Австрино доладан деза ша тIеэцначу нехан\nБутт гергга хан ю Чехин Iедалша Австрехь вехаш волу Мукушев Руслан набахтехь сецош волу. Венехь шен доьзалца цхьаьна политикан тховкIело йолу и стаг паспорт хьедалар бахьана долуш лаца а лаьцна, Оьрсийчу дIавала хьийзош ву.\nМасех кIира хьалха Чехин дозанна тIехь лаца а лаьцна, набахте воьллина Венин вахархо Мукушев Руслан хIинца а чохь валлош ву Брно гIаларчу Iедалхоша.\nЖимма хьалха Маршо Радионо дийцина ма-хиллара, шен гIуллакхна луларчу махка вахана волу и нохчийн жимстаг Чехерчу полисхоша кехаташ талла сацийча Iедалхошна гучудаьллера, цуьнан Австрехь политикан тховкIело юйла хоуьйтуш, делла долу шех конвенционан паспорт олуш долу дуьнанаюкъара документ хан чекхйаьлла дуйла.\nИ кехат кхин дIа дахдан меттигерчу полицин хьукмате чуделла документаш хиларх а, Мукушев Руслан низамца маьрша ваха а, ван а бакъо йолуш хиларх а тоьшалла деш долу цхьана ханна делла Австрин Iедалера кехат тергал а ца деш, и кIант чехийн полисхоша цкъа хьалха лаьцна шайн декъе дIавигнера.\nЦигахь дуьненаюкъарчу Iедалхойн хаарийн базичохь цунах лаьцна хIуммаъ дуйла хьевсинчу полисхошна гучудаьллера, 2003-чу шарахь дуьйна Мукушев оьрсийн Iедалхоша лехамашка велла хилар.\nМукушевн хIусамнанас Азас Маршо Радионе хьастагIа дийцарехь, цунна шена хууш а ца хилла ша лехамашкахь вуйла а, я ша лаха оьрсийн Iедалхойн хIун бахьана ду а.\nХетарехь, цIера мухIажир а ваьлла Австре иза схьавале цуьнан долахь Нохчийчохь аптека хиларца доьзна ду и хьал – Мукушева Азас дийцира, цхьана муьрехь цу аптекехь мах бан бакъо луш йолу лицензи чекхйаьлла шун бохучу бахьанашца кхаьънаш доьхуш хьийзош дара шаьш оьрсийн Iедалхоша, бохуш.\nМухха делахь, Мукушев Руслан лехамашкахь болчийн могIаршкахь хилар гучудаьллачу чехахойн Iедалхоша и кIант хIетахь дуьйна сацийна, набахтехь валлош ву, цунна Оьрсийчу депортаци ян кхерамаш а туьйсуш.\nКарарчу хенахь Мукушевн гIоьнна орцах яьлла масех Австрера а, Чехера а адамийн бакъонашларйаран цхьаьнакхетараллаш ю бохуш дийцира Маршо Радиога цуьнан хIусамнанас Азас.\nБакъонашларъярхошца а хилла сан цхьанакхетар\nМукушева: „Селхана кхузахь адамийн бакъонашларярхошна тIеяхнера со.\nСоьца цхьа накъост а яра, кхузахь мухIажаршна Iуналла дечу хьукматера. Цара элира тхоьга, шаьш Чехерчу Iедалца зIене а девр ду, и хIума шайн тергоне а оьцур ду аьлла».\nВенехь адамийн бакъонашларйархо а, адвокат а волчу Рамзауер Штефанца дийцаре дира Маршо радионо Мукушев Русланца тассаделла гIуллакх.\nЦу кIентан паспорт ширделла хилар бахьана дац иза лаца а, Оьрсийчу дIавала а элира адвоката, хIунда аьлча, и стаг Австрехь политикан тховкIело а йолуш хилча, ма-дарра дийцича, Австрин пачхьалкхо цуьнан кхерамазалла Iалашйан езаш ю, аьлла.\nЦундела уггаре а хьалха Чехерчу Австрин векалто шен куьйга эца дезаш ду и гIуллакх.\nЧехера Австрин векалт ю цигахь жигара хьовза езарг\nРамзауер: „Иза тоъалла бахьана ду, Чехерчу коллегашца, адамийн бакъонашларйархошца зIене а бевлла, уьш а цу гIуллакхна тIеозо.\nЦарна дика хаа йиш ю цунна гонахьар хьал а, цигахь хIун хилла а, хIунда аьлча меттигера хьелаш царна кхузахь тхуначул дикох девза.\nМа-дарра аьлча, Австрин векалт ю цигахь жигара хьовза езаш ерг. Иза церан болх бу. Уьш декхарийлахь бу Австрин республикано кхерамазалла Iалашйийр ю аьлла тIеэцначу нехан хьокъехь гIайгIа бан, и нах Австрин олаллехь болчийн паспорташ схьаэцанза белахь а. Церан декхар ду и санначу хIуманна тIехь нахана гIо-накъосталла дар“.\nКхаарийдийнахь Чехерчу Австрин консулатан куьйгаллица дистхилар ца хилира Маршо Радион.\nБакъду, векалтин белхахоша тоьшалла дира, шаьш Мукушевн гIуллакхан терго еш а ду, Брно гIалахь Австрин консул волу Кутелек Павло цу хьокъехь Маршо Радиоца зIе а йийр ю аьлла.\nЧехино Оьрсийчоьне дIавала а сахьт дац Мукушев Руслан


Стигалкъекъа-бутт 09, 2022\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дайначу шарахь 26,5 миллион сом даьккхина, иштта хаамаш ду хьаькаман тIедолучу ахчан официалан декларацехь яздина. 2020-чу шарахь регионерчу политикан алапа хилла 381 миллион сом – цхьана шарчохь 14-зза эшна иза.\nКадыровн долара бахамах тептар хийцадаланза ду – хьалха санна цуьнан долахь 32 эзар йиъкIов метр йолу шиъ латтанан дакъош а, 2,3 эзар йиъкIов йолу хIусам а ю. Куьйгалхочун долахь хьахийна 300 йиъкIов метр йолу хIусам а ю.\nПолитикан хIусамнанас Кадырова Меднис 2021-чу шарахь 1,5 миллион сом даьккхина, шо хьалха хиллачул 75 эзар соьманна кIезиг ду иза. Цуьнан долахь ю аьлла хьахийна ю 210 гергга йиъкIов метр йолу петар. Йа Кадыров Рамзанан, йа цуьнан хIусамненан официалехь цхьа а транспорт яц.\nДекларацехь майрчун-зудчун хьахийна 11 бер ду кхиазхойн хене довланза – дайначу шарахь цара ахча ца даьккхина.\nХьалхо депутатийн доларчу бахамехь а, царна тIебогIучу пайдех а лаьцна хаамаш арахийцира Нохчийчоьнан парламентан декъашхоша. Парламентан спикеро, республикан куьйгалхочун уллорчух цхьамма, Даудов Мохьмада 3,2 млн соьманна деклараци йина, цуьнан хIусамнанас 419 эзар сом даьккхина. ДаудовгIеран доьзалан официалехь цхьа а долара бахам бац, ур-аталла машенаш а, амма уьш беха 350 а, 718 а йиъкIов метр долу даккхийрачу шина хIусамашкахь. Доьзало кхиош 11 бер ду.\nКультуран министр болх беш йолчу Нохчийчоьнан куьйгалхочун йоьIан Кадырова Iайшатан хьал 2021-чу шарахь 50-за дебна – 44 миллион соьме кхачалц. 23 шо долу хьаькаман а, цуьнан куьгкIелахь болх беш волчу цуьнан цIийнден а долахь вуно доккха цIа ду.


22-10-2015 Просмотров: 1 310Комментариев: 0\nЦхьа а политика а, я вай махках дахале хьалха б1ешерашкахь вай вешан Даймахкахь парг1ата, хьанал къахьоьгуш, даха ца дуьтуш, нийсо йоцуш, бакъо йоцуш вай хьийзадар а дац, цкъачунна,со дийца сихъелларг. Дала сайн хан яхъяхь цуьнан а ойла йир ю аса. Ткъа х1инца ас дуьйцур ду вай махках даьхна гена, ца бевзачу махка д1адуьгуш, цу бехачу новкъахь гинарш, лайнарш, хезанарш.\nСо набкхеттачуьра самаяьлча тхо цхьана чохь дара. Х1инца ойла йича, схьахетарехь, ткъа метр еха а йолуш, барх1 метр шуьйра а йолуш (20Х8) чоь яра-кх иза. Суна-м иза божалах тера хийтира.\nСо ч1ог1а цецъяьллера. Кху чохь юккъехь лаьтташ цхьа аьчкан пеш а яра. Вагонан цхьана маь11ехь цхьа не1 а яра. И не1 йолчу аг1ора, вукху маь11ехь, хьо хьала а кхочур воцуш лакхахь, цхьа жима кор а дара( 50 х 50cм ) хир долуш, иза а решеткашца д1акъевлина а дара. Кхин цхьа а х1ума яцара кху чохь: я маьнга а, я стол а, я г1ант а. Бежнаш д1аса лелош болу поездаш хиллера-кха уьш.\nКху чохь дукха луьста адамаш 1охкура: пенах д1атаь1на 1аччохь набарш кхетта а, хевшина 1аччохь набарш кхетта а, лаьттахь, к1елтесина х1ума йолуш а, йоцуш а д1адийшина а. Адамаш дукха хиларна ког хецна вижа а, я г1уллакх хилча юккъера д1аса вала а меттиг бацара. Кху чохь оццул дукха долчу зударшний, берашний юккъехь ши стаг бен ван а вацара. И ши стаг а ларамаза висина вара д1а ца къастош.\nТхан поезд делкъа хан хилча а д1а ца болалуш лаьтташ бара. Тхан денанас Алус бахара: « Гой шуна, суна-м хаьара вай цхьанхьа а д1адуьгур доцийла, вай махках дохар доцийла. Вайх д1акъастийна болу божарий бу боху кхечу поездашна т1ехь. Цаьрга бан безаш болу “пачхьалкхан лараме хаам “д1а а бина, уьш шен-шен доьзалех схьа а тоьхна, т1аккха вай ц1а дуьгур ду . Кху поездашна т1е а вай шел ца далийта даьхна хир ду цара. Оццул долу халкъ муха доккхур дара цара махках? Дера тоьар ду-кх цара селханий, стомарий вайн холча х1оттор ъа-м. Цул совнаха, сан к1ант т1ом болабелчхьана дуйна заявлени а делла шен лаамца, шен масех доттаг1чуьнца т1аме а вахана, еза ч евнаш а хилла, ц1а веана. Ши бутт хан бен ма яц иза ц1а веана волу.Цхьа ког бац ала мегар долуш ма бу цуьнан.Ткъа шина 1асанца бен лелалуш а ма вац иза. Массо а вигича а иза а, цуьнан доьзал а буьгур ма бацара цхьана а метте а. Х1инца вайн божарий схьабаллолц бохуш латтош хир ду вай… Оццул къизалла а, харцо а 1едало адамашна т1ехь лело тарлуш а ма дац.» Иштта хабарш дуьйцуш яра тхан денана. Уьш цо дуьйцуш цунна гондахьа а девлла, цуьнга ладоьг1уш дара вагон чохь долу адамаш. Цо дуьйцурш баш бакъ ца хетахь а, цхьа г1алат бевлла дина х1ума хиларе са а туьйсура, оццул т1амехь ц1ий 1анийна, 1едална муьт1ахь а волу, 1едална вевзаш а волу кхуьнан к1ант а г1алат бевлла ца къастийча, д1акъасто йиш а ма яцара, ткъа иштта дерригге а халкъ а цхьа ларамаза хьийзош хир ду, аьлла хетара массарна а.Дикачуьнга сатуьйсура цара.\nТхан дейишас Пет1амата элира: «Мама! Х1ун харцо, бакъо юьйцу ахь, хьуна дицделла суний, сан марзахошний т1ехь, цхьа а бехк а боцуш 1едало х1оттийна йолу къизалла?»\nИза дара 1938-чу шарахь. Кхо ваша вара уьш: сан ц1индай, цуьнан ши ваший. Дика д1анисбелла 1аш бара уьш. Дика-вон елахь а, шайна чохь 1ен х1усамаш а яра, доьзалаш а бара. Цхьана а вон х1уманца бала а боцуш, шайн хьанал сискал юуш бохкуш бара уьш. Цара пайда беш дерг латта дара. Цу латта т1ехь къахьегча, 1аьнера бовла а, жимма кхидолчу хьашташна дохка а ялта а хуьлура.\nЦхьана сарахь, шайн къинхьегаман де чекхдаьлла, адам сада1а чудирзинчу хенахь, оцу кхаъа вешин ц1еношна кхо го тесина д1ах1иттира герзах доьттина долу адамаш. Кхо ваша схьа а лаьцна д1авигира цара. Цара цу кхаъа вешин бахамаш ц1е туьйсуш баго болийра. Цу чохь болу зударшший, берашший а дагийра, араиккхинарг а тоьпаш тухий воьра. Тхан дейишин шен жимачу шина бераца хьаьжк1ийн такхорах йола ка елира. Шаьш бахамаш багийна бевлча цу хьаьжк1ийн такхорех ц1е тийса буьйлабелира и «акхарой» Тхан дейишин кхин-марвешин зуда лулахошка яхана хиллера. Цунна генара схьа гинера шен х1усамах а, доьзалах а хуьлуш дерг. Амма иза шена яла ца лаахь, гуча а ца йолуш 1ад 1ан езаш яра. Ч1ог1а елха а йоьлхуш лечкъина йоллуш яра иза. Тхан дейиша-Пет1амат шен жимачу шина бераца хьаьжк1ийн такхорах а йоьлла д1алечкъаш гира цунна. Т1аккха и «акхарой», массо а бахамаш багийна а, массо а х1аллаквина а шаьш девлча, хьаьжк1ийн такхорех ц1е тийса буьйлабелира. цхьадика, дала ка яьккхина и ши беррий, Пет1аматтий цу такхора юккъера схьа а даьккхина лулахойн раг1ук1еларчу орчу д1а а лачкъийна, уьш кхо адаммий, шай – шаьш диъ адам 1ожаллех к1елхьара даьккхира тхан дейишин кхино- марвешин зудчо. Х1инца и ши бер а кхиош 1аш яра-кх тхан дейиша – Пет1амат.Цу буса д1авигина волу кхо ваша стенга вахана а ца хиира, кхин цхьанна а уьш б1аьрга а ца гира. Цу буса кхаъа вешин кхаъа доьзалера ворх1 беррий, цхьа зудий, уьш барх1 адам дагиний, герз тухуш байъаний х1аллак хилира. Т1аккха кхо ваша а т1ехь цхьайтта адам дара-кх уьш х1аллак хилларш.\nЦул т1аьхьа дикка ханъяьллачу хенахь цу вежарийн верас воьллера шен гергарниш х1унда х1аллакъбина хаан. Цуьнга 1едалерачу стага аьллера: «Уьш обаргаш т1елоьцуш хиллера. Нагахь хьо церан гергара вуйла хаахь хьуна а царна хилларг хир ду хьуна. Хьо церан гергара вуйла а ца хоуьйтуш 1ад 1е, кхин кхуза а ма вола», аьлла. Цул т1аьхьа цхьа а адам а уьш хьахо а ца даьхьара. Цу вежаршна а я церан доьзалшна а цхьан а обарг а ма ца вевзара, я цкъа а уьш болчу цхьа а обаргаш а ма ца баьхкинера. Бакъду и бахьана а х1иттош, диках болу нах а тоьлашха болу нах а х1аллакбора цу хенахь. Цу тайпана республикехь цу шерашкахь х1аллакъхилларш эзарнаш бара.\nАлуна-м ца лаьара иза къизалла бакъхилийта. Цо бахара: «Иза-м уьш ца безаш болчу наха харц мотт а тоьхна дайтина х1ума дара.\nПет1амат-м ца 1ехалора цу хабарех. Цо бахара: «Мама! Ма хилахьа кху 1едалах сел ч1ог1а тешаш. Хьо бакъ хиларх а, харц хиларх а кху 1едало лоруш а дац. Кхеран 1алашо- вай х1аллакъдар, вай к1азгдар,вайн мохк, вайн бахамаш шайна караберзор ду хьуна.Ца гира хьуна селхана вай машинашна т1ехь схьадалош, охьаоьхучу ц1ийна т1ера 1аь а г1уьттуш, ц1ийлахь вийна 1уьллуш хиллачу вайн лулахочун, 1аьмарбекан дакъа? Вай шадерш а дайарх а кху салташка х1умма а эр долуш цхьан а вац хьуна…» Вай ц1а дигча-м дика дара, амма х1орш бегашийна а, я вай кхеро г1ерташ а лелаш а бац. Иза вайна дукха хан ялале гур долуш а ду, т1е х1инца а гуш а ду, хьо ца тешахь а…» Зударшна Пет1амата дуьйцурш ца дезара, цуьнга аг1ор хьуьйсура уьш.Царна Алус дуьйцурш бакъхила лаьара. Х1ун дийр ду ткъа? Халахеташ делахь а, Пет1мата дуьйцурш бакъхилира. !едалан къизаллин йист ца хиларх массо а дукха хан ялале кхин а ч1ог1а тийшира.Тийшира шайна гуш долчух а…\nДукха хан ялале поезд, б1аь-аь-аь-аь-п1 аьлла меллаша д1аболабелира. Зударшка а, цаьрга хьоьжуш, берашка а маьхьарий девлира. Кералецир-кх оха тхайна ца оьшуш болу беха некъ.\nТхан поезд( маршрутни) боцуш, массо а аьчканекъа т1ехь лелаш болчу маршрутни поездашна некъ бита безаш бара. Цундела тхан некъ ч1ог1а беха жилира. Бутт ца кхоччуш йолчу хенахь д1аихира тхо, поездашна т1ехь. Цул т1аьхьа, т1ехь тхов боцчу, кира лелочу машинашна т1ехь а д1аихира тхо.\nСо а, тхан дейишин ши бер а ч1ог1а мацделлера. Сан жимах волу ваша а вара, мацвелла, шен ненах тасавелла и д1а ца хоьцуш воллуш. Цуьнан шолг1а шо дара. Тхан кхехкийна новкъа яьккхина кхо котам яра. Селхана дуьйна дукха кхера делла а, цецдевлла а, юу х1ума юьйцучохь а, я дагайог1учохь а дацара тхо. Ткъа х1инца-м тхо сацатохалуш мацделлера.\nТхан кхехкийна новкъа яьккхина кхо котам яра-кх… Кхин цхьа а ялтех зурх а, я кхин йолу яъа х1ума а яцара тхоьгахь. Цкъачунна ца хаьара тхуна тхайна дуккха а мацалла валлал ч1ог1а меца долуш денош а, еха буьйсанаш а йог1ур юйла, бутт ца кхоччуш йолчу ханна тхаьш д1аэха дезаш дуйла, я кхин цхьана а меттера тхайна яъах1ума хила меттиг боцийла а. Иза тхайна хууш хиллехьара-м хуур дара тхуна тхешан г1уллакх ч1ог1а «Дика» дуйла.\nТхешан кхаъа котамех цхьа котам д1айиира оха. Тхешан мацдаларе хьаьжча-м оха и кхо котам цкъа д1аюур яра. Кхана х1ун хир ду хууш доцудела оха – ворх1 адамо и цхьа котам бен ца йиира. Хьалхарчу кхаъа дийнахь чекхъелира и кхо котам кхоъаеш йиича а. Цул т1аьхьа тхо ч1ог1а меца дара. Шайгахь ялтех х1ума йолуш берш ч1ог1а к1езиг бара тхан вагончохь. Шайгахь ялтех х1ума елахь а иза д1аса кхийдо ца баьхьара уьш, х1унда аьлча, шайн бераш, я баккхийнарш мацалла баларна кхоьруш. Дагадог1у суна, буьйсанна массо а охьа а вижийтина, цхьа зуда чохь лаьтташ йолчу аьчкан пеша т1ехь межаргаш доттуш хилар. Цаьрга сатуьйсуш наб ца кхетара суна. Цул т1аьхьа сан батт ч1ог1а йоьхнера. Тхан нанас хаьттира соьга, х1ун дага еанера хьуна?, аьлла (олуш ма дарий цхьа х1ума дагаеъача батт йолу олий). Суна хьалт1амашший, шура тоьхна чорпий езара, элира аса.\nЦхьа чиллан марксетан коч яра тхан ненан шена т1еоьхна новкъа яьккхина. Жимма хьалха дашо хьаса баьккхина а яра иза (цу хенахь зуддарийн бедаршна т1ехь а,т1аьрсакан х1уманашна т1ехь а, берийн аганан кохкаршна т1ехь а иштта цхьацца кхинйолчу х1уманашна т1ехь а говзачу зударша а, зудбераша а хаза- куьце тира йоккхуш (дашо хьаса боккхуш) хуьлура. И коч а елла тхуна ахьар ийцира тхан нанас цхьана зудчуьнгара. Оцу ахьарх таро еш д1аихира тхо цул т1аьхьа, аьлча а мацалла ца делир-кх. И ахьар оха дукхах дерг хьалт1амаш еш диира. Амма суна езна йолу шура тоьхна чорпа-м янне а хила таро йолуш яцара.\nТхан дахаран 1аьржачу муьрехь тхуна цхьажимма сирла хеташ цхьа ж1ума а хилира тхан вагона чохь…\nЦхьа к1ант вара тхо долчу вагончохь. Шен дех-ненах, гергарчех къаьстина, ша вара и к1ант. Цхьан а цунна вевзаш волу стаг вацара тхан вагон чохь. Юьртара юьрта, шен деваша волчу, г1аш, воьдуш хиллера иза тхо арадохучу дийнахь. Цигара новкъара схьа а лаьцна, салташа тхо долчу вагон чу валийна хиллера-кх иза. Цхьа а совнаха х1уманаш а доцуш, даима а цхьа ойлане, г1айг1ане хеталора и к1ант. Цу к1ентан ц1е яра Супа. Жима кхо бер а долуш цхьа жима зуда яра тхо долчу вагончохь. Даима а оцу зудчан берашка хьожуш, цаьрца ловзуш хуьлура и к1ант. Цу зудчо шен хуьлачу кепара дола дора цу к1ентан. Шен берашна лург яъа х1ума а лора цо Супина. Супас ша мацалла вала воллушехь, шена елла йолу яъа х1ума, дукхах ерг, къайлах, цуьнан берашна юха д1алора.\nХьонке дахана бераш (Нохчийн халкъан туьйра)\nМакка Межиева – Мехкан Нана . (Эстрада. Видео.)\nЖима Ломби а, ТIаус а


Брестерчу вокзалехь нохчийн мухIажарш, архивера сурт\nБеларусин а, Европан мехкийн а дозанашкара кризис маса кхуьуш йогIу: Польше а, Литва а кхача гIертачу мухIажарийн терахь, хаамийн гIирсаша яздарца, деа эзаре кхача тарло, и терахь а десташ догIу. Гуманитаран катастрофа хила хьесап ду, боху бакъонашларъярхоша, политологаша - гибридан тIом.\nДуьххьара дац оцу кепара хьал беларусхойн дозанехь нисделла. 2016-чу шарахь Къилбаседа Кавказан регионашкара Европе кхача луучу мигранташа юьзнера Брестан вокзал. ГIалина гергахь даим а лаьттара нохчийн масех бIе доьзал. Цхьана юкъахь церан терахь кхаа эзар стаге гIоьртира. Оцу наха дIа ца тосура Брест, пандеми йолаелла, Европе боьду легалехь цхьаъ бен боцу некъ дIакъевлича а.\nОцу заманчохь Оьрсийчуьрчу бахархошна гIо деш хиллачу Беларусин бакъонашларъяран Human Constanta организацин юристаца Кофанов Кириллца къамел дира Кавказ.Реалиино. Цо дийцира, нохчашца лаьттина миграцин кризис муха "йирзийра".\n- ХIун ду хIинца Брестехь? Европе кхача луучу Оьрсийчуьрчу бахархойн тоба сецний?\n- 2020-чу шеран Зазадокху-батте кхаччалц санна цхьана урхаллин къепехь хилла дIасалеларш хIинца дац. ХIетахь Брестана а, Тересполна а юкъахь дIасалелаш цIерпошташ дара, и коьрта некъ барам бара, оцу некъаца мухIажараш вукху агIор дехьабовлура- дозанна гергарчу пункташкахь адамаша дуьненаюкъаралле гIо доьхура. Пандеми бахьана долуш оцу таронах бевлла уьш, дIахьедарш чудала цхьа альтернативе йолу хьосташ бен йисина яц. Оцу некъах цхьаъ бу - машенаш дIасалеларг. 2012-2013-чу шерашкахь оха дIаяздора дозанхоша лелориг, дIахьедарш тергамза а дуьтуш, адам цара юхадерзочу хенахь. Дукха хьолахь, дозанарчу цIерпоштан некъан пунктехь хилла формале интервьюн процедура а ца хуьлура. ХIетахь дуьйна, халахеташ делахь а, хIуммаъ хийцаделла дац. Дуьненаюкъаралле шайна гIо доьхуш, дIахьедарш чудаларехь а адамийн таронаш гатйина, цундела мухIажарийн тобанаш лахъелла.\nПольшин дозанехьа дIагIерта мигранташ. Бала хьоьгу цара а, уьш сецочара а. (видео)\n- Европе дехьабовла гIортар юха а карладаьккхинчу Оьрсийчуьрчу мухIажарша хIун леладо?\n- Хьалхо наха билет эца дезара цIерпоштана, иза тоаме дара, Польшин дозана тIе кхача. Ткъа хIинца шен-шен рожехь лелачу автобусна тIеховжа а ца буьту уьш. Машенлелорхоша виза хоьтту, мухIажаран статус еха догIуш ду шаьш бохучу церан цхьана а кепарчу аргументашка ладегIа кийча ца хуьлу уьш. Шайна дуьхьал чоьхьара санкцеш яха тарло бохуш - гIуданаш, нах дIасалелораш дуьхьал хуьлу шайн рейса тIе адам эца. Нагахь санна, нахана машенлелорхо карийнехь а, тхуна го, мухIажарш дозанхоша дехьа ца бовлуьйтуш. Паспорта тIехь цхьа а билгало ца еш, юхаберзабо уьш, цигахь хилла а боцуш санна. Тоххара, адамо цIерпошта тIехь доза хадош, церан кехаташ тIехь билгало йора виза цахиларх.\nОцу штампашна тIе а тийжаш, тхан таро хуьлура тоьшаллаш дан, и стаг Польшин территори тIехь хиларх, цо кехат чудаларх, цунна дуьхьало ярх. ХIинца хьал Iаламат чолхедаьлла.\n"Набахте, Iазап, тIаккха валар". ХIунда арабоху нохчий Европера, хIун кхерам бу царна даймахкахь\n- Пандеми йолаялале хьалха Брестехь хилла Къилбаседа Кавказан регионашкара мухIажарех хIун хилла?\n- Цхьана дийнахь уьш берриш а дIабахана олийла дац. Стохка Зазадокху-баттахь кхеташ дацара, меллалц дIадахлур ду, коронавирусца доьзна хIара дозанаш деттар, меллалц магор дац пассажираш дIасалелор. Цхьана заманчохь ладоьгIуш Iара нах ситуаци хийцалур ю, кехаташ чудала шайн юха а аьтто бер бу бохуш. Хан мел йолу адам кхета доладелира, хIумма а хийцалур доций, тIаккха Оьрсийчу юхабаха буьйлабелира уьш. Кхузара дIабахначу цхьаболучаьрца оха латтош уьйраш ю, амма уьш Кавказе юха ца боьлху, кхечу регионашка дIасабахна уьш.\n- Дукха буй Брестехь хIинца Къилбаседа Кавказера мухIажарш?\n- Нах бу, амма уьш кIезиг бу. Шаьш тхоьца зIене буьйлучу Оьрсийчуьрчу мухIажаршца бен юкъаметтигаш латтон аьтто бац тхан хIинца. ЦIерпошташ дIасалеларан хенаца а догIуш, тоххара вокзалехь хуьлура уьш, цаьрца коммуникаци дIахIотто дуккха а атта хуьлура хIетахь. ХIинца мухIажарш дозане дIабоьлху, транспорт шаьш лоьху цара. Тхоьца зIене бовлуш ца хилча, хала ду кхета, мел дукха бу Къилбаседа Кавказера мухIажарш. Тхуна хаа а хууш, ткъех стаг ву, амма уьш кхин а тIех хуьлийла а ду. И нах цхьана хIумане хьоьжуш Iаш бу: йа цхьа хийцамаш хиларе, йа доза схьаделларе, йа Польшин а, Бедарусин а дозанехь кехаташ чудала аьтто баларе.\nНохчийчуьрчу мухIажирашна тховкIело цаяларна Польша бехкейина Европан кхело\n- Брестехь совца а севцна, сатуьйсуш бисина Оьрсийчуьра мухIажарш муха беха?\n- Уьш чIогIа къовлабелла бу. Масала, журналисташца къамеле бовлу уьш, нагахь санна дозанел дехьа а бевлла, шаьш Польше кхаьчнехь. Амма Беларусехь а, Оьрсийчохь а ларло. Шайн кхерамзаллех кхоьру нах, цара сагатдо, шайн цIе хийцахь а, хаа луучунна, шаьш долу меттиг хуур бу аьлла. ГIаличохь иштта дукха бац тIебаьхкина нах, уьш карабан хала дац.\n- Буй-те хIинца болчу Иракъерчу а, кхечу пачхьалкхашкарчу а мухIажаршлахь, Брестехула хьалхо дIабаха гIиртина Оьрсийчоьнан бахархой?\n- Нийсса юханехьа хила тарло. Брестехь бисина нохчий, дагестанхой, гIалгIай Оьрсийчу юха ца бахана, легалехь долу некъаш лоьхуш бу уьш. Транспорт вовшахтоха хьийза уьш, дозанхойн пункте кхача а, цигахь дуьненан юкъаралле гIо деха а. Царна гуш ду, хIокху хIоьттинчу кризисехь дозанехь мухIажарех Iитталург, гуш бу хIинца куьпахь (лагерь) бисинарш а. Доллачул хьалха, Оьрсийчуьра мухIажарш кхетачух тера ду, шаьш цунна кийча цахиларх. Церан вариант яц иза. Хьалха хаамаш бара, Нохчийчуьра мухIажарш Литваца долчу дозанехула чекхбуьйлу къастазчу меттигехула бохуш, амма цкъа бен нисделла хIума дацара и. Прецеденташ яра уьш, амма цхьа система йоцуш ю. Наха сатуьйсу, кехаташ кечдо, тоьшаллаш гулдо, транспорт лоьху дозанхойн пункте дIакхачон.\nИльясов Шарпудди: Шаьш довла а довлуш, ма гIерта Польше!\n- Human Constanta шун организаци хIинца хIун болх беш ю?\n- ХIара шо тIекхачале тхан организаци регистраци йина яра, амма Беларусехь стохка хиллачунна тIехула, Беларусин пачхьалкхан коммерцица йоьзна йоцчу организацешца йолу юкъаметтигаш хийцаеллачул тIаьхьа, регистраци дIаяьккхира тхоьгара. Доккхачу декъанна, юридикан гIо латтадо оха, гуманитаран гIо а кхачадо - бедарш, сурсаташ, мухIажарийн берашна лерина мастер-классаш хIиттайо. Тхан юристаша гIо до дуьненаюкъаралле гIо доьхуш Польшехь кехаташ хIиттош а.\nНагахь санна, нехан Беларусехь совца лаам белахь, оха дуьйцу, муха-хIун дан деза. Депортацех церан хеттарш нислахь, цигахь баха елла хан герга кхачахь, тIаккха а юридикан гIо латтадо оха.\n- Оьрсийчуьрчу мухIажаршна муьлхачу статусехь гIо до аш кхин дIа а?\n- Тхоьга гIо доьху наха, амма хIинца кIезиг ю тхан таронаш царна гIо кхачон. Делахь а, ницкъ бу тхан, масала, ЦIечу ЖIаран белхахошца а, мухIажарийн гIуллакхашкахула йолчу ООН-н Лаккхарчу комиссаран Урхаллаца а церан зIе таса. Тхан таронийн дозанаш лахдина мел а. Беларусин бакъонашларъяран организаци ю аьлла, регистраци яц тхан. Адамийн, юристийн юкъаралла ю тхан, формалан статус а йоцуш, гIо латтон.\nБеларусехула доза а хадош, чекхбовла гIертачу Нохчийчуьрчу мухIажаршна дуьхьало латтош болчу Польшин дозанхойн политика кху шеран Товбеца-баттахь емалйира Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело (ЕСПЧ). ЕСПЧ-на хетарехь, адамийн бакъонех лаьттачу Европан конвенцин масех артикл йохийна цара 2017-чу шарахь, тховкIело йоьхурш масийттазза Беларусе юха а балош. Нохчех схьаваьллачу 13 латкъам бинчу хIоранна а 34 000 евро компенсаци кхачийра кхело.


"ХIусамаш чохь пенаш лелхаш ду, ткъа тхоьга кхераме хIуммаъ дац олу"\nМагнитогорскехь иккхинчу цIа чохь бехачарех хIун хир-те?\nМагнитогорскерчу Маркс Карлан цIарахчу лоьмар 164 йолчу цIа чохь 39 стаг а леш эккхийтар хилла 10 де даьлла.\nОфициалан хаамашца, газ иккхина чухаьрцина 7-гIа подъезд а, цунна уллора 8-гIа чугIойла а дIа а хьаькхна, гIишло шина декъе екъа дагахь бу Iедалхой. Ткъа лулара лоьмар 6 йолу подъезд юьтуш ю, цунна хилла зен дац аьлла. Делахь а, оцу чохь бехачу дукхахболчара хаамбина, пенаш лелхаш ду шайн петарш чохь аьлла.\nЦара дийцарехь, де дийне кхи тIе а этIаш ду церан хIусамийн пенаш, цундела чу чохь Iен а кхоьру уьш.\nКхоалгIачу чугIойлан 8-чу гIат тIехь ехаш ю Сауле. Ма дарра аьлча, эккхийтар хиллачу меттигна дикка генахь ю иза, амма хIетте а, я ша а, я шен лулахой а баьхьаш бац боху цо оцу цIа чохь баха. Шен лулара нах кхечу меттиге Iен-баха дIаоьхуш бу, дийцина цо.\n"Пенаш лелхаш долу дела, тхо кхоьру чохь Iен, цундела буьйсанаш петар чохь ца йоху оха. Iедалера нах баьхкинера тхан хIусамех хьовса, шоззе а "маячок" олу, иккхинчу пенаш тIехь терго латто Iалашонца зайл а тоьхнера, хIетте а хуьлуш гIоле яц. Юх-юха этIаш ду пенаш. Тхоьга боху: "Кхераме хIуммаъ дац".\nШайн хIусамийн пенаш лелхаш ду аьлла, Iедалхошка хаамбиначарна бен хIиттош бац цара и "Маячок" олу гIирсаш.\nПхеа хIусаман дайша бен ца дина цкъачунна лелхачу пенашна арз. Ткъа и "Маячок" олу гIирсаш подъездашкахь хIиттийна бац - царех гIалин администрацига хаийтина дац.\n6-гIа чугIойле Михайлицын Андрейн петар чуйоьжначу секторца гIоьртина ю. Орцан министраллан белхахо цхьана а волуш, чу чохь вехаш хиларан тоьшалла а гайтина бен шен чу кхача бакъо яц цуьнан.\nАндрейс ша а боху, шен хIусаман тхов тIехь а, пенаш тIехь а дуккха а ду этIарш. Амма хIетте а, я цунна а, я цуьнан лулахошна а керла хIусам яла дагахь бац Iедалхой.\n- Магнитогорскан мэро Бердников Сергейс юьхь-дуьхьал дIа аьлла цуьнга шегга, хIусам хир яц. Андрейс бахарехь, цуьнан петар чохь хилла лелхарш - "косметикан" ду аьлла цо.\n"Со вара мэре дуьйцуш, сайн чохь пенаш этIарх- вовшаххоттарехь а, пурхенехь а. Цо боху-кх соьга, "шира хьахарш ду и охьаэгарш, керлачу цIеношкахь а ду изза хьал", - духа дуьйцу Михайлицына шен хьаькамца хилла къамел.\nЖурналисташка вистхуьлучу заманчохь а аьллера Магнитогорскан мэро Маркс Карлан цIарахчу цIа чохь "косметикан" талхарш ду аьлла, оцу хIусамаш чохь хуьлучу лелхийтарх хIора а хаам Iедалша шайн тергоне оьцу бохуш, тешалла а деш.\n"Оха зуьйчу кхаа дийнахь цхьа а динамика яц оцу лелхарийн. И этIарш косметикан ду. И бохург ду, и хьахарш цхьанхьара охьаэгна хилар", - аьлла мэро.\nГергарчу кхаа баттахь шина подъездан бахархошна керла петарш лур ю аьлла, тIелаьцна кIоштан администрацино. Ткъа йисинчу подъездашна цхьа а компенсаци лойла дац: эккхийтарехь зенаш хилла дац аьлла ду, орцанхойн вердикт.\n5-чу а, 6-чу а подъездашкахь бехачарна 10 эзар сом компенсаци яздина - пенаш тIера лелхийтарш дIадукъа а, чуьра цхьацца кхачамбацарш нисдан а.\nТкъа эккхийтар хиллачу цIийнан 12 подъездах итт бахархошна маьрша а, кхерамза а ю аьлла, тIечIагIдина Iедало.\nБакъду, ши подъезд чухаьрцина цIа кхерамза ду нахана чохь баха аьлла сацам, трагеди хиллачу 4-чу дийнахь дIакхайкхийра Магнитогорскан Iедалхоша. ХIеттахь белларш лоьхуш, херцарш охкуш шаьш деа дийнахь бина белхаш берзийнера орцанхоша.\n"ХIусамийн долахойн "бакъо яц" элира Бердников Сергейс, - и сацам тIеэцарх дуьйцу Маркс Карлан цIарахчу цIийнехь ехачу Тропынина Еленас. – Магнитогорскера массо а эксперташ лохкур бара ас. Уьш берриш а гIалин Iедалхойх боьзна ма бу".\n"Нагахь кхераме дац оцу цIа чохь ваха аьлла, айхьа чIагIо еш хилча, хьайн доьзал хаабехьа цу чу, масала, 6-чу подъезде", - хьоьху Тропынинас хьаькамашна.\n"Кхераме ду кху чохь. Наб муха кхоьтуьйтур ю – со хууш яц,- дуьйцу оцу цIа чохь ехачу кхечу яхархочо Черкасских Еленас. – ХIара сингаттам, хIара кхерам. Лардаларан инстинкто ца юьту со цу чу яха а, я сайн бер чудига а."\nСаулес дийцарехь, оцу зен хиллачу цIа чохь беха дукхахболу бахархой металлургин комбинатехь болх беш бу, уьш кхоьру шаьш балхах бохарна.\n"Тхоьга боху: тапъалий Iе. Хьайн гIуллакх доцчу а ма гIерта. Шайн баганаш дIа а къовлий, Iе боху. Массеран а кегий бераш ду. Массара а бохург санна токхуш кредиташ, ипотекаш ду. Мила ваьхьар ву ша волчул а соввала? Цхьа а! Иштта тапъаьлла, шайн хIусамашкахь вехар ву-кх хIора а", - тешна ю и зуда.\nМатериалан автор "Настоящее время", гочдинарг Димаева Лиза


ХIара керла шо тIедеъчахьана дийца даьккхина Нохчийчохь беттан алапаш. ХIинцца кху деношкахь бен дIадала ца долийна алапа лоьрашна а, ткъа хьехархошна даре до шайна хууш дац алапаш маца лур ду а. уьш стенна хьедина а.\nМа-дарра аьлчи кхузахь керла дац къинхьегамхошна ахча дIа ца луш масех батте даккхар. И бахьнехь,Iедалдайшка а, юкъаралле а орца доьхуш, дуккхазза а гуламаш бан дезна Соьлжа-гIалахь гIишлошярьхойн масала. Ткъа хьехархойн алапех аьлчи хIинца дуьххьала нисделла дац и схьа ца луш хьедар а, коьртах даьккхина дийцар а.\n«Хууш дац маца лур ду. Цхьаболчара кху кIирнах хила мега бах, кхечара хIара бутт бовш.Эшам эшара иза чIогIа. Хаам ца хаьа и стенна ца ло. Валлай ца лахь кепек ахча-м дац. Пенси а ца ло кхара-м…»\nШена гонах йоккха гIовгIа а яьккхина хьехош лаьттина хьехархойн алапаш кху дешаран шеран хьалхара бутт бовш. Цунна бахьна дара профсоюзийн цхьанакхетаралло арахоьцуш долчу «Хаамийн геланча» газето , хьехархоша баттахь хIоккхул ахчанаш оьцу аьлла, Iорадаьхна терахьаш. Хьехархойн вуно чIогIа цецбевлла бара цу тIехь балийначу алапийн барамех.\nЦу газето чIагIдарца массо бохург санна кIошташкахь хьехархоша 20 эзарнал лахара алапаш ца оьцу. Новр кIоштеххьа-мма алапаш 25 эзарне хьала а кхочу цу хьостано билгалдаккхарца. Бакъдолу сурт аьттехьа а ишта дац. Оццул алапаш кхача хьехархочо лелош кIирнах 30 сахьт сов хила деза боху билггал хIуъчара. Доцца аьлчи ишколашкахь оццул ахча оьцуш 10% хьехархой а бац карачу хенахь.\nЦхьаболчара дийцарехь меттигерчу Iедалдайн кара дIаделла ду федералан центро хьехархошна алапаш тIетохар, амма и маца хир ду ала хIуьттуш бац нохчийн хьехархой. Тахана цара сатуьйсу шина батте дахлуш лаьтта хьакъ каракхачаре.


Укх деношка 125 шу дуз гIалгIай революционера, гIорваьннача йоазонхочун, публициста Гойганаькъан Сипсой Iаддал-Хьамида\nЗамай къизал яйза йоазонхо\nАьрхIий бетта 3 ди 2021 шу\nВай къаманна эггара халагIа йолча ханашца ювзаенна хиннай йоазонхочун Гойганаькъан Сипсой Iаддал-Хьамида вахара кхел. Бера хана паччахьа зама лайнай цо а дезалерча кхыча бераша а, цар дезале кхо воIи кхо йоIи хиннад. Цул тIехьагIа, Граждански тIом, ший мехка маьрша лела йиш цахилар доагIа цунга. Юххера, вахара чаккхе санна, мохк бохабийя, Сибре вуг, болхлойи ахархойи Iаьдал даккха гIерташ, къахьегаш хьавена саг.\nЦигара кхы цIа а вагIац из, даим шийна дукха безаш, цун хьашташ кхоачашде гIерташ къахьийгача лоаман мехка. Хьаэц вай духхьал цун бера ха. Цу ханах лаьца къаьстта дика яздаьд цо «Сомавалар» яхача автобиографически повеста тIа. Нагахьа санна из повесть эрсий меттала язъяьлга теркалдича, Iаддал-Хьамид из мотт дика ховш, бакъволча эрсий йоазонхочо санна йоазош де низ кхоачаш хиннав. Хьож вай, мишта хиннай цун бера ха, фу оамалаш йолаш кIаьнк хиннав из. Бокъонца бакъдар аьлча, аьрдагIа кIаьнк хиннав. Из шоллагIа кIаьнк хиннав ГIаьнажа Сипсой дезале. Цун оамал хьахулаш, дикка ший дакъа юкъедихьад цу ханарча Iаьдало а цун харцахьарча лоаттамо а. Хьалдарий бокъо йолаш, доацарий къел текхае езаш, хиннай зама. Цудухьа Сипсо каст-каста хьакимашта раьза воацаш, барт бетташ, эгIазъухаш, набахта ухаш хьийзав. Дезала а Iаткъаш хиннай цун сабар доацаш йола оамал. Дерригача дуненна раьза воацача даьгарча хьалах цхьадола дакъилг воIага а кхоачаш хиннад, зIамига волча хана денз. Меттара гIетта араваьлча, гонахьарча наьха сатем боабеш, лоалахочун цIен тIа тIой детташ, шийх жIалеш летадеш, сайранга водаш хиннав из. Моцал яхача «даьце» мара цIенах тохаш а хиннавац. Даар а фу хиннад, катеха хьаийца сискала чIегилг беелле, юха а араэккхаш хиннав, цIермашенникъ болча а ваха, из хахкар духьа. Вешта аьлча, кхерамах хIама доацаш, цхьанна сунто юха ца тохаш, кхувш венав Iаддал-Хьамид. Из иштта Iомаваьр хиннав кхаашка ваьнна юртда, къаракъах моллагIа гIулакх де кийча вола цун секретарь Степан, нах лоархIаш воаца, къахетамах хIама доаца Буро тIара лор Исакович, юртара молла, адамалах хIама ца доалла хьехархо Евнухов, кхы а массагIа ва уж. Сагá массе оагIорахьара IотIаетташ хилча, из ше а волалу, из иштта хила деза мотташ, гонахьарча нахаца гIожа а охца а хила. Цу кепара хьахулаш йоагIар зIамигача Iаддал-Хьамида оамал. Юххера, цох хьахиннар вайна гуш да. Iаьдала раьза боацача, царна духьала герз айде, керда зама кхолла дага болча нахах дIакхет из. Революционер-большевик хул Iаддал-Хьамидах, Россе къулбехьен цхьан юкъа волча комиссара Орджоникидзе Сергойна уллув волаш, дукха лоаман наькъаш ду цо, Советий Iаьдал котдаккха, чIоагIде гIерташ. Цу заман чухьа цун дикагIбола новкъостий хиннаб, гIалгIаша сий деш бувцаш бола Албохчанаькъан Ювсап, Заьзганаькъан Идрис, Орцхананаькъан Хизар, царех тарра кхыбараш. Духхьал революцен бIухо хинна ца Iеш, из хиннав цун истори яздеш вола йоазонхо а. Шийца даим къоалам, каьхат долаш, лоархIамера моттигаш дIаязъеш, чакхваьннав из цу халача а лирача а наькъашка гIолла.\nЦудухьа тахан цох дукхагIа дувц йоазонхочох санна. Цо кхелла йоазош (дувцараш, повесташ, очеркаш) юкъедахад бе-бе цIераш йолча, тайп-тайпарча шерашка кепа теха арадаьннача книжкашта. Царех да «Хержараш» (1961), «Кортамукъален Iуйре» (1973), «Сомавалар» (1981), «Кердача вахара тIехьа» (1986). Тематически оагIув дикка шера я цун кхоллама. Ширача заман Iадаташ, наха низаш дар, миска нах IотеIабар гургда вайна цун дувцарашка. Царех да «Лоаман йоIа дайна гIа», «Нана-есар». Кхыча къамах йола саг йоалаяр тIа ца эцаш бола нах зуламе хилар гойт цо «Жан-Гири» яхача повеста тIа, цун ший шаккха йоI гIалгIашка маьре бацар. Зарема эрмалочунга Валодяйга яр, из Шолжа-ГIалий тIарча прокуратуре болх беш вар. ШоллагIйола Аза гIазкхечунга (казакага) яр, цун цIи белггала дагаягIац сона. ВиIий Рустема сесаг а вайнаьха саг яцар, Лида яхаш цIи а йолаш, гIазкхе яр из а. Шолжа-ГIалий тIарча цхьан конструкторски бюро къахьегаш яр Лида. ХIаьта Iаддал-Хьамида Рустем гIишлонхо вар. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, парте Нохч-ГIалгIай обкома гIишлошъяра отдела заведующи а, цул тIехьагIа архитектор волаш а къхьегаш хилар из. Граждански тIема наькъаш, цун дикагIбола турпалаш бувцаш я «Серго» яха повесть, иштта кхыча темаех а яздаьд цо. Эрсий мотт шаьра хиларал совгIа, белггалара, кхычарех тара йоацаш, стиль хиннай цун. Ховш ма хиллара, цунна бовзаш хиннаб эрсий гIорбаьнна йоазонхой Серафимович Александр, Булгаков Михаил. Царца вIашагIкхетараш хиннад Iаддал-Хьамида. Кепа теха арадалале, цар дийшадац, цхьацца хIама тоадаьдац оалилга дац цун йоазошка. ХIаьта дунен пролетариата баьчча хиннача Ленин Владимир Ильича кулг лаьца саг из мара вай къамах кхы цхьаькха ва аьнна хезадац сона. Цунна тIавахар а цунца къамаьл хилар а тамаш е мегаргйолаш хIама хиннад цу заман чухьа, вай хана а я из гIалгIашта лоархIаме исторически моттиг.\nГойганаькъан Iаддал-Хьамида дешарах, дIахорча цун наькъах дика дийцар сона Озанаькъан ИсмаIалий Салмана. «Наьсарен оаз» яхача районни газета корреспондент волаш, лаьрххIа из волча а ваха, ший юртахочох, цох долча дагалоацамех ийс оагIон тIа статья язъяйтар Салманага, газета тIа кепа а техар. Цунна юкъера цхьа дакъилг а доаладеш, дагалоацаргда вай, фу дешараш дийша хиннав вай мехкахо: «... Из школе деша гIорг ма хилла а, чIоаггIа къа а хьийга, гIалгIай мехка цаI мара йоацача Буро чурча школе деша дIавелар. Цу школе деша шийна мелла хала хиннадале а, из дика йистеяьккхар цо. Цу школе хьехаш хиннача дикагIболча хьехархоша безам болийтар цун дIахо а деша. Цу хана дешаш барашкара мах боаккхар. ДIахо деша виIий безам хилара чIоагIа раьза а хинна, ший къеча боахам тIара мах тела хала доллашехь, Новочеркасски юртбоахама училище деша вахийтар дас Iаддал-Хьамид. Цхьабакъда, цига дешаш ши шу даьнначул тIехьагIа, кхоалагIча классе волча хана, кхы дIахо цун дешарах мах тела даь низ цакхачарах, цигара юкъагIвала вийзар цун. ФуннагIа даь а, дIахо деша уйла йолаш вола зIамига саг 1914 шера деша эттар Москверча сайранарча халкъа университете. Цига деша вагIаш, цунна дика яйзар паччахьа Iаьдала политика, цо къахьегамхошта тIалоаттабу Iоткъам, ахархой йоаца цхьаккха бокъо. Цигга чIоагIделар цун паччахьа Iаьдалца къовсам лоаттабара нигат. Цу ханна Февральски революци хилар. Iаддал-Хьамид вай мехка цIавера.\nВоIага дешийта гIерташ, дас хьийга къа а, мелла хала дале а, дешарца хьаькъал Iомаде гIерташ воIа хьийга къа а дика накъадаьлар. Iаддал-Хьамидах мехка пайдана а волаш, кIоаргга хьаькъал а долаш, дика йоазонхо хилар. Юрта бахача ахархой дезалах хьаваьннача цунна дика довзар ахархой хьал, царна эшар, цар лазар. Цунна дагадоаллар царна а берригача къахьегамхошта а паргIато йоаккхилга, ший деррига вахар цу гIулакха хетаделга... Iаьдала болх беш, Буро тIа а кхычахьа а волаш, цIаккха а ший юртара боахами юртахошцара бувзами дIатоссаш вацар из. Каст-каста юрта цIавоагIар. Из цIаварах юртахошта доккха цIай хулар, гIадболхар. Боккхий нах а кагий нах а гулалора из волча, цун къамаьлага ладувгIа... Цкъа из Буро тIара цIавеча, укх тайпара хIама хилар. Из цIавенав аьнна ма хезза а, тхо сихха царцига гулделар. Дуккха боккхий нах а бар цига. Iаддал-Хьамид ше Ленин волча хилара хьакъехьа а, цо вайнаха яккха лаьрхIача паргIатонах а къамаьл даь ваьлча, цунга ладувгIаш ваьгIача Дзормотанаькъан Бибота, хьалгIетта цунна дIатIа а ваха, аьлар: «Iаддал-Хьамид, Ленина бедаьлла хьай кулг бедоллийтал сога», — хьалаьца цун кулг кхозза тоIа а даь, юхаваха, ший метте Iохайра...«\nТахан школашка Iомабеш ба Гойганаькъан Iаддал-Хьамида кхоллам. ИйслагIча класса лаьрхIача херстоматена юкъеяхай «Сомавалар» яха цун повесть. Массехк шу хьалха цун когаметта Iомаеш хилар «Серго» яха повесть а, «Лоаман йоIа дайна гIа» яха дувцар а. МалагIа хьехам лу цар карарча хана бахача кагирхошта? Эггара хьалха цун йоазоша хьахайт, массахана а хиннадац ламашкара вахар тахан санна ираз долаш; деша, болх бе, къахьега паргIато йолаш. Кхалнаьха бокъо яьнна зама я вайяр, ала деза эггара хьалха. Лакхе хьоахадаьча «Лоаман йоIа дайна гIа», «Нана-есар» яхача дувцараш тIа йоазонхочо дувц, кхалнах удабеш, царех есараш-истий беш хиннилга. Зуламхошка хIама ала саг а хиннавац Iаьдала оагIорахьара. Тахан дIайигийтал кхалсаг, иштта низ беш, ше раьза йоацача моттиге. Iаьдалгахьара бехка кIалхарвала атта хургдац. Укхаза дагадох сона, сай бера ханара цхьа масал. Наьсаре хьалкхувш воагIа со а, са ханара лоалахой бераш а салоIача дийнахьа клубе (районерча культуран цIагIа) кино хьажа ухар. Цу хана телевизораш кIезига яр наьха фусамашка, цул совгIа, геттара сакъердаме кинофильмаш телевизор чугIолла наггахьа мара хьокхацар. Кино а хьежа тхо чудоагIаш, ара баьдъеннаяр. Массехк кIаьнк вар тхо. РОВД наIарга тхо хьалкхаьчача хана, лагIаш тIа хьаараэттача милице гIирс бувхача зIамигача сага, хьакхайка, аьлар:\nТхо шийна дIагаргадахача:\n— Доллел соца. Аз дукха гоадергдац шо, — аьлар цо.\nОахош харцахьара хIама даьд мотташ, дар тхо цкъарчоа. Бакъда дIауйла йича, баьдъеннача хана ара хилар мара, тхогара даьнна гIалат дацар. Вешта, дукха ха-м яьннаяцар, баьдъеннаяле а. Цунна тIеххьа чудахар тхо. Уйчара аьрдехьарча кабинете дIачуваьлар милиционер. Дукха ха ялале, тхо а нийсделар цу чу. Следователа истол-гIанд, кхы а массехк гIанд латтар цу чу. ЦаI дIалаьца вагIар сибата-гIирса хоза зIамига саг.\n-Iоховшал, — аьнна, тхо Iо а ховшадаь, милиционера аьлар, — хIанз аз Iодешаргда шоана цхьа каьхат, шоаш тешаш да аьнна, кулгаш язде деза оаш цун кIалха.\nДоккха садаьккхар оаха, тхоашта бехк бе из дагавоацилга хайча. Амма тхона хIанз а хацар, цу каьхата тIа фу яздаьд. Деша волавелар следователь. Цо яхачох, тхона бакъахьара хийтта цу чу ваьгIа зIамсаг низагIа саг йига вар. ЙоIа раьза яц со а, аьнна, лаьца Iочувоалаваьвар из. БIарахьежар тхо духьала вагIача, зулам карагIдаьннача гIалгIачоа. Новкъа дар иштта куц-сибат дола саг цу каьхата тIа во вувцаш хилар. Из дийша ваьлар Iаьдала болхло. Дерригаш бIарахьежар тхо йоI йодаяь хинначоа, цо тхоашка цхьа хIама ала дезаш мо. Оаха сатувсар, бакъдац из, цо аларга. ХIаьта вож, «сенна нийсденнад шо укхаза?» яхаш мо, тхона бIара а хьежа, йист ца хулаш Iийра.\n-IотIаязде хIанз кулгаш, — аьлар следователа.\nТхо сихлуш дацар уж язде, теша безам бацар цо низагIа кхалсаг йига хиларах. ХIаьта а, яз ца дича, арадовлийтанзар тхо. Тхо мо долча зIамигача берех фу тешаш хул-м хацар тхона.\nКулгаш а яздаь чудоагIаш, цхьанне йоахар:\n-Дайдда хила дезар вай, дIачу а ца долхаш.\n-Во яздир вай кулгаш.\n-Вай мичад цунна тIалеткъараш, тешаш мара дий вай?\nИз шедар аз дувц, карарча хана Iаьдало кхалсага гадоаккхаш хилара тешал дар духьа. Гойганаькъан Iаддал-Хьамида йоазош дешаш, хьехархочо вIаший духьалъоттайий ювц ши зама, цар тайп-тайпара лоаттамаш а гIулакхаш а. ГIалгIай кхалнах геттара раьза хила безаш ха я хIанз латтар. Царех дуккхабараш шоаш лел машенашца, вожаш хьакхувлаш, болх беча моттиге Iобоах моароша, вежараша, дас. Балхаш тIа лакхбенна, къахьегаш ба царех дуккхабараш: лораш, экономисташ, журналисташ, артисташ, хьехархой, йоазонхой, и. кх. дI.\nГойганаькъан Iаддал-Хьамида йоазош эрсий меттала хилар бахьан долаш, уж деша таро хиннай вай мехка дахача тайп-тайпарча къамех болча наьха, Iилманхой, литературоведий. Царех ва В. Корзун, В. Виноградов, В. Былов, И. Арсаханов, Х. Туркаев, М. Пантюхов, Н. Ахъядов, А. Лин, М. Мамакаев, А. Семёнов, кхыбараш. Наьна мотт шаьра ца ховча наха эрсий меттала вийшав йоазонхо. Масала, юстице министр, университета юридически факультета декан хиннача ЗагIенаькъан Мовлат-Гире яздаьд: «Хала хете а, кIезига бовз сона вай йоазонхой, поэташ; хIаьта а цкъа бийша Iийнавац со Байсаранаькъан И., Гойганаькъан I-Хь., Янданаькъан Дж.»\nДукха ха йоацаш, хезар сона нохчашкахьа хиннача вай йоазонхочун цIи лелаяьча урамах кхыйола (Митаева) цIи тиллай аьнна. Кхычар дIайоахе а, вай бокъо яц къаман ираз бахьан Iазап эзача наьха цIераш йицъе. ХIаьта Iаддал-Хьамид гIалгIай бахьан Iазап эза а ший 52 шу даьннача хана Сибре венна а саг ва.


Инфоурок / Начальные классы / Конспекты / Конспект урока ингушская литература\nИнгушская литература 4 класс Урок № 65 21.05.2016г.\nТема: Чахкиев Са1ид\nУрока лоарх1ам:Чахкиев Идриса вахара а кхоллама а никъ бовзийтар; Чахкиев Са1ид « Ц1ерага маьре яхар» яхача дувцара чулоацам бовзийтар; шаьра , кхетадеш дешара навыкаш лакхъяр; дешархошта даьй вахара 1аьржаг1а йола оаг1онаш йовзийтар кхетамца уж кхебар.\nБокъо яц са г1алатвувла,\nЖоп дехаргда согар халкъо,\nНагахь дег чу цхьацца къувлаш,\nСо халонех воле лечкъа.\n( С.Чахкиев )\nI. Урока кийчо яр.\nII. Ц1аг1ара болх тахкар.\nМуталиев Хь-Б. « Д1айха кулгаш» яхача поэма шаьра ешар, чулоацам тахкар.\n1. Малаг1а я поэма керттера тема?\n2. Фу ала йиш я 1абидата оамалех?\n3. Мишта хиннад 1абидата вахар?\n4. 1одеша фу йоахар дас- нанас 1абидатага?\n5. Мишта кхетаду оаш « Д1айха кулгаш» яхача дешай ма1ан?\nIII. Керда тема: Чахкиев Са1ид «Ц1ерага маьре яхар» яха дувцар дешар, чулоацам тахкар.\n1. Ц1аг1а кийчо яьча дешархой хоамаш.\nЧахкиев Са1ид вахара кхоллам бовзийташ презентации гойтар.\n«Ц1ерага маьре яхар» яхача дувцар т1а бувцараш бокъонца хинна нах бац, цхьабакъда, вай къаман т1акхаьча 1азап, хало, бала, бокъонца Сибрег1а цар хинна вахар да.\n1944-1956-ча шерашка вай халкъа вахарах бакъдола сурт дуллаш\nЙола произведени эггара хьалха язъяьр а кепатехар а ва Чахкиев С1аид. Из бар Алексей Максимовича Горьке ц1ераг1а йолча литературни института студент волача Са1ида язбаь дипломни болх. 1965-66 шерашка « Лоаман 1уйре» яхача альманаха йиъ номер т1а «Дошо б1оаг1ий» аьнна, ц1и а йолаш, араяьлар из роман. Цхьабакъда Сибрег1а вай халкъо эза хало, бала, 1азап гойташ произведенеш кхы а язъйир Чахкиев Са1ида. Царех да «Ц1ерага маьре яхар» яха дувцар. Дувцара керттера турпалхой Угузии, Лубаи, цар ялх бери деррига г1алг1ай халкъа санна ц1енах а, мехках а, хала 1оадаьча рузкъах а даьха, бовзаш боацача мехка 1одоаладаь, довзаш доацача лаьтта даха 1оховшадаьд. Хала да цу шийлача мехка ди- бийса даккха. Корех, на1арех, пишка тунгилгах чухьекх даим шийла мух, унзара шок етт дарцо… 1алаьмате драматични да дувцара керттерча турпалхочун Аьзе вахар. Тем т1а ваха ший мар Лаьча веннав яха уйла в1алла юхе яйтац Аьзе. Хьежаш я из цунга, дог тийша я шоаш в1ашаг1кхетаргхиларах, ца кадаш, са тоха, халонаш ла лаьрх1а я. Цхьабакъда, цунна в1алла дага доаццача тайпара нийслу Аьзе вахар. Угузарна гаьна воаццаш вахача Сурхона езаелар Аьзи. Из кийча ва шийгара жувр- хьажк1а, коартол Угузарца декъа, нагахьа санна цар шийга Аьзе маьре яйте. Из Аьзена в1алла дага а ца хиннар да. Х1ара денна х1ана дац аьнна халахетараш ду Угузеи цун сесагои Аьзена Сурхога маьре г1о, яхаш. Т1ехьаг1а етт а баьлар. «Хье а тхо а делча бакъахьа хет хьона, ва ц1ерца хьо ягарг!»- яппараш йора цар, даггара Аьзена кертах а букъах а х1амаш а етташ. Каст-каста шийлача отара чу йоахар цо бийсаш. Шийна ца дезача, дегазача маьрелах яда, ший даи нанеи хьалаха лаьрх1ар Аьзе. Кавказера ше 1оденача топпара кадашка ц1ера товнаш чу а ехка , са довш латташ юртах яьлар из. Никъ а байна , дарзах тувла а енна, ара йисар Аьзи.\nСа дайра, 1еха яьлар меца берзлой. Ц1аьхха дагадехар шийгара топпара кадаш, дагадехар, хало т1аэтта, баха моттиг йоацаш бисача, ц1ерага маьре ухаш хиннаб г1алг1ай мехкарий, яхаш, шийна цхьан хана нане дийца. «Со а г1оргья ц1ерага маьре. Ц1ена хулийтаргба аз сай Лаьчийцара безам»,- яха уйла ессар Аьзе дег чу. Аьла холах ц1и сегар цо. Ц1и б1аргаяйча, шийна оарцаг1а саг вар дагдоахаш яр Аьзи. Цхьбакъда, цхьаккха саг ванзар цунна оарцаг1а. Ц1еро й1ох а яь, к1еззига сала1а 1охайнача тхьайсар из… Кхы сага б1арга а йовнзар Аьзи…\nПхьу - пёс.\nЯппар- ропат, ругань.\nIV. Чулоацам тахкар:\n1. Малаг1а ха я дувцар т1а ювцар?\n2. Фу хов шоана 1944шера 23 феврале вай халкъа мехках даккхарах?\n3.Д1ахо лоаца видио сюжет.\n5.Малаш ба дувцара керттера турпалхой ? Мишта бах уж?\n6. Мишта дар Аьзе берал? Текста т1ара 1одеша?\n7. Фу дувцар Фаржета йи1ига?\n8. Мишта бахар Угузи Лубаи? Текста т1ара 1одеша?\n9. Мишта нийсъеллар Аьзи Угузарца?\n10. Х1ана теш Аьзи ший мар дийна хиларах?\n11. Мишта т1аийцар Аьзи гаргарча наха Сурхос т1адена зоахалол?\n10. Мишта хувцаделар Аьзе вахар?\nV. Урока 1омадаьчун корта бар.\nVI. Ц1аг1а бе болх балар:\n1. Чахкиев Са1ида дувцара д1ахо дешара чулоацам текста гарга хьабувца ха.\nДувцара текста гарга сурташ дахка\nНомер материала: ДБ-377340\nРабочая программа по математике УМК "Школа России" 1 кл


Дагестанан муфтий Абдулаев Ахьмад (коллаж)\nКху материалан автор ю Саламова Елена\nДагестанан муфтийнаАбдулаев Ахьмадана хета митингашка лела оьшуш дац аьлла, яздо Кавказ.Реалиино. Цунах лаьцна динан урхалло маситтаза дIахьедар дина, цхьацца бахьанаш лоьхуш меттигера бахархошка дуьхьалонан акцешкахь а, политикан дахарехь а дакъа ца лацийта. Цуьнца цхьаьна ша Абдулаев мелла а политикашна уллехь хила лууш ву. Иза ша а хуьлу митингаш вовшахъетташ.\nМаситта шо хьалха цунах лаьцна уггар тидаме дIахьедар динера цо "ТВЦ Махачкала" каналехула гайтинчу репортажехь. Цу хенахь цо дийцинарг тIе тидам а а боьдуш дисира.\nКху деношкахь Абдулаевс аьлларг Instagram-хь зорбане даьккхинчул тIаьхьа социалан машанех пайда оьцурш боьлуш а, дийцаре деш а бу бусалба вовшахтохараллан белхан Iалашонех лаьцна. "Хьанна гIуллакх деш ву муфтий, Далла я Iедална?" - хоьтту цара.\nТкъа репортажехь муфтийс дуьйцург иштта ду: цхьаъ деха деза Везавоккхачуьнга цIахь, Iедалхошка урамашкахь а ца хоьттуш.\n"Хаттар митингашца къасталур дац, аьлла хета суна. Исламо боху вайга, нагахь цхьаъ доьхуш шу делахь, деха деза иза Везавоккхачуьнга. Митинге вай арадевлча хьанга доьху вай? Деле деха ара ма ца довлий вай. Везавоккхачуьнга, шен цIахь а Iаш, деха мегар ду", - дIахьедарш до муфтийс видео тIехь.\nЦунна тIетов пес тиллина волу жима стаг. Шена хетарг иштта дуьйцу цо: "ШариIатехь иза (митинг) мунепакъ-Ӏилма ду. Ливи – хьовса, Иракъ – хьовса! Стенна тIера буьйлабелира уьш? ХIокху митингашна тIера буьйлабелира…"\nТамашийна дерг ду, митингаш хьокъехь муфтиятан позици даима а цхьатера ца хилара. Масала, 2017-чу шарахь ХIинжа-ГIалахь митинг дIаяьхьира терроризмана дуьхьал хаьжийна. Цигахь вистхуьлуш вара муфтийн гIовс Асадулаев Идрис. Ткъа цо кхайкхам бийриг вацара Везавоккханиг.\nДагестанан муфтийн тIехIуттур вацара ала мегар ду луларчу республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан. И ма вай махкахь уггар йоккха динца йоьзна митинг вовшахтоьхнарг.\n2015-чу шарахь Charlie Hebdo журналан карикатураш ехкинарш байинчул тIаьхьа Мохьаммад Пайхамаран цIе сийсазъян гIертарна дуьхьал хиллачу акцехь гулвелира цхьа миллион гергга стаг, ткъа Кадыровс къамел дира цигахь сцени тIера.\nКадыров Рамзан ву Мохьаммад Пайхамаран цIе сийсаз ян гIертарна дуьхьал хиллачу акцехь къамел душ\n2016-чу шарахь Нохчийчохь митинг хилира Кадыровна гIортор еш, "мохк жаIарх дIатоха" лууш болчу либералашна дуьхьал. Цу акцехь, ша аьлча, къамел деш вара байкер Залдостанов Александр а, ткъа иштта республикан муфтий Межиев Салахь.\nТкъа ГIалгIайчохь хиллачу дуьхьалонан акцешна критика йира нохчийн муфтийс, сийлахьчу КIуранехь АллахIа бунт айар адам дерал а вон хIума ду боху аьлла. Цу кепара Нохчийчьурчу муфтийна хета митинг бунт ю аьлла.\nГIалгIайчоьнан муфтий Хамхоев Iийса Къилбаседа Кавказан федералан гонерчу бусалба нехан координацин кхеташонан юкъара дIаваьккхира, цо митинге арабевллачу гIалгIашна гIортор ярна.\nХамхоев бехке вира Iедалан белхахой шариIатан кхеле кхайкхарна Нохчийчоьнца доза билгалдоккхуш барт барна. 2019-чу шеран Товбецан-баттахь Хамхоев дIавелира республикерчу муфтийн даржера. Кхин а цхьа бутт баьлча цуьнан гIуллакх талла буьйлабелира Москвара талламхой.\nДагестанан муфтийн гIуллакх толлур ду талламхоша ала хала ду. Иза болх беш ву Iедалшца цхьаьна. И бахьана долуш совгIаташ а, мидалш а, орденш а ло цунна.\n"Ас дакъалецира муфтиято вовшахтоьхначу митингашкахь"\nШа маситтаза митингашкахь дакъалаьцна, Абдулаев Ахьмада куьйгалла а деш, муфтиято кхайкхам а бина, дуьйцу Дагестанерчу юкъараллин жигархочо Увайсов Зиявутдина. Уьш Иракъерчу тIаманна дуьхьал хьажийна яра, боху цо.\nЦарах цхьа митинг хилира ХIинжа-ГIаларчу Рузбан-маьждигна хьалха а. Дагестанан динан урхалла кхоллар а доладелира ХIинжа-ГIалан коьртачу майданахь хиллачу митингашна тIера, иза коммунисташ болчу хенахь дара, ткъа дукхаха берш цу акцешкахь дакъалоцуш бара, дуьйцу жигархочо.\nУвайсовс билгалдоккху муфтийс митингаш яр дехка деза цкъа а аьлла цахилар. "Муфтийс дуьйцург сацам бац. Вуьшта аьлча, цо цаолу митинаш ян мегар ду я дац", - боху цо.\nУвайсовс дийцарехь, исламан пачхьалкхашкахь, масала, СаIудийн пачхьалкхехь, дешна нах бу митингаш ян мегар дац бохуш. Уьш мадхалиташ шайх олу Iедалшна юххера нах бу, дуьйцу цо.\n"Церан Iалашо ю муфтиятан Iалашонех тера – Iедалшна гIортор еш къамелаш дар", - боху Увайсовс.


"Сан дас могуьйтур дацара шен суьрташ дIасалето"\nИчкерин президентан воIа Масхадов Анзора дуьйцу Кадыровн го шен ден сий бехдан гIертарх лаьцна\nХалкъо хаьржинчу Нохчийн Республикан Ичкерин президентан Масхадов Асланан кIентан 43 шо ду. Веха Норвегехь. "Маршонан бIаьхо. Сан да – нохчийн президент" книгин автор ву иза.\nШайна дуьхьаллаьттачу блогерца Абдурахманов Тумсоца иккхина медиа-тIом дIахьош, Кадыровн гоно сийсазъеш го цунна шен ден цIе. Декхаре хуьлу доцург дуьйцучарна духьалхIотта.\n"Ас Масхадов Анзор бехкево тIом боьдучу хенахь шен дена уллехь, цунна гIортор а хилла, Iийна вацарна. Бовхачу махкахь вара иза: цкъа Малайзехь доьшуш ву олура, юха Малхбалерчу комфортехь цхьаьнакхетаршка вахана лелачу шен дена юххехь нислора. Эхь хета дезара кIантанна ишта хьийза", элира Нохчийн Республикан парламентан спикеро Даудов Мохьмада социалан машанехула Абдурахмановца къийсалуш.\nХьалхара тIом а, Малайзи а\n– Анзор, тIаьххьарчу хиламна тIера долор вай къамел. Даудовс хьо экам кхиийна кIант ву, генарчу бовха махкахь Iийна хьайн дас мостагIашца тIом бечу хенахь, элира. "Ша юхьIаьржа хета везара иштачу кIантанна", бохура цо. Хетий хьуна хьо юьхьIаьржа?\n– Вер вац со иштачу нахаца къовсаме. Цара шайн кхетам бехачу оьрнашка дIатакхор ву хьо, тIаккха хьошур ву шайгарчу говзаллица. Суо бакъ ву баха декхаре вац со. Делахь а, ас ларамбо шун белхан, хьожу хьуна жоп дала.\nСоьлжа-гIалахь "ЖихIад" операци дIаяьхьна 22 шо кхаьчна\nКоьртаниг ду къам духкуш хьийзина вацар. Дисинарг дерриг а лов ас. 2000-лагIа шераш дуьйлалуш сан дас элира соьга: "АллахIна хьалха а, наханна хьалха а атта хир ду хьуна, халчу хьолехь хьайн халкъанна ахь гIодахь".\nДагадогIу Кадыров-воккхачо журналисташца ша дечу къамелашкахь, со республикан ахчанах Малайзехь сакъоруш лела, баьхна. И аьшпаш цо юха-юха буьттура, 2004-гIа шо тIекхаччалц. Ткъа со Малайзера дIавахана шо-м дара 2001-гIаниг! Ас суо волчу кхойкху сан махкахой цецбовлура: "Нохчийчохь тхоьга-м Масхадовн доьзал моз хьоьгуш беха ма олу". Юха а боху ас, кхечу нохчийнчул тоьлла ца хилла тхан дахар цкъа а.\nСо а, кхин цхьаъ а хьажийра сан дас Малайзехь Нохчийн Республикан Ичкерин векалт схьаелла. Меттигерчу Iедало мага а деш, иза оха кхочушдира. ТIаьхьо дас уггаре коьртачу шен тIедахкарш кхочушден векал вира сох. Информацин болх бара суна тIехь, доккхачу декъанна. Нохчийчуьра ирча хьал ма-дарра дуьненна довзийта декхаре вара со оцу балха тIехь, Оьрсийчоьно дечу зуламех лаьцна хуьлура ас яржош йолу информаци. Цундела айхьа ойла ел, мел мах бу иштачу [Даудов Мохьмадан] къамелан?\nДа вийначул тIаьхьа тхо кхечу пачхьалкхе дехьадевлира – халчу хьолехь бара тхан доьзал, тхох цхьаъ лачкъо а гIиртира.\n– Хьалхарчу тIамехь хьо дена уллехь хилла. ХIетахь мел хан яра хьан?\n– 17 шо дара сан, соьга дас элира: "Кхана дуьйна суна уллехь хир ву хьо". 1993-чу шарахь дара цо соьга и дешнаш аьлча.\nЦунна хадеш, цуьнца дIасалелара со оцу хенахь. Шо даьлча тIом белира, Оьрсийчоь тIелетира тхуна. Айса бинчу тIамах лаьцна дийца товш ца хета суна, сайн декхар дара ас кхочушдийриг. Дукха хан йоццуш, ца ваьлла, даржийна ас машанашкахула оцу тIамехь, тхаьшна гобича, тIе деза герзаш деттачу деношкахь даьхна суьрташ.\nМасала, Шаманов [Владимир, инарла] коьртехь волчу дакъоша гоне лаьцнера Шела, тхо цигахь дара, дас сацамбира тIамца и го бохо. ГIала йохочуьра кIелхьара йоккхуш вара иза. Хьаянза юьсу Шела кара а эцна, цигахь "зачисткаш" ян хьагна дара оьрсийн эскарш.\nМасхадов Асланан Советан пачхьалкхера папорт\nГо тIамца хадийра оха, оьрсийн эскаршна уллехула а девлла, дIадаха бен ца дуьсура. ШолгIачу дийнахь Шамановна хиира тхо цигара арадевллийла, ваха меттиг ца карош, догдаьттIа ву бохура иза.\nХьалхара тIом чекхбаьлча ден цхьадолу гIуллакхаш дIакхоьхьу референт Iийра со, иза махкал арарчу цхьаьнакхетаршка вахча, цуьнца лелара. 23 шо дара сан хIетахь.\nПрезидент вийначу дийнахь...\n– Ахь хьахийнначуьра, дозанал арахьарчу цхьаьнакхетарех хотт ас. ХIун паспорт леладора шун дас: советийн, Оьрсийчоьнан я Ичкериниг? Кадыровн гоно олу, цо Оьрсийчоьнан паспорт леладора.\n– Сан метта оцу хьан хаттарна жоп делла хьалхо. Цара [кадыровхоша] "паспортан" тема гIаттийча, "Масхадов Аслана Оьрсийчоьнан паспорт леладора ша махкал араваьлча", цу тIе ши корта болчу аьрзунан мухIар а тухура, Оьрсийчоьно санкци а луш лелара, бохуш, дийца даьккхича. Уьш аьшпаш буйла хоуьйтуш, гайтина машанехула сан ден паспорт (блогеро Абдурахмановс шен эфирехь – ред.).\nИчкерин векала Масхадов Анзора Малайзехь лелийна документ\nТхуна мехкашка даха елла визанаш а яра гойтуш, дацара царна тIехь Оьрсийчоьнан мухIарш – хьо ваха дагахь волчу пачхьалкхан векалто бен ма ца лой визанаш.\nТхо тхаьш доьлхучу пачхьалкхе кхача Оьрсийчуьра ца довлура новкъа, Бакох я Истамуле а доьлхий, довлура. Цул сов, шен кема а латтадора тхуна цхьана нохчийн бизнесхочо. Тахана а ду сан Советан Пачхьалкхан паспорт, цуьнан чоьхьарниг а ду, литуван маттахь ду тIера йоза.\nПаспортех лаьцна дийца даккхина: хьовсал, Масхадовс Кремло шега аьлларг дора шуна, бохуш. Шайн мохк шаьш бохкарх бехказбовла гIерта уьш.\nМассо а хIуманал беламе ду, багах чопа а оьхуш, цара дуьйцург: ерриг а Оьрсийчоь а хадийна ваха веза Соьлжа-ГIалара Вашингтоне я Лондоне, боху. Школехь масса класс чекхъяьккхина цара? Мел евза геограрфи?\nСурт ду сан ден цхьана пачхьалкхе ваха иза араволуш даьккхина. Ичкерин паспорт ду цуьнан карахь. Журналисташа массийттаза хаьттира цуьнга паспортах лаьцна хIетахь, цо хIоразза а жоп лора: "Нохчийн Республикан Ичкерин паспортца воьдуш ву со".\nПаспортах доьзна дац дерриг а, таханлерчу хьаькамашка [кадыровхошка] хьаьжча, Нохчийчоьнан президент санна тIеоьцура сан да Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, Британино а, кхечу мехкаша а.\nСоьлжа-ГIала Кремлан буйнара яьккхина де\n– Кадыровхой тIе ца оьцу, уьш Оьрсийчоьнан патриоташ хиларна, Оьрсийчоь охьатаIо гIерта Цхьаьнатоьхна Штаташ а, цуьнга ладугIу мехкаш а. Иштта жоп лур ду-кх хьуна Соьлжа-ГIалара.\n– Уьш Европе ца буьту, цаьргара муьлхха а зулам дала тарлуш хиларна. Масала, зуламийн, диктатурин буха т1ехь лаьттачу ражах бевдда Малхбале баьхкинчу наханна дуьхьал. Тханлерчу Нохчийчуьра идахь а, ца уьдура нах Ичкерера.\nОха тхайн къоман суверенитет кхайкхийра. Тхо Оьрсийчоьнах даймохк мукъабаккха гIертара, хIинца а гIерта. Оха кхерамзаллин гаранти лоьху тхайн къоманна, Оьрсийчоьне, цунна цигара Iедал хийца ма-лиъи, керла-керла тIемаш ца болабайтархьама.\nТхан къона пачхьалкх маршоне кхийдара: паспорташ а дара тхан тхешан (уьш схьаоьцуш а дара наха), оха ахча кечдинера арадаьккха, иза лела ца кхиинехь а. Цу тIе, Нохчийчоьнан Республикан Ичкерин Конституци 1992-чу шаран бIаьста араелира. Ткъа Оьрсийчоьно и санна долу шен документ ца даьккхира юкъа 1993-гIа шо доьрзуш бен. И дерриг а оха дира тхешан мохк гобаьккхина къевлина латтош а болуш.\nУггаре доьхнарг ду, цара [кадыровхоша], маьждигашкахь, Делан цIе йохуш, маьттаза мотт лебар. Кхин нах аьшнашбийриг ледара адам ду. Шен ирачу маттаца, массарел а хьалха, ша бехво цо.\nШайн кхин дан хIума дацарна йоккха хиллачу зудчунна кхерамаш туьйсу цара – сан нанна, тхан гергарчарна. Товш дац ишта хьийза я боршачу стагна а, я бусалбанна а.\nШолгIачу ТIамах а, Рязанерчу "шекаран галех а" а, Селезневга доьссинчу шайхаллах а\n– Паспорташ лдоькъура, ахча арахоьцура … Ичкери ян-м ма яц хIинца…\n– Ичкери юьйцу даима а, Далла бу хастам, ца лекъна маршоне лаьтта хьогам. ГIалаташ ца дуьйлуш ца юьсу цхьа пачхьалкх а. Тхоьца а дара уьш. Дено-дено хийцалуш хьал а долуш, дозанаш къевлина, гобаьккхина хIиттийна эскарш а лаьтташ, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша кечбеш керла тIом а болуш.\nОьрсийчуьра бахархой гIайгIане боху хIума хила дезара цигарчу куьйгалхошна тIом шайна ма-лиъи боло магар. Доккху хIума а дац шайн махкахой чохь бийшина Iен цIенош лелхийтар! Нохчий бехкебан бахьана даьлчхьана.\nЦIенош нохчаша лелхийтина ала дац гайтина цхьа а тоьшалла. Мелхо а, дукха ду и зуламаш Iедалан къайлахчу ницкъаша динийла хоуьйту тоьшаллаш. Иза дара полоний-дIаьвшаца вийначу Литвиненко Александра баьхнарг. Лецнера Рязанехь ФСБ-ра нах. Аадамаш дехачу цIеношна буха, шекарх а тардина, гексоген диллинера цара.\nДагадаийтал 1999-чу шеран Марсхьокху-беттан 17-чохь, Пачхьалкхан Думин болх боьдуш, Жириновский Владимира [ЛДПР-н коьрта лидер] дина къамел. Спикерна Селезнев Геннадийна бехкбиллира цо, Волгодонскехь цIа эккхийтина цо стенна аьлла, иза хила хилале, цо и къамел дина кхо де даьлча стенна эккхийтина оцу гIалахь цIа, аьлла.\n– Лелхийтинчу цIенойх дерг кIезиг-дукха девзаш хIума ду – бакъду, Селезневс Волгодонскехь бохам хилла аьлла кхо де даьлча бен ца эккхийтира цигахь цIа. Ас кхин хоттур дара хьоьга, Масхадов Аслан халкъо хаьржина вара, ткъа стенна магийра цо Басаев Шемална Дагестане тIом бан ваха?\n– Мега, сан а ду тIаккха хаттар: тIом биначул тIаьхьа Басаев шен цIа стенна ваийтира Оьрсийчоьно? Мичахь дара, Нохчийчоь шайн кхаа гонна юкъахь ю, бохуш, телевизорш чохь дозалладина эскарш? Хьаннаш кIел ю ала а ма дац Басаевн тоба яхана, я юхаеана меттигаш.\nДагестане тоба яхийтар – тIом болорхьама Москох кечйина хилла операци юй-те, аьлла хета суна, бахьана ма дарий оьшуш? Массийттаза Карамахи, Чабанмахи ярташка хIун эцна вахара цул хьалхо Степашин Сергей [оцу муьрехь хилла Оьрсийчоьнан премьер-министр]? Масхадовс ша машаре кхайкхар Москвано стенна дитира тидамза? Дукха ду хеттарш, амма Оьрсийчоьнна ца тов шега цхьаъ хоттуш.\nБасаевх дерг аьлча, иза оцу хенахь вацара нохчийн Iедалхошлахь, вацара Ичкерин эскарийн декъашхо а. Шен доттагIаша Хачилаевс [Надира] а, [Кебедов] Бахьавдина а дехча, вахара иза цига. Ткъа уьш бевдира тIаьхьо, Шемал кхеттера шена цара тешнабехк бинийла.\nОьрсийчоь тIелата кечъелла юй а хууш, сан дас дийхира Къилбаседа Кавказерчу республикийн лидершка тIом юхабоккхуш гIодар. Хууш ма дара, иза болалахь, дакъа массарна а кхочур дуйла. Сан да новкъавелира Дагестане ваха, цигарчу куьйгалхошца бертан къамелаш дан, амма цуьнан машенийн ковранна тIе герзаш диттира Оьрсийчоьнан эскарш лаьттачу агIор. ТIом Москвано хIета а, вета а болор бара, 1996-чу шарахь дуьйна яра иза цунна кечлуш.\n– Хьайн дех дозалла дой ахь? Муха го хьуна "Масхадовн некъ"?\n– Сан да оьзда, ша могIара стаг хеташ адам дара. Ца дезара цунна дозаллаш. Сан дас могуьйтур дацара шен суьрташ ког баькх-баккхинчохь дIасадетта. Цунна дезарг шен къам дара, хьаькамалла дацара.\nХIора кIантанна ву шен да турпал. Ас дозалла до иза даима а машарехьа лаьттина хиларх, терроран цхьа а кеп цо тIеоьцуш хилла яцарх. Сан да адам дара, бIаьхо а вара. Тоьшалла ду хIара – Нохчийн Республикехь Ичкерехь тIом сацош ша омра динчу деношкахь вийра сан да. Машар а кхайкхийна, Оьрсийчоьнан куьйгалхошка куьг кховдош, вистхилира иза (дуьххьара деш а дацара цо и тайпа къамел). Амма иза вийра, яцара Кремл машар оьшуш.\n– ХIун ойла юссу хьоьга хьайн да Даудовс емалвечу хенахь – иза ша "вехха лелийна Кадыровс зIенашца шен кертарчу жIаьлин буьнах а вихкина", чIагIдо-кх шайн лаамехь Украине бахначу нохчийн тIемалойн баьччас Осмаев Адама?\n– Цо дуьйцучуьнга ладугIуш, ойла йо ас: мел кIорга хила деза стаг чувужу эхьан Iин, мостагIчунна дуьхьаллаьтташ кхелхинарг аьшнашван. И саннарг а дуьйцуш, шен къам дохкарх ша цIанво цо.\nШаьш халкъ доьхкар хьулдеш, динарг нийса хоьтуьйтуш, юьтту цара тIекхуьучу тIаьхьенан коьрта чу шайн пропаганда. Шаьш, шайна ма-оьшшу, "шардина" цара хилларг-лелларг. Дерриг а до тхан къоман турпалхой бехбархьама.\nХьан хIуъ а дийцарх а, хир дац церан аьлларг. ТIебаьхкинчу мостагIех леттачу нахах тхан къомо даима а баьхна "турпалш". Муьлххачу а нохчочуьнга хатта, мила ву Ушарма-шайх я обарг Зеламха. Цхьаммо а эр дац хьоьга: уьш къам доьхкина нах бу. Къам гортоха гIертачу агрессорех летта уьш, нохчийн байинчу нахе куьг ца дала летта.\n– Ахь буьйцу тешнабехк тахана-селхана бина ма баций. Масхадов Аслан сийсазвар стенна долийна кху муьрехь?\n– Оьрсийчоьнан куьйгалхошна луург ду цара [кадыровхоша] дийриг. Ша тхан да вийча, тхо мел гIертарх а, цуьнан дакъа тхоьга схьа ца делла Кремло.\nОьрсийчоьнан куьйгаллехь, со тешна ву, тахана а бац тхан лаам кхочушбан нах. Патриархе Кирилле а тIехь дира оха дехар, гIуллакх ца хилла. Оьрсийчохь бен дац декъешца тIом беш.\nСан дас цкъа а дийр дацара иштаниг. Дакъа дIа цадалар ца догIу я динца а, я адаман кхетамца а. Хилла иза мостагI, амма вийна, иза вац кхин. Шаьш вийначун дакъа оьздачу, яхь йолчу наха дIалуш хуьлу.\nСоьлжа-ГIалина оьрсийн эскарш тIетаьIначу хенахь, церан дукха нах белла Iохкуш а гой, сан дас тIом сацабе, шайн салтийн декъеш дIалахьаде, олура инарлашка. Вукхара кхин а чIогIа герзаш кхийса доладора.\nДас, цхьа а хIума а ца доьхуш, шайн бераш лоьхуш махка лестачу Оьрсийчуьрчу дай-наношка дIалора йийсарбина эскархой.\n– Тахана Нохчийчоь муха хуьлийла лаьара хьуна?\n– Суна сайн къам маьрша ган лаьа, цхьаммо а лаьллина лелош а доцуш. Ган лаьа Нохчийчоь кхерамзаллехь. Дала лардойла тхо рогIерчу тIамах а, тIамо бохьучу баланах а!\n– Мила ву республикехь коьртаниг: Путин Владимир я Кадыров Рамзан?\n– Шел лахарниг хIоттош верг ву коьрта.\n– Даймахка юхавоьрзур вуй хьо мацца а цкъа?\n– Веза-Воккхачун карахь ду дерриг а.


Парламентан исс депутата мацалла хьегар кхайкхийна Гуьржийчохь\nГуьржийн парламентан депутаташ мацалла хьоьгуш бу хиллачу президентана гIортор еш\n"Цхьааллин къоман болам" оппозицин партин цIарах волчу 9 депутата мацалла хьегар кхайкхийна кIиранан дийнахь, Лахьан-беттан 14-хь Гуьржийчохь, хиллачу президентана Саакашвили Михаилна гIортор еш. Цунах лаьцна хам бо "Новости-Грузия" агенталло.\nДепутаташ дагахь бу мацала хьегар парламентан гIишлонехь. "Цхьааллин къоман болам" партин офисехь оцу акцех дIакхетта оцу партин лидерех цхьаъ волу Барамидзе Георгий. Кхин цхьа депутат, "Дроа" партин лидер Хоштария Елене, мацалла хьоьгуш ю Лахьан-беттан 3-хь дуьйна. Дуьхьалонан акцин декъашхоша доьху ГIадужу-беттан 1-хь дуьйна мацалла хьоьгуш волу Саакашвили гражданийн дарбан хIусаме дехьаваккхар.\nКарарчу хенахь хилла президент латтош ву Тбилисерчу набахтин дарбан хIусамехь. Гуьржийчохь иза дуьхьал а воцуш суд йина ву шина бехктакхаман гIуллакхехула, даржо лучу бакъонел тIехваларна. Лахьан-беттан 10-хь Тбилисерчу гIалин кхелехь гIуллакх листа долийна 2007-чу шарахь Лахьан-баттахь оппозицин митинг дIасалалларца доьзна а, ницкъаллин структурийн белхахоша "Имеди" телекомпанин хIусамехь гIирс хIаллакбарна а.\nХIинцале а суьдо бинчу сацамашкахула ялх шо даккха дезаш ву Саакашвили. Оппозицино дIахьедарш до, политик хьийзор политикан амал йолуш ду бохуш. Гуьржийчоьнан низамашца, хьалхарчу гIуллакхашкахула динчу таIзарех иза хьалхаваккха цхьа некъ бу – президента Зурабишвили Саломес гечдар. Цо маситтазза дIахьедина, ша иза дийр дац аьлла.


Конституцина тIехь хийцамаш беш кхажтасар тIаьхьатеттина Путина\nТелеэфирехь къамел деш ву Путин Владимир\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира сацам бина Конституцина тIехь хийцамаш бар хьокъехь тIебогIучу Оханан-беттан 22-хь хила деза, 2036 шаре кхаччалц Iедалан коьртехь шена виса бакъо лур йолу кхажтасар тIаьхьатта. Цуьнан бахьана ду Оьрсийчохь коронавирус яьржаш хилар.\nЗазадоккху-беттан 25-хь телеэфирехь къамел деш Путина элира, кхажтасаран керла де билгалдоккхур ду, могушалла ларъярехула болчу эксперташа хьоьхург тидаме а эцна аьлла. ТIаьхьо президентан сайто хаийтира кхажтасар тIаьхьатоттучу указана Путина тIе куьг таIийна хилар.\nСацам тIеэцна "эпидемин хьал хIоттарна Оьрсийчоьнан махкахойн могушаллина кхераме дерг ца лело", аьлла ду указехь.\nИза хилира Iедало кхоьллинчу говзанчийн тобано Оьрсийчохь COVID-19 цIе йолчу коронавирусах ши стаг велла хилар даре динчул тIаьхьа. 88 а, 73 а шераш долу ши дархо велла Зазадоккху-беттан 25-хь. Тобано дIахьедар дина цул хьалха оццу дарбанан хIусамехь белла нах юкъа ца тоьхна шаьш, уьш кхечу бахьанех белла хиларна аьлла.\nОьрсийчоьнан бахархоша кхажтаса беза Конституцехь цхьацца хийцамаш бар хьокъехь. Оццул ладаме хийцамаш бина бацара мехкан коьртачу низамехь 27 шо хьалха иза тIеэцначул тIаьхьа.\nКонституцина тIехь хийцмаш баран план тIеэцна маситта кIира даьлча Путина хаийтира кхин цхьа хийцам бан а ша реза хиларх лаьцна. Цо бакъо лур ю цунна 2024-чу шарахь юха а президентан харжамашкахь дакъалаца а, 2036 шаре кхаччалц пачхьакхан куьйгалхо виса а.


«НАША ШКОЛА» Газето вовшахтоьхна конференци\n4 мая в 17:21 (2010 г.)\nКъомо ша кхио еза шен тIаьхье шен динехь а, шен гIиллакх-оьздангаллехь а – иштта дара кхузахь хиллачу къамелан юкъара маьIна. Берийн газет а, журнал а, кхидерг а кхиоран вайн республикехь йолу тIаьхьало – и гIуллакх дийцаредарна лерина конференци хилира дIадахначу еари дийнахь арахьарчу зIенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министерствон актови зала чохь. Конференци вовшахтоьхнарг яра дукха хан йоццуш вайн махкахь арадала доладеллачу «Наша школа» берийн газетан редколлеги. Конференцин болх дIаболош, газетан коьртачу редактора Бакаева Асета дIадийшира кху гуламан цIарах даийтина республикан Iеламнехан кхеташонан председателан Кадыров Хожа-Ахьмадан кехат. Цо чIогIа мехал лору берашна газет дилларан гIуллакх, цуьнан тIаьхье беркате хилар доьху Деле. Цул тIаьхьа газет дилла шайн хиллачу Iалашонех а, цо кхидIа бан леринчу некъах а дийцира Нохчийн Республикан Президентан гIоьнчас Кадыров Хьасена. ДоггIучуьра аьлча, цо гIолацарца диллина а, зорбане дуьйлуш а ду хIара газет.\n– Коьртачу декъанна, иза дилла дагадар и тайпа газет вайн республикехь цахилар дара, – элира Кадыров Хьасена, – ткъа иза Iаламат чIогIа оьшуш ду. Вайн къона тIаьхье кхетош-кхиоран гIуллакх керлачу гIирсийн гIоьнца дIадахьа деза. Телевидени а, Интернет а, кхиболу хIинцалера хаамийн гIирсаш а вайн бераш исламан динехь, вайн нохчийн гIиллакх-оьздангаллехь кхио лерина бац. Вайн берех вайн къоман нах бар вай-ваьшна тIелаца деза тIаккха. Цу Iалашонна лерина вовшахтоьхна ду хIара газет. Берийн дахар довзуьйтуш хир ду хIара, бераш шаьш кхуьнан балха юккъеуозорца уьш вайн йозанна, вайн къоман журналистикина тIекIобеш а хир ду.\nКонференцин балхахь дакъалаьцначу Соьлжа-ГIалин меран заместитела Л.Баснукаевс, республикан дешаран, Iилманан министран хьалхарчу заместитела Х.-А.Халадовс, НР-н Президентан пресс-службин куьйгалхочо I.Керимовс, «Даймохк» газетан коьртачу редактора Л.Абдулаевс, Нохчийн а, юкъарчу а филологин институтан нохчийн фольклоран а, литературан а кафедран куьйгалхочо О.Джамбековс, «СтелаIад» журналан коьртачу редактора М.Бексултановс, кхечара динчу къамелийн юкъара жамI лара мегар долуш яра цхьа ойла: вайн бераш вай-ваьш кхиадахь, царах вайн къоман нах хир бу, уьш кхетош-кхиоран гIуллакх вай тесна дитахь, Интернетах, кхиболчу хIинцалерачу адамийн кхетамна Iаткъам бечу гIирсех тешийна Iахь, цара шайна оьшург дийр ду цу берех. И хилийта йиш яц. И ца хилийта, къахьега деза.\nЦу сацама тIехь дIайирзира конференци. Цуьнан болх боьрзуш, газетан куратора Кадыров Хьасена гулбеллачеран дуккха а хаттаршна жоьпаш делира. Цул тIаьхьа республикан хIора кIоштахь билгалбинчу «Наша школа» газетан редакцин юкъараллин редакторшна удостоверенеш делира цо. Конференцехь хиллачу вайн яздархоша а, Iилманчаша а, кхечара а дош делира вайн берашна лерина и газет когахIотторехь жигара дакъалаца.\nЧухула хьийзаш чIегIардиг а долуш, дIабахара конференцин болх. Вайн берашна лерина хаамийн гIирсаш кхиаран гIуллакх, шеко йоццуш, беркате хир ду, Дала мукъ лахь.


Шатайпа ницкъ бустар, таронаш зер дара бIаьстенан Зазадоккху-баттахь Ичкерин эскар Соьлж-ГIаларчу Кремлан ницкъашна тIелатар. Оцу тIеман барамо довзийтира нохчашна мостагIчуьнгара хьал, аьтто бира мехкан коьрта шахьар муха юхаерзон еза кхета.\n1996-чу шеран Марсхьокху-беттан 6-чу дийнахь, Iуьрре, йолийра тIеман баьччас Масхадов Аслана "ЖихIад" операци. Массех агIор гIаличу баьржира бIаьхой. Шахьарна 30 чаккхарма юьстах, Шелан кIоштарчу Цоци-Эвлахь бара нохчийн эскаран куьйгалхой.\nСоьлж-ГIала "Джихад" операци йоьдуш. Марсхьокху-бутт, 1996 шо\n"Кавказ.Реалиига" Ичкерин ТIеман Ницкъийн Коьртачу штабехь информацин декъан куьйгалхо лаьттинчу М.В.-с дийцарехь, 887 стагах лаьтташ хилла ГIаличу еана тIемалойн тоба. Царна хьалха Iалашо хIоттийна оьрсийн дакъош гонелецар. Оцу некъо толам бала тарло бохучух тешар вацара цхьа а – амма дуьне а цецдаьккхира тIаьхьо Масхадов Аслана а, цуьнан гоно а кечйинчу, аьттонца йирзинчу операцино.\n"ЖихIадан" башхалла иштта яра: Соьлж-ГIалин массо а йистошка дIасабекънера тIемалой. ХIора а тобан бара шенна къастийначу меттиге боьду некъ, шахьарна гонах лаьттачу оьрсийн эскарех юьстах. Дозанехь Iачу блок-посташна тIе ца леташ, гIалин юккъе баьржира Ичкерин ницкъаш, тохарш долийра штабашна тIе.\nТIемалойн цхьана декъо ларбора Хан-ГIалара некъаш, арадовла тарлучу дакъошка дIалацийта йиш яцара гIалин юкъ. Иштта тергалдора Масхадовн бIахоша Теркйистера а, Гуьмсера а оьрсийн эскарш шахьара дахка тарлуш долу некъаш а.\nОьрсийчу дIахьовсош бу лазийна эскархой. Марсхьокху-бутт, 1996 шо\nТIемалочо М.Ч.-с дагалоьцу шен тобанна хIоттийна хилла Iалашо: гIалин юккъерчу дакъошка гIо хьош яха мега техника лардеш, къайлабевлла Iар, гучу мел довлучу эскаршна тIе герз тохар. Цо дийцарехь, Хан-ГIалара эскарш массийттаза гIоьртина шахьарна юккъерчу дакъошка кхача, хIоразза а тIамца юхадохуш лаьттина иза декъахь волу тоба.\nГуьмсе, тIех дуьхьало ца еш, дIатесна Оьрсийчоьнан дакъоша. Устрада-ГIалахь цхьана ханна карахь латтийна цара комендатура а, 101-чу бригадин 303-гIа батальон чутарйина "Пищемаш" а, амма и ницкъаш меттах ца бовлуьйтуш, шайн-шайн каппашкахь къевлина латтийна нохчийн тIемалоша, меттахйолу техника а, эскархой а хIаллак а беш.\nХасу-Юьрт, Нохчийчоьной, Оьрсийчоьной бертан кехат тIечIагIдеш\nМасхадовн эскар гIаличуьра арадала деъна доцийла кхетта махкахой. Ичкерин къовсамехь буьйлу аьттонаш а гуш, дуккха а "маьршачу" ярташкара тIебаьхкина кегийрхой. Баккхий тIемаш лаьттира Соьлж-ГIалин комендатурина гонах, къайлахчу сервисаш лаьттачу каппашкахь, аьчка некъан станцехь а.\nМасхадовн тактикехь нохчийн тIемалошна пайда бохьуш дара уьш мостагIчун дакъошна ма-хуьллу герга бахана Iар, тIеман майданаш гатъяр – кеманашца, беракеманашца, танканашца дан гIо дацара, цара хIаллакбан тарлора шайн, Оьрсийчоьнан, ницкъаш.\nМассех де-буьйса даьккхира нохчийн гонашкахь Оьрсийчоьнан тIеман дакъоша. Оцу юкъанна ца хеддаш барт буьйцуш Iара ший а агIо. ТIаьххьара а оьрсийн инарлаш реза хилира, шайн дакъош дийна а дуьсуш, гIала мукъаяккха, дIагIо, аьлла, Масхадовс дина буьйр кхочушдан. ЦIеххьана шайна хиллачу эшамо эгIийначу эскарша, Кремлера, я Хан-ГIалара, Мазалкера омра кхачаре а ца хьоьжуш, шайггара сацамаш бора сихха нохчийн мохк бита, республикера арадовла.\nДелахь а, Нохчийчоь дIатаса инарлаш резабинарг дара тIемаш бан мел дуьйладелла шайн дакъош нохчаша каде, чехка хьаьвзий, эшош гар.\nТIаьххьара а Кремль юкъаюьйлира бертан къамелашна. Цо векал а вина, махка хьажийра инарла Лебедь Александр. Лебедь кхийтира Соьлж-ГIалахь лаьтта Оьрсийчоьнан тоьлла дакъош нохчашка хIаллак ца дайта, кIелхьардаха цхьа некъ бен боцийла – сихха тIом чекхбаккхар, барт лахар. Иштта йолийра Масхадов Аслана а, Лебедь Александра а бертан юьхь.\nНохчийн эскар Соьлж-ГIаличу доьссина 25 де даьлча, Марсхьокху-беттан 31-чу дийнахь Оьрсийчоьнан Кхерамзаллин Кхеташонан куьйгалхочо, президентан хьехамчас Лебеда а, Ичкерин Эскарийн Коьртачу Баьччас Масхадовс а куьйгаш яздира кечдинчу машаран кехаташна буха. ТIом сецира, аьлча а, чекхбелира оцу дийнахь. (Материал зорбанехь хилла 2019-чу шеран Марсхьокху-беттан 7-чу дийнахь).


Хьо нохчо велахь, яц хьан цхьа а алиби\nОьрсийчоь --полисхо, 2015\nШо ца кхоччуш талламан изолятор чувоьллира Москох22 шишша шераш долу ши нохчо. Уьш бехкебо полисхочуьнгара ницкъаша цуьнан белхан тоьшаллийн кехат даьккхар. Журналисташа а, гергарчара а ши кIант зуламдечу миноташкахь оцу меттехь хилла а ца хилар. Амма иза чоьте а ца оьцу талламчаша.\nТкъа хилам низамхойх хьакхалуш белахь-м гуттара а атта хета, оцу юккъе нохчий озо.\nИштта хилла стохка аьхка Москох гIалахь а. Маларо корта бахийначу полисхочо, шена хIинца йоьвзинчу цхьана зудчуьнца Москохахула волалуш, дайина шен белхан тоьшаллийн кехат.\nАла догIу, иза дайича, полисхо а, кхиволу низамхо а, балхара дIавоккха кхерам бу, боккха таллам а ца беш. Амма хIилла долчу полисхочо, шена тIелатар динарш кавказхой а бара, цара урс лаг кIела а хIоттийна, ахча а, белхан кехат а дIадаьккхина шегара аьлла.\nЦуьнгара и арз схьаэцначу кхечу полисхоша, кхин хIекъале хIума коьрта чу ца деъна, нохчий волчу шина кIантана и бехк тIетаттар бен. Москохахь бехаш а, доьшуш а, болх а беш волчу Каутаров Асланан а, Цацаев Тамирланан а бехк тIететтина. Шинна а 22 шо ду.\nИ ши кIант дIалаьцна талламан изолятор чохь валлош ву. Ма хуьллу тIехь ницкъ беш а бу бохуш, Маршо Радиога дуьйцу Цацаев Тамирланан нанас Исаева Асяс.\nИсаева: «Москохарчу полицийн цхьана декъе дIавигнера иза. II гIат тIе а ваьккхина иза. Шегара хIун оьшу а ца хаьра шена боху цо. Еттара шена, юха целлофана тIоьрмиг коьртах а буллий садоьIийла дIадоккхура. Юха ток а йиттина, ша вужура боху цо. 8 сахьтехь иштта хьийзина цара, язйинчу кехатан кIела куьг таIаде бохуш. Цу тIехь язйинарг хIун яра а ца хаа шена боху цо. Иштта, ша шена тIекхайкхитина цара цуьнга».\nПолисхочо шен кехат дойучу хенахь, Каутаров а, Цацаев а, ший а некъан полицино саца а вина, гIуда тоха дIавигина хилла. Цундела цхьанна а агIор, и шиъ хила йиша йолуш вац. Амма талламо и хIума чоьте а ца оьцу, бохуш дуьйцу цхьана кIентан нанас Исаева Асяс.\nИсаева: «ХIара шиъ лацар бахьана ду, оцу полисхочо и кехат дойучу хенахь, и шиъ Мосохарчу пачхьалкхан университетан хьалхахь, некъбоьхкург хьала айина, магийна доцучу новкъахула дIавахна, сурташ даха. Некъа полицино уьш совцийна, дIабигна. Оцу полицийн декъехь а дIаязйина ду, оцу хенахь, оцу сахьтехь и шиъ схьа а валийна, гIуда а тоьхна дIа а вахийтина аьлла. И шиъ нохчий а ву, церан коча даха деза вай аьлла, тхо хIуманна тIаьхьакхиинчул а тIаьхьа, схьахIуттуш иштта сурт ду».\nШен кIентан тIехь еш йолу харцо юхатоха гIерташ лелаш ю Исаева Ася. Цхьа бIе ца кхоччуш гIо доьхуш арз а дина цо, Iедалан тайп-тайпана тIегIанерачу хьукматашка.\nАмма, боьдучу талламан шайн юккъе гIерта йиша яц олий, дахьийтинчу кехатан дуьхьала жоп ло, шен накъосталла дан гIоьртинчаьрга, бохуш кхин дIа а дуьйцу цо.\nИсаева: «7 бутт кхочуш бу уьш чохь болу. Таллам чекх а баьлла, прокуратуре дIаделла ду и гIуллакх. Талламхочо вайн кIанте аьллера, лачкъа а ца деш, ша хьо араволуьйтур вара, амма хьан нанас дукха аьрзанаш деш, иза кIорда а йина, тхан хьакамо хьо ара ма валийта аьлла омра дина.\nИштта хIуьттаренаш лелош бу, ас арз ца деш,гIо ца доьхуш меттиг а ца йитна. 88 жоп деъна соьга. Нохчийчохь адамийн бакъонашкахула волчу Нурдис а, Дукхвахас а, «Нийсонан Оьрсийчоьнера» Гуьмсехь волчу Абзотов Адама а, оца кхаамо кехат язйира прокуратуре. Цаьрга жоп деара, уьш бехке бу, таллам боьдуш бу, цу юккъе гIерта йиш яц шайн, аьлла».\nШен кIентан, долалуш долу дахар, шена оьшучохь бIаьрзе а, къора а хуьлуш, ца оьшучохь, массо а хIуманна сема а хуьлуш йолчу бехктакхаман системо, хIаллак деш хиларна шеко яц Исаева Асин. Ша доьшучохь, яьккхий Iалашонаш яра цуьнан, элира цо.\nИсаева: «И вайн кIант Москохахь дашо мидалца ишкола яьккхина а ву. Финансийн\nуниверситетехь доьшуш а ву 4 курсехь. Хьалхара курс яьккхина Англехь дешна а ву. Шиъ кхечу кхаьмнийн мотт хууш а ву. Кху аьхка Iемерке шина шарана университетера программийца деша ваха везаш а вара.\nИштта цуьнан мел йолу кхане йохий цара. Цуьнан да а цомгуш ву. Цхьа шо дара оха цунна дарба деш. ЦIе ца йоккху цамгар ю цуьнан пехашца. Доьзалехь къаьстина дена дукха везаш ву иза. И ла ца делла, воьжна ву иза. Наркотикаш а етташ, хьала ца гIоттуш ву иза. Ша валале, шен кIант мара вуллур вац-те ша, бохуш ву иза. Иштта хьийзош ду-кх кхара тхо кхузахь».\nБелхан тоьшаллийн кехат дайиначу полисхочунна Пешков Алексейна шен кехат карийна ду. Амма шен бехкенна, бахьана а доцуш долийначу гIуллакхах, юхаволуш вац иза. Цунна тIаьхьа лаьтташ ю Iедалан система. И ший а кIант бехк а боцуш чохь латтош хилар тидаме оьцу, кху деношкахь «Московский комсомолец» ц1е йолчу газето арахецна йоккха артикал.\nЦу т1ехь боккха таллам бу бина, официалан талламхой масале бало мегар а долуш. Амма гарехь, 1едалхойн пурбанца цкъа д1акерчина йолу чкъуьрг сацо хала ду, мог1арерачу нахана.\n22 долчу кIентан йохийна кхане


Хашагульговна кхел кхайкхор ю 12 де даьлча\nРостох. Къилбаседан Кавказан тIеман гонан суьд.\nКъилбаседан Кавказан тIеман гонан суьдехь дIадирзина ГIалгIайчуьрчу вахархочун Хашагульгов ЯкIубан бехктакхаман гIуллакх къастор. Шинарийн дийнахь хиллачу суьдан кхеташонехь тIаьххьара дош олуш тIемло хиларна а, терроран тIелетаршкахь дакъалацарна а бехке веш волчу цо дIахьедар дира, шен цхьа а бехк цахиларх лаьцна.\nХашагульгов лаьцнера Iедалша 2013-чу шарахь Чиллан-беттан 8-чу дийнахь Яндарехь. Цунна бехке дуьллуш дара "Вилайат ГIалгIайчоь" шех олучу тIемалойн тобанан декъашхо хилар а, маситта тIерроран тIелатар дарна а, шайна юкъахь Буру-гIалахь 2010-чу шарахь Гезгмашин-баттахь коьртачу базарахь дина эккхийтар а долуш.\n2015-чу шарахь Оханан-беттан 6-чохь хиллачу кхелехь бехккъасторхоша бехказваьккхира Хашагульгов. Иза дIахийцира кхел йоьдучуьра. Амма кхин а 2 де далча иза юха а лецира курхалла лелийна хиларан шеко ю аьлла. Прокуратуран аьтто белира хьалхалера бехктакхаман гIуллакх юха а листийта. ЛадогIарш дуьйладелира Къилбаседа Кавказерчу тIеман гонан суьдехь стохка Оханан-баттахь.\nОршотан дийнахь хиллачу кхелан кхеташонехь прокуроро дийхира Хашагульговна набахтехь чIагIдинчу хьелашкахь даккха 20 шо хан тохар, церах 5 шо набахтехь а доккхуш, 500 эзар сом гIуда а токхуш.\n"Со иштта а ву 7 шарахь набахтехь латтош", - дуьхьал мохь туьйхира аьчкан цIелиган чохь воллучу Хашагульговс. Цуьнан двокато Барбар Натальяс дIахьедар дира, ша ларвечунна дохку бехкаш цхьа а бух боцуш ду аьлла.\nАдвокато иштта хаам бира Хашагульговна тIехь лоцуш а, талламан изоляторехь а Iазап латтийна хиларх лаьцна.\nХашагульговн гIуллакхехула сацам кхайкхор бу Къилбаседа Кавказан тIеман гонан кхело тIебогIучу Зазадоккху-беттан 11-чу дийнахь.


Оьрсийчоь -- "На Берлин" - Оьрсийчоьнан эскархойн Iамораш, Калиниград.\nОьрсийчуьрчу эскархоша тIеман кечамашна лелочу бомбешна тIехь „Берлин яккха!“ а, „Сталинна тIера!“ а боху йозанаш яздеш хилар гучудаьлла журналисташна.\nДуьххьара Балтикерчу флотехь кечамийн къийсадаларш дIахьочу бомбеш еттаран а, ракетийн а авиацино кхуьйсуш йолчу бомбешна тIехь яздина долу „Берлин яккха!“ я „Сталинна тIера“ боху йозанаш гучудаьхнарг „Флот. ком“ цIе йолу, оьрсийн эскаршна гергара сайт яра. Масех де а ду цара и хIума зорбане даьккхина. Амма кхаари дийнахь Германерчу Билд газетано цу артиклан гоч а дина, иза нахала даьккхинчул тIаьхьа бен ца хилла цунах IалагIож.\nКъилбаседан а, Iаьржачу ХIурдан а, Iапказ-хIурдан а флотийн ткъех сов экипажаша дакъалоцучу тIеман кечамашкахь СУ-24 а, АН-26 а, ткъа иштта тIеман бир-кеманаш МИ-24 а, КА-27 а дара дакъалоцуш. Цу оьрсийн эскарийн уггаре а элите лоруш йолчу стигал-гIирсаша дакъалоцучу вуно мехалчу кечамашкахь цу кепара питане а, кхерам тийсаре а йозанаш лелош хилар хазнесанна кхераме сигнал лерина немцойн журналисташа.\nШозлагIа дуьненан тIом болчу хенахь фашистийн Германица тIамехь лелийна и паролаш хIинца вайнзаманахьлерчу Оьрсийчохь юха а денйалар ларамза дац, аьлла яздира цу хьокъехь Билд газетано. Оьрсийн эскарехь а, цу пачхьалкхан куьйгаллехь а кхераме синхIоттамаш баьржаш хиларан хьарк ду иза, зорбан гIирсанна хетарехь.\nАртиклехь билгалдоккхуш ду, и „Берлин яккха!“ бохучу йозанашца кхелина бомбеш кхуьйсу тIеман кечамаш Берлинан 500 чакхарма бен гена боцуш дIахьош хилар. Иштта цуо тIе тидам бохуьйту, тIаьхьарчу шерашкахь Путин Владимирс куьйгалла дечу Оьрсийчохь советийн зама хесторан политика дIахьош хилар. ХIинца Кремлан муьтIахьчу сепаратисташа оьрсийн эскарийн гIоьнца Украинин малхбалехь беш болу тIемаш а Оьрсийчоьнан юкъараллина фашизмаца къийсам болчуха а гойтуш хилар а хьахадо зорбан гIирсо.\n„Бомбешна тIехь „Берлин яккха!“ я „Сталинна тIера!“ боху йозанаш эскархоша яздеш хилар – иза цхьа зене йоцу ностальгия хилла ца Iа, цара гойту Оьрсийчоьнан куьйгаллехь а, эскарехь а яьржаш йолу кхераме тенденцеш“, - бохуш яздо Билд газетин журналисташа.\nОьрсийчоьнан эскарийн а, къайлахчу сервисийн белхийн башхаллаш евзачарна цецволийла доцийла кхеташ ду, хIинца гучудевлларш санна долу кхерамаш туьйсу йозанаш бомбешна тIехь яздар. И саннарг дуьххьара хуьлуш а дац цу пачхьалкхийн нуьцкъаллийн структурашкахь.\nШа а шина шарахь Оьрсийн ракетийн эскарашкахь хилла волчу Байсангуров Iусмана Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь дийцира, могIарерчу салташа цкъа а шайгара дан йиш йолуш и тайпа йозанаш ца хилар, шайн куьйгалхошкара мукъармохь хилчий бен. Нохчийчохь тIом болчу хенахь оьрсийн эскархоша шаьш машаречу ярташна а, гIаланашна а тIейиттинчу бомбешна а, ракеташна а тIехь деш хилла йозанаш а карладехира цуо.\nБайсангуров Iусман: „Цу тIехьа лаьтташ ерг кху Оьрсийчоьнан милитаризман политика ю. Шайн эскарийн гIуллакх чIогIа дийцаре а даьккхина, тахана шайн социалан а, экономикан а проблемаш тергал а ца еш, эскарийн ондаллийца кхиамашка кхача гIерташ ю Оьрсийчоь. Массарна а хууш ду, оьрсийн эскар ледарчу хьолехь дуйла. Амма иза иштта доцуш санна, цу эскарна вуно дукха харжаш а еш, цуьнан таронаш дуьненна а гайта гIерташ ду Iедал.\nВайна дагадогIу, Нохчийчохь тIом болчу хенахь, вайн махкахь чуеттачу бомбешна тIехь а яздора цара иштта йозанаш. МогIарерчу салтеша, бакъерг аьлча, иштта политикан чулацам болу хIумнаш ца яздора, цара шайн танкашна тIехь я тIеман машенашна тIехь шайн тIехьийзачу мехкарийн цIераш яздора.\nТкъа бомбешна тIехь хуьлурш кхин йозанаш дара: „ХIара ду шуна тхоьгара!“, „дIалаца шайн, чехаш!“, „ле массо а нохчи!“ боху йозанаш. Ткъа оьсрийн эскарехь хилла волчу хIора а стагана хууш ду, и тайпа йозанаш ракеташна тIехь яздан йиш яц могIарерчу салташа, шайн куьйгалло шаьшка яздойтуш ца хилча.\nЯздар хьовха, цу бомбешна а, ракеташна а улле баха а йиш яц церан, куьйгаллина ца хууш. Цундела и йозанаш – уьш Оьрсийчоьнан милитаризман политикан цхьа дакъа ду аьлла хета суна“.\nЦу юкъана оьрсийн бомбешна тIехь скандале йозанаш гучудалар бахьана долуш иккхинчу гIовгIан хьокъехь комментари йина с тIеман министралло, и хилам пайдабоцучу баккха гIерташ. Интерфакс агенталлийца шен хиллачу къамелехь цу хьукматан шен цIе йовзийта ца лиинчу векало аьллера, и йозанаш „я могIаречу салтийн Iовдалалла ю, я фотомонтаж ю, я цхьана билгалчу наха Оьрсийчоьнна дуьхьалчу синхьаамех пайда эца гIертар ду“ аьлла.\n„Массарна а дика хууш ду, ур-атталла резервашкахь дIабехкина Iохкучу тIеман гIирсанашна тIехь а, ткъа кечамашкахь лелочарна тIехь-м муххале а цхьанна а кепара йозанаш деш доцийла. Цул совнаха, цхьа а немцойн журналист тIаьхьарчу хенахь дIабаьхьначу оьрсийн эскарийн кечамашкахь хилла а вац“, - аьллера тIеман министраллин векало агенталле.\nАмма и дешнаш харц хиларан тоьшалла дира „Къамел до Москохано“ бохучу радиостанцица шен хиллачу къамелехь дуьххьара скандале сарташ зорбане даьхначу „Флот. ком“ сайтин коьрта редакторо Сочеванов Сергейс.\n„Оха тоьшалла до и сарташ даьхна волу тхайн корреспондент цIена хиларна. Иштта оха тоьшалла до и сарташ цу тIаьхьара хиллачу тIеман-хIурдан флотан кечамашкахь даьхна хилар а, и йозанаш цу кечамашкахь пайда эцначу авиабомби тIехь дина хиларна а“, - элира цуо.\nНемцойн а, дуьненан а хаамийн гIирсашка шуьйра дийцаре даьхна долу йозанаш боккъал а оьрсийн эскархоша пайда оьцучу бомбешна тIехь яздина хиларх теша хала дац, масех шо хьалха Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша шайн герз тохаран говзалла цу пачхьалкхан куьйгаллина оппозицехь хиллачу диссидентан Литвиненко Александран портретна тIехь ирйеш хилар дагалаьцча муххале а.\n2006-чу шарахь Полшерчу Dziennik хаамийн гIирсан журналисташна гучудаьллера, оьрсийн „Витяз“ цIе йолу леринчу тIеман тобано полоний -210 дIаьвшаца вийна волчу Литвиненко портретна тIе нийсаллина хьежош герз детташ хилар. Герзано Iуьргаш даьхна долчу Литвиненкон сарташ доллучу дуьнентIехь а хаамийн гIирсашкахула даьржира. ХIетахь а гIиртира Оьрсийчоьнан нуьцкъаллин структурийн векалш и хIума дайдан.\n„Витяз“ тобан Iаморийн центран куьйгалхочуо Лысюк Сергейс и сарташ деккъа цхьа плакаташ ду, ткъа цу тIера стаг Литвиненко вац, цунах жимма тервогIуш ву элира. Ткъа оьрсийн къайлахчу сервисийн куьйга кIелахь йолчу „Альфа“ тобан ветеранийн ассаоциацин президент волчу Гончаров Сергейс Литвиненкон суртан герз диттинарш коьртана галбевлла нах хила мега элира хIетахь журналисташка, и саннарг оьрсийн нуьцкъаллин структурашкахь лелош дац аьлла чIагI а деш.\nНохчийчу юха а тIом боьху иза тайнигах тарбеллачара\nНАТО декхаре ю шайн мехкаш лардан\nДонецкера сепаратисташ юха а тIелетта Украинин эскархошна\nОьрсийчоь -Iамерканна уггаре а боккха кхерам\n"Сема аьрзо" Iамораш хир дац хIокху шарахь\n300 Iамеркара десантхо ву Украинехь\nСтолтенберга Лавровга дина дIахьедар\n250 иччархо хIирийн лаьмнашкахь\nГуьржийчоьна кхайкхийна протест\nНохчийчохь дIадолийна гранаташ кхийсаран Iамораш


Зуда ялон сихвеллачехь...\nСоветан пачхьалкх -- ТIеэцначу Иммунодефицитан вирус хьакхаелла цlий толлуш бу Вирусологи толлучу Ивановский институтехь болу говзанчаш, 12Гlу1987\nНохчийчура Iедалша юкъадаккхарца, там-мах беш лоьрех чекхдала дезаш ду керал доьзал кхуллуш долу жимастаггий, зудаберрий. Шайна и гIоли доллушехь, ахча а делла, лоьрашка тоьшаллин документ эцар атта хета цхьаболчу бахархошна. Иштта цхьа меттиг гучуяьлла Нохчийчохь.\nОфициала гIарадаьккхина ма-хиллара мехкан куьйгалхо цхьаьнакхетта Нохчийчоьнан ТIеэцначу Иммунодефицитан цамгарца къийсам латочу центран лоьрашца. Хаамийн гIирсаша кхайкхийна ма-хиллара, бахьана Iаламат доккха а, мехала а ду - цигарчу лоьро, бина талламаш а боцуш, ур-аттал зуда ялош волу стаг шена бIаьрга гина а воцуш, цунна кхераме цамгар яц, могуш ву аьлла, тоьшалла далар. И ледарло ялийтина лор балхара дIаяьккхина.\nЦул сов Кадыров Рамзана и гIуллакх буххера дуьйна зер тIедиллина министран гIоьнчана Алаудинов Аптина. Мехкан куьйгалхочо телевизионехь Iорадаьккхина ма-хиллара,цу кепара бух боцуш харц еллачу тоьшалло цхьаннан я дийнна доьзалан дахар хIаллакдан тарло. «Нохчийчохь ТIеэцначу Иммунодефицитан цамгарца ас забарш йойтур яц» бохуш билгалдоккху Кадыровс.\nIедалан хьостано хааме даккхарца «маре йоьдучу йоIана а, зуда ялочу кIантана а Нохчийчохь и вон цамгар ю-яц хьовсуш, зераш дан долийначу шина шарчохь ткъа сов стагехь гучуяьлла ТIеэцначу Иммунодефицитан цамгар». И дIахьедар билггал бух болуш ду я дац хууш дац.\nБакъду, махкахь лаахь а ца лаахь и тайпа тоьшаллаш дахийтар цхьабосса кхетош хIума дац бахархоша. Цхьаболчара иза вайнахалахь оьшуш доцу, хьашт доцуш юкъадаьккхина керланиг лору. Кхечеран нийсса бIостанехьа хьажам бу. Хууш ма-хиллара Нохчийчохь лоьрашкара и тайпа документ ца хилча молланашна магийна дац йоI, кIант вовшашна кхачош махбар.\nЦу динан дайшкара мах бина аьлла, тоьшалла хилчий бен еш яц кегийрхошна Iедалан хьукхматехь регистраци а.\nЦу кепара, Оьрсийчоьнан низамаца морзахе нислуш болу бехкамаш Нохчийчохь цхьаъ, шиъ хилла ца Iа. Уьш тергалло Iер-дахаран, массо а бохург санна, тIегIанахь а, хьелашкахь а.\nЗуда ялош верг лоьрийн талламах чекх ца ваккхарна, шен балхах ваьлла лор


"Хьалха нус марнене дIахьажа а ца яьхьара"\nКху деношкахь Шелан кIоштахь меттигера цхьа яхархо хьокъехь таллам болийна меттигерчу прокуратуро. Иза бехке еш ю шен мера кхо бер етташ хьийзорна. Талламо хIинцале къастийна царна тIехь цо къизалла лелийна хилар. И бахьана долуш и 28 шо долу зуда "Iазап дар" олучучу артиклца жоьпе озор йолуш ю.\nБазаева Липхана куьйгалла дон "Зударий кхиорехьа» юкъаралла ю иштта долу гIуллакхаш, девне а ца довлуьйтуш, машарца дерзо гIерташ болх беш. Наггахь шайн гIуллакх хуьлу боху цо барт бан я кхето, амма тIаьхьарчу хенахь цо а билгалдоккху и болх халчу баьлла хилар.\nДуккха а бахьанаш ду цунна, элира Базаевас: "Вайн юкъаралла хийцаелла. Цхьана низама тIехь лаьтташ дац вай. Вайн Iадаташ ду, тIаккха бусалба дин ду, Оьрсийчоьнан низамаш а ду. Муьлхха низам а лара деза аьлла билгалдаьккхина хIумма а дац. Делахь а, и низамаш цхьатерра лара йиш яра, нехан кхетам хилча. Хьажал хьо, хьалха санна марненах оцу берашка нийса доцуш дIахьажа а ца яьхьаш хила езара и нус. Иза ду вайн нохчийн хаза гIиллакхаш галдовлар. Цундела вай адамийн кхетамца болх бан беза".\nНохчийн къомо ширачу заманара дуьйна схьадеана ламасташ, эхь-бехк ларар дIадаьлла. Цул сов, тахана къона наной, зударий берш оцу тIемашкахь хьалакхиина бу, шайн дахарехь вониг бен гина а боцуш, боху Базаевас.\nОьрсийчохь цхьанхьа гIара-тата иккхича а, нахана юкъахь паргIата вахийта сихонца реабилитаци йо олий, муьлхачу стеган дог хьосту, ткъа, ши тIом лайначу нохчех хуьлург бен дац.\nБазаевас дуьйцу: "Психосоциалан нийса ориентир йоцу нах бу уьш. Уьш Iамо безаш бу. Хьалха вайн адамаш шайн цхьа юкъаметтиг йолуш, да а, нана а, йиш-ваша а долуш, цара хьехар ца дича, гергарчара а хьехам а беш хьалакхуьура. ХIинца ша вериге а шен-шен чохь ву. Херо йоьлла юкъа. Телефонаш туху наггахь. Хьошалг1а ца боьлху, мовладе ца боьлху, синкъераме ца боьлху. Шайна ма-хетта, шайна ца хааре хьаьжжина беха уьш. Мегаш доцург а, мегарг а къасто ца хаьа. Иза ду бохаме дерг".\nНохчийн доьзалшкахь берашна тохар, уьш човхор цхьа дIоггара кIоршаме хIума ца хета тахана.\n3 беран да волчу Соьлж-ГIалин вахархо Хаджимурадов Адамна хетарехь, беран жималлехь етташ хилча, цуьнан оьгIазло бер доккха хилча хаало кIоршамечу тIаьхьалонашца: "Бер бер ма ду. Кхера а дой, акха а доккхий, ша хIун леладо а ца хууш, тIаккха ша онда даьлча, оцу беро цхьа доьхнарг леладо".\nЛакхохьа вай хьахийна берашна тIехь къизалла лелор дуьххьара хуьлуш дац Нохчийчохь. Дуккха а ю и тайпа меттигаш. Амма хIокху хиламан башхалла ю. Шен керлачу несана айкхаяьлларг марнана ю.\nЦо, кхин шен тIетовжа меттиг боцуш, Iедале гIодехна хилла кIентан бераш даръеллачу дестечух лардахьара аьлла. И гIуллакх нохчашна юкъахь экаме хилар тидаме а оьцуш, прокуратуро баржийначу шен хаамехь цIерашца билгал ца баьхна цу гIуллакхан декъашхой.\nШех тешийначу берана йиттина Нохчийчохь шовзткъа шо долчу зудчо\nДа-нана ирсе делахь, бер а ирсе ду-кх\nБерашна тIехь Iазап латторна хенаш тоьхна дена а, дестечунна а\nЙолчул а мерза ю нохчийн сискал пана-махкахь\n"Мама, тхо хьуна ца оьшу ма боху..."


Нохчийн Архив, Дечкен-бутт 28, 2012\nШоьта-де 28 Дечкен-бутт 2012\nДечкен-бутт 28, 2012\nМасхадов - Сепаратистийн Лидер Я Террорхо?\nЗазадоккху беттан 8чу дийнахь оьрсийн лерринчу сервисан векалийн карах нохчийн сепаратистийн лидер Масхадов Аслан кхалхаро карладаьккхина дукха хенахь дуьйна дийцаре деш хилла хаттар "хIун дакъа лоцуш вара Масхадов, тIамо хIуманна ца мегачу яьккхинчу Нохчийн республикехь? Мила ву иза – нохчийн тIемалойн лидер я, оьрсийн Iедалша чIагI ма-дар, дуьненаюкъара террорxо?"\nНохчийн ТIамо Ша-тайпа Эшарш Кхоьллина\nНохчийчохь боьдуш болчу тIамо дикка хаалуш болу Iаткъам беш бу ерриг Оьрсийн юкъараллина. И Iаткъам политикан дахарехь а, адамашкара дIайохуш йолчу паргIатонашкахь а, Iедало зорбан гIирсийн хедочу маьршоне хьаьжча а, хаабелла ца Iаш, тIаьхьа-тIаьхьа аттала исбаьхьаллехь а гучуболуш бу.\nБухIан-юртахь Лелийна Къизаллаш...\nПхиалгIачу февралехь диъ шо кхаьчна Соьлжа-гIалин йистехь Iуьллучу БухI-юртахь оьрсийн ницкъаш леррина тIеман операци дIаяхьна. Оцу дийнахь вийна мел лаххара а кхузткъа стаг, ягийна хIусамаш, дина талораш – иштта ду оцу лерринчу операцин жамI. Оьрсийн Iедалш тидаме а ца ийцира и гIуллакх, хIумма а ца хилча санна. Арахьарчу пачхьалкхашкахь а ца хууш йиса там бара, маларо а, наркотикаш а бахийначу Петарбухерчу ОМОНхоша лелийна къизалла, нагахь тоьшаллаш ца дисинехь. ХIун хиллера БухIан-юртахь а, цунна гонахарчу а юьрташкахь ши эзар шолгIачу шеран пхиалгIачу февралехь?\nЮрт-да Тоба ГIараяьлла Кегийрахошна Юкъахь\nШина тIамана юкъахь 1997 шарахь Нохчийчохь кхоллаеллера нохчийн кегийрхоша вовшахтоьхна Юрт Да цIе йолу рэппэрийн тоба. Церан дуьххьарлера йиш, цхьанаэбинчу оьрсийн а, гIазакхийн а маттахь цIе а йолуш, оццу шеран октябр баттахь юкъаелира. Ша йиш а яра иэбинчу кхаа маттахь язъйина – нохчийн а, ингалсан а, оьрсийн. Цул тIаьхьа кегийрхошна юкъахь гIараяьллачу тобано, 1998 шарахь шайн дуьххьарлера албом арахийцира. Вовшашца уьйраш латтош белахь а, Нохчийчура тIом бахьанехь тахана цхьана бац репперш. Амма, церан иллешка ладугIуш болу дийнна дуьнентIера нохчийн кегийрхой интернетан чохь цхьанакхета.