Нохчийчуьра а, Украинера а Оьрсийчоьнан тIемаш – стенца терадогIу уьш?\nОхан-бутт 11, 2022\nСоьлжа-ГIала, 1995-чу шеран Чиллан-беттан 1-гIа де\nХIаллакйинчу Украинерчу гIалийн суьрташка а хьоьжуш, хала ду 1994-1996-чу шерашкахь Нохчийчохь хиллачуьнца терадогIурш ца леха. Ах миллион стаг веха Соьлжа-ГIала хIаллакйина, дIаяьккхинера, байъинера, тIепаза байнера иттанаш эзарнаш нах, йохийнера фабрикаш, заводаш. Ярий Нохчийчуьра тIом Украинерчу тIеман хьалхе? ХIун башхаллаш ю оцу тIемашна юккъехь? Оьрсийчоьнна муха юхадоьрзур ду тIемаца рогIера чугIортар? Уьш а, кхиндолу хеттарш а историка Вачагаев Майрбека делира Британерчу политологе, яздархочунга Томас де Ваале.\nМалбузехь Кавказан тематикан тIелаьцна эксперт лоруш ву Томас де Ваал. Цо еххачу хеначохь болх бина Оьрсийчоьнан къилбехь а, Кавказан тIехьарчу мехкашкахь а, тIом болабалале Нохчийчу бахка буьйлабеллачу арахьарчу журналистийн декъехь вара иза.\nКонфликт йоьдучу юкъанна, шен белхан накъостаца Голл Карлоттица цхьаьна Ваал федералан ницкъашца вовшахкхетара, тIе ца эцначу Ичкерин политикан а, тIеман элитан а хьалхарчу нахера интервьюш оьцура. ТIаьхьо Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан юккъерчу тIамах кхета луучу нехан таллам баран объект хилира церан репортажех. Британерчу политологан публикацеш а, Ичкерин цхьахволчу хьалханчан, Лондонерчу Закаев Ахьмадан хьокъехь кхелехь цо делла тоьшаллаш а бахьана долуш Оьрсийчу ваха виза ца елира цунна.\nТомас де Ваалан, Голл Карлоттан а "Нохчийчоь: толаман жима тIом" цIе йолу книга Британерчу ешархочуннеа лерина араелира 1996-чу шарахь, шо даьлча Америкехь арахийцира "Нохчийчоь: Кавказера бохам" цIарца. Репортеран дика болх бу аьлла, Джеймс Кэмеронан совгIатца билгалъяьккхира яра книга.\n- Томас, ахьа хьайн профессионалан гIуллакх нохчийн тIамехь журналист волуш долийна. Иза хьан оцу тайпа дуьххьара болх бу, йа ишттачу тIеман конфликташкахь болх баран зенделларг дара хьан?\nНохчийчоь, Соьлжа-ГIала, 1995-гIа шо\n- ХIаъ, баккъала а, иза сан дуьххьара конфликтан зоне вахар дара, амма, ала догIу, цул хьалха шозза Нохчийчу ваханера со, цундела республикера хьелаш девзаш дара суна. 1994-чу шеран Дечкен-баттахь вара со цигахь, юха аьхка а вахара, дуьххьара оппозици Iедал дохон гIертачу хенахь. Цул тIаьхьа герзашца йолчу конфликташца бара сан болх, амма иза дуьххьара ду сан тIом боьдучу меттехь нисвалар.\nУр-атталла масех шо даьлча а дукха говза тIеман журналисташа а дуьйцу соьга, шайна гина хиллачу дерриг тIемашна юккъехь, нохчийн тIом уггаре кхераме бара, бохуш.\n- Муха бара хьан дуьххьарлера битамаш?\n- Конфликто оцу сохьтехь мохк а, меттиг а хуьйцу. Уггара чIогIа суна хилла битам бу, маьрша дахар хиллачу меттехь, бераш школе лелаш, ткъа наха шайн рогIера гIуллакхаш дечу меттана тIом а болалой, дерриг хийцалуш: гIишло юху – адамаш уьду, адамаш кхелха, божарша тIом бо. Дера бу иза уггара кхераме битам, иштта Нохчийчохь а чIогIа хийцаделла политикан дахар.\nКхераме дерг ду – оьрсийн хьалханчаш жоьпе ца озор а, царна шайша пачхьалкх хетар а\nАс эра дара, [Ичкерин дуьххьара президент ДжовхIар] Дудаевн йоллу авторитет яйра Нохчийчохь. Суна хетарехь, дукха нах реза бацара алапаш ца даларна, хIусамашкахь йовхо ца хиларна а. Ас къамел динчу дукхачу наха латкъамаш бора, уьш безам байна хуьлура.\nАмма оьрсийн эскарш чудаьхкича, хетарехь, берриг аьлча санна нохчий, оцу чугIортарна дуьхьала бара, ткъа Дудаев цхьана ханна хиллехь а, амма Москван тIелатарна дуьхьало яран хьалханча вара. Суна хетарехь, тамашена делахь а, 1994-чу шеран Дечкен-беттан 11-чу дийне кхаччалц Нохчийчоьнан аьтто бара Оьрсийчоьнан дакъа хила. Амма эскархой республике чубаьхкича, иза дIахедира. ТIамо дира цунах Оьрсийчоьнах дIахаьдда дакъа.\n- 28 шаре ца кхоччуш хан яьлла, оцу хиламех йолу хьан ойла хийцаеллий?\n- Кхин башха хица а ца елла. Иза цхьанне оьшуш боцу зуламан тIом бара. Москвана оьшучун нисса дуьхьала эффект йира цо, - иза дуьххьарчу дийнахь дуьйна гуш дара. Нохчийчоьнан бохам бара иза.\n- Голл Карлоттаца ахь Британехь дуьххьарчех цхьаъ книга язйира оцу тIамах лаьцна, тахана и болх тоьллачех цхьаъ лоруш бу. Оццул хан яьлча шеконашкахь хуьлий хьо, язданза цхьаъ диссина, цхьаъ тIетоха дезара бохуш?\n- Бакъдерг аьлча, оцу тайпа коьрте хIумма а дац оха ца хьахош дитина. Книгин британхойн цIаро ("Нохчийчоь: толаман жима тIом"), халахетахь а, чIогIа дагатуьйсу Украинера тIом. Голл Карлотта чIогIа майра тIеман журналист ю, цунна Нохчийчуьрчу тIеман коьрта хиламаш гина, шен декъехь Буденновскехь закъалташ лецар а, Первомайское йоккхуш тийсадаларш а, Соьлжа-ГIалина тIелатар а.\nТIом болабалале хилла со Нохчийчохь, суна оьрсийн политикаш бевзара, суна а Карлоттана а уггаре коьрта хиламаш гина. Тхан довзар хилира – президент Ельцин Борис виссалц – оцу тIеман шинне агIора коьртачу хьаькамашца. Цундела ма-дарра дийцар нисделира цунах.\nАмма, тхан аьтто ца белира, и тIом дIабаьлча кхинаш хирг хилар: Гуьржийчохь, ГIирмехь, Донбассехь, хIинца долу керла чугIортар а. Амма оцу хенахь, Нохчийчохь аьтто бацара и конфликташ хир ю аьлла коьрте дан.\n- Нохчийчуьра а, Украинера а тIемашкахь вовшен тера догIуш хIуманаш гой хьуна?\nМариуполь, Украина, 2022-чу шеран Охан-бутт\n- Дера го. Суна хIинца Украинехь го, хьалха Нохчийчохь санна, - Украинана, Нохчийчоьнна дина ца Iаш, Оьрсийчоьнна а доккха зен де пачхьалкхан режиман балане эгIазалла.\nБакъдолу хьал тидаме ца оьцуш, кхоччуш анализ ца еш, сецоран а, дуьхьало яран а системаца а доцуш, гIуллакхаш деш волчу цхьана стага оцу тайпа сацам бо бохучо… Суна хетарехь, лартIахь болчу нехан чIогIа резацахиларш дара (чугIортарна дуьхьала).\nОьрсийчохь жимма а демократин система лаьтташ хиллачу Ельцинан хенашкахь Калмыков Юрий цIе йолуш юстицин министр вара. Нохчийчу эскарш дохуьйтуш бинчу сацамна дуьхьало еш цо шен дарж дитира. Ала дашна, догIург ала деза, цунна тIетайра (МИД-ан куьйгалхо, цул тIаьхьа правительстван урхалхо) Примаков Евгений, Нохчийчу эскарш хьовсоран агIо лаьцна хилла чIогIа собаре а, консервативе а стаг.\nЕльцина и гIалате сацам тIеэцча, юхаван некъ бацара. Дагадоуьйту вай тIеман министран Грачев Павелан балане дешнаш, десантан цхьана полкаца шина сахьтехь чекхдаккха йиш йолу хаттар ду иза бохуш, дIахьедина хилла волу. Кхузахь хIинцале а го Украинаца тера догIурш, цигахь а кечбеллера чугIоьртина ши де даьлча Киевехь парад хIоттон.\nХIун ала мегар ду оцу [Украинерчу] тIамах лаьцна? Иза кхин а боккхачу барамера гIалат ду. Украина – иза 40 млн стаг веха пачхьалкх ю. ХIокху доллу шерашкахь маьрша, йозуш йоцуш, кхерамаш ца туьйсуш, яьхна пачхьалкх ю иза. ТIаккха цIеххьана тIом болало, иза кхераме ду. 1995-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь санна, вайна гуш ду бомбанаш кхийсар. Йа хьалха, йа хIинца цхьамма цунах жоп ца делла.\n- Тахана Украинехь болу тIом иза оцу хенахь Нохчийчу гIортаран тIаьхьало ю аьлла хетий хьуна?\n- Бакъдерг аьлча, иза ца хилча ца болу хилам бара аьлла, ца хета суна. Оьрсийн элитехь тайп-тайпана дуьнене хьежамашца нах бу аьлла хета суна.\n2022-чу шарера Украинаца долчу хьолехь цхьа а компромисе сацам гуш бац\n1990-чу шерашкара дагабахкийта йиш ю Козырев Андрей, Примаков Евгений, Чубайс Анатолий. Царна шаьш оьрсийн патриоташ хетара, амма церан лулахошка тIеман претензеш яцара – Путин Владимирца а, цуьнан гонаца а дуьстича. Суна хета, Оьрсийчоьнан кхечу некъаца кхиа йиш яра, цуьнан билгалонаш яра 2000-чу шерашкахь.\nКхераме дерг ду – оьрсийн хьалханчаш жоьпе ца озор а, царна шаьш пачхьалкх хетар а. И кхерам биссина, цундела жамIехь хIинца вайна го Украинехь хуьлург. Амма со ца теша, 1994-чу шарахь Нохчийчохь хилла тIом юхатоха йиш яцара бохучух, со ца теша Дудаев ДжовхIаран а, Ельцин Борисан барт бан аьтто бацара бохучух а. Украинехь 2014-гIа шо а юхатоха аьтто бара.\nАмма вайна хIинца гуш дерг, - иза оьрсийн политикера цхьа тенденци ю – империн. ХIара тIом бирзинчул тIаьхьа Оьрсийчоьно дерриг а юхадоло дезар ду. Оьрсийн пачхьалкхан йиш яц оцу некъахула кхин дIаяха, цхьанхьа а ца вуьгу некъ бу иза. Оьрсийчоьнна а, цуьнан лулахошна а кхераме хIума ду иза .\n- ХIинца Малбузенан аьтто баьлла вовшах а кхетта, Оьрсийчоьно диначунна дуьхьала яла. Хьалха стенна ца хуьлура и саннарг?\n- Дика хаттар ду. Хетарехь, 1994-чу шарахь Нохчийчоь Оьрсийчоьнан дакъа долуш санна гора дуьненахь. Дукхачу пачхьалкхаша емалдира республикехь дина тIеман зуламаш, амма, халахетахь а, жоьпе озоран а, бакъо толийтаран а механизмаш яцара.\nГуьржийчохь хиллачу конфликтах, ГIирмана аннекси ярах лаьцнарг дийцича, Малхбузенан пачхьалкхаша емалдира и Оьрсийчоьно лелориг, амма, суна хетарехь, цхьа юкъаметтигаш леха йиш ю моьттура царна. 2022-чу шарера Украинаца долчу хьолехь цхьа а компромиссе сацам гуш бац, иза кхечу пачхьалкхе ма-дарра провокацин чугIортар ду. Суна хетарехь, вайн гуш долчун тIаьххьара тера догIург, - иза 1968-чу шеран Прага ю. Аьлча а, маьрша пачхьалкх кхечу пачхьалкхо охьатаIор.\nЕвропа – иза кегийра пачхьалкхийн контингент ю, ШолгIачу а, ур-атталла Хьалхарчу а дуьненан тIемашкара дуьйна схьа историн иэс ю церан. Цундела ю оцу тайпа шога реакци Украинехь хуьлучун хьокъехь, иштта хIуманаш дицдан йиш яц.\nЕвропхойн кхерам бу, хуьлург тахана ца сацадахь, ткъа муьлха пачхьалкхе кхочур бу Украинан кхоллам? Иза малбузенан пачхьалкхашна бакъдолчун мIаьрго яра, ерриг Малхбузенна а. Дера иштта шога реакци дукха тIаьхьа хилира, амма цкъа а ца хуьлучул а гIоле ду иза.\nПодкастан темехула пайде литература: Carlotta Gall and Tomas De Vaal. Chechnya: calamity in the Caucasus. – New York: New York University Press, 2000. 416 pages.\nКавказ.Реалиин сайтехь "Кавказская хроника с Вачагаевым" подкасте язло.\nЛадогIа тхоьга GOOGLE подкасташкахь – YANDEX MUSIC – YOUTUBE


Нохчий а, гIалгIай а махкахбахар дагалаьцна Къилбаседа Кавказехь\nЧиллан-бутт 24, 2019\nДагестан. Депортаци лайнарш дагалацар. Архивера сурт.\nКъилбаседа Кавказерчу цхьамогIа республикашкахь халахетаран мероприятеш дIаяьхьна Чиллан-беттан 23-чу дийнахь нохчийн а, гIалгIайн а къаьмнаш махкахдаьхна 75 шо кхачарна хьажийна. Нохчийчохь республикан куьйгалхочо цхьацца динца йоьзна акцеш ян бакъо еллера кху шара цу бохаме денна хьажийна. 2011-чу шарахь дуьйна къам махкахдаккхар хьехор дихкина дара республикехь.\nЦуьнца цхьаьна, Нохчийчуьрчу Iедалша шуьйра даздина ерриг Оьрсийчохь лоруш долу "Даймохк ларбархочуьнан де" олу дезаде.\nГIалгIайчохь Несарарчу депортацина хьажийначу Мемориалана хьалха халахетаран митингвовшахтоьхнера Iедалша, хаам бо Кавказ.Реалиино.\nДагестанехь нохчий а, гIалгIай а бохийна Сибрех а, Юккъерчу Азе а бахийтина де дагалецира, Новолакан кIоштарчу Ярыксу-Аух эвлан гергахь хIоттийначу хIолламна уллехь митинг а йина. Иза вовшахтоьхнера меттигерчу "Нохчийн юкъараллан кхеташо" вовшахтохаралло. "Нохчийчоь тахана" агенталло бинчу хаамца, депортацехь кхелхинарш дагалаца цигехь цхьаьнакхеттера луларчу ярташкара а, ткъа иштта Нохчийчуьра а бахархой.\nНохчий а, гIалгIай а махкахбаьхна 75 шо кхочуш леррина вистхилар арахецна Кхарачой-Чергазийчоьнан куьйгалхочо Темрезов Рашида а, "харцонан баланах чекхбевлларш дагалоцуш". "Депортацера цIа ца баьхинчеран сирла эс ду вайца", - яздина Кхарачой-Чергазийчоьнан куьйгалхочо Instagram-хь.


1овдал стега корта (сказка на чеченском языке) — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nБуьйсанна наь1 йетташ хезна сама ваьлла цхьа стаг:\n— Мила ву — аьлла х1ара вист хелла.\n— Хьа ирс ду — оли цхьа х1ума д1а йоьду. Т1аккха цунах йиссана лар хуьлу, цу ларца х1ара д1а вола ло, воьд-воьдаш х1ара цхьана 1аьржа 1уьрга т1е нисса ло, цунах дехьа а воли х1ара ларца д1а воьду. Воьдаш лоьман т1е кхочу, х1ара оха таь1на воьдуш гой лоьма хоту:\n— хьо х1у йейна воьду?\n— Хьа ирс ду аьлла цхьа х1ума д1а йаханера, цунах йисаначу ларца воьду – олу. Лоьмас дехар до кхунга.\n— Ша даимана корта лозаш ду и лазар х1у дича д1а дера дара хатта хьар ахь цуьнга.\nДика ду олий х1ара д1а воьду. Воьдаш х1ара стоьман беша кхочу. Цу бешан дас а хоту:\n— хьо х1у йейна воьду.\nХ1окхо буйцу ша хьуш болу некъ. Цу бешан дас кхуьнга дехара до:\n— Дитташа заза доккху амма дакъа а лой охьа дужу и лазар х1у дича д1а дера дара хатта хьар ахь цу ирсега хьо т1е кхаьчча.\nВоьдаш х1ара цхьана махка кхочу, цу махкан паччахь волчу кхочу, цуьнга а дуьцу ша хьуш болу некъ. Паччахьо дехар до,\n— ша паччахь хоьттанча хена дуьйна ша т1емаш беш ву и т1емаш х1у дича совцалур бара теш хаттхьар оц ирсег.\nХ1ара кхи д1а воьду. Воьдаш х1ара ирсан т1е ниссало. Ша ду хьан ирс олий иза гуча долу. Хьуна луъа дика дийра ду ша ола. Хь1кху шена х1умма а ца оьшу ол. Ирсо юха а хоту\n— Цхьа х1умма а ца оьшу боха ахь?\n— шена х1умма а ца оьшу, амма шега дехар динера паччахьо а, бешан дас а, лоьмо а.\n— ахь х1у али паччахье — хьо зуда ю, хьай метте цхьа боьрша стаг хаа ве т1аккха хьа т1емаш совцар бу. Бешан дега ала, цу дитташ бухахь дашо ду и схьа эца, т1аккха стом кхуьар бу. Лоьмига ала 1овдал стега корта биъача г1оли хера ю.\nХ1ара новкъа волу, ц1ахь берш сагаттадеш хир бу оли. Вог1аш паччахьан т1е кхочу. Паччахьо хоту:\n— шен дехарна жоп деани ахь?\n— Хьо зуда ю. Хьай метта цхьа стаг хаъа ве, т1аккха т1емаш бийра бац ахь.\n— Ша зуда юйла цхьнни а ца хаа хьуни бен. Хьо кхузахь саца везар ша йала а йина.\nХ1окхо ше 1а йиш яц, ц1ахь бераш шена сагатта деш хир ду оли новкъа волу. Вог1аш бешан да волчу кхочу. Цунга а олу\n— хьай дитташ бухара дашо д1а даккха, т1аккха стом кхуьар бу. Бешан дас олу хьо воцчуна кху бухахь дашо дуй а ца хиана, вайшимма и дашо схьаа аьхкина, декъа деза. Х1окхо ше 1а йиш яц, шега паччахь а хали саца аьлча ца сецна, ц1ахь берш шена сагатта деш хир ду оли новкъа волу.\nВог1аш лоьман т1е кхочу, лоьмига олу:\n— ахьа 1овдал стега корта баа беза. Лоьмо олу ша 1овдал стаг а лехна схьа дог1ар дара. Кхо олу шега паччахь а хали саца аьлча а ца сецна, дитташ бухар дашо декъа аьлча а ца сецна, шен 1а йиш яц. Т1аккха лоьмо хьоьлла воккха 1овдал стаг хир вац оли и д1а кхоллу.\nТурпал Iели дийцар\nПрислано посетителем сайта Нохчалла.com.\nПросмотров 20 960\n1овдал стаг лом на чеченском языке паччахь Сказка турпал 1ели дицар\nРассказ о воспитании\nКхаа стагах лаьцна забаре дийцар\nБаркалла шуна,хаза дийцар дара иза!!


ХӀокху версин 2 хийцам хьажа дезаш бу. ЧӀагӀъелла верси хьажжина (2020, 20 февраль).\nТе́ркан кӀо́шт (1921 - 1935 — Жима-ГӀебартан кӀошт) — Российн Федерацин юкъара ГӀебартойн-Балкхаройчоьн Республикан административан-мехкан дакъа а, муниципалан кхоллам а (муниципалан кӀошт) в составе.\nЗонашца кӀошташъекъарехь кӀоштан мохк бекъало шина зонан — ломан кӀажошкара а, акъарин а. КӀоштан коьрта дакъа ломан кӀажошкара зонехь ду. КӀоштан мохк боькъу даккъашца — Теркан а, Арикан а (Теркан дукъан малхбуза га), ГӀебартойн-Соьлжан а. Лакха Курп эвлан малхбалехьа, Теркан дукъ кхета ГӀебартойн-Соьлжан дукъан геннех, уьш меридианан агӀора дирзина ду, Арик-Папца цӀе а лелайо. Уггаре лекха меттиг муниципалан кхолламехь Пхахуаза лам бу (594 м).\nМуниципалан кхолламан кийрахь алсама пайден маьӀданаш ду. КӀоштахь 16 мехкдаьттан буру ду. Царех 4 буру болхбеш ду, ткъа диснарш тӀаьхьалон дӀакъевлина ду. Иштта ду артезианан буруш, тӀапломан гӀум, кибирчиг а, гераг а йен саз-латта, жагӀа, гӀишлошъяран материалаш йен гӀум (тӀо, кхин а).\nЛакха Акбаш ↗2661\nЛакха Курп ↘1481\nЛаха Курп ↗1294\nКерла Балкхаройчоь ↗1142\nЛаха Акбаш ↗1026\nЖима Терк ↘53\nМеттиган шеш шайн урхаллаНисъе\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Численность населения КБР в разрезе населённых пунктов по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 21 сентябрехь. Теллина 2014 шеран 21 сентябрехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Теркан_кӀошт_(ГӀебартойн-Балкхаройчоь)&oldid=5017643»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 6 июнь 18:58\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 6 июнь, 18:58.


Журнал "Орга" | VK\n"Орга" - литературин-исбаьхьаллин журнал. 1958 шарахь дуьйна арадолуш ду.\nПоделись Журналом Орга\nБексултанов Мусан прозин башхалла.\nМуса суна вевза дикка хан ю. Дуьххьара суна и гира ХХ-чу б1ешеран 70-чу шерашкахь «Пхьармат» ц1е йолчу къоначу яздархойн цхьаьнакхетаран кхеташонехь.Expand text… Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан юкъара1ойлехь (Минуткехь хилла йолчу) рог1ерчу кхеташонехь Муса ша яздина дийцар доьшуш вара. Чохь тийна дара. Массо а леррина ладуг1уш вара. Дийцар дешна велира Муса. Дукхахболчара лаккхара мах хадийра дийцаран, хастаме дешнаш а олуш. Кхечара а дийшира шайн дийцарш а, байташ а. Мусан дийцар доца делахь а, дагах кхеташ, ойла йойтуш, геннарчу ширалле вуьгуш дара. Ас сайн дагахь ц1е тиллира цунна, «Нохчийн Чехов» аьлла. Цу т1ехь со галваьлла а ца хиллера. Мусас яздина дийцарш: «Дика ду-кх хьо волуш», «Тишъелла кетар», «Хьалхара парта», «Бохь боцу б1аьвнаш», «Торг1а», «Басмин коч», «Таксист а, чаккхе а», «Кхоллам», уьш санна йолу говзарш а, цхьана а яздархочух тарвала ца г1ерташ, язйина. Цуьнан шен йозанан хат1, шен философи, заманан хьелашка хьежар шен башхалла йолуш ду. Еша атта а ю уьш. Аламаш дукха бакхий а бац, шайн хат1 ду цхьаннах а тера доцу. Вайн ц1еяхханчу яздархойх цхьаболчара, Л.Н. Толстойс санна, аламаш бакхий х1иттабо шайн произведенешкахь, цундела уьш еша а, царах кхета а хала хуьлу.\nМасална балор вай «Г1ала еса х1унда яц тахана?» дийцарера масех алам:\n«Кхуо цкъа а къамел ца динера цуьнца. Кхунна иза дукха хенахь дуьйна евзара. Иза сих-сиха гора кхунна. Цул т1аьхьа кхуо зуда ялийра. Иза-м кхунна т1аккха а гора».\nДийцаршкахь нислучу ширделлачу дешнийн маь1на довза хало ду. Дика хир дара, церан маь1на авторо я редакторо довзийтича. Масал далор вай.\n«Лулахой, ненадай, г1овх букъ а тухий, 1индаг1ехь 1а, шийлачу т1улгаш т1ехь.\nКхуьнан топ кхетта говррий, г1онжакъах бихкина маший, т1аьхьадаьллачу орцанна кара а боьдуш, кхунна шен да дагавог1у, уьш караяхча,– шаьш йохьучу х1онцаца к1елхьарабовлу х1орш юха а.\nЦуьнан когахь, бокказ санна, к1едачу х1уманан бертигаш йолу 1аьржа мачаш яра, лекха к1ажа а болуш».\nМусас ч1ог1а говза гойту нохчийн 1ер-дахаран сурт, аламашкахь дустар а далош.\nБабас наштаран боги чохь ахьар а хьакхадой, боги юккъе, жима б1ов еш, ирах1оттабора бод. Т1аккха, куьйгаца дакъош а дохуш (наггахь куьг хила а 1уттуш) галнаш йора. Уьш нийсса ирах1иттайора богин горгачу бистаца, гуобаьккхина ши-кхо мог1а беш.\nЙогучу аьчкан пешан г1овг1а а хезара цхьаьнаэшшара. Мехкдаьттан лампа а йогура корахь. Кор жима дара, ч1епалг санна горга, цхьа б1аьрга боцуш.\nБоршам хьаькхначу ц1енкъа юккъехь ножан б1ог1ам лаьттара, тхевна юккъехула схьадог1у дукъо чу а саттийна. Тхов лоха бара. Пешана лакхуо дуьмеш кхозура, дакъалуш. Уьш ношделлачу хьечийн басе дирзинера. Царах сих-сиха цхьацца т1адам бужура пеша т1е. Т1аккха, «ч1аж-ж» деш, даьттан цинцаш кхиссалора ц1ийеллачу экъан т1ехь».\nМусан мотт 1аламат хьал долуш, говза а бу.\nЦуьнан маттана беркате т1е1аткъам баккхийчеран къамелаша бина хилар хаало. Цу декъехь дукха х1ума схьаэцна цо шен дегара. Доьзалехь шен ден хиллачу юкъаметтигах а, цо вайнехан г1иллакхаш довзуьйтуш дийцинчу ширачу дийцарех а дика дуьйцу Мусас. Ден хьекъалечу къамелаша 1амавора вовшашка лерам бан, вовшийн терго ян, вовшех марзо эца. Вайн дайша шайца эвхьазабохуш ца хилла шайн доьзалш. Кхиънаваьлла к1ант дена хьалха охьахууш ца хилла, цуьнца охьахиъна х1ума юуш а. Ишттачу хьолехь хьалакхиъна доьзал нохчалла, бусалбалла, г1иллакх-г1уллакх долуш, оьзда хьалакхуьуш хилла.\nЦарах цхьаъ ву вай вуьйцу автор а. Ас итт шарахь куьйгалладинчу естественно-математически гимназехь дешна Мусан бераша. Г1иллакхе, ийманехь бераш а, оьзда х1усамнана а ю цуьнан.\nШа пох1ма долу яздархо хилла ца 1аш, яздархойн говзаршна говза критика а, анализ а ян хууш ву Муса. «Сатийсаман до1а» ц1е йолчу статьяхь цо маь1на деш, толлу Мохьмад-Салахь Гадаевн масех байт: «Даймахке сатийсар», «Дарта», «Ц1ен берд». Оцу байтийн философски маь1на, мехала аг1онаш, яздаран шатайпа хат1 хилар билгалдоккху Мусас.\n1970-чу шерашкахь Мохьмад-Салахьан зорбатоьхна цхьа а произведени яцара, амма халкъалахь цуьнан ц1е а йоккхура, цуьнан байташ: «Ц1ен берд», «Дарта», «Маршалла», «Даймахке сатийсар», кар-кара а луш, йоьшура наха. Оцу байтех иштта яздо Мусас: «Уьш, боккъал а, дуьненан поэзин меха стихаш а яра. (Мохьмад-Салахьах гений олучара цу бухе йохкурш уьш а йолуш) цхьаццаяьккхича а, цхьаьна хилча а бен-башха а доцуш. Суна г1олехь я поэзин лаккхарчу т1ег1анехь хьалхара шиъ хетара: «Даймахке сатийсар», «Ц1ен берд». Цу шиннах лакхене «Ц1ен берд» ю а мотталуш. «Ц1ен бердаца» дайна ирс дара, дега1ийжамаш, барам боцу г1айг1а, бераллин марзонаш, байттамал, дахаран 1одикаяр, авторан т1аьххьара д1абузучу маьлхан цхьа сирла з1аьнар а. И ши стих тоьар яра, Гадаевна езачех еза Поэт боху сийлахь ц1е тилла. Тахана вай баккхий поэташ лоруш болу (зорбане йийлина иттанаш сборникаш а йолуш) стихаш язъеш болу нах Гадаевн «Ц1ен бердан» цхьана мог1ане а ца кхочура.\n1ожалло 1ехаво, оьций д1ахьой,\nБайракх а йина, лелош йолу цхьаболчу авторийн «еза» стихаш а яра еккъа ц1ена лозунгаш, поэзин цхьа зирх а боцуш шайца, Мохьмад-Салахьан уггар г1ийлачу стихан меха а йоцуш.\nПоэзин маь1на а деш, штта дош олу Мусас: «… Поэзи – хьашт делахь – хьарг1ан т1ам санна, ира, мас санна яйн, мукъам санна даг чу юьжуш, ойла 1адош, яржош, ойла кхарстош, ойланах кескаш йохуш хила еза. Поэзин дустарш а хила деза иштта, деган карзахалло стигал, оззийна, лаьттан берте а ялош…\nДешархочун ойла г1аттош йоцу произведени ала х1ума доцчу яздархочо язйина ю. Гадаев царех вац. Цуьнан ойланаша 1адаво:\nДагах кхеташ, чулацаме дешнаш олу Мусас шен «Къонахчун 1ожалла» статьяхь нохчийн г1араваьллачу поэтах Мамакаев Мохьмадах: «Цхьа а хало а, бала а ланза, атта дууш я молуш, парг1ат вехачу хьан ц1еххьана цхьа баланаш лайна, халонашка къар ца луш, «дог диълар детташ», ваьхна къонаха хьайн б1аьрга гича я дуьйцуш хезча цунах, – пхенашкара ц1ий соцу-кх, деган – х1ума г1ора а еш…\nТ1аккха дешнаш, назманаш, цу къаьхьачу къематах цара дитина оьзда г1иллакхаш а…\nДехийла, ирс хуьлда, 1ад1елаш шу, ховший.\nШун оьзда г1иллакхаш – Даймехкан безам бу.\n«Мамкин Мохьмад шен дахарехь шина шовкъаца ваьхна хиллера: Даймахкаций, Безамций», – бохуш яздо Мусас кхин д1а а. Цуьнан ерриге а кхорлларалла цу шиннах лаьцна а ю.\nДаймохк дукха беза буьйцура, мохь бетташ, кхойкхуш, цу мехкан къонахий а, хиш а, тог1енаш а.\nКъийсамо аьгначу хьан т1улган белшах,\nБезамца дерг хала къедадора, деган къайле ларъеш кхиъначу йо1а шен сий санна, къонахчо – дош а.\nМусас яздо: «Вайна дитинчех кхул хьекъале, кхул нийса, кхул деза весет вайн ворх1е дайша а, цхьана а 1еламстага я цхьана а хьехамчас а ца дитина, вайна пайдаэца хиъча:\nКъонахчун 1ожалла даим ю-кх хеназа.\nЧ1ог1а мехала статья ю Мусан «Тоьллачех цхьаъ» ц1е йолуш, 1арби Мамакаевн поэзи толлуш, язйина. Цу статьяхь цхьа меттиг ю, къаьсттина шена тидам т1ебахийта хьакъ долуш. 1арбин кхин цхьа ирс а хилла дуьненахь, кхечеран ца хилла долу: весет санна, «К1анте», аьлла, цо язйина стих ц1енна кхочушхилла цуьнан, к1ант дика а кхиъна.\nВарий, к1ант! Нахаца\nОьзда г1илкх ларделахь,\nХийра г1улкх ларалахь,\nВуьззина нохчийн к1ант\nСайн во1 ву алахь,\nЭдуарда шен ден весет дуьззина кхочушдина. Масех стихийн гуларш араевлла цуьнан, т1екхуьуш долу къона чкъор кхетош-кхиоран 1алашонна т1еерзийна байташ а йолуш. Шен дена 1арбина лерина йоккха музей схьайиллина винчу юьртахь. Эдуард ч1ог1а оьзда стаг ву, нохчийн г1иллакх-оьздангалла шеца долуш.\nДика к1ентий бехийла-кха, мохк а, къам а бен а доцуш, дикаверг дика хилчахьана, я поэт а, илланча а, я муьлхха а кху лаьттахь.\nВайна юккъехь нисло кхиазхо-зудабер 1ехадой, тиладой, ледой, маре д1а а лой, дукха хан ялале ц1а йоуьйтуш. Ишттачу хиламах цхьа дийцар ду Мусан «Цхьа декхар а, бекхам а боцу…» ц1е йолуш.\n«Ма эхь дар-кх – къонахчунна ма эхь дар-кх, – зуда юьгу аьлла, бер д1а а дигна (бераллера далазадолу, кхиазадолу жима бер), къена пхьу к1езанца санна, сел маьттаза цуьнца «ловзуш» и бер-т1орз 1еха а дина, иштта ирча, кхин дин доцуш, иштта юьхь1аьржах1иттош и бер сел г1елдар ма эхь дар-кх къонахчунна, ша къонаха-м хилла хиллехь…»\nИштта яздо Мусас и кхиазайолу йо1 дакъазаяьккхинчух и санна болчарах а лаьцна: «Мичахь бу-кх къонахий а ткъа! – х1у хада-кх шу лай-нехан, ма 1аь1на-кх, дебна-кх шу, ма дукха а ю-кх шу ян-м, цхьа а декхар а, бекхам а боцу, мехкан а йоцу, юьртан а…»\nИштта ледара «къонахий» гучубевлира Нохчийчохь ши т1ом болчу муьрехь. Халахеташ делахь а, гучубевлира сом бахьанехь шен къомана ямарт берш, к1иллой, къизалла, ямартло шайца ерш. Цхьа х1ума т1ех1оьттича гучуволу, вевза стаг. Со цец а вуьйлуш, к1езиг хиллера эхь-бехк доцу адамаш вайлахь а.\nБексултанов Муса цхьа а шеко йоцуш, пох1ма долуш яздархо ву. Шен къомах дог а лозуш, вуьззина патриот ву иза. Эрна ца елла цунна сийлахь ц1е «халкъан яздархо».\nМусан произведенеш юккъерачу школашкахь а, вузашкахь а хьоьхуш, 1амош ю. Дешархошка, студенташка рефераташ язъяйта еза цуьнан кхоларалла толлуьйтуш.\nМуса Гадаев Мохьмад-Салахьан, Мамакаев Мохьмадан, Айдамиров Абузаран, Мамакаев 1арбин, Сулейманов Ахьмадан а мог1арехь ву. Цуьнан говзарш 1амо ма-еззара 1амаяхь, вайн къона т1аьхье г1иллакхехь, оьзда, ийман-ислам долуш кхуьур хиларан цхьа а шеко яц.\nЧIанаяьлла боьлак яц-кха товш,\nЦуьнан деса дитташ махо лоькху.\nIаш ю и, со санна, гIайгIа ловш, Expand text…\nАмма соьца лазам цо ца боькъу.\nЭрзе шабар-шибар деш, Iа хи.\nХьоза дека, коьллаш хьееш тIуьна.\nДу, со санна, наб ца кхеташ и,\nАмма соьца бала бац-кха цуьнан.\nСедарчашна юккъехь беттаса\nКура лепа, Iаршан баьрче текхаш.\nАмма цунна дац-кха бен а дIа\nДебарх вайша вовшийн хердо некъаш.\nЦхьалло дера чов йинчу сан сина\nЛоьралла хьан васто бен ца дина...\nӀилманчаша чӀагӀдарехь, хӀокху Лаьтта тӀехь эзарнаш меттанаш ду: 2-на эзарна тӀера 20 эзарна тӀе кхаччалц терахь ду билгалдоккхуш. Иштта йоккха башхалла стенца йоьзна ю?Expand text… Мотт, диалект, наречи къастийна яц, Ӏилманан бух тӀехь талла а теллина. Цундела олу Ӏилманчаша: «Лаьтта тӀехь 2 эзар, 5 эзар, 10 эзар, 20 эзар мотт бу».\nУггар а дукха меттанаш долу меттиг Новая Гвинея гӀайре лору Ӏилманчаша. Оцу гӀайре тӀехь 1 эзар мотт хиларан дуьххьара тидам бинарг оьрсийн Ӏилманча Миклухо-Маклай ву.\nМеттанашца доьзна тамашена хӀумнаш а хилла Лаьтта тӀехь. Масала: ХХ-чу бӀешарахь Краснояран махка тӀехь ши зуда карийнера, камасинин мотт а буьйцуш. Камасинин мотт дукхе дукха хьалха заманахь дуьйна бела лоруш бара.\nХIХ-чу бӀешарахь Таджикистанерчу Ягноб чӀожахь (ущелье) мотт карийнера согдийн меттан тӀаьхьенах болу. Александр Македонский волчу заманахь бийцина и мотт.\nИзраиль пачхьалкхехь юхаметтахӀоттийна, 2 эзар шо даьллачул тӀаьхьа, жуьгтийн мотт – иврит. Тахана Израиль пачхьалкхан мотт бу иврит.\nХVI-чу бӀешарахь Европерчу Ӏилманчаша санскрит мотт хилла хилар къастадо. Ӏилманан бух тӀехь и мотт гучубаьккхинарг ингалсхо Джонсон ву, ост-Индски компанера. Цул тӀаьхьа Шлегеля, Франца Боппа а санскритан кхечу меттанашца йолу уьйр, гергарло а гучудаьккхина.\nӀилманчаша чӀагӀдарехь, муьлххачу а меттан, цуьнан шен йоза дацахь а, уггар а кӀезиг 10 эзар дош ду. Дуьненахь долу меттанаш (диалекташ, наречеш) тидаме эцча, оцу меттанийн дешнийн хьесап дича, 1 миллиард дош ду.\nДуьненахь мел долчу меттанийн аьзнаш теллича, Ӏилманчашна гучудаьлларг хӀун ду? Дерриге а аьзнаш 90 матте дӀанисло.\nГӀазгӀумкийн маттахь 40 дожар ду, табасарийн маттахь – 48 дожар.\nКавказехь ширачех лоруш болчу нохчийн метан диалекташ ю: аьккхийн, чӀебарлойн, шаройн, галайнчӀожан, шотойн, итумкхаьллан, кистийн; галайнчӀожан диалект екъало говоршка: мӀайстойн, маьлхийн, аьккхийн (лам-аьккхий), орстхой; иштта ю наречеш а: теркахойн, нохчмахкахойн, веданхойн. Нохчийн литературин меттан бакъонаш Соьлжа-гӀалахь а, цунна гонаха а йолчу кӀошташкахь буьйцучу меттан бух тӀехь язйина ю.\nӀилманчо П.К.Услара нохчийн маттахь 16 дожар билгалдаьккхина. Профессоро Н.Ф.Яковлевс нохчийн маттахь коьрта 10 дожар лору, ткъа важа ялх дожар меттиганиг дожаран кепаш лору. Ишколийн грамматикашкахь Ӏамош 8 дожар ду.\nХIХ-гӀа бӀешо чекхдолуш Нохчийчохь Ӏаьрбийн алфавитан бух тӀехь (бакхий хийцамаш беш) йоза кхуллу (31 элп). 1910-чу шарахь С.Гайсумовс, оццу элпех пайда а оьцуш, ша язйина жайна арадоккху Буйнакски (Темир-Хан-Шура). 1910-чу шарахь С.Гайсумовс Абат язйина, цуьнца 1920 шо кхаччалц берашна хьехна.\nЛатиница олучу йозанан проект (М.Сальмурзаев, Х.Ошаев) Нохчийчоьнан обл. ЦИК-ан Президиумо 1925-чу шарахь тӀечӀагӀйина. Оццу шеран Ӏ8-чу мартехь нохчийн маттахь «Серло» («Свет») газет арадаьлла.\nӀ939-чу шарахь кириллица йоза юкъадалийна НГӀАССР-хь, профессор Н.Ф.Яковлев коьртехь а волуш (1938-чу шарахь) нохчийн а, гӀалгӀайн а Ӏилманчаша Д.Мальсаговс, Х-М.Магомаевс, С.Озиевс, Хь.Дукузовс, И.Оздоевс, М.Чентиевас а хӀоттийначу алфавитан бух тӀехь.\nЛазийний? Лазийна, хьаха. Expand text…\nКъаръеллий? Дера, ца елла!\nЛуъураш дуьйцийла наха, –\nНохчийчоь яла ца елла.\nЙожийний? Йожийна, хьаха.\nЯха, кхин малхах ца туьлуш.\nБакъхиллий? Бакъхилла, хьаха,\nБеллачех хьоьгучу вай дохуш-м…\nАмма вай кхуьур ду даха…\nБелларш схьабелара бохуш!\nКегийрхойн цӀа чохь "Орга" журналан коьртачу редакторан студенташца цхьаьнакхетар дӀадаьхьира. И гулам вовшахтоьхнарг НПХьУ-н къоначу литераторийн "Стихия" клуб ю. Алиева Заринас кегйирхошна дийцира нохчийн къоман культурин, литературин декъехь таханлерачу лазамех, тӀекхуьучу чкъурана хьалха хӀуьттучу декхарех. Кегийрхоша цу хьокъехь шайна хетарг элира, шайн хаттарш а делира. Цхьаьнакхетар дӀадоьрзуш, Алиева Заринас журналаш дийкъира къоначу литераторшна.


Францерчу нохчийн мухIажирна депортаци яр сацийна кхело\nФранцин чоьхьарчу гIуллакхийн министралло 22 шо долчу нохчочунна Ойсаев Джахарна депортаци яр сацийна кхело.\nОйсаеван гIуллакх тховкIело яларан хаттаршкахула йолчу Къоман кхело (CNDA) теллина, хаамбо Amnesty International Франция организацино, кхело сацам бина, депортаци яро тховкIелоне догдахаран бакъонах вохаво иза, хIунда аьлча, Нохчийчохь Ойсаев Iазапе лаца тарло. Амма CNDA-н сацам хьехар дар санна ларалуш бу, чоьхьарчу гIуллакхийн министралла дагахь яра и сацам тергал ца беш бита.\nОйсаев юкъарчу юрисдикцин кхеле велира, масех сахь даьлча цо а бира иштта сацам, иза тIетевжира дуьненаюкъарчу низамашна, стаг схьаваьллачу махкахь цунна Iазапаш даран, къиза йа сийсазвеш таIзарш даран кхерам латтахь, дуьненаюкъарчу бакъонаша ца магдо и стаг ишттачу метте юхахьажон.\nХIинца Ойсаев лаьцначу нехан центрехь ву, цигахь вегIа иза дахначу шеран ГIуран-беттан 6-хь дуьйна, ша динчу шина арзанехула сацамашка сатуьйсуш ву иза: дуьххьарчо депортаци яран сацамна латкъам бо, вукхо – ша дIахьажоран меттиг Оьрсийчоь хIотторна.\nШен берриг доьзалца мухIажиран статус елира Ойсаев Джахарна цуьнан 7 шо долуш иза Франци ма-кхоччура. 2019-чу шарахь и статус дIаяьккхира цуьнгара, колледжехь доьшучу заманчохь радикализаци лелийна аьллачу шеконашца. Делахь а, жимстаг цкъа а тергонехь хилла вац, ткъа гIуллакх кхеле а кхачале Ойсаевн хьокъехь болийна таллам сацийнера.\nХьалхо Францера араваьккхира 37 шо долу Нохчийчуьра Гадаев Мохьмад. ХIинца иза Оьрсийчохь ву. Хьалхо ша депортацин лагерехь сацийча, протест кхайкхош, шен гай цистира Гадаевс. Оьрсийчу дIакхаьчна ши де даьча Нохчийчуьрчу полицино лачкъийна вигира иза, тIаккха лецира герз лелийна, аьлла харц бух тIехь гIаттийначу бехктакхаман гIуллакхехула. 2021-чу шеран Мангалан-баттахь низамца йоцучу кхелан сацам хилира цунна 18 бутт хан тоха шогачу рожан колонехь яккха.\n2019-чу шарахь Украинерчу бакъоларъяран органаша шайн пачхьалкхера араваьккхира Нохчийчоьнан вахархо Альбердов Iумар. Урамехь саца а вина, цуьнга аьлла хиллера, Украине кхайкхина ахь "ца оьшу цхьаъ" аьлла. Оцу юкъанна Альбердов Украинехь ваха бакъо йолуш вара, Киевехь шен доьзалца дIатарвелла вара иза.\nНохчийчуьрчу МВД-н куьйгалхочун Алхановна инарла-полковникан чин делла Путино


"Нохчаша вуьйчура кIелхьарваьккхина хиллера тхан деда"\nДукха хан йоццуш Гуьржийчу бахана нохчий кхаьчна хиллера Тбилисерчу цхьана музей. Царна дуьхьал еанчу цхьана белхахочо хаьттина хиллера цаьрга, шу нохчий дуй, аьлла.\nДу, аьлла, шена жоп делча, цу йоIа цаьрга дийцина шен деда Iожаллах кIелхьара муха ваьккхинера нохчаша. Иза (Дуьненан ШолгIа) тIом дIабаьлча, набахте воьллина хилла. Цигахь тоьпаш тоьхна вуьйчуьра, кIелхьарваьккхина иза цуьнца хиллачу нохчаша.\nИ истори интернетехь шуьйра яьржина ю. Автор мила ву ца хаьа, цхьана нохчийн сайта тIехь иза хилар бен.\nЛобжанидзе Натияс иштта йийцира шен деден истори: "Дуьненан ШолгIа тIом баьлча, сан денана Кахети дIа а яхийтина, тIаме вахана сан деда Лобжанидзе Романох. 12 шарахь иза велла я дийна ву ца хууш Iийна гергарнаш. Немцойн каравахана йийсарехь Iийна иза дуккха а. Немцоша олуш хилла цуьнга, хьо оха мукъаваккхахь а, хьайн цIийнах кхетар ву бохург бакъ дац хьуна. Хьо кIайн черчий ехачу дIавохуьйтур ву Советан Iедало”.\nЭххар а иза цигара мукъаваьлча, цара ма баххара, иза шийлачу метте набахте хьажийна бохуш, кхин дIа а дуьйцу Лобжанидзес: “Амуран кIоштехь белхаш бина цо. Иза бригадир хилла. Цуьнан бригадехь нохчий а хилла. Романозера цхьаъ далийта лууш, тIехьожучара хIуьттаренаш еш хилла цунна, иза бахьана а дина, тоьпаш тоьхна, иза вен дагахь. Эххар а цаьрга цхьа бахьана даккхаделла цуьнгара. Иза тоьпаш тоха дIахIоттина хилла".\nШен дахарх догдиллинчу Лобжанидзе Романозана гIо кхаьчна нохчийн вежаршкара, бохуш, дуьйцу цуьнан кIентан йоIа:"Иза тоьпаш тоха адамийн могIаршна юкъара ваьккхича, цунна тIаьххье 30-х нохчи араваьлла. Цара аьлла тIехьожучаьрга иза бехке вац тоьпаш тоххал. Нагахь аш цунна тохахь, тхуна а тоха тоьпаш аьлла цунна тIехиттина уьш. Иштта цхьаалла гайтича, иза вен ца баьхьна тIехьожурш".\nШколан дешархошна шен дахарх лаьцна дуьйцуш ву Лобжанидзе Романоз (аьттоагIорхьара кхолагIниг).\nНохчаша шен дина вашалла велла дIаваллалц дуьйцура шен дендас Романоза, боху Лобжанидзес: "Къонахалла йолуш нах хилла уьш. Сан деда Романоз, ша а хилла нийсонна тIехь лелаш стаг. Иза иштта ца хиллехьара, цунна тIе а хIуттура бацара нах".\nИ истори интернетехь ешначу дукха наха, Нохчийчуьра къаьсттина, Лобжанидзега доттагIалла кховдийра. Тахана цхьана Кавказехь, цхьана дукъан дехьа-сехьа дехачу къаьмнашна вовшех долу хьал дика ца девза. Шен дедас а, иза кIелхьарваьккхинчу нохчаша а гайтина вежаралла кавказхоша лелийча, чIогIа дика хир дара, аьлла, хета Лобжанидзе Натияна.\nОлимпиада-2016: Кавказхойн кхиамаш\nМоскох – Цхинвал: Аннекси йоцуш санна…


Курхаллаш лелийна ФСБ-н кхо эпсар лаьцна кхело\nБаккхийчу барамашкахь курхаллаш лелийна аьлла, Москварчу гарнизонан тIеман кхело ФСБ-н авиацин урхаллан 6-чу декъан лаккхара кхо эпсар лаьцна. "Коммерсанто" бина цунах лаьцна хаам. Бехкаш тIе ца лоцу жоьпе хIиттийначара.\nТалламчийн версица, оцу декъан полковнико Кравченко Юрийс а, цуьнан гIовсо, подполковнико Сохин Артема а, майоро Романов Сергейс а 64 миллион гергга ахча лачкъийна хилла Ставрополерчу "АсСтрой" фирмаца конртакташ дечу хенахь.\nКеманашна лерина авиацин-техникан гIирс Iалашбан вовшахтосу, вовшайоккху комплекс дIахIоттон дезаш хилла Ставрополерчу компанино Воркутахь. Контрактан билламаш ма-барра шаьш кхочушбина, талламчаша лачкъийна бохучу ахчанаш комплекс дIа а хIоттийна шаьш, иза болх беш а ю бохуш, чIагIдора кхелехь эпсарша. Амма кхелахой тешна бара, маьрша битинехь, бехкебечара тешашна тIеIаткъамбан а, тоьшаллаш къайладаха а тарлора аьлла.\nФСБ-н кхо эпсар Москварчу номер 4 йолчу "Медведь" СИЗО хьажийна. Кхеле хIиттийначийн адвокаташа латкъам бина кхелан сацамна.


Барт болчахь кхиамаш а хир бу - Новости - Аргунская городская газета «Аргун»\nБарт болчахь кхиамаш а хир бу\n13-чу июлехь Устрада-г1алин мэрехь вайн г1алин 4-чу гуламан депутатийн Советан вовшахтохараллин заседани хилара. Цуьнан балхахь дакъалецира Устрада-г1алин Мэран хьалхарчу заместитела Масаев Илеса, Мэран заместительша, вайн предприятийн, организацийн, учрежденийн куьйгалхоша, Устрада-г1алин территориальни харжаман комиссин председатела Сабралиев Руслана, 12-чу июлехь д1абехьначу хенал хьалхарчу харжамашкахь хаьржинчу г1алин Советан депутаташа.\nКерла хаьржинчу депутаташа ч1аг1дира дийцаре дан билгалдина хаттарш: Устрада-г1алин депутатийн Кхеташонан председатель, г1алин Куьйгалхо харжар; Устрада-г1алин депутатийн Кхеташонан председателан заместитель харжар; г1алин депутатийн ккхеташонан комиссеш харжар; Устрада-г1алин Мэран Х.-М.Ш. Кадыровн бакъонаш сацор (иза кхечу балха вахарца доьзна); Мэран дарже баха лаам болчарна юкъахь конкурс д1аяхьар.\nГулбеллачарна хьалха къамел дира Устрада-г1алин Мэран хьалхарчу заместитела Масаев Илеса.\n- Даггара салам-маршалла ду шуьга, хьомсара Устрада-г1алин предприятийн, организацийн, учрежденийн куьйгалхой а, мэрин белхахой а, — аьлла д1адолийра цо шен къамел – Доллучул а хьалха шуна массарна а баркалла ала лаьа хенал хьалха болчу харжамашкахь аша жигара дакъалацарна. Дала мукъ лахь, вай бертахь къахьоьгур ду вешан Устрада-г1ала а, цунах схьакхетта Бердк1ел юрт а, Чечана а, Примыкани а кхид1а а кхиорехь, уьш куьце ялорехь, бахархойн 1ер-дахар кхид1а а тодарехь, зовкхиэ, токхе хилийтарехь.\nУстрада-г1алин муниципалан округана т1ехь куьйгалла дар сох тешор, кхид1а а билгалдаьккхира А.А. Масаевс, иза суна цхьанна бела тешам бац, вайна массарна а тешам балар ду. Цундела и тешам ларбар, паччахьо вайна хьалхах1иттийна декхарш кхочушдар вайх х1ораннан сийлахь декхар ду. Хинболчу кхиамийн закъалт — вай массара а мало йоцуш, бертахь къахьегар ду. Барт хилар санна маь1не ду вайх х1орамма бахархойн хьашташ дуьззина кхочушдар. Пхьаьрса к1ела кехаташ а дехкина мог1арерчу белхахошна хьаькам т1ечехар маггане а мегар дац. Шен цхьа г1уллакх, проблема эцна куьйгалхочунна т1евеанчу стагана кураллаш еш, цунна кханенаш йохкуш, цунна т1е мохь хьоькхуш хила ца веза даржехь верг, бохура Илеса, цо шена т1едеана г1уллакх х1уъа дина а кхочушдан некъаш лоьхуш хила веза. Дарж гуттаренна а кхочуш дац стаге. Вайл хьалхарчара и бина болх шайн рицкъа кхачадаллац, вай а бийр бу Аллах1а ваьшна тоьхна хан т1екхаччалц, вайна т1ебог1уболчара а бийр бу шайн рицкъа мел ду. Стагехь а, зудчехь а дуьсур дерг цуьнан г1иллакх-оьздангалла, эхь-бехк, собаре хилар ду. Даржехь хилча а, цигара доьхча а вай цхьана шахьрахь, луларчу ярташкахь даха дезаш ду, вайна юкъахь шортта гергарлонаш а, бевзаш-безарш а бу. Цундела вай мокхаз санна цхьаъ хилла бертахь къахьегахь вайга мел чолхе декхарш а кхочушдалур ду.\nВайн паччахьо сурт санна хазйина, куьце ялийна Устрада-г1ала а, цунах схьакхетта ярташ а. Цунах тоам бина 1ен бакъо яц вайн. Коьртаниг – кхид1а а кхиар, керлачу лакхенашка кхачар ду.\nДинчух тоам бина 1ийр дац вай. Р.А. Кадыровс кхид1а йолчу хенахь а вайна г1о-накъосталла дийр ду аьлла. Герггарчу хенахь Устрада-г1алахь ян лерина 2 школа а, 140 меттигна лерина берийн беш а. Иштта, билгалдина керла некъаш дахкар, бахархойн социалан хьелаш тодар.\nАллах1ан г1оьнца, вайх х1орамма бертахь къахьоьгур ду вешан белхан меттигашкахь, ваьш дол-долчохь къиэпе а, низам а, ц1ано а ларйийр ю. Т1аккха вайга мел чолхе, хала декхарш а кхочушдалур ду, аьлла дерзийра Масаев Илеса шен къамел.\nКерла хаьржинчу депутаташна мандаташ д1аделира Масаев Илеса а, г1алин харжаман комиссин председатела Сабралиев Руслана а.\nЦул т1аьхьа депутаташа Аюбов Ибрах1им хаьржира депутатийн г1алин Советан председатель, Устрада-г1алин Куьйгалхо. Цуьнан заместитель ч1аг1вира Докуев 1илман.\nУстрада-г1алин Мэран дарже х1итта луучарна юкъахь йолу конкурс д1ахьочу муьрана Мэран декхарш кхочушдар т1едиллина Мэран хьалхарчу заместительна Масаев Илесана.\nКхеташо ерзош вистхилира юьрта къеда Доскаев Юнус-хьаьжа.\n- Дала т1аьхье беркате йойла вайн таханлерчу мажлисан, — элира цо. — Вай массо а хьанала хилахь вай къахьегар, вай беш болу болх 1амал хир ю, вай хьарам хилахь – хьакъ хир ду х1ораннан вортан т1ехь. Устрада-г1алин Мэран декхарш кхочушдеш волчу Масаев Илеса вайна хьалха дина къамел ц1енчу бусалба стеган къамел ду. Вайн куьйгалхой кураллех а ларлуш, шайн ницкъ кхочучу барамехь адмийн хьашташ кхочуш а деш, шайх тешийначу декъах хила ма-деззара жоьпалла а долш д1аболхахь уьш кхиаме ца кхочийла дац. Дела реза хинволчу некъа т1ехь вай нислахь Аллах1а г1о дийр ду вайн массо а дикчу х1уман т1ехь. Аллах1-Деле вайна г1о дар доьхуш, кхиамашкахь, ни1матехь совдахар доьхуш, вовшашна юкъара барт ч1аг1бар доьхуш юьрта къедас до1а дарца йирзира и мажлис.


Обама Баракан книга санна дукха дIаэцна яц цхьана а президентан мемуараш\nЗорбане яьхна де-буьйса далале дIаэцна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент хиллачу Обама Барака язйина мемуараш – 900 эзар книга, яздо Британерчу The Guardian газето.\nИза рекорд ю президент Iийначун книга сиха а, дукха а дIойокаяларца. Клинтон Биллан "Сан дахар" книгин 400 эзар экземпляр йоьхкина хилла араяьллачу дийнахь, Буш Джорджан "Сацам тIеоьцу хан" мемуарех 200 эзар книга бен ца йоьхкина араевллачу 24 сахьта чохь.\nAmazon а, Barnes & Noble а цIе йолчу интернет-сервисаша юхкучу книгашлахь коьрта бестселлер ю Обамин "Нигат дина латта". Иза арахецначу Penguin Random House зорбан цIийно ша цкъа а ца деллачу барамехь дукха ахча авансехь дIаделла авторна – 65 миллион доллар.\nХIинца араяьлларг Обамин кхоалгIа книга ю ( хьалхо араелира "Сан ден сатийсамаш" а, "Хьогаман доьналла" а книгаш).\nШен керлачу книгехь Обамас дагалоьцу Оьрсийчохь Медведев Дмитрий президент а лаьтташ, Путин Владимир премьер волчу хенахь ша Путинан даче кхайхкар, шена цуьнан амал гергга йовзайолар. "Со ца велира деллачу хьалхарчу хаттарна жоп делла, Путин чухьаьдда, ехха монолог йолийра, охьаягарйора шена хетарехь америкахоша шена а, Оьрсийчоьнан халкъана а йина харцонаш, тешнабехкаш, кураллаш", яздо автора. Ца соццуш къамел дора Путина, 45 минот а елира, амма ша иза юкъах ца ваьккхира, ладуьйгIира, "кхеташ дара, цо шен къамел хьалххе кечдинера, ткъа цуьнгара дегбаам – иза моттаргIа а яцара", – билгалдоккху Абамас.\nШолгIачу дийнахь официалехь а доцуш Оьрсийчоьнан юкъараллин векалшца цхьанакхийтира ша, цара цигахь шега хаьттича, муха го шена Путин, ша делла жоп иштта дара, яздо Американ президент лаьттинчо: "Суна иза сайна хьалха а вевзича санна хета, цхьана куьпарчу харцхьа берийн босс санна, бакъду, карахь зарратан герз а, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамзаллин Нхеташонехь вето кхайкхо йиш а йолуш".\n"Ас аьллачух боьлура гулбелларш, ткъа со вацара бегаш беш. Путинах суна баккъал а тарвелира цхьа зама хьалха Чикагона я Таммани-холлна тIехьожуш леллачу жоьлкийн баьччанах. Къиза, шен кепехь хьекъал долу, нах ловзош воцу, шена оьшург хууш волу, хьал шен карара ца далийта кхаъ балар, шантаж эккхийтар, стагна гIелояр низамехь хIуман хеташ волу баьчча. Иштачу дуьненахь гIиллакх-оьздангалла, нехан хьекъале ойланаш хьешар зуламе ца лору. Мелхо а иза толамхочун билгало лору", яздо Обама Барака шен керлачу книги тIехь.


Немцов верна набахтехь латто Эскерханов юха а бехке озийна\nЙоьдучу кхелехь юьхьаза хиларна Талламан комитетан белхахочо иск чуеллера политик Немцов Борис верна бехкевеш, чохь латточу Эскерханов Темирланан хьокъехь. "Интерфакс" агенталле бина и хаам Эскерхановн адвоката Бюрчиева Аннас.\nСий, доьналла дайа гIортарна 100 эзар соьмана гIуда тухуш латкъам бинера талламхочо адвоката бахарехь.\nЙоьдучу кхелан кхеташонехь суьдхочуьнга вистхуьлуш талламхо Камашев Александр «сучонок», «шестерка» а ю аьллера Эскерхановс.\n«Медиазонаца» хиллачу къамелехь Бюрчиевас бакъдинера, иск кхеле чуелларг Камашев хиллийла.\nАдвоката бахарехь, гIуллакх теллина даьлла. Экспертизано Эскерхановн цхьа дош лерина стаг сийсазвоккхуш. Уггар а талламхочунна новкъадеанар «шестерка» дош эксперташа маьттаза ца лерина. Бекх тIечIагIбеш бина сацам Москохарчу Басманан маьршачу кхеле кхачор бу.\n37 шо долчу Эскерханов Темирлана шен декъахошна гIо деш хилла Немцовх информаци гулъеш а, церан цхьацца гIуллакхашка машенца дIасалелош а хилла. Политик вийначул тIаьхьа, зуламхой кIелхьара а баьхна шен машенца. Шен бехк тIе ца лаьцнера Эскерхановс, я дош ца элира бехкебечарна дуьхьал а.\nНемцов Борис вуьйш дакъалацарна чувоьллинчу Эскерханов Темирланна 6 эзар евро компенсаци ялар тIедожийра Оьрсийчоьнан Iедалшна Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело. Цо латкъам бинера Европерчу кхеле, талламан иолятор чохь ша латтийна хьелаш вон дара аьлла. Цул сов иза реза вацара Басманан суьдо шен гIуллакх къастош лелийначунна а.\nПолитик Немцов Борис верна пхеанга 11-20 шераш набахтехь такхийта сацамбина Москохарчу тIеман кхело. Доьналлин орденах а, лейтенантан чинах а ваккха а кхачийна Немцовна герз тоьхна лоручу «Север» батальонан буьйранчин гIовс лаьттина Дадаев Заур. Уггаре кIезиг хан – 11 шо кхайкхийна Бахаев Хьамзатна.\nДадаевн гергарчарна, ГубашевгIарна - Анзорна а, Шадидна а - 19, 16 шераш кхачийна.\nНабахтехь даккха 14 шо Эскерханов Темирланна, иза а ваьккхина прапорщикан чинах. Дадаев воцчарна, хIоранна а тоьхна 100 эзар сом гIуда.\nПхеаннан а адвокаташа шаьш сацамна кассацин арз дийр аьлла даржийра.\nПолитик-оппозиционер, "Парнас" партин лидер Немцов Борис вийра 2015-чу шеран Чиллан-беттан 27-чу дийнахь Кремлна гергахь.


Гезгмашин-бутт 18, 2019\nСоьлж-ГIала, 5Дечк1995, архивера сурт\nГезгамашин-бутт, аьхке чекхъяла лууш яц. Ткъа, даима а иза ма хиллара, ца лаьа хиланза ца йолучу гуьйренах а, кхин долчу ца хилча ца долучу хин долчух ойла ян.\nИштта хилла хир дара 25 шо хьалха а.\n1994-чу шеран хьалхарчу 6 баттахь хеталора, машарца конфликт дIаерзо сатийсам буьсуш бу аьлла. Дечкен-баттахь Федералан гуламна хьалха вистхуьлуш Ельцина дIахьедира, юкъаметтигаш дIанисъяран бухехь "хила мега Нохчийчохь маьрша демократин харжамаш а, федералан Iедалца бакъонаш екъар хьокъехь дийцарш а аьлла.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо Зазадоккху-беттан 25-хь тIеийцира "Федералан Iедалан органаша Нохчийн Республикан Iедалан органашца политикан юкъаметтигаш дIанисъярх лаьцна" цIе йолу сацам. И болх дIаболабале Думо шен биллам кхайкхийра - дуьненаюкъаралло терго а еш, керла харжамаш дIабахьар республикан Iедалан органашка а, Оьрсийчоьнан парламенте а.\nАмма цуьнга хьаьжна доцуш, Ельцина тIедиллира Iедална Соьлж-ГIалица дагадовларш дIадахьар а, цу бух тIехь Нохчийн Республикица барт кечбар а.\nДелахь а, шо юккъе долуш Шахрайн план олу "ницкъаца Iаткъам а беш, дийцарш дIадахьаран" дакъа доцчу хьоле дирзира. Нохчийчохь гучуевлира Москохо гIортор еш йолу оппозицина тIеман тобанаш. Аьхкенан юьхьенца Соьлж-ГIалахь герзашца вовшахтасадаларш хилара Дудаев ЖовхIаран агIончашна а, дуьхьалончашна а юкъахь.\nИштта Мангалан-беттан (июнь) 2-чу дийнахь Лабазанов Русланан тобано, герзаш а детташ, тIелатар дира Радион ЦIенна. Оццу баттахь 12-хь митинг хилира герзашца болчу оппозицин агIончийн, Дудаевн Iедале политикан тӀедожораш а кхийдош.\nМангалан-беттан 13-хь Нохчийн Республикан Ичкерин тIеман дакъоша дIалецира Лабазановн база. Цуьнан тоба дIасаяржийра. Кхелхира иттаннаш нах.\nЦу юкъана жимма хьалха, Мангал-беттан 8-хь Оьрсийчоьнан федералан контрталламан сервисан (ФСК) Москох урхаллан хьаькамо инарла-майоро Савостьянов Евгенийс "вуно къайлаха" аьлла мухӀар долу кехат хьажийра Шахрайга, Нохчийчохь ФСК-но дан юьхьарлацначух дуьйцуш.\nОццу хенахь Дудаевн агIончашна куьйгакIеллахь йоцчу кIошташкахь а, Знаменски а, Девкар-Эвл а, Хьалха-Марта а ярташкахь а Оьрсийчоьнан Федерацин цхьамогIа структураша, уггар хьалха къаьмнийн гIуллакхашкахула йолчу министралло а, ФСК-но а гIортор а еш, кечам бара дIахьош Дудаевн Iедал дохор Iалашонца.\nЦу гIуллакхна вовшахтоьхнера "оппозици", кхуллуш яра герзаца лела тобанаш. Мангалан-беттан 3-хь оппозицино дIабаьхьира Нохчийн халкъан гулам. Цуьнан декъашхоша хаьржира "Цкъачунна йолу республикан кхеташо" (Временный совет республики), Нохчийчохь дерриг а Iедал цуьнга дIа а луш.\nМоскох лаккхарчу Iедалан даржашкахь болчу наха дIахьедарш дора, Нохчийчуьра Цкъачунна йолу республикан кхеташо бакъдолу Iедал ду, ницкъ бу "Нохчийчоьнан территорин доккха дакъа шен Iуналлехь латтош болу а, "хьал меттадало" таро йолу а бохуш. Цу кхеташонна Оьрсийчоьнан Iедалша деллера 150 миллиард сом.\nЦу юкъана, аьхка а, гуьйранна а Оьрсийчуьрчу Iедалехь дукха ца бисинера Нохчийчоьнна гонаха хуьлучунна Iаткъам бан таронаш йолу нах. Иштта, Гезгмашин-бутт болалуш Оьрсийчоьнан президенто Iуналла дон Аналитикан центре луш яцара Нохчийчоьнахь хьакхалуш йолу цхьа а информаци. Ткъа Лахьанан-бутт болалуш нохчийн проблемана тIера дIаваьккхира "ницкъаца Iаткъам а беш, дийцарш дIадахьар" концепцин автор Шахрай.\nОппозици вовшахтохар а, цунна гIо дар а дIахьош дара къаьмнийн гIуллакхашкахула а, регионийн политикехула а министро Егоровс а, цуьнан шина когаметто Котенковс а, Цаголовс а.\nМангалан-беттан 23-25 деношкахь Нохчийчохь хилира Савостьянов. 24-хь президентан администрацин коьртехь волчу Филатов Сергейс Москох къамел дира Автурханов Iумарца. 25-хь Филатовца цхьаьнакхийтира Нохчийчуьра цIавирзинчу Савостьяновца, ткъа 26-хь иза тIеийцира Ельцина.\nСоьлж-ГIаларчу Iедалша дIахьедарш дора Оьрсийчоьнан ФСК Нохчийчуьрчу хьолана юкъагIертарх лаьцна. Ткъа Москох Iедалан векалша иза харц дора. Амма къайлаха дерг гучуделира Марсхьокху-беттан 25-хь, операцехь дакъалоцу ФСК-н полковник Крылов Станислав Ичкерин лерринчу сервисаша лаьцначул тIаьхьа. Цо тоьшаллаш дира телекамерина хьалха.\nОццу хенахь Нохчийчоьнна гонахарчу кIошташкахь гулдеш дара чоьхьарчу эскаран дакъош. Товбеца-баттахь Къилбаседа Кавказан тIеман гонан дакъошна, шайна юкъахь ГРУ-н 22-гIа къастийна бригада а йолуш, инспекци йира Оьрсийчоьнан тIеман министро Грачев Павела.\nДудаевна дуьхьал йолчу цхьайолчу герз лелочу тобанаша ницкъаллин акцеш дIахьош кхин болу оппозицин ницкъаш гIоьртира, Сосланбеков Юсуп коьртехь а волуш, 1991-чу шарахь дIасалаьллинчу Нохчийн Республикан Лаккхарчу Кхеташонан болх юхаболо.\nМарсхьокху-беттан 1-чу дийнахь цу кхеташоно дIахьедира, барт бан аьтто бу федералан Iедалан органаша Нохчийн Республикан Iедалан органашца политикан юкъаметтигаш дIанисъян а, республикехь хин долчу Iедалх лаьцна документаш тIеэца а аьлла. Ша-тайпана конкуренци!\nТкъа шолгIачу дийнахь Автурхановс дехар дира Оьрсийчоьнан президенте, ша куьйгалла дон Цкъачунна аьлла кхоьллина кхеташо бен Нохчийчохь кхин Iедалан орган цахилар ларахьара аьлла, цунна гIортор а еш.\nАвтурхановс иштта дIахьедира, Дудаев а вохийна, дерриг Iедал шен караэцна ша аьлла. Автурхановс куьйгалла дечу кхеташоно дIакхайкхийра шен коьртачу Iалашонех цхьаъ кечбина харжамаш дIабаьхьна къоман дендаларан Iедал кхоллар хилар.\nИчкерин президенто Дудаевс дIакхайкхийра Автурханов ямартхо хилар, ткъа Марсхьоку-беттан 11-хь цо мибилизаци кхайкхийра Нохчийчохь, тIеман хьал юкъа а доккхуш.\nГезмашин-беттан 5-хь Аргунехь йохийра Лабазановн тоба. Ши де хьалха Оьрсийчоьнан Iедалша арахийцира нохчийн халкъе хьажийна кхайкхам. Оцунна тIехь дуьйцуш дара "хьал чолхе даьлла хиларх" а, Дудаевга къонахалла гойтуш хакъ ма-дду дарж дитаре а кхойкхуш. Амма гуш дара, Москохо тIеман гIо а ца деш, "оппозице" Дудаев даржера дIаваккхалур ца хилар.\nГезгмашин-беттан 5-хь Къилбаседа Кавказерчу эскаршкахь дIакхайкхийра тIом бан кийча хиларан лаккхара тIегIа. Таллам бар чIагIдира коьртачу некъашна тIехь. Тидаме ийцира стигалахь хуьлург.\nФедералан Iедалша алсамдаьккхира Цкъачунна аьлла кхоьллинчу кхеташонан тIеман тобанашна гIортор яр. Оьрсийчоьнан Инарлин штабан омрица 1994-чу шарахь Гезгмашин-беттан 5-хь Къилбаседа Кавказан тIеман гоно чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехула оппозицин тобанашна елира 10 бронетранспортер а, ткъа иштта экипажашца цхьаьна 6 тIеман беркема а.\nНохчийчуьрчу тIаьххьарчу тIемийн хьалхара де\nГезгмашин-беттан 17-хь Дудаевн агIончаша гоне лецира Дэвкар-Эвла. Гезгмашин-беттан 20-хь Автурхановс дIахьедира, нохчийн проблема дIаяккха машаран некъаш ца бисина, ткъа шайн кхеташонан юьззина бакъо ю "Дудаевн режимана иза йожош тохар да" аьлла.\n25 шо хьалха Оьрсийчоь болар эцна тIейоьдуш яра Хьалхарчу нохчийн тIамана. Амма, Гезгмашин-баттахь, даиман а хуьлуш ма хиллара, кIезиг нах бара, ца хилча ца долуш хуьлуш лаьттачу хиндолчун ойла еш.\nАвтор ву "Мемориал" центран кхеташонан куьйгалхо.


Юстицин министралло «Мемориал» бехке йина, иза пачхьалкхан бух бохош болх беш ю аьлла. Прокуратуро «Мемориале»ша реза ца хиларх рогIера дIахьедар дина. Москохара Iедалша, доьхьал девла меттигерачу метрона «Войковская» станцийн цIе хийца ца лууш. Украинехь болу къиза тIом дIаберзале, Путин Владимир чугIоьртина Шемахь йолчу конфликтан а.\nХIун хира ду кхин дIа а? Путинан советан пачхьалкх, я керла ГУЛАГ? И хIума дийцаре дира Маршо радинна корреспондентаца Соколов Михаилца, Оьрсийчохь уггаре а вевзачу бакъонашлархочуьнца Ковалев Сергейца.\nШен къамелехь Ковалев Сергейс, хьахийра, пачхьалкхехь йолу чоьхьара а, арахьара а политика. Цхьаъ, вукхуьнах йоьзна ю аьлла хета цунна. И хIума вокхаван а хIума дац, элира цо.\nКовалев:«Хаало шуна, я ца хаало, амма, чоьххьарчу политиках дIадулуш ду вай. Суна хетарехь, Путинан кхин харжам бац. Шен аьттонийн готтачу гонехь ву иза. Цу юккъахь виса а висна, кхин дан хIума а дац цуьнан. Бехкатакхаман гIентан тIу хуура ма ваций иза. И гуо дукхачу хьолехь, боьзна бу Малхбузеран позицица. Керлачу исторехь масалаш ду малхбузе хIума дицдеш хиларна.\nДагадоуьйту вай 2008 шо, Гуьуржийчоь. Хьан йина Абхази йозуш яц аьлла къобал? Хетарехь 7 пачхьалкх ю, шаьш а цхьанна а евзаш йоцу. ТIаккха? Мичахь ду Малхбузено и дIалацарш емал дар? ХIунда дицделла? ХIумма а хала доцу хIума ду иза. Магош дац, дуьненаюккъера хьал тIехсов чIагIдан.\nТкъа, ас ма дарра эра дара: иза кхерамазаллийн сервисехь хIинца муха олу ца хаа суна, хьалха КГБ-хь иза Хьалхара коьрта урхалла яра. Цо арахь талламш бина а ца Iаш, Малхбузехь цхьацца политикан хаттаршна гонахь Iаткъам а бора. Оцу гIуллаккхан шортта ахча дара дойуш. Хетарехь, хIинца а иштта ду. Хьалхалера школа церан йисина ю, цо дика болх а бо».\nДукха хан йоцуш, Оьрсийчоьнан тIеман министраллийн Инарла штабера цхьа къайлахь болу хаам баьржира, керла герзах лаьцна. Иза, «ларамаза» гIарадаьлла бохуш официала хаам бира Iедалша. Амма, иштта долу хIума, хуьлийла дац аьлла цхьамоггIа эксперташ дIахьедарш дира. Ткъа, иза доцуш а, шай лаам гойтуш, оьрсийн тIеман министралло дечу кхечу дIахьедаршна терго йира бакъонашларъхочо Ковалев Сергейс.\nКовалев: «Инарла штаба бинчу хааман, терго ца йиира цхьаммо а. Шаьш толлуш ду бохура цигахь, заррат гIерз, хьалхе, хIума тIедалле тохар. Кхиъ цхьа хаам бара, Iамеркаца гIуллакх къасто, кIеззиг заррат герзаца дан мега аьлла. Цхьана, жимачу бомбийца, материкан пилтанаш вовшеххоьттинчу метте иза кхоьссича, инзаре боккха тIаплам хира бу. Сан хаттарна-йоьхиг ю иза.\nХIара ду хаттар ,ас сайга луш долу: масала, Хиросиман а, Нагасакина а кхоьссина ерг санна жима бомба Iамеркан, я Европан пачхьалкхан кхоьссича, хIун дийра ду Малхбузено? Со кхоьру, цара-м хIумма а дийра дацара, олуш берш Кремлехь дуккха а хиларна. ГIийла стаг вахьтаьIара ву, дийцаршка а вера ву, бохурш.\nХIара хаттар а ду. Ас иза хира ду эра дацара, амма, иштта хила мегаш ду. Зуламхочуьнца хьан гIуллакх Iоттаделча, хаа деза, цуьнца кIеда-мерза хилар догIуш доцийла. Хьо цуьнца кIеда къамел дан волавелча, цунна моьтту-хьо кхеравелла, ша хьо вахьтаIора ву.\nШа шена тIе куьг хьочарах вац иза. Эхь а бехк а доцуш, ша лелочу хIуманна кхоччуш шена доьхьало хира юй хиъча, цо и хIуманаш лелор дац. Суна хетарехь, хьехамчаша президенте, цхьа а хIумма а дацара иза-м, вайна кхиъ чолхе хIума гина, кхин дIа а гIура вай, царна иза дицлура ду, цулла тIаьхьа, вайца маьрша барт лохура бу олу».\nОьрсийчоьнан политика а, цо дIахьош йолу арахьара политика а, ша мел долу хIума цхьана стеган лаамах а, цуьнан дог-ойланехь доьзна хилар нийса хеташ дац «Мемориал» кхеташонан урхаллан куьйгалхочуьнна Ковалев Сергейн. Цхьацца гIардевлачу зуламашна цуьнан уьйранаш хиларна, шен цхьанна а тайпа шеконаш яц, аьлла цо.\nКовалев: Путинах сан яьккхий шеконаш ю, нах байрна юккъахь иза ву аьлла. Амма, тоьшаллаш шиъ бен дац-иза Катарехь Яндарбиев вер а, Лондонехь Литвиненко вер а. Хуьлийла дац, и нах байар, лаккхарчу тIегIанехь хууш ца хилла бохург».\nДукхачу наха, сагаттадо, кхане муха хиира ю Оьсрийчоьнан бохуш? Нахана, хаа лууш дерг ду, луларчу цхьаболчу мехкашкахь санна, майданашка нах ара а бевла, Iедал хуьйцура-м дац теша? Оьрсийн кицанахь олуш ду: «оьрсийн гIаттам Iалашо а йоцуш а, къиза а бу». Нах ара а бевла, карчам хира бу аьлла хеташ вац Ковалев Сергей. ТIаьхьалонаш хуучу цунна, иза дика а хета. Шена уггаре а халахеташ дерг цо иштта довзуьйту.\nСергей Ковалев: «Москохахь Майдан хира ю ,бохучуьнах, со ца теша. Дала хастам а бу хира йоцуш. Суна хIун лууш дара? Суна, хьекъалчийн гIаттам безара. Суна уьш кхетийла лаьара, театр кхио гIо доьхуш, юккъарална иза оьшуш ю бохуш, бевзачу нахана хьестабалар эхье дуйла. Иза, ду маьттаза», бохуш дийцира, Путинех а, дуьненюккъерачу политикех а, Оьрсийчоьнан дерриге а дуьнеца йолчу юккъаметтигех а, лаьцна маршо радионна ша еллачу интервьюхь «Мемориалан» куьйгалхочо Ковалев Сергейс.


Сулаев Мохьмадан 100 шо кхачар - 23 Октября 2020 - СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ\nГлавная » 2020 » Октябрь » 23 » Сулаев Мохьмадан 100 шо кхачар\n(Нохчийн поэт Сулаев Мохьмад вина I00 шо кхачарна лерина)\nХХ-чу бIешеран 60-чу шерийн юккъехь дара Нохч-ГIалгIайн хьакъволчу артистан Магомедов Султанан репертуарехь, иллиалархочо ша мукъам,зевнечу озаца дIаолуш «Уггаре а хаза зезаг» цIе йолу илли гучудаьлча. Дешнийн автор мила ву хаале, сихонца ладогIархойн дегнашка дIакхаьчна халкъан илли хилира цунах, массарна чIогIа дукхадезаш. Кест-кеста радиоэфирехь хезара иза, школан лакхарчу классийн Iамархойн суьйренашкахь самукъадаларца кхочуш деш дара. Къаьсттина мехкаршна хазахеташ дара.\nДийххира ахь, лаха аьлла,\nУггаре а хаза зезаг:\nУггаре а хаза зезаг,\nЛийхира ас араваьлла.\nХьо ду, хьо ду кху дуьненахь…\nИ илли бахьана долуш цу муьрехь дуьнен тIе девллачу дукхах долчу зудберашна ЗЕЗАГ цIе тиллар ламасте дерзийра вайн махкахоша. ТIаьхьо билгала делира «Уггаре а хаза зезаг» иллин дешнийн автор гIараваьлла вевза нохчийн поэт Сулаев Мохьмад хилар. Лакхахь вай хьаьхийна долу «Уггаре а хаза зезаг» цIе йолу илли доцург а цуьнан дешнаштIехь Iаламат дукха говзарш хиллера вайн махкарчу тоьллачу артисташа мукъаме ерзийна. РСФСР-н халкъан артистан Дагаев Валидан а, РСФСР-н хьакъйолчу артистан Айдамирова Маьяман а репертуарехь кIеззиг дацара Сулаев Мохьмада дешнаштIехь даьхна иллеш а, эшарш а. ЛадогIархошна дукхаезаш музыкальни говзарш яра уьш. Заманан йохалла шайн мехалла ца йовш таханене схьакхаьчна. Сулаев Мохьмадан дешнаш тIехь даьхна дукхах долу иллеш, вайн иллиалархойн къоначу чкъуро шайн репертуаре схьаэцна говзаллин лаккхарчу тIегIанехь кхочуш деш ду. Цунна къеггина тоьшалла ду Нохчийн Республикин хьакъволчу артиста Хасанов Тимир-Булата кхочуш деш долу «Ялахьа орцах» цIе йолу илли.\nОьздачу безамца дагчу нур хецна,\nХьан амат догийца-малхах схьадаьлла!\nМаьлхан хIоз чукерчи, буьйса тIейоьхуш,-\nЭзарне седаршка гIо эрна доьхуш,\nДог, хьоьга сатуьйсуш, цIе яьлла, догу…\nСулаев Мохьмад вина I920-чу шеран товбецан (сентябрь) беттан 20-чу дийнахь Хьалха-Мартанан кIоштана юкъайогIучу нохчийн ширачу юьртахь-ГIойтIахь. Советийн Iедал тIедале ГIойтIахь а, Хьалха-МартантIехь, луларчу къаьмнийн мехкахкахь ашайн долахь туькнаш йолуш, дика таро йолуш, Нохчийчохь вевзаш стаг хилла Мохьмадан да-Абу а. Йохка-эцарца доьзначу гIуллакхаша кест-кеста гуьржийн, гIажарийн (азербайджан) махка кхачош хила иза. Сулаев Абуна дика вевзаш хилла схьаваларан орамаш нохчийчуьра долу азербайджанийн композитор Магомаев Iабдул-Муслим. Цуьнца уллера гергарло лелош хилла Абус. Iабдул-Муслимана чIогIа хазахеташ хилла иза ша волчу кхаьччи. Самукъадаларца хьошалла дой, тIелоцуш хилла. Амма коммунисташ Iедале бахкаро шайн бахамах бохийна СулаевгIар, кулакаш бу аьлла сийсаз бохуш. Цундела ГIойтIахь Iар-вахар кIеззиг хилла Мохьмадан. Советийн Iедалан къизаллех ларлуш и шен ворхIе да ваьхна ГIойтIа дIатесна, Соьлжа-ГIала охьадеана Абу а, цуьнан хIусамнана Роза а, шайн доьзал балош. Пхи бер хилла церан ши кIант, кхо йоI. Мохмадал воккха хилла цуьнан ваша Махьмуд. Бакъду дешар тайп-тайпанчу школашкахь нисделла СулаевгIеран берийн. Масала юьхьанцара классашкахь Соьлжа-ГIаларчу №I6 йолчу школехь доьшуш хилла Мохьмад. ТIаккха Iалхан-юьрта кхаьчна иза. Эххар а Энахишкахь (Серноводское) ворхI класс чекхъяьккхина, I933-чу шарахь Бакохарчу рабфаке деша вахана кхиина вогIу Сулаев Мохьмад. Де доттагIчо Магомаев Iабдул-Муслима лерина терго, Iуналла деш хила кIантана. Iаламат боккхачу кхиамца шина шарахь рабфак чекхъяьккхина Сулаев Мохьмад ваьлча, Бакохарчу лоьрийн институте деша дIатасавала гIо-накъосталла дина вайн къоначу махкахочунна ден доттагIчо.Генна дIагIура долуш гергарло дара СулаевгIарна, МагомаевгIарна юкъахь дерг. Амма ХХ-чу бIешеран 30-чу шерашкахь бохамийн бода баржош къинхетамза хьийзанчу НКВД-н йовсарша хIаллакво Сулаев Мохьмадан да-Абу. Иштта ГIебарта-Балкхаройн коьртачу шахьарахь I937-чу шеран…дIаволу Магомаев Iабдул-Муслим а.\nАзербайджанийн махкахь доьшуш волуш, I6 шо кхачале язйо Сулаев Мохьмада шен дуьхьарлера байт. Иза сил дукхабезачу Даймахках ю. I936-чу шарахь сил дукхабезачу даймахках язйина ю Сулаев Мохьмадан «Нохчийчоь» цIе йолу байт а.\nСан Нохчийчоь, сан нохчийн мохк,\nХьо хета тIеттIа хьоме дагна.\nШа винчу мехкан сийна дохк\nДу нехан малхал стагна хьоме.\nХьан хазаллех ду даккхийдеш,\nТахана барт цхьаъ хилла къаьмнаш,\nХьан стогаллех шаьш тамаш беш,\nЦецдевлла лаьтта къоьжа лаьмнаш…\nАзербайджанера лоьрийн институт чекхъяьккхина Сулаев Мохьмад волуш вара Сулаев Мохьмад I94I-чу шеран асаран (июнь) беттан 22-чу дийнахь немцойн фашисташа ямартлонца СССР-на тIелатар дина Сийлахь Боккха Даймехкан тIом дIаболалуш. Мел чIогIа ваха лууш хьовзарх, бераллехь дуьйна бIаьрса ледара долу вайн турпалхо тIеман ара ца вахийтира. Цул совнаха тIом дIаболабелла дукха хан ялале чевнаш хилла ЦIечу эскаран бIаьхой тIелацийта лерина Соьлжа-ГIалахь а тIеман лазартни (госпиталь) схьайиллира. Цигахь болх беш ехира нохчийн сийлахьчу поэта Сулаев Мохьмада шен хьаналчу къинхьегаман хьалхара гIулчаш. Шарахь сов Соьлжа-ГIаларчу тIеман госпиталехь болх бина поэт Итон-кхаьлларчу кIоштан больнице хьажийра коьртачу лоьран даржехь болх бан. ЦIеначу даггара, лазаро йийсаре лаьцначу адамашна гIо-накъосталла дан лууш, де-буьйса ца лоьруш къахьегарца шен цIе дIаяхийтира нохчийн къоьжачу лаьмнашкахь къоначу лоьро. Мел генара дархо валавора цунна тIе, кхуьнан дарбанечу куьгаша гIоле яре сатесна. Мичча хена а и дархо шена тIекхачаварх, цкъа а «хIахIа» аьлла дац доза доцуш даима деган комаьршалла хиллачу Сулаев Мохьмада.\nБакъду, гуобаьккхина кхехкаш буьрса тIом болуш белхан хьелаш мел луьра хиллехь а, литературица долу герагарло дIацатесира цо. I942-чу шарахь Сталинградан йистошкахь къинхетамза кхихкинчу буьрсачу тIамехь вайн къона махкахо, нохчийн яхь йолу кIант Нурадилов Ханпаша турпала воьжча язйина ю поэтан дуьххьарлера йоккха говзар. Поэмин цIе ю «Малх тоьлур бу». Советийн Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин доьналла, майралла, цо гайтина доза доцу бIаьхаллин хьуьнар хестош язйина ю Сулаев Мохьмадан башха говзар I943-чу шеран юьххьехь.\nФашисташ! Мокха кучааш!\nТIаьххьара шаьш далале аьлла,\nи хоьхкуш хьийза,\nДоцчу вон кхачо гIерташ,-\nШу ду и-\nдика ца ловчийн\nНурадилов Ханпашина лерина язйиначу «Малх тоьлур бу» поэмитIера дIаволалой хаддаза сийлахьчу Даймахках а, цуьнан яхь йолчу кIентех, ЦIечу эскаран бIаьхойх байташ язъеш схьавогIу Сулаев Мохьмад. Уьш кест-кеста зорбане йовлу вайн махкахь зорбане долуш хиллачу «Ленинан некъ», «Ленинхо» цIе йолчу газетийнн агIонаштIехь. Нохч-ГIалгIайн литературин гуонашкахь вевза къона поэт. Цуьнан цIе дIайоьду, поэтан керлачу говзаршка сатесна хуьлу газетдешархой. I943-чу шарахь дуьйна СССР- яздархойн цхьанакхетараллин декъашхо вара Сулаев Мохьмад.\nАмма цо мел чIогIа дика лоралла лелинехь а, кавказан къоьжа лаьмнаш цецдохуш фашистех летачу турпалхойх зевне байташ яьхнехь а, дерриге а нохчийн халкъана санна, цунна деана схьакхечира къинхетамза, шен инзаречу къизаллица цIевзина I944-чу шеран чиллин (февраль) беттан 23-гIа шийла де. Махкаха даьккхира нохчийн къам. Генарчу Юккъерачу Азехь дай баьхначу лаьттах хьоьгуш кхойтта шо даьккхира нохчийн поэта. Казахстанерачу Джамбул гIалин йистошца дIатарбелла бара цхьана СулаевгIар. Сталинан хьадалчаша махках баьхначу нохчашна дIасабовла мела паргIато яьлча Джамбулерачу цхьана больницехь терапевтан болх а бира нохчийн поэта. Даймахках ваьккхинехь а шен халкъе, махке болу ховха безам Сулаев Мохьмадан дагчуьра дIа ца баккхабелира НКВД-н йовсаршка. Нохчийн исбаьхьчу лаьмнаша кхиина нуьцкъала амал кагъцаелира. Поэтан зевне аз а ца лакъаделира. I955-чу шеран асаран (июнь) беттан I-чу дийнахь нохчийн маттахь зорбане даьллачу «Къинхьегаман байракх» газетан агIо серлаяьккхина яра поэтан зевне байташ.\nХIей, маса олхазар,\nхьо стенга доьду?\nСайн Нохчийчу кхачар\nАс хьоьга доьху!\nХIун бахам бу кхехкаш,\nАс доьху, хьажалахь,\nСо винчу даймехкан\nТкъа цхьанна хьо цигахь\nДиц а ма лолахь:\nМаршалла цуьнга ахь\nДАЙ БАЬХНАЧУ ЛАЬТТА ТIЕХЬ\nНохчийн къоман дукхах болу векалш санна, I957-чу шеран хаза еанчу бIаьстенан юьххьехь дай баьхначу лаьтта тIе цIавирзира Сулаев Мохьмад а. Хаддаза байташ язъяр шен дегахьаам лоьрура цо. Цундела цкъа а йиццайора Бакохахь караерзийна лоьрийн корматалла. ДIакхаьчначохь шен говзаллица хьанала къахьега лууш хуьлура иза. Iедалан Iаьржачу ницкъаша къизачу Iазапе лаьцна кхойтта шарахь хьегийначу дай баьхначу лаьтта тIе кхаьччи-м муххале а жигара белира и лаам. Цкъа мацах даггара безаш караберзийна лоьрийн болх бан дIавахара иза, хийрачу махкара цIавирзина масех де а далале. I958-чу шарахь балхатIехь алссам зеделларг долу лор Сулаев Мохьмад Нохч-ГIалгIайн Республикин унах цIоналла яржочу туьшан (Дом санитарного просвещения) коьрта лор хIоттийра. Шена тIедехкина декхарш Iаламат дика кхочуш деш схьавогIу поэт, кхуьнан хьуьнар девзиначу мехкан куьйгалло, Хьалха-МартантIерачу кIоштан больнице коьрта лор хьажийра I96I-чу шарахь. Уггаре а халчу хенахь, Хьалха-Мартанан кIоштарчу мискачу адамийн а, тIекхуьучу чкъуран а могшалла Iалашъян болчу лаамца дукха къахьегна стаг ву Сулаев Мохьмад. КIошт йоккха яра, цунна юкъайогIуш иттеха юрт яра. Амма хьуьнаре лор, зама хала юй хууш, хийрачу махкара цIадирзинчу адамийн могшалла Iаламат ледара юй хууш, хIора юьрта кхочура, цигара фельдшерийн пунткташ даима шен семачу тергонехь латтайора. Коьрта лор вара аьлла, цхьана кепара куралла йоцуш, дархошца кIеда-мерза, мичча хенахь а, гIо-накъосталла оьшучунна орцанца гIатта киийча волуш, ворхIе дех дисинчу нохчийн къоман оьздачу гIиллакхийн гурашкахь чекхваьлла стаг ву вайн турпалхо Хьалха-МартантIерачу кIоштан больницехь коьртачу лоьран даржехь болх беш. Цундела дисина цуьнан сирла амат хьовсархойн дегнашкахь.\nI964-чу шарахь юха а Нохч-ГIалгIайн Республикин унах цIоналла яржочу туьшан коьртачу лоьран дарже схьавалаво Сулаев Мохьмад. Малх кхетачу дуьненахь азаллехь язйина шен оьмар хаддалц оцу даржехь болх а бо цо.\nГазетийн а, журналийн а агIонаштIехь кест-кеста Сулаев Мохьмадан байташ зорбане йовлуш хиллехь а, I957-чу хийрачу махкара вайнах цIаберзалц, шен долахь книга араяьлла яц СССР-н яздархойн цхьанакхетараллин I943-чу шарахь дуьйна декъашхо хиллачу Сулаев Мохьмадан. Дай баьхначу лаьтта тIехь дIа мел боккху ког а Iаламат беркате нисло похIмечу поэтан. Цуьнан зевне говзарш сих-сиха зорбане юьйлу «Ленинан некъ» газетан агIонаштIехь а, «Орга» альманахан агIонаштIехь. Шатайпайчу башхаллица къеста поэтан тамехьа аз хаза долало радиоэфирехь а. Дай баьхначу лаьтта тIе цIаверза шега ирс кхачарх воккхавеш поэта язйина байташ мукъаме ерзайо вайн махкарчу тоьллачу иллиалархоша, йишлакхархоша. Ишттачарехь цхьаъ ю РСФСР-н хьакъйолчу артисткас Айдамирова Марьяма ша мукъам баьккхина дIалокхуш хила «Хин йистехь» цIе йолу йиш.\nСуьйренца, хилларш дагалоьцуш,\nХин йистехь тийна Iара со,\nХетара суна со ирс доцуш,\nВацарна, доттагI, сайца хьо.\nТулгIенна тулгIе коча хьерчаш,\nХи суна хьалхха дIадоьдура,\nОйланна ойла тIаьхьа керчаш,\nМел дайнарг дагаоьхура…\nI958-чу шарахь дара Сулаев Мохьмадан байтийн дуьххьарлера гулар араяьлча. «Безаман эшарш» цуьнан цIе. Къоман литература езачарна мерза кхаъ хилла сихонца дIасаяьржира «Безаман эшарш» Нохчийчохь. ЦIеначу ненан маттахь язйина, дешархочун кхета атта яра «Безаман эшарш» гуларан юкъара байташ. Бакъду хийрачу махкахь хьегначу халоно, дерриге а нохчийн къомо санна текхначу Iазапо хьекъал ирдина, синкхетам сербаьккхина, амал яхчийна волу Сулаев Мохьмад еккъа цIена поэзехь къахьегна Iаш вацара. Цо жигара болх бора прозехь, публицистикехь, гочдаршкахь.\nI959-чу шарахь арайолу цуьнан «Велларг денвар» цIе йолу дийцарийн гулар. Нохчийн халкъан дахарера хIуо детталуш Сулаев Мохьмадан дийцарш. Деша атта, дешархочун синакIоргене кхийдаш ду уьш. Масала «Велларг денвар» дийцар бакъдолчунна тIера схьаэцна, нохчийчохь болх бечу лоьрийн корматаллин хьунарех,церан атта боцчу къинхьегамах ду. Баккъала Iаьнан юккъерачу баттахь ткъех дийнахь Iиллинера, «Башлам» цIе йолчу меттигана уллехь, цхьана орчу лаьттах дIатаIийначохь зуламхоша чевнаш йина стаг. (Дийцарехь-м цуьнан цIе хийцина ю).Ларамза нахана каравина больнице вадийча, юьхьанца массарна вела моьттуш хила стаг, цхьана воккхачу лоьрана дийна вуй хиънера, ледарчу хьолехь велахь а. Амма лоьраша шайн ницкъ кхочург дерриге динера пациент метта вало. Цунах дукха яздора Соьлжа-ГIалахь зорбане довлуш хиллачу газеташа. Ткъа Сулаев Мохьмада исбаьхьаллин басарш ца кхоош, говза лоьраш туралхой бина дийцаре ерзийнера вайн дукхах болу махкахой цецбаьхна инзаре киртиг. Иштта бакъдолчун тIера схьаэцна яздечу дийцарша вайнехан тоьллачу яздархойн могIаре хIоттийра Сулаев Мохьмад.\nНОХЧИЙН КЪОМАН ТЕАТРАЦА ПОЭТАН ХИЛЛА ГЕРГАРЛО\nСоветийн Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин цIарахчу Нохч-ГIалгIайн паччалкхан драмин театраца доккха гергарло дара Сулаев Мохьмадан. Цо цкъа а цхьа а премьера тIех ца йолийтора ца хьожуш. МогIарера хьажархо хила Iаш вацара иза. Шена ца тайнарг, тIаьхьша ца дуьйцуш, актерашка, режиссершка юьхьдуьхьала дIаолура, керлачу спектаклашна рецензеш язйора, уьш вайн махкахь арадовлучу а, Москвахь арадовлучу а газетийн агIонаштIехь кест-кеста зорбане йохура. Амма цу тIехь чекхболуш бацара поэтан болх. Иза шайн тешаме доттагI вуй хуучу театран белхалоша Сулаев Мохьмадах сих-сиха тешадора, кхечу къаьмнийн драматургийн говзарш нохчийн матте яхар. Масала I50 шо хьалха оьрсийн сийлахь воккхачу яздархочо Гоголь Николайс язйина «Зудаялор» комеди I960-чу шарахь Сулаев Мохьмада ненан мате гочйина Нохч-ГIалгIайн паччалкхан драмин театрехь хIоттийра режиссера Харлип Павела. Цул тIехьа шо а далале, дуьненна гIаравааьлла вевзачу жIайхойн поэтан Гамзатов Расулан «Асет» цIе йолу поэма Сулаев Мохьмада нохчийн матте яьккхина, «Ламанхо» («Горянка») спектакль хIоттийра режиссераша Минаев Минайс а, Горькая Лидияс а. I964-чу шарахь азербайджанийн яздархочун Абассов Сейфеддин Алиага оглын (Даглы Сейфеддин) «Хьан цIе-хьан беркат» цIе йолу комеди а Сулаев Мохьмада нохчийн матте йоккху, вайнехан театран сценитIехь режиссера Харлип Павела спектакль хIоттайо оцу самукъанечу говзартIехь. Къиемата ша гочйиначу пьеситIехь хIоттийна яцахь а Советийн Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин цIарахчу Нохч-ГIалгIайн паччалкхан драмин театран сценитIехь премьера хиллачу спектаклана рецензи язъян а сихлора, нохчийн къомах хьакхалуш мел долчун бала кхочуш,цунах дог лозуш а волу поэт. ЦIарахазмана язъеш рецензеш яцара уьш. Муьлххачу спектаклехь дика нисделлачух хастаме дош ца кхоодора, кхачамбарш тосаделлехь царна тIе тидам озабора. Нохч-ГIалгIайн республикехь болчу шуьйрачу хааийн гIирсашкахь зорбане яларх тоам беш вацара поэт. Баккъала шена дика нисъелла хетачу спектаклахь Москвахь зорбане долучу «Советская культура» газете яздора Сулаев Мохьмада. Цунна къеггина тоьшалла I960-чу шеран хьаттан (август) беттан I8-чу дийнахь ерригесоюзни «Советская культура» цIе йолчу газетан агIонаштIехь араяьлла Сулаев Мохьмадан «Бунт горянки» статья. Бадуев СаьIидан «ПетIамат» драмитIехь режиссера Батукаев ХIарона хIоттийначу спектаклах ю статья. Лерина довха дешнаш лехьош Сулаев Мохьмада хеставо драмин автор Бадуев СаьIид, цуьнан башхачу говзартIехь исбаьхьа спектакль хIоттийна нохчийн режиссер, коьртачу турпалхочун ПетIаматан васт кхоьллина артистка Алиева Тамара, иштта кхин болу артисташ а. Нохчийн къоман культурех, цуьнан заза хеца хьагначу театрах, сценитIехь доза доцу хьуьнарш гойтучу актерех воккхаверца язйина Сулаев Мохьмадан «Бунт горянки» статья. Цунна дерриге а дуьнна дIахаийта лаьа,нохчийн къам шен ворхIе да ваьхначу лаьтта тIе цIадирзини а, иза дийна дуй а,кхечу къаьмнийн санна театр йолуш иза дехаш дуй. Ша схьаваьллачу къоман яхь йолу кIант хиларна, цуьнан бIаьрлачу кхиамех воккхавеш, кхачамбацарша дегаIийжам латтош хиларна язйина поэта театрах, литературех, ерриге а нохчийн культурех а маьIне статьяш. Делан къинхетамца Сулаев Мохьмада журналистикехь йитина сирла лар цкъа а шен мехалла йовр йолуш яц. Советийн Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин цIарахчу Нохч-ГIалгIайн паччалкхан драмин театраца дуккху шерашкахь лаьттина мерза уьйраш, тахана а нохчийн яздархойн къоначу чкъуро шайх масал эца хьакъдолуш ю.\nСУЛАЕВ МОХЬМАД БАКЪВОЛУ НОХЧИЙН ЯЗДАРХО\nIаламат йоккха лар йитина Сулаев Мохьмада нохчийн литературехь.Цо цхьабосса кхиамца болх бина, хьалха вай билгала ма даккхара поэзехь, прозехь, публицистикехь, гочдаршкахь. Цкъа а цхьана жанрехь сецна вац иза. Мел оьшу шорта ю байташ, балладаш, поэмаш. Нохчийн халкъан барта кхоллараллех шуьйра пайда оьцуш хилла поэта. I96I-чу шарахь араелира Сулаев Мохьмадан «Даймехкан зIаьнарш» цIе йолу книга. Цул тIехьа мел дукха яра уьш; «Дагчуьра суйнаш», «Йовш йоцу цIе», «Бакъдерг», «Лаьттан бос», «Сирла суьйре» иштта кхин ерш а. ХХ-чу бIешеран 60-гIа шераш юккъе доьлхуш дара Сулаев Мохьмадан «Товсолта ломара дIавоьду» цIе йолу роман араяьлча. Шен дукхах йолчу байташкахь санна, шен бIаьргашна гина, экамчу дагца хуьйдина, нохчийн къомо доьналлица, доза доцчу собарца лайнарг дара яздархочо йолчу таронца книгаешархойн кхеле диллинарг. ТIаьхьо, доха карзаха даьллачу советийн Iедало низаман урх малйиначу муьрехь, чулацам тобеш, шорбеш дикка тIебуьзина «Лаьмнаша ца дицдо» керлачу цIарца кхин цкъа а зорбане йоккхура ю Сулаев Мохьмада и башха роман. Нохчийн къоьжачу лаьмнашкахь советийн Iедало нохчийн халкъана тIехь олалле ерзийна латтийначу къизаллех ю похIмечу яздархочун и мехала роман. «Товсолта ломара дIавоьду» цул тIехьа «Лаьмнаша ца дицдо» цIе йолчу говзарша дуьйцу вайн турпалчу дайша лайначу халонех, Дела воцург накъост воцуш, цара текхначу Iазапах. Вайнехан дахарера ткъа шо хан чулоцуш ю роман. I940-чу шерашкара дIадоладой ХХ-чу бIешеран 60-чу шерашкахь кхачадо авторо шен дийцар. Куьзганахь санна шера схьагойту Сулаев Мохьмада немцойн фашисташа ямартлонца СССР-на тIелатар дина Сийлахь Боккха Даймехкан тIом боьдуш болуш вайн махкахоша толаман де герга кхачо болчу лаамца хьегна къа. ЦIечу эскаран бIаьхошна гулйина йовха бедарш, шайна ца юуш а, тIаьхьа кхехьийтина сурсаташ, къинхьегаман эскарехь (Трудовая Армия) де-буьйса ца лоьруш, мостагI чекх ца валийта дуьхьалонаш яр. Эххар а, буьрсачу тIамо гIелдина халкъ махкаха даккхар. Иштта говза, шуьйра, кхачам болуш язйина вайнах махкаха бахарх говзарш хилла яцара Сулаев Мохьмадан «Товсолта ломара дIавоьду» романал хьалха. Цхьана яздархочун кхиам хила Iаш бацара «Товсолта ломара дIавоьду» роман. Иза ерриге нохчийн къоман литературин кхиам бара, цуьнан (литература) гIеметта хIоттаран хьалхара гIулч а яра. Цундела ХХ-чу бIешеран 90-чу шерашкахь Сулаев Мохьмадан «Лаьмнаша диц ца до» роман араяьлча къоман литература езархой сихбеллера иза еша, цунах марзо эца. Вайн махкахошна массарна мерза кхаъ хилира оьрсийн матте яьккхина «Лаьмнаша диц ца до» роман Москвахь I992-чу шарахь араяьлча. Цхьана кепара щеко хуьлийла доцуш шен декъазчу халкъана хьалха долу яздархочун декхар кхочуш дина ала мегар ду Сулаев Мохьмада уггаре а халчу хенахь, советийн Iедал олаллехь чIагIделлачу муьрехь, «Товсолта ломара дIавоьду» роман язъярца, тIаьхьо иза тойина, шорйина «Горы помнят» цIарца оьрсийн маттахь зорбане яккхарца. Дикка доьналла, майралла, хьуьнар,говзалла оьшуш яьккхина гIулч яра иза нохчийн похьмечу яздархочун сирлачу кхоллараллехь. Кхин хIмма Сулаев Мохьмада дина ца хилча «Товсолта ломара дIавоьду» роман бахьнехь нохчийн къоман иэсехь юьсур йолуш яра яздархочун сийлахь цIе. Ткъа цо дина диканаш-м дийцина ца валлал дукха ду.\nЕрриге а россихь вевзаш, лоруш поэт вара Сулаев Мохьмад. Цуьнан оьрсийн матте гочйина говзарш кест-кеста зорбане йохура ерригесозни журналаша; «Знамя», «Дружба народов», «Октябрь», «Дон» иштта кхечара. Вайн турпалхочун зевне байташ ган аьтто хуьлура «Литературная Россия» газетан агIонаштIехь. Ткъа вайн махкахь зорбане буьйлучу шуьйрачу хаамийн гIирсаш-м цкъа а хадийна дац нохчийн хьуьнаре поэтаца, яздархочуьнца Сулаев Мохьмадца долу гергарло. Цуьнан байташ, дийцарш, статьяш кест-кеста гора «Грозненский рабочий», «Ленинан некъ», «Сердало», «Косомольское племя» газетийн агIонаштIехь а, «Орга», «Ломан Iуьйре» журналийн агIонаштIехь а. Жима, йоккха, муьлхха Сулаев Мохьмада язйина говзар схьаэцча, иза адамалла, къинхетам, маслаIат, машар хестош хуьлура. Цуьнан дийцарша даймохк беза, нохчаллех къилба дан, хьуо схьаваьллачу халкъах а, цуьнан оьздачу гIиллакхех дозалла дан Iамавора. Алссам говзарш ю Сулаев Мохьмадан доьналла, стогалла, къонахалла хестош. Амма кхин а дуккху ю цуьнан уьш адамалла, гIиллакх-оьздангалла, доттагIийн уьйр-марзонаш хестош. Делахь а Сулаев Мохьмада санна кIеда-мерза, дешархойн сикIоргене кхийдаш безамах говза дош аьлла поэташ дукха бац къоман литературехь. Оцу бакъдолчо таро хуьлийта вайна дукхавезачу дешан говзанчах поэт-лирик ала. Цунна къеггина тоьшалла ду поэтан «Дагалецар» цIе йолу байт.\nЦоьстуш, шен нахарца мархаш ма огура…\nБоданехь сан цIе ахь юх-юха йохура,\nТахна а хьан оза сан лерехь дека,-\nХетийца хIинца а ахьа кхойкхуш соьга,\nМотт луьйш а кхечуьнга, дог луьй сан хьоьга!\nИ лепа, цIеххьана эзарза совбаьлла:\nКийра ца тарделла, цу стигла даьлла!..\nЕрриге а кавказехь гIараваьлла вевзаш а, лоруш а поэт вара Сулаев Мохьмад цуьнан байташ гочйина гIалгIайн, хIирийн, гIебартойн, балкхархойн, гуьржийн, гIумкийн, гIазгIумкийн, жIайхойн, лаьзгийн иштта кхечу къаьмнийн меттанашка. Ша схьаваьлла нохчийн халкъ, дай баьхна латта дезаро вина поэт вара иза. Шен махкахь хьаналчу къинхьегамца ирс карийна стаг а вара. Экама дагчу ца тарлуш и ирс дукхабезачу махкахошца декъарх хьаьгна зевне аз дара поэтан башхачу байташкахь декарг. Халкъана, махкана оьшуш стаг вара Сулаев Мохьмад, вайна массарна юьхькIам бара нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь цхьабосса хьекъале, оьзда, цкъа а цхьанне а хеставалар доцуш, къамел дан хууш стаг къоман литературехь къахьоьгуш хилар. Амма, мел хала хеташ делахь, хастам хиларо АллахI-Дала чуьркан тIома ца лийрина, къеста дезаш дуьне ду-кх хIара! I992-чу шеран лахьанан (ноябрь) II-чу дийнахь детталучуьра сецна поэтан доза доцчу комаьршаллин дог. Дуьненчохь ша даьккхинчу 72 шарах, 55 шарахь беркате серло яржош ваьхна поэт Сулаев Мохьмад лаьттан кийра вирзина, шен ворхIе да ваьхначу нохчийн ширачу юьртахь-ГIойтахь. Делахь а вайца яха йисина поэтан мах беркат хила сирла кхолларалла, цкъа а дагчуьра дIадер доцу Сулаев Мохьмад оьзда амат а.\nПросмотров: 40 | Добавил: kanta_ibr | Рейтинг: 0.0/0


Цкъа мацах лаьтта бухахь Iа а даьккхина, бIаьсте тIееъча, зингат шен бен чуьра арадала гIоьртина, амма цуьнан бен тIоьхула бецан хелиг хилла дижина Iуьллуш. Цо цуьнга аьлла:\n— ДIадала сан бен тIера, схьабеллийта соьга иза, бан безаш дуккха а болх бу сан.\nТкъа бецан хелиг меттах ца даьлла. ТIаккха зингат газа йолчу дахана.\n— Во, газа-гуьзалг, бIаьсте тIееана, сайн бен схьабелла со гIоьртича, цу тIехула дижина бецан хелиг ду, и дIакхалла ягIахьара хьо.\n— ЭхI, цига йогIучул сайна сийна буц а юуш, шийла шовда а муьйлуш, Iийча тоьла суна.\n— Хьо кхалла-м ас борз йоуьйтур ю хьуна.\n— Во, борз, аьлла, мохь тоьхна зингато, — сан бен тIехула дижина бецан хелиг ду, дIадала аьлча а, дIадолуш а дац, и дIакхалла газа а ца йогIу, газа кхалла ягIахьара хьо.\n— Цига йогIучул, сайна берстина дуьмеш долу уьстагIий а дууш, Iен яй со.\n— Хьох лата-м ас жан-жIаьлеш дохкуьйтур ма ду.\n— Во, жан-жIаьлеш, — аьлла, мохь тоьхна зингато, бен тIехула дижина Iуьллу бецан хелиг дIа ца долу, бецан хелиг кхалла газа ца йогIу, газа кхалла борз ца йогIу, барзах лата дуьйлийша.\nТIаккха жоп делла жан-жIаьлеша:\n— Цига догIучул, тхайн Iуьно тесна даьIахк а цIубъеш, цо аьлларг а деш, Iен дай тхо, ца догIу тхо барзах лата.\n— Шуна гIаж етта-м ас жаIу воуьйтур ву.\n— Во, жаIу, бен тIехула дижина Iуьллу бецан хелиг дIа ца долу, бецан хелиг дIакхалла газа ца йогIу, газа кхалла борз ца йогIу, барзах лата жIаьлеш ца догIу, царна гIаж етта волахьа.\n— Цига вогIучул, сан дечиг-пондаран мерзах пIелг а тосуш, тIаьхьа гIийла узам а балош Iep, гIоли хета суна.\n— Хьан пондаран мерз хадо-м ас дахка боуьйтур бу хьуна.\n— Во, дахка, сан бен тIехула дижина бецан хелиг дIа ца долу, и дIакхалла газа а ца йогIу, газа кхалла борз ца йогIу, барзах лата жIаьлеш а ца даьхки, жIаьлешна гIаж етта жаIу а ца вогIу, жаIуьнан пондаран мерз хадо болахьа, — аьлла, дехар дина зингато дахке, амма дахка реза ца хуьлу, цо олу:\n— ЭхI, цига богIучул хIокху Iуьргара оцу Iуьрга а эккхаш, Iен бай со. ОьгIаз а дахана, зингато аьлла:\n— Хьо кхалла-м ас цициг доуьйтур дуй-ца. Мохь тоьхна цициге:\n— Во, цициг, бен тIехула дижина долу бецан хелиг дIа ца долу, бецан хелиг кхалла газа а ца йогIу, газа кхалла борз ца еа суна, барзах лата жIаьлеш а ца даьхки, жIаьлешна гIаж етта жаIу а ца веа, жаIуьнан пондаран мерз хадо дахка ца богIу, суна и дIакхалла долахьа.\n— Цига догIучул, сайн ненан меса-бедарш тIехьIуьллур дай со.\n— Хьан ненан меса-бедарш йовдо, ас мох боуьйтур бу хьуна.\nВо, мох, хьо болахь орцах, цхьа бецан хелиг ду сан бен тIехула дижина, дIадолуш а дац, и дIакхалла аьлча, газа ца йогIу, газа кхалла йолахьа аьлча, борз ца йогIу, барзах дата дуьйлийша аьлча, жIаьлеш ца догIу, жIаьлешна гIаж етта волахьа, аьлла, дехар дича, жаIу а ца веа суна. ТIаккха жаIуьн пондаран мерз хадо дахка а ца беа, дахка кхалла цициг а ца догIу, цициган ненан меса-бедарш йовдо болахьа.\nЖоп делла тIаккха мохо:\n— Собарделахь, хьаша новкъа а ваьккхина, ламазана корта а тоьхна, со дIабогIу хьуна, — аьлла.\nХьаькхира мох, шок тухуш, гира цицигана богIу мох, дIахьаьдира иза дахка кхалла; гира дахкана догIу цициг, дIахьаьдира иза жаIуьнан пондаран мерз хадо, оьгIаз а вахана, жIаьлешна гIаж етта вахара жаIу. И вогIу гина жIаьлеш барзах лата хьаьдира, борз газа кхалла яхара, газа бецан хелиг кхалла яхара, бецан хелиг лестира, дуьхьало ян гIоьртина, газано и чехка дIакхаьллира.\nБен маршабелира, массо а юхабирзира, зингат шен бена гонах хьаьвзира. Иза хIинца а мохана баркалла бохуш laш ду.


ГIадужу-бутт 21, 2020\nЭльджаркиев ИбрахIим а (экстремизмана дуьхаьлоечу ГIалгIайчуьрчу центран куьйгалхо), цуьнан ваша, лор а Москвахь вийча, бехке хиларх шеко йолуш лецначу нехан Несарарчу хIусамех хьаьвсина Iедалхой.\nЦхьана цIа чохь полисхошна карийна т1ехь ноьмар йоцу Калашниковн автомат, кхечу х1усамехь – 7.62 калибр йолу патармаш. Герз экспертизе хьажийна.\nЭльджаркиев а, цуьнан ваша а вийра стохка гурахь Москвахь. Ирчачу хиламан видео гайтира масех пачхьалкхан телеканалехула. Г1алг1ашлахь даьржина лелачу БатIал-Хьажин вирдан хьалханча Белхароев ИбрахIим 2018-чу шарахь вер доькхуш вийна хила мега махкарчу "Э" Центран буьйранча, яздора прессехь.\nОьрсийчоьнан Талламан комитето тIе ца эцна чIирах юзу верси, терроран тохар лору Эльджаркиев вер. БатIал-Хьаьжин вирдера 11 стаг ву хиллачунна бехкевеш лаьцна. Амма цхьаммо а т1е ца эцна бехк.\nЭльджаркиевгIар байарца доьзна БатIал-Хьаьжин мурдаш Белхароев Iалихан, Накастоев Iиса, Картоев Iела, зулам дайтина хила тарлуш волу совдегар Полонкоев Хьасан а, цуьнан воI Полонкоев Закри а, церан гергара стаг Полонкоев Аслан а ву лаьцна латтош.\nКхело лаца магийра масех бутт баьлча, ведда, лохуш волу Картоев Къурайш а. Иштта чохь валлош ву Костоев Гилани а, Арапиев Ахьмад а.\n"Интерфаксан" хьостанаша дийцарехь, Несаран кIоштарчу Эккаж-Къоьнгийн Юьртара 46 шо долу БатIал-Хьажин мурд Картоев Къурайш а ву айдинчу девнехь бехкахо. Цо байинчух тера ду ЭльджаркиевгIар, иза Туркойчохь къайлаваьлла хила тарло, талламчашна хетарехь.


eBook Archive - Joyce Meyer Ministries - Chechen\nДаккхийдерах дуьзна дахар\nДIААЛА ЦАЬРГА СУНА УЬШ БЕЗА\nДалла шу деза!\nХIунда аьлча Шен цхьаъ бен воцу КIант дIаваллал дезна Дала хIара дуьне, муьлхха а Цунах тешнарг, хIаллак а ца хуьлуш, Ша волчохь долчу хедар доцчу дахаре кхачийтархьама. – Яхьъян 3:16\nДалла доьзал хила лаьа, цундела кхоьллина Цо вай, вайх Шен бераш хилийта. Амма Цунна ца лаьа вай аьрха а, хьекъал доцуш а лела, – Цунна вай Шех дозуш а, Шена тIетевжаш а, Шех бIобулуш а, Ша везаш а, вай Шена ваьш дезийта пурба луш а хила лаьа. Вай Шех тешна хила а, оьшуш хIума хилча, Шега кхайкха а лаьа Цунна. Вайца хIоранца юкъаметтиг хила лаьа Цунна.\nДукхахберш Делан Йозанаш тIера и аят доьшучу хенахь цунах дика ца кхета: «ХIаъ, суна хаьа Дала леррина Къобалвинарг дерриге а дуьненна тIера веллий». Амма ма мотталаш Цо Шен дахар адамийн тобанна тIера дIаделла, – Иза хIора стагана тIера велла. Иза хьуна тIера велла!\nИ дешнаш мосуьйттаза деша, ойлае царах лаций, шайн кхетам чу дижийта уьш.\n© 2020 Joyce Meyer Ministries