Кху юьртахь,тIом балале, муьлххачу а юьртахь санна, бес-бесара цIенош дара.Уьш мела а шайн хIусамдайх тера хетара: лекха а, лоха а,даккхий а, кегий а Амма тахана, къизачу тIамо ягийна,йохийна йолу и гIишлош,цхьана басе йирзинера,хьалалаьтташ цхьа туькалгаш бен ца хиларна. Iаьнан доца де суьйренга лестинчу хенахь, оцу цIеношка гIийла бIаьрг а бетташ, тIехь цIен куртка а йолуш, юрт йоькъучу урамехула йоьдура бархI-исс шо хир долу жима йоI. Iуьйрре кIотара бежанаш Iалашдан вахана волу шен деда цIа ца кхочуш,сагатлуш,са бIарзделла араяьлла яра иза. Ийзалуш йоьдура йоI,шайн цIенна гена яла кхоьруш,делахь а цIа вогIучу шен дедех бIаьрг кхетаре сатуьйсуш,йола-йолуш гена елира иза.ТIамо йохийна юрт,тIе марчо хьарчийча санна, и кIаййина Iуьллуш,тоьъал доккха ло дара. Цу тIехь юьсучу лараша дика гойтура йоIана,нах чохь беха хIусамаш. Уьш дукха яцара.ТIамах бевдда,мухIажараш а хилла, цIера бевллера нах. ТIекхочуш Керла шо доллушехь,нехан цIенойн корашкахь базалгаш ца гора, ца хезара берийн самукъане аьзнаш.Охьа а,хьала а лелаш яцара машенаш.Деса дара урамаш. Яккхийчу тоьпийн бен хезаш гIовгIа йоцуш,къен хетара дуьне. ЙоьIан дагна шийла Iийжам беш,маьттаза яраи гIовгIа.Тховса совгIатех,ги боьттина мохь а бохьуш,кетIа кхочур воций хаьара цунна ГIура –Дада. Шийла яра. «Гар-р»аьлла,эгон йолийра йоI.Ткъа куьйгаш,шелонна дистина,сенделлера. ДIахьаьжча ,цхьана тишачу,амма дохоза долчу цIеношна тIедоьдуш лайн тача гира йоIана. Хьалахьаьжча,туьнкалго а туьйсура кIур. Мохехь и кIур,жIаьлин цIога санна, лестара. Шелонна кхин сатоха а ца делла: «Дера еза со, кху чу а яхана, жимма йохъяла»,–аьлла, дагадеара йоIана. Кхерамца, ша охьайожарх кхоьруш,туьйранахь дуьйцучу Сиртан тIайх терачу,готтачу лайн тачина тIе а яьлла,кеберте яхара йоI. ХIара кетIа кхоччушехь, цIевзина еллаелира неI. ЙоIана гира, доккхачу корталех а хьаьрчина, дуьхьалъяьлла йоккха стаг. ЙоI лерина хьаьжира цуьнга. Лекхо,озачу дегIехь яра иза. Ткъа юьхь,хебаршка ихнехь а, мацах цкъа хиллачу хазаллин лараш хаалуш яра. Шен деде хенара хийтира цунна иза.\n–Баба,суьйре дика хуьлда хьан!–шелонна йишхаьллачу озаца элира йоIа.\n–Далла езийла. Хьо мичара ели? Мила ву хьоьца?–хаьттира Бабас.\n–Же, Баба,со шелъелла хьуна ,– шен дахьийна куьгаш дIагайтира йоIа,–цхьажимма йохъялийтахь со. Йоккхачу стага, шен декъа, дуткъа ши куьг схьа а кховдош,элира:\n–Баба яла хьан! Схьайоьл чу,ма латал. Кху тIамо боккха бала беа вайна.Баба санна,цхьалха йисна хьо? Ма хазахетийти ахь суна, суна-м адам а ца дисна моьттура кху юьртахь.Боккъал а,дехха догIа ихначул тIаьхьа ,цIаьххьана хьаьжначу маьлхан зIаьнарех терра къага доладелира йоккхачу стеган бIаьргаш. Цо,куьг лаьцна чу а йигна,йогучу пеша юххе охьахаийра йоI.ТIаккха Бабас чехка,кхин хеттарш а ца деш, бепиган цастар тIе налха а хьаькхна,куршки чохь йовха шура елира цунна.\n– Яа ахь, эхь а ца хеташ. Ахь тахана х1ума йиъна а хир яц. Бабас кхано xloaш кхорзур ду вайшинна.\n– 1уьйранна Воккхачу Дадица йиъна ас, – элира йо1а.\n– Ц1е х1ун ю цуьнан?\n– Бексолта ю-кх. Иза сов 1уьйрре к1отара вахана, цигара вайн бежанаш 1алашдан. Иза ц1а ван хье а велла, кхин чохь 1ен а ца елла, араяьллера со.\n– Х1а-а, Бексолтан к1ентан йо1 ю хьо? Эх1ей, хьо яха дукха! Хьан деда суна дика вевза. Хьуьнхо ма вара иза. Мацах цкъа, ша жима волчу хенахь, сан марйишина т1ехьийзаш ма вара иза. Ша болх бечу хенахь, суна наггахь дагон дечиг а доуьйтура цо. Ткъа да а, нана а мичахь ду хьан?\n– Уьш Казахстане д1абахна. Цаьрца сан ши йиша а, ваша а ву. Воккхачу Дадина, ков-керт д1а а кхоьссина, ц1ера вала ца лиъча, мамас со цуьнца ц1ахь йитира, цуьнан г1уллакхе хьажа. Ас цунна жижиг а кхехкадо, хьокхам а ботту, чохь дан дезаш долу г1уллакх а до. Ткъа кеманаш даьхкича, тхойшиъ ший а ларми чу долу. Цо суна ламаз дан а, вирд даккха а 1амийна. Дадас боху: «Вай, дегнаш ц1андина, до1анца хьасталахь, хастам бахь, Дала т1ом сацийна, къинхетам бийр бу вайх».\n– Ма бакълуьйш ву хьан деда. Аллах1а кхоьллина дерриг адам, Аллах1ан лай ма ду вай, х1ораммо а ша динчу дикачух а, вочух а цунна хьалха жоп дала дезаш... Д1акхачае хьайн шура... Хьо хьаха хилла дика йо1. Цундела ма йитина хьо мамас хьайн дедеца. АлхьамдулиллахЦ дика ду-кх хьо цуьнца йолуш. Ц1е х1ун ю хьан?\n– Машар ю-кх.\n– Машар ю боху ахь? Хьажахь, деллахь, - лерина йо1е а хьаьжна, элира йоккхачу стага, – сан ц1е а ма ю Машар. Хьо-м сан ц1архо хилла.\n– Вайшиъ ши Машар ю-кх т1аккха, елаелира жима Машар.\n– Шина Машаре цхьа т1ом сацалур буй, Баба?\n– Дера бу. Машаран ницкъ ч1ог1а ма бу! Машар бохьуш еъна хуьлда хьо! Дала мукъа лахь, кестта дерриге а хаза а, дика а хир ду.\n– Баба, хьо хьуо ю кху чохь? Хьо кхера ца кхоьру? Хьан ларма ян а юй? Гергара нах а буй хьан?\n– Х1ун дийр ду Бабас! Сан хилларш цхьацца бахьница д1абевлла. Хилча-м, убар санна, кху чохь лечкъина а ца 1аш, сайн нахана т1е д1аяхана хир яра со. Т1етовжа, шайх б1о булуш болу гергара нах бац сан. Т1ом балале бабица 1аш ши хьех-архо яра. Х1инца и шиъ Назранехь ю боху. Соьга д1айола аьлла, хабар-м даийтинера цара, х1етте а со ца яхара. Нахана новкъаг1ерта ца лаьа суна. «Шен ц1а - ц1ен ц1а»,– ду аьлла-кх цо. Дала динарг бен хир дац. Х1инца санна, Керла шо Некхочуш, ас царна дуьйцура, хьалха заманахь нохчаша Керла шо муха даздеш хилла.\n– Баба, суна а дийцахь, - хьастаелира Машар.\n– Дера дуьйцур ду-кх. Ладог1алахь, элира йоккхачу Машара.\n– И де т1екхачале, цхьа к1ира хьалха, юьртара тоьлла ву аьлла волу шийтта жима стаг, шайца яа-мала а йоцуш, шаьш дахана меттиг а ца юьйцуш, генна хьуьнах д1авоьдуш хилла. Уьш ц1ера бевллачу юкъана, юьртахь бисинчу кегийрхоша, юьрта юккъерчу майданан цхьана ма11ехь ц1е лато дечиг гулдеш хилла, вукху ма11ехь лайн г1ала еш хилла. Эххар а, Керла шо т1екхочуш, лаьттах а ца хьакхаболуьйтуш, ножан шийтта га долу гул а бохьуш, лела бахана к1ентий ц1а баьхкича, цара шаьш оццул хала беана гул, юьртахь бисинчу к1енташа йинчу г1али буьххье бог1а безаш хилла. И ца дайта дуьхьалбовлуш хилла г1ала йинарш. Хьуьнарш зуьйш, синкъераман кеп д1ахьош хилла цигахь. Эххар а Нала йоккхуш хилла, цуьнан буьххье ножан гул д1а а буг1ий. Т1аккха, хьуна дика дийцарг, диканца дукха хьо яхарг, дечиган боккхачу оьланах йоккха ц1е латош хилла . Керла шо кхачаран билгало хуьлий, д1ах1уттуш хилла иза. Д1адолош хилла ловзарш, синкъерамаш, говраш хехкарш, совНаташ дар. Кхаа дийнахь лаьтташ хилла и самукъане хьал. Ткъа и кхо де чекхдаьлча...\nЦу хенахь лере еара кеманан г1овг1а. Жима Машар эго йолийра. Йоккхачу стага, йо1 мара а къевлина, элира: «Кхера ма лолахь, уьш д1о гена лаьмнашка д1адоьлхуш ду хьуна. Дала мукъа лахь, х1умма а\nхир дац Шина Машарна цара дан х1ума дац хьуна»\n– Ткъа Воккхачу Дадина? Иза мичахь ву-те х1инца? Хьуна, Баба, доккха баркалла, со х1инца дика йохъелла. Со ц1а йоьду. Воккха Дада схьалаха веза сан, – аьлла, араяла тохаелира йо1.\n– Собарде, ма г1олахь! Хьо хьера-м ца яьлла?! Д1адахийта кеманаш. И боьха 1аьржа хьарг1анаш... Вай, со яла елла! Гур доцуш х1ун хилла кху дуьненахь. Собар де ахь, Дела ву хьуна вайца. Цо д1адоькхур ду хьуна царна xlapa-м, мухха декхахь а. Хаалахь, ч1ир ца оьцуш, цхьа а зулам ца дуьсу...\n– Дада... Воккха Дада...\n– Мохь хьоькхуш, йоккхачу стеган карара а яьлла, араиккхира йо1. Цхьабакъду, т1аьхьа а хьаьдда, йо1ана совг1атна коьрта туьллу довха йовлакх дала-м кхиира йоккха стаг...\nЙо1 ц1а кхаьчча, деда хиллера, лаьтто малх санна, йо1 лоьхуш, ц1енна го туьйсуш. Йо1 гича хазахийтира цунна, йо1ана а хийтира иштта хаза, деда ц1ахь карийна.\n– Хьо мичахь яра? Ма ч1ог1а кхерий ахь со. Лула-кула хьо лоьхуш, чекх ма вели со.\nЙо1а, Бабас шена делла йовлакх а гойтуш, д1адийцира, ша мичахь яра.\n– Т1екхочуш Керла шо дуйла а хууш, хьуна совг1аташ дан вахана хье ма вели хьан Воккха Дада. Хьажал, ас хьайна деанчу совг1аташка а, торте а, жимачу базалге а.\n– Воккха Дада, кхарех цхьа совг1ат ша ц1ахь 1аш йолчу Бабина дахьийтахь соьга, - аьлла, хьастаелира Машар. – Ма комаьрша дог долуш адам ду иза.\n– Х1инца вайна маьрк1аже ю. Боьдуш TIOM а бу. Хьо хьуо араялийта сан йиш яц. Со а вог1у хьоьца. Луьйш-олуш, цхьаьний rlyp ду вайша Бабина хазахетийта, – шен сирлачу мекхех дайн куьг а тоьхна, хьалаЛаьттира Бексолта. – Хаалахь, дог деса, са къен, б1аьрг б1аьрзе а бац хьуна хьан деден. Стагана хазахетийта, 1ан т1ехь цунна хорбаз лохур йолуш ву со. Ткъа Машар, мацах цкъа товш, оьзда зуда яра. Цуьнан майра дийна волуш, церан не1арш хьешашна гуттар а йиллина хуьлура. Керлачу шарца декъалъер вай иза.\nЦо иштта аьлча, хазахетта:\n– Воккха Дада, хьо ву-кх массарел а дика, – аьлла, г1атта\nкечделлачу олхазаро санна, ши куьг д1аса а дахийтина, дедена марахьаьрчира Машар.


Сацош дац Нохчийчуьрчу Iедало ша экстремистийн могIара язбинчу нахах доьзалш хербар а, и доьзалш махкахбахар а. Гергарчара шайн наханна неIалт олу сурт дукха тIех даьржина хиларо шеко юьту бахархошлахь.\nДIадаханчу кIирандийнахь Соьлж-ГIалахь некъан полицина тIелеташ вийначу жимчу стеган дас, тIеерзийна телекамераш а йолуш, неIалташ хьежийра, шех дIахадийра воI. Барзаев Олхазар вара иза. Цо баркалла элира полисхошна шен кIант верна, элира, тезет а хIоттор дац ша веллачух. Бохура, ма бойла шега кадам цхьаммо а.\n"Суна вина, ас вуьйр а ву…"\n2017-чу шарахь, Дечкен-беттан 29-чу дийнахь, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Инстаграмерчу аккаунте йиллира цхьа видео – Шелара вахархо Рашидов Мовсар вара шех воI дIахервеш, цунна неIалт олуш. И дара хьалхо Шеларчу полисхошна тIелетта кегийнах шаьш-шайгара ара ца бевлла, уьш Шемахь тIом беш волчу Рашидов Мохьмада ир-кара хIиттийна, Нохчийчуьрчу Iедало аьлча.\nТIелатар динчу кхиазхойн гергара нах махках бохуш бу\nВидео буха яздинера Кадыровс: "Рашидовн дас наханна хьалха неIалт аьлла шен кIантанна, кIант велла аьлла хабар кхаьчча, беза кхаъ хир бара шена боху цо".\n2015-чу шеран Гезгамашин-баттахь Кадыровс, камершна хьалха а гулбина, емалбира "машанашкахь Иблисан пачхьалкх хестош лела", Шемарчу тIаме кегийрхой кхуьйлу аьлла ша бехкебен нах. Лаьттачу тобананах цхьамма, велхха воллуш, элира, ша дIахерво шех шен воI.\nНохчийчийчохь гергарчаьрга дIатуьйсуьйтурш "экстремист" шайх аьлларш хилла ца Iа, кхача тарло оцу декъазчу тIегIане Iедална цатайнарг милла а.\nДАIИШ-хочун да кхобу Нохчийчохь лаьцна\nМасала, кхушара, Охан-баттахь, блогеран Абдурахманов Тумсон Нохчийчуьрчу гергарчара, шаьш иза шайн долара воккху бохура камерашна хьалха. Бохура, чIир а кхайкхор яц шаьш иза вийначунна. "Кадыровхоша" оцу кепехь кечбина ша вен бух, яздира Абдурахмановс шен Telegram-каналехь.\n2017-чу шарахь, Гадужу-баттахь, Кадыровна ира критика еш хуьлучу блогеран Алихаджиев Ахьмадан гергарнаш машанехула къамеле бевлира цуьнга. Дуккха а болчу цIийнан нехан хьалханчаша "пайдабоцу хIума" ма леладе, шаьш юхькIайн дита, элира цуьнга. Камерана хьалха лаьттачех цхьамма бохура, "я шича а, я маьхча а, я хIумма а яц хьо тхуна". ТIедожийра блогерна шайн тайпан цIе хийцар.\nКадыровн спектаклехь коьртаниг\nДас Барзаев Ахьмад доьзалх дIахервар шина маьIнехь кхетийна юкъаралло. Олхазара, дас, тIех тIетаIийна неIалт аларо шекбаьхна "бехкечийн" гергарнаш Iедалхоша бигина камерашна хьалха бохучух.\n"Кавказ.Реалиино" зийра оцу хьокъехь Нохчийчоьнан могIарчу бахархошна хетарг: стенна оьшу, даггара дуй-те доьзалша шайн стагана неIалт алар?\n"ХIара тIаьххьара хилам со шеквоккхуш бу. Дукха хьолехь гуш хуьлу нах кхерийна, тIелоьйтуш буйла. Ткъа кхузахь соьга алалур дац, да лаамза валийна къамелдан, я иза баккъал а лела ишта. Кхеташ ду, атта гIулч яц цо йоккхург, я шен дахарехь уггаре бакъ дешнаш а дац уьш. Мел доккха зен воIа динехь а, иза цуьнан да ву", - боху Соьлж-ГIалин яхархочо Фатимас.\nМахках ваьккхина Бахарчиев Асланбек кхелхина\nСоьлж-ГIаларчу Индирас инзаре цецъяьккхира ша боху вийначу Барзаев Ахьмадан дас, "тоьар ду цуьнан дакъа цIун хьулъечу ор чу кхоьссича а" аларо.\n"Сан коьртера ца долу оцу кIентан ден [Барзаев Олхазаран] дешнаш. Цуьнан дакъа цIун гулъечу ор чу дIакхосса алар. Шен берах лаьцна муха алалур ду иштаниг?" – боху Индирас.\n"И тайпа къамелаш кхечаьрга хьалха а дайтина хила мега, ткъа хIинца дерг кхин ду. Цхьаъ делахь, цо [Барзаев Олхазара] ша боху шегахь лаккхара дарж ду. Шена балха тIехь хьовзам ца хилийта боху цо кIантанна неIалт. ШолгIа делахь, мел вон зулам динчунна а олу: "Дала гечдойла!". Ткъа Барзаевс ца боху иза, важа шен кIант воллушехь", - аьлла хета Соьлж-ГIалахь вехачу СаIида.\nНохчийчуьрчу цхьана институтан хьехархо волчу Аслана (цIе хийцина ю – ред.) бахарехь, нах боьлла гергарнаш шайн стагах бахарх.\n"Ма-дарра аьлча, Нохчийчохь хIоранна хаа деза, спектаклехь шена меттиг кхачийча, иза декхаре ву делла васт ловзо. Цуьнга пурба а доьхур дац. Амма аттачех яц и спектакль. Идеологи шорйо, кIаргйо цо. ХIара хIинца гайтина спектакл вуно говза ловзийра. Делахь а, шира ю цуьнан сценарий, хьех-мерах чекхъяьлла", - боху Аслана.


ЦIахь ца лозу дог лозу нохчех Европехь\nГермани -- немцойн киноактриса Боймер Марие\nНемцойн Мюнхен-гIалахь дIаяьхьира Нохчийчоьнна лерина суьйре. Нохчийн мотт, литература, истори йийцаре йира цигахь. Германин ПЕН-центр декъахь а йолуш, Гёте цIарахчу институто вовшахтоьхначу суьйренехь дакъалоцуш бара бевзаш болу немцойн журналисташ а, юкъараллин жигархой а.\n„Мотт. Даймохк. Махкахвалар“. Иштта яра немцойн ПЕН-центро, цхьамогIа цIеяхханчу меттигерачу юкъараллин цхьанакхетараллаша декъа а йолуш, дийна цхьана баттахь дIакхехьначу суьйренийн рогIан цIе. И мехала хилам вовшахтохарехь декъахь яра иштта Мюнхен-гIалин урхаллин культурах, маттах, литературах жоьпалле долу дакъа а.\nТкъа цу суьйренийн Iалашо, церан цIаро гойтуш ма-хиллара, даймахках а бевлла, шайн мотт буьйцучу юкъараллах а къаьстина, хийрачу махкахь, хийрачу маттахь яздар тIедоьжначу, карарчу хенахь Германехь бехаш а, болх беш а болчу яздархойх лаьцна дийцар а, церан дахаран башхаллаш ешархошна йовзийтар а, ткъа иштта царна дуьхьалхIуьттуш йолу халонаш серлаяхар а яра.\n„Мотт. Даймохк. Махкахвалар“ суьйренийн рагI вовшахтоьхначу немцойн ПЕН-центран белхахошна дика евза и халонаш. ПЕН бохург а „поэзи, эссе, новелла“ бохучу кхаа дешан хьалхарчу элпех кхолладелла дош ду. Доллучу дуьнентIерачу пачхаьлкхашкахь шен цхьацца дакъа долчу цу юкъараллин коьрта тушпхьа Лондонехь ю, ткъа цу юкъабогIуш, яздархойл сов, журналисташ а, гочдархой а бу.\nХIора пачхьалкхара ПЕН-клуб шашаха, йозуш а йоцуш елахь а, цхьанакхетараллин юкъара Iалашо а, Iадат а ду - дуьнентIехь гIелонашца а, харцонашца а къуьйсуш болчу яздархошна белшаш гIортор а, дешан маршо ларъяр а. Цул совнаха, „Яздархой набахтехь“, „Яздархой мухIажираллехь“ цIе йолу мехала ши программа а ю ПЕН-центро Iуналла деш.\nИштта, масала, немцойн ПЕН-клубо тIаьххьарчу пхийтта шарахь дIахьош йолчу „Яздархой мухIажаралехь“ цIе йолчу программица, тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь тIемаш, я диктатурийн режимаш, я цензура бахьана долу кхерамечу хьолехь болу журналисташ а, яздархой а цу махкара арабаха а, Германе схьабахкон а гIо деш ю.\nИ программа кхоьллича дуьйна схьа дуьненан массо а декъера яздархой а, журналисташ а чекхбевлла немцойн ПЕН-клубан гIоьнах. Кубера а, ГIажарийчуьра а, Китайра а, Шри-Ланкара а бара уьш. Иштта шиъ Нохчийчура хьаша а хилла ПЕН-клубан программехь дакъалоцуш.\nМюнхенехь дIадаьхьначу махках бевллачу яздархойн кхолламех долчу цхьанакхетарийн рогIера Нохчийчоьнна лерина йолу суьйре Толстойн цIарахчу библиотекехь дIаяхьира. Цигахь дакъалоцуш бара бевзаш болу немцойн журналисташ а, яздархой а, юкъараллин жигархой а.\nСуьйре дIахьош цIеяххана йолу немцойн актриса Боймер Марие яра. Кхузарчу киноезархошна шуьйра евзаш йолу, дуккхаъчу дуьненюкъарчу киносовгIаташца билгаляьккхина йолу и актриса тIаьххьарчу хенахь гIараелира Германехь талораш лелочу оьрсийн мафех лаьцна яьккхинчу цхьана меттигерачу сериалехь коьртачех рол ловзорца. Ткъа Нохчийчоьнна леринчу суьйренахь дакъалаца ша резахилар цо шена махкахвалар а, мухIажиралла а, хийра хилар а бохуш йолу теманаш евзаш а, гергара хиларца а доьзна ду элира.\nМаситта мотт буьйцучу доьзалехь хьалакхиина йолчу шена, даима а инзаре хетта, цхьана юкъараллехь бийца мот ца хууш я дуьйцучух кхета а ца кхеташ ваха везар, элира цо суьйре ша дIайолош. Ткъа тIехула тIе, мотт шен коьрта гIирс болчу наха, яздархоша я журналисташа - цара ма хала ла деза и хийра хилар, аьлла.\nМарие Боймер: „Кху суьйренна айса кечам бечу хенахь кхин а алсам кхета йолаелира со, шен даймахках ваьлла ца Iаш, стаг шен маттах а валавезаш хилар хIун ду бохучух. Ма-дарра дийцича, дегIан меженах валар санна хIума ду иза. Суна сайна а мехала ду хIара санна йолчу темашца гергахьакхаялар, хIунда аьлча, сан балха тIехь, масала, оха даима а лоьхург – иза дахаран ца евзаш йолу агIонаш, цуьнан экстремалалла ма ю, цуьнан кIорге а.\nЦул совнаха, хIокху суьйренах лаьцна аьлча, суна чIогIа тIеIаткъам бинера нохчийн яздархоша язйинчу, айса тховса ешначу тексташа а. И санна йолу тексташ йовзийта а, нахана хазийта а аьтто баккха лаьара суна“.\nБоймер Мариес цу суьйранна Нохчийчуьрчу яздархоша яз айина, немцойн матте гочйиначарех масех текст йийшира. Цу тексташна юккъехь эссеш а, дийцарш а, кинофильмийн сценарин дакъош а дара. Нохчийчоьнах шена, ша и йозанаш дешшалц, массарна а девзаш долу тIеман васташ бен, хууш дукха хIума дацара, бохуш дуьйцу цо.\nБоймер Марие: „Уггаре а хьалха тIемаца а, цуьнца доьзна долчуьнца а йолу ассациацеш яра уьш, ма -дарра аьлча, кхин цхьа а, хIара ду аьлла, билггал хаарш а доцуш. Ткъа кху суьйренна кечам беш а, тховса юха кхин цкъа а кхетта суна, мел сиха харцахьчу боьрзу стеган цхьана хиламех болу кхетам, нагахь санна иза кIирвелла, хьажа а ца хьожуш, тIехула дIа бIаьрг а тоьхна, тIехволуш ца хилча.\nДукха хан йоцуш Инде яхнера со, Тибетан хьал талла. Тховса кху цхьанакхетараллехь, хIетахь Индехь санна, боккха тIеIаткъам хилла суна, ма -дарра аьлча, цхьа кIорга эмоциалан йишйохар а, дан амал доцуш со хетар а. Ткъа, вукху агIор, со кхетайолаелла хIинца, нохчийн инзаре ширачу маршоне кхийдарх“.\nТолстойн цIарахчу библиотекехь Нохчийчоьнна леринчу суьйренан декъашхо вара иштта немцойн вевзаш волу журналист Загер Дирк а. Дуккхаъчу шерашкахь Германин коьртачу телеканалех долчу ЦДФан Москохарчу редакцин куьйгалла деш хилла ву иза. Загер Дирк, журналист санна, дукхазза хилла Нохчийчохь а.\nДудаев ДжовхIарца а, Масхадов Асланца а цхьанакхетарш хилла цуьнан, иштта, шинна тIамах лаьцна дукхаза немцойн телефизионехула а гайтина Загер Дирка яьхна сюжеташ. Ша дуьххьара Нохчийчу вахарх лаьцна дуьйцучохь цо, мелла а забарца, хьахийра, ша цига вахале оьрсийн хаамийн гIирсашкара дукха инзаре хIуманаш хезна вара нохчех лаьцна, церан къизаллах а, аьрхаллах а, бохуш.\nЦундела ша цхьаъ ваха ца ваьхьира цига. Дуьххьара шаьш дахнарг Шуьйта яра, бохура Загера. Шаьш юьртахь дистхила тIедахначу цхьана воккхачу стага, шайна тIе а хилла, куьг схьадаийтира, бохура. Иза хIун дагахь ву ца хууш волу ша кхеравелира, бохура, там бара хIара шайх лата, аьлла. Ткъа иза шега салам дала гIерташ хиллера, боху, шаьш ша волчу хьошалгIа чу кхайкха а.\nЗагер Дирка иштта дийцира, оьрсийн-нохчийн юкъаметтигийн башхаллех а, уьш тIемийн къизалло тIеIаткъам бина хиларх а лаьцна . Оьрсийчоьно Нохчийчохь дIакоьхьу тIемаш Европехь карарчу хенахь масал доцу колониалан тIемаш бу, метрополина шен колони дIа хеца ца лаар бен, кхин цхьа а маьIна а доцуш, элира цо. Ткъа и санна йолу политика дIакхехьар ткъе хьалхарчу бIешарца догIуш доцу хIума ду, аьлла.\nНемцойн ПЕН-клубо Мюнхен-гIалин урхаллин культуран декъаца цхьана дIаяьхьна „Мотт. Даймохк. Махкахвалар“ цIе йолу суьйренийн рагI адамийн бакъонаш ларяърна леринчу даздаршца дIайирзира.\nНемцошлахь дуккха а бу нохчех доглозурш


Палестина - Газа-асанехь 8 дийнахь лаьттинчу тIеман сурт, 14Лах2012\nЛахьан-беттан 14-чу дийнахь Израило тIом болийра Палистинера Газа-асанахь Iедале хIоьттина йолчу Хьамас партина дуьхьал. Тель-Авиво бахьане дуьллуш дара Хьамас партин ницкъаша сих-сиха жуьгтийн ярташна тIе ракеташ етта бохург.\nИ тIом болабелча дуьйна а гIертара шина агIонан барт бан Мисар-мехкан керла президент Мурси Мухьамад, амма гIуллакх хуьлуш дацара. Шинхьарчийн а бара тIом сацон лаам, ткъа хIораммо а шолгIа агIо бехке йора агрессина. ТIаххьара а Мисаран президенто арадаьккхинарг дирзина маслаIате. Лахьанан беттан 21-чу дийнахь тIом сацийра шинхьарачара а.\n8 дийнахь лаьттинчу тIеман жамIаш иштта ду: 160 сов палистинхо велла, 1200 сов лазийна. Израило шайна тIе 1300 хиллал ракеташ йиттина боху Газа-асанерчу бахархоша. Ткъа жуьгтийн эскархойх ца велла 1 стаг бен, 4 вахархо лаза а вина Израилехь ХIамасан ракеташа.\nНохчаша оьрсашна дуьхьал гIазот кхайкхийча дуьйна, тIом бол-болучохь нохчийн тIемалой бу, олий, даржадо хаамийн гIирсаша. Бакъ делахь а, дацахь а, Либнанерчу "Ал-Ватан" олучу газето Лахьан-беттан 19-чохь даржийра, Газа-асане гIазот дихкина болу нохчийн тIемалой бу богIуш, уьш Шемарчу Алаппо-гIала а кхаьчна аьлла.\nIаьрбашлахь къайлах лелачу эскарша Iеха а бина, нохчий, Газа-асане буьгу, аьлла, Шема берзийна, бохуш дуьйцу "Ал-Ватано". Цига кхаьчна нохчийн тIемалой иттанашкахь муххале а бу бохуш, чIагIдо газето.\nОцу газето даржориг шена муха го, дуьйцу Либнанехь Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацехь болх бечу Рамзан Мухьмада.\nРамзан: " И газета ас а дешна. Тхо долчохь къайлах лелаш болучара и хабар даийтинера соьга. ТIаьхьа а девла, хьовсуш ду тхо, иза бакъ ду я дац а, баьхкина нохчий белахь, цара лоьхург хIун ду а.\nЦхьа хIума ала луур дара суна даймахкарчу вежаршка. Я жихIад а, я гIазот а дац хIокхy меттигахь лаьтта хьал. Я Шемахь а, я жуьгтий болучохь дерг а дац гIазот. Делан дуьхьа беш тIом бац. Делан цIе а йохуш, бусулбанаша вовший бойуш бу. ГIенташ лоьхуш леладе хIуманаш ду. ГIазот, шайн доьзалийн, ден-ненан дегнаш Iийжа а ца деш, шайн бахамна тIаьхьадовла, и тайпа жихIад де, эр ду ас шуьга".\nМаршо Радио: Мухьмад, кхул хьалха ма даьллера, Либнанан къилбехьа йолчу БикъаIехь нохчийн тIемалой бу, аьлла, цунна тIаьхьакхиирий шу?\nРамзан: "Уьш кху дуьненан массо маьiiера, Iеха беш, балош бу. Дукха ца Iа. Массех баттахь Iама а бой, арабоху. Бу бахар доцург, нохчийн тIемашкахь гина бац суна. ТIаьхьадевлича, арабевлла, элира тхоьга.\nТхо долчуьра ХьизбуллахI-парти цхьанца а, я Жуьгташца а, тIом бан йиш йолуш яц. Либнанехь, чохь дерг, дукха бехделла ду. Сунний а, ШиIий а, керста а вовшашна дуьхьал, даржаш къуьйсуш хьийза. Делан дуьхьа лелаш бац. ХIизбуллахIа, Делан дуьхьа ша лелаш хилча, дIо Газахь болучарна гIодийр дара. Уьш меттах ца хьайра, я хьовр бац. ХIокху меттахь со волу 7-гIа шо ду, цхьаьллиг цхьаъ Делан дуьхьа лелаш воцийла хаьа-кх суна".\nРамзан Мухьмад лаккхарчу даржехь волу 20 шо ду, дукхахйолу хан тIемаш бол-болучохь текхна цо, дукха а зеделларг долуш а ву иза.\nШема - Палестина - Нохчийн муджахIидаш


Оьрсийчоьнан карти тIехь чалтачийн цIерш хуьлийла ца лаьа талламхо лаьттинчунна\nМасех шо ду Инарла прокуратурехь коьрта гIуллакхаш толлу белхахо Iийна Степанов Игорь Оьрсийчуьрчу гIаланийн, яртийн урамашна техкина Сталинан заманахь зуламаш динчу а, къаьмнаш махкахдохуш хьийзинчу а хьаькамийн цIерш хийцийта гIерта. Амма шарахь цкъа шайн халкъашна депортаци яр, Юккъерчу Азехь цаьрга Iазап лайтар официалан барамашкахь дагалоцуш хуьлу Къилбаседа Кавказера Iедалхой сиха бац ярташа урамаша, майданаша лелош йолу чалтачийн цIерш дIаяха.\nСтепановн фейсбукерчу агIонтIехь ю Кхарачой-Чергазийчоьнан а, Нохчийчоьнан а, Соьлжа-ГIалин а, Гуьмсан а мэрийн, ГIалгIайчуьрчу Соьлжа кIоштан а куьйгаллашкара даьхкинчу жоьпийн сканаш. Массанхьа а ю 1919-чу шарера дIа ша лечу 1946-гIа шо тIекхаччалц "ерриг Советан пачхьалкхан тхьамда" (Советан пачхьалкхан Лакхарчу Кхеташонан президиуман куьйгалхо) лаьттинчу Калинин Михаилан цIе лелош йолу ярташ, урамаш. Церан цIерш хийцар доьхуш дукха кехаташ кхехьийтина Степановс.\nКалинин ву 1943-1944 шерашкахь къаьмнаш дакъаздаьхначу омранашна буха куьг яздинарг - "Кхарачойн автономин кIошт дIаяккхар, цуьнан территори тIехь административан хийцамаш бар", "ГIалмакхойн Автономин Советан Социализман Респулика йохор а, Оьрсийчоьнан Советан Федерацин Социализман Республикан декъехь Астраханан кIошт кхоллар а", "Нохч-ГIалгIайчоьнан Автономин Советан Социализман Республика йохор а, цуьнан территорин административан дIахIоттам а", "ГIебарта-Балкхаройчоьнан Автономин Советан Социализман Респуликехь беха балкхарой кхечу меттагашка бахарх а, ГIебарта-Балкхаройчоьнан Автономин Советан Социализман Респуликан цIе ГIебартойн Автономин Советан Социализман Респулика тилларх а".\nДепортаци къобалъеш аьллачу дешнашна бухахь а ду Калининан куьг:\nСоветан пачхьалкхан Лакхарчу Кхеташонан Президиумо сацам бо…\n"Даймехкан тIом боьдучу муьрехь, къаьсттина немцойн-фашистийн эскарш Кавказехь лаьттачу хенахь, дукхахболчу нохчаша а, гIалгIаша а Советан Iедалца къийсабалархьама, Даймахканна тешнабехк бина хилар тидаме а оьцуш, немцоша ЦIечу Эскаран букъ тIехьа кхуьйсучу диверсантийн, иччархойн омранашка ла а доьгIуш, фашистийн оккупантийн агIор гIеранаш кхоьллина хилар тергонехь а латтош, иштта, дукха нохчий, гIалгIай деххачу шерашкахь, цIенчу къинхьегамца а боцуш, Советан Iедална герз карахь дуьхьаллаттар а, луларчу мехкийн колхозашна тIелетар а, Советан халкъан векалшна къоланаш дар а, уьш байъар а тидаме а дуьллуш, - Советан пачхьалкхан Лакхарчу Кхеташонан Президиумо сацам бо…".\nСоьлжа-ГIалина уллехь лаьттачу Калининан юьртарчу таханлерчу бахархошна, Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а яьккхина долчу Калининан урамашкарчу бахархошна стенна бац новкъа и хилам?\nКавказ.Реалиин корреспондента къамел дира Степанов Игорца, дийцаредира, муха тIеоьцу цо айбина болам Къилбаседа Кавказан федералан гонерчу Iедало, стенна вац Сталин, цунна гарехь, "эвсаре менеджер", хьенан цIерш тахка еза тахана "ерриг Советан пачхьалкхан тхьамдин" цIе лелочу урамашна.\n— Долор вай массо а хаттарал хьалха хIотта тарлучу хаттарна тIера: къомах оьрси волу хьо стенна хьийза депортацехь хиллачу Кавказан къаьмнашна историн нийсо юхало гIерташ?\n— Ленинан, Сталинан, Калининан, кхечу "большевикийн" карах хIаллакьхиллачу оьрсийн еза цIе меттахIоттаяйта гIерта со, ночхел, гIалгIайл, кхечу къаьмнел кIезиг баланаш ца лайна цара а. Ткъа сов бу сан гергарчаралахь, уллерчаралахь Советан Iедало байъина – керста мозгIарш, доккхачу декъанна. Оцу чалтачийн цIерш Оьрсийчоьнан карти тIера дIайохийла лаьа суна, юьсийла дац уьш махко къиза бала лайна хилар хоуьйтучу Iаманташкаххьий, историн музейшкаххьий бен. Цундела гIерта со сайн ницкъ ма-кхоччу церан сийнна техкина урамийн церш хийцийта. Уьш Къилбаседа Кавказехь йисина ца Iа, йолуш ю массанхьа а.\n— Депортаци хьахош, дукха хьолехь, хьахаво Сталин я Берия. Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хIора шарахь а санна, къаьмнаш махкахдахар дагалоцуш сардамаш доьху Сталинна. Калинин Михаил, иза Iедалехь лаккхарчу даржехь хиллехь а, дага а ца вогIу наггахь бен, могIара стаг лору иза…\n— Зуламе омра кхочушдечух а хуьлу зуламхо. Калин деккъа дIа омра кхочушдинарг вац. Адамаш даар санна даккхий зуламаш динчу Сталинан гIулчаш низаме йохуш лелла цо язден куьг. Иза омранаш кхочушдинарг вац – декъашхо ву.\nЦунна тIехь ду бIеннаш эзарнашкахь тоьпаш тоьхначу а, беллачу а нехан цIий. Цунна тIехь бу даймехкашкара лаьхкинчу, набахтешка хьийсийначу миллионийн лазам. Сталин воллу зуламхо ву иза. Лелайойла дац цуьнан цIе урамаша.\n— Мел ю Къилбаседа Кавказехь Сталинан функционерийн цIерш лелош йолу ярташ, урамаш, хьукматаш?\n— Соьга алалург цхьаъ бен дац – ю вуно дукха. ЧIогIа дукха. Сталинан цIарх урамаш ду Дагестанехь, ГIебарта-Балкхаройчохь, Къилбаседа ХIирийчохь. Калининан урамаш ду Дагестанехь, ГIалгIайчохь, ГIебарта-Балкхаройчохь, Кхарачой-Чергазийчохь, Къилбаседа ХIирийчохь, Нохчийчохь. Кхеташ ду, вуно боккха лазам бу, Калинина куьйгаш а яздеш, халкъан мостагIий беш, даймахкара лаьхкинчу наханна цуьнан цIе урамашца хазар. Цо хIаллакбинчу нехан тIаьхьенашна къаьсттина хала ду цо цIе лелочу урамашкахула лела.\nОццу юьртара хилла репрессешна буха нисбина КудаевгIар – 20 стаг. Сталинан урамехь ю Кудаева Джульеттас куьйгалла до № 2 школа.\nМасала, ГIебарта-Балкхаройчуьрчу Черекан кIоштарчу Жемтала юьртахь бу Сталинан урам. Оцу урамехь ю Социализман Къинхьегаман Турпалан Атабиев Мохьмадан цIе лелош йолу школа. Оццу юьртара ву 1938 шарахь тоьпаш тоьхна вийна волу Атабиев Кинбатыр. Гергара бац уьш? Оццу юьртара хилла репрессешна буха нисбина КудаевгIар – 20 стаг. Сталинан урамехь ю Кудаева Джульеттас куьйгалла до № 2 школа. Оццу юьртара хилла ву репрессешна кIел нивелла ДокшукингIеран 13 стаг – изза денцIе лелайо юьртдас Докшукин Хьажамурда а. Еккъа цхьана оцу юьртахь репрессешна буханисвелла 536 вахархо. Шайн къам бахьанехь хIаллакбина и нах. Оцу юккъехула Сталинан урам…\n— Ахьа ден дехарш муха тIеоьцу меттигашкарчу Iедало?\n— Калининан цIе хийца уьш кийча хуьлу ала дац сан. Дукха хьолехь жоп доцуш дуьту сан дехар, я жоп ло со прокуратуре арз а яздой, меттахваьлча, иштта бен ца делира суна жоп Кхарачой-Чергазийчоьнан администрацино. Я олу, урамийн цIерш къинхьеман коллективийн, бахархойн дехарца бен хийца йиш яц – ГIебарта-Балкхаройчуьрчу Прохладный гIалара деара иштта жоп. Я яздо, "адресах, документаш юхахIиттош оьшу массо а харжаш ахь хаьйна тIеэцахь", олий – Соьлжа-ГIаларчу администрацино, масала. Усть-Джегута гIалахь реза бара цIе хийца – амма ахча дац, бохура.\nЦкъачунна хийцина яц цIе цхьаьнхьа а. Дехар чудала йиш йолу нах а, ахча а лоьху ас. Урамийн цIерш хийцар меттигерчу Iедалан карахь ду, цуьнан омрица хуьйцуш а ю. Ткъа бахархой лаам цаьрга хаьттича бен билгал ца болу. Амма суна хетарехь, кIезиг хир бу Калининан цIе, аьр вай, Дайн Сийн урам аьлла хийца резабоцу нах.\n— 1990 шерашкахь Сталинан васт а, ерриг а Советан репрессийн система а емалйора адамаша. Низамашаца билгалдаьхна оцу Iедало дина зуламаш. Маца юхабаьлла, хийцабелла и кхетам?\n— Дуй-те иза кхетам хийцабалар? 90-чу шерашкахь я Сталинах а, я Калининах ца аьлла уьш зуламхой бу. Кремлана гергахь Iаьхкина уьш, Iохку тахана а. Лубянкехь, ша хиина Iийнначохь Iаш ю КГБ а, цIе бен ца хийцаелла. Хьалхалерра нах бу тахана а болх беш. Масала, изза [ФСБ-н директор Александр] Бортников.\nмиллионашкахь наханна тIехь репрессеш ца латтийнехьара, со тешна ву, вай тахана дIуьнентIехь тоьлла ехачу пачхьалкхийн могIарахь хир дара\nСталинан заманахь зуламаш дарна Оьрсийчохь таIзаре верзийна вац стагга а. Цхьа а. Я сан дай-мозгIарш байъинарш а, я нохчашна, гIалгIашна, балкхарошна, кхечу къаьмнашна репрессеш йинарш а, оцо гойту "сталинизм" дIаяьлла хилла а йоцийла, иза даима а, шен хан ларъеш, уллехь Iийнийла. И хан еана. Иза реванше яьлла.\n— Сталин "эвсаре менеджер" хилла, цо пачхьалкх а, дуьне а фашизмах кIелхьардаьккхина, цо "Оьрсийчоь шен кара нох дохуш ехачуьра эцна, ткъа йитина зарратан герз карахь долуш" олу. Цунна дуьхьал муха ло ахь жоп?\n— Ишта хета нах я дешна бац тоъал, я цара шайна хаа а хууш, лачдоху лелларг. Ца хилла Сталин эвсаре менеджер. Цунна хаъане а ца хиина пачхьалкх дIалело.\nСхьаоьцур вай 1918 шо – оцу хенахь Оьрсийчоь, кхиина, Американ Штатийн, Германин тIегIанашкахь лаьтташ пачхьалкха хилла. Ткъа дакъазъяьккхина "большевикаша" эккхийтинчу чоьхьарчу тIамо. Ленин, Сталин, церан цIуьхIарш ца хиллехьара, миллионашкахь наханна тIехь репрессеш ца латтийнехьара, со тешна ву, вай тахана дIуьнентIехь тоьлла ехачу пачхьалкхийн могIарахь хир дара.\nФашизмца леттарг цхьа Советан пачхьалкх яц, дерриг дуьне ду. Американ Штаташа а, Британино а Советан пачхьалкханна гIо ца динехь, хууш дац мел бахлур бара тIом, иза муха боьрзур бара.


Жоьпаллин декхарш кхочушдийриг\nГлавнаяГлавнаяДуховностьЖоьпаллин декхарш кхочушдийриг\nСхьахетарехь, х1ора юьртахь имам вацахьара дика-вон дерза а лур дацара. Цхьаволчунна моьтту дерриге а шега дан лур ду. Амма иза бакъ дац. Цхьа стаг массанхьа ларавойла дац. Вайн дайн олуш хилла-кх: – «Шен диканех чекхваьлла цхьа а вац», олий. И иштта дан а ду. Дан дезарг мел к1езиг делахь а, цкъа-цкъа цу дан дезачунна белхий алсам оьшу. Иштта, муьлххачу а юьртахь долу дика а, вон а дерзош верг молла хуьлуш ву. Цуьнан воцуш йиш йоцу накъост ву туркх. Зуькарна, мовладана вовшахтоха езаш тоба елахь вовшахтуху цо. Стаг велла меттиг елахь а и д1акхоьхьу цо. Ткъа имаман декхарш мелла а жоьпалле ду. Х1унда аьлча цу юьртана т1евиллина ву и. Шайн имамо аьллачун т1аьхьа хуьлу юьртан бахархой. Цундела имаман галвала йиш яц. Галваьлла меттиг хилахь а, жоп цуьнга доьхур долуш ду. Юьртан доккха дукъ шена т1ехь дуй хуучу имамо юьртан дерриге а хьал шен 1уналлехь латтадо. Юьртан имам воцуш д1а ца доьрзу юьртара цхьа а дика а, вон а.\nЮьрта деана дика а, вон а, шен керта деача санна д1акхоьхьу цо. Цундела и массарна а юьртахь вевзаш хуьлу. Цунах дагабийларш а дукха хуьлу юьртахойн. Шена т1едиллинчу декхарийн мах хууш, шен х1усамера доьзал санна лела бо имама шен юьртахой. Ишттачех цхьаъ ву, Ч1аьнти-Юьртара имам Хашумов Сулим.\nШен схьавалар а, кхиар а Ч1аьнтахь долчу Сулимана дика девза юьртара хьал а, иштта бахархойн амалш. Хашумов Сулим вина эзар исс б1е кхузткъе шийтталг1ачу шеран ткъе хьалхарчу июлехь.\nЦхьа эзар барх1 б1е ворх1алг1ачу шарахь барх1 класс чекх а йоккхий, Сулим Калиновскерачу СПТУ-н трактористан машинистан говзалла 1амо воьду. Дезткъе итталг1ачу шарахь, дешар чекхдаккха бен ца кхуьуш, Сулим эскаран г1уллакх кхочушдан воьду. Ах шо Литвахь а доккхий, диснна цхьаъ ах шо Белоруссехь а доккхий ц1авоьрзу Сулим. Ша эскарера ц1авирзича ша 1амийначу говзаллехула цхьа к1еззиг болх бо цо. Эзар исс б1е дезткъе верх1итталг1ачу шарахь Кадыров Ахьмад-Хьаьжас Дагестанехь йолчу Мохьмад-1алифан ц1арах йолчу хьуьжарехь меттигаш а йохий нохчийн бераш дохуьйту цига деша. Царна юккъехь цига деша ваха ирс хилира Сулима а. Бакъду, дезткъе верх1итталг1ачу шарахь долийна дешар ши эзар пхоьалг1ачу шарахь бен чекхдаккхар ца нисделира. Дешаран хан барх1 шарахь яхъеллачу Сулимана дукха х1ума 1емира цигахь. Цигара дешна ма-велли ц1авирзира и. Цу шарахь юьртан имам хиллачу Бараханов Зайндис (Дала гечдойла цунна) юьртахь имам х1оттахьара аьлла дехар дира Сулиме. Воккхачу стага дина дехар юха ца тухуш, Сулим имам х1оьттира. Х1етахь дуьйна шен имаман атта доцу декхарш д1акхоьхьуш ву иза.\n– Сулим, цхьа наггахь бен юрт юй-те зерат доцуш аьлла, дукха зераташ ду вайн Нохчийчохь. Цу эвлаяийн беркат дукха хьирчина ю Нохчийчоь. Кху Ч1аьнтахь дуй зерат?\n– Алхьамдулиллах1, цу эвлаяийн декъехь Дала дика дина нах ду тхо. Элах-Моллин а, 1абдул-Вах1абан а (Дала къайле ц1инйойла церан) зераташ ду кхузахь. Республикин арахьара нах а бог1у цу зераташка. Иштта Элах-Молла чохь 1ийна х1усам а ю кху юьртахь. Уьш цхьа а 1унал ца деш тесна дац. Кадыров Рамзанан омраци Жамалдаев Шаида тодайтина ду зераташ а, кешнийн керташ а. Иштта, доккха дакъалаьцна Шаида хьуьжарш еш а. Дела реза хуьлда царна. Халкъан боцуш йиш йоцу накъостий бу-кха уьш.\n– Хьуьжар хьаххийначуьра ала лаьа Сулим, таханлерчу дийнахь бераш 1амош болх беш схьайог1уш юй хьуьжар?\n– Уггаре а хьалха суна билгалдаккха лаьа, х1ара тхан хьуьжар 1абдул-Вах1абан ц1арах хилар, ткъа маьждиг Элах-Моллин ц1арах хилар. Таханлерчу дийнахь хьуьжарехь шортта мута1еламаш а бу. Царна хьоьхуш ву: Бицаев Увайс а, Межиев Ахьмад а. Ахьмад Элах-Моллин т1аьхьенах ву. Тхо кхуьий цхьана дешна ву Мохьмад-1алифан ц1арах йолчу хьуьжарехь. Къуръан 1амо лууш дуккха а кегийнах бу тхан юьртахь. Иштта царна юккъехь зудабераш а ду. Кесталг1а Дала мукъалахь зудаберашна хьеха араера йолуш цхьа йо1 а ю тхан. Иштта цу хьуьжарца х1оьттна спортзал а ю тхан. Бакъдерг аьлча, спортзал йина яьлла яц. Амма цхьа бакъду, и йина ялахь юьрта берриге а кегийнах цигахь хир буйла-м хаьа суна. Цу хьуьжарца а, маьждигца а, спортзалца а ч1ог1а шовкъ йолуш бу уьш. Цунна хир ду-кха кху юьртара цхьа а харц новкъа ваьлла цахилар.\nБакъдерг аьлча жимма цу маьждигна а, хьуьжарна а, спортзална а куьг тоха аьтто хилча дика дара. Хьаша-да т1евеача а юьхь-к1ам бара и тхуна.\n– Дика-вон д1адерзорехь хьелаш муха ду кхузахь?\n– Цу аг1ор, Делан къинхетамца, цхьа а хьем боцуш хуьлу. Юьртарчу наха имаме а, иштта туркхе дика ладуг1у. И бахьана долуш юьртахойн барт хуьлу. Дела реза хуьлда царна.\n– Сулим, хьайн къамел дерзош х1ун эр дар\n– Уггаре а хьалха суна вайн руспубликин Куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна доккха баркалла ала лаьа, тхан юьртахойн ц1арах а, махкахойн ц1арах а. Иштта суна доккха баркалла ала лаьа кху юьртарчу хьелашна юьстаха ца лаьттинчу: – Жамалдаев Шаидана а, Бугаев 1абдуллина а, Хазбулатов Жамлайлина а, Абдурзаков 1адланна а, Мамакаев Салманна а. Массо а юьртахойн ц1арах доккха баркалла ала лаьа суна царна. Иштта юьртахошна а ала лаьа суна сайн ц1арах доккха баркалла.\nЦу юьртахойн ц1арах х1ара атта доцу дукъ т1е а лаьцна лелачу шуна а ала лаьа суна баркалла. Вай кхоьллинчу Аллах1а Ша реза волчу новкъахь нисдойла вай.


Пашиняна а, Путина а дийцаредина Ломан Карабахехь мехах тIом бен нах хилар\nПутин Владимира Эрмалойчоьнан премьер-министраца Пашинян Николца динчу къамелан коьрта агIо ю эрмалойн-азербайджанхойн конфликтехь мехах тIемаш бен арахьара тобанаш юкъайовлар. Оцу хьокъехь журналисташна информаци елла Ереванехь Пашиняна. Цунна гарехь, оцу юкъабевллачу ницкъаша шорйо тIом баьржа территори.\nЛоман Карабахехь Азербайджанан агIор тIемаш беш Туркойчуьра баьхкина «жихIадхой» хиларх лаьцна дIахьедира хьалхо Оьрсийчоьнан инарлаша а, Францин президента Макрон Эммануэла а. Амма Хонкарарчу Iедало бакъ ца до иза. Шега кхочучунна Азербайджано а дIахьедина, байъинчу эрмалойн эскархошлахь арахьара, Шемара а, Малхбаленан кхечу мехкашкара а баьхкина эрмалой бу, аьлла.\nЦхьаьна ца богIу Ломан Карабахера хьал довзуьйтуш тIемаш бечу шина агIоно баржабен хаамаш. Баку дуьне тешо гIерта шен эскарша толамаш бохуш хиларх, Еревано чIагIдо шен тIамехь дика аьтто болу бохуш.\nОьрсийчоьнан тIеман министра Шойгу Сергейс а дина къамел шен Эрмалойчуьрчу а, Азербайджанерчу а коллегашца, амма довзуьйтуш цуьнан маьIна.\nСоветан Iедал духучу шерашкахь йолаелла Ломан Карабахца йоьзна Азербайджананний, Эрмалойчоьнанний конфликт. Доккхачу декъанна тIехь алссам эрмалой бехачу Ломан Карабахо шен йозуш яцар дIакхайкхийра, амма Азербайджано къобал ца дира иза. Болабелла тIом сецира 1994 шарахь, вийнера шина а агIор 30 эзар гергга стаг, бIеннаш эзарнаш буьйхира хIусамех. Карабах а, цунна гонахара масех кIошт а ю эрмалойн ницкъийн карахь.


Зуламхойн тоба вовшахтоьхна аьлла, лаьцна 17 шо долу нохчийн кIант\nБакъо йоцуш герз лелийна, зуламхойн тоба вовшахтоьхна, цу юкъахь дакъалаьцна а ву аьлла, бехкевеш ву 17 шо долу Нохчийчуьра вахархо Кагерманов Апти. Цунна дуьхьал айдинчу гIуллакхан материалашкахь яздарца, шен 10 шо долчу заманчохь Соьлжа-гIалин урамашкахь волавелла лелачу цунна 4 граната карийна хилла. Шен бешахь цхьана ханна лаьттах йоьхкина Iалашйина цо уьш, цул тIаьхьа масех що даьлча, полисхоша чIагIдарца, герзаца тоба вовшахтоьхна хилла цо.\n"Кавказ.Реалии" порталан информацица, карарчу шеран Дечкен-беттан 21-чу дийнахь дуьйна Хьалха-Мартанахь дIалаьцна Кагерманов Соьлжа-гIаларчу чоьхьарчу гIуллакхийн урхалле валийна хилла. Цуьнга хеттарш дечу хенахь ницкъбина цунна тIехь, дийцина хьостано.\nЗазадоккху-баттахь талламан изоляторе дехьаваьккхина Апти. Цуьнан доттагIаша а, иза вевзачара а дикачу агIор цIе йоккху кIентан. Ах шо сов зама ю Аптин нана мехкан куьйгалхочух Кадыров Рамзанах хабар тоха гIерта, шен кIентан гIуллакхах йист яккхар доьхуш.


Лерина операци я оьгIазалла? Кадыровна критика ечийн гергарнаш бу идош\nГIуран-бутт 25, 2021\nНохчийчоьнанан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна критика ечу, дозанал арахьа вехачу веа блогеран 17 гергара стаг дIавигина цхьана дийнахь-буса. Лечкъийна нах кхобу меттиг хууш яц, дийцарехь, Iазап латтадо царна тIехь – ткъа блогерашка бевзаш боцчара хаашмаш кхоьхьуьйту, шайн нах бойъийла ца лаахь, критика йита, бохуш.\nШен гергарнаш бовдорах лаьцна дуьххьара хаам баржийнарг вара телеграм-каналехула Швецехь веха блогер Абдурахманов Тумсо. Цо дийцарехь, ГIура-беттан 22-чу буса Кадыровн гонерчу ницкъхоша ден а, ненан агIор волу 6 стаг лачкъийна цуьнан: Мовлди, Муса, Мовсар, Мохьмад АбдурахмановгIар а, Саламбек, Муслим ХасаровгIар а. Царна хьалхо кхерам теснера, Нохчийчуьра Iедалхой емалбар Тумсос саца ца дахь, шаьш цаьрга чIир кхайкхор ю, аьлла. Хьалхара ялх стаг вадийна буьйса дIаяьлча, кхин а кхо цIийнан стаг дIавигина критика ечу блогеран: шича Абдурахманова Тахмина а, йишин воI Дени а, ткъа етташ вигина цаьрца цхьаьна Абдурахмановн шича Цукаев Мохьмад.\nБот-каналехула Тумсон телеграме хаам кхаьчна цул тIаьхьа вевзаш воцчу абонентера, нагахь санна 24 сахьт чекхдалале цо шена мохк къинтIера боккхуш видео ца язъяхь, шаьш цуьнан гергарнаш хIаллакхбийр бу, иза деш даьхна суьрташ а кхачор ду цуьнга, аьлла. Талламчас-журналиста Грозев Христон аьтто баьлла хаам хьажийна телефон хьенан ю хаа – Кадыровн куьйга кIел болчу лерринчу ницкъийн - СОБР-ан - 28 шо долчу эпсар ву иза. GetContact хьостано бахарехь, Мага (я Мохьмад)ю телефонан ден цIе, WhatsApp-ехь а ю цуьнан шен сурт а долуш изза аккаунт.\nАбдурахманов Тумсона кхерамаш тийсинарг (скриншот)\nЮьхьанца блогерна хетара, Нохчийчуьра куьйгалхой дарбинарг шен вашас Абдураманов Мухьаммада парламентан спикере Даудов Мохьмаде, цуьнан а, Кадыровн а Туркойчуьрчу оппонетех лаьцна дина видеокъамел ду аьлла. Амма тIахьо шайн-шайн гергарнаш лечкъийна даймахкахь, аьлла, дIахьедарш даржийна кхечу оппозиционераша а.\n"Шуьйрра дIаяьхьна операци ю иза, шеко а йоцуш, оцу хьесапехь дукха цхьана дийнахь-буса ца нислора нах идош, цIеххьана дагадеъна иза, я хьалхе дуьйна кечйина операци ю, хала ду ала. Лецаршна кечлуш ца даийтира цхьа а хабар. Ткъа соьга хаам язбина бот – иза баккъал а дан лерина хила а мега ша дийр ду бохург", – элира Абдурахмановс Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь.\nГIуран-беттан 24-чохь лецначу Абдурахмановн исс гергарчух ялх дIахецна аьлла даржийна блогеро. Амма хууш дац йишех а, ненавешех Хасаров Саламбеках а, шичех Абдурахманов Дених а хилларг хIинца а.\nКавказ.Реалиин корреспондент зIене вала гIоьртира чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин Нохчийчуьрчу урхаллица, амма схьа ца ийцира цигахь телефон.\nМассо а гергарнаш дIабигина, ненан а, ден а агIор, зударий а, божарий а. Хьийзош бу уьш, етта, гIело йо\nШен массо а гергарнаш ГIуран-беттан 23-чохь дIабигарх лаьцна хаам бина масех шо хьалха Нохчийчуьрчу Iедална видеокритика ян волавеллачу Мализаев Микаила а. Иза Германехь веха, амма дуккха а бисина цуьнан цIахь гергарнаш. Цо бахарехь, Нохчийчуьрчу Iедало дIакъастийна цунах цуьнан зуда, ваша кхачийна вешина тIе доцург кхуллуче. Мализаевгахь йолчу информацица, цуьнан гергарнаш ницкъхоша лечкъийна ГIуран-беттан 21-чохь. Билггал масса стаг ву вигинарг, муьлш бу, ца хаийтина цо.\n"Массо а гергарнаш дIабигина, ненан а, ден а агIор, зударий а, божарий а. Хьийзош бу уьш, етта, гIело йо", – элира Мализаевс. Лечкъийначара суьрташ дахкийтина шена, нана а, зуда а ю царна тIехь ерзина яьккхина, элира цо. Бохаман хьокъехь гIо доьху Мализаевс, журналисташа а, бакъоларъярхоша а зулам гIарадаккхаре са а туьйсу. Орца ца даржадахь, уьш байъа а сахьт дац, Мализаевна хетарехь.\nМализаевца сихха зIене яла аьтто ца хилира Кавказ.Реалиин.\n"Лечкъийнарш кхин а дукха хила а мега"\n"Дождь" телеканална (Оьрсийчоьнан арахьарчу агентийн статусехь ю иза. – Ред.) ГIуран-беттан 21-чохь интервью еллачу, шен дахар кхерамна кIел хиларна Туркойчохь сецначу оппозицин блогера Халитов Хьасана элира, шен деца а, вешица а зIе хаьдда шен. Хьалхо цуьнан вашас аьллера цуьнга, кадыровхоша шайн доьзал хIаллакбийр бу боху, нагахь санна иза критика ечуьра ца сацахь. Ткъа цуьнан дас Халитов ГIанис видео яржийра, Хьасан шен мостагI ву, аьлла – иза дIасаяржийнарг вара Нохчийчоьнан парламентан депутат Хамбиев Мохьмад.\nГIуран-беттан 24-чу буса Халитов Хьасана хаам бира, да а, ваша а воцург, кхин а пхи гергара таг вайна шайн, аьлла: Муслим а, Мохьмад а УзаровгIар, Авдаев Абу-Муслим, деваша Халитов Мохьмад, кхин а цхьа Iадлан йолу гергарниг а. Царех цхьаберш Халитовна бевзаш а бац.\nШен гергарнаш лачкъорах лаьцна даржийна Европерчу нохчийн бакъоларъярхойн "Вайфонд" ассоциацин куьйгалхочо Садулаев Мансура а. Йолчу информацица, ницкъхоша дIавигина цуьнан ненан агIор волу кхо шича: ХасановгIар – Хьасан а, Хьусайн а, Хасиев ИбрахIим а. Ассоциацин векалша бахарехь, уьш бовдинийла хиина цхьана шен цIе ца йовзийтинчу стага кхерам тосуш къамел дича.\n"Лечкъийнарш кхин а дукха хила а мега – тхоьгахь йолу информации за бен яц. Кхерамаш тхуна даима а туьйсу, доьлла тхо, амма "Вайфондан" балха а цхьа дакъа кхочуш а боцу нах бигар – иза кадыровхой буьззина кхетамчуьра бовлар ду. ОьгIазалла дозанал тIехъяьлла цаьргара, кхета а хала царех", – боху ассоциацин векалша.\nКадыровна хьалха бехк шен дIацIанбеш, тхан наханна питана дина цо, суна иштта го\nШа Садулаевс дийцарехь, лаххара а ворхI шо ду иза Нохчийчохь лецначу шен гергарчу нахаца зIене валанза. Тамаше хет унна хIинца уьш лецар – шо сов хан ю цо цхьана кепара видеокхайкхам банза.\nСадулаев Мансур, нохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" организацин куьйгалхо\n"Цхьа верси бен яц коьрте хIуттуш, Мицаева Рубатица йоьзна, дукха хан йоццуш цIаяхна иза Германера, Закаев Ахьмадан "даккхийчу гIуллакхийн министр". ТIаьххьарчу шерашкахь шен ма-хуьллу суна зуламаш дан гIиртина иза, иштта Абдурахманов Тумсона а, тхоьца уьйрех мел волчунна а. Интернетехула эладитанаш даржош, Европерчу Iедалшка тхуна аьрзнаш деш, тхо исламисташ ду, террористаш ду, бохуш хьйизара иза", – дуьйцу Садулаевс.\nЦо бахрехь, "юьхьанца дуьйна а дара кхеташ" и инициатива Кадыровн агIончашкара схьаэцна дIакхоьхьуш юйла Мицаева Рубатис.\n"Иза цIаяхча, суна хетарехь, шен болх дIаболийна цо цигахь, Кадыровна хьалха бехк шен дIацIанбеш, тхан наханна питана дина цо, суна иштта го. Кхин дац тхан гергарнаш леца суна гуш бахьана", – элира "Вайфондан" куьйгалхочо.\nМила ю Мицаева Рубати?\nИчкерин лидерех волчу Закаев Ахьмадан агIонча яра Мицаева Рубати – Ичкерин министрийн кабинетан векал ларалора иза. Шина а тIамехь дакъалаьцна цо Нохчийчохь, медйиша лелла, делира цунна Ичкерин лаккхара совгIат - "Къоман Сий" орден. ТIаьххьара итт шо Германехь даьккхина Мицаевас.\nЕвроперчу нохчийн бакъонашкахьа лаьттина иза, луьра емалбина Кадыров а, цуьнан го а, амма ГIадужу-беттан юьххьехь цо видео яржийра Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга шена даймахка юхаян магор доьхуш.\nОцу юкъанна шен ши йоI Соьлжа-ГIала хьажийра Мицаевас, цхьаъ царех кхиира Кадыровн ненан сурт дуьллучу конкурсехь тола, информацин министран Дудаев Ахьмадан карара совгIат схьаэца а.\nМицаевана магийра Кадыровс цIехьаерза, Европе дIабаханарш юхаберза мегаш ду, "низамашца шайн проблема ца иккхинехь", бохура цо. Зуда Соьлжа-ГIала кхьачча, кеманна дуьхьалбахара цуьнан Ичкерехь накъостий льттина, КадыровIаьргахьа бевлла болу на: парламентан депутат Хамбиев Мохьмад а. Турлаев ШаIа а, Дадаев Муса а. Хелха а бийлира цигахь.\nТIаьххаьрчу хенахь уьш бIаьрга схьабан ца безара суна. Борша бац, суна накъосталлина ца хилира уьш\nМицаевас элира, шена ша "Ялсамане кхаьчча санна хета".\nIедалан "Грозный-Информ" агенталле Дудаев Ахьмада дIахьедира, Мицаева цIехьаерзар коьртачу декъанна дозу Нохчийн Республикехь "машар а, токхе а хиларца".\nДаймахка дIаяха бут буьсуш цхьаццаболчу нохчийн оппозиционерашна лен йолаелира Мицаева. Масала, Соьлжа-Галарчу Iедалца йолчу цхьацца пабликаша видео яржийра Мицаевас Абдурахманов Тумсо емалвеш – иза таьжгенаш лелош ву, ша хьизаво Нохчийчуьрчу Iедало аьлла, цхьамма а шех пIелг Iоьттина а боццушехь, ведда иза махкара, бохура цо.\nТIаьхьо Нхчийчуьрчу Iедалхошца цхьаьна синкъерамехь Iаш цо вочу дешнашца хьехийра хьалха ша къобалбеш хилла оппозиционераш.\n"ТIаьххаьрчу хенахь уьш бIаьрга схьабан ца безара суна. Борша бац, суна накъосталлина ца хилира уьш, бийца а стенна буьйцу вай и нах? Цара хIун пачхьалкх кхуллур яра? Со яц тешнабехк бинарг, шу ду. "Рамзан – сила", – боху ас, элира Мицаевас.\nМицаева Рубати таханлерчу Нохчийчохь "пропагандин гIирс" бу, цуьнга махкара Iедал хестадойту хIинца, хиндерг Кадыровс бен кхуллуш дац, бохуьйту, аьлла ю оппозицин 1ADAT боламо йина комментари.\nДенош хьалха Нохчийчуьрчу хьаькамаша социалан машанашкахула видео яржийна, царна чохь Кадыровс боху, "харц къамелаш дечарна" таIзар ду кестта дийр долуш. И къамел деш яьхна видеоматериалаш яржийра махкарчу телегойтийло шен эфирехь а, инстаграм-агIонехь а, амма дIаяьккхира видео де даьлча.


Шеман президенто Асад Башара шен пачхьалкхехь тIемаш бинчарна кхайкхийна амнисти къобал ца йо Оьрсийчохь аьлла, Пермерчу кхело дуьхьало йина Нохчийчуьрчу вахархочун кхелан сацам хийца. 2016-чу шеран Iай Шелан кIоштарчу кхело пхи шо а, ялх бутт а хан кхайкхийра Шемарчу тIамехь дакъалаьцначу Алхазов Аюбханна.\nТалламчаша къастийра, 2015-чу шеран Дечкен-баттахь Астраханера доьдучу кеманца Туркойчу а вахна, цигара дIа Шема дехьаваьлла хилар Алхазов. 2015-чу шарахь шен деца цхьанакхеттачул тIаьхьа, юхавеанера иза. Ша полисхоша лаццалц хаийтина ца хилла цо, ша шен лаамехь Шеман конфликт юкъара ваьлла хилар. Амма йоьдучу кхелехь цо дIахьедина хилла, ша бехке хиларх а, дохковаларх а. Пермерчу набахтехь хан яккха дIахьажийнера Алхазов.\n2018-чу шеран ГIадужу-баттахь Шеман президенто Асад Башара массарна а амнисти кхайкхош омрана куьйгъяздинчул тIаьхьа, Пермерчу кхеле дехар динера Алхазовс, шен гIуллакх юхалистар доьхуш. Кхелахоша цуьнан дехарна жоп ца делла, Оьрсийчоьнан Зуламан кодексехь дина ду таIзар, кхечу пачхьалкхан низамаш Оьрсийчохь лелаш дац аьлла.


Нохчийчоь -- Кадыров Рамзан хелхар деш ву Нохчийн меттан де даздеш, 25Охан2014.\nШен а, Iедалан цIарах лелаш хилла болу бозбончалхой гучбаьхна Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Царна бехке дуьллуш ду, нах Iехош ахчанаш дахар.\nХьакамашца а, иза векал волчу Iедалшца а, тахана Нохчийчохь забар йойла доцийла хаа, махкахь вехачу муьлхачу стагана. Ур-аттала кегийчу берашна а, хорш йогIу вуо лелаш хилча, милицига дIаэра ду аьлча. Оццула уозало Iедалах, воккхий-жима а ца къаьсташ. Амма, хIара материал яц, нах кхераран бахьанех. Иза ю, ма хуьллу кIеда-мерза аьлча, адамийн а, Iедалан а юкъметтигах.\nВорхI юьртан да ву, лаккхарчу Iедалан белхахо ву ша, республикан кхерамазаллийн кхеташонан декъашхо ву бохуш шайна тIевеъча, цуьнга цара ахчанаш делла. ХIинца и жима стаг дIалаьцна. Иза вара, меттигерачу телехьожийлехь гойтуш.\nКорт вахьтаIIийна, дезчух костюм а йохна, кочахь галстук а йолуш верг ву Висаргов Мохьмад цIе йолу жима стаг. Иза боккъулийна Iедалан балхахь, оццу кхерамазаллийн кхеташонехь болх бина ву 7 шарахь, амма, масех бутт хьалха цигара дIаваьккхина, цхьацца низам доцу хIумш гучу а даьлла. Цуо дийцарехь, йохьар лаьцна хилла юьртдай.\nСхема башха дIоггара хьекъале а ца хилла. Ша Iедалан лаккхара белхахо ву, цундела аш ахча дал деза бохуш дуьзна цуо шен киса. Ала догIу, дуьйцуш дац, юьртдай оцу хIуманна Iаьмма бацахьарий, цара хIунда делла, низам а дуохош и ахча.\nКхин цхьа стаг а ву, Iедалан цIарах бозбончалла а лелош, шен таро юза гIерташ хилла схьалаьцна. Иза Автурханов Рамзан ву. Цуо ша Кадыров Рамзанан уллера гергар стаг ву, ша Iедалан цIарах цхьацца проекташкахь дакъалацийта аьтто бу бохуш хIума лелийна Москохахь.\nЦигахь цуо йохьарлаьцнарш хилла банкираш. Оцу шинна а стаган хьокъехь, бозбончалхочуьнна ахча деллачу юьртдайна хьокъехь а, иза царна мичара даьлла, схьадехначу хенахь дIадала аьлла, таллам бар тIедожийна чоьххьарчу гIуллакхийн министрина.\nКавказехь, лаккхарчу хьакамийн гергарло, ян цуьнца цхьа фамили хилча а, дахаран ах аьтто санна лору. Луларчу ГIалгIайн махкахь, Евкуров Юнус-Бекан гергарчу стага Евкуров Руслана, массийта шо хьалха, цигахь чекхяьккхира йоккха бозбончаллийн проект. ХIинца I5 бIе туьма делча, цхьа бутт баьлча, 800 эзар сом схьаоьцуш, гIо дийра ду ша аьлла, зулам динера цуо. Нахана хилла зе ду 5 миллион сом. Маршо радиога дуьйцу зе хилла, шен цIе яьккха ца лучу, Долаково олучу, юьртара вахархочо.\nДолаковора вахархо: «Нахе цуо кховдинера и хIума. Ша президентан шича ву, цуьнан вашас, Увайсас векал а вина ву, юридикийн гIо дан нахана. ХIорангера I5 эзар сом хилахь, шен аьтто бу бохура цуо, кIезгачу бизнесан субсидеш яха хIоранне а 800 эзар сом далийта аьлларг Евкуров Руслан Саюпович ву бохуш верг ву».\nБутт а ши бутт а баьлча, шайна ахча хира доцийла хиъча, наха аьрзанаш дан долийна прокуратуре а, талламан комитете а. Доьххьара шега, хьан цIен а йогIуш даьккхина тхоьгара ахча аьлла наха реза боцуш хабар даийтича, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо омра деллера Долаково оьвлана Бендер Остапах лаьцна кино гайта аьлла.\nШен цIе, сел кIоршмечу зуламца яьккхар ца деза даржхошна. Евкуров Юнус-Бекан шича-махчалла долуш ву нах Iехийнарг. Цуо ахча нахера даьккхина 2-3 шо кхаьчнехь а, и гIуллакх тахана а дижина дац. Евкуров Руслан арахь яьккха хан а тоьхна арахецна кхело. Нах Iехош, шен гергарчу стеган цIаро гIо ма дара, цунна гIо дина цуо араволуьйтуш а, бохуш реза бац цхьаболу бахархой.\nКъилбаседа полюсе а кхаьчна Кадыров\nУмаханов Кадыровна жоп ца луш вуьсу\nКадыров Рамзан: нохчий бац Украинехь\nКадыров Ахьмадна шолгIа музей а хIоттийна


Цхьайолчу ишколашкахь Ислам-дин хьоьхур ду Данехь\nДани -- Къона бусулба нах бу маьждиге баьхкина КопенхIагенехь,17Гезг2007\nЦхьайолчу Дани-пачхьалкхарчу ишколашкахь Ислам-дин хьоьхур ду хьалхарчу классехь дуьйна. Иза дахьара, аьлла, дехар динарш ю шаьш цхьайолу ишколаш. Ткъа Данин дешаран министр Анторини Кристинэ реза хилла цу гIуллакхана.\nЦунна хетарехь, цхьа а доьхна хIума дац, хIинца цу махкахь Iамош йолу предметаш дIасаекъарна эшам а ца беш, цхьаболчу дешархошна Iамо Ислам-динахь лаьцна урокаш юкъаяхарх.\nЦкъачунна цу хьокъехь Iедалан тIегIантIехь билггала бина баьлла сацам бац. Данехь Керстан дин Iамор дIадолалуш ду 6-чу классехь дуьйна. Ткъа Ислам довза лаам хиларна тIехIиттина бу Данехь дуккха а нах, бохуш, дийцира Маршо Радионе цу махкахь вехаш волчу нохчийн юкъараллин жигархочо Ферзаули Iусмана.\nФерзаули Iусман: Кхузахь доьшуш долчу берашна Iамош ю «Керстан-динан лардаш» олу предмет. Бусулба берашна хан тIе ма-кхеччина Ислам-динах лаьцна хаийта программа ю юйцуш ерг. Цунах билггала къаьстина хIума дац. Амма дебаташ ю дIайоьлхуш. Дукха наха тIе а лаьцна иза.\nЗудабераша ишколехь йовлакх лелор цкъа а проблема хилла яц Данехь. Мелхо а иза зудабер оьзда хилар санна тIеоьцуш ду цу махкарчу юкъаралло.\n«Керста-динан лардаш» олу предмет 6 чу классехь дуьйна Iамош хилар тидаме а эцна, дуккха а бусулба бераш доьшачу ишколашкахь КопенхIагенехь а, Орхусехь а Оденсехь а Ислам Iамо доло сацам беш бу хьалхарчу классехь дуьйна. Цуьнан шен Iалашо а ю, аьлла, хета Ферзаули Iусманна.\nФерзаули Iусман: Бусулба дин машаран дин ду. Бусулба дин цIена дин ду. Жима болуш дуьйна бусулба берашна а, керстан берашна а Ислам хIу дин ду хаийта а, цуьнан маьIна хаийта а ду и хIума юкъадаьккхина.\nИслам-дин Iамор юкъадаккха луучерах ю дукха нах бахарца Данехь шолгIачу меттехь лаьтташ йолчу Орхус-гIалара Сёндерванг (Söndervang) олуш йолу ишкол.\nЦуьнан директоро ХIёрлик Ранис дийцарехь, и сацам беш коьрта цара тидаме эцнарг цу ишколехь 80% дешархой бусулба хилар дара.\nКопенхIагенан йистехь Iуьллучу Норребру къоштIахь дуккха а бусулба доьзалш бу бехаш. Цигахь, массо а аьлча санна, ишколашкахь хьалхарчу классехь дуьйна Iамош долийна Ислам.\nДин Iаморчу хьехархойн центран куьйгалхочо Ридаль Джона дийцарехь, Ислам ишколашкахь официалан кепара Iамор ду, аьлла, болу хаам реза хиларца тIеэцна берийн дай-наноша.\nДанин дешаран министро Анторини Кристинэс ша саготта яц бах, цхьайолчу ишколашкахь Ислам Iамош ду, аьлла. До дийцарехь, цу хьокъехь сацам тIеоьцуш берш бу шаьш ишколийн куьйгалхой.\nНагахь царна иза пайденна ду, аьлла, хетахь, шена а хета иза пайденна хир ду, аьлла, комментари йира цо цу хьокъехь зорбанан гIирсашна.\nАмма 6-чу классехь дуьйна Iедалша тIеэцна йолчу планаца а догIуш, массо а дешархошна ишколашкахь Iамо дезаш ду Инжил, аьлла, хета министарна.\nЦхьайолчу ишколашкахь Ислам-дин хоьхур ду Данехь


Зунгатий санна лел мухькхухьа машенаш\nРеспублика наькъашка цу тайпара машенаш мел гуча хана, маьрша гIолва хьо ала догдоагIа царга. Цар тIабетта мухь селлара чIоагIа хилар бахьан хинна а Iац из, наькъа бокхонаш лораяр гIулакх а ледара ма леладой вай. Хоза хеташ, хьалхара ханаш дагаухаш хьежаш хул цу моча мухь ийца йолхача машенашка.\nБоккъонцахьа бола юртбоахам хилара бахьан да из. Хьалхарча хана цу моча нахах ахархо оалар. Цу цхьан дешо, хIетта еттача маькха хьадж хьакхетийт вайна. Цул совгIа, уж мо бола ахархой хиларо, таро хулийт республика бахархой истолаш тIа кердача кхачана тускараш лоаттаде. Из атта дац таханарча денна, хIана аьлча, хьалхагIа санна шийна ма хетта юртбоахам лелабе вIаштIехьдалац тахан, моттиг кIезига хиларах.\nИз керттерачарех хила деза моллагIа йолча паччахьалкхен, мохк дегIабоалабара ца хилча даргдоацар да из. Гурахьа Россе цаI дола кхаж тассара ди да Федераце Совете, Паччахьалкхен Думе, регионий халкъа гуллама депутатий. Кхы а ха йоллаш, наха уйла йича бакъахьа яр, мохк дегIабоалабара, наха эшачунца Iалашо яра къахьегаш хургвола саг харжара. Цудухьа, малагIча сага вай из кхаж нийса тоссаргба тийша да, хоржамий даькъа тIа дIа а даха воашкара йоаггIача урна чу из Iочутассар.\nАз кхадж тассабар аьнна-м хIама хувцалургдацар яхача наха хьалха даккха ловра сона цхьа дувцар: ИбрахIам пайхамар цIерал тессача хана, из цIи йоаеш хIара зунгато кхихьа хинна хи тIадамаш. Нагахьа санна беламе хаттар отте: «Цу тIадамашца Iайха цIи йоаергъя моттар хьона, аьнна?», — жоп лу аз: «Аз сайна могар дир, Къематдийнахьа сай низ ца кхачарах бахьанаш леха дезаргдоацаш».


₽27 000 000 гIо хьажийна Дагестанна Туркойчоьно\nСтигалкъекъа-бутт 23, 2020\nСтигалкъекъа-беттан 24-чохь, Марха достучу дийнахь, дIакхача тарлуш ду Туркойчуьра Дагестане хьажийна сагIа.\nРеспубликерчу Iедалан векалша бахарехь, Дагестанна гIодар дийцаредира хьалхо Путин Владимира а, ЭрдохIан Реджепа а, ткъа кира махка дIакхочор а, цигахь дIасабекъар а тIедиллина Оьрсийчоьнан могашаллин министрна Мурашко Михаилана.\nДуьненаюкъарчу "ЦIечу ЖIаран" Туркойчуьрчу декъан директора Алтан ИбрахIима хаийтина ЭрдохIанан омрица гуманитаран гIо вовшахтоьхнарг шен хьукмат а, Туркойчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралла а хилар.\nНовкъабаьккхинчу киранан мах 2 миллион 600 эзар лира бу (27,5 миллион сом).\nАлтан ИбрахIима дийцарехь, 100 эзар кхузза тIекIел тегна масканаш а, 20 эзар уьнах дегI Iалашден комбинезон а, 20 эзар уьнах бIаьргаш ларбен куьзганаш а, хIо кечден 5 аппарат а, санитайзераш а, дуккха а кхин уьнна дуьхьало ен гIирс а бу Туркойчуьра Дагестане хьош.\n"Дагестанехь коронавирусо хIоттийна ирча хьал тхуна довзийтира Туркойчохь бехачу кавказхойн диаспораша", - аьлла Алтана.\nТуркойчуьрчу диаспорийн 13 федерацино дехна шайн Iедале дагестанхошна гIодар. Туркойчоьно накъосталла дечу пачхьалкхех 28-гIа ю кху муьрехь Оьрсийчоь. РогIехь хир ю Таджикистан, боху туркоша.


ГIалгIайн оппозицин лидерш политикан тутмакхаш лерина "Мемориало"\nБакъонашларъяран "Мемориал" центро политикан тутмакхаш бу аьлла, дIакхайкхйина Барахоев Ахьмад а, Мальсагов Муса а, Нальгиев Исмаил а, Ужахов Малсаг а, Чемурзиев Барах а. Уьш берш а лаьцна латтош бу. "Шайн белхан декхарш кхочушдечу Iедалан векалшна дуьхьал ницкъ баьккхина цара Зазадоккху-беттан 27-чохь Магасехь йоьдучу митингехь" аьлла, Зуламан кодексан 318-чу артиклца бехкебина уьш.\nГIалгIайчоьнан оппозицин лидершна дуьхьалдаьхна бехкаш бух боцуш ду аьлла сацамбина "Мемориалан" бакъонашларъярхоша. Ма-дарра дийцича, полисхошца тасадаларш хиларна кхоьручу лидерша, протестхошка дIасадохар доьхуш, кхайкхамаш беш хилла.\n"Оха кхайкхамбо катоххий Барахоев а, Мальсагов а, Нальгиев а, Ужахов а, Чемурзиев а маьрша а бахий, уьш лецарна бехкеберш жоьпалле хIиттор", - яздо "Мемориалан" пресс-гIуллакххоша.\nЖурналистна, политикан жигархочунна Евлоева Изабеллина хетарехь, "Мемориало"а, кхечу бакъонашларъяран организацеша а тIедожо деза гIалгIайн оппозицин лидерш дIахеца аьлла.\n"ГIалгIайчуьрчу протестийн жигархой "Мемориало" политикан тутмакхаш лацаро тоьшалла до уьш лецар бух боцуш хиларан. Кхечаьрца цхьана могIарехь дакъалаьцна Хаутиев Багаудин ца ваьккхина политикан тутмакхийн тептаре, иза а цу тIехь хила веза аьлла, тешна ю со. Оьрсийн а, дуьненаюкъарчу баъонашларъяран организацеша а терго а йина, тIедожо деза, уьш маьршабахар", - дийцина Евлоевас "Кавказ.Реалии" портале.


Масийтта шераш хьалха лаьттах боьллина тIеман гIирс карийна Нохчийчохь\nМарсхьокху-бутт 21, 2020\nЦхьана кIиранчохь шолгIа лаьттах доьллина герз карийна шайна аьлла, дIахьедина Къилбаседа Кавказан гонашкарчу къоман гвардин пресс-гIуллакххоша. ТIехьа-МартантIерачу хьуьнхахь лоьлхуьйтурш а, герз а схьааьхкина аьлла ду бинчу хаамехь.\n"Масех шераш хьалха хьулйинчу меттигехь куьйгайина лоьлхуьйтурш а, герз а, патармаш а дара", - яздо пресс-гIуллакххоша.\nДахначу кхаарин дийнахь Хьалха-Мартанарчу Шалажехь лаьттах боьллина тIеман гIирс хIаллакбина Росгвардин а, ФСБ-н а белхахоша аьлла, хаам бира Росгвардин Къилбаседа Кавказерчу гонийн пресс-гIуллакххоша.\nГерзаца цхьаьна лаьттах йоьллина хилла куьйгайина оьккхуьйтург а. Хетарехь, масех шо хьалха хьулйина зуламхойн къайле хилла иза аьлла, дIахьедина Росгвардин зорбанчаша.\nИштта, Маршо Радионо яздира, кху беттан 7-чохь 20-х сов шерашкахь лаьтта бухахь Iиллина кеманан ши бомба яьккхарх лаьцна Веданан кIоштахь орцан министраллан белхахоша хаийтарх. Дахарна кхераме бомбанаш хааеллачу меттигерчу бахархоша даьккхинчу орцанца баьхкина хиллера говзанчаш, дийцира Нохчийчуьрчу орцан министраллехь.\nМичча хенахь а эккхар йолуш, зене карийна лаьтта бухара яьхна бомбанаш. Меттигерчу орцанхошна гIоьнна баьхкинера, дуккха а шерашкахь зеделларг долу Донан орцанхойн центрера белхахой. Лероинчу техникица полигоне дIакхачийна, цигахь хIаллакбинера тIеман гIирс.


Делах тешар юкъара ду шина динан\nКишиев Кунта-Хьаьжин цIарах йолчу Россин Исламски университето а, Москварчу керастийн университето а динийн юкъаметтигаш чIагIъярна лерина йолу телемост дIаяьхьира дIадаханчу шинарин дийнахь. Цигахь дакъалецира Нохчийн Республикин къоман политикин а, зорбанан а, хаамийн министра Тагиев Мурада, Нохчийн Республикин Куьйгалхочун а, Правительствон Администрацин куьйгалхочун хьалхарчу заместитела, Нохчийн Республикин министра Кашлюнов Дмитрийс, Нохчийн Республикин Куьйгалхочун а, Правительствон а Администрацин динан а, юкъараллин а организацешца зIе латторан департаментан директора Тевсиев Бай-Iелас, Соьлжа-ГIаларчу Михаил Архангелан килсан гIуллакхдархочо Григорий Куценкос, ткъа иштта цхьа могIа Iилманчаша, хьехархоша, студенташа.\nБилгалдаккха деза, цу тайпа телемост вайн республикехь дуьххьара дIаяьхьира. Нохчийн Республикин Куьйгалхочун а, Правительствон а Администрацин тIедилларца, видеоконференци вовшахтоьхнера къоман политикин а, зорбанан а, хаамийн министерствос.\nЦхьаьнакхетар дIахьош хиллачу Нохчийн Республикин къоман политикин министерствон шуьйрачу хаамийн гIирсашна мониторинг яран департаментан директора Хатуев Ислама юьхьанца билгал ма-даккхара, бусалба а, керастан а динаш уггаре даккхийчех ду Россин Федерацехь. Цундела мехала ду юкъара синмехаллаш муха-стенна тIехь цхьаьнайогIуш ду хаар.\nМоскван агIорхьара цхьаьнакхетар дIахьош хиллачу Шмидт Вильяма билгал ма-даккхара, вуно мехала ду шина динан векалш вовшашца къамеле а бовлуш, вовшех дагабовлуш хилар. ХIунда аьлча, йолуш йолу синмехаллаш ларъян еза адаман а, юкъараллин а, пачхьалкхан а тIегIанехь.\nШен рогIехь соьлжа-гIалахошка маршалла хаьттира Москварчу керастийн университетан ректора Игумен Петра. Кхузаманан гIирсех пайда а оьцуш, шина динан дешаран заведенин векалша вовшех кхеташ къамел деш хиларо воккхавево ша, бохура цо. Эфирехула цхьаьнакхетар дика тIаьхьало йолуш хирг хиларх ша догдохуш хилар а билгалдаьккхира цо. Иштта цхьаьнакхетарехь къамел дира Тагиев Мурада, Тевсиев Бай-Iелас, Григорий Куценкос а.\nКишиев Кунта-Хьаьжин цIарах йолчу Россин Исламски университетан ректора Мутушев Абдурахьима ма-аллара, шайна юкъахь башхаллаш йоцуш дац бусалбанийн а, керастийн а динаш. Амма юкъара коьрта цхьа хIума ду шина а динан – Делах тешар. Цундела юкъара синмехаллаш а лохуш, Россин дуьхьа бертахь гIуллакх дан декхарийлахь бу керастанаш а, бусалбанаш а.\nIилманчана Ибрагимов Мусана хетарехь, дуккха а динаш а, къаьмнаш а долу Россехь хиларе терра, массаьрга а цхьатерра сий-ларам болуш хила деза Iедал. Цу декъехь Россин кIайчу паччахьан заманера масал далийра цо. ТIамехь дикачу агIор билгалбевлла хиларна, кавказхойх вовшахтоьхна йолу акхачу дивизин сий-ларам беш хила Николай II-чо. Георгиевски жIараца совгIат дан хьакъ хилла бIаьхой. Амма дивизина юкъахь берш бусалба хиларе терра, жIаран меттана ахбеттасаца царна совгIат дарехь Указ арахецна паччахьо. Цхьанна товш дерг кхечарна товш цахилар хьесапе а оьцуш, Iедал тахана гIуллакх деш хилахь, Россин пачхьалкхан дика тIаьхьало хирг хиларх тешна ву М.Ибрагимов.\nШеко йоццуш, вовшакара керланиг девзира телемостан шина а агIорхьа болчу дакъалацархошна. Барт хилира тIейогIучу хенахь кхидIа мехала юкъаметтигаш лело.


“1АКЪИДАТУР-РОЗИЯЙН” ШИНА РОЗИЙН 1АКЪИДАТ – VAYFOND\n“1АКЪИДАТУР-РОЗИЯЙН” ШИНА РОЗИЙН 1АКЪИДАТ\nШина Ро́зийн Iакъидат\nСуннатан бух а, бусалба динан кхетам а\nРо́зий цIе йолу шина Iеламстеган Iакъидат. (Иза: Абу Хьáтиман а, Абу ЗурIатан а, шайн заманахь Iилма долчу бусалбачу нехан мех-кашкахь баьхначу цIена кхетам болчу Iеламнахера схьаэцна Iакъидат ю).\nАбу Мухьаммад Iабдур-Рохьман ибн Аби Хьа́тимас аьлла: «Ас сайн дега а, Абу ЗурIате а (АллахI реза хуьлда цаьршинна) хаьттира: «АхIлус-суннатан Iакъидатехь цIена хилла болу кхетам бовзийтахьара?!», – аьлла.\n«Иштта шайн заманахь Iилма долчу бусал-бачу нехан мехкашкахь баьхначу цIена кхе-там болчу Iеламнахера схьаэцна Iакъидат а довзийтахьара?!», – аьлла. «Иштта шайн Iакъидат а довзийтахьара ашшима?!», – аьлла.\nТIаккха цу шимма дийцира: Тхойшинна ги-на-кх Iеламнах Iилма долчу бусалбачу нехан мехкашкахь: Хьижазехь (СаIудехь) а, Iиракъехь а, Мисрехь а, Шемахь а, Йеминехь а, церан кхетамаш иштта бара:\nИйман: Иза олуш долу дош ду, еш йолу Iамал ю. АллахIа бохург дича лакхадолу иза, АллахIана Iеса хилча лах а ло иза.\nКъуръан: Иза доссийна долу АллахIан къамел ду, цхьанна а агIор кхоьллина дац иза.\nКхел (яздинарг): Дика а, вуон а Сийлахь волчу АллахIера ду.\nХIокху умматехь Пайхамар (ﷺ) дIаваьллачул тIаьхьа уггаре везаниг: Абу Бакр ас-Сиддийкъ ву, цул тIаьхьа Iумар ибн ал-ХаттIа́б ву, цул тIаьхьа Iусма́н ибн Iаффа́н ву, цул тIаьхьа Iалий ибн Аби Тlо́либ ву, уьш, вай хьахийнарш, бакъон тIехь болчу бусал-бачу нехан халифаш а бу.\nИштта, итт асхьаб, АллахIан Элчано (ﷺ) шайн цIерш йохуш, шайна тоьшалла дина болу, уьш, Цо тоьшалла ма-дарра, ялсама-нехь хир бу, Цуьнан дош бакъ а ду.\nМухьаммад Пайхамаран (ﷺ) асхьабийн цхьана цIе йоккхуш хезча, «АллахI реза хуьлда цунна» алар а (деза лерина ду). Цар-на юкъахь боьжна болу къовсам цабийцар (дика ду).\nСийлахь волу АллахI Iаршан тIехулахь ву, Ша кхоьллина долу халкъаца иэвелла а во-цуш, Цо Ша Шен жайни чохь а, Элчанна (ﷺ) маттехула а куц хIотта ма-дарра, цхьанна хIуманах Иза тар а ца веш.\nАллахIан Iилмано массо хIума чулаьцна, массо а меттехь ду Цуьнан Iилма. АллахIа аьлла: «АллахIах тера цхьа а хIума дац, массо а хIума хезаш верг а, массо а хIума гуш верг а ву Иза» [аш-Шу́ра́, аят: 11].\nАллахI (Сийлахь, Беркате ву Иза) эхартахь гур волуш ву, ялсаманин охlлунна шайн бIаьргашца гур ву Иза.\nЯлсаманин охlлунна Цуьнан къамел хезар ду, Цунна луучу хенахь а, Цунна луучу кепа-ра а.\nЯлсамане а, жоьжахате а хилар бакъ ду. Кхоьллина ю и шиъ. Цкъа а дIаер йолуш а яц и шиъ. Ялсамане дика бекхам бу АллахIан гергарчу нахана (бусалбачу нахана). Жоьжахате таIзар ду, Цо бохург ца диначар-на, Сийлахь волчу АллахIа Шен къинхетамца жоьжахатех хьалхабитина боцучарна.\nЖоьжахатан тIехула диллина долу сиро́тI-тIай хилар бакъ ду.\nШи кад болуш Мийзан-терза хилар а бакъ ду, цу тIехь узар йолуш ю леш йина йолу ди-ка а, вуо а Iамалш.\nЭлчанна (ﷺ) лерамана делла долу татол бакъ ду.\nКъемат дийнахь шафаIат хилар а бакъ ду. АллахI Цхьаъ веш хилла болу бусалба нах (Iесалла бахьанехь), Жоьжахате бахан болу, шафаIат дарца арабохур болуш бу цу чуьра.\nКош-Iазап хирг хилар бакъ ду. Каш чу стаг дIа воьллинчул тIаьхьа «Мункар, Накир» цIе йолу ши малик догIург хилар а бакъ ду.\nАдамаша мел деш дерг дIаяздеш долу мали-каш хилар бакъ ду.\nВай деллачул тӏаьхьа, Къемат-дийнахь гIит-торг хилар бакъ ду.\nДаккхий къинош летийна болу бусалба нах, АллахIан лаамехь хир бу (Шена лаахь гечдийр ду Цо царна, я церан хьокъехь шафаIат къобалдийр ду, я Жоьжахате бо-хуьйтур бу, уьш къиношха цIанбаллалц).\nКъилбехьа боьрзучу бусалба нахана кери-станалла (такфир) дийра дац вай (дин чуьра аравоккхуш доцу) къинош цаьргара довлар-ха. Церан дегнаш чуьра къайленаш кега ца еш, АллахIана юьтур ю вай.\nФарз долу гIазот деш а, хьаьж деш а бусал-бачу нехан куьйгалхошна тIаьхьахIоьттина дакъа лоцур ду вай массо меттехь а, массо заманахь а.\nБусалба паччахьашна дуьхьал тIамца ара-дийлар мегаш ца хета вайна. Иштта мегаш ца хета вайна бусалба нахана юкъахь питана а доьжна, баьллачу тIамехь дакъалацар а (мелхо а маслаIат дан деза царна юкъахь).\nСийлахь волчу АллахIа (шарIаца кхел еш) вайна тIехIиттийна болчу паччахьаша бо-хург а дийр ду вай, царна муьтIахь а хир ду вай, царна мутIахь хилар Iаддуьтур а дац вай!\nСуннатан а, бусалба нехан а барт болчу хIуманна тIаьхьадозур ду вай, ларлур ду-кх вай тиларх а, дакъаздовларх а.\nПайхамар (ﷺ) ваийтичахьана дуьйна схьа, къематде тIекхаччалц, джихIад хир долуш ду бусалбачу нехан амирашца, я цхьана хIумано джихIад дIадоккхур дац!\nИштта хьаьждар а.\nЗакташ бусалба динца кхел еш болчу пач-чахьашка дIадалар а (цаьрга иза дIаса-декъийтархьама). Бусалба нах ирс декъарехь а, кхидолчу хIуман тIехь а (гуш долчу хьолаца) бусалба лорур бу вай, амма АллахIана гергахь долу церан хьал вайна девзийла яц.\nМуржиаш тилбелла бидIатхой бу.\nКъадариташ (галъяьлла тоба ю) тилбелла бидIатхой бу, царах цхьамма алахь:\n– «АллахIана ца хаьа яздинарг иза дожжалц», – иза керист ву.\nЖахIмиташ цIе йолу тоба керист ю.\nШийIаш Ислам-динна букътоьхна.\nХаварижаш АллахIана муьтIахь хиларх ара-бевла. Цхьамма алахь: – «Къуръан (АллахIан къамел дац) иза кхоьллина ду», Сийлахь волчу АллахIаца керистаналла дина цо. И галдаьлла дош хууш волуш бохуш волчун хьокъехь (иза кериста хиларехь) шеко ерг а керист ву».\nАбу Мухьаммадас дуьйцу: «Сан дас дуьй-цуш хезнера суна:\nБидIатхой бовзаран билгало: ЦIена Iакъий-дат тIехь болчарна даимна луьш хуьлу уьш. Мунепакъаш бовзаран билгало: АхIлус\nсуннатах «хьашавийхой» олу цара, цIена схьадеана долу (шайн дуьхьал долу) хьа-дийсаш духатоха Iалашо йолуш.\nЖахIмиташ цIе йолу тоба йовзаран билгало: АхIлуссунна хьокъехь «ташбихI» еш берш олу цара.\nМуржиаш бовзаран билгало: Цара АхIлус-суннах сакхте (кхетамаш болу) нах алар ю.\nШийIаш бовзаран билгало: Цара ахIлус-сунна хьокъехь, Элчан (ﷺ) доьзалш а, цуьнан гергара нах а безаш бац бохуш, харцо йицар ю. АхIлус-суннатан и цхьа цIе йоцург кхин цIе ян а яц, хуьлийла дац цу тобанаш техкина йолу и цIерш цаьрца йогIуш хилар».\nАбу Мухьаммадас дуьйцу: «Сан дас а, Абу ЗурIатас а, омардеш хезнера суна тилбелла-чу нахах а, бидIатан охIланах а генваларца, чIогIа терго йойтуш шога олур цу шиммо иза.\nЦу шиммо бехк боккхура, хьадийсаш Iаддуь-туш, шайн хьекъалшца жайнеш яздеш бол-чаьргара. Цу шиммо ца магадора кхетамаш галбохуш болу нахаца охьахийшар а, церан жайнеш чу хьежар а.\nЦу шиммо олур-кх: Нехан кхетамаш галбо-хуш верг цкъа а декъала хир вац (цу тIехь мел ву)».\nАбу Мухьаммадас аьлла: «Цу кхетамехь со а ву.»\nАллахIан пурбанца шина Ро́зийн Iакъидат юьйцу жима жайна чеккха дели


Лийчар тIедоьжна волу стаг боьха лоруш ца хилар - 31 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, ша́ ламазах воьхна а волуш, лийчар тIедоьжна а волуш, Мединатан цхьана урамехь шена Пайхамар гира аьлла (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). КхидIа дуьйцу цо: «ТIаккха со къайлах дIакъаьстира цунах. ТIаккха дIа а вахана, лийча а лийчина, юхавеара со. ТIаккха цо элира соьга: «Хьо стенгахь вара, Абу ХIурайра?». Ас жоп делира: «Со лийчар тIедоьжна вара, цундела хьоьца цхьаьна хиъна Iар дика ца хийтира суна, сой цIена ца хилча». Цо элира тIаккха: «Субхьа́налла́хI (кхачамбацарех цIена ву-кх АллахI)! Бакъдолуш, бусалба стаг бех ца ло!».\n- Лийчар тIедоьжна волу стаг боьха лоруш ца хилар ду хIокху хьадисехь дуьйцург.\n- Асхьабаша чIогIа вазвеш, чIогIа лерам беш хилла Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Цхьана дийнахь, Мединатан цхьана урамехь, Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) доьхьал кхетта хилла Абу ХIурайра (Дела реза хуьлда цунна), лийчар тIедоьжна а волуш. Пайхамарца (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьаьна ша́ цхьана меттехь охьахиъча, меллаша, къайлах хьала а гIаьттина, дIавахана Абу ХIурайра, хIунда аьлча ша́ ламазах воьхна а волуш цуьнца хиина Iар шена дика ца хетта дела. Вахана лийча а лийчина, юхавеана иза Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) волчу. ТIаккха, иза дIавахар хиъначу Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хаьттина цуьнга, хьо стенгахь вара, аьлла. Абу ХIурайрас ша́ динарг дийцина цуьнга. ТIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) «Субхьа́налла́хI (массо кхачамбацарех цIена ву АллахI)!» аьлла, цунна ша́ цIена вац аьлла хетарх цецваьлла хилла иза. Цундела, довзийтина цо цунна, бусалба стаг ламазах воьхнера аьлла боьха ларалуш ца хилар.\n- Ламаз воьхна волу стаг, лийчар тIедоьжна волу стаг боьха ларалуш ца хилар гойту вайна хIокху хьадисо.\n- Лийчар тIедоьжна волчу стагца цхьаьна охьахиъна Iа магар а, цуьнца хан яккха магар а девза вайна.\n- Ламазах воьхна волу стаг ша́ лийчале хьалха шен хьашташка хьажа мегаш хилар а, цо шен гIуллакх дан мегаш хилар а девза вайна хIокху хьадисера. Лийчар тIедоьжначул тIаьхьа иза тIаьхьататта мегаш хилар а девза вайна. Бакъду, цхьа даккхий хIуманаш деш хилча лийчина хилар гIолий ду, хIетте а, лийчина вацахь а шен гIулкх дан мегаш ду.\n- Бусалба стаг дийна волуш а, веллачул тIаьхьа а цIена ву. Цундела, бусалба стеган а, зудчуьнан а хьацар а, туй а, бIаьрхиш а цIена лоруш ду, и шиъ ламазах доьхна хилча а.\nИштта цIена лоруш ву дийна волу керста стаг а, зуда а. Керста нехан дегI а, хьацар а, туй а, бIаьрхиш а «нажас» лоруш дац, ламазана боьха лоруш дац. Иштта аьлла дукхах болчу Iеламнаха. Ткъа, Къуран тIехь Дала уьш «нажас» бу алар, боьха бу алар – иза церан кхетам боьха бу бохург ду, церан догIмаш боьха ду бохург дац. Масала, куьг делча куьг дIадила дезачу кепара боьха ду церан догIмаш бохург дац иза.\n- Абу ХIурайрас ша́ лийчар тIедоьжна вара аьлла хиларх девза вайна, нагахь санна цхьа оьшуш хьал делахь, дийцар иэхье долу хIума дийца мегаш хилар.\n- Цецваьлча «Субхьа́налла́хI» алар а девза вайна хIокху хьадисера.\n- Асхьабаша Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) вазвеш хилла хилар а, цара цуьнан чIогIа лерам беш хилла хилар а девза вайна хIокху хьадисера.\n- Шайца цхьа дозалла долчу нехан лерам бар дика хилар а, цаьрца хан йоккхучу хенахь уггар хазчу хьолехь, уггар хазчу куьцехь хилар дика хилар а гойту вайна цо. Масала, Iеламнехан лерам бар а, баккхийчера лерам бар а, ден-ненан лерам бар а, иштта кхидIа.\nЦунах девза вайна, дешархочо шен куц-кеп хаздан дезар, дIасайахана месаш дIатойарца а, мIараш дIахедорца а, кхоччуш дегIана цIано йина хиларца а, вон хьожа йоуьйту бахьанаш дIадахарца а, духар диканиг дохарца а, иштта кхидIа а. Iилманан а, хьехархойн а лерам бар ду иза.


VI дакъа. Ислам а, нохчийн гIиллакх-оьздангалла а — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nТайп-тайпанчу философин Iамораша (царна юккъехь — адамаша галдаьхначу динан системаша а) тайп-тайпана жоьпаш ло оцу хаттаршна. Цуьнга хьаьжжина хуьлу оцу Iамораша коьрталла дечу юкъараллашкахь гIиллакх-оьздангаллин меттиг а.\nАллахIа шен пайхамарш бахкийтина нахана юккъе, шен жайнаш а делла, нахана ирсан а (нийса), баланийн а (харц) некъаш билгалдаха аьлла. АллахIа стагана кхетам а белла, ойла ян ницкъ а белла. АллахIан гIоьнца адаман йиш ю бакъ — харц, нийсаниг – нийса доцург къасто.\nЗакат даларца бусалба стага шен са цIандо къинойх, бIаьрмецигаллех… Цуьнца цхьаьна цо гIо до мискачу нахана, шен хьал-бахам, даьхни цIан а до, зенах-зуламах лар а до, Дала бохург деш муьтIахь хиларца, Цунна хастам барца, Цо кхоьллинчу адамашна дика болх барца. «Закат» бохучу дешан Iаьрбийн маттахь масех маьIна ду: «кхиар», «алсамдалар», «зазадаккхар», «цIеналла».\nЦарах цхьаболчара керла хIумнаш юкъадоху чIогIа дечу зикарна: Бамматгири-Хьаьжин (Iовдин) вирдехь болчара кортош лестош, шовкъ еъначу нахана гонаха а хIуьттий до зикар, «ЛаилахIа иллАллахI» бохуш; Чиммирзин вирдехь болчара жиргIанах пайда а оьцуш до зикар; Висхьаьжин мурдаша Iадхьокху пондар тIаьхьа а балош олу шайн назманаш…\nВайн халкъан хьехамчаш-устазаш, шеко йоцуш, Дала ша-тайпа говзаллаш а, ницкъаш а белла нах хилла. Уьш тIаьхьакхуьуш хилла къайлах цхьамма дийцинчунна, церан аьтту болуш хилла цомгашчунна гIоли ян, нехан ойланаш еша…\nОццу Солса-Хьаьжин вирдехь волчу Хьалха-МартантIерчу Бахаев Балас 1998 шеран бIаьста тхуна дийцира шен дас шена дийцинарг: «Цхьана довхачу дийнахь марс хьокхуш (ялта хьокхуш) дара шаьш, Солса-Хьаьжин мурдаш. Мархин бутт бара иза. Дукха гIелделла, хьагделла, дохделла, садаIа хийисте дахара шаьш, хица догIмаш шелдан. Шаьш хи чохь шеллуш долуш, говрахь генахьуо гучувелира Солса-Хьаьжа. «Чора, — аьлла, кхайкхира иза шайх цхьаьнга, — тIаьхьадисирий хи, тIаьхьадисирий?!». «Дисира», — элира бохура Чорас, вела а велла. «Массо ма хьагвелла, Чора, сатоха ма деза», — бехк баьккхира Солса-Хьаьжас. И дIавахча, Чорас дийцинера шен накъосташка, ша хи буха а воьдуш, цу бухахь воллушехь хи мелла хилар. Иза хиъна хиллера Солса-Хьаьжина, кхаьрца а воццушехь».\n«Ша Нохчийчу яр бахьана ду, шен дас Кунта-Хьаьжас кхузза гIенах шена дуьхьал а веъна: «Нохчийчу гIуо, шен мурдашка дIаала: «ШарIо бохург ша боху шуна, шарIо цабохург шегара дац шуна. Ша бохура бохуш, шарIо ца магийнарг лелош бу шен цхьаболу мурдаш… Нагахь цара и ца дитахь, ша цаьргара вирд схьаийци, ша церан устаз а вац… Цара мах белла эцна суьлхьанаш схьадаха-м йиш яц шен», — аьлла, къамел дира боху Эсета.\n— Кунта-Хьаьжин хьехамаш шарIо билгалдаьхначу дозанашкахь хилар; ша бакъ эвлаяъ хиларе терра, иза шен мурдашка уьш лардаре кхайкхар;\n— мурдаша и шарIан дозанаш хедош меттигаш нисъелла хилар, ца хиллехьара устазан йоIа Эсета иштта чулацам болуш къамел дийр а дацара;\n— муьлхха а шарIаца ца догIу керла юкъадаьккхина хIума эвлаяашкара хила йиш цахилар; нагахь и саннарг нислахь а, иза церан мурдаш бу шаьш бохучу наха юкъадаьккхина ду; и бахьанехь устазаша а, бакъболчу эвлаяаша а Нохчийчохь лелийнарг, бидIат ду аьлла, дIататта гIертар нийса цахилар.\nЭвлаяаша нохчийн къома юккъехь лелийнарг тIехьажийна хилла нехан ийман (Делах тешар) чIагIдарна, цара ен Iамалш алсамъяхарна. Оцу Iалашоне уьш кхочуш хилла адамашна ницкъ бар доцуш, хьекъалечу хьехамашца, хазчу дашца бакъ динан марзо а, серло а царна гучу а йоккхуш. Ницкъаца тIедожош долу хIума и «тIеэцначо» даггара лелон йиш яц. Даггара доцу хIума лелор шалхалла (мунафикъалла) ю — уггаре а даккхийчарах къа.\nНохчийчохь баьхначу устазаша тайп-тайпана жайнаш арахоьцуш хилла — Iаьрбийн, нохчийн меттанашкахь. Къаьсттина доккха маьIна долуш хилла, Iаьрбийн йозанан буха тIехь нохчийн абат а кхоьллина, вайн маттахь Iеламнаха яздина жайнаш. Уьш дукха хьолахь исламан динан баххаш, бIогIамаш адамашна довзуьйтуш ду, нахана кхетачу агIор, хаза нохчийн матте гочдина а ду. Царах ду вайнаха кхо жайна олург («Мухтасар», «Ибн Адам», «МаIарфатал ислам»). Гуш ду устазаша бинчу цу тайпанчу йозанан белхаша нохчийн меттан анайисташ шоръеш хилла хилар, цара кхиош хилла вайн маттахь динан терминологи а… Цара иштта кхиамца дIадехьна халкъан юкъара йозанан мотт кхолларан гIуллакх а.\nХIокху назманехь а гуш ду нохчийн Iеламнаха Малхбален къаьмнийн динан поэзин лехамаш караберзийна хилар, кхузахь цхьа а гIалат ца долуьйтуш, ларбо стих кхолларан барам, мукъам (ритм), рифма (могIанийн чаккхенашкахь цхьатера дешнаш далор)… Вай хьалха билгала ма даккхара, и тайпа динан поэзин а (назманаш), динан философин а (жайнаш) произведенеш а язъеш, Нохчийчохь бехачу устазаша вовшахтухуш хилла къоман юкъара (литературни) мотт. Цуьнан бух аренгахь бехачу нохчийн меттан кеп (диалект) хилла, хIунда аьлча, иза массарна а – ламарошна а, нохчмахкахошна а, гIалгIашна а – кхеташ а, бийца атта а хиларна.\nУстазаш, эвлаяаш вайнахана юкъахь бехачу заманахь (бIе шо гергга хан ю иза: XIX бIешеран 40-чу шерашкара дуьйна XX бIешеран 40-чу шерашка кхаччалц) Нохчийчохь кхоллаелира адамийн юкъаметтигийн керла кеп – бусалба нехан марзонаша, гергарлонаша, церан жамIаташа, ваIданаша кхоьллина кеп. Оцу заманахь гIиллакх хилла дIахIоьттира, билгалъяьхначу буьйсанашкахь цхьанхьа чу а гуллуш (Накъашбанди тIерекъатехь берш – пIерасканан буса, Къадари тIерекъатехь берш – оршотан, еарин буьйсанашкахь), цхьаьний Далла Iамал еш, жамIатца ламазаш деш, Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – салаваташ дохкуш, мовладаш йоьшуш, зикарш деш, Къуръана тIера сураш доьшуш… — зихIарташ дIакхехьар. И зихIарташ, Нохчийчуьра маьждигаш дихкича а, массо а бакъо дIаяьккхина къам махках даьккхича а, ца дитира нохчаша. Цундела вайнахана юккъера дIа ца елира бусалба динца йолу марзо, эвлаяаша юкъаяьхна Далла Iамал яр совдаккхаран кепаш – вирдаш, церан Iилманца йолу зIе. Оцу заманахь устазаша юкъа ма даккхара дисина, таханлерчу дийне схьадеъна тезет лелоран, сагIа даккхаран гIиллакхаш.\nОлхазар-кIотарарчу къаночо Сулайман Мутуша (Кунта-Хьаьжин вирдехь волчу) дийцира, ша волчу Девкар-Эвлара веъначу шен цхьана мурде Кунта-Хьаьжас иштта къамел дина хиллера аьлла: «ХIинца цIа гIуо, шун эвлахь цхьа эвлаяъ, цхьа Дала дика дина стаг ву хьуна, цуьнца тоба а де, иза хьайн устаз а лаца». «Иза мила ву, шена ма ца вевза иза?» — аьлла мурдо. «Хьо цIа вахча, шайн юьртахойн керташка бIаьрг тоха ахь, цуьнан кертарчу цхьана стоьмийн дитташа заза даьккхина хир ду хьуна» (хетарехь, бIаьстенан юьхь хиллачух тера ду хIетахь), — жоп делла Хьаьжас. ЦIа веъна, шайн юьртахула волавелла лелачу оцу стагана Доккин кертарчу стоьмийн дитташа заза даьккхина гина. ТIаккха, Кунта-Хьаьжас шена тIе ма-диллара, Докка шен устаз а лаьцна цо.\nОцу бIешарахь дуккха а зенаш а хилла, тIемаш а, цIерадовлар а (цхьаболу нохчий Туркойн махка дIакхалхар), хийрачу Iедалан харцонаш а гина нохчашна. Амма цуьнга хьаьжна доцуш, оцу шерашкахь динан, оьздангаллин лакхалле боьдучу новкъахь, сецна доцуш, хьалхахьа дIаихира вайн къам, цундела вайн таро а ю и зама иштта билгалъяккха…\n— Хьан да-нана дац боху, хьо тайпана вац боху,\nХьоьшуьйтур дац, — аьлла, АбужехIила дог дохийна,\n— Хьо ма чIогIа гIелвелла вогIу,\nХьан дог дохийнарг мила ву-те, — бохуш,\n— Ва ма чIогIа хьийзаво-кха ша цу АбужехIила,\n— Шен кертахь хIара тезет хIотто\nХьо елхо ваьхьнарг мила ву-техьа, — бохуш,\n— Ва мел гIийла хьийзаво-кха цу АбужехIила\n— Таханлерчу дийнахь дуьйна кху Макки чохь эла\nШа царна ма хоуьйтур ду хьуна, — бохуш,\n— Ва АбужехIил, ахь собар делахь,\nШа шуна-ма дIадовзийта веана шуна, — аьлла,\n— Кху зилал сехьаваьллачун\nШа-ма Мухьаммадан деваша Хьамзат вай, — аьлла,\n— Схьаволахьа шена тIе,\n— Дела реза хуьлда хьуна, шен деваша ва Хьамзат,\n— Схьахьажахьа шега,


ЧӀинхой — Википеди\nХӀокху версин 3 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2020, 25 апрель).\nТукхамашна юкъа ца догӀу\nЧӀинхой я ЧӀиннахой — тукхумашна юкъа ца догӀу, нохчийн даккхийчех цхьа тайпа. Тайпанан векалийн яьхна ДНК тесташ гайтина ЧӀинхошна юкъахь масех гаплотобанера нах хилар (G2, J1, J2, Q1а, R1b). Аьлча а тайпа кхолладелла ЧӀинхан махкахь масех тайпа цхьаьнакхетта.\nЧӀиннахой, Башанкхаьллой, Гучанкхаллой, Нихалой (J2) веа вешех бевлла олу.\nЧӀинхой бекъало некъешка а, гаранашка а: БаӀхьарчи некъе (J1), Биболт (ДонцӀи) некъе (J2), Боки-Дукхарой гар (J2), Борз-некъе (G2, JӀ), БӀовхой (J1), Гуьри-некъе (G2), Дуби-некъе (G2), Дуоди-некъе (J1), Муки-некъе (Q1а), НурӀелин-некъе (J2), ШоӀип-некъе (J1), Ӏажги-некъе (J1), Ӏаржин-гар (J2), Ӏелбаг-некъе.\n1.2 Тайпанца йоьзна топонимаш\n4 ГӀарабевлла ЧӀинхой\nЧӀиннахан доза ду Зумсаца, Гучанкхаллаца, ЧӀуоца, ЧӀаьнтаца.\nИтон-Кхаьллан а, Шуьйтан а кӀоштийн дозанера ЧӀинхой лам ЧӀинхойн тайпанан лам бу.\nЧӀиннахан юкъайоьду эвланаш а, кӀотарш а: БазантӀи, Басхуо (J2), Божу, БугӀара, БӀовтӀарa, БӀавхойн-мерка, Вотта-Кхелли, Дан-кхелли, Дукъарой, Котта, Кхенах, КӀонжаха, Оьзна, Пхьоччу, Сан-Кхелли, Совн-Кхелли (J2), Точа-Кхелли, Туьта-мерка, Уш-Кхелли (J2), Хьойха, ХӀуртан-Кхелли, Циехьа, ЦӀорул-Кхелли, Ӏина-Йисте.\nДукхаха болу ЧӀиннахой кхелхина аренашкарчу ярташка: ВаларгтӀе, Галне, Джамлайл-Юрт, ГихтӀа, ГӀойтӀа, Девкар-Эвла, Доьлаке, Иласхан-Юрт, Ишоре, Йоккха АтагӀа, Котар-Юрт, Макане, Олхазар-КӀотар, СаӀдин кӀотар, ТӀехьа-Марта, Хьалха-Марта, Цоци-Эвла, Шела, Ӏалхан-ГӀала, Ӏалхан-Юрт, Ӏашхой-КӀотар.\nПхоччу – ЧӀинхойн шира эвла, лаьтта Шуьйтан кӀоштахь, Уьш-Кхеллин къилбаседехьа, Орган аьтту бердаца. Эвлахь ю ша-тайпа архитектура йолу бӀаьвнаш. Иза ю Орган чӀожан уггаре готта а, акха а меттиг. Ехачу хенахь оцу бӀаьвнаш чохь гуллора Къанойн кхеташо, массо а тайпанашкара бакъо лоьху ламанхой боьлхура царна тӀе – Орган хьосташкара Пхейн-Махкара, ломан кӀожара аренашка кхаччалц. Кхеташонан декъашхой бара хоржуш болу векалш – хьекъале, цӀена, нийса болу. Топониман маьӀна ду «эвлахь» бохург. Нажи-Юьртан кӀоштара Бенойн эвлан юкъан 2 км генахь лаьтта иштта цӀе йолу эвла. Иза ю Бенан тайпан махкахь, амма луларчу Гендарганоша а, Энганоша а олу Пхьачу шайн «тайпанан мохк» юкъахь ю, лору иза шайн шира кхерч.\nТоча-кхелли – Итон-Кхаьллан кӀоштахь ю; лаьтта Уьш-Кхеллин малхбалехьа, Орган аьтту бердаца. Точа – чӀиннахойн тайпанан цхьаьна вевзачу стеган долара цӀе ю.\nЧермойн махкахь а ю топоним ЧӀиннахойн берд. Дийцарехь, аренашкара бахархошна тӀелеташ йолу ЧӀиннахой тоба, буса дохк йолуш оцу Ӏинах бахана, берриш а белла.\nРоьшни-Чун 2 километр къилбехьа ду ЧӀинхойн шовда.\nГӀойтӀа эвлахь ЧӀиннахойн юкъ олуш куп ю.\nА.Сулеймановн хетарехь этнониман буха дижина «чӀанахой». ЧӀанахой олуш хилла, ахча а доккхий, аренашка ялта эца оьхучу нахах, лаьмнашкахь иза ца тоарна, хӀунда аьлча ЧӀиннахан латта хьена дац.\nГӀалгӀайн, цхьадолчу гӀалгӀайн тайпанийн корта болчу МагIох лаьцна, шира дийцарехь дуьйцу. МагIон кӀант вара Бийбот, Бийботан кӀант – Яндар, Яндаран кӀант – Андре, Андрен кӀентий – Гий, Сиккам, ЧӀинхо, Чопик. Гиях схьадаьлла ТӀумхойн тайпа, Сиккамах – Оздой тайпа, Чопиках схьаевлла гуьржийн фамилеш Чопикашвили а, элий КазбегигӀар а. Нохчийн тайпа ЧӀинхой схьадаьлла Гиян вешен ЧӀинхох. ТӀумхойх къаьстина, ЧӀинхой хевшина баха Хьалха-Мартахь.\nТайпа дуьххьара хьахийна 1621 шеран тептар тӀехь. Цуо боху, Мержой, Шотой, ЧӀаьнтий, ГӀалгӀай, Мулкъой, кхин дуккха а ломан мехкашкара нах кийча бу цхьаьна а кхетта ногӀашна тӀелата, гӀолацар доьху Теркан тӀиера оьрсийн баьччашка.\nЯ.З.Ахмадовн балхахь  хаам бо, теркан баьччо дӀахаийтина 1651 шарахь: «ЧӀаьнташа, ЧӀинхоша, Зумсоша, Вашандароша… барт бина шотошца цхьаьна» Теркан гӀала залкъалтан стаг велла шеш куьйга кӀелахь хилар чӀагӀдеш.\nГӀарабевлла ЧӀинхой[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЖукъин Дуба – ЧӀиннахо, имам Шемалан Жимачу Нохчийчоьнан наиб. 1843 шарахь коьртехь хилла Шотойн тукхуман эвланийн, Йоккха а, Жима а Нохчийчоьнан ломан а, аренан а эвланийн, цул тӀаьхьа Органан а, Мартанан а эркашна юкъарчу эвланийн, АтагӀа – Хьалха-Марта новкъаца йолчу эвланийн коьртехь. 1845 шарахь, аьхка, Воронцовн эскаран дуьхьала тӀом беш чов йина, хийцина, товеллачул тӀаьхьа юха метта хӀоттийна. 1859 шарахь каравахна паччахьан баьччаллин. Иза бахьнехь цунна Дуби-Эвла лаьтта мохк белла, Орган аьтту бердаца, Дача-Барзан 2 км къилбаседехьа.\n↑ Русско-чеченские взаимоотношения в XVӀ-XVӀӀӀвеках\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЧӀинхой&oldid=8155781»


ТIом дIабаьллехь а...\nНохчийн лаьмнаш, Шуьйтан кIошт\nТIеман битамех мукъаялаза еха Нохчийчоь, тIом бирзина аьлла Кремло даржийна иттех шо даьллехь а. ГIаттамхошца уьйрехь хиларна лецнарш, полицино, эскарша схьалехна лехийтина тIемалойн хьулло меттигаш, нахера доху герзаш. Иштта ю Iедалан статистика. ТIаьххьарчу хиламех лаьцна дуьйцу Хасимиков Iусмана.\nТIеман хьу-чулацам болу хиламаш, яханчу хене а бирзина, ладегIам дIа а баьлла, бахархойн синкхетам а. дегнаш а синтемах дузуш, хийцалуш дац махкахь Iар-дахар. ГIаттамхошца юкъаметтигаш лелийна мел хан-зама яьллехь а, и хьесапе а ца оьцуш хаддаза лоьцуш лаьтта кхузахь церан агIончаш а, цхьана эшшарехь дIадоьдуш ду царна дуьхьал долийна бехк-токхаман гIуллакхаш суьде кхачадар а, царна хенаш кхайкхаяр а.\nДиъ шо хьалха тIемалошна юург-мерг а, тхов а латтийна аьлла бехк кховдийна, Веданан кIоштера вахархо Дамаев сацийна ницкъаллин структураша. Низамхоша дийцарехь иза зIе йолуш хилла стохка Iай дIабаьхначу тIемалойн баьччанашца, вежаршца ГакаевгIаьрца.талламхоша чIагIдарца цуьнга кховдийначу бехкаца цунна 5 шо гергга хан тоха тарлуш ду. 2007-2009 –чуй шерашкахь гIаттамхойн баьччана массо кепара аьтто бина аьлла, полисхоша Соьлжа-гIалин Ленинан кIоштехь лаьцна 30 шо долу Бумта эвлара вахархо.\nНизамхоша бахарехь цо гIо динарг ву герзаца дуьхьало ярехь каде хьийзинчу баьччанех волу. 2009 – чу шарахьлеррина дIаехьначу тIеман операцехь Бумта юьртана юххехь вийна Махаури Азамат. Лакхахь хьахабеллачу вежаршна ГакаевгIарна 20I0 шарахь ахчанца гIо дина аьлла, дукха хан йоццуш лаьцна Веданан кIоштера яхархо Сулейманова Арубика а. Низамхоша шаьш билгал ма даккхара цунна дуьхьал шозлагIа долийна бехк токхаман гIуллакх.\nКху деношкахь Нохчийчоьнан Лакхарчу суьде кхаьчна ши шо хьалха, ТIехьа мартанан кIоштехь, пхи полисхо а лазош, БТР олу тIеман машен эккхийтинчу Альдиев Хьамзатан гIуллакх а. Талламхоша динчу зераша гайтина Альдиев Хьамзат Махаури Бислан цIе йолчу баьччана тобанан декъашхо лелла хилар а, шен накъосташца цхьаьна цо цхьа могIа кхин а зуламаш дина хилар а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министаралло официалан гIардаьхначу терахьашца кху шарахь махкахь ницкъаллин структураша гучудаьккхина тIеман хьу-чулацам болу 37 зулам. Царех боху министараллин говзанчаша, куьг бехкениг мила ву а хууш.23 зуламан дуьхе кхиъна.Кху шерран чекхбаьллачу 7 баттахь хIаллакйина хьуламехь латтош йолу II герзан къайле, ишта йохийна герзаца дуьхьало ечара шайна хене бовла, тIаьхьалонна кечйина хилла меттиг-Iойла а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министаро хааме ма даккхара низамхоша само яр бахьнехь кху шарахь схьадаьккхина къайлах-къулах дIаIалашдина латтош хилла I00 кийла сов эккха тарлуш долу молха а, 200 гергга тайп-тайпана тоьпаш а,3 эзар сов масачу тоьпан патарма а,300 нал тIех яккхийчу тоьпийн хIоьънаш а, II0 мина-фугасаш а, цхьа бIе гергга граната а. Цу а .кхечу а Iаткъамечу терахьаша гойту аьлла хета, мича зил-барамехь лаьтташ ду Нохчийчуьрчу Iар-дахаран синтеман тIегIа\nНах бу лоьцуш, дуьйлуш ду герзаш...


"Бехк цхьаммо а тIе ца лоцу". Ницкъ бина вийначу Джабиев Иналан кхел хьеярх\nЙозуш йоцу республика аьлла, дIакхайкхийначу Къилба ХIирийчуьрчу ницкъаллийн структурийн гIишло чохь хеттарш дечу заманчохь стохка аьхка веллачу Джабиев Иналан доьзало Оьрсийчуьра шолгIа адвокат юкъаозийна. Аккредитацига хьоьжуш цкъачунна Цхинвалехь ву иза. Джабиевх йисинчу Сотиева Оксанинан хетарехь, кхелан процесс йолор хьедина.\nКхелехь шайн интересаш Iалашъян Джабиев Иналан доьзало лаьцна шолгIа адвокат Оьрсийчуьра ву. "Эхо Кавказа" портале Сотиевас хаам барехь, республикехь шена аккредитаци схьаяларе хьоьжуш ву иза.\nАдвокатан балхах лаьттачу низамо ма хьоьхху, "арахьарчу пачхьалкхийн адвокаташа регистраци ян еза Къилба ХIирийчоьнан Республикан юстицин министраллехь леринчу реестрехь, цунан къепе лелор Къилба ХIирийчоьнан Iедалхоша билгалйоккхуш ю". Оцу къастийначу реестрехь регистраци яцахь, арахьарчу пачхьалкхийн адвокаташна дихкина ду Къилба ХIирийчоьнан Республикан дозана тIехь болх бан".\nШи кIира сов хан ю, Сотиева Оксанас бахарехь, юстицин министраллан сацаме ладоьгIуш адвокат волу.\nУрхаллан белхахоша массо а хеттаршна жоп ло: арахьарчу гIуллакхийн министраллехула кехат дахьийтина шаьш, Оьрсийчохь иза болх беш хиларх информаци тIечIагIъяр доьхуш, цаьргара жоьпе хьоьжуш ду шаьш олий.\nКъилба ХIирийчуьра адвокат Санакоева Диана а ю иштта доьзалца юкъахь болх беш. Джабиев Иналах йисинчо дийцарехь, болх хIинца а болийна а воцчу шолгIачу адвокатна хIинцале а кхерамаш тийсина муьлш бу цахуучу наха:\n"Цо ша соьга схьа аьлла хIума дац, амма оха юкъарло дийцинчу стага элира соьга, иза кхуза вогIучу заманчохь, цуьнга телефон тохарх, нагахь санна, хьо кхуза вагIахь, хьан яккхий проблемаш хир ю аьлла. Иза юха дIавахча а, кхерамаш тийсина хиллера цунна, кхин цкъа хьо вагIахь, шаьш сингаттам боккхур бу бохуш. Ша цхьаннах а кхоьруш вац, и шен болх бу, долийнарг ша чекхдоккхур ду аьлла хилла адвокато. Со дог тешна ю, юстицин министралло цунна бакъо лур а ю, иза тIе а вуьтур ву, аккредитаци а лур ю аьлла. Цхьаболчийн шеконаш ю, цунна аккредитаци лур ю бохучух, кхузахь низамашкахь доцуш хIуммаъ а ма дац. ХIоранна а бакъо ма ю шена адвокат кхайкха. Бехкебечеран кхечу махкара адвокат лаца бакъо хилча, тхан хIунда яц изза бакъо?"\nКху шеран Зазадокху-беттан 6-чохь мехкан Инарла прокуратурано дIахьедира, Джабиев Иналан гIуллакхехула болу талламаш бина девлла шаьш аьлла. Цул тIаьхьа бехкебийраш а, зен хилла агIо а талламхойн материалаш йовза буьйлабелира.\n"Суна схьахетарехь, Охан-беттан 8-чохь йолаелира со и кехаташ деша, ткъа 13-чохь елира со. Адвокатна дIатесира ас йоллу материал, суьрташ а дохуш, флешки тIехь дIакхачийра. Иштта йовза аьтто хир бу цуьнан гIуллакхан материалаш", - дуьйцу Сотиевас.\nОцу гIуллакхехь цхьа могIа цхьана ца догIург карийра цунна: "Со цецъелира, инарла прокуроро (Джагаев) пачхьалкхан телехьожийлехула, Инал дарбан цIийне дийна а волуш, кхачийра, цул тIаьхьа 15 минот яьлча, кхин метта а ца вогIуш, велира иза аьлла, дIахьедича. Изза элира цо, Инал кхелхина 40 де даьлча, тхо президент волчу хьаладевлча, ГIадужу-беттан 6-чохь а. Цигахь а харцдерг дийцира цо, дийна а волуш вигира иза дарбан хIусаме аьлла. Цига вуьгучу заманчохь са чохь ца хиллера иза. Делкъанна 13:52 минот яьллачу хенахь вежарийн ГубаевгIеран цIарх болчу урамерчу криминалан милицин адресца кхаьчначу лоьраша тIечIагIдинера, иза цигахь велла хилар. ШолгIа мIьарго, эксперт Дзагоева дуьхьал хилира кхелан-медицинан экспертиза ян бохург. Инарла прокуроро ша схьаэлира тхоьга иштта. Ткъа гIуллакха юкъахь документ ду. Дуьхьало ярх ду кехат, амма экспертиза ян дуьхьало ца йина цо, жамIаш деш документ яздан реза ца хилла иза. Прокуратуре ша схьаехна экспертизаш шега схьа ца кхачаяхь, ша яздийр дац аьлла хилла цо. Химин а, химико-токсикологин а экспертизаш ю и юьйцурш. Амма дуьхьало ца йинера цо, ткъа кхара бахара, шайгахь Дзагоеван дуьхьало яран кехат хиларе терра, шайн бакъо яра экспертиза кхечу пачхьалкхе дIахьажон".\nШен хIусамден гIуллакхна тIехула лецначара динчу мукIарлонах материалашна юкъахь документаш цахиларна а цецъяьккхинера Сотиева.\n"Со Iадийнера, хIун эр ду ахь кхузахь, цхьаммо а бехк шена тIе ца лоцу, цхьанна а гина хIуммаъ а дац. Цара (лецначара) массара а цхьабоса боху, шаьш бехке дац. Схьахетарехь, гунахь мила хилла Далла бен хуур дац", - боху йисинчу зудчо.\n- Маьхьарий хезнчара, я цхьаъ гинчара дина тоьшаллаш дуй оцу материалашлахь?\n- Маьхьарий хезна аьлла, динчу мукIарлонан тоьшаллаш ду цу юкъахь. Я СОБР-ан куьйгалхочуьнга, я белхахочуьнга хиттинера цара, суна дага ца догIу, уьш цхьана гIишло чохь ма буй. Шена цу чуьра схьа маьхьарий хезира, амма тергамза дитира ша аьллера цо. Хетарехь, цу чуьра кест-кеста маьхьарий хезачух тера ду, дIабоьлла хила тарло уьш. Электрогенератор болх беш хилар а хезна цунна. Амма прокуратурано боху, шаьш ГЭС-е кехат дахьийтина: Инал криминалан полицехь латточу юкъанна оцу кIоштахь а, я оцу гIишло чохь а ток дIаяьккхина яц. Генератор, хетарехь, аьлча а, билггал, цара латийна хила тарло, маьхьарий ца хазийтархьама.\nДуьххьара шайн дийцаршкахь, Сотиевас бахарехь, лецначара боху, Инал кабинет чохь ша вара, шаьш дайн цхьацца къамелаш а деш, Iаш дара, кабинет чу иза волчу цхьа а ца вахара.\n"ТIаьхьо гучудолу, цуьнца къамелаш деш уьш хиллийла, юха а тIаьхьа къаьста, спортзал йолчу церан ларми чохь иза латтош хиллийла. Церан тоьшаллаш а, мукIарлонаш а, дийцарш а бIостане ду-кх. Уггар а коьртаниг - бехк цхьаммо а тIе ца оьцу", - дуьйцу Сотиевас.\nДжабиев Иналан гIуллакх кхелехь кеста долор дац листа, аьлла "Эхо Кавказа" ресурсе Сотиевас. Зен хиллачу агIор волчу шиннан хIинца а аьтто ца баьлла гIуллакхан материалаш йовза, стохка аьхка Джабиевца цхьаьна лаьцна ву и шиъ, чоьхьарчу гIуллакхийн министрна Наниев Игорьна кIело еш хилла аьлла, бехкевина - Цховребов Николай а, Кулумбегов Герсан а. Цул совнах, и дан дезарг, кхелехь бехкаш бахка лерина волу прокурор ву.


Дахначу кIиранах терроран гIуллакхашна бехкевинчу пхеа Дагестанерчу вахархочун адвоката Бородкина Надеждас дIахьедина, талламаш дIахьочу юкъанна царна тIехь ницкъ бина аьлла. "Кавказский узел" гIирсо бина и хаам.\nБородкинас дийцарехь, 2016-чу шеран гурахь уьш лацале хьалха вовшашна бевзаш ца хилла, гIуллакх толлучу заманчохь шаьш аьшнаш дарх а, шайна еттарх а дIахьедина цара, амма и хаамаш зен а ца зийра, царна герз полисхоша шаьш тесна хиларх бина латкъам а санна, тесна дитира.\n"ТIехь ницкъабарх талламан барамаш муха дIахьо? Талла а ца толлу. Цхьана хIуманна гIуллакхан материалийн копеш а яьхна, цу юкъа полисхойн шиъ дIахьедар а тоьхна, изоляторе дIахьажорах документ юкъа диллина. Стенна ца йина кхелан-медицинан экспертизаш?",- даредо адвоката.\nБородкинан дIахьедарх комментари ца йина бакъоларъяран органаша.\nОхан-беттан 14-чохь Къилба федералан гонан Ростоврчу тIеман кхело сацам арахийцира террорхойн тоба кхолларна пхеа дагестанхочун дов дерзош. 18,5 шо хан тоьхна набахтехь яккха Абдулкеримов Мурадана, 17,5 шо кхайкхийна Пирвелиев Феликсана, 18 шо – Нарчавов ИсмаьIална, 17 шо – Меджидов Бахьавдина, 17,5 – Рамазанов Гусейнна. Набахтин халчу хьелашкахь такха декхаре бу уьш шайна тоьхна хенаш, хаам бира "Интерфаксо".\nТалламо бахарехь, бехкебинчара ягийна йий духку туька, кечлуш хилла полисхочунна тIелата. Амма Iалашо кхочуш ца йина цара, шаьш лецар бахьана долуш.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Пхьаьрса кIелара а, бехкеметтигана гонахьара а месаш дIаяхар\nАссаламу Iалайкум! Суна и вайн маттахь нийса муха олу ца хаьа, цундела иштта эра ду аса: пхьаьрса кIелара а, шина когана юккъера а, цу шина когана юккъера органнна гонах а месаш яцйе аьлла ма дуй. Мекхашах лаьцна санна ду сан хаттар аса хьахийна йолчу метттигех лаьцна: цу меттигашкара месаш полностью дIаяккха мегий станокаца, йа тукарца и месаш яцйар гIолий ду? Станокаца чIогIа атта хилара, тукарца мелла хало хуьлу иза, амма хала делахь дацахь, дан ма дезза да гIертар ду вай и, инша АллахI.\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Доьххьара дуьйна Дала адамашна чудиллина долчу гIиллакхех а, хьалха-хьалха дуьйна лелош долчу суннатех а ду пхи хIума: хадор (суннат вар) а, бехкеметтигана гонахьара месаш дIаяшар а, мекх дацдар а, мIараш хедор а, пхьаьрса кIелара месаш дIаяхар а».\nИ гIиллакхаш цIоналлин гIиллакхаш ду, бусалба стаг даим цIена лоттуьйту бахьанаш а ду. ХIара пхиъ хилла ца Iа уьш Iа-м, кхечу хьадисехь итт ду аьлла деана а ду, делахь а кхузахь динчу хаттарна тоам берриг дуьйцур ду вай, Дала мукъа лахь.\nМекхаш дацдарх лаьцна вай дийцира хIокхул хьалха долчу хаттарехь.\nАмма бехкеметтигана гонахьара месаш – кхузахь гIолий дерг и месаш дIаяшар ду, масала ахь ма-аллара «станокаца», йа цхьана кхечу хIуманца. ДIа а ца йошуш, ларга а мегаш ду уьш, масала тукарца, йа муьлхха а кхечу хIуманца, хIунда аьлча коьрта дерг и меттиг цIена хилар долу дела.\nАмма пхьаьрса кIелара месаш дIаяхар – уьш ийзош дIаяхар гIолий ду, шена луучо дIаяша а мегаш ду, хIунда аьлча кхузахь лууш дерг и меттиг цIанйалар ду. Цундела, хьайн атта дерриг дан мегаш ду ахь оцу шинне хьолехь.\nОцу шинне меттера месаш дIаяхаран хан, мекхаш лоргуш санна, и месаш яхйелча ю. Месаш яхйала герга ма яхханехь дIаяха еза уьш. ХIора пIераскана дийнахь дIаяхар уггар гIолий дерг ду. ТIаккха, уьш дIа ца йохуш шовзткъа де далийтар вон лоруш хIума ду.\n22.02.2010 = 08/03/1431\n Шейх Мухьаммад Аз-Зухьайлий, «Ал-муIтамад фил-фикъхиш-шафиIий», 1/66.\n Имам Ал-Муннавий, «Файдул-къадир шархьул-джамиIис-согIир», 4/680.