Халкъа йоазонхочох йола уйлаш — Сердало\n(Боков Ахьмад дагалаьца)\nВай къаман дикагIболча йоазонхоех цаI вар Боков ХIаме Ахьмад. Из кхетаде хала а дац, хIана аьлча гIалгIай литературе эггара дукхагIа романаш яздаь саг вар из, цул совгIа, ше деш дола йоазош наха дезалургдолча тайпара а дора цо. Боков эггара хьалха сона вовзийта книжка дар «Дарз» яхар. Йиткъа сийна беттгаргаш а йолаш, хьекхача дарза юкъегIолла чакхъяла гIерта кхалсаг а тIалатташ, дукха сома доацаш книжка дар из. Цул тIехьагIа цо вIашагIделлача Наьсарерча халкъа театро а хьахайтар из говза йоазонхо а режиссёр а хилар. Цу театро «Совдати Дауди» яхача А. Хамидова пьесах оттаяьча спектаклага хьийжа ва со. Цунна юкъе бар цу хана гучабаьнна артисташ Медов Мустафа, Евлоева Люба, гIалгIай мотт хьехаш хинна Гайтукиев Хьусен, кхыбараш. Бокъонца долча профессиональни театро из пьеса кхы дикагIа оттаергьяцар аьнна хет сона хIанз а, из оттаяь дуккха ха яьнначул тIехьагIа. Боков, вай Сибре дигача хана, режиссёра говзал Iомаеш хиннав, цудухьа дар цун театр а иштта лакхара говзал йолаш а наха дезалуш а. БIаргавовр а хилар са йоазонхо, школе дешаш волча хана. Вай къаман эггара дикагIбола йоазонхой бийхабар Наьсарерча №1 йолча школе, царца вар Ахьмад а. Цу хана сона дага дацар, цу сагаца сай гIулакх хург ма дий аьнна. Университете деша эттачул тIехьагIа, 1976 шера сай стихотворенеш ийца, «Лоаман Iуйре» яхача альманаха редакце вахар со. Боккъал бакъдар аьлча, цу хана сона хацар цун керттера редактор малав. Редакци ше Шолжа-ГIалий тIарча ЦIеча тIемхой урамагIа хиннача йоазонхой Союза цIагIа яр. Массехк стихотворени дIа а енна, дIавахар со. Цхьа бутт совгIа ха яьлча, царех фу хиннад хьажа дагадеха, хьалха мо чувахар со дукха ха йоацаш сайна яйзача фусаме. Са стихотворенеш юхаелар Боковс, кепа тоххал дика яц ераш, аьнна. Дикка вас-м хилар сона цох, хIаьта а де хIама дацар, низагIа альманаха оагIонаш тIа IотIаяхийта йиш мича яр уж. Сайна хинна халахетар дег чу къувлаш, дIавахар со. Аз сай сатедора Боков поэт а воацаш, прозаик хиларца. Прозаикашта хала ма дий стихотворени дика я е во я къоастаде, аьнна хетар сона. Иштта чакхдаьлар тха шинне эггара хьалхара къамаьл а йоазонхой чуухача баьрче хинна вIашагIкхетар а. Цо из аьннадале а, со догдуллаш вацар сай говзалах а байтех а. Дукха ца говш, альманаха редакторалла кхывола йоазонхо венав аьнна хезар сона. Из вар сатирик а юморист а вола Ведзижев Ахьмад. Уж стихотворенеш цунна тIайихьар аз, дукха ха ялале IотIа а яьлар уж альманаха оагIонаш тIа. Ведзижев поэт ма вий, цо дикагIа кхетаяьй уж, аьнна, хийтар сона. ХIаьта хьалха хиннача редакторцара къамаьл а хинна вас а хIанз дицделар сона. ДIахо кхы а вáха везаш, цунца гIулакх леладе дезаш вар со. Аз шаьра кхетадора из. Иштта хила а хилар-кх из, сона хийттача беса.\n«Сердало» газете со балха волаш, Х. Нурадилова цIерагIча драматически театра гIалгIай труппан художественни кулгалхо а режиссёр а хинна Беков Мустафа вера со волча. Ше Боков Ахьмада «Беке къонгаш» яхача романа инсценировка яйтай, хIанз цох спектакль оттаеш а ва, цунна лаьрхIа илли яздудалара Iа, аьнна дийхар цо. Со «ак» ала дага вале а, сценарий са истола тIа Iо а йилла, илли а цун чулоацамга хьежжа хила дезилга хьахайтар цо.\nДе хIама дацар, сайна ховча тайпара Iояздир аз дезаш долча илле дешаш. «Лаьтта-нана» аьнна цIи тиллар. Спектакла премьера я аьнна, дIавийхар со а. «ТIанк» аьнна, йизза яр шин къаман столицера театрально-концертни зал. Массе тайпара ханаш йола нах, зизаш, мехкарий, наьха белар, культуран цIай деча санна деш къамаьлаш — фу дар цига доацаш. «ЦIий кхайк» яха спектакль дIайолалушше, Iаьржа ферташ кхухкаш йола актёрий хор сцена тIа араяьлар, из илли дар цо дIааьннар, хьалхаоалаш Зангиев Руслан а волаш. Цу дийнахьа Боков Ахьмад сона вовнзар. Бакъда ши-кхо ди даьнначул тIехьагIа, «Космос» яхача кинотеатра хьалхашкарча сквера юхегIолла тIехвоалача сона духьалвоагIар халкъа йоазонхо. Даим гIаш лелаш оамал яр цун. ЦIаккха из машина тIа вагIаш вайнавац сона, айса Шолжа-ГIалий тIа даьккхача пхийтта шера а цул тIехьагIа Наьсаре яьккхача хана а. Со бIаргавайча, вела а венна, сецар Ахьмад. Дахар-денар хаьттачул тIехьагIа:\n— Сали, дика яздаьд Iа из илли. Со раьза ва Iа баьча балха. Баркал хьона, — аьлар Боковс.\n— Баркал, — аз цунна а аьнна, къаьстар тхо. Из илли геттара гIордаьлар. Из дIааьлар Наурбиев Руслана, цул тIехьагIа «Турецке хор» оалача Москверча вокальни тоабо. Духхьал спектакланна юкъе дийка ца Iеш, хIанз из декар деза цIайш долча моттигашка. ГIалгIай Республикан 20 шу дизара хетадаьча концерта юкъе а долаш, мехка столице а дийкар из. ХIаьта Зязиков Мурад президенталла хоржача хана, телевидене гIолла из хьаллоацаш деш дола къамаьл цу иллегара дIадолалора. Цхьан хана из хоза хеташ вар Олимпийски чемпион хинна штангист Арсамаков Исраиал а.\nНохч-ГIалгIай книжни издательстве балха хилар со, ворхI шу совгIа йолча хана. Цига тайп-тайпара балхаш де дийзар, корректор, массово-политически литературан, дешара литературан редакцей редактор волаш. Цу хана дукхагIа гора сона Боков Ахьмад. Цкъа- дале, из издательствонна гаьна воацаш вахар, шозлагIа-дале, ший книжкаш арадахара гIулакх мишта латт хьажа каст-каста чувоагIар оаха болх беча моттиге. ХIаьта корректора болх цар тIа дукхагIа беш хиннар со вар. Книжни издательствонна кхыдола цIа делар, И. Заболотни цIерагIча типографена юххе. ХIанз геттара юхе вар тхона йоазонхо. Из вахача моттигаи тхонеи юкъе цхьа типографи мара яцар. Цхьан шера, йоазонхочун «ЦIийенна сайре» яхача романа шоллагIа книжка арадаккха кийчдеча хана дар из, цун редактор Зязиков Iалаудина Азамат цамогаш хилар. «ДогIанха даша делхаш» яхача цу книжка тIа бе безаш хинна болх беррига чакхбаьккха баьннабацар. Сихха арахеца дезаш дар из, улла ца деш. Цу тIара болх дIачакхбаккхара гIулакх тIадиллар сона. Къаьстта цхьа саг ваггIал зIамига кабинет яр са. Цкъа Ахьмад редакце чувера ший книжках фу хиннад хьажа. Цхьан кIира болх бе безаш дар из хIанз а. Деррига дийша дIачакх а даьккха, автор издательстве хьавийхар аз, цхьаццадола хаттараш дIадахар духьа. Ше дика могаш вац, хьайна хала деце ше волча дIавола, аьлар цо, роман дахьаш. Пхезза вIаштIардаьча цIеношка вахар из. Чуваьлча, магIа йистерча цIагIа хьалчувигар со. Дукха шера доацаш, дIаьхо цIа дар Ахьмада ший книжкаш яздеш хиннар. Кийчвенна воацаш, цIагIа лелаш бувхабу гIирс бувхаш вар из. Иштта из бIаргаго йиш а яцар цIагIа мара. Могашал миштай хьа аьнна хаьттача, кога нанапIелга мIара лазаш ва ше, аьнна, пIелг хьа а хьекха, кIодаца из дIанийсъеш ваьгIар из цхьан юкъа. Цул тIехьагIа тхоай болх дIаболабир. Аз мел аьннача хIаманна духьала дош ца оалаш, шеддолча тоадарца раьза а хинна, дукха ха ялале книжка арадаьккхар оаха. Кхы из раьза хургвоацаш дола хIама а данзар оаха цу тIа, цу ханале ший балха араваьннавар редактор а. Романа шоллагIча книжка тIа болх беча юкъа, сона дайзар вай къаман а республикан а вахарца дувзаденна дукха керда хIама, хIана аьлча цун кIийленга дадар цхьаццадола, бокъонца хинна хIамаш дувцаш дола каьхаташ.\nДукхагIча даькъе цу тIа ювцаш хиннар яр, фашисташ МагIалбик яккха дагахьа тIабоагIаш хинна ха, вешта аьлча Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема хетадаьдар цо романа шоллагIдола книжка. Белгалдаккха деза Ахьмад цу заман чухьа кхувш воагIаш зIамига саг хиннилга а цига моастагIчоа духьала ораш доахача балхашка дакъа лоацаш хиннилга а. Цудухьа уж шедола хIама книжка тIа дувц бокъонца хиннача тайпара. Дешаш вола саг тешавеш а я цох йола хIара моттиг, хIара дош. Юрташка бахача наха салташта кхачанца мишта новкъостал дора, эскара дIадахьийта ахча мишта гулдора, цу ахчах герзаш хьа мишта дайтар, сангараш йоахача, кхыйола чIоагIаленаш еча, шоаш кхо ца беш, къа мишта хьегар – уж шедола хIама довз вайна романа кердача книжка тIара. ХIаьта вай къам тIема хана моастагIчунгахьа дала кийча хиннад, мохк лорабе безам болаш хиннадац яха уйлаш харц йолга, шоашта кIалха цхьаккха тайпара кIийле йоацаш йолга хьагойтад йоазонхочо. ХIаьта Залиханахи Мурадахи дола из роман, ший керттерча турпалий вахар дIахо мишта дIанийслу дувцаш а да. Вешта аьлча, бокъонца хиннари автора шийгара дувцари вIаший юххе дах цу йоазон тIа.\nАхьмад бегаш болаш саг вар. Из хов вайна «Кабуца кад», «Фуд-малад?», «Яккха йиш йоаца цIи яхача йоазонех. Духхьал йоазошка хинна ца Iеш, вахаре а вар из беламедар дезаш, бегаш бара тIера. Цу хьакъехьа цхьа хIама дувца безам ба са, цун вахаре хинна. Цхьан юкъа «Сердало» газета редакце балха хиннав Боков. Цу хана газета керттера редактор хиннав Льянов Керама Мустафа. Ахьмад , балха ца воаг1аш, дикка гайна хиннав. Ховш хиннад цунна, ше дIагучаваьлча, редактора чу а вийха, ше бехктокхаме озаргволга.Цудухьа хьалххе цунна дала жоп кийчдаьд. Балха дIакхаьчача, чу а вийха:\n— Мичахьа лийннав хьо, балха ца воагIаш? – хаьттад хьакима.\nАхьмад а Мустафа а – шаккхе истий кхыча къамах (эрсий) болаш хиннав. Цудухьа укхаза цхьа киловзалаш лелае лаьрх1ад Боковс.\n— Юртара гаргара нах баьхкабар со волча, цар г1улакха кхийстав со. ГIулакх ца дича, моаташка йоалаяь ва из, яхаш, мехка вувцарг ма вий акхар,- аьннад Ахьмада. Ший сесаг а эрсе хилар дага а деха, х1ама ца оалаш, витав Льяновс ший болхло. Дуккха ха яьлча а, анекдот а даь, дувцаш дар, Боков Ахьмада керттера редактор мишта Iехаваь хиннав.\n1990 шера со дIаийцар СССР йоазонхой Союзе. Цул тIехьагIа Нохч-ГIалгIай литература кхоллаш мел бола нах вIашагI мел кхетача собране дIавехар со а. Укхаза го йиш яр дийна мел бола шин къаман йоазонхой, царга ладувгIа а хьайна хетар ала а йиш яр. Цу тайпарча собранешка хулар Мусаев Мухьмад, Чахкиев СаIид, Плиев Махьмад-СаIид, Арсанукаев Шайхи, Шайхиев Iалвади, Гагиев Гирихан, Окуев Шима, Шаидов Рашид, Сатуев Хьусен, кхыбараш. Эггара сий долашагIа йолча, магIарча моттиге багIарашца хулар Боков Ахьмад. МоллагIа дош дувце а, шийна цу хьакъехьа хетар оалар цо, хIаьта цо аьннача дешага ладувгIаш а цун лерхIам беш а хулар цун новкъостий-йоазонхой. Нохч-ГIалгIай йоазонхой Союз йохача дийнахьа хиннача собране а цхьана нийсделар тхо. Ахьмад чIоагIа сабаре саг вар. Халонаш дукха яйнача сага, моллагIча хIаманна аттагIа сатох. ХIанзчул тIехьагIа ер Союз Нохч-ГIалгIай а йоацаш, алхха нохчий я, аьнна, хьакхайкадича; из шийна чIоаггIа вас еш дале а, цхьа дош аьнна йистхиланзар Ахьмад. Со цу чура, кхы воагIа ца луш, дIавахар, хIаьта вожаш, Боков шоашца а волаш, багIа бисар. Хетаргахьа, дIахо фу хургда ха ловш бар уж, бакъда сона сатем таанзар собрани чакхъяллалца вагIа. Иштта хилар Нохч-ГIалгIай йоазонхой Союза цIагIа тха тIеххьара хинна вIашагIкхетар.\nЦкъа «Нохчий гастроном» оалача тикан хьалхашка гIолла тIехвоалаш вар со. Ха чIоагIа во эттаяр. Тика чу кхачах хьаэца хIама дацар, базар тIара дулх эца хала хулар, шекар, чай яха дешаш цхьаболча наха наггахьа мара хазацар. Маькха айтте латташ йIаьха аргIаш хулар, цхьа тамаш йолча хIаманга хьажа баьхкача санна. Ювцача тикан еррига уйче кизгех яь яр, дIачухьежача чу мел дола хIама а гуш. Делкъийна дIакъувлар из болхлоша, шоашта хIама даар духьа. ТIехвоалаш, керда фуд-хьогI укх чу аьнна, дIачухьежар со. Чухьнахьа хIама эца баьхкача нахах цхьа саг мара вацар. Вожаш цу чу болх беш бола нах бар. Из цхьа саг Боков Ахьмад вар. Корах дIачухьежа со бIаргавайча, согахьа «хьачувола» яхача кепе кулг лостадир йоазонхочо, цул тIехьагIа тика чу латтача мехкарех цаI хьа а йийха, сона ниI хьаелла аьлар. Бакъда аз, хIама эшац сона, аьнна, кулг лостадир, тика хьа ца еллийта дагахьа. Кхыча дешашца аьлча, Боков массанахьа вовзаш а, везаш а, наха цунга ладувгIаш а саг вар. ДагадоагIа Наурерча набахта лаьца боахкача наха хьалхашка цо къамаьл мишта дир а мел боккхача безамца лийца боахкача наха цунга ладувгIар а. Цу сарахьа царна хьалхашка шоай йоазошдешааиллешдахаабаьхкабарйоазонхойСулаевМухьмад, БоковАхьмад, ХамхоевАхьмад, иллиалархоДагаевВалид. Царцанийсвеннаварсоа.\nРеспублика ехачул тIехьагIа со Наьсаре ваха дIавахар, хIаьта Боков – МагIалбике. Цхьан юкъа цига ваьхачул тIехьагIа, халкъа йоазонхо Наьсаре ваха вера, Центркамаз оалача моттиге фусам а енна. ХIанз тхо вIашагIдетталора вай къаман йоазонхой Союзе, цунна кулгал деш вар поэт Вышегуров Мухьмад. Цхьан дийнахьа, тхо гул а даь, Мухьмада аьлар, дийна болча йоазонхой сурташ а вахарах-кхолламах дола лоацца йоазош а долаш, книжкилг арахеца воал ше, аьнна. Йоазонхошка царна цох фу хет хаьттар. Боков Ахьмада аьнна дешаш дагадоагIа сона. «Бакъахьа да. Эггара хьалха Сали Iо а оттавий, список хьаоттае», — аьлар Ахьмада. Цо из алара бахьан со воккха йоазонхо хиларах дацар, алфавита аргIагIа дIаязбеш хилча, дийначарна юкъе эггара хьалха со нийслора. Бакъда Мухьмада эггара хьалха Аушев Султан-Хьамид оттавир, цун воккхагIа хилар теркал а даь. ХIаьта со шоллагIча оагIон тIа нийсвелар. ХIаман нийсхо еш саг вар йоазонхой тхьамада ва ала мегаргдолаш хинна Боков.\nСо юртарча школе гIалгIай мотт хьеха вахар. Цига литературно-художественни музей е дагадеха, сурташ, книжкаш, театра афишаш, цхьацца дахчах е топпарах яь хIамаш, художникаша даь кIувсилгаш гулде волавелар со. Дуккха хIама вIашагI а кхийтар. Литературеи, театри, сурташ дехкача наьха балхаши дар цу чу хила дезаш хиннараш. Дуккхача наха новкъостал а дир сона цу хана. Шоай сурташ делар гIорбаьннача художникаша Имагожев Ахьмада, Даурбеков Башира, Аушев Iийсас, Барханоев Iийсас, новкъостал дир изобразительни искусствай музея, театраша, йоазонхоша кулгаш яздаь книжкаш делар. Цу хана школе дера дикагIболча йоазонхой типографе хьадаь сурташ. Цар тIа кулгаш (автограф) яздайтар аз Дахкильгов ИбрахIимга, Чахкиев СаIидага, Плиев Махьмад-СаIидага. Телефон техар Боковга а. Сога ла а дийгIа:\n— Мичахьа ва хьо? – хаьттар Ахьмада.\n— Наьсаре ва со, — аьлар аз.\n— СохIанзполиклиникевахакийчлушвоалл, соIотIавоагIахьона, цигавIашагIкхетаргдавай, — аьларцо. Сурти «Беке къонгаш» яха романи ийца, хьалвахар со цу хана Хь. Муталиева цIерагIча урамагIа хиннача поликлинике. Дукха ха ялале, цига хьакхаьчар Ахьмад а. Цу коа техача гIандаш тIа къамаьл деш ваьгIар тхо шиъ, дикка йIаьхача хана. Поликлинике вар бахьан царгашца дувзаденна да аьлар цо. Сона хеташ, бердаш леладеш вар из. Из белггала хаттанзар аз цунга. ХIаьта а хьалха санна могаш, кадай хетанзар сона воккхагIвола новкъост укх наькъа. Маьлхара а кIаьдвенна а вар из, атта хьахайтар из цун эттача бIаргаша а оазо а. Книжка тIа а сурта тIа а музейна лу аьнна кулг а яздаь, тхо шиъ къаьстар. Уж шаккха хIама хIанз, Боков Ахьмада кулг тIадолаш, Сурхо тIарча 9 шера дешача школе долаш да.\nЭггара тIехьа халкъа йоазонхо сона вайра Наьсарерча «Фабрика» оалача базар тIа. Ший воIаца вар из. ГIалгIай йоазонхой Союза правлене керда председатель харжа кийлуш хинна ха яр тхо вIашагIкхийттар. ВоI, дIахьалхаваьнна, гаьно сецар, оаха къамаьл деча юкъа. ХIаьта Ахьмада сога аьлар: «Хамхоев Вахийна тIехьа кхаж тасса мара безац хьона».\nЦо аьннача беса, аз а кхычар а кхаж тесса, Хамхоев хержар йоазонхой хьакималла. Хетаргахьа Боковна цох дика йоазонхо а дика саг а хийтта хила веза, иштта ца хилча цо из аргдацар. Издар саи Боков Ахьмадеи тIеххьара вIашагIкхетар. Дукха ца говш из воацаш йисар йоазонхой Союз. Ахьмад кхелхар 2006 шера 2-ча апреле. ХIаьта а са вахар айхха дувзаденна да йоазонхочунца. Ткъаь шиъ шу даьннад школе дешача берашта аз Ахьмада бе-бе йоазош довза а, кхетаде а гIо-новкъостал ду. Школе Iомаеш хиннай цун дикагIйола роман «Беке къонгаш», повесть «Тиша цIа», дувцараш «Яккха йиш йоаца цIи», «Оарц», кхыдараш.\nС. АРЧАКОВ, йоазонхо\nКийчле вай къиноех цIендала →


ХIара зама, сан йоьIарий, сан кIентий, телхина хьелаш делхон зама ю, галдаьллачу хьолана латкъам бен зама ю, цуьнан бахьана адамийн лаамаш даккхийхилар ду, церан аьттонашна а, цара лоьхучунна а юкъара херо алсам ялар ду.\nТкъа шу.. Цу боламна тIаьхьа ма гIуо шу, шайн баххашка духадерза шу. Даим дагахьлаттаде аш, хьелаш мел галдовларх, баланаш мел совдовларх, лекха хинволчу АллахIана вай баркалла ала дезаш долу хIума даим хир ду шуна: ийманан ниIмат, бIаьрсин ниIмат, хезаш хиларан ниIмат, доьзал, гергарнаш, доттагIий хиларан ниIмат.. Тахана вай долуш хиларан ниIмат а: вайгара даьллачунна тоба дан аьтту бу вайн, вайгара дикаллехь алсамдовла а аьтту бу вайн.\nБаркалла алар, баркалле хилар муха ган деза шуна? Самукъанан хьост иза хиларца, резахиларан, синпаргIатон, ирсан бахьана иза хиларца хьовса деза шу цуьнга. Массо кхачамбацарех цIена волчу АллахIан хIокху дешнаша гайта тарлуш долчу маьIнех ду иза: «...ткъа, [АллахIа шена динчу диканашна Цунна] баркалла аьлларг – шен доьхьа олуш ду цо баркалла; ткъа, [АллахIа шена динчу диканашна Цунна баркалла ца олуш, уьш] керстадинарг – бакъдолуш, сан Дела [цуьнан баркалле] хьашт долуш вац, [баркалла олучуьнца а, ца олучуьнца а кху дуьненан дахарехь] комаьрша ву».\nМа-дарра аьлча, баркалла алар – хазчу говзаллех цхьа говзалла ю, исбаьхьалла ю. И говзалла Iамон лаккхарчу даржера цIеналла а, синкхетам а оьшу, вайх муьлххарчуьнан таро ю шегахь и хилийта, лиъчахьана.\nБакъдолуш, Делан кхолларш – адамаш а, кхидерг а – Цо доладеш, Цо лелош, Цо Iалашдеш ду. Цундела, Далла вай олучу баркаллех цхьа да́къа хилийта до́гIу вай Цуьнан кхолларна вай пайде хилар, Цо доладечарна вайгара пайда хилийтар, массо кхачамбацарех цIена волчу АллахI Делера вайна кхочур болчу хазчу бекхаман доьхьа.\n Сурат 16 «Ан-Нахьл», 18 айат.


«Донецкан халкъан республика» олучу тобан векалша дIахьедар дина шаьш Боинг охьадоьжначу метте, новкъарло а ца еш, ОБСЕ-н векалш буьтур бу аьлла. Цул сов, сепаратисташа дош делла и авиакатастрофа толлуш Украинин Iедалшца а, дуьненаюкъарчу эксперташца а юкъаметтигаш дIакхоьхьур ю шаьш аьлла.\nИ барт бина Украинин а, Оьрсийчоьнан а, ОБСЕ-н а векалша «ДНР» олучу тобан куьйгалхошца видеоконференци дIахьош. ГIаттамхоша шаьш дIагIур ду аьлла дош делла кема охьадоьжначу меттера Iедалан векалийн декъеш схьагулдан аьтто хилийта. Талламехь дакъалаца Украине баха новкъабевлла чудеана Боинган долахочуьнан Malaysia Airlines авиакомпанин векалш.\nАмстердамера Куала Лумпуре доьдуш хилла Боинг охьадоьжна Украинин территори тIехь Товбеца-беттан 17-чу дийнахь суьйранна. Цу тIехь хилла 283 некъахо а, 15 стагах лаьтта кеманан тоба а. Уьш берш а белла.


Ӏапказ (я океан) (шира гр. Ὠκεανός / Ôkeanós) — географехь, инзаре йоккху меттиг дӀалаьцна лаьтташ массо а континенташна гобаьккхина долу дуьра хи ду. Латтан 71,1 % тӀехуле дӀалаьцна латтош ю «планетан океано» йа «Океан» (доккха О дуьллуш хьалха)Ткъа и-ша бу 5 океане бекъалуш. Берриге хӀорданаш цаьрна юккъе боьлхуш бу.\nТийна океан 165 250 000 kм2 43,5 Уггарe боккха а, уггар кӀоргa океан бу хӀунда аьлча цо Латтан 1/3 тӀехуле дӀалоцу. Иза бу Евразин а Австралин малхбузехьа, Къилбаседа а Къилба Американ а малхбалехьа, Антарктидан къилбехьа юкъехь. Цунан центр йолу меттехь а, малхбузеран агӀо йолу меттехь а, хина бухахь вулканизм ю.\nАтлантикан океан 106 400 000 kм2 28,0 Тийна океан тӀехьа шозлагӀа боккха океан бу. Шораллина къилбаседер къилбе кхаччалц 5 000 км ю. КӀеззиг вулканизм йолуш хин бух бу цун. Ткъа иштта хина бух можа басехь бу. ХӀунд аьлча шорта дaккхи дуьра доцу хиш ду Къилба Америкера а, Юккъера Африкера цуьнах кхеташ, масалла: Амазонка, Конго (хи).\nКъилба океан 20 327 000 kм2 5,4 Антарктидан гобаьккхина болу океан.Кхечу океанашка хьаьжча цунан шен кьастина доза дац.


Иванов Виктор, 23Лахь2007\nКъайлах йолу Иванов Викторан доьсе Литвиненко Алекександран дехарца Британерчу TIton компанина кечйина хилла КГБ-н полковник хиллачу Швец Юрийс 2006-чу шеран Гезгмашин-баттахь. TIton-ан хиллачу куьйгалхочо Эттью Дина Лондонан сийлахь кхелехь динчу тоьшаллашца, и доьсе бахьана долуш вийна хила мегаш ву Литвиненко.\nХIунда аьлча Иванов сийсаз веш кечйина информаци бахьана долуш юкъахъялла хилла Ивановс хьалха тоьттуш хилла дуккха а миллиардаш мах болу пачхьалкхан контракт.\nДосьена тIехь дуьйцуш ду Иванов Виктор юххера юкъаметтигаш лелош хилла хиларх лаьцна «Тамбовра зуламхойн тоба» олучу тобанан хьалханчаца Кумарин Владимирца.\nИвановс накъосталла а деш, Кумарина шен куьйгакъелла эцна хилла Петарбухера хIордан порт. Цул тIаьхьа цу портехула контрабандан сурсаташ санна Европе кхоьхьуш хилла Колумбера наркотикаш.\nДосьен авторна хетарехь, Иванов Виктора «Тамбовра зуламан тобанца" лелош йолчу юкъаметтигашна урхалла деш хилла карарчу хенахь Оьрсийчоьнан президент волу Путин Владимир.\nДосье ерзош хьехар ду делла, кхечу пачхьалкхашкарчу бизнесхошна цхьана а кепара Иванов Викторца цхьа а гIуллакх лело мегар дац аьлла.\nШа Ивановс и досье шех кхоьллина эладитт ду аьлла дIахьедар динера иза Лондонерчу кхелехь гучуьялча. Цунна хетарехь, цу кепара доьсе а кечйина, Путинна атака ян гIоьртина малхбузера политикан элиташ а, церан леррина сервисаш а.\nЛитвиненко Александр зарратан полоний олу дIовш малийна хилар бахьана долуш велира Лондонехь 2006-чу шарахь Лахьан-беттан 23-чу дийнахь. Британин полицина хетарехь, иза верна бехке ву Оьрсийчура ФСБ-н белхахо хилла, карарчу хенахь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат Луговой Андрей а, бизнесхо Ковтун Дмитрий а.


Тест, ГIуран-бутт 28, 2017\nЕари-де 28 ГIуран-бутт 2017\nГIуран-бутт 28, 2017\nНохчаша муха даздеш хилла Керла шо?\nИэс листа даьккхича, кхин тIех генаяьлла а яц нохчаша Керла Шо шайн Iадатехь даздина зама. Амма тахана наггахь волчунна а ца хаьа муха тIеоьцуш, дерзош хилла и Де. Цхьаьне карладоккхур вай нохчийн ширачел а шира ламаст! Муха хилла иза?\nСтенгахь буьйцу мотт иштта?\nВайн меттан диалекташ, Iилманехь теллина яцахь а, евза вайна ваьшлахь. Лела дукхахболучийн къамелехь. Цара гойту вайна мила муьлхачу кIоштара, ломара, тайпанера ву. Масала...\nМуьлха дийнат ду дуьйцург?\nКавказан жил-Iаламехь ган тарлучу а, цхьадолчу генарчу мехкийн а дийнатийн цIерш ю нохчийн маттахь (вешан къамелехь вай ца лелаяхь а). Хаал, муьлха экха ду хьахийнарг!\nЛахьан-бутт 29, 2017\nХьаьнгара схьаэцна вай хIара дешнаш?\nДуккха а кхечу меттанашкара тIеэцна дешнаш лела нохчийн маттахь. Хуур дарий хьуна муьлхачу маттера кхаьчна вайн матте хIара дешнаш?\nЛахьан-бутт 10, 2017\nОха долийна, аш чекхдаккха!\nНохчийн меттан хазаллин къайленех цхьаъ ю цуьнца вуно дукха фразеологизмаш хилар - хенан йохалла цхьаьна а дозаделла, уьйрахь керла маьIна луш долу дешнийн кочар. Уьш хууш волчо майрра олийла ду: "Суна хаьа нохчийн мотт!". Хааршца къовсало вай!\nТайпанех муха олу дайша?\nНохчаша шаьш а, царех лоций дуьйцучара а кест-кеста хьахадо тайпанаш. Мел девза вайна уьш?\nГIадужу-бутт 26, 2017\nБарта кхолларалла (фольклор) езачарна\nНохчийн барта кхоллараллин хазаллах баккхийбе иза толлурш, езарш. Вайн мотт а, Iадаташ а хууш ларало иза кIоргга евзарг. Хьовсал, шаьш дуй иштачех!\nКавказо лаккхара мах а хадош, деза лорура нохчийн герз. «Мас санна дайн, цIулла-сара санна сетташ, маха санна ира, дIам санна леташ хила деза шаьлта» олура хьалха. Хилла а хилла нохчийн шаьлта я тур парггIат сеттий, дама луьйсучу цацанна го а боккхуш. …Евзий шуна нохчийн герзан цIерш? Хьовсал!\nМуха ду кху къамелан маьIна?\nБух боцуш кIорга, вастех дозаделла, ойла нахе хазачу суьртахь дIакхачош хуьлу нохчийн мотт хуучо ден къамел. Иштачаьрга ладогIар - шен меттан корматалла дебор ду. Хьовсал тIаккха кху аламашкара маьIна схьалаца!\nГезгмашин-бутт 16, 2017\nДадин-Юрт а, Айбика а, нохчийн зудчун де а\nДадин-Юьртах лаьцна дуккха а дуьйцу легендашкахь а, фолклорехь а. Нохчийн зудчун де махкахь билгалдоккхуш хиларца, Маршо Радионо хеттарш кечдина, Дадин-Юьртах, Айбикех, къонахчу мехкарех, церан турпалаллех.\nГезгмашин-бутт 05, 2017\nЭмиграцерчу нохчийн яздархойн кхолларалла хьайна дика евза боху ахь?\nНохчийн тоьллачу яздархойн цхьа дакъа эмиграцехь дехаш ду. Церан байташ араюьйлу ингалсан, немцойн, францхойн, кхечу а меттанашкахь. Цхьаберш шаьш бехачу пачхьалкхан яздархойн союзан декъе а эцна, вукхара кхиамаш боху шайн киншкаш арахецарехь. Ткъа евзий хьуна эмиграцехь бехачу а, цигахь кхелхинчу а нохчийн гоьбевллачу яздархойн произведенеш? Йоьший ахь уьш?\nМарсхьокху-бутт 18, 2017\nТест: Евзий Шуна Диттийн ЦIераш?\nЙицлуш ю, аьлча а, дуккхаъчарна йовза а ца евза тахана нохчийн маттахь диттийн, зезагийн, акхаройн цIераш. Хьесап ца до масалийн, аларийн. Маршо Радионо керла тест кховдайо шуьга, шун хаарш зуьйш, цахуург довзуьйтуш, дицделларг карладоккхуш.


Фарадж дина ваьлла ша дийриг, Фарадж дIавала мегар ду\nБритани -- "Британи йозуш йоцуш хиларан партин" куьйгалхочо Фарадж Найджел, Лондон, Манг. 24, 2016\n"Британи йозуш йоцуш хиларан партин" куьйгалхочо Фарадж Найджела дитина шен дарж. Фараджа дIахьедар дина ша шен Iалашоне кхаьчна аьлла. Рейтерс агенталло дийцарехь, «Британи Евробертана юкъараяларехьа болчу бахархоша толам баккхаро гойту ша шен политикан амбицеш кхочуш йина хилар» аьлла цо.\nМангал-беттан 23-чу дийнахь хиллачу референдумехь дукхах болчу британахоша харжам бира шайн пачхьалкх Евробертана юкъара яла еза аьлла. Цу нехан терахь дара 52 процент. Фараджа дийцарехь, Британи цхьаьнакхеттачу Европах дIакъастталц иза виса дагахь ву Европарламентан депутат.\n52 шо долу Фарадж Найджел Британи йозуш йоцуш хиларан партин коьрте хIоьттинера 2010-чу шарахь. 2015-чу шарахь цо дIахьедар динера ша цу даржера дIаволу аьлла. Амма дукха хан ялале цо хийцира шен ойла.


Оьрчийчоь -- Путин Владимир, 24.03. 2016\nБрюсселехь зуламхоша адамаш дайича Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира сихонца шена халахетта хилар хаийтира "варварша лелхийтарш" дарна. Амма кхечу цу пачхьалкхерчу бевзачу политикаша иштта сиха дIахьедира Европин шен бехк бу теракташ хиларна аьлла.\nБрюсселехь зуламхоша бомбанаш лелхийтина байина нах багарбина бовланза бара, Оьрсийчура Iедалхоша а, депутаташа а, Кремлна багахьажжина болчу политиолагаша а, Iилманчаша а, журналисташа а Европана критика еш тIелатар долийча.\nМоскох Белгин векалаллин гIишлонна хьалха зезагаш кхоьхьуш бара бахархой, ткъа президенто Путин Владимира кадам бира Брюсселехь адамаш дайар бахьана долуш.\nОццу хенахь Оьрсийчура лаккхарчу даржашкахь болчу Iедалхоша а, депутаташа а лелош дерг кхин дара. Цара Малхбузе бехке йора Бельгехь терроран акташ хиларна, иза цуьнан шен бехк бу бохуш. Европа шалхонаш лелош ю исламан тIемалой хьокъехь бохуш дийцара цара.\nЦу нахах ву, масала, Пачхьалкхан Думан дуьненаюкъарчу гIуллакхашкахула йолчу комитатан куьйгалхо Пушков Алексей.\n«НАТО-н инарлан секретар Столтенберг, Латве эскарш хьежош, боцучу кхерамна дуьхьал лаьтташ а волуш, нах лелхийтина Брюсселехь цуьнан меран кIеллахь», - яздина Пушковс шен Твиттерехь йолчу агIона тIехь.\n«Европа кхета еза хан тIекхаьчна шайна баккъалла а кхераме верг мила ву бохучух, Оьрсийчоьнца шен ницкъаш цхьана а тухуш», - аьлла яздина цо кхин цхьана шен постехь.\nОьрсийчурча масийтта Iедалхочо дIахьедар дина Малхбузерчу пачхьалкхашна хилларг хила дезарг ду аьлла. Цара чIагIдо, «террорахошна» гIо до Малхбузено шен геополитикан Iалашоне кхача бохуш.\nТкъа хIара къамел деш ерг ю Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан зорбан секретар Захарова Мария.\nЗахарова Мария: «Мегар дац террорхой хIорш дика бу, хIорш во бу бохуш бекъа. Мегар дац царна гIортор ян цхьана регионехь (Гергарчу Малхбалехь, Къилбаседа Кавказехь), оццу хенахь кхузаманахьлера и кхераме цамгар дуьненан кхечу декъе кхочур яц аьлла ойла а еш. Иза хуьлийла дац».\nПутина дуккхаза а бехке йинера Iамерка а, Малхбузера кхин йолу пачхьалкхаш а Оьрсийчоьнан территори йолчу Къилбаседа Кавказерчу тIемалошна гIо дарна. Цу бахьаница ду Захаровас дуьйцург.\nКоротченко Игорь, вай лакхохьа хьхийначу Кремлна багахьаьжжина болчу журналистех ву. ХIора денна аьлча санна телевизионехь къамелаш деш хуьлу иза Малхбузен политика емал еш.\nБрюсселехь хилла бохам хьокъехь иштта дешнаш карийна цунна: «Шен политикехь шалха стандарташ лелайо Европо. Цара цхьа а жамI цадира Парижехь тIелатар хиллачул тIаьхьа».\nКхин дIоггара къинхетаме дешнаш цакарийна Белгехь хилла теракташ бахьана долуш офицалан кепара оппозицехь лоручу политикашна Зюганов Геннадийна а, Жириновкий Владимирна а.\n«Тахана Европа цIийца ясакх луш ю «дуьненаюкъара коалици кхоллийта терроризмаца къийсам латто аьлла Путин бина кхайкхам юхатохар бахьана долуш», - аьлла дIахьедар дина Зюгановс.\nТкъа Жириновскис Твиттерехь дуьйцург иштта ду: «Теракт хиллачул тIаьхьа европахоша шайн дозанаш дIакъовла деза, берриг а мигранташ дIа а къастийна арабаха беза Шенгенан зонера».\nАмма берриг а оьрсий бац цу наха дуьйцучун реза. Иштта, масала, Лившиц Борис цIе йолчу стага Твиттерехь комментари йитина Пушковс яздинчунна бухулахь, «бохам беанчу нахе кадам бича гIоле хир дацар-те, ахьа, хIа? аьлла.


Маьхаза ца лела ур-атталла мотт а...\nНохчийчоь -- Ненан меттан де даздеш, Соьлж-ГIала, 25Заз2012.\nНохчийн меттан проблемаш хан хене мел йолу хьахайо Соьлж-ГIалано. Деношкахь къоман политикан, арахьарчу зIенийн, информацин министралло массо а меттан говзанчаш вовшах а тоьхна, гулам хIоттийра. Цигахь дерриг а хьехийна, коьртаниг доцург - матта тIехь болх бан оьшу ахча-бохча ца дийцина. Ткъа муьлхха а мотт пекъаран хьолехь буьсу, ша экономиках боьзна, иза хуучо бен напха доккхийла доцчу тIегIантIе кхаччолц.\nНохчийн мотт а, нохчийн меттан йоза а кхиоран гIайгIанаш бахьана долуш воввшахкхеттера ши кIира хьалха Соьлжа-ГIалахь доккхачу Радион ЦIийнехь Нохчийчуьра интеллигенци: меттан Iилманчаш, яздархой, журналисташ. Уьш вовшахтоьхнера Нохчийн Республикан къоман политикан, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министерствос. Гулбеллачаьрга маршалла а хоттуш, гулдаларан Iалашо йовзийтира министра Жамалдаев Шаида.\nЛеррина кхузахь къамел дан кечам бинчу республикин юкъараллин-политикан «Даймохк» газетан редакторан гIовса Дадаев Сайд-Хьасана шийтта минотехь дийцира, долуш долу хьал довзийтаран Iалашонца ханна кхоьллинчу комиссис бинчу балхо билгалдаьхнарш.\nЦул тIаьхьа профессорша Тимаев Вахас а, Халидов Айсас а, Новразова Хьавас а, ткъа иштта кхузахь дакъалоцучу журналисташа а, яздархоша а шина сохьтехь гергга динчу къамелашкахь билгалдевлира дуккха а лазаме хIуманаш: Iилманехь къахьегар Iилманчашкахь дита дезаш хилар, кхузахь хIинцца дан деза бохуш дуьйцуш долу хIуманаш тоххарехь дина девлла хилар. Масала, проекташ, программаш. Арахецчахьана, кечйина яьлла ю «Академическая грамматика чеченского языка».\nАмма дерриге а гIоьртина лаьтта мотт кхиорна хьажийна ахча ца хиларх. Кхечу луларчу республикашкахь дIадоьдуш ма ду и гIуллакх, оьшуш долу ахча дIахоьцуш хиларна.\nАла деза, вовшашна бехкаш дохкуш а, гIалаташ дуьйцуш а, лазаме проблемаш хьейинехь а, вовшашца эвхьаза ца бовлуш, воккхалла-жималла а лардеш, гIиллакхах ца бухуш дира къамелаш гулбеллачара.\nНохчийн Республикин къоман политикан, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министерствон куьйгалхочо дерриге а Iедалан тидамехь а ду, республикан куьйгалхочун сагатдеш хIума а ду, амма цкъачунна патриотизм хьалха а яьккхина, болх ца бахь, ца довлу вай, элира, къамел дерзош.\nШолгIачу муьрехь вовшахтоха лерина бу республикера хьехархой.\nХIара болх саццаза дIабахьа лийрина а хилча, ца бича ца болуш а хилча, дика хир дара, хIорамма а шена дан дезара аьлла хетарг яздина кехат тIехь охьа дуьллуш хилча.\nЭкономикаца боза догIу мотт\nХьалхачул бIозза дукха хуьлу Iамо арабоху эскархой\nКхелан Iалашо гуш ю - Титиев бехкевар\n1а ва меги эц?\nЦхьан аг1ор вайчар бин болу болх цу г1ажаройшан т1ехь ч1ог1 нийс бина аьл хета, ца бинехьар цхьацболчарна вай арарнаш атт хаьтт хир бар.


"Талламчашца бертахь волчу Iедалан адвокатца болхбан атта ду"\nГерманино схьавеллачул тIаьхьа дIалаьцначу ГIалгIайчоьнан вахархочунна адвокат тIе ца вуьту.\n"Талламчашца бертахь волчу, Iедалан адвокатца болхбан атта ду"\nБайначу беттан 14-чу дийнахь Германино Оьрсийчу дIахьовсийра гIалгIа Орцханов Тимур а, цуьнан доьзал а. Къайлахчу сервисийн белхахоша Москвахь дIалецира стаг, Зуламан Кодексан масех артиклехь бехкевина: бандиталла лелорна а, полисхочунна тIелатар дарна а, бакъо йоцуш герз лелорна а аьлла. Федералан лехамашкахь хиллера Орцханов. Цуьнгара схьадаьхна бераш цуьнан гергарчаьрга дIакхачийра. Ши кIира даьллачул тIаьхьа хаамбира цаьрга, Тимур шаьш дIа а лаьцна, БуьритIехь латтош ву аьлла. Германехь йисинчу Орцхановн хIусамнанас дехар динера юристе Цороев Висите, шен берийн ден адвокат хIоттар доьхуш.\nЦороев тIекхиира, Орцханов БуьритIерчу лоьмар 6 йолчу СИЗО-хь латтош хиларна. Лаьцначуьнца цхьанакхета вуьгу аьлла кабинет чу вигинера адвокат, амма тIаьхьо талламан изоляторан белхахочо дIахьединера, Орцхановн гIуллакх шен тергонехь латточу талламхочо бакъо ца елла цунна адвокатца цхьанакхета аьлла. Цул совнах кхи информаци елла ца хилла адвокатна.\nОрцхановна дуьхьал айдина гIуллакх Къилбаседа Кавказан Талламан комитетан урхаллан белхахойн карахь дуй хиъначу Цороевс хаамбира Къилбаседа ХIирийчоьнан прокуратуре, цара лелочу харцонех. Орцхановн гIуллакх толлучуьнца а зIене велира адвокат. Ша хьо тIевуьтур ву лаьцначунна, нагахь шен позицица шеца иза дагаволуш хилахь аьлла.\nДахначу оршотдийнахь Цороев юха а гIоьртира Орцхановца цхьанакхета. Кхечу адвокаташа массо а чоьнаш дIалаьцна ю аьллера кхуьнга цкъа, юха Орцхановн гIуллакх луьстучу цхьана талламхочуьнга телефон тохар дехнера, цуьнгара бакъо йоьхуш.\nХIирийн омбудсмене орца дехнера адвокато, цо СИЗО-н белхахошца къамел динчул тIаьхьа бакъо елира цунна ша Iалашван тIелаьцначуьнца къамел дан. Изоляторе адвокат схьакхаьчча, цуьнга аьлла хилла, Орцханов реза вац ша хьан каравала, шен волуш ву боху цо адвокат аьлла.\nОццу дийнахь бакъонашларъяран "Мемориал" центре дIахьедар дира Цороевс. Орцхоевна ша тIе ца витаран бахьанаш "шайгара кхоьллина а, бух боцуш а" ду элира цо.\n"Лакхахь билгалбаьхначу даржхоша низамаш хьоьшуш, шайн бакъонел а совбуьйлуш, блок етта бакъ-кхиэлна, лахйо Орцхановн конституцин бакъонаш. Шайггара бахьанаш хIиттош, новкъарло йо цара адвокатна шен профессионалан декхарш кхочушдан", - аьлла ду Цороевс динчу дIахьедарехь яздина.\nШа Iалашвечунна тIехь ницкъ а бина, цуьнга харц мукIарло дайтарна кхоьру адвокат.\nГIалгIайчуьрчу "Мемориал" офисан куьйгалхочо Акиев Тимура дийцина "Кавказ.Реалии" портале, адвокат шен клиентна тIе ца вуьтуш меттигаш даим а нислуш хиларх.\n"ТIаьххьара хиллачух ду хьуна – Нальчикехь изолятор чохь латточу ГIалгIайчуьрчу кегийрхошна адвокаташ тIе ца буьтуш. Цхьа дей, буьйсий ийшира тхуна, и проблема ерзо", - дуьйцу Акиевс.\nДIалецначарна тIехь Iазапаш латторца доьзна ца хуьлу цкъацкъа адвокат тIе ца витар аьлла хета бакъонашларъярхочунна.\n"Наггахь талламчашна атта хуьлу Iедало веллачу адвокатца болхбан. ДIоггара чураваьлла хьийзар ма вац иза, лаьцначун бакъонаш толо гIерташ. Йа дуьхьалонаш а йийр яц цо талламчашна. Цундела шайна бIегIийла ма-хетта болх бо цара, низамашна тIех а буьйлуш", - аьлла Акиевс.\nБакъонашларъярхочо бахарехь, хIинццалц Орцхановн гIуллакхах хааделла дацара царна: уллора гергара нах а бац цуьнан, хIусамнана цкъачунна Германехь ю, цундела шайца зIене ваьлларг адвокат ву боху цо.\nМа-дарра хууш дац, мича бахьанашца депортаци йина Германино Орцхановна, тарло тховкIело цунна цаяларца доьзна а.\nБилгалдоккху, 2012-чу шарахь хаамийн гIирсашкахь яьккхира Орцхановн цIе, иза "террорхой бу бохучу нехан тептарехь" ву аьлла.


Гуьржийн оппозицин "Мтавари архи" телеканалан куьйгалхочо, Саакашвили Михаилан адвокато Гварамия Никас бехкевина Нохчийчоьнан куьйгалхо, шена тIелатар кечдайтарна. Regnum ресурс тIетевжинчу телеканалан репортажехь Гварамияс цIе яьккхина ша вен Гуьржийчу веанчу Оьрсийчоьнан кхаа вахархочун. Уьш бу, Гварамияс дIахьедарца, Кадыровн тIедилларца кхаьчна Гатеев Артур а, Гагиев Слава а, Гелиев Артур а.\nГварамияс бахарехь, иза вен аьтто ца кхаьчна цхьана бахьанаца, цуьнга хьалхе дуьйна бина хаам бара, цунна кIело кечъеш бу аьлла. Иштта цо бехкейина Гуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллин урхалла, киллершца юкъарло лелорна а, пачхьалкхе уьш чу богIуш царна гIо дарна а.\nБилгалдоккху, Гварамиян дIахьедарх лаьцна журналистийн хеттаршна жоьпаш лучу Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Гуьржийчуьрчу векало Дегнан Келлис шен дегайовхо ю аьлла, Iедалхоша цуьнан терго йийр ю аьлла.\nТбилисехь лецира 2020-чу шарахь ГIалгIайчоьнан вахархо Боков Васамбек. Гварамия Никас бахарехь, Боковн Iалашо хиллера журналист Габуния Георгий вен. Иза вен кхайкхийнарг а Кадыров вара аьлла Гварамияс, ткъа бахьана дара - "Рустави-2" телеканалан йоьдучу эфирехь 20I9-чу шарахь журналисто Оьрсийчоьнан президентах лаьцна скандале аьлларг. Гуьржийчоьнан къайлахчу сервисаша лач хьахийра Боков цхьаннан тIедилларца стаг вен кечлуш хиллера аьлла.


www.islamannur.org - Ламаз дитаран къа а, хьукма а\nЛамаз дитаран къа а, хьукма а\nХастам бу АллахIана, берриге а хастам къасттийна вай Шена бечу. Гечдар а, гIодар а доьху вай Цуьнга. Вайн синоша дага туьйсучу вонех а, вешан къилахь долчу гIуллакхех а Iалашдар доьху вай Цуьнга.\nАллахIа цхьаъ нийсачу новкъа ваьккхинехь - иза тиларан новкъа ваккха цхьа а вац. Амма Цо цхьаъ тиларан новкъа ваьккхинехь - иза нийсачу новкъа ваккха а вац цхьа а.\nТоьшалла до аса: кхин дела цахиларца, АллахI воцург, ша цхьаъ волу, шеца цхьа а накъост а воцуш.\nЮха а тоьшалла до аса: Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а хиларца.\n«ХIай Делах тешнарш! АллахIах кхера, кхера ма-деззара, бусалба долуш бен лан а ма ле» («Ал-Iимран»: 102).\n«ХIай нах! Шайн Делах кхера, цхьана адамах шаьш кхоьллинчу, цуьнах цунна зуда кхоьллинчу а, оцу шиннах дуккха а зударий а, стегарий а кхоьллинчу (уьш баржийначу). АллахIах кхера, Цуьнан цIарца аша вовшашка хIума доьхуш волчу, гергарлонаш (хедорах) а кхера. Баккъалла а, АллахI шун терго еш ву» («Зударий»: 1).\n«ХIай Делах тешнарш! АллахIах кхера, бакъ дош а ала. ТIаккха Цо шун гIуллакхаш тодийр ду, шун къиношна гечдийр ду. АллахIана а, Цуьнан элчанна а муьтIахь верг доккхачу ирсе кхаьчна ву» («ал-Ахьзаб»: 70,71).\nУггаре дика къамел - АллахIан къамел ду. Уггаре бакъ нийсо - Мухьаммад пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) еана нийсо ю.\nУггаре вон гIуллакхаш - керла юкъадаьхнарш ду. ХIора керла юкъадаьккхина хIума - бидаIат ду, хIора бидаIат - тилар ду, ткъа хIора тиларан меттиг - жоьжахатехь хир ю.\nХIай хьоме вежарий! КъурIанехь дийцина ду, тIаьхьа цхьа нах хир бу аьлла: ламазаш лар ца деш а, ламазашна ледарлонаш еш а, дегIан лаамаш кхочуш барна тIаьхьа хIиттина лелаш а. Ткъа уьш ГIай цIе йолчу боьранна чу кхуьссур болуш бу. И хьахийна ду Сийлахь-Лекха волчу АллахIан дашехь, «Марьям» суратехь, 59-чу аятехь:\n«ТIаьхьа цхьа нах хир бу, ламазана ледарлонаш еш, дегIан лаамаш кхочуш барна тIаьхьа хIиттина, ГIай цIе йолчу боьранна чу кхуьссур бу уьш» («Марьям»: 59).\nДикка терго а еш, ладогIа, хIунда аьлча дийца дезарг деха а, коьрта а ду.\nИмам ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна) оцу аятан хьокъехь (тафсир деш) аьлла:\n- «ТIаьхьа цхьа нах хир бу, ламазана ледарлонаш еш» бохучу Делан дешан маьIна дац шуна, ламазаш дитина хир бу уьш бохург. Амма\n- «царна ледарлонаш еш» хир бу бохучуьнан маьIна: шайн хенал а ламазаш тIаьхьатоьттуш хир бу бохург ду».\nТкъа бекхам хIун хир бу царна, Iазап муха хир ду церан? Иза-м ламаз деш ву шуна, делахь а, шен хенал а тIаьхьа тоьтту-кха цо и. ХIун хир бу цуьнан бекхам?\nЦунан бекхам ГIай цIе йолчу боьранна чу кхоссар бу-кха. И ГIай - жоьжахати чуьра боьра бу, шен кIоргалла чIогIа кIорга йолуш а, шен чам Iаламат вон болуш а, жоьжахатехь богучу нехан соьланаш а, церан Iовраш а шена чу оьхуш а болу.\nЦу-тIе, берриге жоьжагIатин боьранаш, оцу боьранах шаьш лардар Деле доьхуш, доIанаш деш ма бу, цуьнан йовхалла чIогIа хиларна цуьнах кхоьруш.\nОцу ГIай цIе йолчу боьранна чу кхуьйсур бу уьш.\nХIара-м, ламаз дан а деш, делахь а, шен хеннахь ца деш волчунна хир долу таIзар а, хир болу бекхам а бу.\nСаIид бин Мусаййиба (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла:\n- «ТIаьхьа цхьа нах хир бу, ламазашна ледарло еш» бохучу аятан хьокъехь: «ламазашна ледарло еш» бохучуьнан маьIна дац, дан ца деш, дитина хир бу уьш бохург. Цуьнан маьIна: делкъа ламаз тIаьхьатоьттуш хир бу малхбуза ламазан хан хиллалц, малхбуза ламаз тIаьхьатоьттуш хир бу маьркIижа ламазан хан хиллалц, маьркIижа ламаз тIаьхьатоьттуш хир бу пхьуьйра ламазан хан хиллалц, пхьуьйра ламаз тIаьхьатоьттуш хир бу Iуьйра ламазан хан хиллалц, Iуьйра ламаз тIаьхьатоьттуш хир бу малх схьакхетталц. Ткъа царна хир болу бекхам бу и, Сийлахь-Везачу АлллахIа оцу аятехь кхайкхийнарг: - «ГIай олучу боьранна чу кхуьссур бу уьш», аьлла.\nСаIид бин Ваккъаса (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла:\n«АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттинера, Сийлахь-Везчу АллахIан хIокху дешнийн чулацамах дерг: – «Ламазаш дечарна (жоьжахатара) боьра хир бу, шайн ламазашца тIаламе боцучарна». ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делла цунна: – «СаIид! Уьш дера бу… шай ламазашна тIалам боцурш а, шайн ламазаш церан хенал тIаьхьатоьттуш берш а».\n«Боьра бу царна, боьра» бохург: хIаллак хир болуш хилар дIахаийтар а, ирча Iазап лург хилар дIакхайкхор а, таIзарца ваIда яр а ду - дан дезачу хенал ламазаш тIаьхьатиттиначарна а, ламазаш тилийтиначарна а.\n«ХIай Делах тешнарш! Шайн даьхнешна а, шайн берашна а тIедерзий, АллахI хьехор диц ма дойла аша, и динарш дакъаза бевлла ма бу» («Мунафикъун»: 9).\nДукхах болчу тафсир диначара аьлла: хIокху аятехь дуьйцуш долу Дела хьехор - иза хIора дийнахь деш долу пхи ламаз ду, тIаккха цуьнан маьIна хуьлу:\n«ХIай Делах тешнарш! Шайн даьхнешна а, шайн берашна а тIедерзий, пхи ламаз диц ма дойла аша, и диц дина верг», вуьшта аьлча: «даьхний лехаро шен хеннахь ламаз дарна вицвинарг, йохка-эцаро шен хеннахь ламаз дарна вицвинарг, бераша шен хеннахь ламаз дарна вицвинарг, АллахIа хьукма дина (сацам бина): иза дуьненахь а, эхартахь а дакъаза бевллачарех хир ву аьлла».\nИ бу-кха, ламаз деш боллушехь, царна хин болу бекхам, цара и шен хенал тIаьхьа дуьссуьйтуш а, хенах туьлуьйтуш а дарна.\nТIаккха муха хир ду аьлла хета шуна ламаз дан а ца дечуьнан хьал? Ламаз тесна дитиначуьнан Iазап? Цуьнан бекхам хIун хир болуш хета шуна? Цуьнан воьрзу меттиг муха хир йолуш хета шуна?\nТидам дика тIебахийтий, ладогIалаш. ХIокху вайн цхьаьнакхетарехь дахка дезза- деззаче тIадамаш дохкур ду вай. ХIунда аьлча, дукха бусалба нах ламаз дарна къадонаш ян бевлла тахана.\nЦхьацца Iелимнах цхьаьна бу ламазана ледарлонаш еш, аса аьлча, гIалат хир дацара сан и. Дукха бусалба нахана моттаделла, и Iелимнах шайна гича, и хьехамаш бен нах шайна гича, и даIават ден нах шайна гича, ламазан балхана кIадонаш а, ледарлонаш а еш, и дитар башха доккха къа а дац-кха аьлла.\nДика ладогIалаш! Тахана хезар ду шуна коьрта хIума, тIаккха и кхераме дуйла а хуур ду шуна, доккха хIума хилар а доьвзур ду шуна.\nХIай ламаз дитина лелларг, ламаз дIа а тесна лелларг! Билггал дIахаийла хьуна: АллахIана гергахь хьо хьайна неIалт хилла вуйла, АллахIана гергахь хьайна неIалт дахана вуйла.\nВаллахIи, АллахIа чохь са доцу хIуманаш йист хилийтича, дерриге а хьайбанаш дист хилийтича, акхарой йист хилийтича, АллахIа уьш а, вуьш а йоцу массо хIума а йист хилийтича, цара массара а неIалт эра ма дара ламаз цадечунна.\nВаллахIи, ламаз цадечо шена дегI хьулдеш тIедухучу духаро неIалт ма олу цунна. Цо тIедухучу духаро олучух тера ма ду цуьнга, вай кхетачу маттахь аьлча:\n«ХIай ламаз ца деш леларг! Сан Дала со хьуна муьтIахь дина дацахьара, хьан дегIа тIера додур ма дара со».\nВаллахIи, цо хене вала кхоллучу АллахIан рицкъано неIалт ма олу цунна. АллахIан ниIматах долу, АллахIан къинхетамах долу, ламаз ца дечо кхаллархьамма шен бага хьалаайдича, АллахIан рицкъано ма олу цуьнга, вай кхетачу маттахь аьлча:\n«ХIай АллахIан мостагI! АллахIан рицкъа-м дуу ахьа, амма Оцу АллахIан парзаш лар-м ца до ахьа, церан ларам-м ца бо ахьа. АллахIан рицкъа-м дуу ахьа, Цуьнан парзаш лар ца дан эхь-м ца хета хьуна».\nВаллахIи, ламаз цадийриг чохь Iачу цIеноша неIалт ма кхайкхадо цунна. Цунна тхов хилла лаьттачу хIусамо а неIалт ма олу ламаз цадечунна. ДогIанах а, шелонах а, маьлхах а, лонах а и лар вечу цIеноша неIалт ма олу цунна. Вай кхетачу маттахь аьлча, и хIора Iуьйранна шен балха ваха, рицкъа лаха хIусамера ара мосазза вели а, дитина АллахIан парза ламазаш а долуш, цуьнан цIийно олу-кха цуьнга:\n«ХIай АллахIан мостагI! Ара валахьа чехкка суна чуьра. АллахIа новкъахь накъост воцуш вуьтийла хьо. Хьо дIаваханчу ларраш тIехула АллахIа вуха ма верза войла хьо. Хьайн хIусаме а, доьзале а вухаван пурба ма лойла хьуна АллахIа, хьо могуш а, маьрша а волуш».\nЛамаз цадийриг Делан неIалт дахана ву! Ламаз цадийриг Делан неIалт дахана ву! Ламаз цадийриг Делан неIалт дахана ву!\nХIай, стигланийн а, лаьттанийн а Дела волчу АллахIан парз дитина, тилвизар чохь гойтучу къийсамашка хьоьжуш, эрна хан йойъуш берш!\nХIай, тилвизар чохь гойтучу акхарошка хьоьжуш, эрна хан йойъуш берш!\nХIай, дукха сереш йолчу киношка хьоьжуш, ламазан хенаш туьлуьйтуш берш!\nХIай, йохка-эцарах самукъа даьллачохь, ламазан хенаш тIех юьйлуьйтуш берш!\nКхана базаран де ду аьлча, хьалххе ца лацахь, мах бан меттиг хир яц олий, са а тасале базарахь меттиг лаца боьлхуш берш!\nХIай хьайн маттехула «лаилахIа иллаллахIу» аьлла верг! Ламазанна хьайга кхайкхича-м, «АллахIу Акбар» олуш хьайна хезча-м, «хьаййа Iалас-солат» олуш хьайна хезча-м, ламазе ваха саготта-м вац хьо, базарна волчул а.\nИ хезча-м хьо тидам боцуш, тIалам боцуш ма вай! Хьо-м ламазана саготта ма ваций! Ислам дин деккъа къамел долуш санна! Ислам дин пуьчаш а, АллахIана тIехь кхоьллина харцо а йолуш санна!\nДикка ладогIалаш! Iелимнехан хилла барт бу шуна: ламаз дитар уггаре даккхийрачу къиношна юккъехь доккха къа ду аьлла, къайлах мел дерг хуучу АллахIана гергахь уггаре а яккхийрачу Iесаллех ду аьлла.\nЛамаз дитиначуьнгара долуш долу АллахIана Iеса хилар доккха къа ма ду - къаьркъа маларал а, стаг верал а, зина дарал а.\nЛамаз дитина верг АллахIана гергахь вон лоруш ма ву – стаг вийначул а, ирча лоруш ма ву - зина диначул а, боьха лоруш ма ву - къаьркъа меллачул а.\nХIай ламаз цадийриг! ХIай ламаз дитина верг! ХIай АллахIан парз дIатесна верг! Башхалла яц, хьо стаг велахь а, зуда елахь а, хьо АллахIана гергахь вон хилар хаийла хьуна - зина диначул а, къаьркъа меллачул а, стаг вийначул а.\nХIай ламаз цадийриг! Дуккха а Iелимнаха фатва делла хьуна, дукхах болчу Iелимнаха жоп делла хьуна, церан коьртехь элчанан асхьабаш а (АллахI реза хуьлда царна) болуш, дуккха а Салафийн Iелимнах а болуш.\nИ фатва деллачарех бу хьуна Суфьян ас-Соври а, Абу Iумар ал-АвдаIи а, Iабдулла бин Мубарик а, Имам Малик а, Имам ШафиIи а, Имам Ахьмад бин Хьанбал а, Имам ибн Тайми а, Имам ибн Ал-Къаййим а, Имам ибн Рашд а, имам ибн Хьазм а, уьш боцурш а кхин а дуккха а бу.\nЦара фатва делла хьуна: ламаз цадечуьнга тоба дойтур ду, цо тоба дахь - АллахIа цуьнан тоба къобал дийр ду, цо тоба ца дахь - вортанчу тур тоьхна, вуьйр ву иза аьлла.\nДукхах болчу асхьабаша а фатва делла хьуна, церан коьртехь Iумар бин Хаттаб а, Абу ХIурайрат а, Абу Дардаъ а, Абу Бакар а, Iабдур-Рохьман бин Iовф а, МуIаз бин Жабал а, уьш боцурш кхин дуккха а пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) асхьабаш а болуш.\nЦул а сов, Имам ибн Хьазама аьлла хьуна:\n«Оцу элчанан асхьабаша деллачу фатвана дуьхьал дерг аьлла цхьа а вац».\nХIай ламаз цадийриг! Цара массара фатва делла-кха: ламаз цадийриг керста ву аьлла. Ламаз инкарлонца а, и парз хиларна хьагI йина а, сан дог цIена хилчахьанна, ламаз цадарх тоьар дара суна-м аларца а дитахь.\nЛамазанна хьагI йина верг а, ламаз парз дина хиларна инкарло йина верг а кафир ву, кафир ву, кафир ву!\nИмам Ибн ал-Къаййимас аьлла:\n«Ламаз цадийриг керста хилар гойту баххаш (аяташ а, хьадисаш а) дуккха а ду сий долчу КъурIан чохь а, цIена долчу Суннатехь а, асхьабийн бартехь (иджмаI) а».\nДикка ладогIалаш! Ламаз цадийриг керста хиларан баххашка, сий долчу КъурIан чуьра схьадалош долчу.\nИмам Ибн ал-Къаййима (АллахIа къинхетам бойла цуьнах) КъурIанера итт бух багарбина, ламаз цадийриг керста хилар гойтуш болу. Царех биъ бух схьабалор бу вай, хан кIеззиг хиларна.\nХьалхара бух - сий долчу КъурIан чуьра, ламаз цадийриг керста хилар гойтуш долу, «Къалам» цIе йолчу сурат чуьра 35-36-гIий аяташ ду.\nЛадогIалаш дика! Шен къамелехь Ша бакъ волчо боху:\n«Бусалбанаш къинош динчарех (керстанах) терра лорур бу-м ца моьтту шуна Оха. И сацам муха бо аша?».\nЛекха-Сийлахь волчу АллахIан дашна тIе кхаччалц:\n«(АллахIан) гола гучу йолучу дийнахь сужуд даре кхойкхур бу уьш, амма цаьрга далур дац и. Церан бIаьргаш (кхоьлина) охьабахийтина хир бу, сийсазалло дIахьулбина хир бу уьш. Сужуд даре ма кхайкхинера цаьрга, уьш маьрша болчу хенахь» («Къалам»: 42).\nДала дуьненахь сужуд даре кхайкхинера цаьрга, уьш могаш а, маьрша а болуш. Дуьненахь АллахIана сужуд де аьлла омра ма динера цаьрга, уьш могаш а, маьрша а болуш, амма цара ца дира и. АллахIана оцу хенахь сужуд ца дира цара.\nДика ладогIалаш! Оцу аятера ламаз цадийриг керста хиларан тоьшалла муха даьккхина ду аьлла а, Имам ибн ал-Къаййиман (АллахIа къинхетам бойла цуьнах) къамеле а:\n«АллахIа (субхьанахIу ва таIала) шен хьукмица а, хьикматца а, нийсонца а аьлла: «Бусалбанаш къинош диначарех (керстанах) терра лорур бац». Керста нехан хьал къематан дийнахь муха хир ду аьлча: бусалбанаш АллахIана сужуде охьагIур бу; мушрикаш а, керстанаш а, мунепикъаш а дIахIуьттур бу Лекха-Сийлахь волчу АллахIана сужуд дан, амма сужуд ца далуш, бахьанаш хIуьттур ду царна. Сужуд далур дац цаьрга, церан баккъаш нисса хьала нисделлачохь севцна хир ду, сатта а ца сетташ».\nМунепикъ вогIур ву АллахIана сужуд дан, амма далур дац цуьнга сужуд. Ницкъ кхочур бац цуьнан и сужуд дан, хIунда аьлча болх цуьнан карахь бац. Мунепикъийн баккъаш, дакъийна хьокхий санна, дIахIуьттур ду оцу дийнахь, сужуд а, я рукуI а ца далуш».\nИмам ибн Ал-Къаййимас боху:\n«Уьш бусалба хиллехьара, бусалба нахаца цхьаьна суждане бахалур ма бара уьш. Iаламан Далла бусалбанаша дуьненахь сужуд дечу хенахь, уьш могаш а, маьрша а болуш, иштта цаьрга а кхайкхинера сужуд даре, цара (оцу керстанаша а, мушрикаша а, мунепикъаша а) дуьненахь ца дира и. ТIаккха АллахIа къематан дийнахь гIорасиз бина уьш сужуд дарах, баккъаш а ца сетташ».\nЦо гойту ламаз цадечеран хьал, мушрик нехан а, керста нехан а хьал санна, хирг хилар. Цо гойту ламаз ца дийриг оцу мушрикашций а, керстанашций а хир болуш хилар. И ву шуна ламазана ледарлонаш а, кIадонаш а йинарг.\nШолгIа бух - сий долчу КъурIан чуьра АллахIан дош ду, «Муддассир» сурат чохь, 38-48-чуй аяташкахь долу:\n«ХIора стаг ша диначунна закъалтхо хир ву. Аьтту агIонан адамаш доцурш. Ялсаманин бошмашкахь вовшашка хоьттур ду цара къинош долучарех (зуламхойх): «Шу жоьжахати чу доьхкинарг хIун ду?» (бохуш). Цара эра ду: «Ламаз дечеран могIарехь дацара тхо. Мискачарна хIума ца яийна оха. Къамеле буьйлучаьрца къамеле дуьйлура тхо. ТIаьххьара догIу де харц дора оха. Тхайга тешна хилар (Iожалла) даллалц». ГIодечеран гIоно пайда бийр бац царна» («Муддассир»: 38-48).\nИ аят - ламаз цадийриг керста хиларан бух лерина. Муха лерина аьлча: оцу аятехь Воккха-Веза волчу АллахIа керстанаш нисса бусалбанашна дуьхьал хIиттийна бийцина, царна юккъехь ламаз цадийриш хьахийна.\nОцу КъурIанан аято гойту: ламаз цадийриш керстанашца цхьаьна жоьжахатарчу Сакъар олучу боьранехь хир болуш хилар. Цо гойту уьш бусалба цахилар.\nКхоалгIа бух - сий долчу КъурIан чуьра АллахIан дош ду, «МаIун» цIе йолчу сурат чохь, 4-5-чуй аяташкахь долу:\n«Боьра хир бу ламазаш дечарна, амма шайн ламазашна ледар болчу» («МаIун»: 4,5).\n«Вайл цIе йолчу боьранца кхерам тасар, КъурIан чохь, керстанаш буьйцучу аяташкахь бен, царех хоьттина а бен далийна дац. Иштта мушрик нах буьйцучу айаташкахь бен, царех хоьттина долуш бен далийна дац».\nВайл цIе йолчу боьранца кхерам тасар керстанех а, мушрикех а хоьттина бен даллоне а далийна дац, ши меттиг йоцчохь. Дерриге КъурIан чохь ши меттиг ю Вайл цIе йолчу боьранца кхерам тесна.\nЦхьаъ - «ал-МутIаффифина» цIе йолчу суратехь, хьалхарчу аятехь ю:\n(Жоьжахатара) «Боьра хир бу (терза) эшош узучарна» («ал-МутIаффифина»: I).\nШолгIаниг - «ХIумазат» цIе йолчу суратехь, хьалхарчу аятехь ю:\n(Жоьжахатара) «Боьра хир бу, хIора (нахана) луьйчунна а, (нахана) вас ечунна а» («ал-ХIумазат»: I).\nКъурIан чуьра дукхах йолчу меттигашкахь Вайл цIе йолу боьра хьахор керста нахаца а, мушрик нахаца а хоьттина бен далийна дац.\nАлллахIа оцу Вайл цIе йолчу боьранна чохь хир бу аьлла сацам бина ламазаш дечарна - шайн ламаз дуьтуш берш бац шуна уьш, и ламазаш церан хенал тIаьхьа а тоьттуш, царна ледарлонаш а еш, дийриш бу шуна уьш.\nБоьалгIа бух - ламаз цадийриг керста хилар гойтуш болу, сий долчу КъурIан чуьра хIара аят ду:\nИ ГIай олу боьра, хьалха вай ма-аллара, жоьжахати чуьра цхьа боьра бу, шен бух чIогIа кIорга болуш а, шен чам инзаре вон болуш а.\nИ аят ламаз цадийриг керста хиларан бух лерина, Имам ибн Ал-Къаййимас ма-аллара:\n«И боьра пайхмара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) бийцина бу, жоьжахатара уггаре кIорга бу аьлла. Ламаз цадеш верг, оцу кIоргачу боьранахь волу, бусулбанех велахьара, Далла Iеса хилла кхиболу бусалбанаш санна, лакхарчу жоьжахати чохь хир вара. ХIунда аьлча, жоьжахатин уггаре а бухара бух бусалбашна хир болуш бац, керстанашна а, мушрикашна а, мунепикъашна а хьажийна бу и».\nЛамаз цадийриг керста хиларан баххаш схьадалор вай бух болчу Суннатера.\nИбн ал-Къаййимас шийтта бух балийна, Сахьихь долчу Суннатера, ламаз цадийриг керста хилар гойтуш болу. Царех биъ бух схьа а балийна, тоуьйтур ду вай.\nХьалхара бух - Имам Муслима далийна Жабир бин Iабдуллас дийцина долу хьадис ду, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Боккъалаъ, стаг ширках а, керстаналлех а къастош дерг ламаз ду, ткъа ламаз дитиначо - керстаналла дина».\nШолгIа бух - Язид бин Хьубайб ал-Асламис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина хьадис ду. Цо аьлла:\n«АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезира суна: ((العهد الذي بيننا وبينهم الصلاة‘ فمن ترك الصلاة فقد كفر)). - «Вайна а, царна а юккъехь (къастам беш) болучу бартан (бух) ламаз ду, ткъа и дитиначо – керстаналла дина».\nОцу хьадисехь далийна долу «قد» - Iаьрбойн меттахь муьлхха а кхочуш хилла даьлла хIума гойтуш йолу дакъалг ю.\nИ хьадис дийцинарг Ахьмад ву шен «Муснад» цIе йолчу жайнахь, Абу-Давуд ву, ибн Мажат ву, Тирмизи ву.\nОцу хьадисан хьокъехь Тирмизис аьлла:\n«И хьадис, шен «Иснад», Муслиман бехкамашца догIуш ду».\nКхоалгIа бух - Iаббдулла бин Iумар бин Iасас (АллахI реза хуьлда цу шинна) дийцина хьадис ду. Цо аьлла:\n«Цхьана дийнахь пайхмара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийцира»:\n- «Ламаз лардиначунна оцу ламазах нур хир ду, тоьшалла а хир ду, къематан дийнахь хьалха валар а хир ду. Ткъа ламаз лар цадиначунна - нур хир дац, тоьшалла а хир дац, къематан дийнахь хьалха валар а хир дац. Къематан дийнахь махьшаре а валор ву иза, ПирIунаца а, ХIаманаца а, Къарунаца а, Убай бин Халфаца а».\nЖоьжахатин уггаре бухахь йолчу, ГIай цIе йолчу боьранахь хир ву иза.\nЛамаз цадийриг ПирIунаца а, Къарунаца а, ХIаманаца а, Убай бин Халфаца а хир ву, жоьжхатин уггаре а кIоргенехь болчу бухахь.\nИмам ибн Къаййима дийцина Iилманан хазаллех Iаламат хаза а, ира а, хьекъале а хIума, оцу хьадисера схьаэцна долу. Цо аьлла:\n«Ламаз цадийриг ламаз ца деш Iийр вац. Оцу хьадисехь дийцинчу диъ бахьанех цхьа бахьана хилчий бен, ламаз цадийриг ламаз ца деш Iийра вац: я даьхний бахьанехь, я шен паччахьалла бахьанехь, я дарж бахьанехь, я шен йохка-эцар бахьанехь».\nШен даьхний бахьанехь ламаз ца деш Iийнарг - махьшаре валор ву даьхнийн да лаьттинчу Къарунаца.\nШен паччахьалла я дарж бахьанехь ламаз ца деш Iийнарг - махьшаре валор ву ХIаманаца.\nШен йохка-эцар а, туьканаш а, базар а бахьанехь ламаз ца деш Iийнарг - Убай бин Халфаца жоьжхатин уггаре а кIоргачу бухахь цхьаьна тухур ву.\nХIай туьканашкахь мах лелориш! ХIай базарашкахь мехаш дийриш! ХIай шайга ламазе дуьйла аьлла мохь беттар хезаш дерш! ХIай, йохка-эцар ду Iибадат бохуш, ламазе ца доьлхуш Iийриш! Совдегаралла а, болх бар а ю Iамал бохуш, ламазана ледарлонаш йийриш!\nДикка ладогIа! Совдегаралло ламаз дарах дIахьийзийнарг, йохка-эцаро ламаз дарах вухавиттинарг Убай бин Халфаца цхьаьна кхетар ву. Мичахь кхетар ву иза цуьнца цхьаьна аьлча? Дера ву жоьжахатин уггаре а кIоргенехь.\nБоьалгIа бух - МуIаз бин Жабала (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина хьадис ду, пайхмара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезира шена аьлла:\n- «Шен лаамехь цхьа ламаз дитинарг (цхьа ламаз ду шуна и дуьйцург, дерриге а ламазаш дитинарг вац шуна хIокху хьадисо вуьйцург) АллахIан Iуналлех (Цо ларварх а, дола дарх а) дIахаьдна ву» (вуьшта аьлча: АллахIаца цхьа а уьйр йолуш а, я Цо Iуналла дийр долуш а вац иза).\nВай дуьххьара далийна долу Iабдулла бин Iумар бин Iасан хьадис дийцинарг Имам Ахьмад ву, иштта ибн Хьиббана а дийцина и шен «Сахьихь» жайнахь.\nМуIаз бин Жабалас дийцина, пайхмара (АллахIера къинхетам а, маршо хуьлда цунна) элира аьлла:\n- «Шен лаамехь цхьа ламаз дитинарг АллахIан Iуьналлех дIахаьдда ву».\nИ хьадис дийцинарг Имам Ахьмад ву шен «Муснад» цIе йолчу жайнахь.\nУьш ду, Сахьихь долчу хьадисех далийна баххаш, бух боцуш долчу хьадисех а доцуш. Ламаз цадийриг керста хилар гойту баххаш ду уьш, нагахь цо и ламаз хьогIаца а, инкарлонца а дитахь.\nБерриге асхьабийн барт а бу и.\nIумар бин Хаттаба (АллахI реза хуьлда цунна) берриге мехкашка а, шахьаршка а кехаташ дIасадохьуьйтуш хилла. Оцу кехаташ тIехь цаьрга олуш хилла цо:\n«Шун уггаре коьрта хIума ламаз ду шуна. Ламаз дитинчо - дин дитина шуна, ламаз лардинчо - дин лардина шуна. Ламаз дитинчо - кхидерг кхин а атта дуьтур ду шуна. ламаз дитиначунна Ислам динехь диканан дакъа данне а дац шуна».\nЦо и кехаташ яздича, оццул дукха болчу асхьабех (АллахI реза хуьда царна массарна а) цхьаммо а дуьхьал дерг ца аьлла. Цуьнах хаьа: церан массеран а ламаз дитиначуьнан хьокъехь цхьа кхетам хилла хилар.\nТкъа уьш ма бай элча гинарш а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), цуьнан хьужарехь дешнарш а, цунна хьалха Iаьмнарш а.\nИслам дино бечу а, кхайкхочу а кхайкхамашна жоп делла ма вац ламаз лардинаг бен.\nИмам ЗахIабийс дийцина «Даккхийра къинош» цIе йолчу шен жайнахь, I7-чу агIонехь:\n«Цхьа зуда еана хилла АллахIан пайхамарна Мусана тIе. (ХIай Дела цхьаъ вийриш, тидамца ладогIалаш) цо аьлла цуьнга: «ХIай АллахIан пайхмар, къа латийна аса, доккха гIалат дина аса. АллахIе тоба дина аса, цIенчу даггара дина тоба ду аса АллахIе динарг. ХIинца хьуна тIе а еана со, хьоьга сайна Деле гечдар дехийта». ТIаккха АллахIан пайхамара хаьттина цуьнга: «ХIун къа ду ахьа латийнарг?». Оцу зудчо жоп делла: «Зина дина аса, тIаккха цу зинах кхолделла долу бер а дийна аса». Дукха чIогIа кхеравеллачу Мусас аьлла цуьнга: «ХIай Iеса зуда, яла кху чуьра ара, стиглара цIе охьа а йоьссина, ахьа динарг бахьанехь тхо дерриге цу цIаро даголий». (Зина дара шуна цо динарг, шен бер а дара шуна цо дийнарг – зина динарг а, адам дийнарг а ю шуна иза), иза-м тIаккха сихха ара ма яьллий (АллахIе йирзинарг ю шуна иза, ша диначуна тоба дина, дохко яьлларг ю шуна иза, даггара тоба динарг а ю шуна иза, АллахIа шен тоба къобал динарг а ю шуна иза). ТIаккха стиглара Жабраил малек (IалайхIис-салам) доьссина (и зуда-м, дог доьхна, ара ма яьллий) АллахIан пайхамарна Мусана тIе, цо аьлла цуьнга: «Ша бакъ волчо боху хьоьга: «Тоба дина зуда юха стенна туьйхира ахьа, хIай Муса? Цул а вониг вуйла ца хаьа хьуна?»». ТIаккха Мусас аьлла: «Я СубхьаналлахI. Цул вониг ву техьа, оцу зина диначул а, адам дийначул а, хIай Жабраил?». ТIаккха аьлла Жабраила (IалайхIис-салам): «ХIаъ, ву». Мусас хаьттина: «Мила ву-те иза?». Жабраила аьлла: «Шен лаамехь ламаз дитинарг ву»».\nЛамаз цадийриг вон ву зина дечул а, адам дийначул а, къаьркъа молучул а.\nХIокху сихаллехь, аьтто баьллачуьра, жамаIатехь ден ламаз дагадаийта лаьара вайна, кхайкха а лаьара вайна оцу шайн хIусамашкахь ламазашна охьатаьIачаьрга:\n«Маьждигаш хIунда доьгIна вай, ламазаш цIахь деш хилча? Маьждигаш стенна дина вай, хIай шайн хIусмашкахь ламазаш деш берш?».\nХIай и шайн ламаз шайн цIахь дарна тIехь сутара берш! Хаийла шуна шаьш боккхачу кхерамна тIехь хилар.\nХIай, ламазаш шайн хIусамашкахь а деш, АллахIан хIусамаш йолу маьждигаш дIатийсина берш! Шаьш боккхачу кхерамна хьалха лаьтташ хилар хаийла шуна.\nЛамазаш шен цIахь а деш, маьждигехь ца деш велларг, Сийлахь а, Веза а волчу АллахIана Iеса волуш веллий хаийла шуна. ХIунда?\nIелимнахах цхьаболчара аьлла:\n«Ламаз маьждигехь дар парз ду».\nВукха Iелимнаха аьлла:\n«Ламаз маьждигехь дар важиб ду».\nКхиболчу Iелимнаха аьлла:\n«Ламаз маьждигехь жамаIатехь дар чIагIдина суннат ду».\nВай и чIагIдина суннат хилар лерича, чIагIдина суннат дитинарг къа дина ма вай. Къа латийна ма вай иза. АллахIан Iеса хилла ма вай иза.\nКхечу цхьанне хIумане ла ца доьгIча а, цхьа хьадис тоа декхар дар-кха вайна, Имам Муслима дийцина долу, Абу ХIурайратас дийцира аьлла:\n«Пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлдда цунна) тIевеъна цхьа бIаьрзе стаг, и билгал воккхуш (Iелимнаха) аьллачу дешнех тоьлларг, иза Iабдулла ибн Мактум хилар ду, цо аьлла: «ХIай АллахIан элча, суна со маьждиге вало стаг ца караво. Со бIаьрзе стаг ма вай, бакъо юй сан ламаз сайн хIусамехь дан?» (сайн ламаз цIахь дан бакъо лой ахьа суна, хIай АллахIан элча?). Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) бакъо елла, и стаг дIаваха воьлла. Иза гена валале тIаьхьа мохь тоьхна цуьнга пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). И стаг вухавеъна АллахIан элчанна тIе (хIумма а ца гуш бIаьрзе стаг ву шуна иза, АллахIан хIусаме ша схьавало стаг воцург ву шуна иза). Цо хаьттина цуьнга: «Моллалла кхойкхуш хезий хьуна?». Цо жоп делла: «ХIаъ». ТIаккха пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла цуьнга: «Кхайкхинчу моллаллина, маьждиге а гIой, жоп ло ахьа».\nХIай, АллахIа хьайна бIаьрса а делла, дика дина верг! ХIай, АллахIа хьайна машен а елла, дика дина верг! хIай, АллахIа хьайна могашалла а елла, дика дина верг!\nХIай, шайна моллалла кхайкхар хеззашехь, киношка хьовса охьа хевшиначуьра ца гIовттуш берш! Кино чекхъяллалц Iаш берш, и чекхъяьлча бен ламаз ца деш, и чекхъяьлча дийр дара иза-м бохуш!\nЖамаIат ламаз мичахь ду, Iуьйра ламаз маьждигехь хилар тIехь долу бусалбанаш мичахь бу? Пхьуьйра ламаз маьждигехь дан дезаш болу бусалбанаш мичахь бу? Мичахь бу и бусалба нах?\nХьовсийша цкъа, къахьо кхехкочу хIусамаш чохь а, чайханаш чохь а болчу бусалбанашка. Юха бIаьрг тохийша АллахIан хIусамаш йолчу маьждигаш чохь мел бусалбанаш бу. Хьовсийша цкъа, тамаша бал инзаре йоккха башхалла карор ма ю шуна царна юкъахь.\nХIай бусалбанаш! ХIай ламаз дитина лелаш берш! ХIай ламазашна ледарлонаш еш берш! ХIай, АллахIан хIусамаш дIа а тесна, лелаш берш! ХIай Рамазан баттахь бен маьждиг чу ца боьлхуш берш!\nБусалбанашна юкъахь-м шина Iийда ламазана бен маьждиган чу ца боьлхуш берш бу. Бусалба нахана юкъахь-м рузбане бен ца боьлхуш берш бу. Бусалбанашна юкъахь-м шайн дерриге дахарехь цкъа бен маьждиг чу ца боьлхуш берш бу - шаьш и ламаз дархьамма боьлхуш берш бац уьш, шайна докъа ламаз дан хьуш берш бу уьш.\nХIай, Рамазан баттахь ламаз деш, кхечу беттанашкахь ламаз дуьтуш берш! ВаллахIи, Ша цхьаъ волчу а, Кхиэлан Да волчу а АллахIаца ширк ма дина аша, хIунда аьлча: оцу Рамазан беттан волу Дела ма ву биссинчу берриге беттанийн Дела а.\nПайхмаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) даше ладоьгIча, Аби ХIурайратан (АллахI реза хуьлда цунна) хьадисехь долчу, тоьаш дар-кха вайна. Пайхмара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла:\n«Мунепикъашна уггаре хала ламаз (хIораммо дика ладогIалаш, шен меттиг муьлхарг ю хьажа: хьо хьайна ца хууш мунепикъех ву-те, я цIена иманехь болчу муъминех ву-те - хуур ду хьуна) пхьуьйра ламаз а, Iуьйра ламаз а ду».\nТIаккха, вай дерриге Iуьйра ламазаш маьждигехь деш дуй? ВаллахIи, эхье хIума ма ду и, белхаме хIума ма ду и. Шаьш-шайга лойша и хаттар. Айхьа-хьайга хаттахьа: кIиранан ламазех маса ламаз дина ахьа Делан цIа чохь – маьждигехь? АллахIан цIеношкахь данза маса ламаз дитина ахьа?\nЭлча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ма ву бохуш Iаш:\n«Мунепикъашна уггаре хала ламаз пхьуьйра ламаз а, Iуьйра ламаз а ду».\nДалла дукха везначу пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) боху:\n«Пхьуьйра ламазехь а, Iуьйра ламазехь а хуьлуш йолу ял хиъча, маьждигашка богIур ма бара уьш, куьйгаш а, когаш а тIехь текхаш баьхкина а».\nОцу хьадисехь Далла дукха везначо боху:\n«ВаллахIи, ламаз дIадехка аьлла омра а дина, тIаккха и ламаз дIа а дехкийтина, сайн метта цхьана стаге ламазана хьалха вала аьлла омра а дина, тIаккха шайн карахь дечкийн цIевнаш долуш стегарий а эцна ваха ойла ма хиллера сан, маьждигаш чохь ламазаш ца дечу нехан хIусамех цIе а тесна, уьш яго».\nШарIо ламаз маьждигехь ца дан луш йолу бакъо муьлха ю? Дера ю:\n- некъ ца гуш, Iаьржа буьйса;\n- чIогIа йолу шело;\n- чIогIа долу мехаш;\n- хьо чIогIа меца а волуш, охьайиллина юург елахь;\n- уьш ламазана хIиттина а болуш, хьо хьайн хьаштехь велахь.\nУьш йоцурш кхин ШарIо къобалъеш бехказлонаш яц. И бехказлонаш хьан яцахь, бакъо яц хьан хьайн цIахь цхьа ламаз дан а.\nШарIо бехказа вуьтуш бахьана а доцуш, жамаIатехь ламаз дар дитинарг – АллахIана Iеса ма ву. Цо шен чохь ламаз дахь а, АллахIана Iеса ма ву иза.\nШен цIахь ламаз динарг, маьждигехь жамаIатехь а ца деш, ШарIан бехказло йоцуш, иза АллахIана Iеса хилла ву. АллахIан элчанна а (АллаххIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iеса ма ву иза. Аса ца вуьйцу – ламаз дитина верг.\nХIай бусалба нах! «Ламаз! Ламаз! Ламаз!» - шуна дукха везаш волчу элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIаьххьара дина весет ду шуна и.\nЖамаIатехь ламаз дарна ледарло ма е, тилвизар йита, йохкар-эцар дита, белхаш дита. Ламазах вухаветтачу балхах цхьа а дика хир ма дац. Я АллахIа беркат дийр ма дац ламазах адам духадеттачу балхах.\nВай ца боху шуна оцу балхо ламаз дарах вухаветта. Я йохка-эцар мегаш дац ала а ца гIерта шуна вай. ЖамаIатехь ламаз дита мегарг цахилар дага даийта гIерта вай, я мегар доцийла дIахаийта гIерта вай - и ца хуучарна а, и хуъушехь цига ца боьлхучарна а.\nИмам аз-ЗахIабис дийцина «Даккхийра къинош» цIе йолчу жайнин 12-чу агIонехь. IубайдиллахI ибн Iамр ал-Къаририс элира аьлла, Бухарин а, Муслиман а, Абу Давудан а шайх ву иза. Дийцина оцу дикачу стага, оцу гIараваьллачу Iелимстага:\n«Ламаз маьждигехь жамаIатехь данза Iийна я виссина вацар со цкъа а. ТIаккха цхьана буса хьоме а, лараме а хьаша воьссира суна тIе. И хьаша тIе а эцна, цунна хьошалла а дина, и дIанисвечу хенахь, ламазан хенан юьхьиг тилира сан. ТIаккха кхеравелла, хIусамера ара а ваьлла, маьждиг лаха вуьйлира со, пхьуьйра ламаз жамаIатехь дархьамма. Дерриге маьждигаш жамаIатехь ламазаш дина девлла карийра суна, цу тIе дерриге маьждигаш къевлина а карийра суна. ТIаккха сайн цIа вирзира со, чIогIа гIайгIане а волуш, айса-сайга баха а бохуш пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлларг:\nБухарис а, Муслима а дийцинчу хьадисехь: «ЖамаIатехь ден ламаз деза ду ша хIоьттина дечул а ткъе ворхIазза».\nТIаккха сайллахь элира аса, - боху IубайдиллахI ибн Iамр ал-Къаририс, - элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жамаIатехь ден ламаз ша хIоьттина дечул ткъе ворхIазза деза ду аьлла хилча, аса сайн ламаз жамаIатехь ма ца дина аьлла, дIа а хIоьттина ткъе ворхIазза дира аса и цхьа пхьуьйра ламаз».\nЦул сов, ладогIалаш, ткъе ворхIазза дина цо и цхьа пхьуьйра ламаз. ТIаккха хIун хилла?\nБухарин а, Муслиман а, Аби Давудан а устаз волчу IубайдиллахIа боху:\n«Оцу буса дIавижча, гIенахь со гира суна, дикачу говрашкахь боьлхучарна сайн говрахь тIаьхьакхиа гIерташ, оцу йоьдучу тобанна тIекхиа сайн говр аса дIахоьхкуш, амма царна тIаьхьа ца кхуьуш, царна тIаьхьа кхиа мел гIиртича а, тIаьхьа ца кхуьуш. ТIаккха царех цхьамма, соьга вуха а хьаьжна, элира: «ХIай IубайдиллахI! Хьайн говр эрна кIад ма е, ма кIадъе хьайн говр. Ахьа мел говр хехкарах хьо тхуна тIаьхьа кхуьур вац»».\nIубайдиллахIас хаьттина: «ХIунда кхуьур вац?» аьлла.\nЖоп делла цунна: «Оха ламаз жамаIатехь дина дела, ахьа айхьа цхьамма дина дела».\nИза ву шуна и ламаз ткъе ворхIазза динарг.\nХIай, жамаIатехь ца дина ца Iаш, цкъа а ламаз ца деш Iийриш! Шуна хаийла и ламаз Дела везначеран синтеман беш хилар, Дела гаре шовкъе болучеран самукъа хилар, Iаламийн Дела волчу АллахIан лай хьо хилар гойтуш билгало хилар.\nТIаьххьара цхьа хIума дисина вай, хьахонза ца долуш, - иза ламазан дозалла ду. Ламазан дозалла дийца-м буьззина цхьа хьехам оьшур бу, шенна къастийна хан а езар ю. Делахь а, вай цу хьокъехь, цхьа хьадис а хьахийна, кхачам бийр бу.\nТIабаранис дийцина, «Хьасан» зIе йолчу хьадисехь. И хьадис дийцинарш «Сахьихь» цIе йолчу жайнахь Бухарис къобал бинарш а, и шайна тIетевйжинарш а бу. Iабдулла ибн МасIудас (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Догуш ду шу, догуш ду шу (вуьшта аьлча, шайн къиношца а, Iесаллица а догуш а, хIаллак хуьлуш а ду шу), аша Iуьйра ламаз дича, цо дитта а дуьттий дIадоху уьш. ТIаккха догуш ду шу, догуш ду шу, аша делкъа ламаз дича, цо дитта а дуьттий, дIадоху уьш. ТIаккха догуш ду шу, догуш ду шу, аша малх буза ламаз дича, цо дитта а дуьттий, дIадоху уьш. ТIаккха догуш ду шу, догуш ду шу, аша маьркIижа ламаз дича, цо дитта а дуьттий, дIадоху уьш. ТIаккха догуш ду шу, догуш ду шу, аша пхьуьйра ламаз дича, цо дитта а дуьттий, дIадоху уьш. ТIаккха дIадуьйшу шу, шайна тIехь цхьа къа а доцуш самадовллалц».\nИ ду-кха - ламазан дозалла. Ламазан дозалла чIогIа доккха ду. Кхин хIуммаъ ца хилча а, тоьаш ду-кха вайна: ламаз дитина верг а, и ца деш Iийна верг а - Исламехь вен кхачош хилар; шен лаамехь ламаз дитинарг а, дог-цIена хилча тоьар ду аьлла ламаз дитинарг а - Исламехь шена кафиран а, мушрикан а хьукма долуш хилар.\nОцу вайна хезна долчу КъурIанера а, бух болчу хъадисашкара а баххаша гойту ламазан тIалам сов баккха безар а, ламазан ледарло ян мегарг цахилар а, ламазан кIадонаш ян мегарг цахилар а.\nХIай ламазана кIадо йина леларш! ХIай ламазана мало еш леларш! Хаийла шуна, АллахIа ламаз цадечуьнгара къобал деш цахилар я марха, я хьаж, я закат, я сагIа. Цуьнан далил - Имам Ахьмада шен «Муснад» жайнахь а, ибн Мажата а, Абу Давуда а, Тирмизис шайн «Сунан» жайнашкахь дийцинарг а ду. Цуьнан хьокъехь Тирмизис аьлла:\n«Иза Хьасан а, Сахьихь а долуш хьадис ду. Шен «Иснад» Муслиман бехкамца нийса йолуш а ду».\nАби ХIурайратас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Хьалха лайна хьесап дийр долу Iамал ламаз ду, и мегаш хилахь - (цо дина) кхидерг (диканаш) къобул дийра ду, мегаш хир ду, и доьхна хилахь - (цо дина) кхидерг къобул дийра дац, мегаш хир дац, дакъаза ваьлла а хир ву иза».\nЦуьнан кхин йолу Iамалш къобал йина елахьара, дакъаза ваьлла ву иза аьлла, сацам бийр бацара цуьнан хьокъехь Делан элчано.\nОцу тIехь кхачам бо вай, цуьнах лаьцна мел дийцича а, кхачор доцуш деха хиларна.\nВеза а, Сийлахь а волчу АллахIе доьху аса: сайн а, шун а Iамалш къобалъяр, вай дерриге а беркатехь сов дахар, ламаз цадечийн дегнаш ламаз дарна тIе дерзор.\nХIай ламаз цадийриш! АллахIан Iазапах ларло, хIинца дуьйнна ларло АллахIан таIзарх. Сихха тоба а де АллахIе. АллахI тоба къобал деш а, къинхетаме хилар а хаа.\nДала аьлла «Зумар» суратехь, 53-чу аятехь:\n«Сан лаьшка ала, шайна зене дерг дарехь сов бевллачу: «АллахIан къинхетамах дог ма дилла. Баккъалла, АллахIа дерриге къиношна гечдо. И ма вай – Гечдийриг, Къинхетам бийриг»» («аз-Зумар»: 53).\nАллахI, тхан Дела! ХIай кхайкхамаш а, кхойкхучийн аьзнаш а хезаш верг! ХIай хиндерг хууш верг! ХIай лаьттанийн а, стигланийн а Дела верг! ХIай орца дехначарна орца доуьйтуш верг! ХIай сингаттамечеран сингаттам дIаойъуш верг! ХIай гIайгIанечеран гIайгIа дIайоккхуш верг! ДIабаккхахьа тхоьгара сингаттам.\nХIай Iаламаш хьайн карахь долу Эла! Бусалба нахана тIера хьайн оьгIазло дIаайъахьа, и Хьайн оьгIазло елахь. Зер делахь - лан собар а, иман а лохьа.\nХIай Дела! Ислам динна а, бусалба нахана а дика лиъначунна дерриге диканна аьтто ло Ахьа. Ислам динна а, бусалба нахана а вон лиъначунна цо ара даьккхина хIилла цуьнах шеха дахийта Ахьа, цо вовшах деттарг дохаде Ахьа. Iад къам а, Самуд къам а Айхьа хIаллак ма дарра хIаллакбе Ахьа уьш.\nХIай тхан Веза Дела! Ислам дин а, бусалба нах а чIагIбе Ахьа.\nХIай тхан Дела! Керста а, жуьгтий а хIаллакбе Ахьа. Керстанашна а, жуьгташна а тIаьхьа бозуш берш хIаллакбе Ахьа. Керстанийн, жуьгтийн гIоьнчий а хилла хьийзаш берш хIаллакбе Ахьа.\nХIай Дела! Зуламхой совцабе Ахьа. Фасикъаш совцабе Ахьа. Iесалла аййина хьийзаш берш совцабе Ахьа.\nХIай даима дийна верг, дерриге хIума хьайн пурбанца лелаш верг! ХIай стигланийн а, лаьттанийн а паччахьалла хьайн карахь дерг! Доьху Хьоьга, жоп лохьа тхуна.\nХьуна хьаста дели-кха тхо. Дехарна жоп доцуш, тесна ма дита Ахьа тхо.\nХьан неIаре хIитти-кха тхо, цуьнах духа ма тоха Ахьа тхо.\nИслам динан гIоде Ахьа! Бусалбанаш чIагIбе Ахьа, Исламана толам ло Ахьа. Хьайн дикаллийца бакъ дош а, дин а даржа де Ахьа.\nТхан Дела! Тхан массеран а къиношна гечде Ахьа. Оха эрна йайъинчу ханна къинтIера вала Хьо. Тхан когаш чIагIде Ахьа. Керста нахана тIехь толам а ло Ахьа.\nЯ АллахI! Тхоьх цхьанне Айхьа геч данза къа ма дита Ахьа. Айхьа дIаяккханза гIайгIа ма йита Ахьа. Къинхетам банза велларг ма вита Ахьа. Нисванза Iесаниг ма вита Ахьа. Хьо реза волу, тхуна пайдехь долу цхьа а хьашт ма дита Ахьа кхочуш данза, хIай Iаламан Дела.\nХIай тхан Дела! Тхо нисде Ахьа. Тхо бахьанехь кхиниш нисбе Ахьа. Нисбала гIертачарна тхоьх нисбала бахьана а де Ахьа.\nХIай тхан Дела! Тхан Нохчий махкахь а, иштта дерриге дуьненахь а Ислам дин даржаде Ахьа. Тхан махкара питанаш дIаайъа Ахьа. Керста эшаве Ахьа.\nНохчийн халкъ керстанан лай дан гIерташ хьийзачу мунепикъийн луург ма далийта Ахьа. Халкъ керстанан амале дерзо хьийзачу церан хьадалчийн луург ма далийта Ахьа.\nНохчийн къомо бIешерашкахь сатийсина йолу маршо ло Ахьа. Тхан дайша бIешерашкахь лехна а, и яккха гIазоташ дина а йолу маршо ло Ахьа.\nНохчийн халкъ керстанан балех хьалхадаккха Ахьа. Йихкина юкъ ца йостуш, гIазоташ дечу муджахIидашна гIо ло Ахьа. Оцу яхь йолчу нохчийн бусалба кIенташна толам а ло Ахьа.\nНохчийн халкъ керстанна сужуде дахийта бIарзбеллачийн тIаьхье эшаме а, сийсаза а хилийта Ахьа.\nДерриге дуьненан йиъе маьIIе Ислам динан цIано кхачае Ахьа.\nХьехам хIоттийнарг: Мухьаммад Хьассан


ГаланчIожан кIошта денъян йолийна Нохчийчуьрчу Iедалша\nНохчийн лаьмнаш. Архивера сурт.\n2019-шо Нохчийчохь дIакхайкхийна ду ГаланчIожан кIоштан шо санна. Республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедар дина "цу кIоштана чу юха а садоуьйтур ду" шаьш аьлла.\nРеспубликан Iедалан кхеташонехь вистхуьлуш цо дийцира шаьш дан дагахь долчух лаьцна. Цу юкъахь ду некъаш дар а, газ а, ток а ялор а, шен гIуллакх схьаделла луучу совдегаршна болх бан оьшу хьелаш кхоллар а. И меттигаш даьхни лелош коьрта хила еза, бохуш вара республикан куьйгалхо.\n"1944-чу шарахь бохаме хиламаш хилчхьана цхьана Iедалша дихкинера нахана шайн дай баьхначу меттигашка юхабирзина баха ховша. ХIинца вай цигахь схьайоьллур ю школаш, берийн бошмаш, дийр ду кхин долу цигахь ваха оьшург, нагахь бахархой цига юхаберзахь", - бохуш вара Кадыров.\n"Нохчийчоь тахана" агенталло бинчу хаамца, карарчу хенахь ГаланчIожан кIоштахь дIахьош бу оьшуш йолу инфраструктура кхолларан белхаш. Царна юкъаозийна бу республикера министраллийн а, урхаллийн а белхахой. КIошта кхачийна ю цу белхашна оьшу техника.


475 718 йаззам\nДийнахь хилларг — 11 май\n330 — Византийн цӀе Константинополь аьлла хийцина.\n868 — цийн мозгӀаро Ван Цзес кечдина дуьххьарлера терахь долу зорба тоьхна документ.\n1867 — Лондонехь куьг яздина Люксембурган статусах болчу барт кӀелахь.\n1873 — Йоккхачу театрехь «Снегурочка» (музыка П. И. Чайковскин) туьйра хӀоттийна.\n1916 — А. Эйнштейна публикехь гайтина шен Дустаран теори.\n1960 — Исраилан «Моссадо» Аргентинехь холокостан идеолог А. Эйхман лаьцна.\n1997 — Deep Blue компьютер шахматех ловзуш тоьлла дуьненан чемпионал Каспаров Гаррел.\n2003 — венийн Исбаьхьаллин историн музейра лачкъийна Бенвенуто Челлинин «Сальера» (сурт тӀехь).\nЗуьрх, 1910 шо


Шемара хьал политикаца нисдан деза аьлла хета Меркелна а, Путинна а\nШемара конфликт политикан гIулчашца дIаяккха еза аьлла, хеташ ю Германи а, Оьрсийчоь а. Цуьнах лаьцна дIахьедар дина немцойн канцлеро Меркель Ангелас, Берлинехь Путин Владимирца шен хилла цхьаьнакхетар дIадирзичул тIаьхьа.\nЦо кхайкхам бина дуьненаюкъаралле шайга далуш дерг ша-дерриг а дахьара, Шеман-пачхьакхехь чоьхьара тIом ца хийта аьлла. Шен агIор Путин Владимира дIахьедар дира, шаьш Шемахь цхьаьна а агIонна тIехIиттина дац аьлла.\nЦо дийцарехь, Оьрсийчоь реза яц цу пачхьалкхана дуьхьала ницкъах пайда эца гIертарна. Путин Берлине вогIуш ву аьлла, митинг хилира цу гIалахь. Цуьнан декъашхоша дIахаийтира Шемахь хуьлуш дерг хьокъехь Оьрсийчоьнан йолчу позицина шаьш реза ца хилар.


Франци -- Европан адамийн бакъонашкахула кхел, Страсбург, Охан. 18, 2018\nЕвропан адамийн бакъонашкахула кхеле 2018-чу шарахь 12 эзар сов латкъам кхаьчна Оьрсийчуьра.\nОьрсийчоьнна тIаьхьайогIуш ю Туркойчоь (1000 сов), Украина (923), тIаккха Румыни (309).\nОьрсийчоь хьалхарчу меттехь ю 2018-чу шарахь адамийн бакъонашкахула Европан конвенци йохорца а. Европан Кхеташонан министрийн комитето бинчу хаамца, шена духьал листинчу гIуллакхашкахула латкъам бинчу нахана 13 миллион сов евро дала декхарелахь ю Оьрсийчоь.\nКху шара Дечкен баттахь Европан адамийн бакъонашкахула кхело хаам бира, 2018-чу шарахь Оьрсийчуьра 12 эзар сов латкъам кхаьчна шайга аьлла. Кхело листина царах 238. Оьрсийчоьно низамаш ца дохийна аьлла, суьдхоша сацам бина царах 5 гIуллакхехула.\nСтрасбургерчу кхело луьстучу гIуллакхашна юкъахь кIезиг дац Нохчийчуьрчу бахархоша латкъам бина къастийна гIуллакхаш.\nИштта, дIабаханчу Зазадоккху-баттахь Европан адамийн бакъонашкахула кхело 870 эзар евро дала декхарелахь йира Оьрсийчоь Нохчийчохь лачкъийна лар йоцуш вайначу 11 стеган гергарчарна. И нах байна 2002-2006-чу шерашкахь республикехь тIом боьдучу хенахь.\nДийцарехь, Оьрсийчоьно нохчашца боьзна сацамаш, хан яьлча бина а, кхочуш ца бина меттигаш яц.\nАдамийн бакъонашкахула йолчу Европан конвенцина ратификаци йира Оьрсийчоьно 1998-чу шарахь. Цу хенахь дуьйна и пачхьалкх кIеллахь ю Европан адамийн бакъонашкахула кхелан юрисдикцина.\n2015-чу шарахь Оьрсийчоьнан Конституцин кхело сацам бира, шайн Iедалан бакъо ю цу кхелан сацамаш кхочуш ца бан, нагахь цара "конституцин принципийн коьрта кепаш йохош хилахь" аьлла.


Ереванера "къонахий" Iедалан карабахана\nТовбеца-бутт 31, 2016\nЕреванехь «Сусунера къонахий» шайх олучу тобано лаьцна латточу полицин полкан гIишлонна гонах герзаш дуьйлуш хезара кIирандийнан сарахь. Маршо Радион Эрмалойчуьрчу сервисерчу журналисташа яьккхинчу видеочохь кIур бу буьйлу гуш полицин декъера. ТIемалой карабахка декхаребеш операци хуьлучух тера ду дIахьош, хаамбо репортераша.\nШоьтан сарахь къоман кхерамзаллин урхалло дIахьедира, нагахь санна гIишло лаьцна Iийраш, герзаш охьа а дехкина, Iедалан кара ца болхахь, шен ницкъаша хIаллаквийр ву полкан цIийначуьра хийраниг милла а, аьлла. КIиранан Iуьйранна «Сусунера къонахий» тобанах волчу Аветисян Варужана дина къамел даржийна Ереванехь. Шаьш махкахь гIаттам айбан лууш дара, иза шайн кхочуш хилла. Цундела цIий а ца Iанош конфликт ерзо лаьа шайна, шайн лидерца Сефилян Жирайрца гойла а оьшу шайна, боху Аветисяна.\nИштта цо аьлла дIахьедарехь, нагахь санна Эрмалойчохь цIий Iенаш нилахь, цунна бехкениг президент Саргсян Серж лара догIу. Деношкахь лаьцна латточу полкан цIийнера араваьккхина, дарбан цIийне хьажийна цхьа герзахо шина баттахь, бехк толлуш, лаьцна кхаба сацамбина Ереванехь кхело. «Интерфаксна» полицино хаийтина, ши тIемало шайн лаамехь Iедалан каравахана, аьлла.\nШи кIира кхаьчна ткъеха сов волчу «Сусунера къонахий» тобанхоша Ереванехь полкан цIа лаьцна латтаден. Церан карахь ву масситта лор а. Шоьтадийнахь Ереванехь гулам хилара гIаттамхошкахьа болчу бахархойн. Набахтехь валлаве шайн тобан лидер Сефилян Жирайр а, кхиболу политикан тутмакхаш а дIахьецар тIедожадо Iедална герзахоша.\nCуьйренан хаам. Массо а Ереванера полицин декъан цIа лаьцна Iийнарш Iедалан карабахана, хаамбо Эрмалойчуьрчу Маршо Радион сервисо.


"ОВД-Инфо": Навальныйгахьа йолу акцеш йирзича лаьцна 115 стаг\nНавальный Алексейн агIолоцуш Охан-беттан 21-чохь Оьрсийчоьнан цхьамогIа гIаланашкахь хIиттина акцеш йирзинчул тIаьхьа деъначу кIиранна чохь полицино 23 гIалахь лаьцна лаххара а 115 стаг. Оцу хьокъехь хаам бо "ОВД-Инфо" ресурсо. Лаххара а пхеа журналисте хеттамаш бина къепелатторан урхаллийн белхахоша.\nЕккъа цхьана Москвахь лаьцна 58 стаг – ша акци йоьдучу дийнахь лецначу нахал а дукха бу уьш. Нижний Новгородехь лаьцна 11 вахархо, Пермехь, Хабаровскехь – итт-итт.\nПолицино дукха хьолехь акцешкахь дакъалаьцна хиларх шеко йолу нах лоьцу сатоссуш я сарахь, уьш балхара цIабоьрзучу хенахь. Иштта лаьцна, масала, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан гуманитаран университетан (РГГУ) профессор Агаджанян Александр. Астма лазаро лаьцна а волуш, буьйса яьккхина цо полицехь. Охан-беттан 27-чохь кхело гIуда тоьхна цунна 20 эзар соьманна.\nЛоьцучарна бехкедо магийна йоцчу акцехь дакъалацар, тоьшаллина юьхьаръоьцу видеокамерийн гайтамаш я социалан машанашкахь пост хIоттор а, репост яр а. Москварчу кхелийн сайташа зорбане яьккхинчу информацица, Охан-беттан 22-чу дийнахь дуьйна низамехь йоцчу акцешка бахарна кхелашка листа хьийсийначу нехан гIуллакх ду 183. Дукхаберш я лецна, я гIуданашна бухабахийтина, боху бакъоларъярхоша.\nЦул совнах, Охан-беттан 21-чохь акцешкара хаамаш беш Iийначу лаххара пхи журналист волчу а кхаьчна полици - "Дождь", "Комсомольская правда", "Эхо Москвы", RTVi, "Медуза" (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн могIара язйина ю "Медуза") редакцийн корреспонденташ бу уьш.\nРостов гIалара Навальныйн штабан лидер лачкъийна\nОхан-беттан 21-чохь набахтехь кхобучу Навальный Алексейна гIело яр дитар, цунна тIе лоьраш кхачийтар доьхуш акцеш хIиттира Оьрсийчоьнан гIаланашкахь. Уьш йирзича, чоьхьарчу гIуллакхийн министралло а, бакъоларъечу хьукматаша а билгалдаьккхира лецна нах, хьалха хIиттийначу барамийн тIаьхьалонца дуьстича, кIезиг хилар. Амма пIераскан дийнахь дуьйна полисхой боьлла нехан цIехьа эха, акцийн декъашхой я агитаторш шаьш лоручу наханна протоколаш хIитто.\nДIадахначу мукъаденошкахь Навальный агIончех ворхI стаг ву лаьцна я гIуданаш диттина, аьлла, хаам баьржира хьалхо.


АХМАДОВ Муса. Нохчийн маттаца ду вайн хилларг а, хиндерг а - ГАУ «Издательский дом»\nМеттан Iилманчаша дийцарехь, нохчийн мотт дуьненчохь дуьххьара хиллачу цивилизацешкахь бийцинчу меттанех цхьаъ бу, цунна далийна дуккха а тоьшаллаш а ду. ХIетахь дуьйна дIадевлла эзарнаш шераш. Амма нохчийн мотт дIа а ца баьлла, дIа а ца ийна кхечу меттанех. Иштта иза бисна, и мотт буьйцучу, хуучу наха Iалашбина дела. ХIунда аьлча, ша-шех нислуш хIумма а дац дуьненахь, цхьана наха кхочуш ца дича.\nВайн историн ехачу оьмарехь нохчийн маттана а, нохчийн халкъана а тIехIиттина тайп-тайпана кхераме киртигаш. Иштта киртиг яра XIX-чу бIешаран шолгIачу эхехь, Кавказан тIом чекхбаьллачул тIаьхьа нохчашна тIехIоьттинарг. Амма вайн къам юьхькIам болуш чекхделира цу киртигах. Вайн махкахь хIетахь баьхначу эвлаяаша а, устазаша а боккха болх бира, махкахь хьуьжарш дIайоьллуш, царна чохь Ислам дин вайн маттахь хьоьхуш, нохчийн маттахь жайнаш, назманаш язъеш. Нохчийн мотт, нохчийн гIиллакхаш а вайн даймахкахь бисинчара Iалашдина ца Iаш, хийрачу мехкашка дIабаханчара а Iалашдира, къаьсттина Иорданехь баха хевшинчара. Дела реза хуьлда царна, Дала сий дойла церан!\nИштта хала а, къиза а хьал дара нохчашна тIехIоьттинарг – къам цIерадаккхар. Амма оцу дехачу кхойтта шарахь суьйранна вовшийн хIусамашка чугуллуш, нохчийн маттахь назманаш, иллеш олуш, Iеламнехан хьехамашка ладуьйгIуш, шен маттаца йолу зIе ца хадийра къомо. Цу заманахь мотт Iалашбарехь доккха гIуллакх дира нохчийн яздархоша а, Iилманчаша а. Иштта, меттан Iилманча а, халкъан хьехархо хиллачу Джамалханов Зайндис дуьйцура, махках даьхна адамаш сингаттамо хьовзийча, ша царна нохчийн халкъан иллеш дагардора, я Бадуев СаьIидан « Бешто» повесть дагахь йоьшура, цуьнца цхьаьна ладоьгIучеран дегнаш нохчийн меттан дешнашца хьостуш, достуш.\n“Театр мне дорог, а кино – мечта…”


Соьлжа-гІалахь нохчийн яздархойн съезд дІаяьхьира » Нийсо-Дагестан\n23.01.2019 440 0 niyso\nНохчийн Республикин Яздархойн Союзан 17-гІа съезд дІаяьхьира кху шеран 15-чу январехь Соьлжа-ГІалахь.Цуьнан балхахь дакъалецира НР-н Куьйгалхочун а, Правительствон а администрацин куьйгалхочо Израйилов ІабдулкъахІира, Правительствон председателан заместитела Ахмадов Мусас, Республикин Куьйгалхочун пресс-службин секретара Каримов Іаьлвис, НР-н Парламентан депутата Хасбулатов Бекхана, официале кхечу наха, яздархоша, журналисташа.\nСъездан болх дІабахьа гулбеллачара къобалвира Керимов Іальви. Яздархойн Союзо тІаьхьарчу пхеа шарахь бинчу балхах лаьцна доклад йира цу организацин правленин председатела Ибрагимов Кантас. Ша динчу къамелехь цо билгалдаьккхира Яздархойн Союзан болх кхиамца дІахьош хилар.Шайн говзаршкахь яздархоша йоккха тематика схьалоцу, халкъан хьалхалера а, вайн заманлера а истори а, таханлера хиламаш а тидаме а оьцуш. Нохчийн литература санна, сиха кхуьуш, зорбанера дукха книгаш арахоьцуш, кегийчу къаьмнийн цхьа а литература яц, элира Кантас. Делахь а вай книгаш дукха хиларе хьаьжна ца Іаш, уьш чулацам дика болуш а, ешархошна пайден хир йолуш а хьовса деза аьлла, тІетуьйхира цо.\nВайн республикехь тІеман хьал чекхдаьлча, экономика а, культура а, юкъараллин дахаран ерриге агІонаш а юхаметтахІитторехь Нохчийн Республикин хьалхарчу Президента Кадыров Ахьмад-Хьаьажас динчу гІуллакхех лаьцна дийцира К. Ибрагимовс.Цуьнан цІе литературехь шуьйра йийцаре ян еза,халкъан баьччин васт говзаршкахь къеггина гайта деза, элира цо.\nСоюзан белахан кхачамбацарш а хьахийра Кантас. Нохчийн литературехь къаьсттина дукха арахоьцуш стихийн керла гуларш ю, ткъа проза шен кхиарехь поэзил тІаьхьайисна. «Турпалаллин тематика ца тоьу вайн прозехь, халкъан тоьллачу кІентех лаьцна вуно кІезиг дуьйцу вай. И кхачамбацар тІейогІучу хенахь дІабаккха беза», – элира правленин председатела.\nИбрагимов Кантас йина отчетни доклад йийцаре еш, къамелаш дира Израйилов ІабдулкъахІира, Хасбулатов Бекхана, яздархоша: Цуруев Шарипа, Уциев Абу,Кусаев Іадиза, Іилманчас Мунаев ИсмаьІила.\nДІадаханчу шерашкахь Яздархойн Союзан правленис бинчу белхан лаккхара мах хадийра гулбеллачара.\nЦул тІаьхьа Яздархойн Союзан правленин председатель харжаран гІуллакх дІадаьхьира съездан дакъалацархоша. Массеран а цхьа барт хиларца цу даржехь юха а чІагІвира Ибрагимов Канта. Цул тІаьхьа правленин декъашхой а хаьржина, шен болх дІаберзийра нохчийн яздархойн 17-чу съездо.\n«Нийса а, хаза а, говза а дийцархьама, мотт к1орггера дика хаа беза. Цуьнца цхьаьна ойла нисъ-ян а, хIуманах бакъонца кхета а, литературни меттан норманаш дика йовза а,


Москвахь БайсуровгIеран ши ваша вийнарг кхеле хIоттор вац\nМоскван малхбузенехь "авторитете бизнесхой" бойуш, хиллачу тасадаларшкахь дакъалаьцнарш кхеле ца озо сацамбина талламчаша, яздо "Росбалто". Крылатские холмы олучу меттигехь хиллачу летаршца доьзна айдина хилла гIуллакхаш дIакъевлина Оьрсийчоьнан Талламан Комитето.\nIаткъамечу совдегарша Байсуров Шарпуддис а, Халидов Мохьмада а куьйгалла а деш, 40 Нохчийчуьра вахархо гулвеллера цигахь 2017-чу шарахь. Герзаш диттина кхо стаг вийра хIетахь, шайлахь бизнесхой БайсуровгIар а цхьана.\nТалламчийн версица, шайн оппоненташца юкъаметтиг къасто кхаьчнера цига Байсуров Шарпуди шен вешица Русланца уггар хьалха. Бакъо йоцуш шайца герз хиллера цаьргахь лелош. Вежарша тапча тоьхна, чевнаш йинера Халидов Мохьмадна а, цуьнан вешина Сумайдна а. Дуьхьал герзаш диттина вийнера цара БайсуровгIеран ши ваша.\nЮьхьанца бехкзуламан гIуллакх диллира Талламан Комитето, ткъа листинчул тIаьхьа дIахьедира, ХалидовгIара шаьш лардархьама дуьхьал герзаш тоьхна хилла аьлла.\n2012-гIа шо тIедаллалц партнераш бара Халидов Мохьмад а, Байсуров Шарпудди а. Церан интересашкахь яра цхьана хенахь кеп-кепара компанеш, банкаш, йохка-эцаран центраш. Амма тIаьхьо некъаш къаьстира цушиннан.


Оьрсийчоьнан юстицин министралло Зорбан гIирсаш-"арахьара агенташ" (СМИ-"иностранных агенты") реестрна юкъатоьхна Idel.Реалии проектца болх бина виъ журналист: Григорьева Алина а, Григорьев Андрей а, Гималова Регина а, Хисамова Регина, хаам бо Радио Свобода зорбан гIирсо.\nЦул сов, Коммерцица йоьзна йоцу вовшахтохараллаш-"арахьара агенташ" (НКО-"иностранных агенты" ) реестрна юкъатоьхна "Гражданин. Армия. Право" вовшахтохаралла, иза гIо деш ю арме буьгучу кегийрхошна а, эскархошна а.\nВерриг а Зорбан гIирсаш-"арахьара агенташ" реестрехь ву 103 стаг а, вовшахтохаралла а, шайна юкъахь Радио Маьрша Европа/ Радио Маршо корпорацин оьрсийн маттахь йолу проекташ а йолуш. Журналисташа лору иза дешан маршонна нисса дIа Iаткъам бан гIертар санна.\nАрахьарчу агентех лаьцна низмаш юхадаха Iедал декхаре деш Change.org сайта тIера петицина кIел куьг таIийна 268 эзар стага.


Юхайовла дагахь яц "Маьрша Кавказан" батальонаш\nЧиллан-бутт 14, 2017\nУкраина -- Шайх Мансуран цIарах йолу дуьненаюкъара машарбаран батальон, 2017 шо.\nЧиллан-беттан 23-чу дийнахь 73 шо кхочуш ду нохчийн къам дохийна махках даьккхина. Шераш дIаэхарх вайн гIийлачу дайша-наноша бала Iевшина и хан дагара ца йолу. Цул тIаьхьа яьллачу заманчохь вайн къомо лайна халонаш а, ши тIом а беза ца хета и ирча зама санна.\nЦундела нохчашна тIехь йина геноцид дагайоуьйтуш тIедогIучу кIиранах Малхбузерчу Европерчу пачхьалкхашкахь митингаш а, пикеташ а, кхин йолу акцеш а дIаяхьа кечлуш бу «Маьрша Кавказ» юкъараллан политикан болам.\nЦу боламан векало Мусаев Ильяса дийцарехь, церан акцеш хир ю коьртачу декъана Оьрсийчоьнан векалаллашна хьалха.\nМусаев: "Тхайн цхьа план а хIоттайой, ара а довлий, оцу Оьрсийчоьнан векалаллашна хьалха дIа а хIуьттий, тхуна хIара дицделла дац шуна, Кавказан къаьмнашна тIехь йинарг геноцид ю шуна, оха иза дицдийр дац шуна олий, дуьненаюкъарчу организацешка дехарш до оха, хIокху хIуманна мах хадабахьара олий.\nДани, "Маьрша Кавказан" акци.\nТхайн ма хуьллу иза диц ца далийта гIерташ хуьлу тхо. Вайн цIахь 23-чу дийнахь цхьана а тайпа митинг а яц вовшахтухуш, адам арадолуьйтуш а дац, иза хьахадойтуш а дац. Цундела оцу нахана тхо гича синтем хир бара-кх олий, и де вайна дицделла ца хилар гойтуш беш гуламаш бу-кх оха".\n"Маьрша Кавказ" болам кхоьллина 8 шо кхаьчна кху деношкахь. Цуьнан коьрта Iалашонаш иштта билгалйоху Мусаев Ильяса.\nМусаев: «Тхуна лууш дерг, кху дуьнентIерачу Кавказерчу диаспоршца зIе а тесна, тхо Iаш долчу Данехь боккха гулам бийр бу вай, цу гуламехь урхалла а кхуллур ю вай аьлла дара. Кавказехь хуьлучу къийсамашкахь а, Оьрсийчоьно юкъадоьхкинчу питанашкахь а болх беш хIума а дийр ду вай аьлла яра тхан коьрта Iалашо.\nВажа Iалашо яра Оьрсийчоьно Кавказера хьал дуьйцуш яржо харцо гучуяккха а, вайн бакъо йовзийта а, маршонехьа къуьйсучу къаьмнашна тхайгара информацин агIор гIо дар а».\n«Маьрша Кавказ» олучу боламах лаьцна шуьйра хиира Украинин малхбалехь Оьрсийчоьно тIеман конфликт кхоьллинчу деношкахь. Мусаев Ильяса иштта дуьйцу шаьш Украинерчу хиламашкахь дакъалацарх лаьцна.\nМусаев: «Оцу Евромайданехь и гулам болуш ладоьгIуш дара тхо. Украинехь болу къийсам вайн къийсам бу, Кавказан къаьмнийн маршонна цунах гIо хир ду аьлла, масийтта стага цхьаьна а кхетта, дуьххьара кхайкхам бира оха, Украинерчу къоманна массо а агIор гIо дийр ду оха аьлла.\nГIо деш батальонаш кхоьллича дика хир ду аьлла, лууш верг дIаязло аьлла тхайн Chechennews.com сайт тIехь кхайкхам бира оха. Дуккха а наха къобул деш тIеийцира иза».\nМунаев Iийса Украинехь. 2014\nДудаевн цIарахчу батальонна хьалхавелира «Маьрша Кавказ» боламан куьйгалхо Мунаев Iийса бохуш, кхин дIа а дуьйцу Мусаев Ильяса.\nМусаев: "Хьалхара батальон, Дудаев ЖовхIаран цIе а тиллина, Мунаев Iийса хьалха а ваьлла, цу (Украине) чуяхийтира оха. Мунаев Iийсас элира, тхайн декхар дIадала даьхкина ду тхо аьлла. Вайна дагадогIу украинахой вайна гIо дан баьхкина. Вайна юкъара гергарло чIагIделира-кх иза дар бахьана долуш".\nУкраинехь, Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратисташна тIе а хIиттина, тIом беш бара Нохчийчура бахийтина "кадыровцаш" олу эскархой. И бахьана долуш вуно во буьйцуш бара нохчий Украинехь. Амма Мунаев Iийса а, цуьнан накъостий а Украине дIакхаьчначул тIаьхьа нохчех йолу ойла хийцаелира меттигерчу бахархой, бохуш вара «Маьрша Кавказ» боламан векал Мусаев Ильяс.\nТахана а ю Украинин малхбалехь дIатарйина «Маьрша Кавказ» боламан Дуьненаюкъара машарбаран Чеберлоевский Муслима куьйгалла деш йолу Шайх Мансуран а, Осмаев Адама куьйгалла деш йолу Дудаев ЖовхIаран а цIарах йолу ши батальон. И шиъ дIатарйина меттигаш ю тIеман дозанна уллехь.\nЦеран хьалханча Мунаев Iийса кхалхаро, дог дохийнехь а, ца хийцира "Маьрша Кавказан" батальонийн декъашхойн Кавказан маршонехьа а, демократехьа а къийсам дIабахьа болу лаам. Украинехь кхоччуш машар хIотталц цигахь биса дагахь бу шайн накъостий бохуш вара Мусаев Ильяс.


Ракета иккхина Дагестанан лаьмнашкахь. Карабахера еъначух тера ду иза\nДагестанан Агулийн кIоштарчу Чираг юьртан бахархошна деза герз оьккхуш хезна шайн лаьмнашкахь масех де хьалха. Карийна цо даьккхина 15-20 метр шуьйра ор а, гонаха Iохку ракетан гаьргаш а. Ца хаьа ламанхошна герзан тайп а, иза стенгара кхаьчна иккхина а, амма царна а, гонахарчу ярташкарчу «эксперташна» а хетарехь, Азербайджаной, Эрмалойчоьной къуйсуш, тIемаш бечу Ломан Карабахера еъна хила тарло ракета. Иза аьлла хета Агулийн кIоштан администрацин векалшна а.\nГерз иккхинчу метте баьхкинчу Орцан министраллин а, ФСБ-н а декъерчу белхахоша талла дIаяьхьина герзан гаьргаш.\nЗераш дечу Conflict Intelligence Team тобан куьйгалхочо Левиев Руслана ша Кавказ.Реалиица динчу къамелехь тоьшалла дира карийна гаьргаш цхьана боккхачу хIоьан хилар, иккхинарг ракета ю, элира цо.\nШи кIира хьалха Азербайджаной, Эрмалойчоьной тIамца къийса йолийна Ломан Карабах 200-250 километр гена ю Дагестанерчу Чирагна. Цкъачунна хууш дац хIун ракета ю цигахь иккхинарг. Амма социалан машанашкахь даржийначу цуьнан гаьргашна тIера йоза ду оьрсийн маттахь.\nРБК агенталло яздарехь, тIом болийначу шина а пачхьалкхан эскарийн карахь ду Оьрсийчохь арахецна герзаш. Масала, Ереванан долахь ю Р-17 ракеташ кхуьйсу 9К72 "Эльбрус" комплексаш. 300 километр гена туху цара ракеташ. Делахьа а, дац тоьшалла и ракеташ Ломан Карабахехь кхуьйсу ала.


Къайлаха сервисаш кхин башха къайлаха яц Оьрсийчохь\nКъайлаха сервисаша кхин башха къайлаха яц Оьрсийчохь\nГIаланийн урамашкахь ган йиш ю оьрсийн коьртачу мехкан чоьхьарчу леринчу сервисан аббревиатура тIе язйина дIасахехкало машенаш. Федералан Кхерамазаллин Сервис, я доца аьлча, "ФСБ" тIеяздинчу машенахь дIасалелачийн Iалашо къайла яхьалур яц. Нагахь санна Iедална иза хьулйина латтон лаьахь а.\nНохчашлахь къайлахчу сервисашкахь болх бар тайп-тайпана тIеоьцу. „Моттбеттархочун“ болх санна иза дегазхетарна тIера дозалла дарна тIекхаччалц.\nНохчийчохь тIом болчу хенахь оьрсийн эскархоша маьI-маьIIехь хIиттийначу талламан посташкахула цхьа а таллам а ца беш, я сахьташкахь рогIехь латта а ца везаш тIехвала бакъо луш йолу кехатан чкъуьйриг яра ФСБ-н белхахочун документ.\nТIом бирзинчул тIаьхьа уггаре а гIовгIане масала хилира Москохахь 2014-чу шарахь. Кавказера талорхой лаца гулбелла оьрсийн полисхой а болуш, царна тIевеанчу юкъах йоьллина тапча йолчу нохчочо шегара къайлахчу сервисан белхахочун кехат церан меркIела а даьхьира полисхошна. ТIехьоьжуш журналистийн видеокамераш а йолуш.\nКхин хьал ду Малхбузехь. Къайлахчу сервисан белхахоI урамашкахула хаьн тIе тапча а оьллина лелаш ган йиш яц. Ткъа къайлахчу сервисан машенаш царна тIе йоза яздарца массарна а гуш, евзаш хила-м тешна а.\nТамашийна хир дара, масала, Британера Ми-5 я Ми-6 сервисийн белхахоша шаьш дIасалелачу машенашна тIе шайн конторин аббревиатура язйича. Ингалс махкахь могIарерчу урамашкахь къепе ларъечу полисхойн а герз лелон бакъо яц. Цигахь и бакъо чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин леринчу тобанийн бен яц. Масала, антитерроран декъан чехка реакци яран тобан.\nМахкахь къепе ларъечу Iедалан белхахоша герз ца лелор ингалсхоша дузу шайн полици уггаре а хьалха бахархошна хьалха декхарийлахь хиларца. Ткъа цул тIаьхьа бен пачхьалкхана хьалха декхарийлахь яц полици. Цундела полисхошна бахархошца хIотталуш йолу муьлха а проблема герзана тIе а ца кхевдаш дIаерзон хаа деза аьлла хета британхошна.\nIедалхоша герз лелорца хьал кхин ду Австрехь а, Германехь а. Амма къайлах сервисаш цигахь а гучохь хуьлуш яц. Шайн машенаш а, маршруташ а цара а гIарйохуш яц. Цхьанна а ца евза уьш дIасалела машенаш, я цара униформа а ца лелайо.\n2016-чу шарахь дуьххьара ган йиш хилира юкъараллин немцойн коьртачу къайлахчу сервисо болх бо чоьнаш. ХIетахь вевзаш волчу меттигерчу фотографна Шлютер Мартинна бакъо елира Пачхьалкхан Хаамийн Сервисо, доца аьлча, БНД-с шен чоьнашна сарташ даха.\nАмма цхьа а къайлахчу сервисан белхахо я церан цIераш я машенийн лоьмарш гайта йиш яцар Шлютеран. Цундела цо 16 бутт байъира, бус-буса есачу БНД-н офисан кабинеташна а, учешна а чохь сарташ дохуш. „Буйсанна шпионаш бийшина хуьлу“ цIе йолу сартийн гайтам а, изза цIе йолу сартийн гулам а хилира цу белхан жамI.\nАвстрехь а, Германехь санна, къайлене ду пачхьалкхан кхерамазалла ларъечу леринчу сервисашца дерг. Бакъду, цу махкахь бехачу нохчашна массарна а аьлча санна дика хаа, вайнехан диаспорин терго еш къайлахчу сервисехь муьлш бу а. Нохчий гуллучу массо а цхьаьнакхетаршка уьш боьлхуш хиларна хила мега иза.\nШемара цIаялийна зуда ФСБ-но лаьцна\nГIирмерчу гIезалойн хIусамашкахь цIийнах хоьжуш бу полисхой\nФСБ-н дехарца лоьхуш волу нохчо лаьцна Украинин дозанхоша\nДаIишхошца уьйраш хиллачу гIалгIачунна 15 шо хан кхайкхийна\nЯмартло йина аьлла чувоьллина хиллачу Скрипальна дIовш малийна Британехь\nНохчийчохь ФСБ-н беркема чудеанчу метте боьлхуш бу орцанхой


Овлаш тахкар — Сердало\nВай кагирхой къахьегаш болга гуш да тlехьарча хана доахача толамашка хьажача. Университеташка, колледжашка, школашка тайп-тайпара lилмаш тохкаш болх дlакхахьар бахьан долаш, кагирхой салolама ха дlалаьцай къахьегамо! Дешарцара чам совбоахаш я, тleххьарча хана арахеца проекташ.\nШе хана зlамига яле а, дукха хlама кхоачашде кхийнад хlанз вай ювцаргйолча Йовлой Дианай. Цо ца дешаш, ца тохкаш дешарче йисайий-хьогI. Йоl кадай йолга гуш да, цо карадерзадаь lилман доакъош белгалдаьхача.\nЙовлой Дианас дика дешарца белгалъяларца чакхъяьккхай Гlалгlай паччахьалкхен университет, метта говзал тахкаргахьа совъювлаш. Цу университетаца цо йистеяьккхар «Колледж сервиса и быта» яха колледж, «Туризм» яха lилма карадерзадеш. Шиннахьа ше деша ягlашшехь цун вlаштlехьдоалар Тоачнаькъан Мухьмада хьайийлача «7 voice» яхача центре диктора никъ lомабе. Дукха дипломаш да Дианайга. Хlара диплом тахан йи1а накъадаьннад. Хlаьта дlадахача шера из дакъалоацаш хилар «Машук» яхача форуме.\nИз тахан кулгалхо я тайпаш хьахилар а, хьадалар а тохкаш йолча «Моя история» яхача проекте. Эрсий меттала «Генеалогия» оал цу тайпарча гIулакхах. Керда проект ийца из яха хилар ше деша яьгlача колледже. Хlаранена цо тlадилла гlулакх дар тайпаш хьахилара наькъаш тахкар.\nХlара фусаме нийслу овлаш дика довзаш бола боккхий нах. Тахан аьттув болаш, цар дувцар дlаязде сихвала веза ший тайпа тахка уйла йола саг.\nИз болх дIахьо волонтераш лохаш я Диана.Колледже деша багlа кагирхой гlадбахар цу тайпара хоам хезача. Уж раьза бар цун оагlув хьаллаца а, шоашта волонтера декхар тIаэца а.\n«Моя история» яха проект вlашагlъеллар «Волонтеры Победы» яхача проекто уйла хьалхаяккхарца, хlаьта болх дlабахьа новкъостал дер я Россе паччахьалкхен гуманитарни университета историко-архивни институт Общественни палато РФ дакъалацарца.\nДиана раьза яр тохкама болх дlахьош шийца иштта дукха новкъостий нийсбенна! Хlанз санна майра, кадай, хьаькъале болх бе Дала аьттув боаккхалба Дианай а, кхыча кагирхой а.\n← Сурхо тIа 540 дешара моттиг Iалашъяь школа хьаелларгйолаш я\nФу хиннад берза? →