Басарий тамашийна дуне — Государственный музей изобразительных искусств Республики Ингушетия\nБасарий тамашийна дуне\nВай къам Сибрера цIадийрзача хана, тахан миссел художникаш гIалгIай хургба аьлча, хетаргахьа, саг тешаргвацар. Даурбеков ГIаьзи хиларах доаккхал деш, цун сий деш, цо беча балхá новкъа хургдолча хIамах из лораве гIерташ, хиннаб вай дийша, хьаькъалаш долаш бола нах. Сона хезад Хамхоев Ахьмада, Хаматханова Азас цу хьакъехьа дувцаш. Йоккха говзал йола нах лорабе а беза моллагIча, нийсдала тарлуча вонах. Бе а бац; художникаш, йоазонхой, иллиалархой уж бале а. Карарча заман чухь, вай мехка кIезига бац тайп-тайпара начIал йола нах. Царна юкъе а аз къаьстта сий деш, лоархIаш я Даурбекова Iашат. Из хьаяьннай вай къаман культуран юкъе белггалара лар йитача дезалера. Цун воккхагIвола воша Башир массанена вовзаш ва гIалгIай халкъа художник хилар бахьан долаш, йиша Роза чулоацама кIоарга а хоза а берий дувцараш яздеш я, царна дуккхаза кепа йийттай вай республикерча берий журнала оагIонаш тIа.\nУкх наькъа Iашат сона дагайохар ший бахьан долаш да. Карарча бетта 65 шу дуз басарий мотт Iомабаь йолча йиIий. Из яь хиннай 1955-ча шера июль бетта 6-ча дийнахьа Казахстана Кустанайски областе. Гонахьа дукха сурташ дехкаш нах хилча, цар фу леладу ха, царгара говзал хьаIомае гIерт саг. Хетаргахьа, иштта хиннад из цун вахаре а. Цар дезал Буро кIалхара ба. Юртарча маьждига а почта юкъе нийсденнад цар вахар а кхувш бахкар а. Iалама хоза моттиг я из, кIалха гIолла Iододаш Шолж долаш. Наьсари Шолжи яха ши хий вIашагIкхеташ хиларца белгала я из атагIе. Гаьна йоацаш, юрта гIолла чакхбоалача наькъа йисте, яр кхозза вIаштIаръяь школа. Ший дешара шераш цига дIадихьад Iашата. Духхьал сурт дилла харах кхоачам баь Iе ловш хиннаяц из, цудухьа суртанчий дешар деша лоархI Даурбековас. Башир шийл воккхагIа вале а, укхаза цул хьалхайоал йоI. Краснодарерча исбахьален училище чакхйоаккх цо 1984-ча шера. ХIаьта Башира кхы а пхи шу даьлча мара яккхац из. Бакъда шоай кхолламашка диллача-м, цаI хьалха-тIехьа ца воалаш, шаккхе а беркате къахьегаш хьабоагIа уж. Цун сурташ тайп-тайпарча хьажарашка гойташ хиннад 1992-ча шера денз. ХIаьта къаьстта сона дезаделар уж, 1995-ча шера Илдарха-ГIалий тIарча музее хьокха оттадаьча хана. Царга дикка хьажа а хьежа, «Наьсарен оаз» яхача газета тIа аз яздаьдар: «Духхьашха гу сона Даурбекова Iашата сурташ. Царна кIалха йиIий кулг ца хилча а, уж кхеллар кхалсаг йолга хов. Кхалсага мара ца хулача беса да цар тамагIа, уйлай кIаьдал, дуненах дог лазар, азаллех йола сагото. Вайна дика довза хIамаш да цо вайга теркалдайтараш. Бакъда вахарера цар моттиг, уж шоайла хотташ дола бувзама тай зийча, цар бакъдар кхайкаду е уж романтизма кIийлен тIа кхелла да ца ховш шеквоал.\n«Нани хьежаш ягIа» яхаш да Iашата суртех цаI. Лакхача уйчен тIара дIахьежаш ягIа йоккха саг. Дезалхочунга хьежача сага дог мо, маьлхара да сурт. Бесай мотт ба из. Адамашца цар бувца мотт. БIоагIах букъ теха ягIа къоано, Iо ца харцаш латтача сатувсамах букъ теха ягIаш мо. АтагIа гIолла бухь билла дода доточа хин тоатолг. Гола тох цо, дIахьовз. Иштта гола тохаргья йоккхача сага уйлаша, из хьежа саг цIавеча. Гучабаьннача бетто сатувсилге ют, из цIавоагIаргхиларах тешаю. ГIалгIай багахбувцам тIа зIамсага куце лоархIаш ба бутт. Цудухьа гаьннара цIенгахьа хьагIертача виIий хьисапе юкъебоалабаьб из укхаза.\nЦкъаза хотта йиш йоаца хIамаш а вIаший дувзаденна хул Даурбековай сурташка. Уж шоайла къоастадича, доха тоам ба басарий дуне: айламе, азалле. Иштта из хетадалар а суртий низ хилара болх ба. Уж кхеллача сагаяр йоккха поалхам хилар да.\nДукха ба арахьа лелача къонгашка хьежаш багIа ноаной. ЦаIаш тIемашта, вожаш дезарашта арабаьнна лел. КхоалагIбараш халбатено, низо, Iоткъамо бихьаб. Царга массарга хьежача ноаной юкъара сурт да Iашата диллар».\nКхы а дар цу гойтаме Даурбековас даьхка сурташ. Царех дар «Базоркин Мочкъий портрет», «ГIалгIай саг йоалаяр», «1азап лоаттадераш», «44-ча шера Iуйре». Укхаза гучадоал вайна, цо тайп-тайпарча жанрашка къахьегилга. Цо кхеллад портрет, пейзаж, вахара бакъдар дувцаш дола истореца хоттаденна балхаш. Царех цхьадараш къоаламца кхелла да, вожаш даьтта техача басарашца, кхоалагIдараш хица коачдеча басарашца, иштта кхы дIахо а. Портрет яхача жанрах из дика лоархIайича санна хет сона. Мочкъас ший хана даьхача сурташ тIара (фотокарточкаш) го йиш яц Даурбековас вайна гойташ дола куцаш. Масала, цун суртага хьежача мара хайнадац сона Байсхара Мочкъа сийрда бIаргаш долаш волга. Хетаргахьа, из сурт ше диллале, цо хаьтта хургда, техка хургда мишта сибат долаш хиннав бокъонца вола халкъа турпал. Тахан а болаш ма бий цун цIен тIара хьабаьнна нах. ШозлагIа-дале, чокхе бос, фотокарточка тIа санна Iаьржа боацаш, сийрда-морача беса лесташ ба. Цо а йовзийт сага оамал. Вай даьша оалаш ма хиллара, барзкъо дукха дувц сага эзделах, гIулакхах, кхыча оамалех. Паччахьа денна совгIат а да цун наькх тIа уллаш. Дуккхача суртанчаша дийхкача портреташта юкъе белгала да Iашата диллар, цаховш нийсденна а, совлен хIама шийца цахиларах. Шедар тоадаь, шаьрдаь, къоагадаь да.\nВай къаман вахаре Iаьржа, сагота оагIув хинна дIаэттай 1944-ча шера февраль бетта 23-ча ден Iуйре. Из фу Iуйре хиннай дувца ца дезаш, дика хов зIамгачоа а воккхачоа а. Къамо селлара лайна бала, хало, Iазап ца зувш, ший кхолламга гIолла хьа ца хьокхаш, Iе йиш яц кIеззига а ший мохк безаш вола суртанча. ХIанзчул тIехьагIа хьалкхувчар а теркал ца еш ютаргьяц из моттиг. Даурбековас «44-ча шера Iуйре» яхача ший сурта тIа дукхагIа хьахьекхад гIалгIай кхалсага эггара чIоагIагIа Iоткъам беш хинна хIама. Ялх бери ши кхалсаги араяккха чубаьхкаб кач автоматаш ухкаш бола салтий. Хьанца нийсхо яккха боахк?! Цхьа бер геттара зIамига да, нанна мархIадоалл из. Укхаза сона дагадох сай нанас дийца хIама. Иштта нанна мархIавоаллаш Мухтар яхаш массехк бутт баьнна кIаьнк вар шоай оалар цо. ЦIермашена тIарча шелалах кхоачача Iокхачале венна из, ара латтача лай гувна юкъе дIа а велла, дIаходаха дийзар тха. Наьна дог цу хана ца даттIар тамаш я. Са даь-нанас ший ворхI берах (кагий хиннад уж) вай цIадоагIаш цхьа йоI мара йоалаяьяц. Дийна мел йолча хана, ше цхьаь йисача, царех елхаш из яьхача санна хет сона. Тха гаргарча цхьан кхалсага дийцар сона: «Мехкадаьнначул тIехьагIа дуккха ха яьлча, цIагIа гIийло велхача сага оаз хеза, из фуд хьажа чуяхача, болх бешше, елхаш узам ухийташ йоаллар хьа даь-нана. Цу хана къоаналгахьа леста яр из.\n- ХIана елх хьо, хьо денал долаш саг ма йий, - аьнна, со шийна тIаяхача, цу сахьате сецар йоккха саг.\n- ЗIамига долаш дайна сай бераш а цхьацца хIамаш а хьадагадийха елхар со, - аьлар цо, хIама лочкъа ца деш». Из, сона хеташ, лочкъаде а дезац, йоккха сагото хиннай къаманна тIаэтта хиннар. Цкъаза, школе 8-ча классе гIалгIай Сибре бигар дувцаш дола йоазув дешаш, цхьабола кIаьнкаш, йиIигаш белаш багIаш хул. Цу тайпара бераш вайна юкъе кхувш доагIаш хиларо чIоагIа гIайгIа яйт сога. Царна яйнац моцал, шелал, ханал хьалха даьх-наьнах къастар, лазараш… ЦIаккха ма гулда царна из! Бакъда бархIлагIча классе деша баггIал шоаш боккха хилча (14-15шу даьнна ма бий уж), дувцаш дола хIама ца кхетадилла Iовдала хила мегаргбац. Къахетаме хила веза саг, зIамига волча хана денз. Дувцаш дола вай мехках дахарца дувзаденна сурташ кхоллаш йоаллаш, Iашата дег тIа таьзет лаьттад аьнна хет сона. Цун да-нана, даь-вежарий, даь-йижарий, ноанахой, лоалахой, из хьаяьннача цIенца дика-во декъаш хинна юртахой ба шоай мел долча рузкъах, боахамех хоадабаь, мича буг ца ховш, дIабугараш. Сурта тIа гучох, хIанз а метташ хьалдаха кхийнадац цар, сов Iуйрийна гIовттабаь. Ага чура хьалъийца бер мархIадоалла кхалсаг, ше фу дергда ца ховш, уйлах еха латт. Цхьа салте гIийла бIарахьеж, эггара хьалха шоай мел йола хIамаш гулъяь баьнна, дIайха барзкъа тIадийха, цIенъюкъе латтача кIаьнкех цхьаннена. Ший а бераш, дезал болаш хинна хургва из, цу хана уж дагабеха хила а тарлу, вIалла адамал ший дегIаца долаш хиннавале. Цу суртах кхы а дукха дувца йиш яр, бIарччача къаман кхел, «Iаьржа кхаьра» да цо гойтар. Боккхача наха каст-каста оалаш хоз сона: «Бетта тIеххьарча кхаьрача дийнахьа, делкъал тIехьагIа мара наькъа аравала мегаргвац, доккха, лоархIама гIулакх дIадоладе мегаргдац, хьакима тIаваха мегаргвац». Хетаргахьа, вай арадаьха ди дагалаьца оалаш да из дукхагIа, хIана аьлча из бетта тIеххьара кхаьра хиннад, хулаш дола хIама делкъа ха хилале дIадоладеннад. Лоравала мегаргволаш, ди да кхаьра ди, кхы вIалла ца хилча а, вай Сибре дигар бахьан долаш а. Из сурт цо диллад 1994-ча шера. Из моттиг а цаховш нийсъеннаяц, къаманна Iазап тIаоттадаь 50 (ах бIаь) шу дизара хетадаьд цо из.\nДуккхача хана денз, берашца болх беш, уж сурташ дехка Iомадеш, хьаенай Халита Iашат. Цо болх баьб ший воша Башир, халкъа суртанча Имагожев Хож-Ахьмад къахьегаш болча искусствай школе. Вай республика хьаяьчул тIехьагIа, Шолжа-ГIалий тIара Наьсаре хьалденача «СелаIад» яхача берий журнала художественни редактор я Iашат, цул совгIа бераша язъяь байташ, дувцараш, кицаш, кроссвордаш, ховли-довзалеш хоздеш сурташ дехк цо. Со балха волча Сурхо тIарча ийс шера дешача школе литературни кружок яр. Бераша даь йоазонаш, тоа а деш, журнала редакце дIакхухьийтар оаха. Кепа теха уж арадаьлча, берашта боккха кхаъ хулар, шоай турпалаш дийнбеш, даьхка сурташ бIаргадайча. Тамашийна хоза кхолл Даурбековас берий сурташ. Из а атта болх бац. Масала, эггара хьалха йоазув Iодеша деза, цу гIулакха гIалгIай мотт ха беза. Iашата, сага новкъостал доацаш, ше деш наьна меттала. Чулоацам дикка кхетабаьчул тIехьагIа, цу йоазонцара керттера моттиг хьа а лаьца, басарашца хьадийнъе еза. Мичча беса сурт диллача, берашта дезалургдац, бIаргагушшехь цар бIаргашка гIозален цIераш лоталургйолаш хила деза сурт. Иштта ший сурташ кхолла ховш я йоI.\nКъаьстта а чIоагIа къахьега деза журнала мужалт (обложка) кхоллаш, эггара хьалха бIарг тIаотташ йола моттиг я из. Хьалхарча оагIон тIа латташ дола сурт деза ца лойя, хоза ца хете; бераша, хьа ца эцаш, дIататта тарлу из. Шера шийтта номер я араяла езараш, царех хIаране ший юхь, цаI вокхох тара доацаш куц хила деза. Iан замалахьа араювлачар тIа ГIордада, Лаьлиг, корсам, лайх хьаяь мунда хила еза; бIаьсти яьлча хувцалу сурташ, тIаккха журнала тIа сийнлуш латта хьунаш, баьш, зизаш, Коталон цIай, ноаной цIай хул; аьхки безача сомаша чусоттаяь латта гаьний ткъовронаш, хи тIа лувча бераш, тайп-тайпара ловзараш гу цар тIара; гурахьа журнала беттагаргаш тIара хьахьеж зизаш мархIадоахкаш, школе долха бераш, чуэцаш латт ялаташ, холаш даь дIаоттаяь йол, кхизг дизза хьун сомаш гулбаь йоагIа зIий. ХIаьта «СелаIада» художественни редактор йола Iашат декхарийла я деррига журнал хозача сурташца, гIалат доацаш, нийса кийчдаь хиларга хьажа.\n2018-ча шера дар из. Айса хьехача бераша мел язъяь хIама (байташ, дувцараш, фаьлгаш, анекдоташ) вIашагI а теха, къаьстта книжка арадаккха лаьрхIар аз, «Сурхо тIара бераш» аьнна цIи а тилла. Деррига даь даьнначул тIехьагIа, беттагарга тIа оттаде сурт дезаш хилар. Цхьа моллагIдар пайдана дацар цига. Берий теркам тIаозаш хила дезар. Цу тайпара сурт корадир сона Даурбековай балхашта юкъера. Тха дешархочун дувцара чулоацамга хьежжа дилла дар из. Мужалта тIа из оттаде бокъо ехаш, телефон техар аз цунга. Цо пурам а денна, из тIа а долаш, арадаьлар тха книжка. Духхьал Сурхо тIарча берашка кхаьча ца Iеш, кхыча юрташкарча дешархошка а кхаьчар бувцаш бола берий йоазоний гуллам. Вешта аьлча, Iашат накъайоал массаболча наха. Цунна тешал деш, цхьаькха цхьа моттиг а ювцаргья аз. Цкъа газет дешаш вагIаш, аз зийра цхьа йоазув, цо яхачох, почте гIолла Ростовера хьаязде йиш йолаш дар «Доагамца дахчан тIа сурташ дехка Iомавеш дола книжка», «ТIоарсках доккха сурташ де Iомавеш дола книжка». Уж шаккхе хьадайтар дехаш, каьхат яздир аз, дукха ха ялале хьа а кхаьчар уж сога. ЦIагIа даьдачул тIехьагIа, доагамца сурташ дехка Iомавер аз Мочкъий-Юртарча берашта дахьийтар, царна лаьрхIа книжкаш гулдеш бола болам хьал а лоацаш. Даггара уйла йича, шоллагIчох пайда эцаргбола, из накъадаргдола саг дагавоха хьежача, Iашат дагайийхар сона. Из книжка аз цунна совгIата делар. Цу книжка тIара цхьа сурт а дилла, сона совгIат цо а дир. Из сурт аз, боча хеташ, сай цIагIа лоаттадеш да.\nДаурбекова Iашат дика болхло йолга гойташ да, «СелаIад» журнала 30 шу дузаш, цунна мехка дас ший цIерагIа сийлен грамота енна хилар. Из цунна ялар дехаш, журнала керттерча редактора Iашатах яздаьдар: «Даурбеков Халита Iашат, «СелаIад» яхача берий журнала художественни редактор йолаш, къахьегаш хьайоагIа 2002-ча шера февраль бетта 28-ча дийнахьа денз. Из я сурташ дехкача наьха Россе союза доакъашхо, гIалгIай художникий цIерагIа цо дакъа лоац дуккхача хьажарашка, уж вай республике хинна ца Iеш, цул арахьа а хул. Даурбекова I. 2004 шера еннай «ГIалгIайчен халкъа суртанча» яха лакхара цIи, иштта цунна деннача совгIаташта юкъе я паччахьалкхен грамоташ, бе-беча хьокхамашка денна дипломаш. Ший болх дика беш, гIалат ца доаккхийташ хьайоагIаш хиларца белгала я из. Керттерча балхал совгIа, Даурбековас йоккхача говзалца, лакхача исбахьаленца кхоллама болх а бу, йоазоний чулоацамга хьежжа сурташ дехкаш…»\nАз берий журнала редакце Iашатаца болх бу, кIезигагIа дале а, итт шу хургда. Лакхе мел йийцача белгалонел совгIа, Даурбекова чIоагIа сабар долаш, кура-сонта йоацаш, моллагIча сагаца бувца мотт ховш, наха тIера саг я. Из редакце йолча денах, дуккхача болхлошта дикахетар хул. Цунна цхьа ловца баккха ловра сона: «Ше дехкаш дола сурташ санна, хоза, самукъне, паргIата хилда цун деррига вахар».\nИсточник : http://serdalo.ru


Даймехкан тIамехь дакъалаьцна ветеранаш сийсазбинчунна бехкзуламан гIуллакх дуьхьал доккхуш, низамашкахь хийцамаш бар хьехна "Единая Россия" партин цIарах пачхьалкхан Думехь болчу депутатийн тобано.\n"Хаа а хууш, ветеранех лаьцна харц хаамаш нахала бахар а, ишта, церан "сий дайъар" а, "Даймехкан дуьхьа эгначийн сий, иэс" сийсаздар а" нацизм къобалъяр санна лара мегар ду", - аьлла Думан вице-спикеро Яровая Иринас.\nНизамашкахь тIетохарш дан реза хилла ишта тIеман комитетан куьйгалхо Шаманов Владимир а, информацин политикан а, информацин технологин а, зIенан а комитетан урхалхо Хинштейн Александр а.\n"Нацизмна реабилитаци" ярх артикло билгалдоккху, масала, "Советан заманахь дуьненан ШолгIа тIом боьдучу хенахь хиллачух харц дуй хуушшехь бакъдоцург Iорадаккхар" - цуьнца а догIуш, 5 шаре гергга набахтехь яккха хан тохар.\nШен инициативех кхеточу Яроваяс дIахьедина, ветеранийн сий дойъучарна дуьхьал аьлла, низамехь тахана жоьпалла тIедожош доций а хууш, цхьана Iалашонца тIамехь дакъалаьцнарш сийсазбеш, даймехкан дуьхьа эгначийн иэс бехдина" аьлла.\nЦхьаннан а цIераш Яроваяс ца яьхнехь а, кхеташ ду, цо вуьйцург дахначу шоьтан дийнахь оцу гIуллакхца кхел йина оппозиционер Навальный Алексей вуйла. Иза бехкевина, ШолгIачу тIамехь дакъалаьцна Артеменко Игнатна харц цIе кхоьллина аьлла.\nКонституцехь хийцамаш барна реза болчу агитацин роликехь дакъалаьцнарш "лайш", "эхь доцу нах", "ямартхой" бу аьллера цо. Роликан декъашхошлахь хиллера Артеменко а.


Умалхьат дезаш вацара кIеззиг хууш хилар а, бухбоцуш долу хьесапаш а, сийлалла езаш, воцург хила гIертар а. Иза нийсса дIа вара, Делан Iилманан бухенгахь Iуьллуш долчу, кхуллушехь кхоьллина долчу шариIатан некъаш тIехь. Дехаршца эцалуш а, хIилланашца къарвеш а вацара. Иза исламан Iилманехь вуста шех тераниг кхин воцу 1елам вара. Хаарш гулдарехь, ша-шен ца кхоош, къахьоьгура цо. Цу хьокъехь хIинца а дуьйцу наха.\nIилманна иза тIера хиларх а, хааршна тIаьхьаваьлла хиларх а лаьцна цхьана заманахь дийцина цуьнца хьуьжарехь доьшуш хиллачу мутаIеламаша а. Цуьнан собарххий, лааман ницкъаххий, инзарбуьйлуш, дуьйцуш хилла массанхьа а. Башхачу Iеламах хабар вуно чехка даьржинера махкахь. Цуьнца цхьаьна доьшуш хиллачу накъосташа хийла а зийна хиллера иза. Суьйрана, хьуьжарехь дешар чекхдаьллачул тIаьхьа, кхарста баха кечбеллачу мутаIеламаша шайца цхьаьна цига вар дехна хиллера Умалхьате. ЦIахь Iамо еллачунна тIехь къахьега лууш волу иза цIахь сецна хиллера. Когаш чучча а боьхкина, букар а таьIна, чIогIа тIевоьлла жайна доьшуш воллучу Умалхьатана шен букъа тIе цара чемхалг юьллуш хаа а ца деллера бохуш, дуьйцу. Масийтта сохьтехь кхерсташ а лелла, шаьш чудаьхкича, чемхалг цуьнан букъа тIехь ша хиллачохь Iуьллуш яра бохуш, тешаллаш дора мутаIеламаша.\nУмалхьат чIогIа Делан ницкъах тешаш хилар чIагIдеш ду хьуьжарехь дешначу цуьнан накъостийн кхин цхьа дийцар а. Сарахь напгIа гулдан арабовла кечбелла хиллера мутаIеламаш. ЦIахь Iамо т1едиллинарг 1амош, юха а цIахь саца дагахь хилира Умалхьат. Накъосташа аьллера цуьнга: «ХIинца тхаьш гулйинарг, цIа даьхкича, юур ю оха. Умалхьат, пхьуьйрехь хIун яа дагахь ву хьо? Хьан юург ян а ма яц». – «Суна сан Дала лур ю, хастам бу цунна!» –жоп делира цо. МутаIеламаш дIабахара, ткъа хIара тIевирззина Къуръан доьшуш, хиъна висира. Цхьа хан яьллачу хенахь неI еллаелира, тIаккха зудчун аз хезира кхунна: «Ватта-а! Кху чохь-м цхьаьллиг- цхьаъ ма вац! Хьажахьа, аса-х кхарна цхьа барз чIепалгаш деана». НеIар тIехьа Умалхьат гуш ца хилла куц ду. Хуьлуш долчух кхетта, неIар тIехьа доьшуш ша хиъна Iар хоуьйтуш, яй-йн йовхарш йина цо. ЧIепалгех доьттина долу шун охьа а диллина, зуда дIаяхана. Деша долийнарг чекх а даьккхина, вуззалц чIепалгаш диъна цо. Цхьа зама яьллачу хенахь цIа баьхкина, шаьш гулдинчу рицкъанах баккхийбечу мутаIеламаша хаьттина хиллера, боху, цуьнга: «ТIаккха?! Умалхьат, елин, ткъа, хьуна Дала юург?» – «Дера, ели! –жоп делира цо. –Амма, бакъду, йовхарш тоьхна а, бахьана ца лелийча луш - м вац иза». Самукъане бийларца пхьор даа хевшира уьш.\n…Даима а даржийначу жайнаш юккъехь хуий каравора иза. Юкъа билгалонаш ехкина долу, дукха дешарна тишделла, цхьаццадерш тIех дашаделла долу жайнаш дехк-дехкинчохь Iохкура, гобаьккхина. Дечиган маьнги тIехь, стаг чувеача а ца хууш, царна чувулий Iара иза. Хийла сахьт дIадолура, царна тIера айа а велла, чувеанчун цо эс ца деш. Цо доьшура. Цо лоьхура. КIеззигчу хенан лехар дацара иза, бIаьрнегIар тухучу муьран лехар дацара. Заманца дусталуш доцу лехар дара иза, цунна шена хетарехь, цкъа а чаккхе хирйоцуш долу. Леха кхоьллина стаг вара иза. Кхачалурйоцу, чекхъерйоцу хазна, хьекъалан бухбоцу тIорказ. Царна чохь ца лоьхура цо шена рицкъанан токхо, шен доьзална токхо а ца лоьхура. ГIугI-даьлла вевзаш хилар дагадоьхна вацара, сийлалла йоккхуш ца воллура, дуьненнаа вевзаш хилар дагадоьхна хьийзаш вацара. Делера доьссина бакъдерг лоьхура цо цу жайнашкахь, шарIан чолхечу хаттаршна нийса а, бакъ а долу жоьпаш лоьхура цо царна чохь, ша а, шена дезна уммат а, ялсаманин неIаре кхачондолу некъаш лоьхура цо. Дуьненан а, эхартан а бакъдерг гулдора цо, озабезам боцу кхиэл кхайкхо шена оьшун долу хаарш гулдора, IаIадора, токхонца шен хьекъал тIедузуш. Дийнначу цхьана мехкан маьIне стаг вара иза. Ерриге а Къилбаседа-Кавказера бусалбанаш тIегулло исламан Iилманан баххех цхьа бух бара иза. Бусалба-динан дахарера дийнна цхьа мур бара иза, халкъалахь, Умалхьат волу зама аьлла, шен цIе йоккхуш хилла болу.\nУмалхьатаца ца тарлуш болу нах а нислора. Кхуьнгара гIалат дожо гIерташ, питанаш леладора цара, цул тIаьхьа, «мозанах пийл таръеш», шайна ма-хетта эладитанаш дуса лаам болуш. Оцу питанашка ла ца дуьйгIура цо.\nЭнганарчу цхьана вахархочо дуьйцура, эвла юккъехь пхьоьг1анахь шаьш лаьтташ, Къуръанан цхьана аятан маьIна дахьара аьлла, дехар дина хиллера Умалхьате. Кхетам а болуш, наха юкъахь лела хуучу стагана товш долчу кепехь аьлла хиллера цо:\n– Аша бехк ма билла, юххехь тафсир а доцуш Къуръанан маьIнаш дан хIоттац со.\n– Умалхьат, ишттаниг ахь лелийча, хьоьгахь доккха Iилма ду бохучух шеко ма кхоллало нехан, – аьлла, Iоттар хезира.\n– Соьгарчу Iилманан ницккъий, цуьнан хазаллий ерзинчу стигла кIел мич-миччахь а, муьлххачу хенахь а хьаьнг-хьаьнга а кегадойтуш цахиларехь доллу, – ладамболлуш жоп делира Умалхьата.\nУмалхьатан жимахйолчу йоIа Хьаьлимата дуьйцура, цкъа цхьа нах баьхкинера цхьана гIуллакхан хьукма дайта, бохуш. Дехьачуьра цхьа жайна схьада аьлла, хьажийра иза Умалхьата. Чоь юьззина долчу жайнаш юкъахь муьлхачу терхи тIехь, мичхьа меттехь Iуьллуш ду и жайна дийцира цо. Схьадеана жайна шен дега дIаделира Хьаьлимата. Цул тIаьхьа цо и жайна хьеше дIакховдийра, цхьабилггалчу агIон тIера дIаделла, аьлла. И жайна схьа ца деача а, ша вуно атта ден долу хьукма (мелла а хьешан дог тешийта дира цо иза) Умалхьата охьадиллира. Жоп дезаш веанчунна оьшучу кепара доцуш! Цу гIуллакхана чамбайна волу хьаша сихонца кхуьнан кертара дIавахара, цул тIаьхьа шена ма-хетта сонта хабарш хезо хIоьттира:\n– Схьагарехь, нахана ма-моьтту нуьцкъала Iелам ца хиллера иза. Жайнаш кегийча бен, суна жоп дала а ца хиира цунна, – бохуш.\nВай ваьшна цхьа хаттар хIоттор ду:\n– Цуьнан шен хIусамаш а, кертахь мел йолу гIишло а юьзна, миллионашкахь дагардалла долчу Делан йозанашна юккъехь, мискъалан зарратал таса а ца луш, шена оьшшу могIа каро хууш хилча – и бац ткъа цуьнгарчу Iилманан ницкъ?\nДуьззина долу нийса хьукма дан шена эшна могIа, некъан къилбано гайтича санна, мичча хенахь а,тIе а воьдий, схьаоьцура цо.\nКхин цхьаъ а дара наха дуьйцуш. Цхьана мовладехь гулбеллачу нехан дог ирахIоттошший, церан дегайовхонаш тоешший долу къамел дина хиллера Джалкхерачу Хьомдуллас (гIараваьлла Iеламстаг а, Умалхьатан тайпанан ваша а волчу). Цу метте сихха схьакхаьчначу Умалхьата ца магийна, куц ду, Хьомдуллас нахе дина хилла долу къамел. Цу гIуллакхана чамбайначу наха: «Тхо цигахь мел верг массо а Хьомдуллас ялсамани чу вигира, мичара вели а ца хууш, схьакхечира КIункIин Умалхьат, цо юханехьа хьаьккхина ялсамани чуьра арадехира тхо», – бохуш, забаре а даьккхина деха дуьйцура и гIуллакх.\nГIарабевлла болчу цу Iеламнахана юкъахь царалахь бен, мегаш а, йогIуш йоцу забарш хилла. Цхьа зама яьллачу хенахь, цу гIуллакхан хьокъехь Хьомдуллас а дуьхьал шен забар йинера: «И ялсамани-м Умалхьатан дас КIункIассий, Тимарсолтин дас Таймасхассий, ножан хьокха а тухуш, пхонан сара а буцуш, йина яцара. Цу ялсаманичу-м вай а, хьаха, ду даха йиш йолуш», –аьлла.Вовшех уьш вуно дика кхетара.\nАмма кхуззахь билгалда дезаш ду: Умалхьатан декхар ялсамани чуьра нах арабахар доцуш, ткъа, мелхо а, Далла тIе боьду нийса некъ харжа царна гIодар хилар. Харцхьехамийн бIарлагIашна тIаьхьабозуш, къиношца болу Делан леш, шеко йоццуш ялсамани яьккхина девлла шаьш бохучу эрначу дегайовхонах тешна ца бисийтар – иза Умалхьатан сийлахьчу доьналлех цхьаъ ду.\nЛакхахь дийцинчунна тоьшаллийна цуьнан дахарера цхьа гIуллакх довзуьйтур ду ас.\n…Масийтта шо хьалха луларчу ДегIастанахь вехачу цхьана нохчочун (аьккхи) карах нохчо кхелхина хилла. Суьйлийн махкарчу Iеламнаха куьгбехкечунна тIедожийнера кхелхинчуьнан доьзална бIе эмкал дIатакхар. Кхеташ ма-хиллара, лурвоьлларг а, цуьнан гергарнаш а цу кхиэлана резабоцуш нисделла. Цу гIуллакхан кхечу кепара хьукма дан стаг лоьху уьш Умалхьатана тIенисбелла. Дукха лерана цаьрга ла а дийгIина, юх-юха хоьттуш, мел долчух хеттарш а дина, суьйлаша диначу хьукмана дуьхьал нисло хьукма дина Умалхьата. Махкахь гIугI-даьлла, айъина хилла и гIуллакх, къуьйсуш, хьехо даьккхина. Шайн стаг кхелхинчара Туркойн махкара вевзашволу цхьа Iеламстаг валийна Хасай-Юьрта. Цига вагIахьара аьлла, дехар дина, КIункIин кIант Умалхьат а вигна. ТIуртIи-КIотарара Межди вахана хилла цуьнца юххе ваьлла бохуш, дуьйцура баккхийчара. Халахеташ делахь а, уьш хIинца боцуш бу (Дала гечдойла царна).\nГIуллакх дийцаредан охьахевшира уьш. Туркойн махкара веанчунна хьалхо дуьйна гIуллакх довзийтинера. Хьалхара дош цуьнга кховдийра, боху. ГIеххьа нохчийн маттах кхеташ хилла и турко, делахь а, цига балийна талмажаш а хилла. Туркойн махкарчу хьешан къамелан жамI дича, куьгбехкениг, кхи дIа дийца ца оьшуш, дакъазабаьллачу доьзална пайденна цIеяьккхина долу даьхни дIатакха декхарвина, аьлча а, аьккхи бехке ву стаг кхалхарна бохург чIагIдина.\nХьалха заманахь зуламна бехкениг – кхин стаг вийна стаг (виновная рука – куьг бехкениг) – зулам хиллачу агIонна цхьабилггалчу барамехь бахам дIатакха декхархуьлуш хилла. ШариIато цIеяьккхина болу бахам дIабала безаш хилла. Ишттачу такхамах «маьрша маха» олу, оьрсийн матте даьккхича – «цена за свободу». Ламанхойн Iедалехь, аьлча а Iадатехь, лурвоьлларг цул тIаьхьа, ца лоьхуш, маьрша вуьтуш хилла. Безачу мехах оьцуш хилла и маршо. Цу кеппара кхолладелла «маьрша маха а белла» боху алар а. Тахана а безачу мехах ваьш цхьа хIума эцнехь, олу-кх вай иштта. Амма стаг бехке хилар къастор – иза шариIатан гIуллакх ду…\nУмалхьате делира дош. Къуръанан бух хилла лаьттачу аяташ тIера дIаволавелла, гIуллакх шена луучунна тIе ца ийзош, доллучу исламан Iилманан хIора агIор хьесапдеш, шен некъ бовзийта вуьйлира Умалхьат. Дукха хьукманан жайнаш дара, боху, цу чохь.\n– ХIокху гIуллакхах доглозуш болчу верасашна бIе эмкал, вайна ма-моьтту, дукха яц, шуна; амма бакъду, сел чолхечу хIокху гIуллакха тIехь вай кIеззиг гIалатдовлахь, къемат-дийнахь вай дагардина цадовллал хьакъ хьаьрчар ду вайх, –элира Умалхьата. – Цундела, сих а ца луш, хьалха-тIаьхьалла а ларъеш, дийца хьожур ву со.\nЦхьабилггалчу жайнин цIе йоккхура Умалхьата, тIаккха цо аьллачуьра и схьа а доьллий, лерина тидам бечу нахана дIадоьшура. ТIаккха гIоьналлийна кхечу жайнаш тIера бакъдерш далош, нийсачу тафсираца делил далош, бух а нисбина, хьукма дарна гергавахара иза. ТIаккха цхьаъ дагадеана, Туркойн махкара хьаша меттахвелира: гуш ма-хиллара, цунна хьалха хIинца кхин сурт дара.\n– Умалхьат, со кхетта – ас даредо сайн гIалатана! – дIакхайкхийра хьешо.\nШен некъ массо а кхетачу кепехь бовзийтира Умалхьата: аьккхи массо а такхамех хьалхавелира.\nСинош ирдинна ладугIуш бара гулбелларш: садеIар а сацийна, хьешо хIун олу-те бохуш, хьуьйсура.\n– Лераменаш, кхул тIаьхьа я Туркойх а, я СаIуде а, нийса кхиэл яйта бохуш, лелар шуна оьшуш дац. Нийса кхиэл ян хьакъволу Iилманан-да Умалхьат ву-кх шун, – элира Туркойн махкара веанчу хьешо.\nКхин цхьаъ дуьйцур ду ас. Къилбаседа-Кавказан Бусалбанийн Динан Урхаллин (оьрсийн маттахь – ДУМСК, Духовное Управление Мусульман Северного Кавказа) гуламан (съездан) декъашхо хаьржина хиллера Умалхьат. Гулам Махачкалахь (ХIаьнжехь, я ХIинжа-гIалахь) дIахьуш бара, дукха хан йоццуш Буйнакскера (Шура-гIалара) цига дIаяьхьнера бусалба нехан урхалла. Сесанарчу Гужулов Iелас ма-дуьйццу (хIокху сохьта Нохчийн Республикин Шелковски кIоштарчу Гребенскойхь вехаш ву иза), цу гуламе воьдучу Умалхьатана юххе ваьлла иза а ваханера. Цу заманчохь Сесанарчу некъаш дохкучу декъан хьаькаман болх беш волчу Нурмохьмада, Iелин девашас, шен белхан машен тIехь (Газ-51) вигийтинера Умалхьат Махачкала. Новкъахь хьадал-вадална оьшучунна аьлла, шен вешин ши кIант ЭзарIела а, Iела а хьажийнера Нурмохьмада (дуьненан а кийрахь, цунна улло вала воккханиг воцуш дацара иза: киранаш кхоьхьучу машенан яьшки чохь ваха везаш вара, цундела кегийраш бахийтинера цо).Iелин хIетахь 13 шо дара…\nСатоссуш новкъабевлла хIорш вохI сахьт доллуш дIакхечира. Машенца верг цхьанхьа юьстах а витина, хIорш кхоъ маьждиг чу вахара. Ламазаш а дина, нахе ладугIуш охьахевшира хIорш. БархI сахьт долуш тIанк-аьлла дуьзира маьждиг. Куьйгалла дечу тобанан коьртачо къамел дIадолийра:\n– Гуламан массо а декъашхо схьакхаьчна, Нажин-Юьртара Кункуев Умалхьат воцург, – иштта дуьйцу Iелас. – Гулам дIаболоран хьокъехь хьанна хIун хета? (Схьагарехь, Умалхьат дIаязваза хилла, цундела иза, кху чохь воцуш санна, лерина). Шайна-шайна хетарг элира. Умалхьат схьакхачаре ладогIа деза – сацамбира гуламхоша.\nШина вешех воккхахволчу ЭзарIелас, коьртехь болчарна иза кху чохь хилар хIинца а хууш дац аьлла, дIахаийтира Умалхьате.\n– Сихдала хьашт дац. Хуур дара и-м, – жоп делира Умалхьата.\nЦхьа хан яьллачу хенахь, цу гуламан низамехь догIучу кепара, коьртехь верг юха а изза аьлла маьждиг чохь болчаьрга вистхилира. Цуьнан цIе яьккхина иза валале, доккхачу маьждиг чохь оьрсийн маттахь гIийла хезира Умалхьатан аз:\nМаьждиг чуьра масех стаг цунна тIехьаьдира, цара иза карахь хьуш ву моьттур долуш, куьйгаш а лаьцна, вадийна баьрчче дIавигира. Гулам дIахьошверг, г1аьттина, цунна дуьхьалвелира, тIаккха, иза хьалха а валийтина, куьйгаэшара цунна некъ гойтучу кепара гуламан куьйгаллийн тобанна тIевигира…\nГуламо шен болх дIаболийра. Хьалха-тIаьхьа роггIана къамелаш дора декъашхоша. Къамелаш оьрсийн матте гочдеш дара. Къийсарш хуьлура, наггахь вуно генадовлура уьш. Нийса дерг къаста ца луш буьсура наггахь. Ишттачу хьолахь Умалхьата гIо дора юха новкъахIитта. Цо Iаьрбийн маттахь дора къамел, тIаккха иза гочдархоша оьрсийн матте доккхура. Дукхахболчара резахиларца Умалхьата кховдийна некъ къобалбира. Цу некъа тIехь болх кхидIа хьора гуламо.\nИсламан Iилманан хаарш шегахь хилар довзуьйтуш, гуламан коьрта долу хаттаршдийцаре дарехь жигара дакъалецира. Терзанца оза йиш йоцу шен хаарш довзуьйтуш инзарбехира Умалхьата чугулбелларш, шех гуламан коьрта декъашхо а хуьлуш.Цунах дуьйцурш дукха хезна белахь а, цхьаболчарна хIинца дуьххьара бIаьрга гуш вара иза. Гуламан болх чекхбаьллачул тIаьхьа а, сел безаме а, сел оьзда а волчу цуьнах къаста ца луш, бехха цунна гонаха хьийзара нах. Диканца дуккха а вехийла, могуш а лелийла бохуш, Деле воьхура. Iаьндара веанчу цхьана декъашхочо, гIеххьа нохчийн мотт а хууш волчу, машенна герга кхаччалц Умалхьатана тIаьхьа а веана, тIаккха лерина цунна тIаьхьа а вогIавелла, бIаьргех хиш а ледаш, элира:\n– БогIуш, ма жима бара хьо, Умалхьат; дIабоьдуш Башломал боккха бу хьо!\n«ТIерачу духаре хьожжий тIеоьцу, хьекъале хьожжий новкъа воккху» – боху халкъан кица доккхачу маьIне хилира.\nСтеннах хилла а цуьнга хеттарш дан гIертара нах, цуьнга бистхиларца цуьнца тIекерабовла бехказло лоьхуш. ХIора хаттарна хьакъдоллу жоп а лора цо. Бухбоцуш диначу хаттарна, вела а къежий, цхьа ладам боццу жоп лора. Цкъа хаьттина хиллера цуьнга:\n– Умалхьат, кхуран дечиг дагийча къа дуй? –аьлла.\n– Суна цхьа хIума хаьа-кх – дечиг довха-м хуьлу цуьнан, – жоп делира цо.\nУмалхьат ша цхьа башха стаг вара. Цуьнан схьаийна цахиларний, ладам болуш хиларний юккъехула кест-кеста забар а йолура гучу. Цуьнан забар а яра цхьа шатайпа, цуьнан хила ма-йоггIу. Цхьа шегахь товш забар – цIеххьашха а, доккхачу маьIне а йолуш.\nЦуьнан йоьIан кIанта Салмана дуьйцу. Дада хьуьжарехь доьшуш волчу хенахь цуьнца доьшуш цхьа кIант хиллера, бах, харцахьара а волуш. Массерах летта чекхваьллера иза, Умалхьат воцчух. Умалхьатана тIе а рагI кхечира. Вовшийн дIасаийзош, тасавеллера и шиъ. ЦIеххьана, цхьа ларамаза а долуш, и кIант охьакхийтира, орамаш тедча санна. Умалхьат тIехула нисвелира. Умалхьат тоьлларг а лоруш, чекхделира тасадалар.\nРезавацарца вусавеллачу «довхочо» эккхийтира:\n– Хьуна дIахаалахь, хьо воцчо, цхьаммо а охьатоьхна вац, хьуна, со.\n– ТIаккха, вайшиъ цхьанийсса ву-кх. Хьо воцург, цхьаьллиг цхьаъ аса а ца тоьхна-кх охьа.\nМутаIеламаш, буьйлуш, дIасабевлира.\nДикка тIаьхьа хиллачех цхьа забаре хIума а дуьйцу ас.\nЦкъа нийсархошца хиъна Iаш хиллера Умалхьат. КетIахь Iуьллучу хена тIе а хевшина, олуш ма-хиллара, даьIахкаш йохъеш Iаш хиллера. Де-дийне мел дели, догIмашкара гIора а эшна догIу, цамгарш тола гIерта бохуш, къамелаш долийра. «Текъамашбечаьрга» хIоранга а ладугIуш а Iийна, Умалхьат волавелира:\n– Шуьга ладоьгIча, аса тергалдинарг хIун ду аьлча, сан дегIера гIора гIел-м муххале а ца делла, мелхо а алсам ду иза, эр вай, шовзткъа шо хьалха хиллачул хIинца а ду-кх.\n– Ма дика ду иза! Тхан гIораш – уьш-м цхьана а чоьтан дацара. Коьртаниг – хьо резаволчу хьолахь хьо хилар ду, – цунна томана дийца хIиттира вуьйш. –ТIевирззина ахьа шена гIуллакхдо дела, АллахI-Дала шегара хьуна деш совгIат ду иза. Ма хаза ду и! Ткъа, алахьа, лерамениг, стенгахь гучудолу иза? Шовзткъа шо хьалха хьайгахь хилла долу гIора хIинца а эшаза хилар хьуна муха хиира?\n– Муха хиира, хоьтту ахьа? И дIо-о Iуьллу тIулг гой шуна? Уьна-шарахь дуьйна Iуьллу и цигахь. И тIулг суна хIинца а хьала ца айъало, я хIетахь а ца айъалора, – жоп делира Умалхьата.\nНакъостий а бийлош, ша а вара иза гIадвахана воьлуш.\n…Бусалба нехан уггар чIогIа аьтто боьхначу муьрехь нисделла Умалхьатан вахар а, гIуллакхдар а. Туьйранахь санна, цхьа тамашийна нисделира цуьнан, хIетахьлера Iедал тIаьхьадаьлча, кIелхьаравалар. Цхьаболчу Iеламнехан а санна, Умалхьатан цIе а яккха йихкина яра хIетахь. Доккхачу ирсана, хIетахь лелхийна лелийначу нахана керла зама еана, бусалба дино зазадаьккхина зама. Кху заманахь Далла гIуллакхдарх бехкаш-м муххале а ца доху, мелхо а Iедало догъойъу. Маьждигаш доьгIна, хьафизийн хьуьжарш ехкина, буьйлалуш болчу мутаIеламашна хьуьжарш ехкина. Лаккхара Iилманаш долу динан говзанчаш кечбо Соьлжа-гIалахь йиллинчу Кишин кIентан Кунта-Хьаьжин цIарахчу Российски Исламски университето. Цу гIуллакхан керла тулгIе хIинца ТIуртIи-КIотара а кхаьчна. Ша цу юьрта а веана, Кадыров Хожа-Ахьмада дIакхайкхийра губеллачарна хьалха:\n– Лераме вежарий! Лекха-Воккхачу АллахIан лаамца тахана шу долчохь хьошалгIахь ву со. Шуьга самукъане кхаъбаккха веана ву со. Вайн республикин куьйгалхочо Кадыров Рамзана шуьца цхьаьнакхетар тIедиллина суна. Кху юьртахь тоьлла маьждиг догIа дагахь ду тхо. Делах кхоьруш долчу шун дегнашна хаза совгIат хир ду цуьнах.\nЦул сов, билгалдоккхуш ала лаьа суна, ТIуртIи-КIотар – иза муьлхханиг санна йолу могIарера юрт хилла Iаш яц, Далла гIуллакхдина волу, «исламан жовхIар» шех аьлла волу Сийлахь Умалхьат шена чохь ваьхна юрт ю хIара. Везачу Дала гечдойла цунна! Сийлахьчу цуьнан цIарна вайгара болчу лераман деза совгIат хилла хIуттур ду и маьждиг! ТIуртIи-КIотархой! Иза шайн дегнашкахь кхаба хьакъдолчех хилалаш! Хастаме волчу Делан дуьхьа цо бина некъ хьакъдоллуш дIакхоьхьунболу нах шуна юкъахь ган лууш ву со. Диканца, гIоза дехийла шу!\nШен дешан да хиллачу Хожа-Ахьмада масех бутт балале юьртахь маьждиг догIийтира. Иза дIадоьллучохь дакъа а лецира цо.\nИ де тIуртIи-кIотархошна гуттар а дагахь лаьттар ду.


Таьхьарчу хенахь Къилбаседа Кавказехь а, Гергарчу Малхбалера пачхьалкхашкахь а шуьйра яьржина ю косметикан хирурги. Къаьсттина даьржина ду марош а, балдаш а тодайтар. Хьалха ийзалуш хиллехь а, хIинца иза могIарера хIума лоручух тера ду наха Нохчийчохь.\n-Ватта. хьенех, хьо юй хIара ян мукъана а? Ахь хIун дина цу юьхь тIехь дан мукъана а? Цхьа хIума хийца-м делла хьан!?\n-ДIаялахь меллаша дийцахь, нах цец а ца бохуш! Мара битаме балабайтина ас лоьрашка,- хазадо вукхо меллаша, лере а таьIаш.\n-Дера ма яха еха гIазкхинарг! Со Iа хьо ю те я яц те бохуш, цец-акъ а яьлла хьоьга хьоьжуш… Ма бакъ дина ахь иза!\nГанза дикка хан а яьлла, шинна гар нисделча, цу кепара къамел хазар тахана хийра дац вайнахалахь. Вуьшта аьлчи могIарера гIуллакх а хилла дIахIуттуш лаьтта махкахь юьхь-сибат куьце дало лоьрашна тIелестар.\nШи-кхо бутт юкъа хан а йоьлла, хьуна юьртара цхьаI гича, туьтамIаьжиг юьхьтIе йоьллича санна, хийцамаш карабо хьуна цуьнца: бехо хеталуш хилла мара хуьлу бацбелла хьалабирзина, я хIинццалц дIасадахна гуш хилла лергаш хуьлу битаме далийна, я кхечу кепара хийцамаш хаало.\nМел даьржина ду нохчашлахь юьхь-сибат хаза, безамехь хилийтархьама лоьрашна тIелестар? Мел къобалдо бахархоша лоьрашка хийцамаш байтар? Цу а, кхечу хеттаршна жоьпаш каро ас къамеле баьхна дуккха а бахархой.\nЦхьаболчара тидарехь Дала, Iаламо делла юьхь-сибат хьедар дика-м муххале а дац, мелхо а къилахь ду. Кхечара кхеторехь хаза хила лаар вон хIума санна тидар нийса дац. Юьхьца хийцамаш бан гIертар лартIа ца хетачех ю Соьлжера Эльмурзаева Марет.\n«Дала белла маара гIоле хетта суна-м. Суна схьахетарехь нохчашлахь кхин даьржина хIума ду ала а дац и операцеш яйтар. Таро хилча йойтур ерш дукха бу ба-м. Масаарна ма лаьа хаза хила.»\nДегIастанан ХIинжа гIалахь лоьрашка шен маара кхечу куьце балабайтинчех цхьаъ ю Соьлжа-гIалара хьехархо ПетIимат. Цо дийцарехь нохчашлахь Iаламат дукха бу, 30-40 эзарне кхаччалц ахчанаш а луш, пластикан операцеш йойтуш, уьрса кIел хуьйшуш берш.\nПетIимат:» Харж 35 эзарне кхаччалц йолу. Операцеш яйта гIертарш мел дукха бу хаьий хьуна. ХIора шарна совбуьйлуш бу, къайлах а.къулах а лоьрашна тIеоьхуш берш»\nЛоьраша шаьш дечу мукIарлонца вайнахалахь шуьйра даьржина хIума ду марош, лергаш куьце даладайтара а, малделла, бодделла, хебаршка эха доладелла чкъор озадайтар а. Цу хьокъехь сан къамел хилла лоьраца Хизрица. Шена зеделлачух цо дуьйцу.\nХизар: "Нохчийчохь ду дер-кх чIогIа даьржина. Наноша арабовлий къаьсттина мехкаршна йойту цу кепара операцеш. Нохчашна хийра дац марош, лергаш хаздар а, чкъор озадайтар а. Нохчашна а ма лаьа кхечарна а санна хаза хила а, товш хила а. Уьш хIун оьшуш бу?\nСоветан Iедал долуш дуьйна а ма дара юьхь-сибат тодар. Нохчийчохь ишта хийцамаш бо ца бо ала суна ца хаьа. Баиев цIе йолуш хирург ву. Германера цIа веъна. Суна хууш и говзанча уггар хьалха гIарваьлла цхьацца сакхташ долуш дуьнентIе девллачу берашна гIо дарца…Стигал-балда даьтIначарна масала».\nСхьагучу суьртехь, лоьраша а, бахархоша а даре а деш, шо-шаре мел долу нохчашлахь кхин а шуьйра даржахь бен лахлур долуш хIума дац лоьрашка гIо а доьхуш, юьхь тIехь хийцамаш байтар.\nТовш, безамехь хила ойла хIоьттинчу мехкарша –зударша а, кегийрхоша а хьесапе оьцуш дац,схьагарехь, шайн дино Дала кхоьллина амат хийца магада я ца магадо боху хаттар. Тидаме эцац,гарехь, нохчийн кица а: «Хазалла-сарралц, дикалла-валлалц».\nДарба лаха - пана махка


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 164 865 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 9 июнь\n68 — руман императора Нерона ша виер.\n1311 — Дуччон «Маэста» (сурт тӀехь) хӀоттийна Сиенан килсахь.\n1534 — Картье Жак дӀадиллина Сийлахь Лаврентин доьду хи.\n1719 — Пётр I-чо екъна российн губернеш провинцешка а, уездашка а.\n1896 — Нижни Новгородехь даздарца дӀабиллина Ерригроссийн гайтам.\n1923 — тӀеман харцам хилла Болгарехь.\n1934 — дуьххьарлера мультфильм Дональд Дакца.\n1945 — кхоьллина Германера Советийн тӀеман администраци.


«Исламан зIаьнарш» кхолладалар — Зори Ислама\n«Исламан зIаьнарш» кхолладалар\nКъаьсттина карзахе хьийзара БIаьчи-Юьртара вахархо Ахьмад. Тхоьга яздарх гIуллакх ца хилла, республикин хIетахьлерачу Iедалан «Ичкерия» цIе йолчу коьртачу газете яздира цо. «Открытое письмо редактору журнала «Зори Ислама» дара газетан 4-чу агIон тIехь. Цо ца магадора эвлаяаш базбина бийцар, церан караматаш дийцар, зераташка хIиттар. «Веллачу стагера бала пайда бац, дуьххьалдIа, хьайна валар дагадар бен», – чIагIдора цо. Вайн Пайхамар (Д.С.М.Х.Ц.) Дала Шен нуьрах нур делла кхоьллина а, Шен цIарах цIе хоьттина а вац, вай санна да-нана долуш стаг хилла и, ХьаьжцIа вахча, цигахь хIумма а деха ца оьшу, дехча Дала лур а дац. Цига вахча, бусалба стага шен парз кхочушдийр ду, кхин хIумма а дац и. Харжаш еш, айхьа пайдениг леладо бохуш воллу хьо, цундела хьуна диканиг лаарца, хьехар ду ас дийриг, – яздора цо. Шен кехат чекхдолуш: «…Хьан динан ваша Ахьмад» яздора автора. Ткъа оха, тхаьшна хааран барамехь, тIом латтабора иштта ойланаш йолчаьрца. Меттигерчу телеканалехь тележурналистаца Кусаев Iадизаца «Даймехкан еза меттигаш», «Вайн историн агIонаш» цIерш йолуш вайн махкара а, Дагестанера а, ГIалгIайн махкара а эвлаяийн зераташ гойтуш, церан дахарх долу бакъдерш довзуьйтуш, цхьамогIа телепередачаш кечйора, и ойланаш йолчарна хьакъдоллу жоьпаш дала гергаозабора республикехь гIарабевлла бевзаш болу Iелимнах. Царех вара уггаре а хьалха Жимачу АтагIара Мадин Махьмуд. Цхьаннах а оза ца луш а, Iилманна тIетийжаш, бух болуш а дара цуьнан къамел. Иштта, цаьрца а, динан охIла бу бохучаьрца а тхешан хуьлуш долчу цхьаьнакхетаршкахь дийцаре дора оцу балхо ойлайойтуш, сингаттаме тхаьш хилар. Ас и дукха хьехорна, деш долу къамел нохчийн маттахь хиллехь а: «Ничего у них не получится, МасIуд! Тебе что, больше всех надо что ли!?» – аьлларг а велира.\nОцу кеппара, тхуна дагахь а доцу керланиг дохьуш догIура редакцина хIора де а. «ТIаьхьарчу заманахь вер ву аьлла волу МаьхIдин ву ша» – аьлларг а велира, бакъду, хIинца а нисло и саннарг а, цул сов, тIаьххьара пайхамар ву ша олуш верг а.\nХалахеташ делахь а ала лаьа: могIарерчу бусалба нахана доккха, деза совгIат хилла лаьтташ долчу бусалба газетана новкъарлонаш ян гIерташ Iелимнах а хуьлура.\nIелимстаг ву ша аьлла веанчу цхьана къонахчо со редактор ву аьлла вовзийтича, цхьа реза воцуш схьа а хьаьжна, хаьттира соьга, дешна стаг вуй хьо, аьлла. Ас Къуръан деша хаьа суна, амма маьIна дан ца хаьа, жайнаш ца Iамийна ас аьлча, оьгIазе, карзахе вистхилира: «Ой, хьан хIун бакъо ю дешна ца хилча, бусалба газет лело?!». Ас, тхан редакцин декъашхо ву Iелимстаг, цунах дага а довлуш бо оха тхешан болх, аьлча а реза ца хилира иза. ТIаккха ас, хьо вуй дешна, хаьттира. «Дешна ву!» – дозаллица жоп делира сан хьешо. Делахь-хIета, ахь дехьа хIара газет, со д1авоьду хьуна, аьлча, кхин ала хIума ца хилла сацавелира. Ас тхайн редакцин тобанан коьрта Iалашо йийцира Iелимстаге: кхин даккхий гIуллакхаш ца далахь а республикехь болчу берриге а бусалба нахе Ислам-динан зIаьнарш мукъане а дIакхачалур яцара техьа бохуш лела тхо, аьлла дог хьаьстина дIавахийтира…\nИштта яра «Исламан зIаьнарийн» хьалхара гIулчаш – дIаяьлла зама, ирсе а, хаза а, беркате а, амма оццу хенахь чолхе а яра. Ирсе дахар… Цкъа а дицлур доцу денош, шераш…\n← Редакторан дош\nКурорт «Серноводск-Кавказский» →\nЕрриге а ойла хьаьжцIахь лаьтта\nНочь, которая нас объединяет…


Прокурор хинна саг\nАрчаков Махьа-Хьажий Микаил\nВай къамах хьабаьнна дукха хьаькъал долаш, доккхийча гIулакхаш тIа хинна нах ба. Царех нонагIбараш, вIалла хьоаха ца беш, бицбенна дIабоалаш латт. Бакъда вай бокъо яц къаманна кIеззига а накъабаьнна нах теркал ца беш бита. Тахан вайга кхаьча вахар цар хьалдаь а хало лайна а да. Дукха ба, бокъонаш лораеча даькъе къа а хьегаш, наха юкъе нийсхо лоаттаеш, чакхбаьнна гIалгIай, къаьстта а царех ба судхой, прокурораш. Укхаза дагадох сона, моцагIа боккхийча нахагара сайна хеза хIама. БаIадал яхаш, вай къамах волаш, судхо хиннав, гIанда тIа Iохайча, когаш лаьтта Iо ца кхоачаш, лохача дегIара хиннав йоах из. МоллагIча лаьцача сага дош ше дувцача хана, судхочо оалаш хиннад йоах: «Болх Даьлага ба хьа, дош БаIадалга да хьа».\nУкх йоазонца са вувца безам ба Арчаков Махьа-Хьажий Микаил. Из ваь хиннав 1890 шера ТIой-Юрта. Цун да, кхаь бетта гIаш никъ беш, ХьажцIа бахарех хиннав, нана Гетагазова (Шоанхой) Туарха яхаш хиннай. Вай Сибре дигале, дийша прокурор волаш, районашка а парте обкоме а болх баь саг хиннав Микаил. Дувцаш да из Шалински районе прокурор хиннав яхаш а. ХIаьта 1921 шера, Лоаман республика йолча хана, Назрановски округа ревкома председатель из хиларах дола тешал а долаш да. Цу хана цун заместитель хиннав Ханиев Шоато, секретарь Кумев. Цун хьалхара фусам-нана эрсий къамах хиннай, хIанз цун тайпан цIи а ший цIи а ювца ховргдола саг висавац. Цо даь йоI-воI хиннад цун, Руслани Людмилаи яхаш. Уж арахьа дIабаха баьхаб. ХIаьта воI Мухьмад 1920 шера ваь а Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема доакъашхо а хиннав. Из, цIа а вена, МагIалбике ваьхав, 60-ча шерашка ше кхалхалцца. ШоллагIа Микаила сесаг татрий къамах хиннай, Кайпа аьнна цIи а тилла. Цо яь цхьа йоI хиннай Тамара яхаш, из башкирага маьре яха, мар вахача мехка яха дIаяхай.\nМикаила кхоалагIа сесаг Газдиева Либихан хиннай. Цо ваь кхоъ дезалхо хиннав: йоI Тамарий, къонгаш Тухани Султани. Уж кхоккхе а таханарча дийнахьа боацаш ба. Тамарий ТIой-Юртарча Гиреевшка хиннай маьре. Цун сих хьадаьнна йиъ йоI, ши воI да (Фатима, Лиза, Заретхан, Хьава, Гилани, Муса). ВоI Тухан йIаьххача хана «Сердало» газета юртбоахама отдела корреспондент волаш къахьийга журналист вар. Из вовзар поэт санна а, хIана аьлча цун арадаьннадар байтий кхоъ книжка: «Хетолг», «Лоамашка бIаьсти» «Дагалаттар». Поэтах санна «ХIанзара гIалгIай литература» яхача книжка 2-ча тома тIа цох яздаьд Танкиева Лидас, дукха ха йоацаш ше арадаьккхача «ГIалгIай 100 йоазонхо» яхача книжканна юкъевихьав из Патиев Йоакъапа а. Тухана воI-йоI да Руслани Радимхани яхаш. Султана цхьа воI, ши йоI да (Iалихан, Люба, Фатима). Микаила шаккха нус (Азаи Райхьанти) итташ шерашка къахьегаш хилар, «Сердало» газета машинисткаш болаш. Царел сихагIа йоазонна кепа тохаш хIама дайнадацар сона, токаца лела машен еце. Сибре Махьа-Хьажий Микаил ший дезалца ваьхав Петропавловски областа чуйоагIаш хиннача Ленински района Явленка яхача юрта. Ше дийша саг хиларах тарра, ший берашка а дешийта гIерташ хиннав из цу халача хана. Кхыдола бераш, шелалах къехкаш, ара ца доалаш дагIача хана, цу дезале кхувш хиннараш, шоашта тIаювхача кетаргех хьерчаш, тIаьнкIал доахкаш книжкаш долаш, школе ихаб. Из сона дийцад Явленке баьхача а уж хIамаш дагадоагIаш хиннача а наха. Вешта, тхо а цига даьхад, цу юрта ваь ва со а.\nМохк меттаоттабаьчул тIехьагIа, Микаил МагIалбике ваьхав. Дезала нана кхелхача, цхьаькха саг йоалаю цо. Из хиннай Мамилова Рукъет. Цо баь дезал хиннабац Микаила. КховзткъалагIа шераш чакхдала гаргагIортталца ваьхав из. ХIаьта 1968 шера тIеххьара фусам ший дай баьхача а ше ваьча а юрта кораяьй цунна. Арчаков Микаил дIавеллав ТIой-Юртарча кашамашка. Цо болх беш хиннача моттигашка дагавоагIаш а нийсхо лелаяь саг санна вовзаш а хиннав Махьа-Хьажий Микаил.


Дагалецамашахь къаьстина йоккха меттиг д1алаьцна къоналлин шераша. Иза кхеташ а ду, х1унда аьлча къоначу хенахь деган хьежам а, лаам а байн хуьлу, муьлхха а хало яз ца луш атта лов. Жималлехь нахаца хиллачу цхьанакхетарша хаза лар юьту, воккха хиллачул т1аьхьа бен церан мах хадо хьекъал ца кхачахь а.\nОйла дагалецамийн паналле яхча йоккхае, дика нах сайн дахаран новкъахь дукха нисбаларна. Масала, д1адаханчу б1е шеран къузткъалг1а шерашкахь радиохь болх беш бара: Шамилев 1андарбек, Магомаев Хас-Мохьмад, Цакаев Шама, Дидаев Са1ид, Шамилева Хьава, Лорсанов Сайпуди, Саракаев Хьамзат, Саидов Ахьмад, Ибриев Сайд-Эми. Оьрсийн а, нохчийн а йозанан кеп дика хууш, 1944-чу шарахь вай махках дахале а журналистикехь болх бина бара царах дукхахберш. Вовшашна г1о-накъосталла дан а, кегийнаш 1амош-ларбан а хаьара царна. Яхь, доьналла долуш, дахаран зеделларг долуш накъостий бара уьш.\nХ1етта метта х1отта г1ерта нохчийн йозанан болх бан башха атта а дацара. Дахаран бакъо а яра гуттарчу къовсамехь.\nКазахстанехь, Киргизехь – «Сийна Сибрехахь» – 13 шо даьккхина, гергарчех, доттаг1ех хедда дийна бисна, Ц1а бахка ирс хилларш, цу шерашкахь тешаш а бацара политически т1ег1анахь дуккха къийса дезар дуй даймахкахь маьрша, ирсе, парг1ат даха бакъо къуьйсуш.\nШа-тайпа дагалецам битина сан иесиехь, х1етахь Радиокомитетан куьйгалхочуьн меттархуо (заместитель) болх беш хилла, Шамилев 1андарбека а, коьрта редакторан даржехь хиллачу Магомаев Хас-Мохьмада а. 1960-чу шерашкахь, динна дуьхьал йолу передача радиочухула еша дуьхьало йира ас. Х1етахьлера 1едална хьалха доккха политически г1алат дара соьгара даьлларг. Шамилев 1андарбека а , Магомаев Хас-Мохьмада а г1о-накъосталла дар бахьана долуш, сан «бехкан» йог1у «политически» статья, «куьйгалхоша аьлларг цадарна» бохучун т1е ялаяр бахьана долуш, балхара д1а а яьккхина йитира со. Хьалха Делий, т1аккха и накъостий бахьана долуш, боккхачу бохамах хьалхаелира со. Лаккхара хаарш а, дуккха зеделларг а долуш оьзда нах бара уьш. Дела реза хуьлда царна.\nТхоьца х1етахь болх беш хилла Дидаев Са1ид, т1аьхьалонан эпсар воллушехь, беран амалехь, дагахь вон х1ума доцуш, берашна лерина передачаш кечъеш вара. Самукъане а, хьекъале а хуьлура цуьнан уьш.\nСаламов Мохьмад-Салахь оьзда, г1иллакхе, яхь йолуш стаг вара. Хьалха радиохь а, цул т1аьхьа телевидинехь а дуккха шерашкахь кхиаме болх бира цо.\nСаракаев Хьамзат литературни редакцин куьйгалхо вара. Яздархо, поэт, говза журналист – хаза амал йолуш, массаьрца тарлуш, яхь йолуш, г1иллакхе стаг вара.\nШамилева Хьава – говза журналист, къонахчун амал йолуш яра.Тамаш а бора, дозалла а дора ас цунах, муьлххачу а бакъ къовсарехь юха цайолуш толам боккхура цо.\nЦакаев Шама – хаза амал йолуш, массарна дукхавезаш, нохчийн мотт-йоза дика хууш стаг вара.\nКъаьсттина хастаме дош олуш хьахо лаьа сан дуьхьарлера накъост, 60-чу шерашкахь диктор хилла волу Лорсанов Сайпуди а, цул т1аьхьа, 70-чу шерашкахь радио балха веана Ганаев Адам а. Ганаев Адамца болх бар алсамо нисделира сан. Диктор болх бан к1ордийча, кегийрхойн редакце ваьлла журналистикехь къахьийгира цо, хаза, чулацаме передачаш еш.( Цуьнан хазачу озе радиоладог1архойн ладог1а таро яра «Грозный» радиохь 2009-чу шаре кхаччалц.)\nЦул т1аьхьа балха баьхкира Саидов Ахьмад, Яхъяев 1адлан, Гайтукаев Ахьмад. Дика накъостий бара уьш. Дела реза хуьлда царна, сан иесиехь дика дагалецамаш битарна. Ткъа Ахметханов Сулеманаца со тахана а болх беш ю «Вайнах» телерадиокомпанехь.\n1980-чу шерашкахь Нохч-Г1алг1айн телерадиокомитетан коллектив т1еюьйзира къоначу а журналисташа: Ахмадовг1ар 1умара а, Тамарас а, Исраилова Яхас а, Дыхаев Вахас а, Музаева Алпатус а, Айсханов Салмана а, Кусаев 1адиза а, Тарамов Х1арона а, кхечара а.\nБаркаллин, дозаллин ойланца дагахь лаьтта суна Музаева Алпату. Нохчийн меттан говзанча ю ала йишйолуш, хаза а, оьзда а буьйцура цо ненан мотт. Ладог1а тамехь, схьаэца хьекъал долуш йора передачаш.\nЮьхьанца кегийрхойн декъехь, юха литературни декъехь, т1аьхьо нохчийн радион редакцин коьрта редактор йолуш болх бира цо. Беркате а, оьзда а зуда яра иза. Ч1ог1а йист хуьлуш хезар дацара. Собаре, иман долуш яра. Дала гечдойла цунна. Вайн махкахь бохаме, чолхе даьхкинчу шерашкахь д1аелира, гуш а, долчо холчах1оттийна. Шен мохк а, къам а дезаш яхь йолчунна лан хала бара и бохам а, харцо а. Шайн ворх1е дегара дуьйна бусалба динан г1аролхой санна лаьттана бара уьш. Дависа, таханлера маршо, парг1ато, хаза хийцамаш,таро галлалц яьхнаха елара иза аьлла хета.\n1990-чу шерашка кхаччалц тайп-тайпана къаьмнех вовшахкхетта яра тхан коллектив. Кхоъ редакци яра: оьрсийн, нохчийн, г1алг1айн. Кхаа къоман векалш боцурш, коллективехь болх беш бара гуьржий, эрмалой, жуьгатийн, иштта кхечу къомах берш а. Масала, оьрсийн редакцехь болх беш волу диктор Катаков Григорий Лазаревич грек вара, Стрельникова Полина Дмитриевна жуьгатий яра. «Сийлахь-Боккха Даймехкан т1ом» аьлла ц1е йоккхучу т1еман ветеранаш бара уьш. Шайн болх безаш а, доггах беш а, т1екхуьучу кегийчарна масал а, г1оьнчий болуш дика накъостий бара.\nИштта, дагахь латта бисина вайн бусалба вежарий: Аушев Мустафа, Ведзижев Идрис, Курскиев Юсуп, Цолоев Руслан, Евлоев 1умар-Хьаьжа, Плиев Мохьмад-Рашид, Яндиева Лида, Ганукаева Раиса, Абадиева Хьава, Гантемирова Раиса, Мальсагова Тамара, дуккха а кхин берш. Вовше накъосталла а деш, бертахь къахьийгира оха дуккха а шерашкахь. Баркалла царна, сан иесиехь дика дагалецамаш битарна.\nТахана «Вайнах» телерадиокомпани куьйгаллехь ву говза журналист Ельсаев 1аламахьад. «Радио а, телевидени а пачхьалкхан идеологически герз ду», – элира, дукха хан йоццуш журналисташца хиллачу цхьанакхетарехь республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цо билгалдаькхира, тхан коллективо дика болх бар.\nКху шеран 17-чу апрелехь 85 шо кхечира Нохчийчохь дуьхьара радио болх бан йолаелла. «Вайнах» радион декъан хьаькам ву Джаватханов Рамзан. Кхузахь догах къахьоьгуш бу дуккха а говза.\nТахана шуьйрачу хаамийн г1ирсийн балхана т1е боккха тидам бохуьйту Нохчийн Республикан куьйгалло. Шуьйрачу хаамийн г1ирсийн коллективийн хьашташ кхочушдо муьлххачу а т1ег1ант1ехь. Цундела, «Вайнах» телерадиокомпанин коллективо доггах дакъалоцу вайн республикехь хуьлуш болчу массоа хиламашкахь… Г1о-накъосталла до мехкан 1едалан куьйгалхошна бахархойн дахар тодарехь, нисдарехь. 1аламат боккха а, кхиаме а болх бо т1екхуьуш йолу къона т1аьхье нохчийн къоман г1иллакхца кхиорехь. «Вайнах» радиохь ечу передачийн еккъа цхьана рубрикийн ц1ераш яьхча а гуш ю тхан белхан мехалалла: «Дайн кхерч», «Ненан мотт», «Доьзал», «Эс», «Синан б1аьвнаш», «Зударийн кхолламаш», «Историн сенаш», «Исламан з1аьнарш», «Искусствон дуьненахь», «1едал а, бакъо а», «Вайн кхане», «Литературни цхьаьнакхетарш», кхин дуккха а.\nАс, сайн дагалецамашкахь хьахийначара а, дуккха а хьахоза бисинчара а шайн къинхьегаман дакъа диллина Нохчийн радион 85 шеран дахарна юкъа. Дела реза хуьлда царна, массарна а. Къаьсттина доккха баркалла сан йокхалла хазъйинчу, беркате йинчу «Вайнах» телерадиокомпанин куьйгалхошна Ельсаев 1аламахьадана а, Джаватханов Рамзанна а.\nНохчийн радион ветеран Эльмурзаева Роза


Шина маьждигана тIелатар дина 40 стаг вийна Керлачу Зеландехь\nЛаххара 40 стаг вийна Керлачу Зеландин Крайстчерч гIалахь, шина маьждигана тIелатар дина. Цунах лаьцна хаам бина цу мехкан премьер-министро Ардерн Джасиндас. ГIаларчу зарбанан хIусамашка дIакхачийна бу иттаннаш чевнаш йина нах.\nThe New Zealand Herald газето яздарехь. ТIелатар динарш - 4 зуламхо, царна юкъахь зуда а ю, лецна полицино. Цкъачунна билггала хууш дац цу тIелатарехь дакъалоцуш маса стаг хилла. Полицин операци дIайоьдуш ю. Эксперташа дийцарехь, маьждигашна тIелетар дар леррина кечдина хилла.\nБолчу хаамца, тIелатар динчерах цхьаммо – Австралин махкахочо - мигранташна дуьхаьл манифест зорбане яьккхина, 74 агIонах лаьтташ йолу. Цуьнан цIе ю Таррант Брентон. Цо ша зулам деш йоккхуш йолу видео оццу хенахь гойтуш хилла эфирехь. Иза ган аьтто бу YouTube-хь.\nКерлачу Зеландин премьеро Ардена аьлла, динарг "мехкан исторехь уггаре Iаьржачу денойх цхьаъ ду" аьлла.


Федералан Гуламе шеран коьрта дIахьедар дина Оьрсийчоьнан президенто\nГIуран-бутт 12, 2013\nОьрсийчоь -- Федералан Гуламе шеран коьртан дIахьедар дира Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Кремлан коьртачу чоьнехь, ГIур12, 2013\nПутин Владимира шен дIахьедар дIадийшира ирахь. Цу гIуллакхана цунна ийшира 1 сахьт 9 минот. Оьрсийчоьнан куьйгалхочо мехкан парламентан шина чоьнна хьажийна коьрта дIахьедар дарх лаьцна дийца Кремлехь тIеэцнера 522 журналист.\nХуьлуш дерг шайн эфирехь оццу хенахь гойтуш яра «Россия 1» а, «Россия 24» а, «Хьалхара» а телеканалаш а, «"Маяк", "Вести FM" и "Радио России" радиостанцеш а.\nПрезиденто шен къамел долийра гулбелларш Конституцин Денца декъал а беш. Цо дагадаийтира цу документан адамийн бакъонаш а, маьршонаш а юйцуш йолу агIонаш хийца мегар ца хилар. Амма, Путина дийцарехь, цхьацца нисдарш дан мегар ду Оьрсийчоьнан коьртачу низаман тIехь.\nОьрсийчоьнан президенто шен къамелехь хьахийра мехкан дахаран ерриг а агIонаш. Махкахь къепедацарш лелош а, юкъаралла карзах йохуш а дерш къаьмнаш дац, гIиллакх-оьздангалла йоцу интернационал ю элира Путин Владимира.\nПутин Владимир: «Иза деш берш хIокху, я кхечу къаьмнийн векалш бац. Иза деш берш култура йоцу, шен а, кхечу къаьмнийн а ламасташка ларам боцу нахз бу. Иза цхьа шен кепара «г1иллакх-оьздангалла йоцу интернационал» ю, шайна юкъахь доьхка даьстина, эхь доцучу бевлла лелан Оьрсийчоьнан цхьайолчу Къилберчу регионашкара схьабевлла нах а, этникан мафина тхов латтош болу, бохка белла низамашлардон органийн белхахой а, ткъа иштта шайх оьрсийн националисташ олу нах а болуш - муьлхха а дахарца боьзна бохамах вандализм лело а, цIий Iенош кегаре эккхийта а бахьана дан кийча болу тайп-тайпана экстремисташ».\nКхечу пачхьалкхашкара, коьртачу декъана СССР-на юкъайогIуш хиллачу республикашкара нах, шайн махка эхарх лаьцна йолу проблема а хьахийра Оьрсийчоьнан президенто шен къамелехь. Меттигера гIиллакхаш а, низамаш а, дахаран кепаш а ларйеш боцучу нахана махка бахкар доьхкур ду олуш, цо олуш дерг чекх а далале тIараш детташ бара гулбелларш.\nПутин Владимир: "Царна вайн махкахь баха елла бакъо, цхьана ханна аьлла, доза тоьхна хила еза. Ткъа кхузахь бехаш вайн дахаран кепаш йохочу нахана Оьрсийчу бахкар дихкина хир ду... динчу зуламе хьаьжжина кхаа шеран тIера 10 шаре кхаччалц".\nХIара дуьне кхоьллинчхьана адамашна юкъахь лелаш хилла гIиллакхаш а, юкъаметтигаш а ларйир ю Оьрсийчоьно аьлла, дIахьедар дира Путин Владимира. Иза кху дуьнентIехь дуккха а нахана товш ду бохуш вара иза.\nПутин Владимир: «Ткъа вайна хаьа кху дуьнентIехь вайна гIортор еш дуккха а нах хилар, вай адамаша лоруш долу ламастан коьрта хIуманаш лардон дела. Ткъа уьш ду эзарнаш шерашкахь цивилизацин, хIора къоман бухехь лаьттина долу хIуманаш.\nУьш ду хила ма безза болчу, ламастан доьзалша лоруш дерг а, ма-дарра долчу адаман дахаран кеп а, шенан юкъахь динан дахар а долуш, гуманизм а, дуьне тайп-тайпана хилар а».\nДуьненаюкъарчу политикехь шаьш юьхьарлацначух иштта элира Федералан Гуламе шеран коьртан дIахьедар деш волчу Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира.\nПутин Владимир: «Вай даиман а дозалла дина вайн махках. Амма вай цкъа а ца хилла, дуьненна а урхалла дан гIерташ йолуш санна тIеоьцуш йолу тIех сов пачхьалкх ю тхайниг аьлла цIе яккхийта гIерташ. Тха цхьанна а луург охьа таIо гIерташ дац, цхьанне а дола дар тIедожо гIерташ дац.\nВай цхьа а ваха Iамо гIерташ дац. Амма вай лидерш хила гIертар ду, дуьненаюкъара бакъо ларйеш а, халкъийн къоман суверитнитет а, церан ша тйпа хила йолу бакъо а ларйеш».\nДемографин хаттар а хьахийра Путина, кхо бер долу доьзал Оьрсийчоьнан норма хила еза, аьлла. Цул сов, цо дIахьедар дира тIеман агIор шайл а ницкъболуш пачхьалкх хуьлуьйтур яц шаьш аьлла. Цу гIуллакхана кху шара 23 миллиард сом дохка дагахь ю Оьсрийчоь.\nФедералан Гуламе шеран коьртан дIахьедар дина оьрсийн президента Путин Владимира


Стохка ГIуран-баттахь школера девлла шен бераш дIадигинера дас, стенга дуьгу а ца дуьйцуш. Масех бутт баьллачул тIаьхьа воккхахверг юхавига ницкъ кхечира ненан, амма йоццачу ханна. Нинас дийцарехь, гIо деш нах а болуш, дас лачкъийна дIадигинера цуьнан бераш, миллион сом гергга гулделла алименташ дIадоьхуш, хIара жигара яьлча.\nДукха хан йоццуш Церетиловс интервью елира Дагестанан "Новое дело" ресурсана, шен хилла хIусамнана тилийнарш бакъоларъярхой бу аьлла, бехке а беш. Иштта маьттаза вистхилла иза, бераш ненаца хилийта гIиртинчу берийн омбудсменан Ежова Маринин балхах лаьцна а. Социалан машанашкахь кхелахойн сацамаш сийсазбора цо.\nБилгалдаккха догIу, Дагестанан куьйгалхочун декхарш кхочушдечу Меликов Сергейс а тIедожийра бакъоларъяран органашна, бераш нене дIалуш гIо де аьлла, ткъа Церетилов къехкаш лелаш ву, я полисхойн цуьнца бала бац. Дас дIахьедо ша Нохчийчохь ву бохуш. Хетарехь, Оьрсийчоьнан низамаш кхочуш ца дан меттигерчу Iедалхоша шена гIо дийр ду аьлла, дегайовхо ю цуьнан.\nТкъа политикан кIелдIашхе юьцийла а дац: Кадыров Рамзанан а, Меликовн а юкъаметтигаш шийла ю. Кхелан сацамех ца ваьшначу Церетиловс кхин тIе а кIагйийр юй-те уьш? Кавказ.Реалиина комментарий яла реза ца хилира иза.\n- Товбеца-беттан 17-чохь социалан машанашкарчу шун оппоненташна хийтира, кIант шен да волчу ведда хир ву аьлла. Билггал хIун ду цуьнах хиллраг?\n- Байначу беттан 15-чохь сайн кIентан Iодика а йина, Санкт-Петербургера ХIинжа-ГIала кхеле дIаяхара со. 16-чохь кхеташо хилира. Цул тIаьхьа оцу сохьта Минеральные Воды гIала боьдучу цIерпошта хиира со, цигара дIа кеманца юха яха. 17-18-чохь Петербургехь хила лерина яра со. Амма 17-чохь бер дов: делкъанна сахьт долчу хенахь сайн кIантаца къемел дина ас телефонехула, цхьа тамашен вара иза, чомахь жоп дала а ца туьгура, уллохь цхьа хийрачу нехан аьзнаш хезира суна. Цул тIаьхьа Мухтаран телефон дIаяйина яра. КIант вайна аьлла, маса бакъоларъяран органашка елира со. ШолгIачу дийнахь, Товбеца-беттан 28-чохь, Санкт-Петербургера талламхо зIене елира соьца. Цо хаам бира соьга, дас бахарехь, Мухтар цуьнца ву Буйнакскехь, деда а, денана а долчохь аьлла.\nШа дIавигар доьхуш смс яийтинера шега кIанта, цундела цунна тIаьхьа веанера ша аьллера цо. Тамашен ду, Товбеца-беттан 16-чохь кхеле ца веанера Мохьмад, ша могуш вац аьлла, амма тоьшаллина цхьа а кехат ца даийтинера цо. Тоъал могуш хилла иза катоьхна цхьана меттигера пачхьалкхан кхечу чакхене ваха а луш.\nЦхьана зорбанан гIирсана комментарий елла Мохьмада, кIант ведда, ткъа ша иза лоьхуш ву аьлла. Мохьмадехьа болчу меттигерчу блогерша Мухтаран шен деца хилла къамел ду бохуш, телефоннехула динчу къамелан скриншот а яьккхина, иза яржийра. Оцу тIехь кIанта дехар до, ша ахь дIа ца вигахь, водур ву бохуш, "сих ма ло" боху вукхо, "хьем ца беш, ша цхьа йист йоккхур ю". Хаамаш дIасакхехьийтинчу телефонан номер гойтуш яц. Со тешна ю, и йозанаш фейк ю аьлла.\n- Мохьмад ву Мухтарца зIене ваьлларг аьлла, хIунда хета хьуна?\n– Ас телефонан номеран детализаци яйтира, тIаккха хиира суна. Кхелан кхеташо Товбеца-беттан 16-чохь йолаялале цуьнга телефон тоьхна цо. Цул тIаьхьа Мухтаран телефона тIехь "ВКонтакте" а, "Яндекс такси" а аппликацеш гучуевллира. Мохьада официалехь дийцарца, Мухтар шен лаамехь хиъна кхайкхиначу такси чу, ткъа да тIекхиина, цхьанхьа дуьхь-дуьхьал кхетта и шиъ, ишта ХIинжа-ГIала дIавигина. Стенна тIехь дIавигина? Мичахь ду билеташ? Кхеташ дац. Мохьмадан адвокато боху, буса сахиллалц шаьш дуьйшина а дац, стенгахь ву-те кIант бохуш, са гатдеш, ойланаш еш. Шаьш лийхира боху цо.\nОццу дийнахь, Товбеца-беттан 18-чохь Санкт-Петербургерчу талламхочо видеоролик йоуьйту соьга, тIаьхьо машанашкахь яьржира иза. Оцу тIехь сан кIанта боху, шен харжам бина ша, деца виса лаьа шена. Амма суна хаьа, и цуьнан аккаунт яц, цуьнан пароль а яц. Ролик гучуяьккхина аккаунт Мохьмада лелош ю.\n– Билггал деца вуй кIант? Йоццачу хенахъ оццул беха некъ а бина, цул тIаьхьа ткъес санна чехка юхавар - цхьана фантастикера дийцар ду-кх иза.\n- И ду-кх иза: кхеташ дац, Мухтар Дагестанехь муха нисвлелла, я нис а веллий-те? Талламхочуьнгахь тоьшаллаш дац хIинца а, кIант деца хиларх. Мохьмадан дешнаш бен дац. Цунна тIетийжа уьш, шаьш цуьнах теша бохуш, чIагIонаш а еш. Цундела лехамашка ца ло Мухтар.\nАс хоьтту: "ХIордайисте воьдуш кIант хьаьнца витина цо?". Шен кIант хьаьнца витина а ца хууш, кхеле яханера бохуш, соьгара бехкаш ма дохура цара.\nКерла, цу шиннан цхьаьна даьккхина сурт я виедо гайта сайна бохуш, дехарш до ас. КIант вижина ву, некъ бина кIадвелла ву, да хIордайистехь ву, телефон охьахиъна бохуш, бехказлонаш хьийзайо суна. Ас хоьтту: "ХIордайисте воьдуш кIант хьаьнца витина цо?". Шен кIант хьаьнца витина а ца хууш, кхеле яханера бохуш, соьгара бехкаш ма дохура цара. Цул совнах, ваажа ши бер стенгахь ду? Мохьмад кхечу гIала вахча, хьаьнца бара уьш? Мохьмадца бераш дитар тешаме дац, цуьнан ден бакъонашна дозанаш тоьхна, иза кхелах а къехкаш лела бохуш, дийцина ас талламхочуьнга. Амма иза къар ца ло, Мухтарна кхераме хIуммаъ дац, йоллу бакъонаш дIаяьхна яц Мохьмадера, цундела цунах тоьшийла ду, бохуш.\n– Берийн деца шегга къамел дан а диний ахь тIаьххьарчу хенахь?\n- Мохьмад соьга къамел дан лууш ву, амма зIе дIа схьа ца кхета аьлла, талламхочо сайга хаам бича, айса телефон туьйхира ас цуьнга. Цо схьа ца ийцира, амма яздира шен амалехь: "ТIаккха, хила деззарг хилин хьуна?" аьлла. Ша кIант лачкъорна, сол а толарна воккхавуьйш вара иза.\n– Бераш лоьхуш дуй?\n– Бераш хIинца а лоьхуш дац. Социалан машанашкахула, цуьнан суьрташ а даржош, волонтерашка лохуш гIо а доьхуш, нахе кхайкхамаш беш ю со. Бераш хила тарлучу меттигашкахь дIадетта лаьара суна кехаташ. Суна сайна бевзаш бац и волонтераш, соьца зIене бевллера уьш, шаьш сагатден дела. Кехаташ дIадетта цара Москвахь, ХIинжа-ГIалахь, Каспийскехь, Санкт-Петербургехь. Я болх бан а, я жоьпалла шайна тIеэца а ца лаьа Питерерчу талламчашна. Соьгара пурба а доцуш, кехаташ дацахь а, бераш пачхьалкхера арадаьхна хиларна кхоьру со, масала, Туркойчу бигарна. Суна хезна иштта дуккха а меттигаш.\n– Мича хьелашкахь беха Мохьмадан доьзал? Цо бахарехь, стенгахь латтош ду цо бераш?\n– ХIинжа-ГIалахь юкъарчу петарехь вехаш ву Мохьмад цхьахйолчу шен зудчуьнца.\nЦо дуьйцург бакъ делахь, жимочу кхаа чоьнах лаьттачу петарахь Iен дезаш ду и исс адам.\nДуьххьара хиллачу хIусамдена дина ши бер ду оцу зудчун, Мохьмадна дина а ду шиъ. Цо дуьйцург бакъ делахь, жимочу кхаа чоьнах лаьттачу петарахь Iен дезаш ду и исс адам.\nМухтар ас дIавигинчу хенахь, цо дийцира суна, цхьана йоццачу хеначохь ша а, шен да а Москвахь Iийра аьлла. Буйнакскехь дехачу цуьнан да-нана долчуьра со бераш дIадига гIоьртича, Охан-баттахь дIабаханера уьш цига.\n– Бераш хьоьца хила деза аьлла, Зазадокху-баттахь тIеэцна болу кхелан сацам кхочуш стенна ца бо?\n- Суна хиира, кхелахойн сацам кхочуш ца барна Мохьмад жоьпалле стенна ца озаво. Пурстоьпашна тоаме ду, берашна ца лаьа нана йолчу даха цо алар. Ткъа и информаци бакъ ю я яц хьовсуш ма бац.


Левада-центр: Шемахь тIеман операци дIаерзорехьа бу ах сов Оьрсийчуьра бахархой\nОьрсийчоьно Шемахь дIахьош йолу тIеман операци дIаерзо еза аьлла хеташ бу дукхахаболу цу махкара бахархой. Иза гойтуш бу Оханан-баттахь "Левада-центро" бина таллам.\nТIеман операци дIаерзийча дика хир ду аьлла шайн ойла гайтина 55 процент социологаша шайга хаттар деллачу наха. Иза кхин а дIаяхьа еза аьлла жоп делла 30 процент респонденташа.\nШи шо хьалха Оьрсийчоьно Шемахь тIом сацо беза аьлла, хеташ бара оцу тайппанчу талламехь дакъалаьцна 49 процент Оьрсийчуьра бахархой.\nОьрсийчоьнан Iедалша Шемахь хуьлучух лаьцна лелош йолчу политикана гIортор еш бу ах сов эккхаш хаттар динарш, 35 процент бу буьззинчу барамехь, я цхьадолчун тIехь и политика нийса ца хетарш.\n"Левада-центро" талламна юкъаозийначу наха дийцарехь, тIаьхьарчу хенахь лахделла церан Шемахь хуьлучуьнца бала хилар.\nОьрсийчоьно тIеман операци дIайолийра Шемахь 2015-чу шарахь Гезгмашин-баттахь. ТIеман гIо деш ду Шеман президентан Асад Башаран эскарна.\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимир цу махкахь тIеман операци йолош далийна бахьана дара терроризмца къийсам дIабахьар. Амма Оьрсийчоьнан тIеман кеманаша тохарш деш ду Асадана дуьхьал тIом бечу тIеман тобанашна.\nТIеман кеманхой боцурш, Шемахь бу Оьрсийчоьнан тIеман хьехамчаш а, тIеман полицин эскархой а, ткъа иштта, дуккха а хаамашкахула, тIеман министраллаца официалан кепара йоьзна йоцчу долахь йолчу тIеман компанийн эскархой а.\nКхаа шарахь ах шарахь тIом беш Асадан эскарша шайн Iуналле эцна Шеман территорин ладаме дакъа. Амма тIемаш дIабоьлхуш бу оппозицин тIеман тобанаша шайн Iуналлехь латточу къилбаседа-малхбузехь йолчу Идлиб провинцехь.\nПутин шозза дIахьедар дира Шемара эскарш арадохуш хиларх лаьцна. Делахь а цу махкахь болх беш ю Оьрсийчоьнан авиабаза, ткъа иштта дIатарйина ду Оьрсийчоьнан тIеман полицин дакъош.


Кхобур юй-те Кавказа Оьрсийчоь?\n"Кавказехь арахецна" брендаш яьржар ю Оьрсийчоьнан йохка-эцаршкахь.\nБайначу беттан тIаьххьарчу дийнахь Къилбаседа ХIиричохь Кавказан къаьмнийн спортан а, културан а фестивал дIахьочу дийнахь дуьххьара болхбан йолаелира «Кавказехь арахецначу» брендийн ярмарка.\nМасех шо а дара регионийн Iедалша дуьйцу, меттигерчу кхачан сурсаташца Оьрсийчоьнан йохка-эцаре довла деза бохуш.\nЭххар а Къилбаседа Кавказан ворхI регионерчу 40 бизнесхочун таро хилира Аланехь йоьдучу ярмаркехь Кавказехь арахоьцу продукци йовзийта.\nХаамийн гIирсашкахь дийцарехь, меттигерчу бахархоша а, дехьа-сехьара баьхкинчу хьешаша а чам баьккхина хIирийн чудун а, башхачу технологица кхехкиначу пивон а, Нохчийчохь арахоьцучу минералан хин а, Налчикера еанчу нехчан, шурин, Кхарачойн-Чергазийчоьнан Iежийн.\nДухкуш дара Кавказехь кхуьучу бецаш тIехь кечдина дарбанан хиш а, Къилбаседа ХIирийчохь еш арахоьцу кеосметика а.\nЯрмарке веанчу Къилбаседа Кавказерчу гIуллакхийн министран хьалхарчу гIовсо Байсултанов Одеса брендийн ярмарка Оьрсийчоьнан массо а регионашкахь йовзуьйтур йолуш ю элира тIейогIучу хенахь.\nИза тешна ву оцу проекто Къилбаседа Кавказан экономикан нуьцкъалла гойтур хирг хиларх а, хенан йохалла Кавказехь арахоьцучу продукцино Оьрсийчоьнан йохка-эцарехь йоккха меттиг дIалоцур хиларх а.\nХIинцале а кеп-кепара ойланаш йосту эксперташа а, тергамчаша а Къилбаседа Кавказехь керла кхоллаеллачу брендах даьцна.\nЦхьаболчеран прогнозца, Iаламат пайде, мехал, тIаьхьалонан а проект ю иза. ХIунда аьлча, регионашлахь экологи уггар а цIена йолчех Кавказ хиларе терра, бахархоша дика тIеоьцур ю Кавказехь арахоьцу продукци аьлла хета, масала, Оьрсийчуьрчу «Интеркомп» аутсорсинг-компанин директорна Тихонов Сергейна.\nТкъа Италин Къилба а, Къилбаседа Кавказан федералан а гонашкарчу консулна Лодиджиани Пьерпаолона хетарехь, регионалан бренд хьалхатоттучу проектехь уггар а хьалха политикан Iалашонаш дIакъасто еза цунах.\nТкъа политикан Iалашо ю боху Италин консула, кхана-лама «Кавказо кхобуш ю Оьрсийчоь» бохуш, дIакхайкхо лаар.\nМел тIаьхьало йолуш а, кхиаме хир ю аьлла хета хьуна Кавказан керла бренд аьлла, хаьттира Маршо Радионо социалан а, экономикан а регионашкара хьал толлучу Центран куьйгалхочуьнга, Къилбаседа Кавказерчу мехкийн эксперте Соколов Денисе.\nСоколов: "Дуккхаъчу хIуманех доьзна ду и. И ша идей, хуьлийла и продукци Кавказехь я Оьрсийчохь арахецна, тахана дуьххьара юкъадоккхуш хIума дац и. Даим а цхьаъ волу и дийцаре деш. Изза долийра цкъа Дагестанехь а, Хархаров Абусупьян вице-премьер хIоьттинчу хенахь.\nДагестанехь арахоьцу продукци хьалхататта волавелира иза а. «Дагестан» аьлла йохка-эцаран хIусам а кхоьллира цо.\nIаламат дукха проблемаш ю оцу пиар-гIулчашца ерзалур йоцуш. Цкъа делахь, проблема йоьзна ю Оьрсийчуьрчу йохка-эцарца. Даккхий ахчанаш оьшу гIуллакх долош, и продукци Оьрсийчоьнан йохка-эцаршка дIакхачо. Цкъачунна хIинццалц цхьаннан а ницкъ ца тоьана долийнарг чекхдаккха.\nЦундела, суна хетарехь, дика а, нийса а дагадеана хIума-м дара хIара, амма Кавказерчу регионашкахь арахоьцу продукци Оьрсийчуьрчу бахархойн стоьл тIе дIакхачо дуккха а хан оьшу. Цкъачунна дерриг а багахь дуьйцуш ду".\nЭксперта Соколов Дениса ма-аллара, цкъачунна дийцар бен кхин цхьалхадаьлла хIуммаъ дац. Цу тIе даккхий ахчанаш а оьшу бизнес кхиош, юкъадахка.\nЕккъа цхьа Нохчийчоь схьаэцча а, кIезиг бац банко тешнабехк а беш, долийна гIуллакх юкъахдаккха дезна меттигаш.\nБизнесменаша даим а далхадо, Оьрсийчоьнан банкехь кредит оьцучу хенахь 20 процентал а лахара луш цахилар, ткъа изза Европерчу банкашкахь маьршша декхарваха йиш ю шарахь 2 процент охьа а юьллуш.\nОцу башхаллашца дуьстича шеконаш юьсу, цкъа мацца а кхаьбна а Кавказо Оьрсийчоь кхобур ю бохучух.


Стаг витар. Гайтаман сурт\nГIалгIайчуьра ТимурзиевгIар-СултыговгIар бертабахана Нохчийчохь шайн наха тIе а летта, Соьлжа-ГIалахь белхан меттехь вийначу полисхочун гергарчаьрца Дечкен-беттан 7-чу дийнахь. Оцу хьокъехь хаам баржийна, Эккаж-Къоьнгийн Юьртан маьждиган имамна тIе а тевжаш, "Islamnews" портало.\nБарт бан шина тайпан хьалханчаш вовшахкхетта Нохчийчоьнан парламентан цIийнехь.\n200 сов cтагах лаьттачу гIалгIайн тобано, шайца Iеламнах, къаной, имамаш а болуш, емалдина Соьлжа-ГIалахь дина тIелатар, кадам бина веллачу полисхойн цIийнан нахе, къинтеравалар дехна лазийначу полисхочуьнга а.\nНохчийчуьрчу Iедалхоша бинчу хаамца, лецна кхобучуьра дIахеца дош делла полисхоша дуьхьало еш вийначу шина тIелатархочун ТемурзиевгIеран да-нана а, йиша а, нагахь санна талламо уьш бехкебеш ца хилахь.\nОфициалан версица, байначу беттан 28-чохь вежарша ТимурзиевгIара, Хаьсана а, Хьусайна а тIелетта, уьрсаш диттира ханехь лаьттачу шина полисхочунна, цаьргара герз даккха а гIоьрташ. Вийна 22 шо долу жимаха сержант Джабраилов Мохьмад, лазийна цуьнца хилла шолгIа полисхо. Шаьш ТемурзиевгIар байъина.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ХIусам-да молуш хилча, хIусам-нана дIаяха йиш йолуш юй, цо йитина йоцуш?\nСан хаттар дара: масала хIусам-да молуш хилча, хIусам-нана дIаяха йиш йолуш юй, цо йитина йоцуш?\nАЛЛАХI реза хуьлийла сан хаттарна тидам барна!\nИ санна долчу хаттарна жоп луш, цу хьокъехь сацам бина Европера Фатван а, Талламийн а Гуламо (сацам № 8/6). Оцу жоьпан а, сацаман а коьрта чулацам иштта бу:\n«Доьзал кхоллар – чIагIбеш бина барт бу, сийлахь-лераме зIе а ю. Цо вовшахтуху стаг а, зуда а лекха хинволчу АллахIан Жайни тIехь а, Цуьнан Элчанан (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Суннат тIехь а. Цо и шиъ хуьлуьйту вовший духар санна, оцу зIена куц луш лекха хинволчу АллахIа ма-аллара: [Уьш шуна (шу вочух лардеш долу, даим шуьца цхьаьна долу) духар (санна) бу, шу царна а духар (санна) ду]. Ткъа оцу «духар» бохучу дашо луш долчу маьIнех ду уллера хилар а, цхьаьнахилар а, йовхо хилар а, хазалла хилар а…\nЦундела майрачунна а, зудчунна а шинненна а тIехь ду вовший дика хилар, вовший собаре хилар. Майрачунна мегаш дац шен зудчунна зен деш иза йитар, хIунда аьлча цу балхо и юкъахьара хIоттам бохабо дела, зудчуьнан дог а дохадо дела, цхьаъа бахьана а доцуш, йа бехказло а йоцуш наннна а берашна а юкъахь къастам бо дела. И бахьана долуш лоруш ду майрачунна а, зудчунна а юкъахь къастам бар даккхийчу къинойх, Иблисана уггар дукха дезачу гIулкхех а ду иза, цхьадолчу хьадисашкахь деана ма-хиллара.\nМайрачунна мегаш ца хилча, цхьаъа бахьана доцуш, шен зудчунна зен деш иза йитар, иштта мегаш дац зудчунна а шена майрачуьнга ша́ йитар деха, иза могуьйтуш долу бахьана а доцуш. Ахьмада а, Тирмизийс а дийцинчу хьадисехь деана ду, Савбанера схьа (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хилла зен а доцуш, шен майрачуьнга ша́ йитар дехна йолчу зудчунна ялсаманин хьожа хьарам ю». Тирмизийс «дика» ду аьлла и хьадис. Ткъа оцу хьадисах схьагуш долу маьIна: цхьа бахьана а долуш, цхьа зен хилла а долуш цо ша йитар дехахь, оцу хьолехь иза къилахь ца хилар ду.\nТкъа, майра Далла Iеса хилар, иза къинош летош (фа́сикъ) хилар, зуда йитар тIедожош долу, йа зудчо ша йитар деха магош долу бахьана дуй?\nШеко яц, Далла Iеса хуьлурш а, къинош леториш а шайн оцу Iесаллехь тайп-тайпана хилар а, шайн зударшца лелочу юкъаметтигца тайп-тайпана хилар а. Церах цхьаболчарна лууш хуьлу шаьш къинош леточу хенахь шайн зударша шайна гIо дар, масала шайна цара къаьркъа далар, ткъа иза хьарам ду цу зударшна. Ишттачу хьолехь йолчу зудчунна мегаш ду ша́ йитар деха, майрачо бохург дича шена хила тарлуш долу къа шена ца хилийтархьама.\nЦерах цхьаболчара шайн зударшца йолу юкъаметтиг вон хуьлуьйту, царна зенаш до, царна новкъарлонаш йо. Оцу хьолехь йолчу зудчуьнан а бакъо ю ша́ йитар деха. Къаьсттина чIогIа и бакъо чIагIло нагахь санна майра цу хIумана тIера юхаволуш вацахь, цо тоба дийр дар-кха, иза нислур вар-кха аьлла даха дог а дацахь.\nТIаккха, церах цхьаберш бу йа иштта а, йа вуьшта а боцуш, шайн зударшца дика а болуш. И санна болчу майройн хьокъехь тайп-тайпана дешнаш ду Iелам-наха аьлла. Дукхах болчу Iелам-нахана гергахь, мало еш ламаз ца дийриг Iеса лоруш ву, къа латош лоруш ву, бусалба динах юхакхеттаволу керста лоруш вац. Цу тIедоьгIна аьлча, цунна а, цуьнан зудчунна юкъахь къастам бар важиб дац.\nТкъа кхузахь тхуна гIолий хеташ дерг иштта ду: нагахь санна зуда шен майра Деле воьрзур хиларга догдохуш елахь, хьехаро а, хьехамо а цунна Iаткъам бийра хиларга догдохийла елахь, цуьнан туолур хиларга догдохийла елахь, собаре хила еза иза цуьнца, иза ламаз деш вацахь а, иза къаьркъа молуш велахь а. Къаьсттина чIогIа чIагIло цо сатоха дезар нагахь санна царна юкъахь бераш делахь, уьш дIасадаржарн а а, дохарна а кхерам белахь. Бакъду, цхьа биллам бу иза иштта волчу майрачуьнца собаре хила езарна – ламаз ца дар мегаш ду аьлла хеташ хила а ца веза майра, къаьркъа малар мегаш ду аьлла хеташ хила а ца веза. Цуьнан иштта кхетам белахь, зуда майрачух къастош долчу билггалчу керстаналлий тIе волу иза».\nЦундела, нагахь санна майрачо шена къаьркъа дотта, йа иэца, йа хьалхадилла бохуш хьийзош елахь, йа къаьркъа молучу хенахь, йа меллачул тIаьхьа зудчунна цхьа зен деш делахь, новкъарлонаш еш хьийзош елахь, тIаккха и зенаш а, халонаш а сатохалур долуш дацахь – зудчо ша́ йитар деха мегар ду. Нагахь санна хьал оцу кепара дацахь – тIаккха собаре хилар гIолий ду цунна, сатохар гIолий ду.\nАмма иза йитина а йоцуш чура ара а яьлла дIаяхар – цунах лаьцна вай дийцира хьалха хIокху хаттарехь:\nМайрачуьнгара пурба доцуш зуда шен цIа дIаяхар муха ду?\n26.12.2009 - 1431.01.09\n Сурат «Ал-Бакъарат», 187-чу айатан да́къа.\n Кхузахь билгалдича дика хир ду, цхьаболчу Iелам-наха, майра къаьркъа молуш хилчахьана зудчунна ша́ йитар деха бакъо луш хилар, зен хуьлуш делахь а, дацахь а. Делахь а, вайн хьолаца догIуш дерг лакхахь вай дийцинарг ду, цундела цуьнца жоп делла вай. Ткъа дика хуург сийлахь АллахI ву!


Эвла (ЦХР) — Википеди\nПровинцин тІехулара тІегІа (6*)\n*Чоьхьара Монголи а, Тибет а цхьанне мехкан юкъа ца туьйхира\nПровинциалан тІегІа (34)\nПровинцеш (23) • Автономин кІошташ (5) • Центран куьйга кІелара гІаланаш (4) • Башха административан кІошташ (2) • Мехкаш (地方) (1) • КІошташ (地区) (1)\nСубпровинцин тІегІаceen (17)\nСубпровинцин маьІнийн гІаланаш (15) (царна юкъахь Пачхьалкхан планехь башхьа хьахийна йолу гІаланаш(цийн.)нохч. (5)) • Автономин гуо\nсубпровинцин маьІнаш (1) • Субпровинцин маьІнера керла кІошташ(цийн.)нохч. (2)\nГуон тІегІа (333)\nгуонаш (17) • ГІалин гуонаш (283) • Автономин гуонаш (30) • Аймакаш (3) • Административан кІошташ (行政区) (9) • Урхаллаш (管理局) (1—2) • Бухара кІошташ (分区) (12) • Башха кІошташ (特别区) (1) • Управаш (办事处) (1—2) • Канцеляреш (行署) (3) • Рудникийн дакъош (矿区) (1) • Туьхан монополин гуонаш (盐区) (1) • Габэнь (噶本) (1) • Цзицяо (基巧) (3)\n(царна юкъахь уездан тӀегӀанера дуьххьалчу куьйга кӀелара дакъош(цийн.)нохч.)\nУездаш (1464) • Автономин уездаш (117) • ГӀалин уездаш (374) • ГӀалин куьйга кӀелара кӀошташ • ГӀалин куьйга кӀелара къоман кӀошташ (4) • Хошунаш (49) • Автономин хошунаш (3) • Башха кІошташ (1) • Хьуьнан кІошташ (1) • Индустриалан-юьртабахаман кІошташ (3)\nВолостан тІегІа (41636)\nУездан куьйга кӀелара кӀошташ (2) • Волосташ (14677) • Къоман волосташ (1092) • Эвлаш (19522) • Къоман эвлаш (15) • Ураман комитеташ (6152) • Сомонаш (181) • Къоман сомонаш (1) • Поселкан тӀегӀанера гӀала(цийн.)нохч.\nШеш-шайна урхалла де юьртан тӀегӀа\nЮьрташ / гача (625147) • МикрокІошташ\nЮьртан тӀегӀанал лахахь\nБашха административан кІошташ\nГуонаш (Гонконг) (18) • zh (澳门行政区划) (市) (2) • Макаон приходаш(цийн.)нохч. (7*)\n*ХӀордан Луданчэн зона цхьанне а приход юкъа ца йогӀу\nЦийн автономин мехкаш • Ков:Ций\nЭвла (ций. 镇, : zhèn, : чжэнь) — Цийн Халкъан Республикан волостан тІегІанера административан дакъа.\nЦХР кхоллале Цийхь нийсса кхетам а бацара «эвла» дешан. 1954 шарахь «эвлаш» олура 5400 нах бехачу меттигех.\n1955 шарахь ЦХР Пачхьалкхан Совето чІагІдира «ГІалана а, эвлаш а хІиттаяран низам» аьлла долу закон, цуьнца «эвла» олура 2000 сов стаг веха меттигах, нагахь царех ахархой 50 % кІезиг белахь. 1964 шарахь дуьйна «поселок» лара йолийра 3000 сов стаг веха меттиг, нагахь царех 30 % кІезиг ахархой белахь; я 2500 – 3000 стаг веха меттиг, нагахь царех 15 % кІезиг ахархой белахь. 1978 шарахь ЦХРхь яра 2173 эвла.\n1984 шеран 29 ноябрехь ЦХРн Пачхьалкхан Совето хийцира критереш, цуьнца административан дакъа «эвла» лара мегар ду волость, лахара цхьа хьал догІуш делахь:\nерриг волостан бахархойн барам 20 000 сов стаг хила йиш яц, царех ахархой — 2000 сов стаг хила йиш яц;\nерриг волостан бахархойн барам 20 000 сов стаг ву, царех ахархой — 10 % сов бац;\nкІезиг къаьмнаш дехачу меттигашкахь, кІезиг нах беха дозанара я ломара кІошташкахь, наха маьІда доккху кІошташкахь, кегийра гаванашкахь, туристийн хазнаш долчу кІошташкахь, дозанара порташкахь нах беха меттигаш иэшахь кхолла йиш ю «эвла» статусехь, цигахь ахархой 2000 стаг сов велахь а.\nХІинца ЦХР ткъа эзар гергга «эвла» ю.\nКъоман эвла (ЦХР)\nХӀара пачхьалкхашІаморехула чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХӀара Цийх лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Эвла_(ЦХР)&oldid=2598828»\nЦХР волостан тІегІанера административан дакъош\nПачхьалкхашІаморехула бовланза яззамаш\nЦийх лаьцна бовланза яззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 19 март, 01:54.


Мусаева Заремин гIуллакх кхеле хьажийна\nПолисхочунна тIелатар дина аьлла бехке еш йолчу Мусаева Заремин гIуллакх Соьлжа-ГIалин Ленинскан кIоштан кхеле кхаьчна. Цунах лаьцна дийцина цуьнан кIанта, бакъоларъярхочо Янгулбаев Абубакара, адвокатана Добронравова Натальяна тIе а тевжаш.\nПолисхо сийсазвина, аьлла бехкаца цунна чохь яккха 15 дей-буьйсий тоьхна волчу кхелахочо Башуев Ахьмада толлур ду цуьнан гIуллакх, билгалдоккху Абубакара, ший а гIуллакх харц бух тIехь кхоьллина ду, боху цо. Кхел хилале ден ладегIарш билгалдаьхна дац.\nДечкен беттан 20-хь Нохчийчоьнан Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин (МВД) белхахой Мусаева Заремин а, кхелахо лаьттина волчу Янгулбаев Сайдин а Нижний Новгородерчу петар чу а лилхина, нуьцкъаха Мусаева Соьлжа-ГIала дIийигира, теше санна хеттарш дан. ДIалоцучу юкъанна Мусаевана йиттинера, кхетам чуьра а йоккхуш, иза дIаюьгуш хиллачу нохчийн ницкъахоша тIе бедарш ца йохийтира, диабетах бала хьоьгуш хиларна цунна оьшу инсулин а схьа ца эцийтира.\nЦкъа дуьххара Мусаевана кхело 15 дей-буьйсий туьйхира чохь даккха, полисхо сийсазварна бехкейина, цул тIехьа цунна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх диллира - протокол хIотточу юкъанна полисхочунна тIекхетта аьлла, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана бахарехь, "цуьнан бIаьрг боккхуш лаьттара цо".\nЛачкъийна ши кIира даьлча бен дуьххьара Мусаева Заремина тIекхача аьтто ца белира адвокатан. Чохь латто сацам беш кхел йоьдучу юкъанна Мусаева кхетамчуьра яьлла яра. Стигалкъекъа-беттан 10-хь кхело цунна чохь яккха тоьхна хан Товбецан-беттан 12-чу дийне кхачалц дIаяхйина.\n1ADAT телеграмерчу каналаца цуьнан важа кIант Янгулбаев ИбрахIим воьзна хиларна тIаьхьбевлла кадыровхой ЯнгулбаевгIеран доьзална.


Ламаз дечу хенахь куьйгаш хьалаайдеш йолу меттигаш муьлхарш ю?\nТашаххIуд (эттахьиг) доьшучу хенахь муха охьахаа веза суннатехь?\n1. Ламаз дечу хенахь куьйгаш хьалаайдеш йолу меттигаш хIорш ю: ламаз дIадоьхкучу хенахь «АллохIу акбар» олучу хенахь а, рукуIе охьавоьдучу хенахь а, рукуIера хьалатаьIча а, ташаххIуд (эттахьиг) дешначул тIаьхьа кхоалгIачу ракаIате хьалагIоттучу хенахь а. Кхийолчу меттигашкахь куьйгаш айдар суннат дац, оцу меттигашкахь куьйгаш айдар суннат ду. Масала, диъ ракаIат делкъа ламаз дечу хенахь иттозза куьйгаш хьалаайдеш ду: ламаз дIадоьхкучу хенахь – цкъа, доьххьара рукуIе воьдуш – шозза, доьххьара рукуIера хьалатаьIча – кхозза, шолгIа рукуIе воьдуш – доьазза, шолгIачу рукуIера хьалатаьIча – пхоьазза, ташаххIуд (эттахьиг) дешначул тIаьхьа кхоалгIачу ракаIате хьалагIаьттича – ялхозза, кхоалгIачу рукуIе воьдуш – ворхIозза, кхоалгIачу рукуIера хьалатаьIча – борхIазза, доьалгIачу рукуIе воьдуш – иссозза, доьалгIачу рукуIера хьалатаьIча – иттозза.\nИмам Бухарис дийцина – Дала къинхетам бойла цунах – шен «Сахьихь» тIехь:\nIабдуллахI ибн Iумара – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Суна гира Делан Элча – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша ламазе дIахIуттучу хенахь шен ши куьг хьалаойъуш шен шина белш тIе кхаччалц; иштта дора цо ша рукуIе ваха такбир деш а, иштта дора цо ша ркуIера шен корта хьалаайъича а, «СамиIаллохIу лиман хьамидахI» а олуш». Сужуд дечу хенахь ца айдора цо иштта ши куьг».\nАбу Къилабатана гина хилла Малик ибн Ал-Хьувайриса ламаз дечу хенахь «АллохIу акбар» а олий шен ши куьг хьалаайдеш, рукуIе воьдучу хенахь а шен ши куьг хьалаайдеш, рукуIера хьалатаьIча а шен ши куьг хьалаайдеш. Цо (Малика) дийцина: Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – иштта дира аьлла».\nНафиIа дийцина: «Ибн Iумар ламаз дан дIаволавелча, цо «АллохIу акбар» а олий шен ши куьг хьалаайдора, рукуI дечу хенахь шен ши куьг хьалаайдора, «СамиIаллохIу лиман хьамидахI» аьлча а шен ши куьг хьалаайдора, ши ракаIат а дина ша хьалагIаьттича а шен ши куьг хьалаайдора. Ибн Iумара дийцира, Делан Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – иштта дора аьлла».\n2. Доьххьара ташаххIуд (эттахьиг) доьшучу хенахь аьрру когана тIе охьахаар суннат ду. Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ташаххIуд доьшучу хенахь охьахууш хилла, шен аьрру кога тIе, иза шена кIеллахь а болуш, аьтту коган пIелгаш къилбехьа дирзина а долуш, сужуд дечу хенахь ма-хиллара.\nШолгIа ташаххIуд доьшучу хенахь иза охьахууш хилла шен аьрру хенан маьIиг тIе, шен аьрру ког аьтту когана буххула жимма ара а боккхуш, аьтту ког сужудехь санна, пIелгаш къилбехьа дирзина а долуш Iад а буьтуш.


БоргIали, цогали — Сердало\nКаст-каста лакхача карта тIа а ювлаш, куралаш еш, ткъамаш детташ, ший къамарго ма лов цIогIа детташ Iеха яьннай боргIал. Цо ду доккхал хайна цогал из лораеш юрта йистерча йоархIашта юкъе лачкъа дагIачара хьаарадаьннад цкъа из ма Iаьхха а.\n— Ди дика хилда хьа, цIе чIугал, — аьнна хьоастаденнад цогал, — хьа оаз хазаь дедда доагIа-кх со. Малайка яр еце цу хьачул хозагIа оаз мишта хургья! Вешта, даиман а цхьатарра хули-теш из хьа Iexap. Хьа даь яр-м хоза ма хулар из оаз.\n— Из мишта Iexap, ва цоги? — аьнна, геттара шийх бIубенна хаттарах чуийнай боргIал.\n— Парт, аьле, карта хьалтIа а ийккхе, цхьа ког хьал а айбийя, цхьа бIapг а бужабийя, матара яхача санна цIогIа детта йолалора-кх.\n— Из-м сона а ховрг ма дарий.\nЦхьа ког хьал а эза, цхьа бIарг а бужабаь цIогIа дахийтад боргIало.\n— ТIаккха, цхьа ког хьал а эза, шаккхе бIapг a дIабужабаь, Iaxa ховргдарий хьона? –– хаьттад цогало.\n— Ховргдар! — жоп деннад курача чIугало.\nШаккхе бIарг дIа а бужабаь, боргIал Iaxa йолалушшехь, даха тIакхийттад кийчденна даьгIа цогал. Йодаяь хьунагIа дIа а йихьаь, тIодашта кIал а елла, боргIал яа кийчденнад цогал.\nЦхьабакъда, майра боргIал денал доханза а говза а хиннай: говза-м цогал а хиннад, цхьабакъда тIехьаюсаргйолаш-м боргIал а хиннаяц.\n— Маьржа-яI! — ийккхад боргIалга, — нанеи, йоIи хилча а оамалаш-м цаIаш хулаш хиннайоацала! Хьа нанас-м яацар Iа санна.\n— ТIаккха мишта юар цо? — аьнна, хаьттад раьза хинна уллача цогало.\n— Хьа наьна Iаьдал ишта дар: боргIал лаьцача, ше из яалехьа хьа нанас эггара хьалха бисмал оалар, айт дешар.\nЦхьан юккъа уйла еш а даьгIа, тIаккха ший нанас даьр де лаьрхIад цогал а. Хьалхашкара ши тIод нийсдаь хьалхашкахьа дIа а дахийта, ши бIарг а бужабаь, бордаш детташ айташ деша, бисмал яха доладеннад цогал. БоргIала эшар из мара кхы хIама дацар: парт, аьнна, хьал а ийккха, гаьна йоаццаш баьгIача хена тIа дIалачкъай боргIал.\n— Iехадир-кх Iа со. Тийшаболх гIолба-хьох, — аьнна боргIала сардам а баьккха, моцала дала а доаллаш, цIадахад цогал.\n← Тамашийна га\nКортахьовзаберга корта хьовзабар →