Обновлено 15.10.2018 16:00 Автор: Administrator 15.10.2018 15:59\nХилам дIабоьду Шемалан заманахь.\nАьхкенан хан. Iуьйре. Ламанан юрт. Наибан резиденци. Кертахула герз карахь лела муртазекъаш. Зрительни зала чуьра го тоъал хаза кечйина наибан белхан чоь. Аьтту агIорхьа стол, стоьла тIехь ши-кхо тептар, горгали. Стоьла тIехьа, пенан бахалла, хьалатоьхна гIазотан баьццара байракх. Стоьлана аьрру агIорхьа хIиттийна гIанташ. Сценин кIоргехь кор. Аравала неI-аьрру агIорхьа. Кирхьа делладалале гIийла назма йолало:\nСубхьана раббика, веза ву Дела,\nВа раббил Iийзати, цIена ву Дела,\nВозаллин, цIеналлин да хилар бакъ ма ду,\nХьо цунах тешалахь, я ибна Адам!\nМаликех тешалахь, Делан лайш хиларна,\nЭлчанех тешалахь, дин кхайкхош бахкарна,\nКIорIанах тешалахь, я ибна Адам!\nКирхьа деллало. Стоьла хьалха Iаш ву Батакъ, гIеметтахIоьттина, дегIана хесаро стаг. Цуьнан коьртахь чола куй бу. Даккхий мекхаш ду, сирдала доьлла, йоца маж… Цунна уллехь хиъна Iаш ву ХумпIар, карахь шедан кхаж а къуьйлуш.\nБ а т а к ъ: Цхьа-ши кIира хьалха вайша дийцинчух хIумма а диний ахь? Маса стаг ву хьан оьрнаш чохь?\nХумпIар: Цкъачунна кхоъ бен вац.\nБ а т а к ъ (Резавоцуш): Сов кIезиг. Хьан уггар йоккха гIалатло, хIума юккъе доккхий, и дитар ю. Вайн шийтта юрт ю. ХIора юьртах чекхваьлла хила везара хьо.\nХумп1ар: ВаллахI Iазмор, со сайн ма-хуьллу ахь бохург дан ма гIерта, амма вайнехан Iедалехь шайн сий дойуш хIума хета-кх иза нахана. Иэхь лору. «И ворхIе а стигал, ворхIе а латта цхьаьнакхетахь а…» олий, дIахIуьтту. Суьйлийчохь хIара гIуллакх чекхдалахь а, нохчо – нохчо хилаза ма ца вуьсу. Цхьана аьршанца дуста ма ца деза. ЦадогIург хета нахана вай долийнарг. Беккъа цхьа борша нах белахьара-м цхьаъ хила а мегара. Зударша йоккха IалагIожа йоккху. Оф-вай! Ма хьаштдоцург ду-кх аша суна тIетеIориг.\nБ а т а к ъ: Нохчашна юккъехь лелаш нохчийн гIилакхаш дуйла хаьа суна.\nАс къобалдеш хIума дац иза. ХIетте а, имаман омра кхочуш ца дича ца довлу вай. И лакхара охьа омра дуйла дIахаийта деза. Нах кхето беза. Чов ца еш, даг тIе ца кхочу. Озабезамаш хила ца беза. Вай ледара хила мегар дац. ЧIирхой бу суна цергаш хьекхош. Амма со ца кхоьру. ТIом – тIом бу. Шотой резабоций хаьа суна. Амма имамо бохург ца дича вай ца довлу. Цу гIуллакхо вай де а дохо оьшуш дац.\nХ у м п I а р (доккха са а даьккхина): Дика ду. Со кхетта.\nБ а т а к ъ: И гIуллакх кханнехь дIадоло деза. Хьуна ма-хаъара, гIина\nдиллина кIант ву вай долчу вогIуш. Кхузахь шен омра кхочуш муха до хаа луур ду цунна.\nХ у м п I а р: Хирг хир! Тховссехь уьш дIаязбан аравер ву-кх со. Цхьана агIор, чIогIа доккха ирс хета суна цу нехан.\nБ а т а к ъ: ХIунда?\nХ у м п I а р: Цу ор чохь майрра шайна езачун я везачун цIе яккха йиш\nБ а т а к ъ (велалой): И бакъ ду. Вукха агIор – доккха таIзар делахь а.\nМ у р т а з е к ъ: Сурайп схьакхаьчна.\nБ а т а к ъ: Дика ду. Чувола, ала. (ХумпIаре) Цуьнца цхьажимма къамел дара сан.\nМ у р т а з е к ъ: ХIокху сахьта олу. (ДIавоьду)\nХ у м п I а р: Со араволу. Чам бац сан цу стагаца. И сира, ира бIаьргаш …\nБ а т а к ъ: ГIуо, хIета.\n(ХумпIар араволу. Жимма хан яьлча чоьхьаволу Сурайп. Доцца дитина маж-мекх, коьртахь кIайн куй, карахь Iаса)\nС у р а й п: Ассалам Iалайкум!\nБатакъ (хьалагIоттуш): Ва Iалайкум салам, марша вогIийла хьо! Схьанехьа вала, охьахаа.\nС у р а й п: Маршалла лолда везачу Дала! Халисат хIун деш ю? Могуш юй хIара?\nБ а т а к ъ: АлхьамдулиллахI! Далла бу хастам! Нана дика Iаш ю.\nС у р а й п: Ахь со кхайкхийтирий схьа?\nБ а т а к ъ: Хьо эшнера суна. ХIара кехат дешал, цул тIаьхьа дер вай вешан къамел. (Тептар юккъера схьаоьций, кехат дIакховдадо.)\nС у р а й п: Бакъахьа хир ду. (БIаьргашна хьалха лоций, кехат деша хIутту).\nБ а т а к ъ: Деша ахь, хаза паргIат…\nС у р а й п (цец а волуш): ХIахI? Шемал вац Шуьйта ван гIерташ?\nБатакъ (корта таIош): ТIаккха ткъа.\nС у р а й п: Вайн дог ахка гIерта имам. Ша ТIатIин зурманаш лекхчий а, шена хетарг хуьлучуьра даьллехь а. Цуьнан тIатIарий ма ца оьшу мацаллах бецашца хьалхабуьйлучарна…\nБ а т а к ъ (резавоцуш): Нохчи мацалла велла олуш ца хезна суна, я сагIа дехна олуш а ца хезна вайн къомах волчу стага цкъа а. Иза вайн Iадат ду. И мацалла хIотто лерина, вайн ялташ, докъарш, хьаннаш ягош оьрсий бу. Вайн даьхни дIакхуьйлу. Цаьрца тайна болу зуламхой а бу лергана уллехь шайн зурма лоькхуш.\nС у р а й п: Мухха а делахь а, дош дац, Батакъ, вай лелош дерг. ТIехь бедар, когахь мача яц. Даа рицкъа дац, меца, дера бу нах. ХьошалгIа воьдург а долчуьнга коч-хечий доьхий воьду. Iай, аьхка а когашIуьйра лела вайн бераш. Иштта дуй иза? ХIун дика дина Шемала вайна? Паччахьца бо тIом цунна марзбеллехь а, нахана Iаламат базбелла. ЦIийнах-цIарах ваьлла хийла да, ваьлла бевза-безарех, хаьдда безамах-ирсах. Кестта дика дехар ду аьллий имамо цкъа а? ТIом, тIом… кIордийна тIом. Карахь-куьйгахь дац нехан. Къоьлла «къикъ» бохуш бу. Балано сийсадо лаьмнаш. Доьзалш дIауьдуш бу оьрсий болчу. Аларх-бахарх гIуллакх хуьлуш дац. Цхьа Делан лаам, орца хьалха ца далахь, ас ма элира алалахь…\nБ а т а к ъ (карзахе): Собар, собар, Сурайп! Хьан бага шера юй хаьа суна. Ма дийца, деца хьуна, хьаштдоцург. ЗарзъеллайогIу хьан ойла. Каш ахка гIерта шу имамна. Имам вохийна, шекаран гIайракхех бердаш лешо гIерта шу? Хьоьца кIалдаш яар хир дац сан. Хьайн багадеънарг дуьйцу зама ма яц хIара. Ахь дуьйцург марах ма долийла хьуна.\nС у р а й п: Далахь а, ца далахь а, валлахIи-биллахIи, ас дуьйцург бакъ-м ду. И суьйли дIавалахь, ялсаманин суьртахь го суна хиндолу вайн дахар. Хьоьга ойла яйта а дуьйцу ас хIара. Дерриг вайн къам, са малхадала ца дуьтуш, кегориг ву имам. Иза кестта вужуш гIан го суна. Гуттар а ца хуьлу моллина мовлад. Цунах кхета веза хьо.\nБ а т а к ъ (меттахъхьовш): Иштта ма ала. Нийсачу новкъа ца уьйзу ахь. ХIун берзан гIулг даьлла-техьа вайшинна юккъехула? Хьо-м Iедало хIоттийна коьрта къеда вай. ТIехула тIе, ахь а иштта аьлча, нехан хIун бехк бу, Iад санна булабелла Iаш болчу? Ир-бир аьлла, царна юкъахь ма делахь хIара тайпа къамел. Ахь со цецваьккхина. Варе-варе, Дала ларвойла хьо! Инналиллахь, хьо боккха болх! Иштта а истангах топ йина Iаш бу хьуна нах. Хьалха санна, дагах дог тоьхна, агIонах агIо а тоьхна, цхьа барт болуш хIунда вац вайшиъ? Вовшийн багара сискалш а йохуш, хаза хан текхна ма вара вайшиъ. Хьо-м кийчча хилла, зIок санна, дуьхьалверза. Ма Iовжий ахь сан дог! Шемал сан воккха хьаша ву. Цуьнан доьзал шина шарахь Iийна сан хIусамехь, ГIуш-коьртахь. Ташу-Хьаьжа, наибаш: Шоип, Iийса, Iалха, масане кхиберш кхаьчна меттигаш ю хIорш. ХIинца, имаман когашка цIе яла йоьлча, и дIатаса веза ас? Ца веза. Ямарт хила бакъо яц шотойн Батакъан. ГIуллакх Делан карахь ду. Тахана дерг кхана дац. Дала мукъалахь, Дала ша цхьана хорша дерзийна, юхакогахIотта мегий иза-м. Хьажал кху кехате. (Кехат дIакховдадо). Ша дуучу ялтин а, дIадуьйчу хIуманан а гIо дийр ду боху имамо. Цундела, лар йохий ма хьийзахьа...Хьо-м вайн лаьмнашкахь шарI чIагIдан дезаш волу стаг вай.\nС у р а й п: Батакъ, со дика кхета. Со воьхна вац. Кога-ирахIоьттичахьана цхьаьна ву вайша. Со кхетамах ца ваьлла. ТIехула мухха велахь а, дагца хьан накъост ву хьуна со! (Кехат а доьший, ша-шега: шен когаш хьалабина Iаш волчу имамо нахана гIо дийр ду бохург бакъ дац. Балди тIе дума хьекха Iемина имам.)\nБ а т а к ъ: Дагаяийтал ДаьргIа. Воронцовн эскаршна кIелонаш еш, царах даммар-дарц деш, вайшимма йиттина йорт. Дагалацал, Слепцов вай сацийна, Iалхина гIо деш. Ма зама яр-кх иза (шен голаш тIе куьй гаш а тухий.) Везан Дела, хьуна бу-кх хастам! Ца яхна хьуна вайн жималла эрна. ДаьргIара, Делан Iад хIоттийна, эккха ма дира вай и йовссар. Нохчмахка дина тIелатар мерах даьккхира оьрсашна. Иштта Шелан агIо ларъярехь а гIара ма бевлира шотой. ДагавогIий хьуна шелахойн ТIелхаг?\nС у р а й п: Хетта а хоьттий ахь?!\nБ а т а к ъ: Оьрсийн эскаран боккхачу ницкъе дийнахь-буса а са ца доIуьйтуш, ас мел доккха гIо дира цунна. ХIетте а, со санна волчу кIанте шен йоI ца йоуьйтуш, Шемал шен захало хила лиира цунна. Оьрсаша Ахульгохь амалтана вигначу цуьнан кIанте, Джамалдине, яхийтира. Иза а вара хьуна, гуьржийн эластунех хийцина, цIавалийна.\nС у р а й п: Сара ярий цу йоьIан цIе? ДагайогIу суна.\nБ а т а к ъ: Яра-те. Со ваъал везаш ма яра иза. Дуьйцуш товш дацахь а хийла соьга хи тIе кхайкхина яра иза. Ткъа хIинца хIун хили. Имаман кIант цамгарх вели, йоI, жоьра йисина, тишъелла лелаш ю.\nС у р а й п: Дуй-деца хьуна, хьо санна нуц хиллехь хIун оьшура цунна! Имаман кIант велахь а, оьрсаша кхиийна вара.\nБ а т а к ъ: Со хIун ала гIерта аьлча, хIетахь вай цхьаъ дара. И дара хьуна дош! Ткъа хIинца херо хаало. Ас терго йина.\nС у р а й п: Хьо-м, гарехь, экха тергалдо иччархо санна, суна тIе турмал ерзийна, со тергалвеш Iаш хилла. Вай цадезачара дохучу ловсакх хабаршка ла ма дегIа.\nБ а т а к ъ: Хьуна хала ма хета. Вайна дIабоьдуш тIом бу. Суна хIора стагах хIун доллу хаа деза. Маршо новкъахь Iуьллуш яц. Иза цIийца йоккху. Назвай ваьлла вехаш цхьа а вац хIинца. Хуьлу-хуьлуш хилла хелиг.\nС у р а й п (коьртара куй схьа а боккхий, хьаж тIехула хьала куьг а хьокхий):\nЭ-хIай, гIабакхан тIам лаца цу хабаро! Ас-м хьоьга сайна маршо ца еза ца бохурий! Ма мотталахь, со оьрсашкахьа узуш ву. Суна, хьуна санна, дукхабеза хьуна уьш. Хьан санна, сан а бу хьуна уьш мостагIий. Кхетий хьо? Сан хьох лачкъийна хIуммаъ дац. Со, машар хилийта, гечо лоьхуш ву. Вайн Мехк-Кхиэл ю некъ лоьхуш. Кху чохь вайшиъ бен цхьа а вац, цундела хьоьга-хьайгга боху ас: имам хьан хьаша, доттагI велахь а, иза коьртехь мел ву и машар хир бац.\nБ а т а к ъ: Машар хилийта, оьрсий къарбан беза. Ахь имам дукха бехкевеш, реза вац со. Иза-м имам вай! Цуьнан ала, дан, хаа, дерзо дезарш корта буьззина дукха дай. Цхьабакъду, нохчех тIаьхьарчу хенахь башха тешаш-м вац иза. Дош аьлча а ца могуьйту. Шеко ю.\nС у р а й п (аз айина): Гой хьуна. ХIинца вовшах кхеташ лаьтта вайшиъ! И ала ма гIерта со а. Ша нохчаша вина имам хилар а, Ахульго а сиха йицъелла цунна. Хьанеха-минеха аьллера бохуш, хьапур-чупар кегош, вайнах дIа а бохуш, гобаьккхина шен суьйлий дIахIиттош ву. Хьо кхузахь наиб воллушехь, цIийнах хьийса суьйлий богIу. Дош дуй, нийса дуй иза?\nБ а т а к ъ: Ткъа бехк буй цуьнан? Цуьнан гIуллакх тишлуш дуй хууш, бIаьрга тIе бIаьрг а боьгIуш, дуьхьалбуьйлу цхьаболу вайн гаурш. Соьца церан маслаIат хир дац. Уьш – зIуганан бен, хьан, сан тайпана белахь а. Шемална кIел ког туьйсуш, бартбан гIерта оьрсашца. И ца хилийта ма гIерта Шемал, массо нохчийн наиб, тхьамда а гулвина, кхеташо ян. Вай ницкъ ма-кхоччу сийдеш, тIеэца веза вайн имам. Дала Iалашвойла иза. Ас вайн тIемалошца къамел дийр ду, ткъа ахь вайн кIоштахь бу боху Iеламнах вовшахтоха беза.\nС у р а й п (ша-шега): ХIора шолгIаниг вейтина имама. ХIора шолгIаниг дуьненна тIе ца валийтина. ХIара бала беана. Стенна оьцуш ву, сел вазвина, тIе? (Батакъе) ХIета а, вета а иза-м ца дича ца долуш гIуллакх ду. Иза-м вай цу стиглан Iаьрчашка воккхур ву, айина.\nБ а т а к ъ: Варе, хьожуш хилахь! Имам ца лерича а, вай долчу гулбала безаш дехьа-сехьара уггаре а бу боху кIентий бу хьуна, ша-ша эвлаяъ вац аьлча, лата чугIертар болуш. Царна юкъехь хир ву хьуна бенойн БайсагIар, шелахойн ТIелхаг, гиххойн Сайдулла, мичкахойн СоIду, веданхойн Эдал, чIаьнтийн Хьамзат, иштта кхин а. Доцца аьлча, ву аьлла мел хета къонах.\nС у р а й п: Уьш Мусин гIожмел дукха хилахь а, тIеоьцур бу-кх вай. Шотой даима хилла хьаша комаьрша тIеоьцуш. Цхьабакъду, закатна хIума яккха еза йолчаьргара. Амма йолуш берш тахана дукха-м бац. ХьаьжкIан кана баккха а хала ду.\nБ а т а к ъ: Цунна са ма гатде ахь. Цу гIуллакхна арабаьхна нах бу.\nС у р а й п (велалой): Делахь-хIета, нана денцIера йогIу, схьагулло эр ду-кх вай. Iе, хIета. Кхин хIума дацахь, со дIа араволу. (Араволу).\nБ а т а к ъ (хьалагIоттий, чухула волалой, нахехьа а воьрзий): Йокъа хIоьттинчу махкана догIа санна, тахана вайна оьшург цхьабарт бу шуна!\nСуьйре. Урам некъ. Бикатун керт. Аьтту агIор цIенойн пен бу. Аьрру агIор, хасбеш дIакъастош аннийн керт ю, дуьххьал серийн ринжа а долуш. ЦIийнан маьIIера гучуйолу Iайшат. ТIехь божарийн барзакъ, коьртахь куй, юкъах йихкина йоккха шаьлта. Цунна тIаьххье гучуйолу Бикату.\nБ и к а т у: Ахь хIун до, ва йоI?\nI а й ш а т: Сайн говрана тIаьхьа йоьду-кх, суьйре ма ю вайна.\nБ и к а т у (резайоцуш): И хIун духар ду хьуна тIехь дерг? Ас мосазза аьлла хьоьга?\nI а й ш а т: ОхI-вай, нана, ахь соьга хIун де боху-теша? (дегабааме)\nСа легашка кхачийна-кх ахь сан. Сайна тIехь товш делахь а, дацахь а, ас лелор ду-кх хIара духар. Ма хьийзаехьа со. ХIун вон дина хьуна кху духаро?\nБ и к а т у: Цу Делан Вазлора лелор дац-кха! (ЙоIана тIе а йоьрзий.) Хьо ма яха еха! Оьзда, батта чохь хила ма еза йоI. Суна-м нахах эхь хетий, хьо иштта лелаш. Ванах, хьо Iовдал ю? Iовдалчунна маIаш йовлуш хилча, хьуна уьш тоххарехь евлла хир яра. Дош-м, КъорIанора, дацара уппада яллалц хьуна бишка ца оьзча! Хьайн кхо ваша дийна хилча, айхьа цалелор дерг хIунда леладо ахь? Къа ца хета хьуна сох? Хьо-м тIаьхь-тIаьхьа телхаш лаьтта. Хьо маре ца ло бохуш, яла а, йола а ца юьтуш, хьийза ма йо со Iедало, имаман цхьа луьра омра ду бохуш. Хьо Дала ма нисъярг, цаьрга хьуо ор чу кхоссийта йоллу хьо? ХIай, дуй гIуо хьох! Иммансиз!\nI а й ш а т (ца ешаш): ХIичIийчI! Кхаж балахьара шайн! Ма хабар дар-кха иза! Со хIунда кхуссуш ю ор чу? ТIам тIехь вийна сан кхо ваша ца тоьа царна?.. Сан вежарий, Дала гIазот къобалдойла шун! Шун хIуманаш ю ас тIеюьйхинарш, сайн са шуьца долу дела. Кхара гIора, ницкъ ло суна. БIаьллангах таьлланг санна, сан дегIах аьхна хьерча хIорш. Ва нанас йинарг яла шун, ваша волчух хьоьгуш лела йити-кх аша со, ма хеназа дити-кх аша хIара маьлхан дуьне. Шун чIир эццалц, хIара духар суна тIехь хир ду, я со маре а гIур яц. Цу везачу вайн Далла тоьшалца дуй буу ас. Нана, ахь бехк ма билла, хIара суна тIера барзакъ хьоьга лалуш дацахь, Дала гIоли йойла хьуна.\nБ и к а т у: Вай, хастам хила хьуна, ахь дийриг хIун Iовдал къамел ду?! ЦIоз санна дукха болу гIазкхий хьоьга муха бало хIаллак?\nI а й ш а т: Со тIаме гIур ю. Гур ду хьуна, со цхьана дийнахь, тIап-аьлла йовш, гIамарла боьжна хин тIадам санна. ХIетталц ас гIо дийр ду хьуна дуьйш, хьокхуш, оруш.\nБ и к а т у (йоIе къаьрззина хьаьжна): Ахь хIун дуьйцу ?! ДIаяла дIа, и хьайн Iовдал бегаш а ца беш. Ца го хьуна хIаллакьхилла хьайн кхо ваша. Iехийна, дIавигна. ХIинца мила ву, вайшиъ йоцург, уьш дагабогIуш? Нана яла церан. Шелахь и кхоъ вийна аьлла, шийла кхаъ кхаьчча ца иккхина сан дог стенах дина хилла-техьа? Мел эсала кхо ваша вара хьан, ма дукха езара царна хьо!\nI а й ш а т (нене хьоьжуш): Ас доькхур ду хьуна иза-м, ас бекхам оьцур бу. Сан тешамечу герзо лоцур бу мостагIий.\nБ и к а т у (йоIана тIечевхаш): Хьий, дIаэца Дала хьо, гIам! И тайпа хабар хьоьгахь бен хезна дац суна. Хьуна моьттучу кепара эцалур бац бекхам. Ахь иттех гIазкхий вийча а, дац кхин толур хIума. Бекхам Дала ша оьцур бу. Цунна дика го бехкеверг а. Цунна го юьхьиг а, йист а ца гучу кху тIамо хIаллакдеш долу вайн къам. ДIахьажал, вайн эвлахь наггахь жима стаг ца висна. Машар безнарг паргIат ваьхна, йоI, ткъа дов дезнарг – хIаллакьхилла. Сатоха. Вежарий-м нехан а байиний, хьуна цхьанна тIекхаьчна Iаш бац хIара бала. Леш бу хIинца а, дужу гIа санна. Шорта ду кешнийн баьрзнаш.\nI а й ш а т (корта а ойуш): Ас чIагIо йина, ас дуй биъна, нана. Ас дуй биъна дуьнен чу са кхуллуш гIоттучу малхах, дIо лекхачу Башломах, хенал хьалха лаьтта эгначу сайн вежарех. Сан йиш яц, хьан кучан юх а лаьцна, Iен.\nБ и к а т у: ХIаъ, йоI, ма лее эрна бага. Хир доцург ду хьуна ахь дуьйцург. Ас юха а боху хьоьга, хьо-м, Дала дIаэцарг, йоI яй, хьан меттиг суна юххехь я хьайн цIийнадена уллехь ю. Хьуна Сурайпе а аьлла, жайна даккхийта деза. Хьо тилла стаг ю. ХIара дуьне, кхин тIе а, суна Iарждеш, къахьдеш ю-кх хьо денна.\nI а й ш а т: Нана, ма алахьа иштта. Суна хьо дукха ма еза. Шек ма яла хьо, сайга ца лалун болу мохь бац хьуна ас сайна тIеийзориг. Ахь бохург а деш, кху цIахь ца Iело-кх со.\nБ и к а т у: Елин хьо дийцина? ХIай, ма сатта хьо хьала!\nI а й ш а т (йиш локху):\nМаржа яI, сан миска, нана,\nХьо сох хIунда ца кхета?\nСо – хьан йоI – ю кийча тIамна,\nМостагIчун кан тийсийта.\nТIаме гIур ю, бекхам эца,\nСуна тIаьхьа ма елха.\nСарахь, корах хьоьжуш ара,\nВезчу Деле со еха!...\nБ и к а т у: Хьайн и йир эций, къайладала лачкъаза дисина шайтIа. Корта хьере бина ахь сан. Хьо тIаме йиггал кIелвисина ца хета суна Шотойн Батакъ, хезий юхайогIу).\n…бай тIехь байракх ва етташ,\nБIо ловзу Шемал.\nБIона хьалха ва вуьйлуш\nДин ловзу Шемал…\n(ХумпIар хьалха а волуш гучубовлу муртазекъаш. Бикату а, Iайшат а цаьрга хьожу).\nХ у м п I а р (ринжа а доьллуш): Де дика хуьлда хьан, Бикату.\nБ и к а т у: Далла воьзийла.\nХ I у м п I а р: (леррина Iайшат бIаьргаш Делора, ян а ма ю! Делан КъорIанора, кхуьнан шерачу, хазачу юьхь-чкъуьйригах бен хIара евзар ма яцара суна. ХIара куьйса стаг мичара ваьлла-те бохуш, хьоьжура со кхуьнга.\nI а й ш а т: БIаьрг сирла хи а ю!\nБ и к а т у: ХумпIар, шу лаа дуй?\nХ у м п I а р: Гой хьуна, Бикату. Шуьйта вогIуш имам ву…\nБ и к а т у: Дика ду-кх, тIаккха.\nХ у м п I а р: Дика-м дара иза… цуьнца дуккха мехкадай а, мурдаш а, суьйлийчуьра хьеший а хир бу. Ткъа имам, къамкъарг лаьцна вай буйнахь латтош волу, Батакъна а, вайна а реза вац. Реза вац, шен омра кхузахь дуьззина кхочуш ца до бохуш. Дала тIехIоттийнчу Iедало бохург дан ма деза ас, ахь, вай массара а. Цундела, ка ма-йоллу Iуьргаш дIадукъа аьлла, арадаьхна тхо наиба.\nБ и к а т у: Ткъа кхин хIун дан деза вай? Цхьаъ санна кхоъ дIа ма веллера ас.\nХ у м п I а р: Бикату, ахь суна бехк ма билла, цу гIуллакхна, кху керта ца ван ас хIуъа а дийр дара. Лаьттан буха гIойла со, и бакъ дацахь!\nI а й ш а т: Татин гота а йитий, доцца алал, хIун оьшу шуна.\nБ и к а т у: ЙоI, сацаел хьайн багин кIаркIар.\nХ у м п I а р: Пхийтта шо кхаьчначу йоIана тIехь маре яхар ду. Зуда цаялориг я маре цагIуриг ор чу бухку, чохь даьккхинчу хIора денна тIера гIуда а тухуш. Бикату, хIара хьан йоI, Iайшат, царна юкъахь а ю. Тхо Батакъан омра кхочушдан даьхкина, ткъа хIора цуьнан буьйр – Имаман дош а, гIуллакх ду. Имам схьакхачале, цхьа тап-марха ян гIерта вайн наиб. Шен дерг а, доцург а хьалха дилла ма деза цуьнан.\nБ и к а т у (оьгIазе): Шайн белхан кIайдаргаш къайлайохуш ду-кх шу?\nХ у м п I а р: Бикату, ма хьежахьа соьга иштта. Деллахьа, ма хьежа. Сайга де аьлларг кхочуш ца дича ма ца волу со. Со-м Iедалан стаг вай. Азаллера схьадогIуш ду хIара иштта: цхьамма омра до, ткъа вукхо – кхочушдо. ХIара бертахь я бертаза дIа а йигна, кхуьнга ша маре яха резайолчу стеган цIе ца яккхийтича ца довлу тхо, ткъа оцу стагана тIехь хIара дIайигар ду.\n1 - м у р т а з е к ъ: (воьлуш). ЙоI, хьайн десара, сан цIе ма яккхалахь. Хьо санна коча тесна шиъ ю хьуна вайн цIахь.\n2 - м у р т а з е к ъ: (сакъераделла). Со-м вац, хьо санна, вухур волуш. ГIаз тIаьхьа хьаьдча, Бека а ца воьхна. Цхьабакъду, и сайн бухарниг кхуо, шаьлта йиттина, атарна-м кхоьру со.\n3 - м у р т а з е к ъ: Дали КъорIанор, хIара яло ваьхьаш верг майра стаг хила-м веза. ДIо стигал тIе харцийла суна, хIара сте я боьрша еле а, сан ков ягIу елахь.\nI а й ш а т: Сацийтал! Чам боцуш ду шу. Шайна со ца карайо эр ду аша.\nХ у м п I а р: Ой, муха эр ду, тхуна хьо гуш хилча?! Хьокхий кхиссахь а, хIара болх бан безаш ду-кх тхо.\nБ и к а т у: Селхана-буса цхьа гIан гира сунна. Цо дог дегош яра со. Дала тоьхначунна наха а, ца кхоьруш, тухуш хилла-кх. Ва Везан Дела! ХIун гIуда ду Ахь сох хьарчийнарг? Кху кертахь цхьа боьрша хIума йисна елхьара, лелор дацара аша хIара. Хьо доккха хIума! Убар санна, кху кертахь суо йиса еза со?\nI а й ш а т: Нана, шек ма яла хьо! Со цхьаъ тоьар ю хьуна кхеран пес йохъян. Кху кертара, лар йоьхна, гIур бу хьуна хIорш. Кхин шапаIат дац. ПирIуна лаьмнаш хьалха хIиттадарх, со кхаьрца дIагIур яц, я цкъачунна маре а гIур яц. Стиглара седа баккха санна, хала хир ду со кху кертара араяккха.\nХ у м п I а р: Ватта-пхьид! Цо дуьйцург! Iовдал ца лелаш, тхоьца дIайола, цигахь къастор ду вай.\nI а й ш а т: Со ен а йийна, исс дакъа дарх, йогIур яц. Йигал! (оьгIазе ) Мила ву шух майра? Делан КъорIанора дийр дац аша цхьа хIума!\nБ и к а т у: (куьйгаш лестош). IадIехьа, йоI… Везан Дела, хьо орцахваьллахь. ЙоI, хIара хьаьхна лелаш хилла-кх хьо!\nХ у м п I а р: (воьхна). ХIинца кхуьнца тIом муха бийр бу?\nI-муртазекъ: Ас-м юьгур ю! Да хьакхица воллийла сан, юьгур яцахь (шед карахь тIеволало).\n2 - м у р т а з е к ъ: Уой, цо дуьйцург! ХIара-м имам яла гIерта.\nХ у м п I а р: Тохий, тохий, дIабехка и лаьхьа\nБ и к а т у: (урам новкъа хьодий) Вай-вай, нана бусалбанаш! Орца дала! Орца…\n3 - м у р т а з е к ъ: Далин язу хилла-кх иштта. Оха хIинца болх дIаяккхур ю кхуьнан.\nХ у м п I а р: Шун хIун деш лаьтта?\n(Iайшата, тIехьодий, ХумпIарна цIеххьана тIара тухий, и дIакарчаво. Муртазекъаша шен букъах шодмаш етташшехь, I-чу муртазекъна белшах шаьлта Iутту. «Йо-АллахI», – олий, цо шен белшах катуху. Ткъа йоьIан коьртара куй охьабужу, кIозарш охьаохкало. Оцу хенахь, орца хезий, гучуволу Батакъ, шеца муртазекъийн бIенча Сийна-БIаьрг а волуш).\nБ а т а к ъ: Сацийта! Шу хьерадевлла? Я эгIийна? ЙоI, шаьлта батта чу йиллал! ХIара хIун ду? Сийна-БIаьрг, хьан муртазекъаш бац суна гушберш?\nХ у м п I а р: (хьалагIатта гIерташ). Батакъ, со ву хьуна кхаьрца. Лерган дуьхьиг ухьур доцуш ю хIара.\nБ а т а к ъ: Чов-м ца йина хьуна?\nХ у м п I а р: ТIара кхеттачу метте куьгметтаваза ву-кх.\nБ а т а к ъ: (гIадвахана воьлуш). Iайшат, шеко йоцуш, майра стаг ю. Ас цхьаболчу кIентех лур яцара хьо. КIант велахьара, суна уллехь хир яра хьо.\nI а й ш а т: (шаьлта батта чу юьллуш). Баркалла, наиб, лергана там хуьлу дош аларна. Хьо сайх тешар ца дайа хьожур ю со.\n3 - м у р т а з е к ъ: Iа дешначу КъурIанера, яхь йолчу кIантал оьшуш ма яц из, ша тоьлаш яце.\nС и й н а - Б I а ь р г: Да ветIана хуьлда и ор ! И ор бахьанехь ма вийра шен шичоша ШоIайп-молла.\nБ а т а к ъ: (Iайшате хьожий). Ас сайн омра юхаоьцу. Ор чохь ялло йоI яц хIара. Кхуьнан вежарий а бара майра тIемалой. И турпала кIентий бицлур бац шотошна. Къаьсттана кхераме а, жоьпалла а долу тIедиллар кхочушдира цара, шайн дахар ца кхоош. И кхо кIант бахьана долуш, хьуьнхахула арабала ларийра имаман бIо.\nI а й ш а т: (безамца елалой). Наиб, хIинца кхоччуш хьоьх бIаьргбуьзи сан. Баркалла. Со карор ю хьуна.\nБ и к а т у: (ши куьг хьала а лоций). Делан орца кхочур дуй хаьара суна. Батакъ, хьайн ши кIант ваийтахьа со йолчу. Ас шортта вайн бешара стом лур бара царна. Ахта-м кест-кеста со йолчу кхочуш ву хьуна.\nМаьркIаж-хан. Сурайпан юккъера цIа. Богу къуьда. ДуьххьалдIа гуш неI , цхьа кор а. Кора кIел нар, тIетесна куз а болуш. Цу тIехь Iаш ву Сурайп, карахь суьлхьанаш а долуш. НеIарехьа, сонехь, лаьтта жима стол, ши гIант. Чоьхьайолу Залуба.\nЗ а л у б а: Хьо тховса буьйса мичахь яккха дагахь ву?\nС у р а й п: Ас хьоьга моссазза аьлла. ШариIатехь ма доггIу Iийр ву. Цхьа буьйса хьоьца, важа – вукхуьнца. Ца ваьлла бен йохор яц ас рагI. ХIор зудчун кийрахь лечкъина Iаш шайтIа дуй хаьа суна, эмгаралла карзахйохуш.\nЗ а л у б а: Сан кийрахь-м дац цхьа а тайпа шайтIа\nС у р а й п: Вай даха ду-кх, хьо юкъараяккха йиш йоцуш, олуш ма-хиллара, гоьжи чохь саллар санна Iаш-м. Вуьшта, цхьаъ-м эр ду ас хьоьга – хьуна тIе зуда ялор ца ваьлла нисделла сан. Нисделла, кхин дан амал доцуш.\nЗ а л у б а: И бохург хIун ду? Бераш доцуш вара хьо, я лазаро лаьцна яра со? Иштта олура аша-м.\nС у р а й п: ЛадогIал ахь. Хьуна и ала бен ца хаьа. Со-м Iедалан стаг вай. Сайна иза бIаьрга ван ца веззашшехь, со цкъачунна имаман омра кхочуш ца дича ца волу, иза мел Iовдал делахь а. Хаалахь, тIамехь дуккха а божарий хIаллакьхилла вайн, Шемалан омрица зударий, жоьра ца бисийта, цхьана стагана цхьаъ, шиъ, кхоъ, доцца аьлча, шен тароне хьаьжжина масех зуда ялор тIедиллина. Къедас шен цIенна тIера дIадолийча, и низам дика дIагIур дара аьлла, дайтина соьга и.\nЗ а л у б а: (ца ешаш) Ой, хьоьга жима йоI ялае бохура цара?\nС у р а й п: Ас хIунда ялайо жеро, сайга къонаниг йогIуш хилча? Цу тIе, жерой дукха хууш хуьлу.\nЗабура: Ткъа вайн жоьра бисинчу зударшна хIун дийр ду аша?\nС у р а й п: Да ватIа цуьнан делаI! Со воцург, кхин боьрша стаг воцуш ю-те хIара Нана-Нохчийчоь?\nЗ а л у б а: Ткъа кхузахь муха висна хьо, сагатдеш хир ма ю хьан заббари?\nС у р а й п: Цхьа нах бу тховса кхуза бахка безаш. Ахь вайн чохь долу жижиг, къаркъараш аьлла, яй чу дахийта деза. Чомехь пхьор кечдан деза. Кхин цхьаъ ду хьуна: варе-варе, кху чохь хезначух ахь арахь дош хазадахь, мегар дац хьуна. Варе, хьайн бага хьайгахь кхобуш, IадIелахь. Цергаш – меттан догIа.\nЗ а л у б а: Багахь дина хIоаш ма хилахьара цунах.\nС у р а й п: Хир дац, Дала мукъалахь…Хьажал, сени чохь цхьа татанаш ду хьуна. (НеI йоьллий, чохьаволу чIаьнтийн Дугий, Сайда-Хьаьжий)\nД у г а : ХIей, цIахь дуй шу?\nС у р а й п: (хазахеташ) Ду, къорIанора, тхо-м цIахь. (ХьалагIотту).\nД у г а : (тIе а волалуш) Ассалам Iалайкум! Дика мел деррш хIокху чу.\nС у р а й п: Ва Iалайкум салам! Далла дезийла шу!\nЗ а л у б а: Хьеший, шу марша а догIийла!\nД у г а : Маршалла хуьлда шуна а!\nЗалуб: Шу паргIат хила (арайолу).\nД у г а : Сурайп, соьца хьаша ву хьуна. Сайда-Хьаьжа ю хьуна кхуьнан цIе. ХIара Соьлжа-ГIалахь а, Чехкар-ГIопехь а дика вевзаш къонах ву. Цхьа кIира хьалха Евдокимовца къамел хилла кхуьнан.\nС у р а й п: (хаза а хеташ). И чIогIа дика ду. Хьо ваха, иза дош ма ду хьуна! Схьанехьа валий, охьахаа.\nД у г а : Муха ду шун гIуллакхаш? Батакъ хIун деш ву.?\nС у р а й п: Дера ву, Шуьйта имам вогIу бохуш, са бага а кхаьчна, хьийзаш.\nС а й д а - Х ь а ь ж а: Иштта, сацар-хIоттар доцуш, са чу диллина, муьтIахь ву иза цунна.\nС у р а й п: Кхоьру, Сайда-Хьажа, кхоьру молланах шайтIа санна. Соьга а тIаьххьарчу хенахь бIаьрг гома хьежабо. Дала хьеха дацарий! Ткъа хIун деш ву Евдокимов? Цунна хIун лаьа?\nС а й д а - Х ь а ь ж а: И гIуллакх дохьуш веъна-кх тхойшиъ. Веана вай цхьа барт болуш хила лууш. Цхьана чIегIардиго бIаьсте яхьац.\nС у р а й п: Бакъахьа веана.\nС а й д а - Х ь а ь ж а: Ас эр ду, Сурайп, паччахьца беш болу тIом дукха бахбелла. Коьртаниг, махкахь хIоьттинчу хьолаца вайн кхин дIа и тIом бан йиш цахилар а, халкъ кхачалуш хилар а ду. Цхьадика, хIинца вайн Мехка-кхел ю оцу гIуллакхна орцахъяьлла. Дукха хан йоццуш, нохчийн наибашка бен ца кхойкхуш, кхеташо йина цо. Цо сацам бина машар бан а, Нохчийчоь, веччалг санна, тIелеттачу Шемалах дIакъасто а. Имамна и гIуллакх чIогIа новкъадаьлла. ТIелхаг цига вахана аьлла, цуьнан меттана дегIастанхойн наиб Абкар-Дибар вахийтина имама. Шун цхьа Батакъ воцург, массо а наиб вара цигахь. Ша гира ваккха гIертий хууш, шен доцчу денца, вогIуш ву Шемал Шуьйта. ГIирмахь тIом болийна Хонкара оьрсийн паччахьца машар а бина Iаш хилча, вай Шемална шен метта мIара богIа беза. Дала вазвина ваийтина ма вац иза вайна. ХIун хета шуна?\nС у р а й п: Шен Делан ницкъ бар-кха и хьуна хетарг а, тхуна луург а хилийта. Ас аьлларг дийр долуш бу дукхахболу шотой. Иштта а денна оьрсашна тIеуьдуш бу уьш. Батакъ царна дан хIума доцуш, кIелвисна.\nД у г а : Сан нах а, сан чIаьнтой а, ас аьлларг дийр долуш бу. ГIовтта гIерташ, карзахе хьийза. Иза бакъдерг ду, Сурайп, аьшпаш а боцуш.\nС а й д а - Х ь а ь ж а: Никалай Евдокимов Шуьйтахь шен чIагIо ян дагахь ву. Цо шуьга, тешаме нах а гулбай, шегара хаам хиллалц, собарде боху, амма – кийчча вовшахтоьхна тоба а йолуш. Наибна резабоцурш, цуьнца хьагI ерш хила беза коьртехь. Евдокимов тохарлерачу инарлех тера вац шуна. Суна цуьнгахь товриг: иза майра хилар, шечух вухацавалар ду. Цу тIе, шен дешан да ву иза. ТIеман гIирс а, тIедуху, когадуху хIума а схьахоьцур ду ша, боху, вайна. Цхьа хIума боху цо вайга: шайна тIера, нахана бале даьлла долу Шемалан Iедал, кхоссий дIадахийта. Шайн мохк а, шайн латта а каралаций, Россин пачхьалкхана кара а гIой, машаре Iе, боху, шайн доьзалш а кхиош.\nД у г а : Деллахьа, ма нийса а, ма-дарра а къамел ду-кха цо деж дерг! Шемал вац нах бохайтург болж, нахана гIодерг долж.\nС а й д а - Х ь а ь ж а: Кхин цхьаъ ду шуна: цо-м ша дукхахболу наибаш буьтур бу, боху, шайн даржехь, уьш шена муьтIахь хилахь. Ткъа вайн массо а наиб шайн хьаькамалла дожарна кхоьруш ма ву. Цу тIе, ша ма-ярра Iадъюьтур ю, боху, нохчийн къепе, Шемала динчунна тIе куьг ца кховдош. ШарI юкъара дIадоккхур дац ша, боху, долуш дерг Iалашдан ша чIогIа лаам болуш ву, боху. Доцца аьлча, хIаллакьхуьлуш верг веккъа цхьа имам ву. Инарлин политика, вайн дегнашка хьаьжжина, болх беш хир ю шуна. Цундела, вайн наибех дукхахберш имамана дуьхьал гIаттам бан ойла йолуш бу. Йийсаре вахана Нойбоьрара Эска а, БоргIанехь меттиг елла, ваха хаийна инарлас. Доцца аьлча, кIентий, имамана беш болу го гатлуш бу. Кестта иза вохийна, цуьнга палс бегабойтур бу.\nС у р а й п: Цхьа къайлах «нун» долуш меттиг-м яц-те оцу гIуллакхан? ХIара диканца дIадерзахь, дика дара. Юьхьанца налха а хьаькхна, вай маIашна юкъалаца гIерташ вуй-те инарла?\nС а й д а - Х ь а ь ж а: Сурайп, мух-мухха а стаг вац хьуна иза. Новр-гIалахь вина а, кхиъна а ву. Вайн гIиллакхаш, Iадаташ дика девзаш ву. Иранехь, ДегIастахь, вайн ВаларгтIехь, кхечу меттигашкахь тIом бина, догмайра тIемало ву. Хьуна хаа лаахь, ледара хилар бахьанехь Шемала наибийн даржах мукъабитинарш даржехь лакхабаха дагахь вац иза. Вовшийн, пхи пIелг санна, дика бевзаш хиларна, вовшийн Iехо йолу ойла ца кхоллайолуьйту «кхо бIаьрг» болчо. Цу тIехь хIилла дац, Сурайп. Доцца алча, вайца тIом беш вац иза, вай эшо гIерташ а вац. Цуьнан Iалашо – вайн лаьмнашкара и имам эккхор ю. Тахана хьуна а, суна а, вайна массарна а луург ду-кх иза. Дала вайга машарехь Iе боху. Машар шех цатешачаьрца а лелабе, боху цо. Буц, орамаш, диттийн гIаш дууш бу тахана вайн нах. Къа дац церан? Катоьхнна эккхо веза имам. Цо вайна бина цхьа а дика болх бац. Вайн махкахь сел хала, сел ирча хьал хIоттар хIун бахьана ду аьлча, цхьана хенахь вай, вазвина, и имам тIеэцар ду.\nС у р а й п: Со хаъал хилчахьана дуьйна, сецна бац хIара тIом. КIорда а вина, хьех чекхваьлла и имам, цуьнца цхьаьна хIара тIом безарш а. Батакъна тIаьхьа хIоьттина, айса лелийначунна дохковаьлла со. Далла дезаш долу сийлахь гIуллакх ду, бусалба тоьлла доьрзур ду бохуш, леллера со. Корта боцуш хуьлу-кх жималла.\nД у г а : Сурайп, бакъ баьх Iа хIонза! КъорIанер, хера хьана сона хьо тхоьца хир вуй.\nС а й д а - Х ь а ь ж а: Хьалхалера ницкъ бац шуна имаман. Хир хаьдда виран. ХIара вай долийна гIуллакх вайга чекхдаккхалахь, цуьнан букъ а кагбеш, вайна боккха кхаъ хуьлуш, дуьненна дийца хIума а долуш болх хуьлура кхунах. Дика гIуллакх цкъа а леш ма дац.\nД у г а : Дала мукъалахь, иштта хир ма ду хьона аз.\nСурайп. Дала мукъалахь, вайн ницкъ кхочург дийр ду-кх вай. Соьца тоба дина, ас аьлларг дийр долуш нах бу шуна сан. Иштта дIаала инарле. Веза хинволчу Дала аьтто бойла.\nС а й д а - Х ь а ь ж а: (шен мекхех пIелг а хьаькхна). Сурайп, со хьуна чIогIа реза ву. Дугас соьга ма вийццара хилла хьо. Хьо дохковер вац хьуна. Маш-я-аллахI, вайн гIуллакхаш вон хир дац шуна. Вайх хIораннах воккха хьаькам хир ву. ХIара мохк вайн карахь хир бу. Хир ю таро, хир ду хьал. (Хьала а гIоттуш) Кхин хIун оьшу вайна…Сурайп, марша Iойла, кхин Iен таро яц. Сатасале ЧIишка кхача везаш ву тхойшиъ.\nС у р а й п:Вай даха, ца воьду хIума яаза-м. Зуда, хезий хьуна…


7 май — Википеди\n25 May 2013 - 27 Jan 2019\nОрш Шин Кха Еар Пlе Шот Кlи\nОцу динахь бинарш[нисъе | нисъе чухулара]\nЗаураев Вахит Вахаевич (1952 шаран 7 май) — Нохчийн Республикан Сийлахь художник\nРабиндранат Тагор (1861 шаран 7 май — 1941 шаран 7 август) — индийн яздархо, поэт, композитор, художник, юкъараллин гӀуллакхо. Цуьна кхолларалло кхоьллина Бенгалин литература а, музыка а. Нобелин совгӀатан лауреат (1913 шо).\nИоганнес Брамс (1833 шаран 7 май, Гамбург — 1897 шаран 3 апрель, Вена) — немцойн композитор, пианист, романтизман муран коьртачарех векал.\nПётр Ильич Чайковский (1840 шаран 25 апрель (7 май), Воткинск, Вятски губерни, Российн импери — 1893 шаран 25 октябрь (6 ноябрь), Санкт-Петербург) — оьрсийн композитор, дирижёр, хьехархо, музыкин юкъараллин гӀуллакхо, музыкин журналист.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=7_май&oldid=134661»\nМассо терахьаш могӀам\nХӀокху агӀон тӀаьххьаралера хийцам: 2013, 26 ноябрь, 10:19.


Адам пайхамара (Дела реза хуьлда цунна) тоба дарх лаьцна » Нийсо-Дагестан\n15.07.2020 77 0 niyso\nВезачу Дала Къуръана чохь аьлла: «Ас цуьнан тоба къобалдира. Со къинхетаме ву, тоба къобалдеш ву». Адам пайхамар (Дела реза хуьлда цунна) Деле вирзина хилла х1окху дешнашца: «Х1ай тхан Дела, оха зулам дина тхайн дог1машца, Ахь тхуна геч ца дахь, тхо дакъаза девллачарах хир ма ду». Ибн 1аббаса (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Адам а, Хьава а дилхинера шаьшшиъ ялсамани чуьра арадаьккхинчу хенахь. Шина б1е шарахь дилхинера и шиъ. Юуш, молуш доцуш шовзткъа дийнахь а, буьйсанна а 1ийнера». Раввах1у Мас1уда дийцина: «Шегара г1алат даьллачу хенахь, Далла дукха вилхина хиллера Дауд. Лаьттан букъа т1ехь мел долу хи гулдича, Даудан б1аьргех охьадаьлла хи дукхох хир ма дара. Даудан б1аьргех охьа мел даьлла хи а, лаьтта т1ехь мел долу хи а гулдича, Адам пайхамаран (Дела реза хуьлда цунна) ша ялсамани чуьра араваьккхича, Далла вилхина б1аьргех охьадаьлла хи кхин а дукха хир ма дара. Шега ма баа аьлла шена бихкина хилла болу стом биъна ша ялсамани чуьра араваьккхинчу хенахь, Адам пайхамар (Дела реза хуьлда цунна) кхаа б1е шарахь1ийнера, Делах эхь хеташ, шен корта хьала ца та1ош. Дала цуьнгара бехк баьккхина: «И стом х1унда кхаьлли ахь. Ас хьоьга ма баа ма аьллера и». Адам пайхамара (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Х1айн тхан Дела, суна и Хьавас баий-кха». Хьавага хаьттина Дала: « Х1унда баийна ахь и стом Адамна?» Хьавас аьлла: «Лаьхьано баа аьллера соьга иза». Дала лаьхьане хаьттина: «Х1унда баийна ахь и цунна?» Лаьхьано аьлла: «Иблисо баийта элира соьга». Дала аьлла т1аккха: «Х1ай Хьава, х1ора баттахь зударшна лазар лур ду Ас, и стом баа алар бахьана долуш. Х1ай лаьхьа, хьан когаш д1ахедор бу Ас, хьайн юьхь текхош лелар бу хьо. Хьан корта отуьйтур бу Ас хьуна дуьхьалкхеттачуьнга. Хьо, х1ай Иблис, Ас Сайн къинхетамах гена даьккхина». Шегара даьлларг хууш вара Адам пайхамар (Дела реза хуьлда цунна). Шегара даьллачунна дохковаьллера иза, дохковаларца сихо йинера цо. Делан къинхетамах цо дог ца диллинера. И Дела къинхетаме ву, дохковаьллачу Шен лена гечдеш ву Веза хилла волу Дела. Дала Шен къинхетамах ма дохийла вай. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен шапа1атах ма дохийла вай. Вайн устазаша шайн 1уналлех ма дохийла вай.\nТоба даран кхо бехкам бу:\n1. 1есачу, къа долчу, хьарамчу х1уманах юхакхетар.\n2. Ша динчунна дохковалар.\n3. Кхин цкъа а цу т1е ца верза лаам хиларна т1ехь ч1аг1о яр.\nХ1окху бехкамех цхьаъ ца хилча тоба дан мегаш дац. Дала боху: «Тоба де аш массара а, х1ай бусалба нах, шу декъала а хуьлда». (Сура «Ан-Нур»). Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Х1ай нах, Далла тоба де аш, Цуьнга гечдар деха аш».\nТоба дечо хьалха шах1адат далор ду иштта:\n«Ашх1аду аллаилах1а иллаллах1 ва ашх1аду анна мухьаммадар-расулуллах1». «Астаг1фируллах1, - кхузза эр ду. Деле сайна гечдар доьху ас, яханчу хенахь сайгара дийлинчу Дела реза воцучу х1уманашна дохковели со. Т1ейог1учу заманахь Дала а, Пайхамара а хьарам динарг ца лело ч1аг1о йи ас». Иштта Далла хьаставелла «Сан тоба къобалде Ахь», - аьлла, Деле доьхур ду, Делан къинхетаме дог дохуш. Хьайгара мел даккхий къинош дийлинехь а Дала гечдийр дац алий Делан къинхетамах дог ма дилла. Дала Шен лай дохковалахь цуьнан къинош д1а а даьхна, церан метта дика яздийр ду аьлла. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Къиношна тоба динарг – къа ца латийнарг санна ву».\nЮнус пайхамар (Дела реза хуьлда цунна) ч1еран кийра ваханчу хенахь цо Деле тоба дина: «Лаилах1а илла анта субхьанака инний кунту миназзолимийн». Дала иза цу балех хьалхаваьккхина. Иштта и аят доьшуш болу бусалба нах Дала хьалхабохур бу.\nИбрах1им пайхамар (Дела реза хуьлда цунна) Намруз паччахьо ц1ерга кхоьссича Ибрах1има аьлла: «Хьасби яллох1у ва ни1мал вакийл». Дала цу ц1еран балех хьалхаваьккхина иза. Иштта ц1ена шайн болх Деле буьллуш болу нах Дала массо балех хьалхабохур бу.\n«Я Аллах1, Хьо воцург кхин дела вац. Хьо со кхобуш верг ву, со Хьан лай ву, Хьан ч1аг1онна т1ехь ву со, сайн ницкъ ма-кхоччу Ахь бохург деш ву со, Хьоьца ларло со вонах, Ахь суна деллачу ни1маташна со къера ву, сан къиношна гечде Ахь, къиношна гечдеш верг Хьо бен вац».\n«Бисмиллах1и ма шааллах1у ла ясукъул хойра иллаллах1, Бисмиллах1и ма шааллах1у ла ясрифуссу ла иллаллах1. Бисмиллах1и ма шааллах1у ма канна минни1матин фаминаллах1, Бисмиллах1и ма шааллах1у ла хьавла ва ла къуввата илла биллах1» . Х1ара 1уьйранна, суьйранна кхузза дешнарг 1алашвийр ву х1ума лачкъорах, ц1е яларх, хи буха вахарх.\nЗорбане кечйинарг -


Оьрсийчоь, Дечкен-бутт 14, 2014\nШинари-де 14 Дечкен-бутт 2014\nТкъе кхо шо хьалха Прибалтикерчу кхаа пачхьалкхо шаьш йозуш йоцуш хилар дIакхайкхийча царна дуьхьал даьхнера Кремло шен эскарш. Литван коьртачу гIалахь Вилнюсехь цара вийра машаре демонстраце араваьлла 13 стаг. Таллиннехь цу тайппа цIий Iанор сацо аравелира Тартухь дIатардинчу Советан эскаран декъан буьйранча Дудаев ЖовхIар. И бахьана долуш тахана а нохчийн инарлан цIе сий дарца йоккху Эстонехь.\nВевзаш волу Iамеркера журналист Сэттер Дэвид кхин Оьрсийчу воуьйтур воцуш сацам бина Москохо\nРогIерачу Малхбузера журналистана дихкина Оьрсийчоьнан Iедалша цу махка вар. Иза Цхьаьнатоьхначу Штаташкара Сэттер Дэвид ву, Маршо радион консультант санна бох беш волу. Амма Сэттер Дэвид дуьххьарлераниг журналист вац Оьрсийчоьнан Iедало некъ бихкина верг.\nДечкен-бутт 13, 2014\nЮристийн МусаевгIеран - Мурадан а, Мохьмадан а - цIенойх хьаьжна Iедал\nОршот дийнахь Оьрсийчоьнан Талламан комитет вевзаш волчу Москохарчу адвокатан Мусаев Мурадан а, цуьнан вешин Мохьмадан а (иза лаккхара тIехьажам боьхучу гIуллакхийн талламча ву Нохчийчуьрчу Талламан комитетехь) цIенойх хьаьжна. Iедало ша кхерорхьама арабаьккхина некъ бу иза, элира Мусаев Мурада Маршо Радиона ша еллачу интервьюхь. Цунна а, цуьнан доьзална а гонах лелаечу харцоно оьгIазбахийтина Москох адвокатурашкахь белхаш беш болу кавказхой.\nКъизаллан мах 2 миллион бу. Ткъа нийсонан?\nНохчийн тоба тоьлла Страсбургерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхелехь Оьрсийчоьне цо доьза байъинчу нахах жоп доьхуш. 2000-2006-чу шарахь оьрсаша а, Нохчийчуьрчу администрацин ницкъашкарчу нохчаша а 36 стаг вадорна пачхьалкх декхаре ю гергарчарна 2 миллион евро ахча охьадилла.\nКерлачу хIусамашна реза бац Карабулакера бахархой\nГIалгIайн махкарчу Карабулак гIалара цхьана урамера бахархой доьхьала боьвла, шай ширачу цIенош чуьра керлачу гIишлонаш чу дехьа бовла. Бахьанаш-хIинца йолчу чоьнелла доьхьала кегий ерш луш хилар. Амма, Iедалша, шай Iалашо кхочуш ян гIерташ бу. ХIинцале церан массеран хIусамашна тIера тхоьвнаш дIаэцна.\nОлимпан ловзарийн исторехь дуьххьара Сочехь сел чIогIа кхерамазалла ларъян дагахь ю Москох\nЦхьа бутт баьлча Оьрсийчохь дуьйлалуш долу Iаьнан Олимпан ловзаршна кхерамазалла кхочушъян, инзаре йоккха операци йолийна оьрсийн Iедалша, Iаьржачу хIордана уллехь Iуьллучу Сочи-гIалахь. Орцаллин министро Пучков Владимира дIахьедар дина, шинарин дийнахь дуьйна, Олимпан ловзаршкахь кхерамазалла латтор тIехь долу леррина дакъош, «тIеман хьелийн кепехь кийча хир долуш ду», аьлла.\nКремлана уллехь кавказхойн хелхар дина оьрсийн мехкарша\nМоскохахь ЦIечу майданехь, къаьмнашна юккъахь барте кхойкхуш, кавказхойн хелхар дина оьрсийн юккъаралхоша. Интернетехь вовшахкхеттачу тобано дина иза. Полицимно цаьргахь хилла йолу плакат дIаяьккхина, царах оьрсийн цхьа кIант а дIалаьцнера. Шай и акци тIаьххьара яц аьлла тидам оцу тобанна декъашхоша.\nДечкен-бутт 06, 2014\nСочи дIакъевлина Кавказерчу бахархошна?\nIаьнан Олимпиада дIахьон йолчу Сочи-гIалана цхьа леррина талламаш биний бен чу буьтура болуш бац дагестанхой а, нохчий а, гIалгIай а. И хамм гIарабаьккхина Интренетехь. Официала бац иза, амма, масала Нохчийчохь цец ца бовлу, иза бакъ хилча а.\nДечкен-бутт 04, 2014\nКремлана уллехь кавказхойх хелхабийла кечлуш бу оьрсий\nКремлана герггахь, Москохарчу цIечу Майданахь кавказхойн хелхар деш флешмоб хIоттор ю тIедогIучу оршотдийнахь оьрсийн журналиста Кириленко Анастасияс. Беккъа оьрсий бен а хир бац шайна къаьмнаш къестор товш доцийла оцу кепехь гойту барам дIахьош. И интернационалан акци дIаяхьа кечлуш бу Москох дуккха а оьрсий, бевлла интернетехь цунна дуьхьалберш а.\nКIиранан хиламаш (оьрсийн верси)\nA rally in Ukraine for the release of a detained pro-EU demonstrator, bread art by an imprisoned Russian activist, new ice-skating rinks in Kyrgyzstan's coldest region, plus stories from Tajikistan and Pakistan.\nГIуран-бутт 31, 2013\nДаханчу Шеран ЖамIаш\nДаханачу 2013-чу шарахь Нохчийчохь, Къилбаседа Кавказехь, Оьрсийчохь, дуьненахь а хиллачу коьрта хиламашна жамI дина Маршо радионо.


Товбеца-бутт - нохчийн исторехь\nТовбеца-бутт 01, 2012\nНохчийчоь -- Мансуран тIера Дудаевна тIекхаччалц, "Вайн Дагестан" журналан леррина арахецаран коьрта агIо, ГIур1995\nИсторин хьостамах тера ю, хIуъа а тIеолла аьтто болуш болчу, аьлла дуьненна а вевзаш волчу яздархочо Дюма Александара. ХIинца а кхоччуш язйина йоцучу нохчийн исторехь дуккха а ю сингаттаме а, къиза а яьхкина хенаш. Царах лаьцна яздинчу наха шайна луучу агIор тидина уьш, Дюмас бийцина хьостаманна санна, бакъ-ду дац ца бохаш шайн хетачу агIора хиламаш тIе а ухкуш.\nИза сийлахь артист ву олуш, хилла дерриг а дуьнентIехь. Муьлххачу а паччахьо а, пачхьалкхан куьйгалхочо а дозаллица тIеоьцуш хилла иза, цуьнга салам а делла маршалла хатта. Мичча а ша дIакхачча цо дIабоккхуш ца хилла ша къомах нохчийн хилар хаийта лелош болу холхазан куй.\nДерриг а дуьнентIехь вевзуш волу Эсамбаев Махьмуд вина Товбеца-беттан 15-чу дийнахь 1924-чу шарахь.\n2008-чу шарахь Соьлж-гIалахь хIоллам хIоттийра цуьнан сийна лерина. Цигахь дакъалоцуш хиллачу Махьмудан бераллехь хиллачу доттагIо Йоккхачу АтагIарчу Солсаев Абуезида дага луьйца:\nСолсаев Абуезид: «Жима волуш дуьйна къастина вара иза. Цхьаьна юкъанна нислора тхо ара дволий цхьаьнакхеташ. Тхо тхайн чура ара довлара, иза шен чура ара валара. Тхуна т1е куьйгаш т1ехь а вог1ий, халхаран бал бакхар цо. Берийн вовшашца дов даьлча, дов дан мегар дац олий, забаре а доккхий, берийн барт бора цо. Тамашийна вр-кх иза жима волуш дуьйна а».\nЭсамбаев Махьмуд кхелхина 7-чу Январехь 2000-чу шарахь.\nТкъа 227 шо хьалха 1785-чу шарахь Товбеца-беттан 15-чу дийнахь Шейх Мансур коьртахь волчу эскаро Каргински олуш йолу редут схьа а йоккхий, гоне лоцу ГIизлар-гIап.\n1791-чу шарахь аьхка, Анапа-гIап йоккхуш, оьрсийн эскарша йисаре а лоций, Петарбухарчу Шлисселбург-гIоьпехь дIавалар нисло Шейх Мансуран.\nИккхинчу тасадаларехь Майртуьпарчу Оччар-хьаж моллас воь инарла Греков. Ткъа Лисаневичана онда чов йо. Инарла Лисаневич ле цхьа кIира даьлча. Оьрсийн салтташа, тоьпаш йеттий, воь 200 сов нохчий а, ногIий а. Коьртачу декъана уьш хуьлу дешна нах.\nТовбеца-беттан 7-чу дийнахь 1840 шарахь инарло Галафеевс куьйгалла деш долчу эскарша Йоккха АтагIа а, Чехкар-гIала а, ГIойтIа а, Хьалха-Марта а, Гихта а ягош цаьрна юькъахь хуьлу оьрсийн вевзаш волу поэт поручик Лермонтов Михаил. Оццу шарахь Товбеца-беттан 11-чу дийнахь ВаларгтIехь нохчашца хиллачу тIамехь дакъа лаьцна аьлла, цунна ло Владмиран цIарах йолу орден. И тIом чекхбаьлча язйо Лермонтов Михаила ше дика йевзаш йолу «Валерик» цIе йолу байт. Цуьнах лаьцна дуьйцу Чабаев Лемас.\nЧабаев Лема: «1840-чу шеран аьхкно юха а хазйинчу Нохчийчу ламанхой къарбан йогIу Тенгински полк. Цуьнан могIаршкахь хуьлу Лермонтов. Цо шен маьIана до хуьлучуьнан. Императоро а, цуьнан бено а лета ваийтинчу къонахчунна догIуш дац йо еш йолу ойланаш яр. ТIеман куьранна юккъехула язйо цо евзуш йолу байт «Валерик».\nЦIахь маршонехь, валарх-висарх еш ойла а йоцуш, синкъерамашка а лелаш ехачу, шен езаре язйина цо иза. Шегарчу хьоланий а, Даймахкахь бисинчу накъостийн хьоланий а юкъа, шаьш вовшах къастош дуккха а хьелаш доьлла хилар гойту Лермонтовс. Ца тов цунна дуьненан тоьллачу Iаламна къел а баьана шайн бIаьно беш болу тIом.\nЦунна шеко а йоцуш, къордийна адамашна юкъахь лела гамо а, хьагI а, мостагIалла а. Кхин дIаечу ойланца дуьззина досту цо шен дог.\nЧего он хочет!? небо ясно,\nВалерик байт, кхеташ ма-хиллара, юьззина йогIу Лермонтовн амалца. Цхьана агIора заманан воI хила а везаш, импери цIарах кавказхо къар ван веана иза. Вукха агIора ша а, шайн бIо а нийса ца хиларх а кхета иза. Ткъа Валерик-байто гойту, харц тIемашкахь ша дIахьош долчу шен дахарх иза воккхавевеш ца хилар а, и тайпа дахар цунна къордийна хилар а».\nКхин а цхьа шо даьлча майоро Николай Мартыновс воь Лермонтов Михаил Пятигорск-гIалина генабоццуш болчу Машук-ломан йистехь.\n1845-чу шарахь Товбеца-баттахь хуьлу исторехь дукха чIогIа хьехаш йоцу, амма мехала йолу тIеман операци. Имам Шемила кхоьллинчу Имаматан коьрта шахьар лоруш йолу ДаьргIа схьаяккха сацам бо оьрсийн паччахьан Кавказехь долчу эскаран буьйранчо княза Воронцовс.\nИнарлашна юкъахь, хеташ ма-хиллара, коьрта шахьара схьа а яьккхкина дIабоьрзур бу моьтташ хилла Воронцовна иттаннаш шерашкахь схьабогIуш болу Кавказера тIом. Цо дагалаьцначуьнан хIун жамI хилира дуьйцуш ву историн Iилманча Абумуслимов Сайд-Хьасан.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: «Цуьнах «Ичкерийское сражение» а олу, «Даргийнский поход» а олу. Товбеца-баттахь Iаламат доккху эскар теттина хилла ДаьргIа схьаяккха. Кхузахь 21 батальон хилла. 46 йоккха топ а хилла. ГIо деш гIалгIазакхийн эскарш а хилла. Тактика а хийцина цара, Дагестанехула тIелатар дан сацам а беш.\nКоьрта маьIна ду кхузахь, ДаьргIахь хиллачу тIеман политикан тIаьхьло хилар. 1845-гIа шарахь дуьйна оьрсийн куьйгалхоша, хьалха ма-хиллара нисса дIа тIамца чекхбовла а ца гIерташ, тIе тидам бахийтина халкъана юкъахь йолчу морзагIаллех а, халкъана юкъахь болчу цатемех, адамийн гIийла агIонех а пайдарна эца.\nТовбеца-беттан 15-чу дийнахь 1859 шарахь Оьрсийн эскарша ерриг а аьлча санна дIалоца Нохчийчоь. ТIемаш бар дехьа долу Дагестане.\n1888-чу шарахь Товбеца-беттан 14-чу дийнахь паччахьан Iедалша дIакхайкха до Нохчийчура а, ГIалгIайчура а хьаннаш пачхьалкхан долахь ю олий.\nКулакаш хIаллакх бина ца Iаш, нохчийн буржуазин национализм хIаллак йо шаьш олий, цхьана дийнахь Товбеца-баттахь 1937-чу шарахь Нохчийчурчу болшевикийн Iедалша дIалоца 14 эзар стаг, вуьшта аьлча, дерриг нохчийн къоман 3 процент бахархой.\nТовбеца-беттан 8-чу дийнахь1941-чу шарахь Совета пачхьалкхан чьхьарчу гуллакхийн наркомо Берия Лаврентийс омра до Гуьржийчохь Ахалхеван-къоштIахь тIеман операци дIахьо олий. Цу операцин Берияс билгаляьккхина йолу Iалашо хуьлу нохчийн бандех бисина болу Гуьржийчурчу Ахалхеван-кIоштIахь Хилдехьарчу а, МаIастарчу а чIожашкахь дIалевчIкъина болу зуламхой байар.\nТовбеца-беттан 7-чу дийнахь 1941 шарахь НКВД-н ьандитизмаца къийсам латточу тобанан куьйгалхочуьнан когаметто Жуковс НКВД-н наркоман когаметте Кобуловга рапорт дохьуьйту Нохчийчохь хIоьттинчу хьолах лоций.\nЦу тIехь дуьйцуш хуьлу Нохчийчурчу чекистех лаьттачу бандитизмаца къийсам латточу тобано хIумма а деш дац ярташкахь олий. Агенташна юкъахь дукха бу шина а агIонна болх беш болу нах. Амма агенташна юкъахь чистка йеш цхьа а стаг вац бохаш, яздо Жуковс.\n1944-чу шарахь Товбеца-баттахь цхьацца низамаш дохийна аьлла, Казахстанехь НКВД-но дIалоцу 2196 махкахваьккхиан волу стаг. Царах, наггахь а бен гIалгIай, я кхарачо воцуш, берш аьлча санна хуьлу нохчий.\n1956-чу шарахь Товбеца-беттан 16-чу дийнахь Совета пачхьалкхан Лаккхарчу Советан Президиумо указ ара доккху Казахстанехь а, Юккъерчу Азехь а, Сибрех а болчу нохчашна шаьш бехачу ярташкара дIасабовла бакъо луш. Амма нохчий ара бохуш цаьргара дIабаьккхина болу бахам юха ло аьлла, ца хуьлу цу тIехь.\n1992-чу шарахь Товбеца-беттан 22-чу дийнахь «го цIан бе» олий, кхайхкам бо Дудаев ЖовхIаре кхаа нохчийн парламентан дупутато, Сосланбеков Юсуп коьртехь а волуш. Нагахь иза цо ца дахь, шаьш, ницкъах пайда а оьцуш, дийра ду иза олий, кхерам тосу цара. Цу гIулкхо бух буьллу Нохчийчоьнан президент волчу Дудаев Жовх1арна а, парламентана а юкъахь иккхийнчу девнан.\nТовбеца-беттан 30-чу дийнахь 1995-чу шарахь Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а векалша машар барт бо тIом сацо а, оьрсийн эскарш юхадаха а, Нохчийчохь харжамаш бан а. И барт беш юкъарло лелош хуьлу Европехь Кхерамазаллехула а, Цхьаьнабелхан а Вовшахтохараллан Соьлж-гIалахь йолу мисси.\nНохчийчохь, хьалхара тIом боьдаш, хьалхара машаран барт бина хан дагалуьйцуш ву цу хенахь ПОСТФАКТУМ (Postfactum) олуш хиллачу Оьрсийчурчу хаамийн агенталлехь болх беш хилла волу Султанов Ахьмад.\nСултанов Ахьмад: «Къаьсттина аса тидам бинарг цхьа хIума дара. Дийцарш дIадоьлху меттиг, нах тIе ца гIертийта, милицино гонехь латтош яра. Цигара дехьо ваьлча, даиман а лаьтташ йоккху митинг хилара.\nДийцарш а дина, сарахь садаIа дIабоьлхуш, Масхадовс а Имаев Iусмана а, цу митингана тIе а боьлхий, цигахь дIахIоттийначу машенна тIе а бовлий, къамел дора. ТIом дIабера бу, самагатде олий, жимма нахана синтем бора цара.\nЦхьахIума дика дага догIу суна. Оцу дийцаршкахь дакъа лоцуш болчарна гIарол деш болчерна юкъахь къастина цхьа ши жимастаг вара. Хачукаев Мохьмад бохуш цхьа нохчийн тIемло а вара, цIен берет а тиллина, цхьа оьрсий а вара. Цаьршина вовшашца уьйраш тасаеллера. Журналисташа цаьршинан сурташ дахара, нохчин а, оьрсин а барт хилла бохуш, и шиъ велалуш а, мара ветталуш а.\nОцу оьрсийчо цхьаьана дийнахь совгIатанна урс делира Хачукаев Мохьмаданна, шен хаьнтIара схьа а даьккхина. Вукхо, кхин дуьхьала яла хIумма а ца хилла, ши-кхо патарма белира.\nКхоно, дийцарш жамI а доцуш дIа а дирзина, тIом юха а болабелча, тIемалой хьуьнхахь хиллера Iаш. Цхьана дийнахь Хачукаевна делла долу урс кхуьссуш хиллера уьш, нийсалла дIалатош. Эххар а цуьнан мукъ кагбелча гучудаьллера цу чохь леррина йиллина радиомаяк хилар.\nЦултIаьхьа тIемалоша дийцара, шаьш дIахIиттинчу муьлххачу а меттехь даиман а тIе бомбанаш еттара шайна бохуш. Уьш кхеташ ца хиллера, иза муха хуьлу бохучух. ТIом дIаболу аьлла, дицаршка веанчу салтичо деллачу уьрсана чохь йоллуш хилла-кх кхаьрна бомбанаш мичахь тоха еза аьлла, сигнал луш йолу и маяк».\n1995-чу шарахь машаран барт бар доьзна хуьлу Басаев Шемилан тобано Оьрсийчурчу Буденовск-гIала рейд йина хиларца.\n2006-чу шарахь Товбеца-беттан 10-чу дийнахь, кирадIасалелочу машенна чохь долу герз а эккхий, кхелха Басаев Шемил. ФСБ-н версица иза хуьлу, цара кечйина йолу, леррина операци. ТIкъа нохчийн тIемалоша дийцарехь, иза дара ларамаза хилла эккхар.\nИштта бара Товбеца-баттахь нохчийн исторехь хилла цхьаболу хиламаш.


Гайтукаева Бана. Стихаш. | ВАЙНАХ\n12.05.2014\tПоэзия, Статьи Оставить комментарий\n2014 шарахь ткъа шо кхочу Гайтукаева Бана вайца йоцуш. Амма вайца ю, ша цхьаннах а тера йоцу, еккъачу лазамех юьззина, Банин поэзи.\nАс ЛАЗАМ алий хьох, ДАХАР?\nОьгIазло-м йийр яц ахь суна?\nАс IИЙЖАМ алий хьох, ДАХАР?\nДог догу. Ницкъ лохьа суна.\nАс ТУЬЙРА алий хьох, ДАХАР?\nСийначу геналлехь дIадай сан туьйра.\nХАЗАЛЛА алий хьох, ДАХАР?\nАхь кIиллой бийр баций декъал?\n…ХIун ала ас хьох, хIун ала,\nСел мерза, сел къаьхьа туьйра.\nХийла со ца езарш ас кхардийна,\nСайн безначарна ас эзар вас йина…\nАмма цу массарна а ас гечдина –\nСо ца езаш – сайх кхаьрдинчарна а,\nСуна беззашехь, сайх кхета ца хиъначарна а…\n«Хьуна а магахьа нахана меггарг,\nАхь а ма дехахьа кхечарна тоьарг», –\nХьехарш до суна гергарчу наха,\n«Къахеташ» яха ца хуучу сох.\nЦа тоьа суна нахана тоьарг –\nСуна го малх боьлхуш, цIен Iовраш Iенош.\nЛатта а текхаш го, кийрахь дерг даьгна.\nЦа тоьа суна нахана тоьарг…\nХьо шех хервина,\nСайн дог чIагIделча,\nНеIарш къовлу ас,\nХьоь догдаха сайн\nБуьйса дIагIур ю,\nСан сих дакъош деш.\nЛаьцна аьрха йоI,\nЦу хьан бIаьрцIерлахь\nПоллах хьаьвзар ю.\nЦунна дицлур ду\nШа хьох довхо вар,\nМалх сих бахана,\nБезам бахна дог –\nИза-м полла бай,\nХьан бIаьрцIерлахь дерг –\nЦуьнан дуьне дай…\nБутт лаьцна-те тховса? –\nХIара дуьне ма чIогIа Iаржделла,\nБеттаса гуш ма дац,\nСан дагах дог кхиъча санна,\nХIун хилла-те хьовха –\nСедарчийн бIаьргаш а шелделла,\nСан бIаьргех бIаьрг кхиъча санна,\nСан деган лазамна\nЦIе тоьхча санна,\nХIара буьйса ма чIогIа дIатийна…\nСуна ела лаьа. Суна елха лаьа.\nКху сан даг чохь дерриг тховса цхьаьнаийна.\nАс хьан байташ ешча,\nЙиси дош а эшна,\nОйла яха лаха и сан тайнигаш.\nСуна хьега лаьа, суна кхета лаьа\nМичхьа сеци, сан бераллин сийна туьйра, хьо?\nСан месаш тIехь къиэга\nАс кегийна ченаш,\nСийна туьйра, сан месаш тIехь\nКъесташ ду хьан бIаьрхиш.\nСуна лаьа ела. Суна лаьа елха..\nКху сан дагчохь дерриг тховса иэди-кх ахь.\nАс сайн тайниг кечъеш,\nНанас дина дов а деза хетта.\nСуна лаьа ела. Суна елха лаьа.\nАхь бералле йиги-кх со, куьг а лаьцна тховса…\nБеттан нур дитийша,\nБеттан сих хьаьгначу дагна,\nШух тахна массарах\nМа чIогIа эвлаяаш хилла!\nБIаьвнийн мохк битийша\nСа цIена кхаьбначу дагна,\nКIорнешна цу-межарг билла.\nДитина шайн миска дезарш,\nШун къина вилхина илланча\nШайн кетIа хIоттахь,\nШайн дегнаш дилалаш –\nКъа доцчу сих девлла бIаьрхиш –\nЦхьа тIадам лаьтта ца божош…\nМа кегий дар-кха вай селхана…\nЛечкъаргех, тайнигех вай ловзуш,\nХьаьстича деллал бен,\nМацделча делхан бен,\nДегнаш чохь кхин хIумма а доцуш,\nМа дукха хан ели цул тIаьхьа!\nДахаран селхане гуш гIенах,\nДоккха садаьккхи ас,\nАхь дагна ярна вас,\nТахана, суо къаьсташ безамах,\nСелхана, хьаьги хьох дуьххьара!\nЗезаго зезаге дог кхийдадора,\nДог кхийдадора –\nЗезагна а хилла-кх зезаг тIеоьшуш,\nДахаран дезарша гIелдинчу сан даго\nХьо хьехавора –\nДагна а хиллийца\nкхин цхьа дог тIеоьшуш,\nБезнарш ма къастийла\nТийна буьйса, шен нур лаьтта хьоьрсуш,\nБатто стиглахь партал нека до.\n«ХIунда ю хьо гIайгIане?» – соь бохуш,\nСедано соь бIаьргаш теIадо.\nБеттан амат дагна хьоме хеташ,\nДоттагI, лоьхуш цунна чохь хьан сурт,\nХьуна доьлхуш, довза бIаьрхиш легош,\nДаго, хьоьга кхойкхуш, бетта мохь.\nДIо бешарчу дитта тIехь цхьа гIийла\nЧIобо болий шен иллин мукъам,\nЦхьаьнга-м кхойкхуш, иза тийжа тховса,\nСан даг чуьра эцна гIийла аз.\nГIайгIа, гIайгIа ас тийналле юьйцу,\nБуьйса кхачаяла дагахь яц,\nДIо Валарган тулгIено хIун дуьйцу?\nЦхьа мукъам бен, цуьнгара гIоли яц.\nТийна буьйса. Шен нур лаьтта,\nСеда, бохуш, лепа моттало:\n«Безнарш цкъа а ма къастийла вовшех,\nДеган доттагIа виц ца ло!»..\nСох назма хуьлучу буса\nХьан гIевлехь соьцу сан ойла.\nСайн сица хьан гIенаш хьостий,\nАс малйо сайн деган гIовла.\nТIаккха со дIа новкъа йолу,\nХьан цIена ойланаш оьций,\nСан са а мукъаме долу.\nСох назма хуьлучу буса,\nХьайн гIевлехь йоьлху сан гIайгIа.\nХьан деган мукъамех дуций…\nНазад: Алиева Зарина. «Беттан нур дитийша, беттан сих хьаьгначу дагна…»\nВперед: Чеченское солнце.


ТӀого́взанча (эрс: Искусник камня, каменщик) — хӀама (гIишлош) хьалйотташ вола болхло; кхераца (иштта кхерах хьаяь кхыйолча материалаца) хӀама хьалйотта ховш вола говзанча. Тахан гӀалгӀаша иштта леладу гӀишлонхо (строитель) яха дош а.\nФуртоугера Оахарганаькъан Дугои, Лаьнанаькъан Дации Чуранаькъан Хазбии;\nХьалйоттара говзал лелаеш бӀарчча тайпаш а хиннад. Царех лоархӀаш хиннаб, масала, Лакхереи, Юкъереи лохереи Оздигера Баркинхой. ГӀалгӀай тӀоговзанчаш санна бовзаш хиннаб ГӀалгӀайчел арахьа а – Нохчийчеи, ХӀирийчеи Гуржахьеи. Цига дӀабехаш хиннаб уж чоалхане гӀалаши вӀовнаши хьалйоттар духьа.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ТӀоговзанча&oldid=42393»\nПоследний раз редактировалась 21 Саькур 2021 в 23:18\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 21 Саькур 2021, 23:18.


Биг Босс Халид\nГIадужу-бутт 11, 2014\nВена - Арсаев Халид.\nДика йоьвзаш йолчу McDonald's компанино Big Mac олу хIамбургер еш кхайкхийнчу къовсамехь толам баьккхинера Австрехь вехачу вайн махкахочу Арсанов Халида. "Биг Босс Халид" (Big Boss Halid) аьлла цIе тиллинера цо ша кечбинчу кхачанна. Амма кху деношкахь иза бохка болийна McDonald's ресторанашкахь, Халидан цIе дIа а яьккхина.\nМасех де хьалха массо а Австрерчу зорбан хаамийн гIирсашкахь даьржира Макдоналдс чехка-хIумкхалларан кхерчийн „Сан Бургер“ цIе йолчу къовсамехь толам баьккхинчу нохчийн кхиазхочун Арсаев Халидан сурт. Цуо керла кхоьллина йолу бургер уггаре а чомехь а, томехь а леринера фаст-фуд ресторанийн куьйгалло.\n„Биг Босс Халид“ аьлла цу кIентан цIарах цIе тиллина йолчу цу бургеран сарташ Австри мел ю рекламин кампанехь дIасадиттинера автобусийн социйлашкахь а, гIишлойн пеношна тIехь. Ша Халид, буьйна лаьцна ша дагаяийтина йолу бургер а йолуш, даьхначу сарташна тIехь сихонца вевзашвирзира меттигерачу кегирхошна юккъехь, ткъа Макдоналдо иза ша седа санна вазван волийра, шайн керлачу продуктана ка ма доллу алсамох эцархой хилийтархьама – маркетинган массо а низамашца.\nАмма селхана седа санна вазвина хиллачу Халидах тахана радикалхо а, зударшца гомаверг а, чам боцу забарш еш верг а, иштта кхин дIа а цIераш а тоьхкуш, цунах мостагI варан кампани йолалелла меттигерачу хаамийн гIирсашкахь. Муха нисделла иза?\nЦкъа хьалха цхьана интернетерчу хаамийн гIирсан белхахоша яржон йолийна Халидан гуоанахьа гIовгIа – цу кIента Фейсбук агIонна тIехь царна карийна Шемарчу тIаме а вахана, цигахь кхелхинчу цхьана къоначу нохчочун сурт. Цу бухахь язйинера Халида немцойн маттахь: „Дика кIант вара иза.\nАс сатуьйсу, хьо хIинца елсманехь хир ву аьлла“. И дешнаш, схьахетарехь, цуо немцойн маттахь язйина хилар долчух тера ду цунна бале даьлларг. Нохчийн маттахь муьлха а стаг миччахь кхелхича олуш ма-хиллара, „Дала декъал войла хьо! Дала елсмани хьаша войла хьо!“ олуш Iадат ду, амма хийрачу махкахь кхуьуш а, вехаш а волчу Халидна а, цуьнан нийсархошна а ца хаа, дукхахьолехь, и саннарг нохчийн маттахь язда, тIаккха цара шайн хуучу маттахь олу я яздо.\nАмма и бохург дац, и кIант радикалхо ву я иза глобалан джихадан агIонча ву, я иза хиллане а Шема тIаме эхар бакъдеш ву бохург. Делахь а, цуьнан сибатехь и аматаш ган луучарна я цуо ша дакъалаьцначу къовсамехь толам баккхар ца дезначарна, я хиллане а Халид цIе хаамийн гIирсашкахь иштта машаречу акцица доьзна хьехор ца дезначарна тоалла хетта цу кхиазхочуо язбина масех могIа, цунна тIе радикалхочун мухIар хIоттон.\nЦул тIаьхьа хаамийн гIирсашкахь йолаелла йолу Халидах мостагI кхолларан кампани, боккъал а хьаьнг-хьаьнга а лалур йоцуш, жима хIума дацара. Маршо радиона карийра Австрехь цIеххьана керла мостагI вина вийцаре ваьккхина волу нохчийн кхиазхо Арсаев Халид.\nМассо а шен хенара долу вайнеха а, вайнеха доцун а бераш санна, цхьа а тайпа шеца хIилланаш я, шена тIекхолла гIерташ йолу радикалла а йоцуш, могIарера жима стаг ву иза, берийн аматера а валанза. Шеца хиллачух лаьцна иштта дийцира цуо Маршо радионе.\nАрсаев Халид: „Соьга доттагIчо аьллера, иштта и къовсам бу, цигахь дакъалаьцна хьайн дика хеташ йолу бургер яйта а, ахча а даккха йиш ю аьлла. Иштта лаьцнера ас цигахь дакъа. СовгIатана луш 3000 евро дара, 500 еврона Макдоналдсехь хIума яа чекаш лора.\nХIун хир дара хьажа динера ас и хIума, интернет чохь муха дакъалоцу а хьажна. Бургеран презентаци яле цхьа де хьалха сох лаьцна хIумнаш яздан йолаелира интернетера цхьа сайт. Юха Макдоналдера телефон тоьхна, сан агIонна тIера хIумнаш дIадайъа элира соьга. Ас цхьа сурт дIадайъира“.\nЮкъараллехь шена гуонахь дагахь а доцуш сел йоккха IалагIож яла йолаелча, Халида шен агIонна тIера цхьа сурт дIадайъира, ишттачу хьолехь дан догIуш ма-хиллара. ДIадайъинарг амма Шемахь кхелхинчун сурт дац, цхьа кхинарг ду, иштта юкъаралло юхьаралаьцна хилла долу.\nЦу сурта тIехь букъ берзийна лаьтташ цхьа къона зуда ю, когах зIе а йихкина, кхача кечбечу чоьнехь лаьтташ, цу бухахь яздина дара „Йинчу денца декъал йо хьо, хьоменарг“ боху дешнаш. Меттигерачу хаамийн гIирсашкахь и йоI Халидана евзаш йолчуха а, я иза кхуо йихкинчуха нундохуш яздора.\nАмма хIора а стагана кхеташ ду, - ткъа уггаре а хьалха и яздинчу журналисташна, хетарехь, шаьшна а, - и сурт кхиазхочуо интернетера схьаэцна дуйла а, иза цхьа ша-тайпа интернет-машанашкахь лелачу хьекъал доцучу забарийн масал дуйла а. Халида дуьйцу.\nАрсаев Халид: „И цхьа зуда яра, зIенаш йихкина когах. Суна интернетехь карийнера иза. Суна иза евзаш а яц, я цкъа а гина а яц. Бегашийна оха чукхоьссина яра иза. Иза иштта нахана халахетар дуйла хиънехь, ас и сурт чукхуссур дацара. ХIинца со психологана тIе а вахана, сайн цара цIе кхоьллина бинчу тIеIаткъамах цуьнгара сацам схьа а эцна, кхеле вер ву Макдоналдана а, сайх лаьцна и хIумнаш яздинчу цу интернет сайтана а дуьхьал“\nХаамийн гIирсашкахь гIовгIа йолаелча, Макдоналдс ресторанийн куьйгалло Халидца цхьаьнаболхбар катоьхна сацийна. Я хиллачун духе кхиа а ца гIуртуш, я кхиазхочун бехк бу я бац къастон а ца хьожуш. Цуо дагаяийтина йолу бургер „Биг босс Халид“ цIе тиллина хилла йолу пIераскан дуьйнахь дуьйна массо а Австрерчу цу фаст-фуд машанан ресторанашкахь йохка йолийна, амма цуьнан цIарна юккъера „Халид“ боху дош дIадаьккхина, хIинца иза еккъа Биг Босс бургер ларалуш ю.\nАмма цу тIехь чекхдолуш дац дерриге а. Кхеташ ду, когах буржалш тоьхна йолчу зудчуьн сурт шен агIонна тIехь тIетохар – иза хьекъале гIулч ца хиллийла. Кхеташ ду, Европехь глобалан джихад а, цуьнан агIончаш а уггаре а боккха кхерам санна лоручу муьрехь Шемахь кхелхинчун сийдар – иза меттигерчу нехан а, къайлахчу сервисийн а шеконаш самайоху хIума хилла дIахIуттур дуйла.\nКхеташ ду иштта, тIаьхьа-тIаьхьа неонацийн хьежамаш болчу наха кортош хьалаайдечу муьрехь, ткъа аьтто-популистийн партийн а, агIончийн тIеIаткъам дела денна алсам болуш лаьттачу махкахь и тайпа йозанаш шен агIонна тIехь яздар, мел кIезга а, тIаьхьалонийн ойла ца яр я цхьа тIехсов догцIеналла юйла.\nАмма 17 шо бен доцу кхиазхочун цу тайпанчу хIуманийн ойла ян хьекъал даима а ца кхочийла а ду кхеташ. И хьекъал ца кхачар бахьана долуш цунах мостагI ван гIертар а, вайн заманахьлера уггаре а ирча а, кхераме а йолу цIераш цунна хаамийн гIирсашкахь кхоллар – иза зуламан я лерина цхьаммо дIахьочу гамонан кампанин дозанера хIума ду.\nЦундела Халид а, цуьнан доьзал а кхелехула шайн бакъонашкахь къийса дагахь бу, Макдоналде а, Халидан харц цIе кхоьллинчу хаамийн гIирсашка а низамехула жоп а доьхуш.


Нохчийчоь -- Хасиев Сайд-Мохьмадан «Нохчийн гIиллакхех» книга йовзийтина Соьлж-ГIаларчу къоман библиотекехь. 22Дечкен-бутт2016\nХасиев Сайд-Мохьмадан «Нохчийн гIиллакхех» цIе йолчу жарган презентаци хилла кIирандийнахь Соьлж-ГIаларчу къоман библиотекехь. Цига баьхкина дуккха а нах бара, автор декъалван а, оцу Iилманан балхах лаьцна довха дош ала а. И бахьана долуш шина сохьтана лерина хилла суьйре дикка яхъелира.\nХасиевн "Нохчийн гIиллакхаш" зорбане даьхна Соьлжа-гIалахь\n«Нохчийн гIиллакхех» жарган чулацамехь шуьйра дуьцуш ду, кхеташ ма хиллара, вайн ширачу ламастех а, Iадатех а. Царах цхьадерш довш ду, цхьадерш дайна а ду. Хасиев Сайд-Мохьмадах а, цуьнан накъостех а беркат а даьлла, 30 сов шарахь бина болх, тахана зорбане баьккхина хиларх воккхаве историк Бено Шамал. Иштта цо тидам бира, цхьадолу нохчийн гIиллакхаш леррина юкъара дIадовлуш хииларна.\nБено: «Сайд-Мохьмад а, кхин а кхо-виъ стаг 1970-чу шерашкахь нохчийн къам латтийнарш бу. Уьш ца хиллехьара, вай кху чохь нохчийн мотт буьйцуш а хир бацара. ХIинца вайн дисина ши хIума дара. Марша вогIийла, Марша гIойла, Марша Iойла. Маршо. Синан маршо. ХIинца уьш а дIадохуш ду вайн, саламаш ду луш».\nХасиев Сайд-Мохьмад ву "Нохчийн гIиллакхех" книга йовзуьйтучу суьйренан декъашхошца\nХасиев Сайд-Мохьмадан жарган тIехь артикалшца шира гIиллакхаш дийцаре дале, билгалдоккху церан маьIнаш а, нохчийн синкхетаман бухан бозалла а, нехан кхетам самабала безаш хилар а. Ешча, иза иштта хирг хиларна тешам а бу, аьлла дийцира историко Ибрагимов Ризвана.\nИбрагимов: «ХIокху жаргин цIе «Нохчийн гIиллакхех» аьлла ю. ГIиллакхаш дац уьш. Царех кIеззиг цхьа дакъа ду. Цунах кхета деза. Иза юьхье ю. Кхечу нахе а, Iилманчашка а язъяйта, уьш самадовлийта а бина болх бу. Сан накъосто и жарга ешча, соьга телефон а тоьхна элира, 68 шарахь ша лехнарг «Нохчалла» боху хIума хилла-кх аьлла».\nЦIано, нийсо, бакъо бохучунна тIера цавалар бу нохчо хиларан гайтам. Нагахь цу тIера валахь, иза нохчо вац, цуьнан ворхIе да иза хиллехь а. Нохчочо ша нийса ца баьккхинчу когах, галдаьллачу дашах а, кхидолчух ша-шега хотту, шен сина хьалха бехкалавоьду, кхин ца далийта нигат а до, бохуш дуьйцуш ду «Нохчийн гIиллакхех» цIе йолчу жарган тIехь Хасиевс.\nНохчийн амалех а, ширачу заманара дуьйна схьадогIучу гIиллакхех а шуьйра дуьненна довзийтархьамма, и жарга кхечу меттанашка яьккхича дика хир дара бохуш бара оцу цхьанакхетаре баьхкинарш.\nТаханлерачу нохчийн юкъараллерачу хьолах, цхьа жимма а корта лозучунна сагаттадойтург ду, кегирхойн керчина дог-ойла, дайн гIилллакхашна тIера уьш бовлар, нохчашна хийра мел дерг тIеоьцуш хилар. Иза дика билгало яц аьлла, цхьана ойланехь къамел дира оцу гуламан декъашхоша. Историкана, хьехархочунна Берсанова Зулпаана хеттарехь, баккхийчара царна кхетачу агIор кховдо деза и гIиллакхаш а, Iадаташ а.\nБерсанова: «Кегирхошна кIезиг хаьа гIиллакхаш. Уьш царна ца деза бохург дац иза. Шайна хаз а деш, марз а деш дIадийцича, цара тIеоьцу уьш. Вайн баккхийчарца ларам, хьалагIаттар а, охьахаар а, дуьйцу, ткъа Сайд-Мохьмад шен белхашца оцу гIиллакхийн бухе кхуьйду. Цундела мехалла хета суна цо яздеш дерг».\nЖарган автор Хасиев Сайд-Мохьмад вевзачарна хаьа иза эсала а, ша динарг а, шегара Iилма а хьалхатоьттуш иман долуш а, оьзда стаг вуйла. Презентацехь иза вистхуьлуш а гуш дара иза.\nХасиев: «Айса динарг доккха хIума хетахьара, со и книжка пхаьрс кIелла а йоьллина министраллашкахула лелара вара. ХIинца а лелара вац. Суна хаьа, айса мел яздинчу дашах, со Далла хьалха жоп дала деза вуйла».\n«Нохчийн гIиллакхех» аьлла цIе йолу жарга зорбане ялла, наха ахча вовшах а тоьхна. И болх дIабаьхнарг ю «Нохчийн историйн юкъаралла» цIе йолу цхьаьнатохаралла. Цуьнан куьйгалхочо Успанов Юнис чIагIдо, къоман культура а, исбаьхьалла а дуьненна йовзийта шаьш кхин а проекташ дIахьур ю бохуш.\n"Нохчийн гIиллакхех", автор Хасиев Сайд-Мохьмад\nУспанов: «ХIинца шолгIаниг а, кхоалгIаниг а хилча нах кхетар бу и ахча цхьаннах къайладаккха гIерташ цхьа а воцийла. Вайн истори а, поэзи а, литература а, Дала мукъалахь, оха шуьйра йовзуьйтуш дIакхайкхор ю».\n«Нохчийн гIиллакхех» книга 2000 экземпляр бен яц. Уьш хIинцале а дIасаэцна. Хасиевн белхаш кхин дIа а зорбане баха Iалашо . «Нохчийн историйн юкъараллин».\n...Даге ца лало, Сий гIийла сагIа доьхуш лелар


Тохабенна ала дIабов гарга ба — Сердало\nТохабенна ала дIабов гарга ба\nУкх деношка цхьа къона саг венавар тха редакце ше язъяь байташ а яхьаш, байташ аьлча а цар хьисапе дола мугIараш дар цо денараш. «Оашош литературни оагIув еча хана цу юкъе а яхийте ер са байташ IотIайоахаялар оаша», аьнна уж еша волавелар сона зIамига саг. Цун кхолламгахьа адам дика дара, харц хIамах лорадалара, нахаца кIаьда хилара тIахьехаш къамаьлаш дар. Сона-м цкъарчоа цо ешар проза я меттар, бакъда, цо байташ я йоахар царех. Дика да-кх байташ уж яле, амма боарам кхоачашбе безаргба.\nЕшаш йолча байтий гIартам а, е хьаштдале гартам а болаш хIама дацар. Цудухьа аз аьлар «поэтага» хьай кхоллам исбахьален йоазон говзанчашка, е йоазонхошка дIахьекха хиннабий Iа, аьнна. Цу тIа гIолла кIезига раьза воацаш хилар сона «поэт»:\n— Са йоазош-м дац сагага дIахьокха дезаш, аз сай йоазох сагага кулгаш деттийтац, е тохийтарг а дац, — аьлар сога хьаьшас.\n— КIезига гIартамгахьа а гартамгахьа а тоадараш ца дой шоаш йолча тайпара IотIаяха йиш йолаш яц хьа уж байташ, цудухьа яхар аз-м, — аьлар аз.\n— Шоаш йолча тайпара IотIаяхача малагIа зе да акхар дергдар?\n— Даьра нах кегабергба, мотт кегалургба, байташ низ болаш хургьц. Цудухьа моллагIа араюкъе гIолла хьачуена байташ IотIаяхац оаха, цул совгIа литературни газет а мича да ер, — аз аьлча, раьза хиланзар са хьаьша.\n— Сона довз шо йоазонхой, наьха хIамаш дIа а ийъеш, уж тIаккха кIалтIа а йоахаш шоай цIерагIа IотIайоах оаша! Са стихаш шоашта хетача тайпара тоа а яь цхьанне цIерагIа IотIаяха воал хургва хьо! – аьнна ваха тохавелар из.\n— Даьллахьа, хьона дикагIдар да аз яхар. Хьох наха эсала поэт хетаргвоацаш, хьа кхоллам наха эзди хетаргболаш, хьа цIи дагайоаллаш да хьона аз яхар-м. Вешта наьха цIерагIа уж IотIа ца яхача фу кIалдусаргда тха? — аз аьлча а кхы хIама хиланзар, вахар из ший «безача маьхе йола дошо байташ» а ийца.\nИз ишта дIаваха халахийттар сона, хIана аьлча, цо уж кхоана малха йоахе нах беларгболаш кхоллам бар из. ХIаьта байташ гIалгIай а, эрсий а меттал язъяь яр. Бокъонца бий хьох йоазонхой наьха кхолламаш шоай долаш санна шоай цIерагIа IотIадоахаш, аьнна хийттар сона, хIана аьлча, геттара цIенхашта йоахар цо из. Нагахьа уж моргаш бIаьннена юкъе цаI мара веце а болаш бале, цо юхе мел бисараш бIех бу. Воккха йоазонхо се веце а, сайх цу тайпара дешаш алар дезац сона, аьлча новкъа а хургда, цудухьа лорабе беза йоазонхоша шоай къоалам наьха уйлашца хиннача кхолламах.\nХIанз ер аз вувца зIамига саг санна, цу оамалах кхесташ бола йоазонхой кIезига бац, амма дукхагIбараш шоаш язъяь хIама юххьанца наха бIаргайойта эхь хеташ а, из сов дика ца хеташ а хул, бакъда доаккхалдеш, уж морг мугIараш кхы цхьаькхане яздергдац яхаш хилар вIашатIехьа дац. Деррига ховш, тIахьожам ца эшаш саг Дала кхелла вац.\nМоллагIа шийна ца ховш дола хIама ховчарга дIа а хоатташ из деш хилча сага шийна аттагIа да цунца ваха. Цудухьа болалуча хана шоай болх цунгахьа хьакхашта а болаш гаьнабаьнначарга дIахьокхаш, царца дагабовлаш къонбараш хилча цар гIулакх дикагIа дIагIоргда. МоллагIа керта чу хьачу дена хIама боарам лора а ца беш Iояздича доалаш даларе-м поэташ дукха хургбар укх дунен тIа.\nЛаьрххIа йолча ГIалгIайчен йоазонхой союзо вIашагIъелла тоаба я «ТОМАРИ» (творческое объединение молодых талантов республики Ингушетия) яхаш. Цун кулгал деш, цу тоабан чубоагIаш болча кагирхошца къахьегаш, болх дIахьош гIалгIай метта хьехархо, йоазонхо, поэт Чемхилганаькъан Раиса я. Къона вале а къаьна вале а моллагIа язде волалуш волча сага аьттув ба цига уж гуллуча хана дIа а ваха шийна яздара бокъонаш хьаIомае. ХIаьта уж гуллу, Наьсарен культура цIагIа йолча Наьсарен керттерча библиотеке хIара бетта кхоалагIдолча шоатта дийнахьа. Из доацаш кхыча деношка а вIашагIбетталуш шоай начIал дIачIоагIдеш, деша говзал лакхъеш, къоалам шаьрбеш болх бу кагирхоша:\n— ТIехьарча хана яздеш дукха ба вайна кагирхой, цудухьа вай йоазонхой союза хьалхошта ларца оаха ер болх дIаболабаьб язде болалучарна аттагIа хургдолаш, проза а, поэзе а боарам лорабеш лерттIа язде царна ховргдолаш. Оаха вай боккхий йоазонхой а, дIахо яздара бокъонаш дика йовзаш бола нах а хьакхувлаш къахьег цу кагирхошца. МоллагIа воагIе а хьавенар дакъалаца йиш йолаш ва укх вIашагIкхетарашка. Цхьаволчунца лаьрхIа къахьега дезаш хул, цхьавар кIезига дIановкъа ваккха мара ца везаш яздара бокъонаш йовзаш а уж кхетаеш а хул. Тхоашта могача тайпара уж новкъа баха хьож тхо царех бизза йоазонхой хилар ловш. ФуннагIа вай, моллагIча меттал яздой а вай юхь я вай дIахьокхар, цудухьа дер дика де деза вай», — йоах «ТОМАРИ» тоабан кулгалхочо Чемхилганаькъан Раисас.\nАз зийна цхьа хIама да, къонача йоазонхошта юкъе наггахьа мара прозаик хилац. Берригаш поэташ хинна болхаш ба. Ше байташ язйой а дувцараш, повесташ, пьесаш, драмаш язйоре бакъахьа яр цу къоначар. ХIана аьлча, таханара зама ювцаш яздаь доккхий йоазош пIелгашца дагарделла мара дац вай. ХIаьта литература-м дIаьхий а овла болаш а хила деза.\nДехар дергдар аз вай тIехьара тIакхувшболча йоазонхошка, сай ханнархошка дукхагIа гIалгIай а, эрсий а, кхы дIахо а болча йоазонхой кхолламаш деша, цар шоай болх мишта бу хьажа, цун кIоаргал, лакхал фу бахьан долаш я ха, уйлаш мишта йоаржаяьй тахка. МоллагIа хIама Iояздаьдар аьнна хулаш ма вац йоазонхо.\n← Халхара эздел\nБЕРИЙ УЙЛАШ ЙОВЗАШ →


Путин-ша жоьпаллехь ву Солсберехь дIаьвше тIелатар дарна - Лондон\nГезгмашин-бутт 06, 2018\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир-ша жоьпаллехь ву Солсберехь СкрипалгIарна Сергейна а, Юлияна а дIаьвше тIелатар дарна. Цунах лаьцна дIахьедар дина Британин чоьхьарчу гIуллакхийн министран когаметто Уоллес Бена.\nЦо билгалдаккхарехь, пачхьалкхан куьйгалхо санна билггала Путин ву "Iуналла деш а, ахча хьажош а, урхалла деш а" Оьрсийчоьнан тIеман талламан урхаллана. Уоллеса дIахьедар дина, Британино дуьхьало йийр ю Оьрсийчоьно мостагIаллин лелочунна, хаам бо Associated Press агенталло.\nБританин Iедалш тешна ду ГРУ-н агент хилла Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIанна а дIаьвше телетар динарш Оьрсийчоьнан куьйгалхоша омар а делла, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисийн агенташ хиларх аьлла кхаарин дийнахь дIахьедар динера Британин парламентехь премьер-министро Мэй Терезас, прокуратуро динчу дIахьедарна комментари еш.\nХьалхо кхаарин дийнахь Британин прокуратуро цIераш йовзийтира Солсберехь Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIанна Юлияна а дIаьвше тIелатар динчу шина стеган. И шиъ ву Петров Александр а, Боширов Руслан а (уьш харц цIераш хила а мега).\nЦу шина стаге бехк кховдийна адамаш дайа гIортарна. Петров а, Боширов а схьавоьхур вац Британин прокуратуро, Оьрсийчоьно шен махкахой дIалуш Iедал ца хиларна.\nТалламхошна "Новичок" дIаьвшан ларш карийна Петров а, Боширов а ваьхначу хьешан цIийнерчу чоьнашкахь.


Iайша, дейишас йиттина йоI, хьалхалеррачу хьолехь ю\nАжигова Iайша, дейишас йиттина дарбан цIийне кхачийна ГIалгIайчуьра ворхI шо долу йоI, цхьана эшшара ю.\nЦунна дарбадечу берийн хирургин Iилман-талламийн институтерчу лоьраша йоIах йолу информаци къайленехь кхобу, тIех дукха наха шайга цунах лаьцна телефонаш етташ хиларна. Цара комментари йоцуш дитира "Кавказ.Реалиин" хаттар а, амма хаийтира йоьIан пхьаьрс дIабаккхарх дерг цкъачунна къастаза дуйла.\nIайша муьлхачу хьолехь ю кху муьрехь, шена ца хаьа, элира ГIалгIайчуьрчу берийн омбудсмено Чахкиева Заремас, амма тешийра ша йоьIан кхоллам тергонехь латтош хиларх.\n"Хьалха ма-хиллара, вочу хьолехь ю йоI, цуьнан пхьарс дIа ца боккхург дерриг а до лоьраша", - элира Чахкиевас.\nДеношкахь хаамийн гIирсашкахула даьржира, Iайшин шина вешина керла "да-нана" лохуш ю берашна Iуналла ден хьукмат, аьлла. Чахкиевас бакъбира и хаам. "Иза цкъачунна къаьстина ца даьлла, нана набахтехь ю, ткъа да мила ву билгал ца даьлла", - омбудсмено бахарехь.\nКху беттан 4-чу дийнахь Несарарчу дарбан цIийне йиллира Ажигова Iайша. ДегIа тIехь ягорца а, еттарца а дитина кIомарш, межеш лазийна хиларх долу тоьшаллаш Iорадехира лоьрашна. Чов йина куьг дара, лечу хьоле даьлла, дахкалуш. Де даьлча Москох лоьралла дайта дIайигира йоI.\nКIира хьалха лоьраша хаийтира шаьш йоьIан аьтту куьг дIадаккха кечлуш дуйла.\n"Аьтту куьйгаца йолу хьу цхьана дозанехь сацаре сатуьйсу лоьраша, куьйган делла дилх дIадаккха кечлуш бу уьш. КIиранах муххале а тергалдан деза куьйган хьал", - элира дарбан цIийнан векало.\nГаниева Макка, дейиша, бехкейо Iедало, вешин йоьIан могашаллина зен дарна. Талламо бахарехь, йиллина етташ хилла зудчо Iайшина.


Ненан бIаьрхиш » Нийсо-Дагестан\n27.05.2020 38 0 niyso\nЦхьалха цхьа кIант вара къеначу ден, ненан. Дукхавезаш Iалашвора цара шайн кIант.КIант кхиъна ваьлча, ломахь гIарабаьлла дика динний, нуьйран гIирссий, тIемалочун барзаккъий кечдира дас-нанассий шайн кIантана. Амма цунна цхьа бохам хиларна кхоьруш, цIера ара-м ца волуьйтура цара иза. Цхьана дийнахь юьртара кIентий кечбелира ламанца сакъера баха. Цхьаъ бен воцчу кIантана а лиира цаьрца ваха.\nОьзда стаг яра хьо...\nСан нанас вина цхьаъ бен ваша ца висарна гуттар а сингаттам бара сан кийрахь. Амма хьо могуш йолуш самукъа долура. Хlунда аьлча, итт вешин механа хьо хетарна.\nНана ю йоьлхуш...\nЦкъа а ца хиллачу кепара тийна дара маршрутки чохь. Суна уллехь хиъна йоккха стаг яра. ХIокху чохь а йоцуш санна, ойлане а яьлла Iара и. «Первый линехь сацаелахь»,\nШен махкахь доцург ирс дац\nБIешерийн дохаллехь чекхдолуш кхечу къомах дIаийна, шен мотт, Iадаташ, амалш, шен юьхь-сибат кхуллу гIиллакх-оьздангалла дIатесна кхаьчна дац нохчийн къам таханлерчу


Чернобылехь хилла нах юхаларар долийна Нохчийчохь\nУкраина -- Чернобыль, ГIезалойчура студенташ, 1986 шо.\nУкраина Чернобылехь ток йоккху атоман станци иккхина баьлла бохам дIаберзийна декъашхой, юха багар а беш, зе болийна Нохчийчохь. Къинхьегаман а, социалан хьелаш кхиоран а министаралло хааме даккхарца чернобыльхой юхабагарбар дIадерза дезаш ду кху карахьболчу гIуран баттахь.Уьш юха зе болабар доьзна ду боху маьхькIамхоша церан хьокъехь статистика ширьелла,ши-кхо шо хьалхалера хилар.\nКъинхьегаман министараллин хьостано кхеторца Украинехь 1986-чу шарахь иккхина бохам дIаберзийнарш мел ву хаа талламаш бар доьзна ду царна Iедало гIоленаш еш хиларца: ахчанца а, хIусамашца а, молханашца а.Цу гIуллакхна жоьпалле болчу хьаькамаша бахарехь чернобыльхойх цхьаберш махках бевлла дIабахна, кхиберш белла, цундела церан хьокъехь статистика карла ца яьккхича ца йолу.\nШайн аьтто беш хиларна къера бу дуккха а чернобыльхой. Амма шаьш маса ву хаа къасто болийна талламаш беккъа цуьнца боьзна ца Iа уьш. Царна хетарехь и зераш доладаран коьрта бахьана ду махкахь виснарг масса ву хаа а, Черонобылехь хилла нах ду шаьш бохуш харц кехаташ кечдинарш билгалбаха а. Цу хьокъехь дуьйцуш ву Украинехь цу кхерамечу хьелашкахь болх беш чекхваьлла Соьлжа-гIалара Iийса.\n«Со 1987-чу шарахь 4 баттахь итт дийнахь хилла Чернобылехь. Со Южатомэнергосройхь вара.Со эскаре вуьгуш санна кхайкхина вигна вара.»\n-Шу Нохчийчохь чернобыльхой шуна гIодархьама багарбан болийна боху. Хьуна и бакъ хетий?\n«Ишта хила а там бу билггал алалур дац. Харц кехаташ а кечдина,пенсеш а оьцуш,Украинехь хилла шаьш бохуш лелаш берш болуш бу тхуна юкъахь.И зераш уьш гучубаха долийна а боху цхьаболчара.\nТхан ченобалцийн комитетан коьртехь волу хьаькам масала, билггал цигахь хилла ву аьлла чIагIо йийр яра ас . Иза тIехьаьжча а ву цомгуш. Ткъа цуьнан берстана батIа бохку гIоьнчанаш хилла аьлла-м ца хета суна цу бохамна аьттехьа а.Мел бу алалур дац соьга и саннарш а бан ма бу.»\nЦхьаболчу чернобыльхойн пенсеш иттех эзар бен цахилар ткъа кхечеран 50-60 эзарнаш а,кхин лакхара хилар ахь муха туьду аьлчи цо элира.\n«Ростов гIалахь ю лоьрийн коьрта комисси.Цара сацам бичий бен лакхар пенсии хIотта а ца до. Со шозза хиллехь цигахь, амма суна и кехат делла дац. Ахча дала деза. И дIадала ца хуьлуш со масийтта шаре а ваьлла.Цхьана хена 200 эзар бара церан барам. Банкера ссуда а оьцуш со сетташ леллашехь хан елира,ахча суна ца тоьира.\nХIинца 500 эзар деза лаххаре а. ЛартIахь пенси доладалийта дIадала и ахча доцуш, бакълена Чернобылехь хилла пекъарш буй хьаьвддий, бевддий лелаш бу-кх. Церан бала кхочуш Iедал а дац. Оццу ХIирийн мехкан Мазалк гIалахь масех стаг ву Украинехь хилла.массеран а лаккхара пенсеш ду.\nПенсеш ду вонкоматан бала а кхаьчча,иза хьалханча а хилла уьш лоьрех чекх а баьхна,шен хенна кехаташ кечдина дела. Кху Нохчийчохь кегаре бу. Хьан бала болуш стагга а вац».\nСоьца Чернобыльх лаьцна къамел динчу Iийсас чIагIдарехь, уггаре а халаниг и ду лортIахь пенси даккхар. Ма-дарра аьлчи бохура цо Ростов-гIалахь лоьрех кхиамца чекхвала а, алсам пенси догIур долуш дика кехаташ а кечдайта а хаза нехан санна токхамаш бан беза. аьлчи кхаъ- ахча хьалха ца даьккхича хьан гIуллакхе ца хьовсуш долу сурт деккъа Нохчийчохь хилла ца Iа цара дийцарехь. Иза Оьрсийчоьнан шатайпа мугIар-кхаж хуьлчух тер а ду, схьахетарехь.\nШайна а «чернобыл» хΙоттарх кхоьру оьрсий\nФукусима эккхийтинарг жил-Ιалам ду


Исламан Нур - Свет Ислама - ХьажцIа вахар а, хьажцIа вахаран дозалла а, хьаж дан декхарийлахь берш а буьйцу дакъа\nХьажцIа вахар а, хьажцIа вахаран дозалла а, хьаж дан декхарийлахь берш а буьйцу дакъа\n592. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Iумраташа шайна юккъехь летийначу къинойх дIацIанво. Ткъа, ала хIума доцуш, хаза дан ма-деззара, кхочуш диначу хьажна ялсамане а бен кхин бекхам бац» (ал-Бухари: 1197, Муслим: 827).\n593. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна), ша цкъа хаьттинера аьлла, дийцина: «ХIай, АллахIан элча! ЖихIад дан декхарийлахь буй зударий?». Цо жоп делира: «Бу, жихIад дан декхарийлахь бу уьш, амма тIом а боцуш долу (жихIад). Иза – хьаж а, Iумрат а ду» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 24158, ибн Мажа: 2901. Ткъа хьадисан дIаяздар тIаьххьарачуьнниг ду. ХIокху хьадисан бух иштта ал-Бухарис а балийна: 1520).\n594. Жабир ибн IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Цкъа цхьана Iаьрбочо, пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а веана, хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Дийцахьа сунна - Iумрат дар парз дуй?». Цо жоп делира: «ХIан-хIа. Делахь а, гIолехь-м хир ду хьуна Iумрат дар» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 13877, ат-Тирмизи: 931, ибн Iадий: 7/2507. Оцу хьокъехь уггаре а нийсах агIо - уьш Жабиран (АллахI реза хуьлда цунна) шен дешнаш хилар ю).\nЖабира (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хьаж дар а, Iумрат дар а парз ду» (хIара хьадис далийнарш ал-БайхIакъи: 8542, ибн Iадий: 4/1468).\n595. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, цкъа пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттинера аьлла: «ХIай, АллахIан элча! ХIун маьIна ду-те - стаг Макка некъ бан таро йолуш хила веза бохучуьнан?». Цо жоп делира: «Юург а, тIехуу дийнат а хила деза цуьнан бохург ду» (ХIара хьадис далийнарг ад-ДаракъутIни: 2/216. Ткъа ал-Хьакима: 1613 бакъ хьадис ду а аьлла хIара. Амма оцу хьокъехь уггаре а нийсачу агIонна тIетевжина аьлча - хIара хьадис дарж «мурсал» долуш ду. Кхуьнах тера хьадис иштта ат-Тирмизис а: 813 далийна, ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина аьлла. Амма оцу хьадисан зIе гIийла ю).\n596. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Ар-Равхьаъ олучу меттахь пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дошлойн цхьана тобанна дуьхьал кхийтира. Ткъа цо хаьттира цаьрга: «Муьлш ду шу?». Цара жоп делира: «Бусалбанаш ду». Цара хаьттира: «Ткъа шу муьлш ду?». Цо жоп делира: «АллахIан элча ву». ХIета, цхьана зудчо, шен карара бер хьала а айдина, хаьттира: «Хьаж хир дуй, ткъа, кхуьнан?». Цо жоп делира: «ХIаъ, хьуна йолехь а хир ду» (Муслим: 1336).\n597. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Цкъа ал-Фадл ибн Iаббас АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) эмкалахь тIехьа хиъна вара. Оцу хенахь ХасIам тайпанах цхьа зуда еара тIе. Ткъа ал-Фадл хьежа хIоьттира цуьнга, иза а хIоьттира ал-Фадле хьежа. ТIаккха пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ал-Фадлан юьхь вукху агIорхьа дIаерзийра. ТIаккха оцу зудчо хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! АллахIа бусалба нах хьаж дан декхарийлахь бина долу парз тIедиллиначу хенахь сан да чIогIа воккха стаг вара, нуьйрахь а цасацалуш. ХIан, цунна тIера хьаж дан мегар дуй аса?». Цо жоп делира: «ХIаъ». Ткъа дийцинарг дIасакъастаран хьаж дечу хенахь нисделла дара» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 1513, Муслим: 1334, ткъа хьадисан дIаяздан ал-Бухариниг ду).\n598. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «ЖухIайна тайпанах цхьана зудчо, пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а еана, хаьттира: «Сан нана хьаж дан аьлла нузар дина яра. Делахь а, хьаж дар а нисдалале ялар хили цуьнан. Цунна тIера хьаж дан мегар дарий аса?». Цо жоп делла: «Дара дера-кх, хьаж де ахьа цунна тIера. Хьажал хьо, хьайн нанна тIехь нехан декхар хиллехьара - дIатокхур дарий ахьа цунна тIера и? АллахIан хьакъ кхочушде, хIунда аьлча АллахIан хьакъ ма дай – массо а хьаькънел а хьалха дIатакха хьакъ дерг»» (ал-Бухари: 1852).\n599. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь стага бер долучу хенахь хьаж динехь – ша гIеметта хIоьттича юха а цкъа хьаж дан декхарийлахь ву иза. Нагахь стага лоллехь волуш хьаж динехь - ша оцу лоллера мукъаваьлча юха а цкъа хьаж дан декхарийлахь ву иза» (ХIара хьадис далийнарш ибн Абу Шайба, ал-БайхIакъи. Хьадис дийцинарш теша хьакъ бу. Делахь а, динан Iилманчийн ойланаш екъаелла - уьш шен пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дешнаш хиларан я цахиларан хьокъехь. Оцу хьокъехь уггаре а нийсах дерг - уьш шен IабдуллахIан (АллахI реза хуьлда цунна) дешнаш ду бохург ду).\n600. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, (цкъа) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «ХIуъа хилча а, стаг (хийрачу) зудчуьнца ша ма вуьссийла - нагахь цуьнца цхьаьна цуьнан юххера гергараниг (махьрам) вацахь. Зуда новкъа а ма йолийла - шеца цхьаьна шен юххера гергараниг (махьрам) а воцуш!». (И аьлларг хезначу) цхьана стага элира (цуьнга): «ХIай, АллахIан элча! Сан зуда хьаж дан (кечлуш ю), ткъа со хIоккху-эцца гIазотехь (дакъалаца эскарна юккъе) дIаязвина ву». (Оцу хьокъехь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «ДIавало, хьайн зудчуьнца цхьаьна хьаж де»» (Бухари: 1862, Муслим: 1341, ткъа хьадисан дIаяздар тIаьххьарачуьнниг ду).\n601. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьана стага олуш хезира: «ХIан, Хьуна хьалха ву-кха со Шубруман цIарах!». Цо хаьттира: «Ткъа, Шубрума мила ву?». Оцу стага жоп делира: «Сан ваша ву». Я иштта элира цо: «Сан гергара стаг ву». ТIаккха пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттира: «Хьайна тIера дина вуй хьо хьаж?». Стага жоп делира: «Вац». ТIакха элира цо: «ХIета, цкъа хьалха хьайна тIера даккха хьаж, ткъа цул тIаьхьа де Шубрумана тIера а» (ХIара хьадис далийнарш Абу Дауд: 1811, ибн Мажа: 2903. Ткъа ибн Хьиббана: 962 бакъ хьадис ду аьлла хIара. Амма имам Ахьмад - и дешнаш шен IабдуллахIан (АллахI реза хуьлда цунна) дешнаш ду бохучу жамIе кхаьчна).\n602. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Цхьана хутIбанахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «АллахIа, парз а дина, хьажцIа дахар тIедиллина шуна». Ткъа циггахь, хьала а гIаьттина, ал-АкъраI ибн Хьабиса хаьттина: «ХIай, АллахIан элча! ХIора шарчохь дан дезаш дуй тхо иза?». Цо жоп делла: «Аса, (хIора шарахь) дан дезаш ду аьлла, тIечIагIдеш жоп делча - парз а хила, тIедужур ма дара и шуна. Хьаж - дахарехь цкъа дан дезаш ду, ткъа цул сов а даьхна аша дина хьажаллаш – шайн лаамехь тIедина (Iибадатан новкъа) лорур ду» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 2510, Абу Дауд: 1721, ан-Насаи: 2573, ибн Мажа: 2886. Цуьнан бух Муслима а: 1337 балийна, Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла).


«Кадыровс кхочуш цадинарг» хьехадо ерриг а ГIиргIазойчоьно тергалдечу девнехь\nЭкс-президент Атамбаев Алмазбек\nГIиргIазойн президента Атамбаевс барт бина хилла Кадыровца, ша набахтехь воллу Батукаев дIа а хоьцуш, вукхо – цуьнга Оьрсийчохь лечкъаш лела экс-президентан Бакиевн ваша дIа а луш\nКъоман Кхерамзаллин кхеташонан куьйгаллехь лаьттина Атаханов Шамил а, экс-президент Атамбаев Алмазбек а левина, шаьш Iедалехь болуш цара «ГIиргIазойчоьнна тешнабехк бар» зуьйш болчу талламчаша.\nАтахановс, Атамбаев дуьхьал а волуш, дийцина, шераш хьалха ГIиргIазойчохь хан а тоьхна, набахтехь латтош волу тутмакхийн авторитет, нохчо Батукаев Iазиз мукъаваккхар шайлахь дийцаредира Атамбаевс а, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а, аьлла. Цара бартбира Оьрсийчохь лечкъина веха экс-президентан Бакиев Курманбекан вешех Бакиев Жаныбеках Батукаев хийца, чIагIдо Атахановс. Оцу хьокъехь хаам баржийна "Кокшетау Азия" портало.\nКадыровнний, ГIиргIазойчоьнан президентанний къамел хиллачул тIаьхьа шена тIедиллира Батукаев набахтера аравоккху операци дIаяхьар а, Бакиев ГIиргIазойчу кхачор а, аьлла Атахановс.\nХIетахь, 2013-чу шеран бIаьста, гIиргIазойн Iедало кхочушдина шаьш Кадыровна делла дош, амма вукхо Бакиев Жаныбек ца велла гIиргIазошка дIа. Информаци Iораялар бахьана долуш, Бакиев кхиина Оьрсийчуьра ведда, Iаьрбийн Эмираташкахь къайлавала.\n2013-чу шарахь Нарын-кIоштан кхело сацамбира Батукаев Iазиз набахтера арахеца. Цомгуш ву, рак-цамгаро лечу кхачийна, аьлла, лоьраша кехаташ а кечдина, хеназа мукъавалийтира тутмакх. Набахтера ара ма-валлара, аэропорте а кхачийна, цхьаьннан доларчу кеманца Нохчийчу дIавигира Батукаев.


Терго йоцу Терк\nНохчийчоь -- Юха а, чухьада, десташ ду Терк, Iелин-Юьрт, 06Заз2014\nДукха зама ю Нохчийчухула гIергIаш, некъ кест-кеста хуьйцуш, бердаш охьуш догIучу Терко массех юьртан кхоллам кхерамехь латтабен. Ломаз-Юьртан а цул лахарчу Iелин-Юьртан а, масала, дикка дакъа дIадаьхьна цо шеца хенан йохалла. Хьалха коммунистийн Iедал орцах долура оцу ярташна мелла, ткъа иза доьхчхьана Терко йохорна кхерам болуш ду шина а юьртан хьал.\nХьаладевллачу хиша дан тарлучу зенашна дуьхьало ян йолийна Нохчийчохь. Орцаллин министаралло хааме даккхарца хи чухьада кхерам болчу масийтта кIоштехь леррина белхаш дIаболийна бердаш чIагIдеш, хинан хершнаш кIаргдеш, ваьлнаш деш. Официалан хьостано бахарехь кIелхьардаккхархоша тIетаьIIа чIагIонан белхаш дIахьуш ду Шелковск, Новр, ТIехьа-мартанан а кIошташкахь. Цу кеппара кхерамазалла кхуллу белхаш дина дохуш ду, дийцарехь , Итум-Кхаьллин, Шелан, Курчалой кIошташкахь.\nОрцаллин министаралло гIаодаккхарца дистина бердах довла тарлучу хишка даккхий зенаш ца дайта Iедало кхушара къастийнарг ду I24 миллион сом ахча. Къаьсттина хиш тIехдовларан кхерам болу меттигаш аьлла къастийнарш ю Гуьмсан,ТIехьа-Мартанан, Хьалха-Мартанан, Соьлжан кIошташ а, Соьлжа-гIаларчу Заводан кIоштера Войково а.\nСтенна делахь а тергамза йитна Теркйист кIошт. Йитна II-I2 шо хьалха чухьаьддачу хино махкахь уггар даккхий зенаш динчех цхьаъ и кIошт хиллашехь, цул тIаьхьа бердаш чIагIдеш Iедало дина хIумма а доццушехь. Ишта цхьа хIума дина дац даима а хи хьала долучу меттехь Теркан харш кIаргдарна тIехьажийна а. Мелхо а низамхоша и пайдехьа доллушехь нахе шайн хьашт-дезаршна йоккхуьйтуш яц Терка чуьра гIум –жагIа а.\nИттаннашкахь бахархойн цIенош доха а деш, шийтта шо хьалха алсам зенаш динчех ю масала Теркйист кIоштера Iелин юрт. ТIаьхьарчу хенахь аьхке тIеяр йоккха гIайгIа ю шайна бохуш дуьйцу цигарчу бахархоша, стенна аьлчи хIора шарна а, цхьа Делан къинхетам бахьнехь чу ца хьодуш дуьсу шайна хи бах могIарерчу наха. Хьалха динчу зенех а, юьртахоша шаьш хиэ ца даийта Теркан бердаш чIагIдарх а дуьйцуш ву Iиса цIе йолу вахархо.\nIиса: « Дукха зенаш мА динера хьалха терко. Кху сохьта а цхьаболчеран цIийнан пенаш тIуьна лаьтташ бала хьоьгуш бу-кх нах. Iедалан гIо ца кхочуш бисира дукха юьртахой. ХIара хьуна мел го урамаш хи чохь дар-кх. Хиллачу зенашка хьаьжча бахархошна цIенош а дукха ца дира. Иттех цIа-м дира. Кхин цхьажимма хи юха ца долуш хьеделлехь ах юрт хи чохь хир яр-кх. Цул тIаьхьа а Теркан берд лакха баьккхина а бац хьуна. Iедале орца баха кIорда а дина тхо тхьаьш бердаш чIагIдеш ду-кх хи юьртана тIегIертачуьра сацо. ДIа мел доккху дитт, оьшуш йоцу бетон, я пилта , кхиерг наха Терка берд чу кхуссуш ю чIагIонна. Терканйистан бала-м бац цхьанне а.. ГIо хиларе са-м туьйсу оха».\nСо Теркан берд йистехь лаьтташ ву-кх. И берд мел бу, телашца дIа а доьхкуш, берд ца баийта, чукхиссина ду дитташ, бетонаш, хьирчинчу эчиган серий таппаш…Гуш долу сурт кхетош ву цигара вахархо Салахь.\nСалахь: « ДуьнентIе мел йолу дечиг-дитт, бетон оха кху чу кхуссуш ю-кх. Кхин тхуна хила гIо дац оха тхаьш цхьаъ ца дахь. Юьртана хи тIекхача йиснарг йоккха юкъ яц. Кхо чакхарма а сов еха ю тхан юрт кху Теркаца. Оццул дIа беха чIагIбан дагахь дут хо берд.»\nIелин-юьртахоша мукIарло до и тайпа IалгIож чукхосса йолийчхьана юьртана тIегIертачуьра Терк сецца бохуш.И ца динехь боху цара лаххаре а 25-30 метр кхин а герга деъна хир дара шайна хин харш. Наха ишта даре до, хи тIех ца далийта, берд лакха а боккхуш, чIагIамаш бан таро яц шайн бохуш.\nТерк Хоси-Юьртахь делахьара...


15 шо кхечи нохчийн тIемалоша оьрсийн кема Ханкалахь чудаийтина\nНийса 15 шо хьалха Ханкалахь хилла хIаваъера бохам, Оьрсийчоьнан тIеман авиацехь уггаре а кIоршамечарех бара. Марсхьокху беттан 15 -чу дийнахь делкъал тIаьхьа Мазлакх-гIалара тIеман базера айаделла, Соьлж-гIалана йистехь йолчу Ханкаларчу купа доьдуш хилла МИ-26 олу тIеман беракема.\nОхьахаа кIезиг хан йисинчу хенахь, цуьнан цхьана моторах цIе а яьлла, базана гонахь йолчу майдане охьахиънера иза. Цу чуьра ара а лелхаш эскархой дIабевдча, гобаьккхина хIиттийначу минаш тIехь лилхинера дуккха а. Кхиберш баьгнера цу чохь. Ша верг веллера 127 эскархо, шайна юкъахь могIарера салтий а, лаккхара эпсарш а болуш.\nБеркаме чударан де ерриге а Оьрсийчохь тезетан де аьлла дIакхайкхира хIетахь. Эскархошна халонга даьллера иза. Теша ца лаьара царна, иза тIемалоша чудаийтина аьлла, цундела хаамийн гIирсашкахула тайп-тайпана версеш юьйцура "мотор галбаьллера", "тIехсов кема дуьзина дара", бохуш.\nАмма, дукха ца Iаш интернетехь тIемалойн цхьана сайташкахь видео гучуелира, цара ракета а тоьхна и беракема чудоуьйтуш. ТIаккха официала даре дан дийзира беркаме «Игла» олу ракета а тоьхна, чудаийтина аьлла.\nЦул тIаьхьа шайга ялуччу кепехь хIуьттаренаш йира эскархоша. Цхьанге а хатта а ца хоьттуш, бакъо йоццушехь Ханкальскан урамера пхоьзза тIекIал дина петарийн цIа эккхийтира цара, чуьра нах ара а баьхна. Бахьан - шайна кхерамазалла лакхаяьккхархьама.\nОцу цIа чохь шен петар а йолуш яьхначу Сальмурзаева Луизас дийцира Маршо Радиога шен дегабаамех, оьгIазаллех а.\nСальмурзаева: "Тадийчхьана долуш дара тхан цIа. Бахархой чуьра ара а кхуьйссуш, заьIап стаг а яра тхан лулахо, иза а тIаьхьа, эккхийтира цара цIа. Ханкальскан, 9, корпус 7 адресца дара и цIа. Шу ара ца довлахь, шу чохь а долуш оьккхуьйтура ду элира тхоьга федералан эскарша. Таханалерачу дийне кхаччалц оха кхеле делча а гIуллакх хуьлуш дац. ХIинца Европерчу кхеле а цхьана орца доьзу оха".\nКхеле и гIуллакх делча а, иза ца талла муьлха а бахьанаш даладо Iедалша. Эххар а, кхи жоп доцуш бисича, аш шаьш вовшахдаьккхина шайн цIа аьлла, тIедибиллина тхуна бехк, бохуш, дуьйцу Сальмурзаева Луизас.\nСальмурзаева: "Оха тхаьш иза вовшахдаьккхина олу тхоьга. Оха муха доккху 5 гIаттах лаьтта доккха цIа? Халахеташ ду тхуна иза. Нехан петарш чухула лелаш бу цу чуьра нах. Цхьанахь хи тIедаьлча а, кхидерг хилча а сихонца гIо до Iедалша. Ткъа вайн нохчашна ца до иза!".\n2008-чу шарахь Ханкалахь беракема чудаийтарна бехке бу аьлла, яьккхий хенаш а тоьхна набахте хьажийра 4 нохчийн жима стаг. Талламо къастийнера оцу дийнахь 6 микрорайонехь Тухачевскан урамехь, хIинца стадион йолчу меттигехь, дIатесинчу цхьана цIа чу а хевшина, и ракета тоха кIело цара йина хилар.\nМазлакера схьадогIу беракема лахделлачу хенахь тоьхна хилла цара иза. Оцу веанннех кхаанна белла дIабовллалц хенаш кхайкхийна, ткъа цхьанна 13 шо хан туьйхира.\nОцу бохаман тIаьхьалонех аьлча, хIетахь тIеман министр хиллачу Иванов Сергейс дуккха а инарлаш а, лаккхара эпсарш а дIабехира эскар йохьIаьржа а хIоттош.


Шемара цIа еана зуда лаьцна Дагестанехь\nДагестанерчу Хаси-Юьртарчу СИЗО-хь латтош ю Нохчийчуьра 63 шо долу Рамазанова ПатIимат. Талламчаша бехкбиллина цунна, гIаттамхойн тобанехь хиларна а, теракт дарна а. Кавказ.Реалиин корреспонденте Рамазанован гергарчара дийцарехь, Шеман Малхбузерчу Туркойчоьнан ницкъийн карарчу Джараблус гIалахь хилла ю иза.\n"ЧIогIа цIа ян лууш яра иза, даймахкахь яла лаьа шена бохуш. Эххар а Туркойчоьно депортаци йира цунна Оьрсийчу. Москвара лаьцна Дагестанерчу СИЗО йигира иза. КIира а ду хIинца иза цигахь латтош йолу", - аьлла, дийцина Рамазанован гергарчо, шен цIе ца яккхар а доьхуш.\nБакъоларъярхочо Саратова Хедас тIечIагIдина Кавказ.Реалиин кореспондентца хиллачу къамелехь, цуьунан гергара шайга ора дехарх\n"Иза Шема тIом бан яхана яцара, шен берашна тIахьа яханера. Шемара Нохчийчу цIа балийна зударий маьрша буьту, царна цхьа а кхерам бац. Юкъараллан дахарехь дакъа лоцу цара, шаьш лайнарг а, шаьш Iехорах а лаьцна дуьйцуш. Доккха гIо хуьлу цунах кегийрхошна Iеха ца бала", - дийцина Саратовас.\nРамазанован адвокато Курбаналиев Мусас хаамбцарца, Дагестанан чоьхьарачу гIуллакхийн министраллан карахь ду цуьнан гIуллакх. Урхалло информаци бакъ ца йина, оцу гIуллакхах кхечу инстанцехь хатта аьлла.


Казахстанехь маьрша нах а, бераш а даларх хаамаш алсамбуьйлу\nАлматара Республикан майда. Дечкен-беттан 7-гIа де, 2022 ш\nАлматахь гIаьттинчу къепенехь 11 шо долу бер дийна. Зорбан гIирсаша а, иштта КазТАГ а, "Интерфакс" агенталлаша а бина цунах лаьцна хаам, меттигерчу омбудсменна Саин Аружанна тIетевжина,яздо Азаттык Свобода Радион сервисо. Саина дийцарехь, карарчу беттан 5-чохь вийна и кIант, шен деца-ненаца урамехула воьдучу заманчохь.\nСаина иштта дIахьедо, Алматан дарбан цIийнехь чIогIа лазийна 15 шо долу кхиазхо а хиларх. Чевнаш йинера цуьнан дена а. Саина бахарехь, машенахь боьлхуш хиллера уьш, церан машенна тIе герзаш деттачу хенахь.\nДечкен-беттан 8-чохь Jerusalem Post газето хаамбира, Израилан арахьарчу гIуллакхийн министраллана тIетевжина, Алматахь къепедацарш доьлхучу юкъанна 22 шо долу Израилан вахархо Когиашвили Леван а верах.\nOrda.kz сайто шен телеграм-каналехь зорбане ехира журналисташа моргехь гулйина истореш. Цигарчу наха дуьйцура герзах шайн гергара нах баларх, иштта диъ шо долу йоI а цхьаьна.\nОфициалехь цкъачунна оцу хаамийн тоьшаллаш дац, йа бакъ дац аьлла, дIахьедина а дац.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министралло тIаьххьара зераш дира беллачех Дечкен-беттан 7-чохь. ХIетахь дIахьедира, 18 ницкъхо а, 26 вахархо валарх а (оцу нахах дуьйцуш "ликвидаци йина" олура). Чевнаш йина вара 748 стаг.\nКазахстанехь "антитерроран операци" ю дIахьош кху беттан 6-чохь дуьйна. Пачхьалкхан перзиденто Токаев Касым-Жомарта дIахьедира, операци дIахьочу структурашна дина омра ду "шаьш оьшучу далахь, герз тIедахийта" аьлла.\nАлматахь Дечкен-беттан 4-чохь йолийна маьрша протестан акцеш харцахьа йирзира. Алматарчу полицин департаментан буьйранчас Таймерденов Каната бахарехь, протесташ лаьттачу деношкахь шахьарахь ягийна 120 сов машен, талораш дина 120 туьканна, 180 кафена, ресторанна, йиттина 500 сов вахархочунна, 130 зуда а, къано а ву царалахь. Ягийначу машенашлахь полицин, цIейойъучу дакъойн, орцан медицинан ю 33. Амма и информаци бакъян я харцъян яц таро яц йозушйоцчу хьостанашкара.\nIедалхоша "зуламхойн группаш", "террорхой" олу протестан декъашхойх дуьйцуш.\nДечкен-беттан 10-гIа де къоман тезет кхаккхийна.


Меттигера хаамийн гIирсаш Iалашбийр бу Нохчийчуьрчу Iедалхоша\nМеттигерчу хаамийн гIирсийн а, урхаллийн а информацин кхерамзалла чIагIъян Iалашо ю Нохчийчуьрчу Iедалхойн. "ВКонтактерчу" шен пена тIехь бина цунах лаьцна хаам зорбан министро Дудаев Ахьмада.\n"Сан тIедилларца, уггар а йоццачу хеначохь юкъаялор ю хаамийн гIирсаш а, урхаллаш а Iалашъен массо а оьшу информацин технологеш, иштта республикерчу хаамийн гIирсийн белхахошна лерина, церан IT-технологин декъехь хаарш лакхадохуш, семинараш а вовшахъеттар ю", - аьлла, яздина Дудаевс. Иштта министро дIахьедина, шен урхалло тIейогIучу заманчохь шайна чуйогIучу хьукматашкахь талламаш а бийр бу аьлла.\nТовбеца-баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана тIедиллира "экстремизман а, малхбузен мехаллийн а идеологашца" къийсам эвсарабаккха безар бу аьлла. Оцу балхана тIехь терго латтор зорбан министрна Дудаев Ахьмадна кхачийра.\nСтохка гурахь "Грозный" телеканалан эфирехь Кадыровс емалбира, цунна хетарехь, интернетехь "сий дойъурш". "Адамашна юкъара барт эгIош, эладитанаш дуьйцуш, нахана юкъа цимаш туьйсурш. Нагахь санна, и нах вай совца ца бой, байъина а, чубоьхкина а, кхерийна а, вайчух гIуллакх хир дац", - аьлла, дIакхайкхийра Кадыровс.