ФБР-н агенташа левечу хенахь ша а, шен вашас а шайн куьйгашца лоьлхуьйтурш а кечъеш, динера тIелатар аьлла, дIахьедина 2013-чу шеран бIаьста Бостонехь марафонехь эккхийтар дина аьлла, лаьцна латточу Царнаев ЖовхIара. Дуьххьара зорбане даьхначу кхелан процессан документаш тIехь Iораяьккхина и информаци.\nЛоцучу заманчохь лазийначу ЖовхIарна хала дара юьхьанца къамелаш дан, цундела шега талламчаша дечу хеттаршна жоьпаш шен куьйга дIа а яздеш, лора цо. ХIетахь хаамбина хилла цо, шен вешица цхьана шаьшиммо сиз-кепаш хIиттош, бомбанаш ен гIирс вовшахтухура аьлла.\n2013-чу шеран бIаьста 3 стаг а вуьйш, 282 лаза а веш, Бостон-гΙалахь марафон йоьдуш ши эккхийтар дарна бехке вира, хΙеттехь лоцуш полицино вийна Царнаев Тамерлан а, тΙаьхьо лаьцна Царнаев ДжовхΙар а. ТIаьхьо кхеле кхачийначу оцу хаамех яздина ду ФБР-н рапорт тIехь.\nЦарнаев ЖовхIара дийцарехь, Кембриджерчу Массачусетс олучу штатехь цуьнан ваша вехачу хIусамехь йина хилла цушиммо лоьлхуьйтурш. Стенгахь кечйина хилла бомбанаш, церан кара хьан елла хилла уьш бохуш, дукха хенахь дуьйнна диллина лаьттинчу хеттаршна жоьпаш ло оцу керлачу хаамаша.\nЦарнаевн гIуллакх толлучу хенахь ФБР-н агенташа дуйнаца тоьшаллаш дира, Царнаев Тамерлан вехачу хIусамехь оьккхуьйтург йина лараш ца карийра шайна, ур-атталла сантехника вовшахъяьккхича а аьлла. Iорадаьхначу кехаташа чIагIдо, бомбанаш дукха хьолахь Тамерланан петар чохь а, юкъ-кара ЖовхIаран машен чохь а еш хиллийла. Бомбанаш йина ваьллачул тIаьхьа, талламчаша бахарехь, вежарша лоьхуш хилла уьш яхка меттигаш.\nОцу юкъанна царна хиина хилла гергарчу оршотдийнахь Бостонан марафон хир юйла. Иштта Iалашо лаьцна цу шиммо цигахь уьш лелхийта.\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатин бехккъасторхоша Царнаев ЖовхIар вен кхачор шен сацамца тIечIагIдира 2015-чу шарахь.\nАдвокаташа боккхах бехк лоцуш вийначу воккхахчу вешина Тамерланна тIе а биллина, ЖовхIар вен кхачорах хьалхаваккха а гIиртира.


Политика йоцург, ненан мотт а, гIиллакхаш а дара Нохчийн дуьненаюкъарчу конференцехь дийцаре деш\nДани -- Дуьненаюкъара Нохчийн конференци схьайоьллуш ву Ичкерин Iедалан куьйгалхо Закаев Ахьмад, КопенхIаген, 17Заз12\nМаршо Радионо хьалхо ма-дийццара, Данерчу Нохчийчоьнна гIорторъяран комитето дуьненаюкъара конференци вовшахтоьхнера цхьамогIа хеттарш дийцаре дан. ТIаьххьарчу маситта шарахь иштта йоккха конференци хилла а яцара, Европан массо а маьIIера нах а гулбеш. Хьешашна юкъахь бу нохчийн хаттарца даима а зIенехь хилла болу политикаш – Ингалс-пачхьалкхара Лорд Френк Джад, Литувара Европан парламентан декъашхо Ланcбергис Витаутас, Польшера сенатор Ромашевски Збигнев, «Бесланан аз» вовшахтохараллин куьйгалхо Кесаева Элла, иштта дIа кхин а.\nНохчийн агIор баьхкинчарна юкъахь бара, коьртачу декъанна, Европехь Iаш болу политикаш а, адамийн бакъонашIалашъярхой а, жигархой а. Конференци хIинца а чекх ца яьллехь а, тахана кхузахь дийцаре дечу хеттарех лаьцна ас къамел дан кхайкхинера кхо хьаша. Хьалхарниг ву Ферзаули Iусман, Ичкерин куьйгалхочун когаметта, шолгIаниг - Черимханова Аза, Ичкерин Iедалехь дешаран департаментан куьйгалхо, ткъа кхоалгIа хьаша Бакаев Хьасан ву, вевзаш волу историк, яздархо.\nМаршо Радио: Ферзаули Iусмане ло ас сайн хьалхара хаттар. Iусман, таханлерчу конференцехь дийцаре ден хеттарш, уьш стенах лаьцна ду? Ткъа политикаца доьзна дуьйцур долу хеттарш муьлхарш ду?\nФерзаули: «Таханене девлла вай, Нохчийн къоман бала а, вешан пачхьалкхан бала а хьесапе ца дахкалуш, жоп ца корош. ХIунда аьлча, дуьненца вайн къоман йолу юкъаметтиг, вайн къоман балане цхьаберш хьовсуш, цхьаберш ца хьовсуш, шалха стандарташ лелош, политика кхочуш ца ялуш. Болуш болу бала хIора стагана тIехь хьулбян гIерташ, цхьацца суьрташ ду вайна гучудовлуш, амма и вайн къоман бала цхьанхьара, цхьана меттигера тергоне эца беза, цхьана хьесапехь а бу и берриг бала.\nХIунда аьлча, цхьана стеган Нохчийчохь талхийна бакъонаш, цуьнан байъина гергара нах, цхьаьннан и проблема вай кхочушъярх, къоман проблема кхочуш хуьлуш яц. МаьIне хIунда ю аьлча тахана вай еш йолу конференци, цо гойту, вай мел тергалдо кху дуьнено, мел хеналара ю вайн проблемаш а, вай лелош болу болх а.\nТаханлерчу суьртехь, кху Европехь 160 эзар сов вайн адамаш ду. Уьш тергал ца дича тхо ца довлу. ХIунда аьлча, уьш вайн пачхьалкхан декъашхой бу, вайн йижарий, вежарий а бу, кхана цхьа бIаьрла сурт хIоьттича, шайн цIабаха безаш нах а бу. ГIазакхаша уьш цIабига гIерташ чIогIа къахьоьгу тахана. ХIунда?\nОьрсашкара тIеIаткъам а боцуш, кхуьуш нах бу царалахь. Царна кху дуьненан юкъаметтигаш а евзина, уьш дика доьшуш а бу. Ас эр ду шуьга. ХIора шарахь 5-6 эзар нохчийн кегийнах – йоIарий, кIентий – бу доьшуш, лаккхарчу дешаршкахь. ГIазакхийн махкахь санна а дац и Iамораш, уьстагI дIа а луш, хьайна зачет а йоккхуш! Кхузахь бераша схьаоьцуш хьекъал, фундаменталан хьекъал-хаарш ду. Кхана уьш шайн пачхьалкх чIагIъян , цуьнан дукъ дIакхехьа цIабахка безаш бу. И хIума вуно маьIне ду тахана а, йогIунйолчу хана а».\nДани -- Нохчийн дуьненаюкъара конференци дIайоьдуш, КопенхIаген, 17Заз12\nМаршо Радио: Черимханова Аза Нохчийн Iедалехь департаментан куьйгалхо хилла ца Iаш, лингвист ю, нохчийн матта тIехь болх а бо цо. Аза, хьан дакъа вуно халачехду. Нохчийн маттаца яккхий халонаш ю. Европера дай-наной берашна мотт Iамо гIерташ а, лууш а бу. Маттаца, и Iаморехь муьлха проблемаш ю тахана Европехь?\nЧеримханова: «Вайн ненан мот – нохчийн мотт бу. Вайн синкхача, цуьнгахула бен карор бац стагана шега ларам а, шегахь яхь, сий, махке безам, гIиллакх, адамалла а. Цуьнгахула бен хуур дац стагана шен къомах дозалла дан. И хаар оьздангалла ю. Шен мотт ца безар, къоман гIиллакхаш дицдар –Делан лаамна тIера дIавалар санна хIума хета суна. И къаьсттина аренгахь а ду гуш, аренгарчу доьзалшка, вайн берашка хьажча а ду гуш. Амма вайн Нохчийчохь а изза проблемаш ю аьлла хета суна. ХIунда аьлча, массо а дIаолуш дерг, дешар, Iамош долу Iилма а, дерриг а оьрсийн матте дерзийна ду. Вайгара хьекъа дIаэцна ду, вайга нохчийн мотт ца бицийта, и ца ларийта, вайна ваьшка нохчий ду ала а эхьхетийта.\nТкъа нохчийн мотт бацахь, вайн къам а дац. Иза вайна массарна а хууш а ду, хьалха дуьйна а схьадогIуш хIума а ду иза. Нохчийн мотт карлабаккха, оьрсийн графика тIера дIа a баьккхина, латиницан буха тIе хIотто лаьара тхуна. Цу тIехь беш болх а бу, и болх тахана болийна а бац, шерашкахь беш схьабахьаш болх бу.\nВай дерраш а цхьатерра ду, ца хаьа наггахь волчунна а мотт. Амма эхьхета ца деза, вайца оьрсаша латтийначу политикан тIаьхьало ю иза. Ткъа мотт карлабакхха беза, Iамош хила беза. Ойла нохчийн маттахь ян еза коьрта чохь а. Доьзалш, шаьш уьш стенггахь а белахь а, царна нохчийн мотт дIакхачо безаш бу, вай вовшийн тIекхочехь мел ду а. Вовошех кхеташ хилчхьана тоьар бара иза-м бахар нийса дац, ненан мотт тIаьхьа а тоьттуш, кхин меттанаш Iамадар а дац нийса.\nСтагна кхиболу меттанаш мел шера хаарх а, багахь, со нохчо ву бахарх, нохчо хуьлуш вац, мотт, гIиллакхаш девзаш вацахь, хьо мила а кхиверг ву, амма нохчо вац олу-кх вайн нохчаша.\nЕвропехь дуккхаъчу организацешна лелаш низам ду, уьш шайн-шайн мехкашкахь бехачу тIебаьхкинчу нахана мотт биц ца балийтарехьа, дин леладайтарна тIехь болх бан декхаре еш. Оцу низамах пайда оьцуш вай а хила деза. Стохка аьхка керла араяьккхина абат ю, «Вайн къоман хазна – нохчийн мотт» цIе а йолуш, иза вайн метан жайна ду, латиницан буха тIехь, оьрсийн кириллица новкъа а хир йоцуш. Оцу агIор кхин а болх беш ду тхо, масситта проект а ю".\nМаршо Радио: Сан кхолагIа хьаша Бакаев Хьасан ву. Историк, яздархо, масситта жайна арахецна Хьасана. Истори вуно чIогIа маьIне дакъа ду. Нохчийн дахарехь истори тайп-тайпана юьйцуш нисделла, цхьана агIор нохчийн историкаш бу, вукху агIор оьрсийн историкаш а бу. ТIаьххьара зама исторехь муха юьйцуш ю, Оьрсийчохь а, арахьа а и муха йийца езара аьлла хета хьуна, нохчаша цу тIехь хIун болх бан безара?\nБакаев: «Истори гуттара а, и кхоллаелчхьана дуьйна а, политикаца йоьзна ю. Цхьамма юхаязйина политика ю, олу исторех. Таханлера истори, вай декъахь а долуш, ткъа чекхдевлла а доцу хIуманаш дийцарца ю. ХIетте а кино гайтича, дийцича, вай цец а довлуш, харцхьадаьхна хIуманаш ду дукха. Ткъа кхана, хан мел ели а, кхин а харцдохур долуш а ду мостагIаша.\nНохчийн агIоно дан дезарг хIун ду, аьлла, сайга хаьттича, суна иштта хета. Яздан хууш верг, воцург, профессионал вацахь а, цо шена гина, гонаха хилла хIуманаш дIаяздан деза, аьлла хета суна. Кхана-лама и шадерг вовшах а тоьхна, цунах система а йина, книжканаш а йина, арахоьцуш профессионалаш а бевр бу вайна юкъара. Тахана хала ду вайна информации гулъян а, дерг гулдан а, хIунда аьлча, декъаделла ду вай, цхьацца мостагIаллаш ду юкъахь, кхерамаш бу. Цундела шен-шен меттехь стага хIуманаш вовшахтоха деза. Яйна дIаялийта йиш йолуш яц вайн тIаьххьара истори. Ер а яц, Дала мукъалахь".\nМаршо Радио: Хьасан, кхин цхьа хаттар а хир ду сан хьоьга. Нохчийчуьрчу шина тIамо, хIинца дIабоьдуш болчо а, цул хьалха хиллачо а, хаза нехан санна зуламаш дина, вуно дукха нах байъина, хIокху Европехь-м хIета а вета а, дуьненан шолгIа тIом чекхбаьлчхьана, оццул зуламаш дина а дацара. И зуламаш таллар - уьш динарш, дуккха а оьрсийн инарлаш, салтий - арахь лелаш бу хIинца а, шайна дина цхьа а таIзар а доцуш. Оцу агIор беш цхьа а белхаш буй нохчийн жигархоша, политикаша Европехь?\nБакаев: « Ас цхьа масал далор ду. Оьрсийн президентан харжамаш дIабоьлхуш, хIуъа а дина а, ша харжийта гIерташ, чIогIа къахьегна Путина. ШолгIа тIом а болийна, Нохчийчоьхь дина зе Путинна тIехь ду. ХIунда аьлча, нохчашца йолу проблема цо кхочуш йийр ю, аьлла, Ельцина цуьнга дIакховдийна дарж дара иза. Ткъа тахана, кхаьжнаш а тесна, президент ца хилахь, Путинах хиндерг вайна дика хаьа. Иза Сербера Милошевич санна, лоцур вара, и набахтехь хан такха езаш стаг ву, цунна шена а хаьа иза дика.\nВай хIун дан деза кху хьолехь, куьйгаш охьа а дахийтина Iен йиш ма яций вайн? Вай гулдеш ду факташ, мел дерг а, цунах бух боллуш хронологи еш ю вай. Европерчу адамийн бакъонийн кхелехула дуьйлу, толамаш а бохуш, дуккха а нохчий хьийзорах долу гIуллакхаш, гIуданаш детта Оьрсийчоьнна. Оха хIун до аьлча, оха и девнаш дерраш а кепадетта, цаьрца дозуш мел дерг схьагулдо.\nМехкдаьтта, газ бахьанехь, цхьаберш бIаьргаш дIакъовла гIерта Европехь, амма гIуллакх хир дац. Вайх цхьана стеган проблема кхочуш а йина, йисанарш юьстахтаса гIерта цхьаберш, амма вайна ган езарг доллучу а къоман проблема ю. Ас дош ло хьуна, тахана дацахь а, кхана дацахь а, шо даьлча делахь а, 5-10 шо даьлча делахь а, валлахIи-биллахIи, жоьпаллехь хир а ма бу уьш, цара жоп лур а ма ду шаьш нохчийн къомана тIехь, нохчийн пачхьалкхана тIехь лелош долчух.\nМаршо Радио: Черимханова Азига хаттар ду сан нохчий матах лаьцна. Тахана Европерчу школашкахь нохчийн мотт Iамош а бац, кIезиг Iилманчаш бу мотт толлуш а, хьалакхуьуш долчу чкъуре мот биц ца байта, хIун дан деза аьлла хета хьуна?\nЧеримханова: «Мотт дIабаьлча, гIиллакх а дIадолу. И шиъ дIадаьлча къам дIадолу. Цул боккха цхьа а бохам бац къомана. И къам а дуьненчуьра дIадолу. Ненан мотт безар, хаар - мехкан маршо ларъяран коьрта дакъа дуйла гойту Мамакаев Мохьмада аьллачо: «Шен ненан мотт халкъо, сий а деш, Iалашбахь, цу халкъан паргIато цхьаммо а хьошур яц». Орамера дуьйна схьа вай хеда ца дайта, чеха ца дайта, кхетам болуш хила деза вай. Нагахь санна, къомана диса лаахь, хIора нохчочо мелла а къахьега деза мотт Iамош, гIиллакхаш дахарехь а лелош, иза цунна тIехь ду и муьлххачу а пачхьалкхехь вехаш велахь а,Нохчийчохь, Европехь, Америкехь.\nТIекхуьуш долу чкъор вайн кхане ю. Кхане а дIайойъуш, бовш бу мотт. Школаш схьаелла еза, тайп-тайпана тептарш зорбане даха деза. Аренгахь кхуьу бераш атта дац матте Iамо, вай Европехула, дуьнентIехула, маьI-маьIнехь даьржина хиларе терра. Диаспораша хIинцца бен дIаболош а бац и болх. Дала мукъалахь, ницкъ кхочур а бу аьлла хета, вай цхьана бертахь болх дIаболабахь, аьтто бер бу. Иза угаре а мехала ду аьлла а хета суна. Латинице баьккхина а, я кириллицаца, мотт карлабаккха беза вай. Суна оцу тIехь дакъалаца ала луур дара организацешка а, меттан бала мел болчаьрга а".\nДани -- Нохчийн конференцин делегат ю гоьялла иллиалархо Рамзаева Бирлант, КопенхIаген, 17Заз12\nМаршо Радио: «Бакаев Хьасане, историке, юха а исторех лаьцна хоттур ду ас. Тахана Оьрсийчохь, Москох, болх беш институташ а ю, академии а ю, Нохчийчохь хилларг а, Кавказехь хIинца лаьттарг а толлуш, шайн агIор яздан гIерташ. Бакъдерг яздеш, и толлуш историкаш тахана бан а буй-те Оьрсийчохь я Европехь?\nБакаев: « ТIаьххьара хан вай йийцича, тIемаш бу-кх вай хьехораш. И тIемаш гайтинарш, цуьнга хьовса баьхкинарш историкаш бацара юьхьанца, репортераш, журналисташ бара. Цара яьхна видеош а ю, дина йозанаш а ду. Уьш вовшахтоьхча, царех а истори хуьлу. Харц хIуманаш а ду вайна дуьхьал яздина, бакъдерг а ду. Вайн агIо лаьцна нах а хилла, вайна дуьхьал нах а хилла. Дуьхьал хиллачара мел яздинарг харц ду ала а йиш яц, хIунда аьлча, бакъдерггий, харцдерггий эн а оьй, кегарене доьрзу. Иштта тактика ю.\nБакъду, вай а ца хилла тIех «дидеш», вайгара а дийлина гIалаташ! Иза а кхетош, нийсаниг леха деза, яздан деза, оцу хIуманашна тIе а тевжаш. Бакъдерг ма-дарра охьадилла дезаш ду. Ткъа ма-дарра охьа ца диллича, тIейогIучу тIаьхьенна хьехам а ца хуьлу цунах. Хан цкъачунна тIекхачанза ю аьлла хета суна. ХIунда аьлча, хIума хIинца а дIадерзанза ду. Вай, нохчий а, декъаделла ду цкъачунна вовшашка гамонаш ю хIинца а ехаш. Кхана уьш а дIаевр ю, хила ма-дезза къам а хилла, дIа а хIуьттур ду вай. ТIаккха историкаш а хир бу вайн, хиллачунна тIехьожуш, толлуш, яздеш.\nЦундела цкъачунна вайга истори язлур ю аьлла ца хета сунна, хилларг тIех дегнашна герга долундела. Соьга хаьттича, тахана информаци гулъяр ду коьрта. Хилларг диц ца далийта, дIа а яздеш, видеогайтамашка а доккхуш. Хьо духьал ву аьлла а ца боху ас, шун радио а ю оцу агIор болх беш. Шун репортажаш гулйича, иза а ю истори. ДIайоьду процесс схьа а лоцуш, иза хазош душ у. Дала мукъалахь, вайн таро а ю яздан, информаци а йолуш ю, и вовшах а тоьхна, библиотекашка дIахIоттош хан йогIур ю бохучух а теша со».\nКонференцехь дуьйцуш долу хеттарш нохчийн къомана ладаме долундела, и хеттарш шуьйро дийца дезаш дара. Конференцехь дакъалаьцначарна юкъах , дуккхачу декъанна, Европера баьхкина нах бара. Барам вовшахтоьхначара дийцарехь, техникаллин бахьана ду цуьнан а. Амма тIейогIучу заманахь шаьш кхечу континенташкарчу диаспорашкара жигархой а кхойкхур бу бохуш бара уьш.\nДанерчу дуьненаюкъарчу конференцера


«ДоIина айдина куьйгаш» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\n«ДоIина айдина куьйгаш»\nДюрeр Альбрeхтан «ДоIина айдина куьйгаш» сурт диллина пхи бIе шо сов хан ю, амма тахана а дуьненахь уггаре а гIарадаьллачех и. Историн мехалла хилла ца Iа суьртаца, цуьнца доьзна дийцар бахьанехь, дегайовхонан къилба а хилла лаьтта и.\nНюрнбергна уллерчу жимчу юьртахь бехаш доьзал хилла. БерхIитта бер хилла цу доьзалехь кхуьуш. Дашочу пхьеран говзалла карерзийнчу доьзалан ден дийнахь а, буса а саццаза къахьега дезаш хилла доьзал хене баккха.\nДюреран воккхахволу ши кIант суьрташ дахка лууш хилла. Амма и шиъ дика кхеташ хилла, шаьшшинга дешийта ден ахча вовшахкхетар цахиларх. Вежарша дукха набарза буьйсанаш яьхна, шаьшшинна Iалашоне муха кхочур вара-те бохуш дийцарш деш. Эххар а цхьа некъ карийна. Эчиган ахча ирхкхосса барт бина цаьршимма – эшнарг шахте балха а вахана, тоьллачуьнга дешийта ахча доккхур ду. Толамхо дешна ваьллачул тIаьхьа, суьрташ дIа а доьхкина, цо вукхуьнга доьшуьйтур ду.\nТолам Дюрер Альбрехте кхаьчна. Нюрнберге деша вахана иза. Ткъа Дюрер Альберт шахте балха вахана. Деа шарахь бина цо и кхераме, хала болх, шен вешига дешийтархьама. Деша волавеллачу хьалхарчу дийнахь дуьйна а ерриге а академехь а тоьлла дешархо ву аьлла гIараваьлла Альбрехт. Шен хьехархойл а хьалхаваьлла и, дешна волучу хенахь, цуьнан белхаш дуккха а ахча алуш, оьцуш хилла.\nКъона художник цIа вирзича, цуьнан сийнна той хIоттийна доьзало. Той чекхдолуш довха дош а олуш, шен хьомсарчу вешина баркалла аьлла цо, сатийсам кхочушбан шен аьтто барна а, оьшучу меттехь шена накъосталла цо дарна а. Альбрехта шен къамел иштта чекхдаьккхина: «Ткъа хIинца, Альберт, хьан рагI ю. ХIинца Нюрнберге деша ваха йиш ю хьан, хьайн сатийсам кхочушбан. КхидIа хьан дола ас дийр ду…»\nМассо а Альберте дIахьаьжна. Цуьнан юьхь бIаьрхиша яшийнера, цо корта лестабора: «ХIан-хIа! ХIан-хIа!» – бохуш. Эххар а, меттавеана, бIаьрхиш дIа а дохуш, хьалагIаьттина, массаьрга а бIаьрг тоьхна, вешигахьа а вирзина, шен куьг цуьнан бесни тIе а хьокхуш, эсала элира: «ХIан-хIа, ваша, со хIинца гIур вац Нюрнберге, хIинца дукха тIаьхьа ду. Кху деа шарахь сан куьйгех хилларг хьажахьа! ХIора пIелг а, мел лаххара а цкъа кагбина бу, аьтту куьг энаша лаьцна, хьо вистхилла валлалц а стака карахь хала латтош дара. ХIинца сан пIелгашка къолам сацалур бац. Суртдиллархо хир вац соьх…ХIан-хIа, сан ваша, хIинца дукха тIаьхьа ду…»\nТIаккха диллина Альбрехта шен гIарадаьлла сурт…


Нах, хаттар-алар а доцуш, арабоху хIусамашкара\nКуьршалой-Эвлахь бахархойн 37 ков-керт дIа а хьаькхна, уьш лаьттинче йохк-эцаран, сдаIаран комплекс йилла доллу Iедал. Юьртан юкъ ю юьйцург – Куьршалойн, Советийн, Кадыровн, Шатаевн, Шериповн урамаш.\nАла дашна, кхеташ доцчу бахьанийца бутт хьалха лаьцначу адамийн бакъонашларъечу "Мемориал" центран Нохчийчуьрчу декъан куьйгалхочун Титиев Аюбан хIусам а ю дохо кхайкхийначу цIенойн могIарахь.\nКIира хьалха хиина бахархошна шайн ков-кертийн меттехь керла объекташ ян доллийла Iедал. ДIадахначу оршоьтадийнахь, эвла юккъерчу маьждигна хьалха дIа а кхайкхина, довзийтина нахана дан дагалаьцнарг. Дийцарехь, "сацам кхочушбечу комиссин" куьйгалхо, мехкан финансийн министр Тагаев Султан а хилла гуламехь.\nБовзийтина сацам: цIенойх баьхначарна хенан йохалла керла хIусамаш лур ю, ткъа хIинца уьш декхаре бу сихха хIусамаш дIатаса.\nХьаьнга, стенга боьлху нах шайна Iедало цIенош даллалц? Иза дуьйцуш дац. Бахархошца бартбеш ца хIиттийна Iедало ур-атталла цхьа а кехат а. Ткъа арабовла дезара церан керташкара Чиллан-беттан 12-гIа де тIекхачале. Йохк-эцаран комплекс ян йолор ю аьлла Зазадоккху-беттан 1-чу дийнахь.\nХинйолу комплексан сурт гойла ду гIишлошъечу “ИНЭ-Интерсервис” компанин сайта тIехь.\nНизам лелаш а дац?\nНийсонах дерг аьлча, Оьрсийчоьнан ХIусаман кодексан 32-чу артикло Iедал декхаредо ша пачхьалкхан, мехкан хьашташ кхочушдеш дIадохучу дакъойн, хIусамийн хьокъехь долахошца хьалххе дийцарш доло а, оцу хьокъехь нах реза боллуш проект кечъян а.\nМах, хIусамаш мукъайоху хан, кхидолу хьелаш дуьззина дийцаредан деза хIусамийн дайшца. Ницкъаша хIусам адамера яккха бакъо яц кхелан бен. Цу тIе, цIенойн мах караэцначу стеган, нагахь санна иза кхин ваха меттиг боцуш велахь, эха шарахь Iан бакъо ю ша дIатосуш долчу цIачохь. Иштта боху низамо.\nIедало дIадохучу цIенойх лучу ахчан барам богIуш хила беза баккъал а лелачу мехашца, компенсаци ян еза дIакхалхарца а, ханна чохь Iа хIусам лоцуш а йинчу харжашна.\nКуьршалой-Эвлахь дац оцу маьIнехь дина хIумма а.\nНохчийчуьрчу Iедало дуьххьара бац нах, цIенош дIа а хьокхуш, чуьра арабохуш. Устрада-ГIала, Ойхара, Шела…\nШелахь нах цIенойх бехира лаамза. ХIусамаш йохош яьккхина видео гайтира "Кавказ.Реалиино" шен сайтехь, цул тIаьхьа иза яьккхинарш схьа а лехна, шен белха метте а гулбина, Ичкерица зIенехь бу бохуш, хьийзийра парламентан спикеро Даудов Мохьмада ("Лордо").\nШелахь цIенош ду дIахьокхуш\n"Иза духхьара а дац"\nШелахь дохийначу ков-кертийн дай леткъар бац, "латкъаман мах тIех боккха бу", элира “Кавказ.Реалиига” кхечу хIумашка дехьабаьхначех цхьаммо. Цо дийцарехь, меттиг сихха хийца дийзира цуьнан. Гергарчарна тIебоьссира доьзал.\nКъамелдийриг лерина яц леткъа, иза "йоьлларг ду цIеххьана дахар хийцар". "Бахамах тхо хьалха а даьхна – депортаци йолуш а, тIом бирзинчул тIаьхьа а. Гергарчаьргара цIа дIадаьккхира, шун кхин цхьа цIа а ду, тIемаша кхерчех баьхначарна Iедалан дан хIума дац, аьлла. Тхьо-м доьлла цунах", - бохура зудчо.\nХIун документаш хIиттийра шу дехьадохуш, аьлла, “Кавказ.Реалиино” динчу хаттарна жоп ца карийра цунна. Ткъа къамеле ваьллачу кхечунна беламе карийра и хаттар: "Кехаташца дерг бIаьрг негIар а тохале кхочушдо Нохчийчохь, тхоьга а ца хоьттуш!".\nНах ницкъаша хIусамашкара бохор дуьххьара дац Нохчийчохь, элира бакъоларъярхочо, “Комитет гражданского содействия” цIе йолчу юкъараллан куьйгалхочо Ганнушкина Светланас.\n"Дуккхаза а хилла иштаниг – ГIалгIайчохь мухIажирш шайна хIиттийначу четаршка дIатарбан болийчхьана дуьйна а. Эки-Юьртанна генайоццучу "Иман" олучу четарийн куьпахь хилира со 2002-гIа шо чекхдоллуш. Шийла хан яра иза, амма нах четаршкара арабаха болийра, оха Путине арз а дина, сацадайтира", - дуьйцу цо.\nЦул тIаьхьа Нохчийчу комисси хьажийра. "Iаьн юккъехь со а, Памфилова Элла а, Алексеева Людмила а яхара цига. Тхуна гира дерриг а. Нохчийчуьрчу Iедало, нахах къа а ца хеташ, лелориг сацо гIертара ГIалгIайчоь! Тамаше хьал дара. Тхан кема Несара дIакхаьчча, цхьаьнхьа дIадигира тхо. "Шуна хаьий и нах четаршкара арабаха тхоьга бохург Нохчийчуьра хьаькамаш буйла? Тхо-м реза ду уьш кхидIа а кхузахь бита, бохура гIалгIайн куьйгалхоша", - дуьйцу цо.\n"Ткъа дийриг иштта гора: нах шелах, кирлелочу машенаш тIе а буттий, боьлхушшехь, стенга буьгу а ца хоуьйтуш, буьгий, биссабора Нохчийчохь. Яцара царна кечйина меттигаш" – цецъюьйлу бакъоларъярхо.\n"10 шо хьалха а дира и саннарг. Нах ГIалгIайчуьра ницкъаша дIабигира. Юьхьарца ханна кечйинчу меттигашка дIатарбира, тIаккха аракхийсира. Со хIетахь президентан адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан декъашхо яра.\nНах арабохуш хьийзачу Нохчийчуьрчу хьаькаме, жимчу стаге, тIе а яхана, ас боху: "Муха мега иза, ХIусаман кодекс ма ю лелаш, хIун ду аш дийриг? Цо, сан даржан тоьшалле а хьажна, со а ю-кх Iедалхо, кхета еза-кх шех аьлла хеташ, жоп ло суна: "Кхетий хьо доллучух а? И буьйр динарг Рамзан ма ву!" – дагалоьцу Ганнушкина Светланас.


Дахаран Генаш, Дечкен-бутт 01, 2016\nГIуран-бутт 14, 2015\nАганан илли доьза дайча...\nНохчийчохь цхацца къиза хилам бийцаребеш, наха даим, шаьш-шайна адвокаталла деш санна, олуш хеза «ТIемаша вайна йитина лар ю иза», олий.\nБисултанов Апти. Къоман мехала дакъалг. Нохчийн къоман хазна, дешан тоьлла пхьар. Иштта олу цунах дуккхаъчара.\nКеста-кеста олуш хеза вайлахь «Суна ца хаьа нохчийн мотт» «Оха ишколехь ца Iамийна», «Стенна оьшу иза?», «ГIазакхийн мотт шера хаьа суна».\nГезгмашин-бутт 21, 2015\nЮй хьо ирсе, нохчийн зуда?\nМахкахь нохчийн Зудчун Де ду даздеш... Иза а цхьана дийнан пафос ю. Ткъа муха еха нохчийн зуда шеран кхечу деношкахь, юй-те иза шен дахарх йоккхаеш, ирсе?\nМарсхьокху-бутт 30, 2015\nДIабайна малх а латало юха...\nМогуш-маьрша дIалелачу адамо дукха хьолахь ойла а ца йо шегахь санна могашалла а йоцуш, кIелвисинчун. Сатуева Кулсам бIаьрса дайна ю, амма янне а яц бIаьрзе. Ю, мел могушверг а шен доьналлах хьоьгур волуш.\nМарсхьокху-бутт 16, 2015\nНабахте кхача бехк ца оьшу\nХьалхо оха вовзийтира Нохчийчохь тIом боьдуш оьрсийн эскаршна дуьхьал а лаьттина, оцу бахьанийца набахтехь итт шо а даьккхина мукъавалларх, Европехь веха Артур. Ткъа тахана вовзуьйту, цкъачунна цуьнан декъа кхачаре сатуьйсуш, шийлачу Архангельскехь хан токхуш волу Котар-Юьртара Замтиев Лоьма\nАдвокат - бакъонан накъост я суьдхочун мостагI?\nКхелашкахь бакъ а бой, бехк бацарна суьдхоша паргIатбохучу нехан чот ца кхочу 1 проценте а. Оьрсийчоьно шен набахтешкахь бехк а боцуш кхобу эзарнаш тутмакхаш. Лаьттачу хьоло гайтарехь, адвокат оьшуш хьал а дац...\nМангал-бутт 14, 2015\nВайна, йижаршна, юкъахь аьлча...\nНохчийн къомо шен иллешкахь дезачу дешнашца язъеш хилла зуда – доьзалан гIарол, кхерчан нана. Мила ю иза тахана юкъараллана, иза муха Iалашйо, хIун ду цуьнан карахь?


Наха хоьтту – ШАЙХ Хож-Ахьмад-Хьаьжас жоьпаш ло\nТасбихь дича а, суьлхьанаш хьовзийча а хилла болу мел дIакхайкхийча и беллачарна дІакхочий?\nСтаг велча цуьнан Іамал хедаш ю, амма Дала Элчанан умматана (ІалайхІи-ссолату ва-ссалам) динчу совгІатешх ду цуьнан и Іамал хаьддехь а, тIаьхьабисина болчу наха (доттагІий хуьлийла, верасаш хуьлийла, гергарнаш хуьлийла, бевзарш хуьлийла), цуьнан цІарца Къуръан дешна, зуькар дина, сагІа делла, доІанаш дина, и велларг дага а лаьцна, йина йолу Іамал цуьнга дІакхочур ю, цуьнах шеко йоцуш и сецна ду.\nХьовсал, Дела резахиларш, эвлияэх цхьа стаг хиллера, аьлла ду жайнахь, хиъна Іаш, шен хьуьжаран уьйтIахь, цуьнан бIаьрг кхийтира берашна юкъахь доьлхучу цхьана берах, деллахь, лазийна те иза аьлла, тІе а кхайкхина и бер хьаьстина хилла цо. Хьуна хІун хилла, аьлла хаьттича, беро жоп делла: кесталха нана еллера шен, и нана яй-кха шена жоьжахатан Іазапехь, аьлла. Цунах къахетта оцу эвлаяа ша Іаччохь шен суьлхьанаш тІехь доккха зуькар дина хиллера кхузткъе итт эзарне кхаччалц. Ойла йина цо, оцу меттехь кІантана хезаш доцуш, ша бина болчу белхан кхузткъе итт эзар зуькарх хилла мел оцу кІентан нанна бели-кх ша (цуьнан цІе а ца хаьа цунна) аьлла, оцу кІентан нанна совгІат дина цо. КІант гуш лаьтташехь хийца а велла, схьа а иккхина ловза велира, боху. ТІаккха оцу Делан гергарчу стага хаттар дина кIанте юха а: ахь динарг хІун ду, хІинцца воьлхуш ма вара хьо, ткъа хIинца самукъа даьлла ма ву хьо? КІанта жоп делла: хІун ду хаац, шена жимма хьалха Іазапехь яйна йолу шен нана, хIинца ялсаманин ниІматехь, цуьнан бешахь, шовданашлахь, хазачу бай тІехь Іаш яй-кх шена, аьлла. Эццахь ши хІума гучуделира вайна элира оцу эвлаяа (вай маха бар олу-кх стаг велча деш долчу 70 эзар зуькарх, эццера схьаэцна ду иза, бух цигара болуш), жоьжахати чохь велахь а кхузткъе итт эзарза ла илахІа илл-АллахІ бохуш долу зуькаран маха бина и маха оцу веллачун мелана белча жоьжахатех хьалхавоккхуш хилар гучудаьккхи вайна Дала. ХІара шена юххехь волу кІант, элира цо, кошфаллин дакъа долуш, къайленна тІекхуьуш хилар а гучудели вайна. Иштта, эвлаяийн шена тІехь барт сецна а болуш, аимматийн а, Іулмаийн а шена тІехь барт сецна болуш, эццера схьа ду вайн стаг велча маха бар.\nХьовсал, кхочур бара дера-кх вай белла мел дукха чІогІа дІа-м. Вай кешнашка дахча цхьайтта къулхIа а дешна, вай дешна долу къулхIийн мел оцу кешнийн охІланна вай белча, оцу хІора кешнийн охІлане эзар нур лур ду боху каш чу, уьш мел дукха белахь а, цул сов кхано хьо велча хьан коша а догІур ду боху и нур. Оццул доккха дика дина вайна Дала, цундела вовшех къахеташ доІа дар, мел балар лойла вайна.\nДоьзалхо я цІийнда цхьанхьа воьдучу хенахь нанас (хІусамнанас) царна хІун доІа дича дика хир ду?\nДоьзал а, цІийнда а Іалашбан гІерташ болу хІусамнаной ма эшабойла вайна Дала. Уггаре а хьалха оцу хІусамненера оьшуш дерг ламаз карахь долуш кхача хьакхор, шен доьзалшна ламаз карахь долуш бина кхача баор ду. ШолгІа, шен цІийндеца шен юкъаметтиг оьзданиг гойтуш хилийтар, цІийнда — доьзалан да лара шен доьзална Іамош хилар, и некъ лелабар ду зудчун декхар. КхозлагІниг, масала, и цІийнда цхьанхьа воьдуш велахь, доьзална а хозуьйтуш, Дала маьрша лелавойла хьо, Дала гІоза-декъал юха цІен тІе верзавойла хьо, олуш хилар ду. Нагахь доьзалш цхьанхьа боьлхуш белахь, Дала ийманехь нисдойла шу, Дала маьрша леладойла шу аьлла, иштта и доІа деш хила еза берийн нана. Доьзалан хьокъехь ден-ненан доІа Пайхамара (ІалайхІи-ссолату ва-ссалам) шен умматана деш долчу доІех терра ду боху аимматаша. Дас-нанас шен доьзалан хьокъехь дина долчу доІина Дала жоп луш ду. Дала и доІа дар лойла царна.\nМогаш воцуш ву ша, охьа а вужий наха сецош, дог лозуш цамгар ю шегахь. Ша хІун дан деза? Шега хІун эр дара ахь?\nДала бусалба нахана дарба лаха бакъо йина, халкъа юкъара Дала шен говзанчаш Іамийтина, лоьраш аьлла цІе а йолуш, халкъа юкъа бахкийтина. Оцу лоьрашкара дарба лаха деза цамгар йолуш волчу стага. Делахь а ас дІа ца доккху Пайхамаран (ІалайхІи-ссолату ва-ссалам) дош: «Къуръанаца шайн догІмашна дарба лахалаш», аьлла долу. Амма хууш волчуьнга, лоьрийн Іилма Іамийна волчуьнга оцу Іилманца бахьанаш а лелош, ерриге а паргІато а, маршалла а Делера дуй хууш, Деле шен болх а буьллуш, дарба лоьрашкара лаха деза. И лоьраш бу шуна шайн болх Деле а биллина и дарбанаш лелош. Амма шен ницкъ кхочуш волчу стага Айатул-курси а доьшуш, иза ца хууш велахь Фатихьат доьшуш шен лозуш йолчу метте куьг хьокхуш, Веза Дела, дарба хьоьгахь ду-кх аьлла лазархочо дарба лехча цунна дарба хир ду, Дала мукъ лахь.


Девзаш Доцчу Хьелашкахь Вийна Ву Масхадов Аслан.\nСтигалкъекъа-бутт 12, 2010\n2005-чу 8-чу мартехь оьрсийн хаамийн гирсаша хаам бира, нохчийн тIемалойн лидер Масхадов Аслан вийна аьлла. Иза верах лаьцна дикка хууш дац хIинца а. Цхьана версица, оьрсийн официала экспертизо тIечIагдина а ду иза – Масхадован дехарца, цуьнан гIаролхочо герз тоьхна вийна иза. Вукху версица, иза лекъаш хиллачу тоьли чу кхиссина гранаташ лилхича велла. Иштта, дуьйцуш ду, 6-гIа март тIекхачале вен а вийна, Масхадов Девкур-эвла валийнера бохуш.\nПРАХIА 1997-чу шарахь Нохчийчоьнан президент хаьржина волу, Советан пачхьалкхан эскарехь полковник хилла Масхадов Аслан, нохчийн тIемалошна куьйгалла деш вара, 1999-чу шарахь Москоха Нохчий республике шолгIа а оьрсийн эскарш чудалийчхьана дуьйна. 14-чу январехь, ша виэле масийтта кIира хьалха, беттан машар кхайкхийнера Масхадовс. Дуккхаза а Москохе машаран куьг кховдийначу нохчийн лидера, ша Маршо радиона еллачу тIаьххьарчу интервьюхь элира:\n-- Цу вай мостагIийн, церан куьйгалхойн, церан инарлийн бIаьргаш церан белахь, бIаьргаш церна схьабелла кху Нохчийчохь тахана хIоьттина сурт царна ма-гарра а дац иза, ца ма-дийццара а дац. Царна, церан политикашна, церан куьйгалхошна и гуш дац. ХIунда аьлча, кху чура спецслужбаш а, кху чура инарлаш а, тIаккха, кху чохь цара хIиттийна национал-предательша, цара президенте бакъдерг дуьйцур дац. Цара цунна товриг дуьйцур ду. Цунна хаза луург.\nОьрсаша машаран некъ тIе ца лацаран бахьана, тIом сецначул тIаьхьа хила тарлучу кхелах кхоьруш ду оьрсийн Iедалш элира Масхадовс:\n-- Цхьа а шеко йоцуш и тIом сацон безар буй а, цу тIамах шайна болуш пайда боций а, и тIом кхин а тIаьхьатетта церан аьтто боций а оцу гIазакхашна шайна гуш ду. Делахь а ца сацабо-кха цара и тIом. ТIаккха хIун бахьана хила мега цуьнан? Цуьнана бахьана, суна хетарехь, цхьаъ ду. ХIокху чохь гIазакхаша бина тIом, тера-мера тIом бац. Дукха чIогIа къиза тIом бу. Уггар хьалха и къизалла цара мискачу нахана тIехь латтийна. ТIаккха, къиза стаг, иза осала хуьлуш ву. Цундела, кху чохь динчунах шайга жоп доьхур дуй хууш, юхагIерта хир бу уьш. Кхин бахьана – цхьа тайпа я политически хьал я, военни хьал а, экономически хьал а – цхьа а тайпа церан аьтто болуш хIума дац иза.\nКонфликт ерзош дан дезачу дагадовларшкахь дийца оьшург, коьрта ши хаттар ду бохура Масхадовс – Кремло нохчийн къомана яла еза кхерамазалла а, ткъа нохчаша, Къилбседа Кавказера Оьрсийн Iедалан хьашташна ларам гайтар а.\nШа а, оьрсийн президент а юьхь-дуьххьала цхьанакхеттача, иза кхетар вара, Нохчийчура хьал, цуьнан инарлаша ма-дийццара доцийла. ТIом сацо нийсса ах сахьт тоьраг хиларх тешна вара Масхадов. Оьрсийн ДУМехь арахьарчу гIуллакхийн комитетан гIентда волчу Косачев Константина элира Москох, стохка 10-чу февралехь журналисташна хьалха вистхуьлуш, нохчийн агIонца долу дагадовларш – дIадаьлла хIума ду. Хаси-юртахь машаран барт чIагIбича цунна цхьа шанс еллера аьлла. Цкъа иза ларбан ца хиинчу стагца, кхин цкъа а данадовларш дар, эрна хIума ду элира Косачевс. Амма, тIечIагIбина боцчу хаамашца, Масхадовс кховдийначу машаран гIулчах, иза верхьамма, пайда эцна оьрсаша. Масхадован метта хIоьттинчу Садулаев Iабдул-Хьалима элира стохка гурахь, дагадовларх чIогIа тешачу Масхадовна тешнабехк бина Москоха аьлла.\nХIокху шеран шен хьалхарчу номер тIехь, Новое времяс хааме дехира Масхадован уллерчу веа стеган цхьаннен адвокатан дешнаш, Масхадовс кховдийна болу машаран некъ тIеоьцу кеп йина, юкъарло лело, Швейцарера дипломат Гульдиман Тим а хьаржина шаьш аьлла, оьрсийн Iедалан векалша Масхадов тешийна хиларх лаьцна. Гульдиман – 1995-чу а, 1996-чу а шерашкахь Европан Кхерамазаллин а Цхьанабелхан а Организацин Соьлжа-гIалахь хиллачу миссина куьйгалла дина ву. Ткъа нохчийн тIемалойн лидер, оцу ойланна тIе а тайна, Эвтарар Дойкур эвла воьдуш хилла, оцу адвоката дийцарехь. Гулдиманца мобилан телефонехула цо дечу къамелашца, иза волу меттиг хиина оьрсийн къайлахчу сервисана. Амма и дешнаш, тIечIагIдина дац. Ша Гульдиман Тима керстадира уьш, Маршо радионо шега оцу хьокъехь хаттар дича.\nИштта, Масхадов верца юьйхира, тIаьххьара, дагадовларшкахь тIом берзо хилла догйовхо.\nЦуьнан метта веана Садулаев Iабдул-Хьалим. 2002-чу шеран августехь Нохчийн Дуьхьалонан Комитето иза къастийнера, Масхадовца цхьаъ хилахь, иза цуьнан метта хIуттур ву аьлла. Амма, шен хеннахь хааме баьккхина бацара и хаам.\nСтохка шолгIачу майхь Садулаевс масийтта декрет арахийцира Малхбузе фронт ворхI декъе йоькъуш - ГIалгIайчоь, Къилбседа-ХIирийчоь, ГIебарта-Балкхаройчоь, Ставропол кIошт, Кхарачой-Чергазийчоь, Адыгей а Краснодар а. Царна буьйранчаш а къастийра. Цо ишта билгалбехира, малхбален фронтан деа декъан буьйранчаш – Гуьмсан а, Устради-эвлан а, Курчалойн а, Соьлжа-гIалин а. Гуш ма-хиллара, Нохчйчохь хуьлуш долу шуьйрра тIеман тасадаларш лагIделла тIаьхьарчу хенахь. Ткъа Къилбседа Кавказера хьал, чолхе долуш догIуш ду. Нохчийн дуьхьалона ницкъаш бечу тIеман кеп а хийцаелла.\nДIадаханчу шарахь ноябрехь Садулаевс элира, шаьш Москохе кхин машаран некъ кхийдор бац. Кавказ, оьрсийн салтийн эткех паргIат яллалц, къийсалур ду шаьш аьлла.\nТеррораца къийсам латторца доьзначу низамана тIе тевжина, стохка вийначу нохчийн тIемалойн лидеран Масхадов Асланан дакъа, цуьнан доьзале дIадолла дIа ца делла оьрсийн Iедалша, дуккха а бевзаш болчу адамийн бакъонашалръяхоша а цхьана дехнашшехь. Ткъа, иза вуьчу дийнахь цунна уллера накъост хилла, 15 шо хан кхайкхийна чувоьллина хилла Мурдашев ВахIид Чернокозово олучу набахтера тIепаза вайна. Европан Кхеташонехь адамийн бакъонийн комитетан комиссар Хиль Роблес Альвароца, оццу Чернокозовехь, 25-чу феврлаехь къамел хиллачул тIаьхьа, 2-чу февралехь вайна Мурдашев. Дийцарехь, Масхадов верах лаьцна дийцина цо комиссаре Хиль Роблесе.\nХIокху чохь гIазакхаша бина тIом, тера-мера тIом бац. Дукха чIогIа къиза тIом бу. Цундела шайга жоп доьхур дуй хууш, юхагIерта хир бу уьш.


Наха салоIам хургболаш -\nНаха салоIам хургболаш\nУкх деношка, ГIалгIайчен керттера шахьар йолча Магасе цIай вIашагIкхетар дIадихьар мехка бахархошта а хьаьшашта а лаьрхIа. ГIалгIайчен туризмах йолча комитетои шахьара администрацеcи вIаштIехьадаккхарца дIадихьар из цIай Магасерча бIаь метр лакха йолча гIала хьалхашка. Мехка бахархой а, хьаьший а, туристаш а хилар культура даькъе долча вIашагIкхетаре саъердаш, керда хIама Iомадеш.\nВIашагIкхетара доакъашхошта лаьрхIа мастер-класса оттайир ГIалгIайчен ремесленникай ассоциаце викалаша, берашта лаьрхIа хьаькъала ловзараш хьекхар. Иштта доакъашхошта лаьрхIа кийчъяь говр хахка йиш йолаш моттиг яр «Дикая дивизия» яхача тоабо, дIахо Iадсаькх кхосса а, из кхоссара гIулакхаш Iомаде а аьттув баьлар гулбенначар. ВIашагIкхетара доакъашхошта хьалхашка гIалгIай къаман даар оттадаьдар шийна ловчо чам баккха а даа а йиш йолаш.\n«Укх тайпара вIашагIкхетараш хIара кIира де лаьрхIа да тхо, мехка бахархошта пайда болча гулламашка вIашагIбеттабала аьттув хургболаш. Из доацаш вай мехка хьаухаш болча туристашта а го керда хIама хургда Магасерча лерхIам болча моттиагашка хьабаьхкача», – йоах ГIалгIайчен туризмах йолча комитета кульгалхочо Мизенаькъан Беслана.\nМагасера 100 метр лакха йола гIала хьалхара бIаргаяйна нах бар гулбеннарашта юкъе. Уж ба арахьара табаьхка а, тамаш елла дале а ГIалгIай Мехкара а нах. Геттара тамаш еш, хIара оагIон шоай тайпара зем боаккхаш хьежар хьалхара гIалгIай гIала бIаргаяйнараш. ХIаьта Магасе хинна сакъердаме вIашагIкхетар, шахьара тамашийна хозал интернета шоай оагIошка дувца лаьрхIа бар мехка хьаьший.\n← ИНГУШЕТИЯ ЧТИТ ГЕРОЕВ АФГАНСКОЙ ВОЙНЫ\nАграрии обсудили подготовку к севу →


Орган чIожехь Улус-Кертан уллера цхьа гуна тIехIоттор йолуш ю и жIара. 776 лакхалла аьлла цIе ю цунна оьрсийн эскархоша тиллина. Ша жIара кийча ю Псковера Нохчийчу схаьеъчхьана.\nЦуьнан лакхалла 3 метар, йозалла-9 тонн ю. ЖIара йина ю мокхаз тIулгех. Цу тIехь язйина ду «Ника». Грекийн маттахь «Толам» бохург.\nНохчийчурчу Iедалша къобал дина, салтий беллачу меттехь жIара хIоттор. И меттиг цIанъян а, минех паргIат яьккха а, кхин дIа лела а еш, латтор а тIелаьцна. ЖIара дIахоттор тIедиллина, хаамийн гIирсаша бахарехь, Оьрсийчоьнан тIеман-историкан юккъараллан меттигерачу декъанна.\nНохчийчохь и жIара хIоттор ю аьлла хаам дика тIе ца оьцу юккъараллехь. Бусулба нах бехачу меттехь иза оьшуш яц бохуш дийцира Ножай-Ютан кIоштерчу вахархочо Ибрагимов Сайпудис.\nИбрагимов: «Бусулба нахана ца еза-кх шайн махкахь и жIараш хIиттор. Москох а, кхуза цIахь а хIунда ца хаьа иза? Вай хIинца а Iаш ду Чапаевн а, Карл Марксан урамехь, церан идеологи нийса яц аьлла кхеташшехь. Иза а магадо ас. Амма жIара хIоттор бусулба махкахь ас къобал деш хIума дац».\nНохчийн лаьмнашкахь, цхьана гуна буьххехь доккха жIара хIоттор ю аьлла, хаам баьржина оршотдийнахь. Иза ларамаза дуй-даций хаац, цхьана нисделла Петарбурхахь, меттигерачу тIайна Кадыров Ахьмадан цIе ма тилла аьлла бахархойн митингаца.\nЦигахь цара хIоттийна кхайкхам 76 сов эзар куьг а таIош, цунна шаьш духьал ду аьлла. Нохчийчохь ца кхета лелочу шалхенех. Нохчийчу жIара хIотто мега, ткъа, Петарбухахь тIайна Кадыровн цIе тилла хIунда ца мега, бохуш дуьйцуш вара Теркйистан кIоштан вахархо Ильясов Муса.\nИльясов: «Нохчийчохь бусулба нах бехачу меттехь жIара хIоттош хилча, хIунда мегаш дац Петарбухахь Кадыров Ахьмадан тIайн цIе тилла? Цуьнан цIе ас Москохарчу ЦIен майданна а туьллур яра. ХIунда аьлча, иза хьалха а ваьлла, цо доккха гIо а лаьцна тоьлла Оьрсийчоь Нохчийчохь».\nНохчийчуьрчу тIемашкахь я эккхар хилла, я герз тоьхна эскархой беллачу метте жIараш хIиттош Iедал ду. Некъаца хIинца а ду уьш, кесст-кесста керла зезагаш а долуш хьалхахь.\nЮьхьанца уьш дIадохура меттигерачу бахархоша. Ца дохура беллачеран хIуьттаренна. Бусулба динехь магош доцу дела. Юха и жIараш дIахитто кIорда а дина, царна буха минаш йохкура эскархоша.\nУлле и кхерам бу аьлла йоза а ца дуьтура. Изза ма хилахьара Орган-чIожехь дIахIоттор йолчу жIарана а, аьлла, кхин дIа а дийцира Ибрагимов Сайпудис.\nИбрагимов: «Цхьацца туьйранаш юккъе а дохзий, Павлик Морозов, Гастелло, Космодемьянская Зоя санна хIума леладо. Иза а дуьту ас. Амма жIара хIунда хIоттош ю кхузахь? Иза, кхин хIума дацахь, лело а, ларъян а ца еза?».\nОфициала хаамашца, Псковера десатнхойн 6 ротера 90 стагах 84 веллера 2000-чу шарахь Улус-Кертан уллера гу дIалаца гIертачу, массийта эззар тIемалочунна дуьхьал тIом беш.\nЦара гайтинчу майраллица веллачу 22 салтийчунна-Оьрсийчоьнан турпалхо мидал елла, 69-на майраллийн мидалш. Дийна висина оцу ротера ялх стаг. Кхечу, шаьш оьрсийн журналисташ бинчу талламца тIемалой а оццул дукха ца хилла, ткъа и эскархой байина, яккхий тоьпаш еттачеран а, царна нийса омар ца деллачу Ханкалара инарлин омар бахьнехь.\nОцу десантхойн сийна лерина Соьлжа-ГIалахь цхьана урамна цIе а тиллина массийта шо хьалха.


Прагерчу Оьрсийчоьнан векалтна уллохь\nЧехин Iедалхойн информацица, Оьрсийчоьнан къайлаха сервисаш декъахь йолуш, 2014-чу шарахь Врбетицехь дина лелхийтарш, цхьана пачхьалкхо кхечу пачхьалкхна, Евробертан декъахочунна дуьхьал дина ца Iаш, йоллу Евробертана а дуьхьал йина пачхьалкхан терроризм ю. Иштта дIахьедар дина Чехин Сенато (парламентан лакхарчу палатано).\nОцу резолюцина кхаьжнаш тесна дакъальацначу 72 Сенатан декъашхошлахь хиллачу 67-ммо, хаам бина Чехин информацин агенталло.\nЧехин урхалле кхайкхам бина сенаторша Оьрсийчоьнца хилла доттагIаллин уьйраш а, юкъарлонаш а хададе аьлла, иштта дIахьедина Прагерчу Оьрсийчоьнан векалтехь цхьа белхахо тоийта аьлла.\nЦул совнах, Сенатан декъашхоша кхайкхам бина Врбетицехь хилларг ООН-н Кхерамзаллан Кхеташонан а, НАТО-н а, Евробертан а тIегIанехь дийцареде аьлла. Иштта хьехна, Оьрсийчоьнна компенсаци тIедожаде аьлла а.\nХьалхо оццу барамашка кхайкхира Чехин парламентан лахарчу палатано.\nКхаарин дийнахь Чехино тIедожийра Оьрсийчоьнна, пачхьалкхера шайн векалтан 20 белхахо махкара воккхуш бинчу сацаман юха а ойла йе аьлла. Ца хуьлчу далахь, Чехин арахьарчу гIуллакхийн министро Кулганек Якуба дIахьедарца, Прагерчу Оьрсийчоьнан векалтехь пхиъ гергга бен белхахо вуьтур вац.\nЧехин векалтера 20 дипломат пачхьалкхера арвоккхуш сацам бира Оьрсийчоьно, Чехино шайн 18 дипломат араваккхарна дуьхьал.\nПрагас дохку бехкаш дIатеттина Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс. Чехино тIеэцна барамаш "кхетаме боцуш а, шина пачхьалкхан юкъаметтигашна зен дохьур долуш а" лерина цо.


Сура Хlуд — Википедийа\nХӀара агӀо яра дӀаяккха кховдина. Шу бакъо ю агӀо дӀаяккхарах я йитарах хетарг ала, я хӀара агӀо тоя.\nДийцар чекхдаллалц хӀара билгало дӀа ма яккхалаш.\n11 Сурат ХIУД (Маккахь доьссина‚ дерриге 123 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Алиф-лам-ра. Ша хьукаме волчуьнгара‚ ша сов хууш волчуьнгара Шен аяташ хьукаме дина долу‚ тIаккха къастийна жайна /КъурIан ду хIара/. 2. Аша Iибадат ца дархьама Далла бен. "Баккъалла а, со шуна Цуьнгара кхерамча а‚ хаамча а ву"‚ аьлла. 3. Аша шайн Кхиош-кхобучуьнга гечдар дехархьама‚ тIаккха аша тоба де Цуьнга – Цо шуна хаза бахам лур бу цIетоьхна хан тIекхаччалц‚ массо дозалла долчунна шен дозалла а лур ду. Шу духадовлахь – со кхоьру шуна доккхачу /къемат/ дийнан Iазапах. 4. "Деле ду шун дIадерзар. И массо хIуманна тIехь ницкъ болуш ву" . 5. Хьажахь! Баккъалла а, уьш бац шайн дегнаш хьийзош, Цунах хьулдархьама . Хьажахь! Ткъа цара шайн бедар тIеюхуш Цунна ца хаьа цара къайладоккхург а‚ цара дIахьедийриг а? Баккъалла а, И хууш ма ву дегнашкахь дерг. 6. Цхьа а дийнат дац лаьттахь Далла тIехь шен рицкъа долуш бен‚ Цунна хаьа церан латтам а‚ церан дIагIойла а , – массо а билгалчу жайнан чохь ду. 7. И ву Ша кхоьллина стигланаш а‚ латта а ялх дийна чохь‚ Цуьнан Iарш хи тIехь яра‚ шу зерхьама‚ муьлха ву-те шух Iамалца мелхо а диканиг. Ахьа аьлча: "Баккъалла а, шу дендийр долуш ду деллачул тIаьхьа"‚ керстанаша аллане а эр ду: "Иза-м билггала бозбуанчалла ма дуй?" 8. Оха царех Iазап тIаьхьатеттича цхьа масийтта ханна‚ цара алаза дуьтур дац: "Стено сацийна и /Iазап/?" Хьажал! Ткъа и цаьрга деъначу дийнахь царех дIатилар ма дац! Уьш шех цабешаш хилларг царех дIа ма хьаьрчира.\nДакъа 2 9. Оха адаме Тхайгара къинхетам Iовшийтича‚ тIаккха Оха цунах и дIабаьккхича – и догдуьллург а‚ (Делан ниIматана) керста а ма хуьлу. 10. Оха цуьнга ниIмат Iовшийтича, и схьалаьцначу баланал тIаьхьа‚ цо алаза ма ца дуьту: "Къинош дIадахна соьх". Баккъалла а, и хазахеташ‚ куралла еш ма хуьлу. 11. Собар динарш‚ дика Iамалш йинарш боцурш – царна гечдар а‚ йоккха ял а ю. 12. Хьо хила тарло хьайга делла цхьацца вехьиш дуьтуш‚ цуьнца хьан дог гатлеш цара олуш хиларна: "Хазна йоьссина хиллехьара цуьнга‚ я малик деънехьара цуьнца". Баккъалла а, хьо кхерамча ву. Дела массо хIуманна тIехь векал ву. 13. Я цара аларна: "И цо кхоьллина" . Ахьа ала: "Аша даладел делахь цунах тера итт сурат‚ шаьш кхоьллина долу‚ кхайкха Дела воцчу шайна мегачаьрга‚ шаьш бакълуьйш хиллехь. 14. Цара шайна жоп ца лахь‚ шуна хаалаш, и Делан Iилманца доьссина дуйла‚ И воцург кхин дела воцийла. Шу бусулбанаш хуьлий (шу Далла муьтIахь хуьлий)? 15. Дуьненан дахар а‚ цуьнан хазалла а езаш хиллачунна – церан /дикачу/ Iамалшна цу (дуьнена) чохь кхоччуш бекхам бийр бу Оха ‚ уьш цу (дуьнена) чохь /рицкъах/ эшор бац. 16. Уьш бу шайна эхартахь /жоьжахатин/ цIе а бен йоцурш. ХIаллакьхили цара цу /дуьнена/ чохь динарг‚ харцдерг ду цара деш хилларг /пайда бац цара дуьненахь деш хиллачу дикачух, Делах кхоьруш уьш хилла бацахь/. 17. Ткъа шен Кхиош-кхобучуьнгара билгалонна тIехь хилларг ‚ шена тIаьхьавозуш Цуьнгара теш а волуш ‚ цул хьалха /теш/ – Мусан жайна хилла /нахана/ имам а‚ къинхетам а /хиллачу хьолехь – тера ву кхечаьрга?/ – уьш цунах /КъурIанах/ тешаш бу. Тобанех цунна керсталла дечарна ваIда хилларг /жоьжахатин/ цIе ю. Хьо цунах шеконехь ма хилалахь. Баккъалла а, и хьан Кхиош-кхобучуьнгара бакъдерг ду хьуна‚ делахь а дукхахболу нах ца теша. 18. Мила ву, ткъа, алсам зуламе ша Далла тIехь харцдерг кхоьллинчул? Уьш шайн Далла хьалха хIоттор ма бу‚ тешаша эр ма ду: "ХIорш ма бу шайн Дела харцвинарш‚ Делан неIалт яц, ткъа, зуламхошна?! 19. Шаьш Делан новкъах /нах/ дIатилош хилла болчу‚ шаьш и талхо лууш болчу‚ – эхартана уьш керстанаш хилла". 20. Уьш ца хилира ницкъ кхочуш лаьттахь /хIумма хийцо/, Дела воцург доттагIий ца хилира царна‚ тIеттIа Iазап ду царна‚ ладогIа ницкъ кхочуш ца хилира уьш‚ гуш ца хилира уьш. 21. Уьш бу шаьш шайна эшам бинарш‚ царех дIатилира цара кхуллуш хилларг. 22. Дуьйцийла йоццуш, уьш бу эхартахь шаьш мелхо а эшнарш. 23. Баккъалла а, иман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а‚ шайн Кхиош-кхобучунна мукIар хилларш,– уьш бу ялсаманин дай‚ уьш цу чохь гуттар лаьттар бу. 24. Шина тобанан масал тера ду бIаьрзечух а – къорачух а‚ гуш волчух а – хезаш волчух а. Нислой уьш шиъ масалца? Шу ца кхета?\nДакъа 3 25. Оха Нухь вахийтира цуьнан къомана тIе: "Баккъалла а, со шуна билггала кхерамча ву‚ аьлла. 26. Далла бен аша Iибадат ца дархьама‚ баккъалла а, со кхоьру шуна лазош долчу дийнан Iазапах"‚ аьлла. 27. Цуьнан къомах цатешначеран элаша элира: "Тхуна-м ца го хьо, тхаьш санна, адам бен‚ тхуна ца го хьуна тIаьхьахIиттинарш, юьхьанца хьажарца ‚ тхан уггар бухахь берш бен‚ тхуна ца го шун тхуна тIехь цхьа а дозалла‚ хIетте тхуна моттало шу харцлуьйш хилар". 28. Цо /Нухьас/ элира: "ХIай сан къам‚ гой шуна со хилча сан Кхиош-кхобучуьнгара билгалонна тIехь‚ Цо Шен гергара къинхетам а белча суна‚ шу цуьнца бIаьрзе хилла? Ткъа оха шуна тIедуьллур ду иза шуна ца луушехь? (Тхуна мугур дац шуга ницIкъа дин тIелацийта). 29. ХIай сан къам! Аса шуьга цунна тIехь бахам ца боьху‚ сан ял Далла тIехь а бен яц‚ со вац лелхор болуш иман диллинарш. Баккъалла а, уьш цхьаьнакхетар болуш бу шайн Кхиош-кхобучуьнца‚ делахь а суна шу го ца кхеташ къам. 30. ХIай сан къам! Хьан гIо дийр ду суна Делан дуьхьал аса уьш лелхийча? Аша ойла ца йо? 31. Аса шуьга ца боху: "Сан гергахь Делан хазнаш ю"‚ къайлах дерг а ца хаьа суна‚ аса ца боху: "Со малик ду"‚ аса ца олу шун бIаьргаш шайх ца бешаш болчарех: "Дала диканиг лур дац царна". Далла дика хаьа цаьргахь дерг – иза дича со хир вара, баккъалла а, зуламхойх". 32. Цара элира: "ХIай Нухь‚ тхоьца къийси ахьа‚ тхан къийсам а алсамбаьккхи ахьа‚ даийта тхуна айхьа тхуна хир ду аьлларг‚ хьо бакълуьйчарех хиллехь". 33. Цо элира: "И шуна доуьйтур ду Дала Шена лаахь‚ шуна ницIкъ кхочур бац /и Iазап духа тоха/. 34. Сан хьехамо а шуна пайда бийр бац‚ суна шуна хьехам бан лиъча а, Дела лууш хиллехь шу тилдала дита. И ву шун Кхиош-кхобург‚ Цуьнга шу дIадерзор долуш а ду". 35. Я цара олу: "И цо ша кхоьллина" . Ахьа ала: "Нагахь и айса кхоьллинехь – суна тIехь ду-кх сан къинош‚ со цIена ву-кх аша дечу къинойх".\nДакъа 4 36. Нухье вехьица хаам бира‚ хьан къомах цхьаммо а иман дуьллур дац хьуна‚ шаьш хIинцале иман диллинчара бен‚ аьлла‚ хьо гIайгIане ма вожалахь цара деш хиллачунна. 37. Кема де Тхан тергамца а‚ Тхан вехьишца а‚ вист ма хилалахь Соьга зулам диначаьргахьа‚ баккъалла, уьш хин буха бохуьйтур болуш бу. 38. Цо кема дора‚ Цуьнан къоман элий уллохула чекх мел бовлу цунах боьлура. Цо элира: "Шу тхоьх доьлу‚ тIаккха тхо шух доьлур ду, шу ма- деллара. 39. ТIаьхьа хуур ду шуна‚ хьанна тIе Iазап догIур ду‚ цо иза сийсазвеш долу‚ лаьтташ долу Iазап шех хьаьрчар дерг мила ву". 40. Тхан омра даллалц: пеш кхихкира ‚ Оха элира: "Чу хьо цунна хIора тайпанех шишша‚ цо хIаллакви шена тIехь дош хьалхадаьлларг воцург‚ иман диллинарг воцург. Иман ца диллира цуьнца кIеззигчара бен. 41. Цо /Нухьас/ элира: "ТIеховша цунна ‚ Делан цIарца ду цуьнан лелар а‚ сацар а. Баккъалла а, сан Кхиош-кхобург гечдийриг а ву‚ къинхетам бийриг а ву". 42. И /кема/ лелара уьш а тIехь тулгIенашна чухула лаьмнаш санна‚ Нухьас кхайкхира шен кIанте ‚ и вара юьстах: "ХIай сан кIант! ТIе хаа тхоьца‚ ма хила керстанашца". 43. Цо элира: "Со воьрзур ву лома тIе – цо ларвийр ву со хих". Цо /Нухьас/ элира: "Тахана цхьаммо а ларвийр вац Делан гIуллакхах Цо шех къинхетам бинарг бен". Царна шиннена юккъе тулгIе иккхира – иза хин буха ваханчарех хилира. 44. Элира: "ХIай латта! Худа хьан хи‚ ва хIай стигал! ДIадаккха /догIа даийтар/. Хи дIаделира‚ гIуллакх кхочушхилира. И сецира Джудияхь . Элира: "Декъаза хуьлда зуламе къам". 45. Нухьас кхайкхира шен Кхиош-кхобучуьнга‚ элира: "Сан Кхиош-кхобушверг! И сан кIант сан охIлах ма вуй‚ Хьан ваIда бакъ ма юй‚ Хьо хьукам дечарех уггар хьукаме верг а ма вуй!" 46. Элира /Дала/: "ХIай Нухь! И хьан охIлах вац. Иза – дика боцу болх бу . Соьга ма деха хьайна шеца Iилма доцург . Аса хьехам бо хьуна хьо ца хилийта цахуучарех". 47. Цо элира: "Сан Кхиош-кхобушверг! Со ларло Хьоьца сайна Iилма шеца доцург Хьоьга дехарх. Ахьа суна ца гечдахь‚ соьх къинхетам ца бахь – со хуьлуш ву-кх эшначарех". 48. Аьллера: "ХIай Нухь! Охьавосса Тхоьгара маршаллица а‚ беркатца а хьайна а‚ хьоьца цхьаьна хиллачарех долчу умматашна а; Оха шайна тIаьхьа бахам а лур болуш /цхьа кхин умматаш хир ду/‚ тIаккха Тхайгара лазош долчу Iазапаца лоцур долуш. 49. Уьш къайленан хабарш ду‚ Оха хьоьга дуьйцуш долчу вехьишца‚ уьш хууш ца хилира хьо а‚ хьан къам а хIокхул хьалха. Ахьа собар де. ТIаьхье /Делах/ кхоьручарна ю.\nДакъа 5 50. Iадашка а церан ваша ХIуд /ваийтира Оха/. Цо элира: "ХIай сан къам‚ Iибадат де Далла‚ И воцург кхин дела вац шуна‚ шу ма дац харцдерг кхуллуш бен . 51. ХIай сан къам! Цунна тIехь шуьга сайна мах ца боьху аса. Суна мах балар Далла тIехь ду‚ Ша со кхоьллина волчу‚ шу хьекъале ца хуьлу? 52. ХIай сан къам! Гечдар деха шайн Кхиош-кхобучуьнга‚ тIаккха Цуьнга тоба де‚ Цо стигал йоуьйтур шуна шортта догIица‚ шун ницкъана тIе а ницкъаца совдохур ду Цо шу‚ шу дIа ма дерзалаш, къинош деш хилла". 53. Цара элира: "ХIай ХIуд! Хьо ца веъна тхоьга билгалонца‚ тхо ма дац тхан делий буьтур болуш, хьан дош бахьанехь‚ тхо дац хьох тешарш. 54. Оха олу: "Тхан цхьаболчу делаша зулам дина хьуна". Цо элира: "Баккъалла а, аса Дела хIоттаво теш‚ аша тешалла де со аша /Делаца/ накъост лацарх цIена ву алий 55. И ша /Дела/ воцучух. Мекарло е суна массара а‚ ца еш тIаьхьа ма татталаш со. 56. Баккъалла а, со Далла тIетевжи‚ сан а‚ шун а Эла волчу. Цхьа а дийнат ма дац Цо Шен чIаба лоцур йолуш бен. Баккъалла а, сан Кхиош-кхобург нийсачу некъа тIехь ма ву. 57. Шу дуьхьалдовлахь – аса шуьга дIакхачийна шеца со шуьга ваийтинарг‚ сан Кхиош-кхобучо тIаьхье шу доцчу /кхечу/ къомана хуьлуьйтур ю‚ аша Цунна цхьана а хIуманца зен дийр дац. Баккъалла а, сан Кхиош-кхобург – массо хIуманан лардархо ву!" 58. Тхан гIуллакх деъча‚ Оха кIелхьарабехира ХIуд а‚ цуьнца болу иман диллина хилларш а Тхайгарчу къинхетамца‚ Оха уьш кIелхьарабехира луьрачу Iазапах. 59. Вуьйш Iадаш бу – шайн Кхиош-кхобучун аяташна инкарло йира цара‚ Цуьнан элчанашна Iеса хилира‚ хIора къарлур воцчу‚ ницкъ бечу хьолан ден гIуллакхна тIаьхьахIиттира уьш. 60. НеIалт тIаьхьадаьлла царна хIокху дуьненахь а‚ Къематдийнахь а. Хьовсал! Баккъалла а, Iадаша керсталла ма дина шайн Кхиош-кхобучунна. Хьовсал! Белла бовла и Iадаш‚ ХIудин къам!\nДакъа 6 61. Самудашна а церан ваша Салихь /ваийтира Оха/. Цо элира: "ХIай сан къам! Iибадат дейша Далла‚ И воцург кхин дела ма вац шуна. Цо кхиийна шу лаьттах‚ цу чохь дахийтина шу‚ Цуьнга гечдар деха‚ тIаккха Цуьнга тоба де‚ баккъалла а, сан Кхиош-кхобург гергахь а‚ жоп луш а ву". 62. Цара элира: "ХIай Салихь! Хьо ма варий тхан юккъехь хIокхул хьалха тхан дегнийн йовхо йолуш. Ахьа тхо духатуху Оха Iибадат дарах тхан дайша Iибадат динчунна. Баккъалла‚ тхо чIогIачу шеконехь ма ду ахьа тхо шега кхойкхучух". 63. Цо элира: "ХIай сан къам! Гой шуна‚ со сан Кхиош-кхобучуьнгара билгалонна тIехь хилча‚ Цо суна шегара къинхетам а белча‚ хьан гIо дийр дара суна Делан дуьхьал‚ со Цунна Iеса хилча? Аша суна сов ца боккху эшам а бен. 64. ХIай сан къам! ХIара Делан эмкал ю шуна делил хилла‚ йиталаш и Делан лаьттахь яжа – вониг ма делаш цунна. ТIаккха герга долчу Iазапо схьалоьцур ду шу". 65. Цара цунна урс хьаькхира. Цо (Салихьа) элира: "Зовкх хьега шайн цIеношкахь кхаа дийнахь . И харц йоцу ваIда ю!" 66. Тхан гIуллакх деъча – Оха кIелхьараваьккхира Салихь а‚ цуьнца иман диллина хилларш а Тхайгара къинхетамца цу дийнан сийсазаллах. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург нуьцкъала верг а‚ сийлахь-веза верг а ма ву. 67. Зулам динарш мохьо схьалийцира – шайн цIеношкахь /белла/ бертал бегна Iуьйранга бевлира уьш. 68. Шаьш царна чохь ца лаьттинарш санна. Хьовсал! Баккъалла, самудаша керсталла дина шайн Кхиош-кхобучунна? Хьовсал! Белла бовла и самудаш!\nДакъа 7 69. Тхан элчанаш баьхкира ИбрахIиме кхаъца‚ цара элира: "Салам! ". Цо элира: "Салам!"‚ хье ца велира и кхаьрзинчу эсица тIе ван. 70. Цунна гича церан куьйгаш цунна (эсанна) тIе ца кхочуш‚ цо царна инкарло йира‚ и царех кхеравелира. Цара элира: "Ма кхера! Баккъалла, тхо дахкийтина ЛутIин къомана тIе" /уьш хIаллакбан/. 71. Цуьнан (ИбрахIиман) зуда (Сарат) яра ирахIоьттина лаьтташ‚ и елаелира. Оха цунна кхаъ баьккхира Исхьакъаца‚ Исхьакъал тIаьхьа  ЯIкъубаца. 72. Цо /Сарата/ элира: "Вададай! Бер до, ткъа, аса‚ со-х къена зуда ма юй‚ хIара сан майра а къена стаг ма вуй? Ма тамашийна хIума ду хIара!" 73. Цара /маликаша/ элира: "Ахьа тамаша бо Делан гIуллакхах? Делан къинхетам а‚ Цуьнан беркат а хуьлда шуна тIехь‚ хIай цIийнан охIла! Баккъалла а, Иза хастаме верг а‚ сийлахь верг а ма ву". 74. ИбрахIимах кхеравалар дIадаьлча‚ цуьнга кхаъ а беъча‚ Тхоьца (Тхан маликашца) къийса волавелира и ЛутIин къам бахьанехь /царна Iазап дан тIаьхьататтахьара бохуш, иман дилла мегара цара/. 75. Баккъалла а, ИбрахIим собаре а‚ "ахI" дукха баьхнарг а ‚ дIавирзинарг а ма ву". 76. ИбрахIим! Дита и‚ Хьан Кхиош-кхобучун омра деана‚ духатохалур доцу Iазап царна догIуш ду. 77. Тхан элчанаш ЛутIина тIебаьхкича‚ царна сингаттаме хилира иза‚ уьш бахьанехь дог гатделира цуьнан (шен къамо царна зен дан кхоьруш)‚ цо элира: "ХIара хала де ду!" 78. Цунна тIедеара цуьнан къам‚ сиха цунна тIедирзира и‚ хьалха а хилира уьш къинош деш. Цо (ЛутIас) элира: "ХIай сан къам! Кхузахь сан мехкарий бу‚ уьш мелхо а цIена бу шуна /маре бига/. Делах кхерийша‚ сийсаза ма вейша со сан хьешашкахь! Шух цхьа а нийса стаг вац?!" 79. Цара элира: "Хьуна хууш ма дара‚ хьан мехкаршкахь тхан гIуллакх дац‚ хьуна ма хаьа‚ тхуна хIун деза". 80. Цо элира: "Шуьца ницкъ балхьара-кх суна‚ чIогIа гIортор елахьара тIетовжа" 81. Цара /маликаша/ элира: "ХIай ЛутI! Тхо хьан Кхиош-кхобучун элчанаш ду‚ цкъа а хьуна тIекхочур бац уьш‚ хьан доьзалца буьйсанан дакъошкахь новкъа вала‚ вуха ма воьрзийла шух цхьа а, хьан зуда а бен. Баккъалла а, цунах кхетар ду царех кхеттарг. Царна тоьхна хан – Iуьйре ю. Генахь ю, ткъа, Iуьйре?" 82. Тхан гIуллакх деъча‚ Оха цуьнан (ЛутIин юьртан) лакхахь ерг бухахь хилийтира‚ Оха царна тIе беккъачу поппарх тIеттIа тIулгаш делхийтира, 83. Билгалдаьхна хилла долу хьан Кхиош-кхобучун гергахь. (Массо) зуламхойх генахь дац и (иштта таIзар хила). /Хьан къомана генахь ма яц и церан Дала йохийна ярташ, хIай Мухьаммад/.\nДакъа 8 84. Мадъянашка а церан ваша ШуIайб /вахийтира Оха/. Цо элира: "ХIай сан къам! Далла Iибадат де‚ И воцург кхин дела вац шуна. Юстар а‚ озар а эша ма е. Суна гуш ду шу диканехь‚ со кхоьру шуна гуобечу дийнан Iазапах. 85. ХIай къам! Кхочушъе юстар а‚ озар а нийсонца‚ ма эшае нахана шайн хIуманаш‚ ма лелалаш лаьттахула боьханиг даржадеш. 86. Делан бухадуьсурш дика ду шуна шу муъма хиллехь‚ со ма вац шуна тIехь лардархо". 87. Цара элира: "ХIай ШуIайб! Хьан дино омра до хьоьга тхан дайша шена Iибадат дийриг тхоьга дита олий‚ я тхан бахамехь тхайна луург дар /дита олий/? Баккъалла а, хьо собаре а‚ нийсачу кхетамехь а ма вуй" . 88. Цо элира: "Гой шуна‚ со хиллехь сан Кхиош-кхобучуьнгара билгалонна тIехь‚ Цо Шегара хаза рицкъа делла суна. Суна ца лаьа шуна хилпало ян аса шуна дихкинчуьнгахь . Со деккъа диканиг лууш ву сайна ма муггу. Сан кхиам Делаца бен бац. Цунна тIетевжина со. Цунна тIевоьрзу со. 89. ХIай сан къам! Соьца эгIаро даллане а тIе ма даладойла шуна Нухьан къомана а‚ я ХIудан къомана а, я Салихьан къомана а хилларг. ЛутIин къам а шуна дукха генахь а ма дац. 90. Шайн Кхиош-кхобучуьнга гечдар деха‚ тIаккха тоба де Цуьнга. Баккъалла а, сан Кхиош-кхобург къинхетам берг а‚ шена (шен халкъ) дезаш верг а ма ву". 91. Цара элира: "ХIай ШуIайб! Ахьа дуьйцучух дуккхачух тхо кхеташ ма дац‚ тхо хьо тхайлахь ледара гуш ма ду‚ и хьан гергарнаш бацахьара, Оха тIулгаш диттина хир ма дара хьуна‚ хьо тхуна веза верг а ма вац". 92. Цо элира: "ТIкъа сан гергарнаш беза бу шуна Делал? Аша Иза-м шайн букъа тIехьахь ма витий?! Баккъалла а, сан Кхиош-кхобург аша дийриг чулоцуш ма ву. 93. ХIай сан къам! Шайна могург де аша‚ аса а дийр ду. ТIаьхьа хуур ду шуна‚ муьлхачуьнга догIур ду и сийсазвеш долу Iазап‚ мила ву харцлуьйриг! Хьежа! Со а шуьца цхьаьна хьоьжур ву". 94. Тхан гIуллакх деъча‚ Оха кIелхьараваьккхира ШуIайб а‚ цуьнца иман диллинарш а Тхайгара къинхетамца‚ зулам динарш мохьо схьалийцира‚ шайн цIеношкахь бертал кхетта Iуьйренга бевлира уьш. 95. Цигахь ца баьхнарш санна /бисира уьш/. Хьовсал! Белла бовла и мадъянаш‚ Самудаш белла бовларе терра.\nДакъа 9 96. Муса ваийтира Оха Тхан аяташца а‚ билгалчу делилаца а 97. ФирIавне а‚ цуьнан элашка а – ФирIавнан гIуллакхна тIаьхьахIуттуш бара уьш. ФирIавнан гIуллакх нийса ма дацара! 98. Шен къомана хьалхавер ву и Къематдийнахь‚ цо буьгур бу уьш цIерга. Ма вон чугIойла ю уьш /шена/ чулохкург! 99. ХIокху чохь (дуьненахь) а неIалт тIаьхьадаьлла царна‚ Къематдийнахь а. Ма вон совгIат ду-кх и ша лечунна! 100. Уьш – яртийн хабарех ду‚ Оха дуьйцу уьш хьоьга. Царех лаьтташ ерг ю‚ /ялта санна/ хьаькхнарг а ю. 101. Оха зулам ца дина царна‚ хIетте а шаьш шайна зулам дина цара. Шайн Дела а витина, шайга кхойкхуш болчу делаша хIумма а кIелхьара ца даьккхира царех хьан Кхиош-кхобучун гIуллакх деъначул тIаьхьа. Цара тIетуьйхира царна хIаллакьхилар. 102. Иштта ду хьан Кхиош-кхобучун /зуламхой Iазапаца/ схьалацар‚ Ша зуламе йолу ярташ /Iазапаца/ схьалоцуш. Баккъалла а, Цуьнан схьалацар – чIогIа лазош ду-кх. 103. Баккъалла а, цу чохь делил ма ду ша эхартан Iазапах кхийринчунна‚ и де ду шена тIе нах гулбийр долу‚ и де ду ша гур долу. 104. Оха тIаьхьатоттур ма дац и ягарйинчу ханна бен. 105. И де деъча сино къамел дийр дац Цуьнан пурбанца бен. Царех декъазниг а хир ву‚ ирсениг а хир ву. 106. Дакъазабевлларш – уьш цIергахь хир бу‚ царна цигахь тийжамаш а‚ угIарш а ду. 107. Гуттар лаьттар болуш бу уьш цу чохь, стигланаш а, латта а мел ду‚ хьан Кхиош-кхобучунна ма луъу. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург деш ма ву шена луург. 108. Амма ирсе хилларш – бешахь хир бу‚ цу чохь гуттар лаьттар болуш бу уьш, стигланаш а‚ латта а мел ду‚ хьан Кхиош-кхобучунна ма луъу‚ ша хадалур доцу совгIат хилла. 109. Хьо шеконехь ма хилалахь хIокхара Iибадат дечух. Цара Iибадат деш ма дац хьуна хьалха шайн дайша ма-дарра бен. Баккъалла, Оха царна кхачор ма ду шайн /Iазапан/ дакъа ца эшадеш.\nДакъа 10 110. Мусага жайна делира Оха‚ цу чохь хилпал хилира. Хьан Кхиош-кхобучуьнгара дош хьалха ца даьллехьара, царна юккъехь кхиэл йина хир яра. Баккъалла а, уьш оцунах шеконан шекончохь ма бу. 111. Баккъалла а, хIоранна хьан Кхиош-кхобучо банне а бекхам бийр бу шайн Iамалашца. Баккъалла а, Иза цара дийриг дика хууш верг ву. 112. Нисло ‚ хьайга омра ма ди‚ хьо а, хьоьца цхьаьна ша тоба динарг а‚ /Делан дозанех/ тIех ма довла. Баккъалла а, Иза аша дийриг гуш ма ву. 113. Зулам диначарна тIе ма тийжа – цIаро схьалоьцур ду шу‚ Дела воцург доладийраш бац шуна‚ тIаккха шуна гIо дийр дац. 114. Ламаз хIоттаде дийнан шинне юьхьехь а‚ буьйсанах а дийнан герга долчу сахьташкахь. Баккъалла а, дикачу Iамалша дIайоху вон Iамалш. Иза – дагадаийтар ду дагадогIучарна. 115. Собар де ‚ баккъалла а, Дала эша ца йо дика Iамалш ечеран ял. 116. Ма ца хилира шул хьалха хиллачу тIаьхьенах бухадуьсучун дай‚ шаьш /нах/ духатухуш лаьттахь дечу боьхачух Оха шаьш кIелхьарабаьхначарех цхьа кIеззиг бен. Зулам динарш тIехьабезира шайна делла хиллачу /хазачу/ хьолана‚ уьш хилира къинош деш берш. 117. Хьан Кхиош-кхобург ца хилира зуламца ярташ хIаллакьеш, церан бахархой дика Iамалш еш а болуш. 118. Хьан Кхиош-кхобучунна лиънехьара‚ нах цхьана умматах хилийтина хир бара Цо. Уьш дIа ца тила тайп-тайпана хуьлучух 119. Хьан Кхиош-кхобучо шех къинхетам бинарг бен. Цунна /къинхетамна/ дуьхьа Цо уьш кхоьллина. Кхочушхили хьан Кхиош-кхобучун дош: "Юззане а юзур ю Аса жоьжахати жинех а‚ нахах массарех а"‚ аьлла долу. 120. Дерриге а дуьйцу Оха хьоьга элчанийн хабарех хьан дог шеца Оха чIагIдеш дерг. Цу чохь деъна хьоьга бакъдерг‚ хьехам а‚ муъма нахана дагадаийтар а. 121. Ахьа ала ца тешачаьрга: "Шайн гIуллакх де шайна тар малло (шайна могуш дерг де)‚ Оха а дийр ду. 122. Хьовса‚ тхо а хьовсур ду! 123. Делан ю стигланийн а‚ лаьттан а къайле. Цуьнга дIадоьрзу массо гIуллакх‚ Цунна Iибадат де‚ Цунна тIетовжа. Хьан Кхиош-кхобург тергал ца деш вац аша дийриг.\nХьажа. кхин [нисйé]\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Хlуд&oldid=88591»\tКатегореш: КъуръанЖайнашМассо динИсламБусалба динах лаьцна\tНавигация\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 08:46, 9 май 2013.


Коррупцин барамашца Кени а, Уганда а ю Орсийчоьнах тера\n2018-чу шеран хьесапашца дуьстича, дайначу шарахь Оьрсийчоь цхьана тIегIанна лакхаяьлла мехкашкара коррупци гойтучу индексашкахь.\nДуьненаюкъарчу Iедалх йоцчу Transparency International юкъаралло бахарехь, 180 пачхьалкхашлахь 138 меттиг дIалоцу Оьрсийчоьно.\nТахана Iорабаьккхинчу талламо, пачхьалкхийн секторш а зуьйш, довзуьйту коррупцин хьал. Баллаш алсам мел бу а, кIезиг йолуш го коррупци. 100 баллах 28 бу Оьрсийчоьнан. Цунна уллехь ю Доминиканан Республика, Кени, Либери, Мавритани, Папуа-Керла Гвинея, Парагвай, Уганда.\nСоветан Iедал доьхча кхоллаеллачу пачхьалкхашлахь Оьрсийчоьнал лахахь ю Таджикистан, Туркмени, Узбекистан. Украинехь эшна коррупци стохкачул 5 баллна – 30 балл ю цуьнан. Амма оцу могIарарчу пачхьалкхашлахь уггаре дика хьал ду Эстонехь – шен 74 баллца 19-чу меттехь ю иза.\nРейтинг массерачул а дика ю Данин а, Керлачу Зеландин а – шиненненан а 87 балл. 86 балл кхочу Финляндина. Уггаре йоккха коррупци йолу мехкаш ларало Сомали (9 балл), Къилба Судан (12 балл), Шема (13 балл).\nОьрсийчохь цхьана эшшара лакхара лаьтта коррупци тIаьххьарчу шерашкахь. Iедалехь иза эшон лаам бацарца а, низамийн дуьхьаллатта гIора дацарца а дузу и хьал "Трансперенси Интернешнлан" Оьрсийчуьрчу центран директора Поминов Антона.\nЭксперташна хетарехь, Оьрсийчоьно шагбан беза партешна хецна ахча хуьлуьйту некъаш, кепаяло еза депутаташна лобби латто йолу бакъонаш, бизнесхой хербан беза Iедалх.\nШакъастийна хьехам а бу эксперташа Оьрсийчоьнна беш: бахархойн маршонаш алсамъяхар, коррупци Iорайоху жигархой, журналисташ Iалашбар.\nДIадахначу кIиранах Тергамбаран палатин (Счетная палата) куьйгалхочо Кудрин Алексейс бинчу хаамца, коррупцино Оьрсийчоьнна ден зенаш лара деза триллионаш соьмашкахь.


24 предметехула дlахьош ю Ерригроссин олимпиада | Информационное агентство "Грозный-Информ"\nПн, 01 марта, 07:50 Пишите нам\nГлавная » НОВОСТИ » НОХЧИЙН МОТТ » 24 предметехула дlахьош ю Ерригроссин олимпиада\nЙалх миллион сов дешархочо дакъалоцу х1ора шарахь д1ахьош йолчу Ерригроссин дешархойн олимпиадехь.\nНохчийн республикехь йукъардешаран хьукматийн дешархоша билгалйинчу 24 предметал совнаха дакъалоцу нохчийн меттан а, литературин а олимпиадехь. Къийсадаларшкахь 4 мур бу: ишколан, муниципальни, регионан, т1аьххьара-дерзоран. Ишколан муьрехь дакъалаца аьтто бу 5-чу классера дуьйна муьлххачу а дешархочун.\nТахана т1етоьхна дешар кхиоран региональни центрехь дешархоша зуьйш ду шайн хаарш нохчийн меттан предметехь. Кхузахь дакъалоцуш бу муниципальни къовсаман муьрехь толаман меттигаш йаьхнарш.\nБилгалдаккха деза, нохчийн меттан х1орашеран олимпиада вовшахтохаран, д1айахьаран жоьпалла кхушарахь Нохчийн Республикин дешаран а, 1илманан министра Байсултанов Идриса Нохчийн меттан институтана т1едиллина хилар.\nОлимпиада д1айолош, дешархошка а, церан 1уналла деш баьхкинчу хьехархошка а, дай-наношка а маршалла хоттуш вистхиллачу Нохчийн меттан институтан директора Умхаев Хьамзата билгалдаьккхира нохчийн меттан хаарш зуьйш д1ахьочу олимпиадехь дакъалацар йоккха сийлалла хилар.\nОлимпиадехь дакъалоцуш 9-чу классан 20, 10-чу классан-18, 11-чу классан 16 дешархо ву. 9-классан дакъалацархойн 12 т1едиллар кхочушдан а, сочинени йазйан а деза. 10-11-чуй классийн дакъалацархойн 14 т1едиллар кхочушдан деза, иштта сочинени йазйан а деза.\nНохчийн меттан олимпидин т1едахкарш а, программа а х1оттийнарш Нохчийн меттан институтан Ӏилманан белхахой, «Ас дIалур йу ПКЭ!» (пачхьалкхан коьрта экзамен) методикин гӀо-Ӏаматан авторш, Нохчийн Республикин халкъан хьехархой Дудаев Султан а, Абдуразаков Шертбек а, Россин Федерацин дешаран сийлахь белхахой Тутаева Сацита а, Хунарикова ПетӀамат а йу.\nШайн дахар нохчийн маттаца дуоза лаам болчу Олимпиадин толамхойн, Нохчийн Пачхьалкхан хьехархойн университетехь а, Нохчийн Пачхьалкхан университетехь а йолчу филологин факультетан деша баха бакъо хир йу церан.\nНохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министран Байсултанов Идрисан сацамца, олимпиадин толамхой билгалбахар а, царна совгӀаташ дар а, Нохчийн меттан денна леринчу республикин даздаршкахь дIахьур ду.


Уггаре вон некъахьовзамаш хирг ю Нохчийчоь\nКадыров Рамзанан гергарчу стага Ибрагимов Турпал-Iелас, Шелан кIоштадас эккхийтинчу некъахьовзаман тIаьхьало Последствия ДТП с участием кузена главы Чечни Турпал-Али Ибрагимова\nОьрсийчоьнан юкъарчу терахьашца дуьстича, кхузза дукха нах ле Нохчийчуьрчу некъахьовзамашкахь\nМашенца дIасавоьдуш Нохчийчохь лазийначу 100 стагах леш ву, статистико чIагIдарехь, 22. Ишта довзийтина хьал деношкахь Оьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказерчу векалан гIовсо Попков Валерийс.\n"ГIебарта-Балкхаройчохь лахаро ду и терахь – 18 стаг бIенна юкъахь, амма уьш а ма дуй сов дукха баларш. ГIалгайчохь – 14. Дагестанехь – 12", - билгалдаьккхина Путинан векалан гIовсо.\nЕрриг а Оьрсийчохь некъахьовзамашкахь лазийначу 100% нахах леш бу 11,2%. Ткъа Къилбаседа Кавказерчу баларийн юкъара терахь 7,8% ду.\nОццул дукха баларш стенна нисло регионерчу некъаш тIехь?\nЭксперташна гарехь, доккхачу декъанна бехке бу машенийн долахой – машенаш тIех чехка хоьхку, шайн йоцчу асанашна тIебовлу, хьалха йоьдучу машенца интервал ца ларйо, доьхканашца къовла ца луш лела. Пачхьалкх бехкенна а ду цхьадолу баларш – вон некъаш.\n"Кавказ.Реалиица" къамелдеш Дагестанерчу машенлелорхоша билгалдаьккхира кхин а цхьа бахьана - машенашца чехкалла къийсар, шел хьалха йоьду машен тIаьхьайита лууш хIора шолгIаниг хьийзар, "адреаналин совдалар", "Iовдалалла гайтархьама, хьовсал, со мел тIахъаьлла ву" дIагайта гIертар.\nНекъахьовзамехь жима зуда лазийна Веданан кIоштахь\nКегийрхой хилла а ца Iа машенца "хьунар гайта" хьаьгначаралахь.\nНохчийчуьрчу вахархочо дийцира "Кавказ.Реалиига" дукха хан йоццуш шена дайнарг. Цхьа хьаькам шен машенца хьалхаваьлла кхечу хьаькамал, вукхунна ца тайна иза. "Харцо" цалайначу Iедалхочо, хаьхкина, хьалхатесна шен "дин". ТIаьххьара а сецна ший а, охьавоьссина машенашкара. Дов генадаьлла. Цхьаъ царех хилла Веданан кIоштан префект. Хадархой а леташ, буй-тIара йина довхоша. Мехкан куьйгалхочуьнга Кадыровга а даьлла хилларг, цо шена тIекхайкхина ши довхо. Диканца йирзина инцидент – Кадыровс, дов а дина, балхах ца вохош витина ший а.\nБакъду, воккха хьаькам некъахьовзамехь нах байича а вуьту бехках мукъа. Ишта нисделла Кадыровна хадечу "Быстрыйн" ("Чехканиг") шичица, Шелан кIоштан куьйгалхочуьнца Ибрагимов Турпал-Iелица.\nСиха йогIучу цуьнан "Mercedes" кIел нисбелира "Жигулица" Устрада-ГIалин агIор Соьлжа-ГIалина чубулуш богIу къона доьзал 2018-чу шеран ГIура-беттан 4-чу дийнахь, циггахь делира нана а, бер а, да дIавелира тIаьхьо, дарбан цIийнехь.\nНохчийчохь 26 стаг вийна некъахьовзамашкахь 2019-чу шарахь\nЮкъаралло тидаме ийцира хилларг. Нохчийчуьра Iедал дехха Iийра ша дан догIург ца деш. Юьхьанца даржийра, Ибрагимов хилла вац машен юьгуш аьлла. Машенца цуьнан маьхча хилла, бохура полицино юьхьанца. Амма беттан 13-чу дийнахь Iедалан цхьана сайто яржийра беллачийн гергарчара Шелан кIоштан куьйгалхо чIирах мукъавуьтуш къамелден видео. Веллачу машенлелорхочун дас Ибрагимов даржера дIа ца ваккхар доьхура Iедале. Юьхьанца телевизионашкахула гойтуш а воцу Ибрагимов и дехар даржийначул тIаьхьа гайта волийра Кадыровна уллехь.\n4 стаг вийна Нохчийчохь хиллачу некъахьовзамехь\nМогIарачу бахархошна, некъахьовзамна уьш бехке хилча, ца бо Iедало Ибрагимовна бина къинхетам. 29 шо долчу Джамбеков Муслимна дика хиина иза. Бахначу баттахь жимачу стага Москох "Mercedes-ца" воьдуш йийра "Нива" машенца хилла цигара яхархо а, цуьнан йоI а. Джамбеков, ведда, Нохчийчу вахара. "Хьайн къам, тайп юьхьIаьржа а ца хIоттош", миччахь а велахь а, тIегIо полицина", элира цуьнга Кадыровс. Зен хиллачу доьзалан дена Романенко Романна кховдийра Нохчийчоьнан куьйгалхочо керла "Нива".\nАла дашна, бутт баьлла Кадыровс и къамел дина, амма дIакхаьчна яц Романенкога машен.


Беларус -- Яхлиел Инесса, ГIад 29, 2013.\nЛахьан-беттан 22-чу дийнахь 50 шо кхочуш ду Далласехь Iамеркан президент Кеннеди Джон вийна. Иза вийнарг лоруш ву Освалд Ли ХIарвей. Ши шо сов даьккхина цу стага Советан заманахь Iамеркера ша веддачу хенахь Беларусин коьртачу гIалахь Минскехь. Яхлиел Инессана вевзира Осваль Ли ХIарви иза Прусакова ялийна а волуш. Яхлиела дагалоьцу и хан Маршо Радион корреспондентана ша еллачу интевьюхь.\nМаршо Радио: Муха хилира хьан дуьххьарлера Прусакова Марина гар?\nЯхлиел Инесса: Суна билгала дага ца догIу иза хьа ялийра. Амма тхан кампани яра, интеллектуалех лаьтташ йолу. Цхьаммо ялийра-кх иза. Иза цхьа беран куц долуш яра, дукха оза яра. Суна иза тайра.\nТхан доьзалехь иза тхан доьзалхо волуш санна тIеийцира. Тхо доттагIий хилира. Цул тIаьхьа цIеххьана кхаа баттахь мича яхана ца хууш яйра иза. Ткъа тIаьхьо гучуелира, Алекехь марехь а йолуш. Оха Освалдах Алек олура.\nМаршо Радио: Маринас хIун дийцара цунах лаьцна.\nЯхлиел Инесса: Хаий шуна, уггаре а хьалха аса эр дара. Со ца теша тахана цара, иза моха йогIуш хилла, сихха чура волуш хилла бохуш, цунах лаьцна яздеш долчух. Иза аьттехьа а бакъ дац. Суна иза нисса бIостанехьа вевзара. Суна иза дика стаг хетара. Со дуьхьал ю цара цунах лаьцна мел яздинчунна.\nМаршо Радио: ХIун мотт бара аша буьйцург?\nЯхлиел Инесса: Оьрсийн мотт.\nМаршо Радио: Муха бара цуьнан оьрсийн мотт?\nЯхлиел Инесса: Цо акцент а йолуш бийцара оьрсийн мотт. Амма тхо кхетара цунах, иза а кхетара массо а хIуманах. Тхан хIусамехь хилла иза дукхазза а. Цхьа хIума дуьйцур ду аса шуна. Цара цо Кеннеди вийна бохун дела дуьйцу аса иза.\nЦхьана дийнахь тхоьгахь иза волуш телевизионехула гойтуш дара Хрущевн а, Кеннедин а цхьаьнакхетар. Шуна дагадогIу хир ду иза маца хилла, суна дицделла иза билгала муьлха шо дара. Цо Кеннедех лаьцна довха дешнаш элира. Цо элира кхетамчохь волу президент иза цхьаъ бен хилла вац аьлла. Уьш цуьнан дешнаш дара.\nМаршо Радио: Iамеркехь хиллачу шен дахарх лаьцна хIумма а дийцарий цо?\nЯхлиел Инесса: Оха цунах лаьцна хIумма а ца дийцара. Аса цуьнга ца хеттара, суна иза баш дIоггара хаа лууш а дацара. Амма шаьш дIадаха кечлуш цара элира соьга цунах лаьцна. Суна хетарехь, уггаре а хьалха цара иза хаийтинчарна юкъахь яра со.\nМаршо Радио: Ткъа муха дийцара цара, шаьш Iамерке дIадаха деза аьлла сацам баран бахьана?\nЯхлиел Инесса: Цкъа делахь, цунна тIаьхьа терго еш хьоьжуш дара Iедал. Иза кIордийнера цунна. Цхьана дийнахь, тхо церан балкон тIехь къамелаш а деш Iаш долуш, луларчу бьалкон тIехь ладоьгIуш Iаш цхьа зуда яра, шех бIаьрг кхетча иза сихха дIалечкъира.\nИ гIуллакх къордо доладеллера цунна. Ахчанца дукха ледара дахар дара церан, бакъдерг дийцича. Иза кхийтира ша кхузахь Iалур воций. Марина дуьххьара цуьнца яха лууш яцара, амма тIаьхьо цо берта ялийра иза.\nМаршо Радио: Маркс Карлах лаьцна дуьйцуш шен идеологех лаьцна дийцарий цо хIумма а? Муха бара цуьнан хьежамаш, социализм езара цунна, я капитализм езара?\nЯхлиел Инесса: Тхан юкъаметтигаш кхечу тIегIантIехь яра. Оха цунах лаьцна ца дийцара. ХIунда аьлча сан бала бацара Марксаца. Тхан йовха юкъаметтигаш яра, дахаран хьелашца йоьзна йолу.\nМаршо Радио: Шен Iамеркерчу доьзалх лаьцна хIумма а дийцарий цо?\nЯхлиел Инесса: Цо шен ненах лаьцна дийцара. Цуьнан нанас гIо дора цунна. Сих-сиха дукха дацахь а ахча даийтара цара цунна. Шен вешех лаьцна а дийцара цо. Суна хетарехь, Iамерке дIабаханчул тIаьхьа уьш дуьххьара и волчехь бехаш бара, со гал ца яьллехь.\nМаршо Радио: Хьуна хIун хийтира Освальд Ли ХIарвис Кеннеди Джон вийна аьлла Iамеркера хаам кхаьчча?\nЯхлиел Инесса: Со белхан г1уллакхаш эцна командировке яхийтина яра, Гомеле, со гал ца яьллехь. Цара цуьнан цIе ца яьккхира, амма суна хIунда далахь а, дагчу иккхира, цунах хьакхалуш хила мегар иза аьлла. Амма Освальд Ли ХIарви цара аьлча, сан са малделира.\nЮха метта еара со. Амма со цу хенахь ца тийшира цо иза дина бохучух. ХIунда? Уьш юха кхуза схьабахка дагахь бара. Марсхьокху бутт (1963) чекхболуш кехат деара цаьргара. Марина цIаерза лууш яра. Суна хетарехь, иза а цу ойланна тIе веанера.\nИза хиллачул тIаьхьа оха телеграмма яхьийтира Марине кадам беш. Уггаре а тамашийна дерг дара и телеграмма цуьнга дIакхачар. Цо жоп делира телеграммица, вочу агIор дагалеца ца оьшу Алек аьлла. Цул тIаьхьа тхан зIенаш хийдира.\nМаршо Радио: Маринас пайда эцнера аьлла-м ца хета хьуна Освалдах, Iамерке яхархьамма?\nЯхлиел Инесса: Дера ца хета. Маре яха лууш хилла хила-м мегар иза. Церан Ленинградера дахар дукха хала дара. Цундела кхуза еанера иза шен ненайишица яха. Цуьнан ненайиша а йовзара суна. Суна хетарехь, иза маре яха лууш яра. Иза чIогIа товш йоI яра. Маре яха лиина хила мега цунна, амма махкара дIаяха лууш яцара иза.\nМаршо Радио: Освалд бахьана долуш КГБ-н белхахоша цхьа а Iаткъам бирий хьуна?\nЯхлиел Инесса: Со Гомелехь белхан гIуллакх эцна яхана йолуш КГБ-н эпсарш баьхкина хиллера аса болх бечу метте. Цара сох лаьцна информаци схьаэцнера сан кехаташна юкъара. Кхин хIумма а ца хилира. Цхьаммо а тIе а ца кхайкхира со, цхьаммо а ле а ца йира со.\nМаршо Радио: Хьан балхахь хIун хиттинера цара?\nЯхлиел Инесса: Суна цхьа а хIума дага ца догIу. Суна хетарехь, цара хиттина хир ду со муха белхало ю бохуш? Тхан куьйгалхоша дика хIуманаш дийцинчух тера ду цаьрга. Цул тIаьхьа со цхьаммо а меттах ца яьккхира.\nМаршо Радио: ХIара тIаьххьара хаттар ду сан. Хьо теший Освалд Ли ХIарвис Кеннеди Джон вийна бохучух.\nЯхлиел Инесса: Аса хьалха ма аллара, со цунах ца тешара сайна иза хезчхьана. Иза сайна вевзаш хиларна, суна ца хета иза оццул шуьйра масштаб йолу стаг вара аьлла. Муха вехар ву оццул ехачу хенахь пуьташ буттуш а, шалхонаш лелош а. Со ца теша.\nТIехула тIе кхуза юхаверза дагахь а ма вара иза. Хаттарш, хаттарш...Царна жоьпаш карадаллалц сой ехар ю аьлла ца хета суна. Цуьнан доттагIий хилла долчу тхох цхьа а ца теша цо иза дина бохучух. Сан накъосташна цулла а алсам Марина евзара. Ткъа суна, иштта нисделла, алсам вевзара иза. Ца теша!


ПIаьнгазахь полисхошна тIелатар талла долийна Гуьржийчохь\nПIаьнгаза, Биркиани. 21Оханан2019.\nГуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло таллам болийна ПIаьнгаза чIожехь полицин белхахошна тIелатар дар а, тасадаларш дIадоьлхуш леррина техника йохор а хьокъехь, яздо Маршо Радион "Эхо Кавказа" редакцино.\nМинистралло динча дIахьедарца, цу чIожехь тоькан станци яр юхадIадолош хиларца доьзна цига хьажийна хилла Кахетин регионера 35 полисхо. Дийцарехь, меттигера бахархой тIелетта полисхошна, тIулгаш а детташ, ткъа цул тIаьхьа цига хьажийна хилла кхин а полицин ницкъаш.\nПIаьнгазехь хиллачу тасадаларшкахь лазийна ву 55 стаг – 38 полисхо а, 17 меттигера вахархо а. 23 полицин белхахо хIинца а вуьсуш ву дарбанан хIусамашкахь.\n"Грузия онлайн" зорбанан гIирсо бинчу хаамца, Биркиани эвлан йистехь жима электростанци йилларна дуьхьалбевллачу меттигерчу бахархойн а полицин а тасадаларш хилла. Меттигерчу бахархоша тIулгаш кхиссина полицин белхахошна тIе. И бахьана долуш лерринчу полицин ницкъийн тобанан белхахоша ризинин даьндаргаш а етташ, бIаьрхиш оьхуьйту газ хецна царна юкъа.


Энциклопе́ди (эрс: Энциклопе́дия, керд.-лат. encyclopaedia (XVI бIаьшер тIехьагIа); хьадаьннад дешах къ.-элл. ἐγκύκλιος παιδεία — «Биззá гóн чу Ióмадар» → κύκλος — гó + παιδεία — Ióмадар, пайдейя) — адама ерригача ховрий Iилма доакъой е Iиламий гон ражах даь дола гуллам ба, деррига цхьанна лаьрхIача къаьстта ховрий дакъа (отрасль знаний) долаш.\nИштта энциклопедех оал Iиламий гуллам чулоацаш дола Iилман справочни пособи (дукхагIа дошлорга куцах долаш). ШéрагIа кхетадечох — из тайп-тайпара темаех лаьца Iилама хоамайи справкайи гуллам ба, дешархоша боккхача гон хьалххе хьожадаь болаш.\nАйлам (эрс: Вселе́нная, ингал: Universe) — хаьдда цхьан оагIорахьара кхетае вIаштехьа доаца духтIе я седкъаIилман чуи Философе чуи.\nАхгIайре (эрс: Полуо́стров) — физико-географен объект я. Цхьа оагIув гIа́ранна е гIайренна а кхеташ, вож оагIонашта хиво го а беш дола декъача лаьттан да́къа да.\nДуне тIа эггара йоккхагIа йола ахгIайре Iарбий ахгIайре я — 3,25 млн км² гаргга.\nКеп (эрс: Вид, лат: species) — дийна организмий (дийнатийи баьцовгIийи микроорганизмий) биологерча систематикай кертерча лоаттама единица я. Из я цхьан тайпарча морфофизиологени биохимени вахар-лелара белгалонаш йола особий тоаба.\n«Википе́ди» (ингал: Wikipedia, алар IPAˌ wɪkɨˈpiːdiə е IPAˌ wɪkiˈpiːdiə) — массава тIакхача йиш йола мультиметта универсальни маза-энциклопеди да, лоIаме чулоацам болаши «Вики» яхача ража тIа болх беши. ДIатаръеннай укх цIайна тIа: www.wikipedia.org.\nМа́заоагIонна (сайтá) доал ду «Фонд Викимедиа» яха Америкай коммерце йоацача организацес, иштта ший доалахьа 39 (ткъаь ткъеста) региональни викалдара ралс йолаш. Энциклопеден цIи хьахиннай укх ингалсий дешаех: wiki + encyclopedia («энциклопеди»); («вики», сайта болх бара кIийлен тIа уллаш йола технологи я; ший оагIарахьара из дош хьаийца да гавай меттара, цига «сиха» яхаш маIан да цун).\nВисоко́сный шу (Високо́сный год ← лат: bis sextus — «второй шестой») — ханорга шу да. Маьлха ханоргаш чу цу шеро чулоац кхы цхьаькха ди, Бетта-маьлха ханоргаш чу високосни шеро чулоац кхы цхьаькха бутт астрономе шераца е сезонни шераца синхронизаци ергйолаш.\nГIáра (эрс: Материк, Континент; лат: continens — чулоацар, хадданза; ингал: Continent) — Дунен тIехена океанаца IотIакъовланза лаьттан доккха дáкъа да .\nГеологен маIанах континент тарлу континентальни тайпа йолача йоккхача чкъора блоках. Цо шийна чулоац екъа тIехе (эрс: суша) меттел иштта материкан йиста йихе уллаш дола, иштта шельфа а, цу тIа яьдача гIайрений лаьтташи (эрс: территория) а. ГIаран форма гойташ дола такаш хувцалу геологен хан чу. Хьалхара заманашка Лаьтта тIа хиннача гIарех палеоконтиненташ оал.\n«ГIара» яхаш терминаца цхьатарра лоархIам болаш е цхьатарра маIан долаш пайда эцаш лелаю термин «континент». Лаьттан екъа тIехе гIарашта, континенташта е Дунен доакъошта екъаеларах дола хáраш торо хинна да истореца.\nГIинбухера Америка (эрс: Се́верная Аме́рика, ингал: North America, фер. Amérique du Nord, хIисп. América del Norte, Norteamérica) — Лаьттан 6 материках цаI ба, Малхбоалера ахбура тIа гIинбухе уллаш.\nГIинбухера Америка аре къаьстта ше лоархIаш — 20,36 млн км² я, гIайренашца — 24,25 млн км² я ГIинбухера Америка гIайренаш лоархIаш ба Гренландии (2,176 млн км²), Канадера Арктикан гIайрений цIови, Вест-Индии, Алеутски гIайренаши, кхыдараш а.\nГIозлой къаман энциклопеди\nГIозлой къаман энциклопеди (эрс: Азербайджанская национальная энциклопедия, гIуозл. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası) — универсальни энциклопеде хьисапе издани да гIозлой меттала. Арадувл 2010 шера денз. Керттерча редакцен гIишло йоалл Ичери-шехер яхача шахьаре, Бёюк Гала цIерах йолча урама тIа, 41 номер йола цIа.\nГIозлой советий энциклопеди\nГIозлой советий энциклопеди (эрс: Азербайджанская советская энциклопедия, АСЭ, гIуозл. Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası) — гIозлой меттала хьалхара универсальнеи эггара цIихезаи заьлеи энциклопеди да. Арахецаш хиннад ГIозлой ССР-е 1976—1987 шерашка. 10 томех латташ хиннад.\nГуржехье, Гуржий Мохк e Гуржий Паччахьалхе (гурж. საქართველო [sɑkʰɑrtʰvɛlɔ], Сакартве́ло, эрс: Гру́зия) — паччахьалкхе я Кавказа дехьен малхбузера даькъе Iаьржа форда малхбоалера фордйиста тIа. Гуржий Мохк Хьалхара Азехи Гаргара Малхбоалехи ба; кастта Гуржехье тохкаш хул Европан дакъа санна.\nГуржий Мехка гоннахьа да малхбоалехьа Iаьржа фордан хиш, гIинбухехьеи малхбоалехьеи Эрсечеца гIай да, зIибухехьа —\nЭрмалойчеи Туркий мохки, зIибухе-малхбоалехьа улл ГӀозлойче.\nДогIаш (эрс: Дожди) — тIехар-Iанара тIадамий хьисапах йола йоачонаш я морхаш чура Iолегаш. Цар юкъера диаметр 0,5 – 6—7 мм хул.\nДиаметр зIамагIа йолаш тIадамаш долча тIаьда йоачонах серсар (морось) оал.\nДиаметр 6—7 миллиметрал йоккхагIа йолча тIадамаш морхех Iолегача хан доха дохаш царех зIамагIа тIадамаш хьахул, цубахьан эггара чIоагIагIа догIа дале а, цун тIадамий диаметр 6—7 мм йоккхагIа хилац.\nДогIан чIоагIа овсарал хувцалуш хул 0,25 мм/сахьатах доладенна (серса догIа) 100 мм/сахьатах кхаччалца (чIоагIагIа догIа).\nДоккха советий энциклопеди\nДоккха советий энциклопеди (Больша́я сове́тская энциклопе́дия, БСЭ) — дукхагIа цIихеза а заьла а советий универсальни энциклопеди да. Арахецаш дар 1926 шера денз (хьалхарча изданен хьалхара том) 1990 шу кхаччалца (тIехьара ежегодник) «Советий энциклопеди» яхача издательствас (хIанз — издательство «Большая Российская энциклопедия»).\nДоккха эрсечен энциклопеди (издательство)\n«Доккха эрсечен энциклопе́ди» (Больша́я росси́йская энциклопе́дия), 1991 шу кхаччалца: «Сове́тски энциклопе́ди» — эрсечен, кхы хьалхагIа — советски Iилман издательство я. Их хьайийлай СССР-а чу 1925 шера Коммунистий академи йолчеи СССР ЦИК йолчеи энциклопедеш арахецар духьа.\nХIанза цун кеп Йийла акционерни юкъарле я, цун 100 % акцеш Россе Федерацен доалахьа я.\nЕврази эрс: Евразия, ингал: Eurasia — эггара боккхагIа континент ба. Цун аре — 54,759 млн км² я, из дерригача лаьтта арен 36 %. Баха нах — 5 млрд совгIа (2010), из дерригача Лаьттан баха наьх гаргга ¾ я.\nМухьаммад Пайхамар (саллаллахIу алейхIи ва саллам)(Iар. مُحَمَّدْ, эрс: Муха́ммед, иштта эрсий метта чу леладу Iояздар Магоме́т (Магоме́д), Моха́ммед, Муха́ммад) — Iарбе пайхамар ва Даьла цаI хилар (Таухид) кхайкадаь, Ислам яха ди биллар а цун керттера саг а. Бусулба дин Элча ва. Бусулба нах тешаш ба Мухьаммадá АллахIа ший сийдола китаб — КъорIа Iодайта хинналга.\nМухьаммад (саллаллахIу алейхIи ва саллам) иштта политически къахьегамхо а бусалба уммат хьадаьр а цун да а хиннав. Цо урхал деча хана из уммат чIоагIеи йоккхеи паччахьалкхе хиннай Iарбийча ахгIайрен тIа.\nМухьаммад Пайхамар (саллаллахIу алейхIи ва саллам) ваьв Макке 571 шера села бетта 22 дийнахьа (12 раби аль-авваль). Веннав Маддане 632 шера этинга бетта 8 дийнахьа. Цига дIавелла воал из Масджид ан-Набави яхача маьждиге.\nНью-Йо́рк (ингал: New York City) — эггара йоккхагIа йола Америкера пхье я. Баха нах — 8 405 837 саг (2013 шу).\nНью-Йорко шийна чулоац пхи шахьар (амер. боро): Бронкс, Бруклин, Куинс, Манхэттен, Статен-Айленд.\nРоссе Федераци е Эрсече (эрс: Российская Федерация, Россия, цIи хьаяьннай эллин: Ρωσία яхача дешах — Русь, ингал: Russia) — паччахьалкхе я Малхбоалерча Европеи ГIинбухерча Азеи. Бахархой — 142 856 536 саг. Эрсечен аре ший Конституцех 17 125 191 км² я. ЦхьоаллагIча моттиге я аренах, ийслагIча моттиге я бахархой дукхал лаьрхIача.\nНаьна-пхье — Москоа. Паччахьалкхен мотт — эрсий мотт.\nХьалха ден даьха къамаш\nХьалха ден даьха къамаш (эрс: Коренны́е наро́ды) — шоай лаьтта тIа даьха халкъаш да кхыча меттигашкара кхыдола къамаш хьатIадахкалехь.\nШера хáнаш (эрс: Времена года, ингал: Séason) — цхьан шера цикл бехкама éкъаш йола йиъ мур я.\nШера ханаш хул:\nХанорга шера ханаш — дукхагIа долча дунен мехкашка къоабалдаь да цхьа шу диъ дáькъах декъар, хIара дáкъа чу кхоъ ханорга бутт болаш.\nАстрономе шера ханаш — царна чёт йолалу малх цIаболари малх цIара бáлари ханашцеи (Iа, ахка), ди-бийса нийсдаларцеи (гуйре, бIаьсти).


Нохчийчохь дуккха а нах лецна хилар бакъдо «Мемориало»\nТовбеца-бутт 25, 2017\n"Новая газетан" скриншот.\n«Мемориал» бакъонашларйон центро бакъдина Нохчийчохь дуккха а нах лецна хилар. Цу вовшахтохаралло далочу тоьшаллашца, «Новая газето» яздинчу нахах 13 стаг баккъалла а лаьцна хилла ницкъаллан структурийн белхахоша 2016-чу шеран ГIура-баттахь а, 2017-чу шеран Дечкен-баттахь а.\n«Цу нахах иссанна кхоллам хууш бац гергарчарна а, лулахошна а, бевзачерна а. Цхьаннах лаьцна гергарчаьрга официалан боцу хаам бина, иза «дог лазадаьлла» велла аьлла, - хаам бо «Мемориало» шен дIахьедарехь.\nНовая газето Товбеца-беттан 9-чу дийнахь хаам бира, 2017-чу шеран Дечкен-беттан 26-чу буса, йина кхел а йоцуш, дуккха а нах тоьпаш тоьхна байина Нохчийчохь аьлла.\nЦарах 27 стаг цIарца вуьйцуш вара газето Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчоьнехула йолчу урхаллерчу а, Нохчийчоьнан куьйгалхочун администрацерчу а хьасташна тIе а тоьвжаш.\nНовая газето зорбане яьккхинчу артикална комментари йира Нохчийчуьрча Iедалан векло Умаров Джамбулата. "Дождь" телеканалана еллачу интервьюхь цо чIагIдора, цу тIехь дерг харц ду бохуш. Цунна хетарехь, Новая газетан артикал политикан чулацам болуш ю.\nКадыров а, Закаев а вуьйцу кху деношкахь махкарчу къизаллашца доьзна. Цу шиннах мила хуьлуьйтур вара аш республикан коьртехь?\nКадыров Рамзанан критик Асламханов Мурад лаьцна Австрехь\nКIира: муфтийн кхерамаш, Кадыровна питанаш, лаьцна блогер, Чимаевн рекорд\nХалкъ а, Iедал а вовшашна муьтIахь хиларна Малхбузен питанаш эшон ницкъ кхочу шайн, боху Кадыровс\nНохчийчуьра зорбан гIирсаш: Малхбузехь Кадыровна дуьхьал операци кечъеш ю. Яйтина Кадыровн сибатехь маска (+видео)\nНохчийчуьрчу Тепсуркаевн гIуллакх: лачкъийна, сийсазвина, къайлаваьккхина\nСтенна оьгIазвахна илланчашна Кадыров?\nКадыровн критик лаьцна Венехь, неонацист валарна а бехке - нохчий\nIАДАТАН модераторна "йогIуш" йина боху кхел, ткъа блогеран нах стенна бигина?\nЕвропан кхел – Тепсуркаев, Америка – антивирус


Герзаш деттар сацо реза бу Палестинин векалш\nТовбеца-бутт 29, 2014\nХАМАС-тобано а, «Исламан джихад» цIе йолчу тобано а дIахьедар дина шайн агIор 48 сохьтана Израилна тIе герзаш деттар сацо кийча ду шаьш аьлла. Хаамин агенталлаш дийцарехь, цунах лаьцна Рамаллахехь вист хуьлуш хаам бина Палестина маьрша яккхаран организаци олучу боламан векло Раббо Ясира.\nЦо дийцарехь, тIемаш сацор 72 сохьтана дахдан аьтто хила мега, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнин Организацино иза ма-аллара. Шинарин дийнахь Израило луьра тохарш дина Газа-асане. И бахьана долуш йохийна Газана оьшуш йолчу тоьках кхо дакъа дича, ши дакъа латтош йолу электростанци. Израило бомбанаш а, ракеташ а йиттина кхечу Газера объекташна а. Жуьгташ уьш ХАМАС объекташ ю боху.\nТIаьххьара болчу хаамашца тIаьхьарчу хенахь Газехь вийна 1100 сов палестинахо. Царах дукхах берш маьрша бахархой бу. Израилан дараш ду 53 эскархо а, 3 маьрша вахархо а. Израилан премьер-министро Нетаньяху Биньямина дIахьедар дина, шайн тIеман кампани яхлур йолуш ю аьлла.


Миаш (я) (эрс: кровеносные сосуды) — дийнатий дегӀамашка йола турбилгаш. Миашка гӀолла цӀий до́д. Дог а миаш а детталуш хилар бахьан долаш ле́л цӀий. Артереш, артерилгаш, капилляраш оалача миашка гӀолла цӀий маьженаши кӀадаши долчахьа до́д, цигара дог долчахьа пхалгашцеи пхаьнашцеи кхухь цӀий.\nМиай классификаци[тоаде | тоаде чура]\nМиашта юкъе артереши, пхаьнаши, иштта уж хотташ дола миаши да белгалдоахаш, царех микроциркуляцен хьоарсама миаш оал. Микроциркуляцен хьоарсама миашта юкъедолх артерилгаши, капилляраши, пхалгаши, артерилгий-пхалгий анастомозаши. Тайп-тайпарча миай юкъйист башх-башха хиларал совгӀа, цар кӀада лоаттам а, функци бахьан долаш хула белгалонаш а башх-башха хул цар.\nАртереш — цӀий дегагара маьженашкеи, кӀадашкеи лела миаш. Артерий пенаш (эрс: стенки) сома хул. Цу пенаш чу пхьидаш а, коллагена а эластина а хьоасий да. Геттара чӀоагӀа а да уж, дунена́ чӀоагӀа шерадала а мог царна, цӀий мел дукха кхухьа хьежжа. Артерешка до́да цӀий дукхагӀча даькъе кислород йоалла артерий цӀий да, хӀаьта пхаьний цӀий кхухьараш а хул, масала, пехкий артере кхухьар пхаьний цӀий да.\nАртерилгаш — юкъйист 300 мкм-ал кӀезигагӀа йола кагий артереш. Капиллярашта хьалха йоагӀа уж. Цар пена чу дукхагӀа шаьрача пхьида хьоасий (эрс: гладкие мышечные волокна) доахк, цудухьа шоай лоӀаме йолаш юкъйист а, шорал а хувцалу царна..\nКапилляраш — эггара кагийгӀа дола миаш. Цар юкъйист 3-11 мкм хул, хӀаьта сага дегӀа чу 40 миркха гаргга капилляр йоалл. Капиллярий пена чу пхьида хьоасий доацандаь геттара диткъа хул уж. Селлара уж диткъа долаш дегӀа эшаш йола хӀамаш цӀийна чура шоай паргӀата дӀа-са лел улув да́дача оагилгашка, иштта юха йолх: оагилгашта эшаш йола хӀамаш дӀачуювл (царех я, масала, кислород), хӀаьта да́хача юкъа́ оагилгах хьайоаллар цӀийца дӀаӀув (масала, кӀора миста газ).\nПхалгаш — «къе́денна» дола цӀий капиллярашкара даьнна пхаьнашка дода миаш. Пхалгаш хул:\n20-39 мкм юкъйист йола капиллярех хоттаденна долапосткапиллярни пхалгаши (посткапилляраш)\n20-50 мкм юкъйист йола пхаьнех кхеташ дола гулду пхалгаши.\nПхаьнаш — цӀий дог долчахьа лела миаш. Пхаьнаш доккхийгӀа мел хул кӀезиглш-кӀезиглуш, юххера аьттача дегтӀенах кхеташ дола лакхереи лохереи хара пхаьнаш мара ца дусаш. Пхаьний пенаш диткъагӀа да, цунга хьежжа пхьидаш а, эластина а хьоасий а кӀезигагӀа доахк царна чу.\nАртериоло-венулярные анастомозы — цӀий артерилгашкара пхаьнашка чехка дӀачуухийта миаш. Капиллярий хьоарсама́ гӀолла чакх а ца доаллийташ, артерилгашкара ше ма до́да пхалгашка до́да цӀий цу аностомозашка гӀолла. Артерешка цӀийна Ӏоткъам айбенна хӀама хилча накъа доалл из чӀоагӀа, хӀана аьлча капиллярашка масайтта сахьата́ чакхдоаллаш хула цӀий цуссахьате дӀачакхдаккхийта йиш хул. Пена чу дукха пхьида хьоасий доал цар, готта ца луш, хинача тайпара шера долаш дӀадолх уж. Из бахьан долаши, сухал чӀоагӀа хилар бахьан долаши царна чу до́да цӀий улув да́дача оагилгашта цхьаккха пайда ца беш ӀотӀехьалелх, сухал бахьан долаш хӀамаш хувцийта вӀаштӀехьа ца доалийташ.\nМиай лоаттам (аорта хьокхама а ийца)[тоаде | тоаде чура]\nАорта лоаттам: 1. озалу пордув (тӀера оболочка е Tunica externa), 2. пхьидий оболочка (юкъера оболочка е Tunica media), 3. чура оболочка (Tunica intima)\nУкх хьокхамца гойтар артери мо болча миа лоаттам ба. Кхыча миай лоаттамах тара ца хила тарлу ер, цудухьа кӀоаргагӀа ховргдолаш ше-ший миаех лаьца йола статьяш еша..\nАорта чухьанахьа эндотелий улаш я. Из эндотелийи цун кӀала улаш бола цамцача хоттача кӀада тӀоаи (эрс: слой рыхлой соединительной ткани) цхьана хьавӀашагӀтехача чура оболочка хьахул (лат: tunica intima). Юкъера оболочка эластически пордох латт, хӀаьта цун юкъ-юкъе пхьидий оагилгаши, дукха кораш доахк (царех фенестраш оал). Юкъерча оболочка́ тӀехьанахьа цамца хотта кӀада ул юкъе дукха эластическии коллагенаи хьоасий доахкаш (лат: tunica adventitia).\nМиай лазараш[тоаде | тоаде чура]\nПхаьнашта тромб оттарца хьувкхер\nMicrosoft: 2777663904, 2908574370\nЛо:Органы и ткани, образующиеся из зародышевых листков (ХитӀоара оболочкех хьахула маьженаши кӀадаши) Ло:Дега-миай раж\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Миаш&oldid=50150»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 19 Муттхьал 2022, 18:20.


Поэт халкъан иэсехь вехаш ву » Нийсо-Дагестан\n26.12.2018 509 0 niyso\nНохчийн поэт Мамакаев Iарби дуьнен чу ваьлла 100 кхачарна лерина кхоллараллин суьйре дIаяьхьира кху шеран 18-чу декабрехь Соьлжа-ГIалахь Нохчийн драматически театрехь. Суьйренехь дакъалецира Нохчийн Республикин Правительствон вице-премьера Ахмадов Мусас, Парламентан вице-спикера Джамалдаев ШахIида, Республикин Iилманийн Академин Президента Гапуров Шахруддис, Ядархойн союзан председатела Ибрагимов Кантас, Мамакаев Iарбин кIанта, Нохчийн республикин Халкъан яздархочо Мамакаев Эду-Хьаьжас, Республикин кхоллараллин а, Iилманан а векалша, поэтан кхолларалла езачара.\nНохчийн Республикин Куьйгалхочун Кадыров Рамзанан цIарах долу Маршаллин кехат дIадийшира вице-премьера Ахмадов Мусас. Цу тIехь лаккхара мах хадийнера нохчийн сийлахьчу поэтан кхоллараллин, билгалдаьккхинера цо нохчийн культурехь йоккха лар йитина хилар.\nПоэтах лаьцна дош элира Яздархойн союзан председатела Ибрагимов Кантас а, Iилманийн Академин Президента Гапуров Шахруддис а, Халкъан яздархочо Бексултанов Мусас а, кхечара а.\nИбрагимов Кантас билгалдаьккхира Мамакаев Іарби нохчийн литература кхиийначарах цхьаъ хилар. Цуьнан хала дахар хилла, бехк а боцуш чувоьллина, колонешкахь хан яккхийтина цуьнга. Амма иза доьналлех ца воьхна, ша санна чубоьхкинчу накъосташна гІо деш хилла, нохчочун яхь дІа ца елла, мел хала киртигаш тІехІиттарх.\nИштта поэтан кхолларалла нохчийн литература кхиорехь шатайпа меттиг дІалоцуш хиларх лаьцна дийцира Гапуров Шахруддис. Цуьнан кхолларалла хІинца а кхоччуш теллина яц, цу тІехь кІорггера болх бан беза вайн литературоведаша, элира Ш. Гапуровс.\nМамакаев Іарбин поэзех шен кхоллабеллачу синІаткъамех лаьцна дийцира яздархочо Бексултанов Мусас. Хала теша сел къоначу поэта кІорггера маьІна долчу маттахь шен говзарш кхолларх. Иза билггал доккха похІма долуш поэт хилла, элира яздархочо.\nКъамел диначара билгалдаьккхира Мамакаев Iарби бакъволу халкъан поэт хилар а, нохчийн мотт кIорггера хууш, халкъан дахар уллера девзаш, шен къомах дог лозуш иза хилар а. Поэт хилла ца Iаш, иза яздархо а, драматург а вара, цо шен кхоллараллица нохчийн литература кхиийна , билгалдаьккхира цара.\nГIалгIайн махкара веанчу, шуьйра вевзаш волчу гIалгIайн яздархочун Боков Ахьмадан кIанта Боков Идриса гулбеллачарна хаийтира Iарби шен деца доттагIаллин уьйраш йолуш хилла хилар. Нохчийн поэтах лаьцна довха дош элира хьешо, ша Iарбин цIарах йолчу музейна делла совгIаташ Эдду-Хьаьжига дIаделира цо.\nСуьйренехь сцени тIера Мамакаев Iарбин стихаш йийшира Нохчийн республикин халкъан артисткас Ахмадова Хьавас, культурин белхахочо Имаев Тапас.\nНохчийн театро шаьш кечйинчу керлачу, «Нохчийн махкахь нохчийн маттахь» цIе йолчу спектаклана юкъара ши сценка а гайтира. И спектакль Мамакаев Iарбих лаьцна ю. Доьналлех вуьзна волу турпалхо гойту хьовсархошна спектаклан авторша. Иза халачу хьелашкахь ву, амма цуьнан Даймахке а, шен халкъе а болу безам дІабаккха аьтто ца хилла Іедалан хьадалчашка. Шен накъосташка-яздархошка боккха ларам болуш, уьш безаш, царна дика хьехарш деш ву Іарби спектаклехь.\nНохчийн эстрадин артисташа Iарбин стихаш тIехь даьхна долу иллеш элира. Хьовсархоша, дехха тIараш детташ, дика тIейицира Токаев Сулеймана а, Межидов Салахьа а, Абдулкеримов Ильяса а, Абдулрашитова Кузанис а дIааьлла иллеш.\n50-60 шо хьалха даьхна иллеш тахана а шир ца дела, хІунда аьлча, ламанан шовда санна, цІеначу маттахь, исбаьхьчу мукъамашкахь декаш ду уьш. И иллеш тахана къоначара а дезаш тІеэцаро гойту церан дешнаш хаза а, дагах кхеташ а хилар.\nСуьйре ерзош, вистхилира Мамакаев Эду-Хьаьжа. Цо даггара баркалла элира кху суьйрене баьхкинчарна, шен ден кхолларалла езарна а, Iарбига ларам хиларна а. Ша жима волуш дуьйна ден лаам кхочушбеш схьавеана а, цуьнан сий а, цІе а ларъеш, иза вуьззина нохчийн кІант хилар халкъана дІахаийтар шен дахаран Іалашо хІоттийна хилар довзийтира хьовсархошна.