доьзалехь ден меттиг ларъяр ду иза. Ден меттиг баьрччехь ю. И чохь а волуш доьзалехь цхьаьннан бакъо яц баьрче ваьлла охьахаа. Охьаххаарх дерг аьлча, ден бакъо йоцуш охьахаа ца деза цхьа а бер. Иза а ду хаза гIиллакх.\nГой хьуна, Хьасан, дуккха а хIуманаш ду хIусамехь шун хIотторца доьзна. Уьш дерриге а дийцина а вер вац. Коьрт-коьртаниг ас хьахий. Бакъду, тахана уьш лардеш боцурш а хаало вайна. Халахеташ делахь а, тIаьхь-тIаьхьа алсамбовлуш а бу и саннарш. Шун хIотторехь, шуьне ховшорехь тIеоьцуш керла гIиллакхаш ду, хьенан ду а, мичара ду а хууш доцу. Цо дика болх бийр бац.\nВай, хьалха хилла долу нохчий а долуш, даха лууш делахь, цара лелийна гIиллакхаш лелон деза. Вайн эзарнаш гIиллакхех цхьа а дац дIатаса мегар долу, шен маьIна дан йиш йолуш. Вай дуьйцуш долуш шун хIотторан а, шуьне хааран а гIиллакх а ду царах.\nХIара къамел деш цхьа хIума дагадеа суна. Хьалхуо, вайна юкъахь хилла ду иза. Цхьа къонах волчу хьаша воьссина хилла. ХIусамнанас кхача а кечбина, хьешана хьалха хIоттийча, церан жима бер, шуьнна тIе а деана, цу чохь йолчу хIуманна тIекхевдина (шена Iеминарг а, могуьйтуш хиллрг а дина-кх цо). Хьешо тIара тоьхна, дIачовхийна кIант. Важа шен дега а хьаьжна, мохь тоьхнна велха волавелла. ТIаккха, хьешаца цхьаьна хиъна Iаш волчу хIусамдас аьлла боху: «Хьенех, ма вуон туьйхи ахь цунна. Вайн хIара цхьаъ бен ван а ма вацара»,– аьлла. «Цхьаъ бен а ца хилча, иза а мегаш а ца хилча къа дац хьан?», аьлла хиллера хьешо. Иза бакълуьйш а хилла. Кхин цул тIаьхьа хьешана хьалха хIоттийначу шун чу-м ца кхевдина кIант. И-м стенна дуьйцура, цуьнан тIаьхьенах долу бер а-м ца кхевдина. Вайна бевзаш бу и доьзал а, церан тIаьхьенаш а.\nОьшучохь иштта а кхето мегар ду бер. Амма иза нийса ду ала ца гIерта со. Хьеше а ца кхетадойтуш, нанас ша кхето деза бер. И ду нийсаниг. Нийсаниг лелор вайна тIехь ду…\n– Дада, деца цхьана шуьне хаа цкъа а мегаш дац цуьнан йоIана а, кIантана а?-хаьттира Хьасанца цхьана волчу Ахьмада.\n— Ду. Дера ду. Дас ша ло шен доьзалхочунна и бакъо, иза кхиъна ваьлча, шен рицкъа а доккхуш, шен доьзал а болуш дIаволавелча. Бакъду, оцу хене ваьллачу доьзалхочо а, дас вита а ца витина, ша цуьнца цхьана шуьне хиъча, тоьллачех кхача шен дена хьалха татта беза. Иза хьалха тIекховддалц, цо «Бисмилла» даккхалц, юучунна тIекховда ца веза. Цунна хьалха кхийда, цунна хьалхара кхача схьаэца мегар дац. Цунна хьалха ваьржина охьахаа ца веза. Дукха къамел дан а ца деза.\nШуьнца ю марзо олу вай. Дений, кIантаний юккъера марзо яц вай юьйцург, доттагIашний, бевза-безачарний юккъера марзо ю. Дений, кIантаний юкъахь, шуьно чIагIъян а ца оьшуш марзо хуьлуш ю. И марзо ларъян хаа деза шуьнехь а. Бакъду, деца цхьана шуьне охьахиъначу кIантана цкъа а ша воккха-м ца хета. Болчарна Дала латтабойла дай а, наной а. Цаьрца оьзда гIиллакхаш лело кIентий а, йоьIрий а латтабойла… — дерзийра воккхачу-Дадас шега динчу хаттаршна жоьпаш луш дина къамел. Цул тIаьхьа а цхьацца дуьйцуш Iийра тхо. Тхуна товш дерг дийца цуьнан шортта дан а ду. Цунна кIорда ца дойтуш, Вокхачу-Дадин Iодика йина дIадахара тхо, юха а и волчу дахка болчу сатийсамца. Иштта хуьлу хIоразза а. ГIиллакхийн шатайпа хазна ю-кх иза, адамаш даима а шена тIеийзош.\n← Куьг хьакхахьа буоберан коьртах\nИзречения Пророка →