Дикка хьалха дара иза. Маршо Радион нохчийн редакце веара цхьа жимастаг. Дукха хан йоцуш Нохчийчура вена ву ша аьлла, долийра цо шен къамел, хьал-де хаьттинчул тIаьхьа. ТIаьххьалц Iийра тхо цуьнца хилларг а, лелларг а дуьйуш.\nИза вара цу хенахь цхьанне а вевзаш воцу хIинца гIарваьлла волу яздархо Литтелл Джонатан.\n1996-чу шарахь тIом боьдучу Боснехь шина шарахь болх бинчул тIаьхьа «Мацаллина духьал болам» цIе йолчу вовхатохараллан цIарах хилира иза дуьххьара Нохчийчохь. Цул тIаьхьа яздархо шозза хилла цигахь. ШолгIа тIом боьдуш а, 2009-чу шарахь Кадыров Рамзан Нохчийчоьнан президент хIоттийна кхо шо даьллачул тIаьхьа а.\nФранци - Литтелл Джонатанан "Оьзда зударий" роман.\n2006-чу «Къинхетаме мехкарий» романо даьккхира ( Prix Goncourt Гонкуран цIарах долу совгIат. Оццу шарахь и роман язъярна Литтеллна делира Францин академин коьрта совгIат а. 2007-гIа шо чекхдолуш цу книгин 700 эзар экземпляр йоьхкинера цхьана Францехь. Цул тIаьхьа 900 агIонах лаьтташ йолу и роман 19 матте яьккхира.\nЦу книго лараме ши совгIат деанна ца Iаш Литтелл Джонатанна деара ахча а, вевзаш а, лоруш а хилар а. Цуьнга хьажна доцуш, Литтелл ша ма-варра висина. Зорбанан гIирсашна интервьюш луш хьалха а вацара иза, хIинца а вац. Амма Маршо Радион нохчийн редакцица къамел дан реза хилира иза, хьем а ца беш.\nХьо масийттоза Нохчийчохь хилла. Нохчийн гIарбевлла болу политикаш а, жигархой а, тIемалой а, церан хьалханчаш а бовзара хьуна. Царахь цхьаберш тIеман аренашкахь эгна, шайн даймокх Оьрсийчоьнан олаллех къелхаьра баккха гIерташ. 2009-чу шарахь хьуна гина цхьаболу церан хилла болу, хIинца Оьрсийоьнан Iедалшца болх беш болу нах. Уьш боцурш ахьа къамелаш дина могIарерчу нахаца. Нохчаша маршонехьа догдахар дитина аьлла хетий хьуна?\nЛиттелл Джонатан: «Суна хетарехь, и идея, хьалхе дуьйна иза хила магар аьлла вайна дагесна ма хиллара, елла ю таханлерчу денна. Оьрсийчоьнан Iедалан стратеги яра иза, нохчийн маршонехьа болу сатийсам бохо, Нохчийчоь йохо болу лаам санна. Гуш ма хиллара иза кхиаме а хилла.\nТIаьххьара 2009-чу шарахь со Нохчийчу вахача, Кадыров Рамзан президент хIоьттина кхо шо даьлла хан яра иза, суна дуккха а Рамзанехьа бевлла тIемалойн хьалханчаш гира, хьалха сайна бевзуш хилла болу. Шаьш цуьнгахьара довлар дуьйцуш уггара мехала цера ала дерг дара, тхан дерриг а долуш ду Рамзанца долуш, оха хьалха тIом беш даккха гIиртинарг».\nМа дарра долу сурт гена ду цу наха дуьйцучулла а бохуш дуьйцу Литтелл Джонатана.\nЛиттелл Джонатан: «Амма царна хетарг моттаргIа ю. Аса дуьйцург уьш шаьш Iехо гIерташ хилар ду. Цера моттаргIанийн шарI а ду, кхин дерг а ду. Уьш Рамзана Iуналлехь бу, цуьнан Iуналлехь ду ахча а, цо ницкъаллийн структурашца Iуналла деш ю территори а. Цигахь Iуналла деш арара дуккха а структураш ю. Иза вуно гена ду, цигара хьал маршо хиларна. Цигахь нах хила мега, къайлах йозуш йоцу пачхьалкх хIотторе сатуьйсуш, амма цара нахана хозуьйтуш хьехрш дац иза».\nХьуна тIаьххьара Нохчийчу вахача, гинарг дIоггара дика сурт дац. Хьалха ахьа нохчех лаьцна дуьйцуш лелош кхин дешнаш дара. Хийца-м ца елла хьан нохчех йолу ойла, аьлла хаьттара оха Литтелл Джонатане.\nЛиттелл Джонатана дуьйцучух гуттар а дика кхетар ду вай, тхан корреспонденто Азимова Сийлаха кху деношкахь кечйинчу материалехь Тамара цIе йолчу зудчо дуьйцучуьнга ладоьгIча.\nАзимова Сийлаха: «55 шо ду Тамарин. Масех де хьалха Берлинерчу "Моторка" олучу мухIажирийн лагерехь вовшахкхийтира тхо. Цу лагеран уьйтIахь, ТIулган экъанех диначу сирачу пхиеа гIаттах долчу, Советийн гIишлонаш дагайохкуьйтучу цIеношна юккъехь, уьйтIахь, буьрках ловзуш ду нохчийн бераш.\nГIишлойн учахь хеза нохчийн аьзнаш, чоьнашкара схьаеттало нохчийн кхачанийн хьожа. Цу чоьнийн неIаршна хьалха, когара охьабаьхна, дIахIитийна кIархаш а бу Нохчийчохь базаршкахь бухкуш хуьлуш берш.\nДийцинарг яра Азимова Сийлаха.\nТIехула тIе ша цкъа а мах ца хадабора нохчийн «дика-во» олий бохуш вара Литтелл. Тахана Нохчийчохь юьхьарлаьцначу политико хIаллак деш ду нохчех нохчий беш дерг. Хьалхара тIом боьдуш берриг а аьлча санна болчу нохчаша юьхьарлаьцнарг яра яхь а, сий а лардон кодекс.\n2009-чу шарахь хIинца вевзаш волу яздархо Литтелл Джонатан Нохчийчохь хилира. Цул тIаьхьа «Нохчийчоь. КхоалгIа шо» цIе йолу книга зорбане яьккхира Литтелл Джонатана. Цу тIехь цо гойту Нохчийчохь шена гина сурт.\nМасала, Кадыровн го а, иза ша а гойту цо шен репортаж кепехь язъинчу книги тIехь.\nОхан-беттан 27-чу дийнахь Нохчийчохь гIишлошъярхойн министралла кхоьллина 5 шо кхачар даздеш кхочу яздархо Соьлж-ГIала. Литтлл Джонатана яздо.\n«Тхуна гIо дан дезаш волу къона пресс-атташе Тамир а, сурташдахархо Дворжак Томас а, со а цу дийнахь гIаларчу театре кхайкхинера. Театран учахь, Кадыров-ден а, Кадыров- кIентан а сурташца кечбинчу инзаре боккхачу къегачу роялана улле а хIоьттина, со хьоьжуш Iара нохчийн номенклатура театр чу муха йогIу, ша-ша эчиг лохучу аппаратана чухула а волуш. КIоштийн администрацийн куьйгалхойн пхьарсех къегаш гуш дара «Ролекс» олу сахьташ а, бриллиантийн бIаьргаш долу мухIарш а.\nМинистарш бара сирла-цIен а, сирла-шекъан басахь а кучамаш а йоьхна, евзачу фирмийн галстукаш а йолуш сирла тIоьн басахь дарийн костюмаш а, ира буьхург болу крокодилан – воькнан тIаьрсиган мачаш а йоьхна».\nКадыровн гонера нехан лелар гойту яздархочо, цхьа а хIума юкъах а ца дуьтуш, нохчашна шаьшна бен гур доцу хIуманашна тидам а беш.\nСурт дерзадо цо Кадыров Рамзанан леларца. «Сцени тIехь йолчу экранан тIехь шен сурт гойтучу хенахь, нахана юккъе хиина Iаш волу Рамзан воьлу, тIараш детта цо, забарш йо шен гIаролхошца, лелайо мобилан телефон».\nЛиттелл Джонатана шен книга дIайолош яздо ша дуьххьара язйимна вариант мелла а кхечу тайпана хилла хиларх лаьцна.\n"Авторан дош" аьллачу декъехь цо иштта дуьйцу цунах лаьцна: «Нохчийчохь оха ши кIира даьккхира, тхайна луччу метте даха а, луучу стагаца цхьаьнакхета а йиш йолуш. Амма Кадыровца цхьаьнакхета аьтто ца белира тхан.\nЦул тIаьхьа Мангал-бутт тIекхаччалц дешархошца цхьаьнакхетарш дIахьуш вара со Европерчу гIаланашкахь а, Москох а. Цу хенахь язйина аса кху репортажан хьалхара, кхане дика хила мега аьлла ойла кхоллалуш йолу, вариант. Мангал-беттан 15-чу дийнахь Мемориалан белхахо Эстемирова Наталья ер а, цултIаьхьа а цхьамогIа нах байар хилча суна хетаделларг йоккхачу шеконехь хилар гучуделира.\nЦундела аса ерриг а юха язйира сайн текст, аса хIинцца хьахийнарг тидаме эцар Iалашонца. 2009-чу шеран ГIадужу-баттахь чекхяьккхира аса хIара. Кху кепара хIара зорбане а йоккху аса, цул тIаьхьа хиллачо хIара ширйина хиларх а кхеташ».\nЭстемирова Наталья ер баккъалла а дагахь кхетначух тера ду Литтелл Джонатанна:\nЛиттелл Джонатан: «Суна евзаш яцара Эстемирова Наталья. Цкъа а ца гинера суна иза цо дакъалоцуш хиллачу дуккха а дуьненаюкъарчу конференцешкахь. Соьлж-ГIалахь а суна иза ца гинера. Тобвбеца беттан 15-чу дийнахь сарахь суна хиира цуьнан герз а диттина охьатесна дакъа карийна хилар.\nМел дала орца доцуш ша йисина хилла хетта хир ду цунна, ша йихкина а йолуш, ВАЗ-2107 олучу машен чохь инзаре яхъелла хан йоккхуш а, ша е кечбеллачу нехан когашкахь Iуьллуш а. Мел сатийсина хилла хир ду цо, уггара ирчаниг хир дац-кх бохуш.\nАмма, машен чура ара а такхийна, масатоьпан бух тоьхна шен мара кагбича, шен куьгаш дIадихкина тIийриг, цIий лелар а сацош, тIеозийча, иза кхетта хир ю доллучух а. Эххаре а цу тайпа байина а, я байа дIалийцина а нах бацара цо лоьхуш хилларш?!..\nЦхьанне а хуур дац, цуьнан оайланаш муха хилла! Цхьанне а хуур дац цо хIу дийцина ша е баьхкинчу нахе. Дехарш дан гIиртина-те иза, цара шена етташ? Цунна дукха дика хаара уьш хIу нах бу! Церан цхьанге а къинхетам боций. ...\nНагахь кху дахарх льацна суна цхьаъ хаахь, цуьнан тIаьххьара ойланаш шен йоьIах лаьцна хилла хир ю. Цуьнан дог эккхаш хилла хир ду, шен доьзалхочух ша йолуш. ТIакхха иза йийра. Инзаре, къиза. Цуьнан дакъа хьуьнхахь охьакхоьссинера, иза шира зарзделла галий долуш санна, «кхечарна шайх хин дерг хаийта»!\nМассо а хIума хийцалуш ду кху дуьненахь. Де-буьйца, хенахIоттам, адамийн дахар. Мацца хийцаделла а Iедал а хийцалур ду Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а. Хьуна муха го Нохчийчоьнан а, нохчийн а кхане?\nЛиттелл Джонатан: «Биллагала хин долчух лаьцна чIагIйела ойла яц сан. Хууш вац со хIун хир ду. Ша Кадыров Рамазан кхоччуш возуш ву Путинах. Нагахь цхьана дийнахь Путин режим йохахь, Путин урхаллера дIа а ваьлла кхечу ницкъаш Iедалш шайн караэцахь Кадыров политикан ницкъ дIабала а мега.\nХир йолчу конфликтан хьелаш дийцича, нагахь Кадыровн агIора бевллачу хилла болчу тIемалойн командираш юха а Оьрсийчоьна дуьхьал бовла сацам бахь юха а тIом хир бу. Амма карарчу ситуацица цигахь дукха къезиг хьелаш ду цигара хьал машаран кепехь хийцалур ду аьлла.\nЦигахь цхьа а меттиг бац демократин кепана а, маьрша пресса хиларна а, йозуш йоцучу вовшахтохараллашна а, кхин долчунна а хила ма еззара юкъаралла кхиийта оьшуш долчунна. Цигахь диктатура ю. Ткъа диктатурин чакхе ницкъ а беш хила мегаш ю».


ТӀуьна тропикийн хьаннаш — Википеди\nДехар «Гилея» хьажийна ю кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.\nТӀуьна тропикин хьун, Тропикан догӀанан хьун, Гиле́я — экваторан, субэкваторан (Хийцалуш-тӀуьна тропикийн хьаннаш), тропикан кӀошташкара тӀуьна климатера (2000—7000 мм йочанаш шарахь) биом, хьун. Уьш тропикийн хьаннех а, догӀанан хьаннех а уггар яьржина хьаннаш ю. ТӀуьна тропикийн хьаннашкахь дукха биокепаш ю. Иза дахаран дика Ӏаламан зона ю. Кхузахь ю дукха шайн, царна юкъахь эндемин кепара дийнаташ а, ораматаш а, ткъа кхин а кхелха дийнаташ. ТӀуьна тропикийн хьаннашкахь еха кхааннах ши дакъа дуьненара дийнаташ а, ораматаш а. Хила тарло, миллионашкахь кепара дийнаташ а, ораматаш а хӀинца теллина а йоцу.\nИндонезера Яван тӀиера Ботаникан беш\nАвстралера тропикан догӀанан хьун\nТӀуьна тропикийн хьаннашкахь лахарчу могӀанехь ца тоьа малхан серло, цуо новкъарло йо коьллаш яларан. Оцу хьоло адамна а, дийнатан а хьуьнхахь лела аьтту бо. Нагахь цхьана бахьанца гӀашшан рагӀу ца хилахь я гӀийла хилахь, лахара могӀанехь чехка юькъа, лела халадолуш лианин, коллийн, кегийрачу диттийн къух долу — цунах джунгляш олу.\n4 ТӀуьначу тропикан хьуьнан структура\n4.1 Уггар лакхара тӀегӀа\n4.2 Кондарийн тӀегӀа (хьуьнан четар)\n4.3 Юккъера тӀегӀа\n4.4 Хьуьнан бух\n4.6 МогӀанера йоцу ораматаш\n5 Адамца йолу юкъаметтиг\nДуьненахь тӀуьна тропикин хьаннаш яржар\nТропикийн догӀанан хьаннаш яьржина экваторан асанехь, экваторан къилбаседехьа 25 ° къс.ш., къилбехьа 30 ° къ.ш. кхаччалц.\nАмерикехь уьш евлла Мексикехь Мексикан айман йистехь, Флоридан (АЦШ) къилбехахь, дӀалоцу Юкатан ахгӀайре, Юккъерачу Америкин доккхаха долу дакъа, Вест-Инди гӀайренаш. Къилба Америкин тропикийн догӀанан хьаннаш (царех кхин а сельва я гилея олу) ю Амазонка хин майданехь (Амазонин догӀанан хьаннаш — уггар яккхийра догӀанан хьаннашлахь), Къилба Америкин къилбаседехь, яьржина Бразилин (Атлантикан хьун) атлантикан бердашца.\nМаркизийн гӀайренаш тӀиера тропикан хьун\nАфрикехь уьш йовлу экваторан декъан малхбузехь Гвинейн айман йистера Конго хин майдане (оцу юкъахь Атлантикан экваторан бердйистера хьаннаш) кхаччалц, кхин а Мадагаскарехь.\nЦул сов тропикан догӀанан хьаннаш ю Азехь ХӀиндин къилбехахь, Къилба-Малхбален Азехь Мьянмера къилбан Ций кхаччалц, кхин дӀа кхочу малхбалехьа, Индонезин а, Керла Гвинейн а гӀайренаш юкъалоцуш Австралин Квинсленд штате кхаччалц йолу дуккха а кӀошташкахь. Иза иштта кхуьу Тийна океанан гӀайренаш тӀехь.\nЛаьмнашкахь аренан тӀуьна тропикийн хьаннаш кхуьу 800 м. хӀордан тӀегӀанал лакха кхаччалц. Лакхахь хьун диттийн кепашца къен ю, хьуьнан структура хийцало. Тропикан ломан даиман сийна лаьтта хьун йолу дохкан конденсацин асанехь, цунах дохкан хьун олу.\nТӀуьначу тропикийн хьаннийн башхаллаш:\n4—5 диттийн локхаллин могӀа хилар, коллаш кӀезга а, лианаш шорта а хилар;\nдаиман сийна лаьтта даккхийра гӀаш долу дитташ алсама хилар, чкъор гӀийла хилар, чӀенгаш пелакашца къевлина ца хилар;\nзаза далар, ткъа цул тӀехьа гӀодмашна а, стомма геннашна (каулифлори) а тӀехь стоьмаш латар.\nТӀуьна тропикийн хьаннашкара диттийн кхечу кӀезго тӀуьначу климатийн ораматийн йоцу юкъара башхалла ю.\nДукхаха йолчу кепийн гӀадан бух тӀехь шуьйра дечиган голанаш ю. Хьалха моттара, оцу голанаш диттан латта гӀо до, хӀинца хета, оцу голанаш чухула хица ийна даар охьадогӀу диттан орамашка. Шуьйра гӀаш хуьлу диттийн а, коллийн а хьуьнан лахарчу могӀанехь. Лекха къона лакхарчу могӀане хьалакхачанза долу диттийн а хуьлу шуьйра гӀаш, лакха мел долу кегийр луш. Бухахь долчу диттийн шуьйра гӀаш гӀо до мелхан серло ораматех дика дӀайолийта, уьш лакхара мохах лардина ду. ТӀехула рагӀу ден лакхарчу могӀан гӀаш, дукха хьолахь кегийра а, йисташ хедийна а хуьлу, мох ца лацийтархьама. Лахарчу гӀотехь гӀаш дукхах дерш гатдина ду чеккхенгахь, чехка хи охьадагӀийтархьама а, гӀаш дохош йолу микробаш, корсам ца дебийта а.\nДукха хьолахь диттийн баххьаш шайн юкъахь чӀогӀа дика уьйр йолуш хуьлу лианашца я эпифиташца (дитташ тӀетасаелла ораматаш) вовшехтесна.\nТӀуьна тропикин хьаннийн кхин башхалла хила тарло тамашийна дуткъа (1—2 мм) диттан чкъор, наггахь тӀехь кӀохцалш я баьӀаш долуш; заз а, стом а диттан гӀад тӀехь кхиар; олхазарш, екхаш йолу дийнаташ, дургал дуу чӀерий шайга кхойкхуш болу тайп-тайпана мутте стоьмаш.\nСиха кхиаран а, дахаран бараман а башхаллашца тропикийн дитташ декъало 3 тобане.\nЧехка кхуьу, амма кӀезга еха кепара. Уьш серло еза ораматаш ю, сихха кхуьу хьалхарчу 20 шарахь, тӀаккха кхиар сацадо. Царех ду бальсан дитт, цхьайолу кепара цекропи, кхин а.\nКхиаран беха мур а, масех бӀешарахь а деха. Царна юкъа догӀу хьалхарчу могӀанера дитташ. Америкехь оцу кепара ду свитенеш, Африкехь — кайи кепарнаш, энтандрофрагмаш. Оцу тобанера дукхаха йолу ораматаш бахамехь чӀогӀа мехалла ю.\nМеллаша кхуьуш а, дукха ехаш а йолу ораматаш. Уьш ӀиндагӀах ца кхоьру, церан дукха хьолахь деза а, онда а дечиг хуьлу, масала, габонан цӀе дитт (Aucoumea klainiana).\nХьажа иштта: Хьуьнан фауна\nЦӀе баьргаш долу варкъпхьид\nТропикийн догӀанан хьаннашкахь дийнатийн кепаш алссама сов ю кхечу хьанашкахьчул, къаьсттина дукха ду тропикийн хьаннашкахь олхазарш а, сагалматаш а, делахь а цхьацца кепарнаш схьадаьхча церан барам кӀезга хуьлу. Серло ца тоарна коллаш а, бецан чкъор а къиен ду, цундела лаьттан тӀехула лела кепарнаш кӀезга ду. Уьш ду тапираш, мермаӀаш, пекарш, бегемоташ. ТӀуьна тропикийн хьаннашкахь дукхаха йолу дийнаташ дитташ тӀехь кондарш юкъахь еха. Екхаш йолчарех ю тарсалш, маймалш, летягаш, ленивцаш, КӀохцал цӀога долу тарсалш, иглошерсташ, цхьайолу сагалматаш дуурш, гӀиранаш, иштта дӀа а. Олхазарш: тотеш, хенакӀураш, туканаш, гоацинаш, кхин дӀа а; текхаргийн масалаш ду хамелеонаш, дечиган лаьхьий, цхьадолу гекконаш, игуанаш, агамаш; хи-лаьттан дийнаташ — цхьайолу пхьидаш. ЧӀерий дукха ду — дийнна 2000 кепара — иза дуьненан тезачу хичура фаунех кхаа декъах цхьа дакъа ду.\nДукха кепара ду букъадаьӀахк йоцурш, уьш дикка даккхийра хила тарло, билгалдовлу кепаца а, басца а, царна юкъахь зингаташ, термиташ, шаролгаш, полларчий кхин а. Поллийн фауна — дуьненахь уггар а ехашчех цхьаъ ю.\nТӀуьначу тропикан хьуьнан структураНисйе\nДогӀанан тропикан хьунан структурехь билгалйбоккху дитттийн 3 могӀа. Лакхара могӀа лаьтта шашалаьттачу даккхийрачу 50—55 м, наггахь 60 м лекхачу диттех, церан кондарш тӀеттӀа ца йоьду. Юккъерчу могӀанера дитташ 20—30 м лекха ду, кхуллу тӀеттӀа таьӀна четар. Оцу могӀанехь гулделла лианийн а, эпифитийн а дукхаха долу дакъа. Лахарчу могӀанера диттийн локхалла 20 м сов ца йолу, оцу могӀанан кхиар дозуш ду серлонах, цундела кхианчу хьаннашкахь иза лилха адмашна лела новкъарло йоцуш хуьлу. Коллин а, бецан а могӀа нийсса къасто хала ду, цхьайолу бецаш, масала банан, 6 м лакха йолуш меттигаш ю. Кхианчу хьуьнхахь бецан могӀан флорин хӀоттам дукха хьолахь 1—2 кепара бу. Боданечу меттигашкахь бецан чкъор а, коллаш а ца хуьлу, ткъа сирлочу меттигашкахь, хотешкахь, хин йисташкахь, уьш кхочу шайн хазне. Йоккха роль ю зирхӀан ораматийн: чурашан а, плаунийн а. Тайп-тайпана дахаран кепаш бахьанехь, могӀанийн гуш доза ца хуьлу, цул сов, чӀогӀа кхиана ю могӀанера йоцу ораматаш: лианаш а, эпифиташ а. Ломан тӀуьна тропикийн ши могӀа болчу хьаннашкахь 1-ра могӀан диттийн локхалла 20 м лакха ца болу.\nУггар лакхара тӀегӀаНисйе\nИ могӀа кӀеззиг долчу дукха лекхчу хьуьнан четар тӀехула долчу, 60 метр лекхачу (наггахь дерш 80 метре кхочу) диттех лаьтташ бу,. Дукха хьолахь дитташ даиман сийна лаьттачех ду, амма цхьадолчара шеран екъачу хенахь шайн гӀаш охьакхуьйсу. Иштта дитташ лан еза буьрса температураш а, чӀогӀа мох а. Оцу тӀегӀанехь еха аьрзунаш, бирдолагаш, цхьацца кепара маймалш а, полларчий.\nКондарийн тӀегӀа (хьуьнан четар)Нисйе\nДукхаха долчу лекхачу диттийн кондарш кхуллу гӀеххьа луьсталлин гӀашшан чкъор — хуьнан четар. Дукхаха долчеран оцу тӀегӀан локхалла 30 — 45 метр хуьлу. И могӀа дуьненахь болчарех уггар луьста бу.\nЦхьацца лерамашка хьаьжчи, оцу могӀанан ораматаш ду дуьненан тӀиера ораматех 40—50 процент гергга. Фауна тера ю лакхарчу тӀегӀанчух, амма алсамо дийнаташ тӀекхетна ю. Дуьненан тӀиера сагалматех доьалгӀа дакъа кхузахь дехаш лору.\nӀилманчийн дукха хьалха дуьйна шек бара оцу тӀегӀанара дахаран кепаш тайп-тайпана хиларх, амма хӀинцца бен ца кхоьллина талламан практикан методаш. 1917 шарахь бен ца кхайкхина америкин натуралист волчу Бейд Уильяма (инг. William Beede), «кхин цхьаъ дахаран континент йисина талланза дуьненан тӀехь, 200 фут цунна тӀехула, иза яьржина эзарнаш квадратан милаш».\nБоккъал а талла болийна и могӀа 1980-гӀа шерашкахь, Ӏилманчаша хьуьнан четарна тӀекхача методаш кхоьллича, масала, арбалетаца диттийн баххьаш тӀе муш кхоссар. Хьуьнан четар таллар хӀинци а хьалхарчу тӀегӀанехь ду. Кхин талламан методаш шена юкъа лоцу хӀаваан шараш тӀехь я хӀаваан кеманаш тӀехь некъ бар. Диттийн баххьаш тӀекхачаран Ӏилманех, дендронавтика (инг. Dendronautics) олу.\nХьуьнан четарна а, хьуьнан бухна а юкъахь ю кхин цхьа тӀегӀа, цунах олу коьллаш. Оцу юкъахь деха цхьа могӀа олхазарш, лаьхьарчий, моьлкъанаш. Оцу тӀегӀанера Сагалматийн дахар чӀогӀа шуьйра ду. Оцу могӀанера гӀаш дуккха а шуьра ду кондаран тӀеган тӀиерачул а.\nЮккъера Африкин Вирунга ломан тропикан дуьххьарлера хьуьнхахь лаьттахь серло 0,5 % гергга ю; къилба Нигерин хьаннашкахь а, Сантарема кӀоштехь (Бразили) а 0,5-1 %. Суматра гӀайренан къилбаседехь диптерокарпови хьуьнхахь серло 0,1 % гергга ю. Иштта хьолехь мурдоьллачу гӀад тӀехь а, у кепара орамаш тӀехь а кхуьу цхьайолу корсамаш, серло кхетар 0,2 % йолчохь хаало селагинелла а, доӀахан корсам а; 0,25-0,5 % йолчохь кепаш:Hymenophyllaceae, Commelinaceae, Zingiberaceae, Rubiaceae, плаунаш, бегони а. Охьадоьдучу хишшан, ишалшан бердашна генахь а, юкъа, лоха ораматаш кхуьу лилхачу меттигашкахь а, хьуьнан бух гӀеххьа паргӀата бу ораматех. Оцу тӀегӀан тӀехь ган таро ю яхкало ораматаш а, дийнатийн декъий а, уьш чехка къайладовлу йовхоно а, тӀуьна климато а сиха дахкадалийтар бахьанехь.\nЛуьста ораматашка хьаьжна ца Ӏаш, ишттачу хьунхахь латта башха дика а дац. Сиха яхкаялар, доьзна ду бактерех, цуо новкъарло йо гумусан чкъор гулдаларна. Эчиган а, наштаран а оксидийн концентраци бахьанехь лаьттан латеризации (лаьттаца кремнезёман барам кӀазгбаларан, шеца цхьаьна эчиган а, наштаран а окись совдолуш долу процесс) хиларо басардо латта сирла-цӀе баса, наггахь кхуллу минералаш дохку меттиг (масала бокситаш). Къоначу лаьттанаш тӀехь, билггала тӀепинган кепарчарна тӀехь, латтанаш хила тарло ялта хьекъаш.\nМогӀанера йоцу ораматашНисйе\nЭпифиташ тропикан хьуьнхахь (Доминика)\nЭкваторан хьаннашкахь чӀогӀа дукха могӀанера йоцу ораматаш ю — лианаш а, эпифиташ а.\n«Лианаш (франц. liane, lier — дехка), шайга ирхнехьа гӀад ца латтало ораматаш ю» (ЙСЭ). ТӀуьна тропикийн хьаннашкахь 2 эзар сов кепара лианаш ду. Лианаш тасадаларца хьерчаш я текхаш (масала пальма-ротанг (каламус), 300 м деха) хуьлу. Дукхах долу лианаш — автотрофаш ду, царна юкъахь эпифиташ, паразиташ далахь а. Дукхах долу тропикийн лианаш хьерчачех ду, дечиг хилла гӀад а долуш, церан диаметр 20 см кхочу. Лианийн гӀад дукха чӀогӀа хуьлу, нагахь уьш масех диттах хьаьрчича, цуо дакъаделла дитт охьа ца дужийта. Текха лианаш тасало диттех кегийрачу зуьгалшца, ша кепарчу орамашца.\n«Эпифиташ (эпи… а, грек. phytón — орамат), кхечу ораматаш тӀехь, дукхах дерг диттийн геннаш а, гӀодмаш а тӀехь кхуьу ораматаш ду, ткъа иштта гӀаш тӀехь — эпифиллаш олуш ерш, даар гонахьара Ӏаламера схьаоьцу цара (паразиташ яц уьш)»(БСЭ). Тропикийн хьаннашкахь эпифиташ коьртаниг Орхидан а, Бромелийн а доьзалера ю. Эпифитийн ю тайп-тайпана хи молу а, даар озоран а гӀирс:\nорамаш тӀиера кӀожаман чкъор,\nораман бенаш тускар кепара орамех дуьйцина, царна юкъахь кхоллало латта дааран орамашна (чхьор асплениум, орхидея грамматофиллум),\nлаьттана лаьхьта долу гӀад тӀиера лаьхтан гӀаш (чхьор платицериум)\nцӀузам я розетка хинан (Бромелийн доьзалерчарна),\nксерофитийн (кактусийн, орхидейшан цхьайолу кепаш) гӀирс.\nАдамца йолу юкъаметтигНисйе\nХӀаллак хуьлуш йолчу хьаннийн 1994 ш. хоттийна долу карта (Къаьмнаш Вовшехтоьхна Кхолламан тептаршкар)\nТропикийн догӀанан хьаннашкара долу дечиг, юурган а, генетикан а, медицинан а гӀирсаш, пайден маьӀданаш. Кхузахь карийна чӀогӀа дукха Ӏаламан молханаш, цуьндела оцу хьаннех «дуьненан жовхарш» а, «уггар йоккха дуьненан аптека» а олу. Церан йоккха роль ю регионин климат кхолларехь, хӀунда аьлча уьш бахьанехь 50 % Ӏаламехь хи хьуьйзу транспирацица, цуо жигара кхуллу латта тӀехула мархаш, уьш йаккхий йо, юхадаладо хи йочанашца. Цул сов, тӀуьнчу климатехь тӀуналло конденсации йо боьхаллин микродакъошна тӀехь, цуо дика цӀандо хӀаваъ, иза дикачу агӀора атмосфера тояр ду. ТӀуьна тропикийн хьаннаш иштта шайна чухула чекхдолу хӀаваъ шелдаран роль а лелайо. Цуьндела тӀуьна тропикийн хьаннаш дуьненан экосистеман коьртачех ю, хьаннаш халлакъяро лаьттан эрози йо, флоран а, фаунан а кепаш лагӀйо, экологин баланс йохайо яккхийчу меттигашкара а, цуьнца шадолчу дуьненан а.\nТропикийн хьаннаш Ӏаламехь хьовзадо дуьненан 28 % гергга кислород. Дукха хьолахь догӀанан тропикийн хьаннех «дуьненан пехаш» олу. Амма иза шадерг бакъ дац, хӀунда аьлча лелаш йолчу ойланца, уггар хьалха, алссам долу кислород доккху хӀордан планктон юкъара цианобактереш, шолгӀа, Ӏаламехь кислород хьийзаран процесс иза даккхарх тарделла. ТӀуьна тропикийн хьаннаш, кхин йолу хилла евлла хьаннаш санна, худа а худу, даккха а доккху цхьатерра барам кислород а, углерод а — дитташ даьккхина кислород дойу гӀаш а, дечиг а дахкалуш, цигахь Ӏаш йолу дийнаташ садоӀуш, кхин дӀа а. Цхьаболу талламчашна хета, дукхахйолчу догӀанан хьаннаша кӀорамусталлин газ йоккуш санна. Мухха делахь а, и хьаннаш лелайо йоккха роль кӀорамусталлин газ хьовзош, хӀунда аьлча царех углеродан яккхийчех йолу резервуараш хилла дера, иштта йолу хьаннаш хьаькхча совйолу дуьненан атмосферера кӀорамусталлин газ, цуо аьтту бо парникийн эффектан..\nТӀуьна тропикийн хьаннаш сих-сиха хьокху хининан а, къахьонан а диттийн, кокосан пальмийн, каучуконосийн плантацеш дӀаерхьама. Къилбан Америкехь тӀуьна тропикийн хьаннашна боккха кхерам бу низам доцуш пайден маьӀданаш дахарна.\nЯьржина ойла ю, тӀуьна экваторан хьаннаш дуьненан «сийна пехаш» ду аьлла, хӀунда аьлча атмосферехь доккху кислородан кхоалгӀа дакъа цигахь доккху дера. Иштта, тӀуьна тропикийн хьаннаш халлакъяро аьтту бо парникийн эффектан.\nОцу ойланна коьрта доьхьало ю тӀуьна тропикийн хьаннаш дукха кислород доккхуш хилла ца Ӏаш, дукха кислород халлак а до, хьаннийн цӀераш ца хеддаш йохайо тӀуьна тропикийн хьаннаш кислород даккхаран эффект.\nТӀуьна тропикийн хьаннаш Викиларма чохь\nДохк йолу хьаннаш\n↑ (ингалс.)Killer Inhabitants of the Rainforests\n↑ (укр.)Ірина Боднарук Тропічні ліси спричинюють парниковий ефект?. Станіславівський Натураліст (21 січня 2008). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 2 февралехь.\n↑ [[https://web.archive.org/web/20071012041511/http://antigreen.org/issue.php?index=113 Архивацийина 12 октябрехь 2007 шеран.]]\n↑ [[https://web.archive.org/web/20071012082556/http://antigreen.org/issue.php?index=48 Архивацийина 12 октябрехь 2007 шеран.]]\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ТӀуьна_тропикийн_хьаннаш&oldid=6074726»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 26 июнь 12:48\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 26 июнь, 12:48.


ГIалгIайчен культура дегIайоалае уйла йолаш — Сердало\nГIалгIайчен культура дегIайоалае уйла йолаш\n26.04.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nГIалгIай Мехка ше воагIаш дена балха гIулакх чакхдоаллаш, РФ культура министра Мединский Владимиреи, ГIалгIайчен Мехкдас Евкурнаькъан Юнус-Бекеи вIашагIкхетар дIадихьар мехкарча культура даькъе къахьегама болхлошца цхьана.\nВIашагIкхетара доакъашхой дагабайлар театра шераца бувзабеннача мехка балха гIулакх доашхаш. Культура а, театра а даькъе къахьегачар шоашта хетар оалаш къамаьл дир, цул совгIа, гIалгIай Мехка культура, къаьстта театр дегIадоаладар хьаькъе дош дийцар цар.\nМединский Владимира белгалдир Москвеи, Санкт-Петербургеи хиннача ца а Iеш Россе кхыча шахьарашка а хила деза доккхий культура кхоачамаш, аьнна. ХIаьта из кхоачашдар духьа мехкашка хьаеллаш йоккхийча театрийи музейи филиалаш я.\nКультура дикаш Iалашдар, культураца толамаш дахар, начIал долча къонбарашта шоай уйланга кхача аьттонаш далар духхьал йоккхийча шахьарашка хинна диса йиш яц. Из деррига а массадолча оагIорахьа паччахьалкхен массадолча мехкашка кхоачам болаш хила деза. Цудухьа оаха цхьан оагIорахьа культура дегIайоалаяргахьа вайна хьалхалаттачар оагIо хьаллоац, хIаьта вокха оагIорахьа, вай паччахьалкхе массанахьа а культура дегIаяр доаржадеш къахьег», — аьнна белгалдир Россе культура керттерча министра.\nЦо яхачох, культура министерствос цифровой культура дегIаяргахьа боккха теркам бу. «Мел эшар интернетера хьаэца аьттув хургболаш хIама де деза: классически мукъама концерташ прямой эфирашка хьахьокхар, гаьнара концертни доккхий цIенош, кино, спектаклаш Iалашдар, иштта кхы а цу тайпара вIашагIкхетараш дукхадар», — аьнна тIатехар Мединский Владимира.\nИз доацаш министра белгалдир, ГIалгIай Мехка юрташка культура цIенош хьалдарах йола программа хьинаре кхоачашъеш хилар. Цул совгIа, ГIалгIай Мехка зIамигача шахьарашка кинотеатраш хьаелларгйолаш гIо дергда ше аьлар цо. «Чам ба укхаза нах бисийта, царга болх байта, бераш маьрша хьалкхийта. ХIаьта оаха тхоай оагIорахьа гIо дергда, юкъара чоалхане хаттараш дашха чам болаш къахьегаш волча ГIалгIайчен Мехкдаьна», — аьлар министра ший къамаьл чакхдоаллаш.\nВIашагIкхетар дIадерзадеш, культура дегIайоалаяргахьа баркал алара гIулакх дIадихьар гулбенначар. Иштта искусства даькъе ГIалгIайчен балха моттигаш вIаштIехьайоахаш хьинаре къахьийгача Росси театральни искусства института (ГИТИС) ректора Заславский Григорена «Заслуженный деятель искусств Республики Ингушетия», яха лерхIаме цIи белгалйоаккхаш дола тешал делар.\n№ 63-64 (12198-199), шоатта, 27 апрель, 2019 шу / суббота, 27 апреля 2019 года\n← Самый низкий уровень потерь электроэнергии – в сетях Джейрахских и Сунженских РЭС филиала «Ингушэнерго»\nГлавы Республики Ингушетия Ю.Б. Евкурова в связи с 28-й годовщиной Закона «О реабилитации репрессированных народов» →\nБIаьсти — къахьегама ха


Безаман шовда - Bajki Bez Granic\nXIapa бакъ ду-дац, хьанна хаьа, амма наха дуьйцу, Шаройн лаьмнашкахь хьалхалерачу заман чохь вехаш-1аш хилла, боху, цхьа воккха стаг. Б1аьрса дайна хилла цуьнан. Цу стеган дукхе-дукха хаза йо1 хилла цуьнга хьоьжуш, чохь-арахь дан дезарг а деш.\nДукха к1ентий хилла цу йо1ана т1ехьийзаш а, и йига лууш а, амма цо къастийна, цунна везаш цхьаъ вара, цундела цо захалонаш т1е ца дуьтура. Дукха хьалдолчу нехан к1ант т1аьхьаваьлла хилла цу йо1ана, и йига дагахь, амма йо1 цунна а реза ца хилла. Шен захало йо1а т1е ца лаьцча, и к1ант ч1ог1а оьг1аз а вахана, х1уъу а дина а, и ялор ма ю ша, аьлла, араваьлла. Леккха лаьмнашкахь 1аш йолчу г1ам-зудчуьнца барт хилла цуьнан и йо1 ядо. Хийла нехан барт бохийна хилла цу г1ам-зудчо, эладитанаш лелош. Шайн барт хиллачул т1аьхьа, г1ам-зудчо дийнахь а, буса а йо1 тергалъеш, цунна т1ера б1аьрг д1а ца боккхуш хилла.\nЦхьана дийнахь шовдана йисте хи дан а, шена везачу к1антаца вовшахкхета а йоьдуш хилла йо1. Къайллах и тергал а йина, катоьхна схьа а лаьцна, ядийна г1ам-зудчо. Шовдана йисте йо1 ган цунна везаш волу к1ант а хилла говрахь вог1уш. К1антана геннара гина г1ам-зудчо ядийна хьош йолу йо1. Пори-г1оддах шед тоьхна, говр д1аэккхийтина, к1ант царна т1аьхьа ваьлла. Юхахьаьжначу г1ам-зудчунна шена т1аьхьакхуьуш воллу к1ант гина. Шен берриге а ницкъ гулбина, дукха сиха хьалаедда, Шаройн лома буьххье а яьлла, сада1а охьахиъна г1ам-зуда.\nЭццахь т1аьхьакхиинчу к1анта, динара кхоссавелла, схьалаьцна г1ам-зуда. Цо ша схьалоццушехь, теттина 1инах чукхоьссина зудчо йо1. Чов хилла дарделлачу лоьман санна мохь-ц1ог1а делира к1ентан кийрара. Шаьлта тоьхна, г1ам-зуда кхоьссина д1а а дахийтина, йо1ана т1аьхьа 1ин чу иккхина к1ант.\nХилларг ла ца делла, 1алам тохаделира, 1аьржа мархаш вовшахтасаелира. Кхоьвссина дог1а доладелира. Лаьмнаш т1ера хин 1овраш охьахьаьлхира.\nТ1аккха, дукха хан ялале, мархаш д1асаяьржира, дог1а сецира, малх хьаьжира, дуьне серладелира.\nЦхьана боккхачу чхар к1елахь тата делира, латта дуса а делла, цу чуьра араиккхира шовда. Д1асакхоссаделла, ницкъах дуьзина, шен го к1арг а бина, шор а бина, эшаран г1овг1анца охьахьаьдира хи.\nЙо1 ц1а ян хьеелча, даго вониг хьоьхуш, кхин 1а а ца велла, б1аьрзе да шен йо1 лаха араваьлла. Хьалха Iaca луьйзуш, йо1е кхойкхуш воьдура воккха стаг. Цунна жоп луш санна, г1овг1а алсамъяьккхира шов дано. И г1овг1а хезачу arlop вахара да. Шовдана т1е ша кхаьчча, к1ад а велла, сада1а охьалахвелира и.\n— Ва, дела, сан йо1 мичахь ю-те, х1ун хилла-те цунна? — бохуш, синош дохура холчух1оытинчу йоь1ан дас. Цу дешнашна дуьхьал шовданан г1овг1анца схьахезара йоь1ан узарш.\n— Хи мала, шовданан хи мала — шега бохуш санна хийтира дена. Охьа а таь1на, канаш чохь хи а эцна, д1амелира цо. Щеххьана шен дег1е ницкъ бог1уш хааделира цунна. Ша къонвелча санна, хийтира воккхачу стагана. Юха, цхьаммо шега гlo доьхуш санна, хийтира цунна. Ша б1аьрзе хилар диц а делла, мила ву-те иза, аьлла, д1авирзира йоь1ан да, аз хезачу аг1орхьа. Б1аьргаш т1ера пардо д1адоккхуш санна, т1еда ши куьг хьаькхира цо б1аьргех — са гира цунна.\nШовдан чу хьаьжира воккха стаг: шовда схьадолучу меттахь, хи бухахь, вовшах а хьаьрчина, Гуьллуш шен йо1 а, цунна везаш хилла к1ант а гира цунна. Цу шинна гена йоццуш, г1ам-зуда а 1уьллура. Кхузахь хиллачух кхийтира йоь1ан да.\nШен йоь1ан а, цу к1ентан а декъий схьа а даьхна, цхьана каш чу д1адоьллира цо. Ткъа г1ам-зудчуьнан дакъа, гена лам чу д1а а дихьина, цхьанна а ца гучу д1адоьллира воккхачу стага.\nЦу хенахь дуьйна цу шовданах безаман шовда, аьлла, ц1е тиллира шовданан йисте бог1учу кегийчу наха.\nНаха дуьйцу, Шара-Органан г1овг1ане эшарехь ши аз ду хезаш, бохуш: йоь1ан хаза, ц1ена, зоьвне аз а, доьналлех дуьзина, гlopгla к1ентан аз а.\nСуна а хезна и аьзнаш, хьо ца тешахь, ваха а г1ой, ахьа а ладог1а.


"Ахчанца цхьаъ хиларна кхоьру нах". Къилбаседа Кавказехь алсамдаьлла хIусамаш эцар\nДечкен-бутт 04, 2021\nОьрсийчуьрчу хIусамийн рынкехь йохка-эцар цкъа а ца хиллачу кепара жигара дара дIадаханчу шарахь. ВТБ банко бинчу хаамашца, пачхьалкхан исторехь 4 триллион сом гергга барамехь ипотекан кредиташ делла Оьрсийчохь. Иза дуза коронавирусан пандеми хиларца а, сом дукха дайладарна кхерарна а. Кавказ.Реалиино теллира муха Iаткъам бира дIадахначу халчу шаро Къилбаседа Кавзехь бехачу нехан хIусамаш а, гIишлош а эца болчу аьттонашна.\nОха хаттарш деллачу агенталлаша дийцира, кризис хиллехь а, бахархой, хьалхалерчу шерашца дуьстича, алсам хIусамаш оьцуш хилар. Иза ду цара ипотека а алсам эцна бохург.\nИзза гойтуш ю HИА Рейтиго бина таллам. Ипотекаш эцначу нехан терахь алсамдаьлла 2 процент гергга – 49%. Лурчаха и терахь дара 47,1 %.\nКъилбаседа Кавказера бахархоша банкашкара кредиташ эцарца доьзна хьал иштта ду:\nГIалгIайчоь – 30 900 сом\nНохчийчоь – 55 500 сом\nДагестан – 57 300 сом\nГIебартой -Балкхаройчоь – 113 600 сом\nКхарачойн-Чергазийчоь – 165 600 сом\nСтаврополан мохк – 195 100 сом\nКъилбаседа ХIирийчоь - 199 000 сом\nАдыгей – 224 200 сом\nКраснодаран мохк – 227 300 сом\nРейтингийн авторша дийцарехь, банкашкара юхалург ахча эцар доьзна дара карантинан дехкаршца. Иштта стохка бIаьста "сомоизоляци" юкъаяьккхинчул тIаьхьа банкашна декхарелахь болчу нехан терахь лахделира дуьххьара кху тIаьхьарчу кхаа шарахь.\n"Амма "самоизоляцин" раж малйинчул тIаьхьа, кредитан ставка лахйинчул тIаьхьа, Iедало дустуш сурсаташ дохкаран цхьамогIа секторшна гIортор йинчул тIаьхьа бахархой юха эца буьйлабелира кредиташ", - аьлла ду оцу хаамехь.\nИзза хуьлуш хиларна тидам бира Къилбаседа Кавказерчу риелторша а. Цул сов, дехкарш малдаро Iаткъам бира оьцучу хIусамех а, латтах а ахча даларан кепана а. Аьхка мах беш, коьртачу декъана, йохкархочунна кара дIалора ахча, амма стохка 4-чу кварталехь цIеххьана алсамделира ипотекаш эцар.\n"ЭкспертРиэлт" агенталло бинчу хаамца, неха хIусамаш эца йолу таронаш лах ца елира, мелхо а уьш йохка луучеран терахь лахделира.\nАмма хьал массо а республикехь цхьаьтера дац. Дагестанехь, масала, ара-чу ца баккхалун бахам оьцуш болчу нехан терахь алсамдаьлла, иза пандемица доьзна дацахь а, ГIебартойн-Балкхаройчохь хийцамаш ца хилла, ткъа Къилбаседа ХIирийчохь а, ГIалхьайчохь а ипотекаш оьцучу нехан терахь цIеххьана лахделла.\nАра-чу ца баккхалун бахаман Vilema агенталло дийцарехь, адамаш кхоьруш ду ахчанца цхьаъ хиларна. Цундела шайн рынкан 90 % ненан капитал олу ахча ду, боху цуьнан векалша.\n"Цхьа а хIума оьцуш дац, дерриг а лаьтташ ду", - боху ГIалгIайчуьрчу "Стройинвест" гIишлошяран компанино. - Хьалха ипотека оьцурш дукха бара. Ткъа хIинца, кризис бахьана долуш, ипотека эца а кхоьру нах, ахча дохка а ца хIуьтту уьш. Дика дац гIуллакхаша".\nForbes журналан версица, Оьрсийчохь гIишлошъярехь уггар кхиаме ю ПИК компанийн тоба. 2019-чу шарахь а, 2020-чу шеран 6 баттахь а цо мах бина 340 сов млрд соьмана. ШолгIачу меттехь ю – Setl Group компани, кхоалгIа ю - ФСК.\n"Открытие" банко бинчу талламца Къилбаседа Кавказерчу 69 % бахархошна хета 2021-чу шарахь хIусамийн мехаш тIекхетар бу аьлла. Амма цуьнга хьажна доцуш, 47 % оцу талламехь дакъалаьцначарах дагахь бу ара-чу ца баккхалун бахамах цхьаъ эца. Цара дийцарехь, церан коьртачу декъан ши Iалашо ю: эцна хIусам а, гIишло а я аренде ялар а, я, тIе мах а тоьхна, юхайохкар а.


Фитнес-клубаш а, спортан школаш а схьайоьллуш ву Нурмагомедов\nСпортхочун Нурмагомедов Хьабибан доларчу "Сильди" компанино дехар дина Роспатенте, Khabib Gym цхьа могIа фитнес-клубаш а, шен ден Нурмагомедов Iабдулманапан цIарах латархойн школа а схьаелла а бакъо йоьхуш. Mash телеграм-канало бина цунах лаьцна хаам.\nИштта билгалдаьккхина церан текстехь, Нурмагомедов Британехь а, Гергарчу Малхбалехь а спортан школаш схьаелла лаам болуш хиларх. Цул совнах, UFC чемпионан менеджеро Iабдул-Iазиз Iелас дIахьедина, Нурмагомедов октагоне юхаван тарло аьлла. Нагахь санна, 39 шо долчу Сен-Пьер Жоржа шен карьера юхайолаяхь, 2021-чу шарахь лата дагахь ву Нурмагомедов аьлла цо.\nИштта тренеро билгалдаьккхина, ирландхочуьнца Макгрегор Конорца реваншах мел дукха ахча даларх а, Iехалур волуш вац Нурмагомедов.\n"Финансашка диллича, хIара чолхе болх бу, делахь а, вайна хууш ду, ахчанца Хьабиб ша аьллачунна тIера ваккхалур воцийла", - аьлла тренеро.\nАбу-Даби шахьарарчу Латархойн гIайри тIехь ГIадужу-баттахь дIаяьхьначу дуьненан UFC чемпионатехь, дегIан лахарчу йозаллин категорехь, дагестанхочо Нурмагомедов Хьабиба эшийра Американ Штаташкара Гейджи Джастин.\nКхозлагIа йоккхуш яра Нурмагомедовс UFC-н чемпионан титул. Цкъа а эшна воцуш, 29-0 ю цуьнан рекорд. Гейджи кхозлагIа эшна, 22-зза тоьлла UFC-хь, хаам бо Спорт.Ру портало.\nНурмагомедов Хьабиб UFC-н чемпион ву дегIан лахарчу йозаллехь. ХIинццалц схьа иза шолгIа вара тоьллачу латархойн могIарахь. Sherdog рейтинго кху шарахь хIоттийначу дуьнентIехь тоьлла латархо а лоруш, хьалхарчу могIара ваьккхина иза. Иштта кхочушбина спортхочо шен тренеран, масех бутт хьалха цIеххьана кхелхинчу Нурмагомедов Iабдул-Манапан лаам.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ХIинца 4 марха кхабанза дисси са, айса хIун дан деза ца хууш йоьхна хьийза со.\nДаханчу шеран мархин баттахь 7 бутт кхаьчна доьзалхочух йолуш, цхьа 4-5 марха кхаьбна кхидIа кхаба ца луш диснера сан. ТIакха 2010 январь баттахь дуьйна уьш кхаба йиш йолуш яра со, делахь а ма-дарра дийцича мало еш, цхьана баттахь 2-3 бен ца кхобуш, хIинца кхобу тIаккха кхобу бохуш, кхин а хан ю-кх сан бохуш, хIокху хене хьа е́ли со. Диссина 9 марха дара сае, тIаккха хIинца уьш подряд кхаба йолаеллера со, но тахана и зударийн хуьлуш долу и лазар хилла йисси со, доьзалхо хиллачул тIаьхьа хилла дацара суна, цундела и хин долу хан хууш яцара суна. ХIинца 4 марха кхабанза дисси са, айса хIун дан деза ца хууш йоьхна хьийза со, айса йинчу малонна чIогIа дохко яьлла. И шолгIа мархин бутт тIекхачале уьш дIа кхаба деза аьллера соьга, хIинца айса хIун дан деза ца хаьа суна. Дан цхьаъа хIума дуй циг? Цхьа хьехар лахьара ахь суна.\nАллахI реза хилийла хьуна.\nЛераме йиша! Хьайн кхабаза диссина хилла марханаш, хьайга кхабалушшехь шолгIа мархин бутт тIекхачале ца кхобуш дитарца къа латийна ахь. Иштта и дан мегаш дацара хьуна, хьайн уьш доькхуш кхаба таро хиллехь кхаба дезара ахь уьш. Ткъа цу балхана ахь хьой дохко яьлла боху, иза дика хIума ду. Деле хьайна гечдар а деха, тоба а де хьайгара яьллачу ледарлонна, Дала тоба къобал а дийр ду хьан, Цо гечдийр а ду хьуна, бакъдолуш Иза – тоба къобал дийриг а, гечдийриг а ву.\nТIаккха, цул совнаха ахь дан дезарг хIун ду аьлча – хьайн кхабаза диссина долу диъ марха, хьайн и «лазар» мархин бутт тIекхачале дIадалахь, доькхуш кхаба деза ахь. Цхьа де хьалха дIадалахь, цхьаъ кхаьбна а кхаба деза ахь. Хьайн и «лазар» дIа ца далахь, йа иза дIа а даьлла, делахь а оцу деаннах цхьадерг бен кхаба хьо ца лараяхь, тIаккха хьайн диссина марханаш – хуьлийла уьш диъ, йа кхин а кIеззиг – доькхуш кхаба деза ахь мархин бутт дIабаьлча, марханаш даьстинчул тIаьхьа. ТIаккха, мархин бутт дIабаьллачул тIаьхьа айхьа доькхуш кхобур долчу хIора мархина тIера цхьацца кан даар дала а деза ахь (550 грамм ца кхоччуш), иза ахь хьайгара ялийтинчу ледарлонна шариIато хьуна тIедожош долу гIуда ду.\nОцу кеппара, нагахь санна хьан «лазар» мархин бутт тIекхачале дIа а ца даьлла, хьайн диссина диъ марха ахь доькхуш кхобуш хилча, хIора денна тIера 550 гр. хиллал даар дала деза ахь мискачу нахана. Дала дезаш долу даар – хьо ехачу махкахь наха кхачанна лелош долу дукхах долу даар ду, масала дуга, йа ахьар, йа хурманаш, и.кх.дI. Нагахь санна хьуна и даар дала хала хилахь, оцу барамехь долчу дааран мах бала а мегар ду ахь мискачунна.\nТIаккха, хIара санна долу хаттар вай дийцира хьалха кхузахь:\n"Берах йолчу зудчо а, бер динчу зудчо а дитина марханаш доькхуш кхабар".\n"Диссина ламазаш а, марханаш а доькхуш кхабар".\n"Диссина марханаш доькхуш кхабар".


Туркойчохь кхечу пачхьалкхарчу нахана тIелатар дан кечлуш хилла аьлла шеко йолуш Нохчийчуьра схьаваьлла Оьрсийчуьра 6 стаг лаьцна аьлла хаамаш баьржинчул тIаьхьа, Нохчийн республикан куьйгалхочо Кадров Рамзана видео зорбане яьккхина туркойн махкара. Цунах лаьцна хаам бо Кавказ.Реалиино.\nЦу тIехь цо дуьйцу, ша масех меттигерчу гIалахь хилла хиларх а, цигахь Нохчийчуьра "шайтIанаш" шена гина цахиларх а лаьцна, уьш "бовдарна".\n"Дуьйцуш дара Туркойчохь шайтIанаш ду. Суна ца го. Кхузахь куц долу адамаш ду, шайтIанаш дац", - боху Кадыровс видео тIехь. Цунна уллехь гуш ву Нохчийчуьра зорбан министр Дудаев Ахмед а.\n"Дийнахь а, буса а ирх а, пурх а дуьйладелла чекхдевлира тхо масех туркойн гIаланах, ца кхийтира дуьхьал цхьа а "буьрса" маьхьарца ша реза воцуш хилар гойтуш хилла цхьа а стаг, кхерамаш тийсина а, беламе дIахьедарш дина а волу, кхузахь шаьш цхьаъ гойтур ду бохуш", - йоза дитна Дудаевс видеона кIеллахь.\nХьалхо Оьрсийчоьнан президентан зорбан секретара Песков Дмитрийс дIахьедира нохчий дIалецарх лаьцна Кремлехь хууш дац аьлла.\nТуркойчуьрчу нохчийн диаспоран векалша дIахьедина, лаьцначу ялханнах цхьаъ лаьцна хилар цхьамма тIедожорца адамаш дайарна юкъахьакхавелла хила мегаш хиларна. Цунах лаьцна хаам бина нохчийн оппозицин блогера Халитов Хьасана.\nХалитовс чIагIдарехь, Туркойчохь лаьцна Беслан цIе йолу стаг Нохчийчуьрчу Iедалшца уьйр йолуш ву. Цо дийцарехь, шех лаьцна хаамаш бинчунна ахча лур ду ша, бохуш хилла цо. И хаам тIечIагIбо Истанбулерчу нохчийн диаспорица уьйраш йолчу Кавказ.Реалиин хьосто.\nГIадужу-бутт чекхболуш нохчийн болгера Халитов Хьасана бехке вир Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, ницкъаллин структурийн белхахо хиллачу Арсанукаев Ахьмадан гергарчаьрга шен доьзална чIир кхайкхор вовшахтохарна.


Темболтан-Ломах деши хилча...\nДешин лаьмнаш, коллаж\nНохчийн лаьмнашкахь деши а, дети а хиларе догдохуш, талламаш болийна мехкан администрацино. Итум-Кхаьллана гергахь, Кавказехь уггаре а лекхачех болчу ТIуьалой ломахь дIахьош ду зераш. ХIун пайда бохьур бу ночхашна оцу балхо? И хаттар лаьтта хIинца нахана хьалха.\nКадыров Рамзана шен инстаграммехула а, блога чухулла а дIа ца кхайкхийнехь, хуур а дацара Итум-Кхаьллан кIоштахь, Гуьржийчоьнца дозанехь лаьттачу ТIуьалой-Ломахь маьIданаш лаха долийнийла.\nЦкъа болийна талламаш чекх а бевлла, говзанчаша мах хаддолц, ишттаниг гIарадоккхуш а ца хуьлу, амма Нохчийчоьнан администраторна шена лиира оцу метте ваха а, цигахь болх дIа муха боьду хьажа а. Телехьожийлехь хаддаза хIинца а гойтуш ю цигахь яьккхина видеорепортаж.\nТIуьалой-Ломаца таллам бийраш Оьрсийчуьра говзанчаш бу. Цхьаццаболчу хаамашца, царалахь ву Колумбера цхьа говзанча а. Лаьттах 200 метр Iуьргаш а дохуш, бо талламаш. ХIинцале билггал хууш ду оцу меттехь цIеста дуйла, боху белхалоша. Ишшта, хила тарло боху цигахь даш а, деши а, дети а.\nТIуьалой-Ломахь нохчаша хьалха заманахь дуьйна а цIеста доккхуш хилла боху цхьаболчу историкаша. Цундела башха керла хIума а дац Iедало хIинца довзийтинарг.\nИ меттиг 1905 шо тIекхачале маьIданаш лаха Швейцарерчу фирманийн кара дIаелла хилла Iедалша. Карийнарг хилла инзаре хаза, доккха, цIена ангали-кристалл. Цхьа тIулг метр барам а болуш хилла бохуш дуьйцу. Историка Демелханов Сулимана бахарехь, ТIуьалой-Ломахь даима а хилла маьIданаш карош.\nДемелханов: «ТIуьалой-Лам уггаре а лекха лам бу Малхбузерчу Кавказехь. Цуьнан лакхалла 4494 метр ю. Хьалха цу тIехь а, цунна гонаха а цIеста доккхуш меттигаш хилла. 19 бIешо чекхдолуш теллина ю и меттиг. 200 эзар тонн цIеста ду аьлла хилла цигахь оцу хенахь. Нохчаша цигахь цIеста хилла ца Iаш, деши а, дети а ду олуш дара».\nЯхначу заманашкахь нохчийн дахарехь йоккха меттиг дIалоцуш хилла оцу ломо.\nДемелханов: «Вайн историца доьзна ду ТIуьалой-Ломах лаьцна дийцарш. 1963 шарахь историка Красновс яздина ду, 12 шарахь оцу лома тIехь, Идиг цIе йолу баьчча хьалха а волуш, нохчаша тIом бина гIезалошца, аьлла. Бусулба дин тIеэцале а еза лоруш меттиг а хилла и лам».\nИтум-Кхаьллахь йолийначу проектна цIетиллина «ТIуьалой-Лам». Спонсор ву бизнесхо Байсаров Руслан. Цигахь кхин цхьа проект а ю цуьнан - когасалазийн курорт «Ведучи».\nБахархошна къайле хилла яц оцу меттигашкахь маьIданаш хилар, амма дийцаррий бен, кхин гучудаьлла хIума дац, боху царех цхьаболучара. Масала, Хьасан цIе йолчу хIокху стага санна.\nХьасан: «Со жима волчу хенахь, вай ламчохь деши а, дети а ду, бохуш, дуьйцуш хуьлура. Суорота олуш цхьа меттиг ю Нохчийчохь, цигахь мехкдаьтта а карийна, цига машенаш лийлира. Цхьа дийцар дара, даш долчохь деши а хуьлу бохуш. Дийцарш бен дацара уьш. Карийна стаг суна-м ца хаавелла».\nТIуьалой-Ломахь, ма дийцара, цхьа маьIда карадахь, цунах нохчашна пайда балахь тамаша хеташ ву Хьасан. Кхузахь схьадоккху мехкдаьтта санна, лаккхарчу даржхойн кисана гIур ду иза, аьлла хета Хьасанна.\nХьасан: « Вайна цхьана а тайпа цунах хила пайда бац. Оьрсийчоьнан низамехь дIаяздина ду, лаьтта бухахь доллург дерриг а Iедалан ду, аьлла. Тахана Оьрсийчуьра Iедал жоьлгийн Iедал ду. Цо нехан хIумма а то ца дина. Цига некъ ца биллалуш 7-8 шо ду. Сайн цара хIумма а тодийр доцийла хаьа суна. Iаьрбий болучохь лаьттахь хIума карийча, пачхьалкхехь бехачу нахана цхьа дакъа а дой, хIума до. Тахана цара и лаьмнаш харцахь, экологи хIаллакьхиларна-м кхоьру со».\nМогIара бахархойн Итум-Кхаьллал лакхарчу лаьмнашка баха йиш яц. Дозанхошкара бакъо еза. Амма иза хьанна-хьанна а луш яц. Ткъа оцу меттехь маьIданаш карадахь-м, нахана деххачу шерашна цига боьду некъ бицбан а мегар ду.\nНохчийн лаьмнашкахь деши-дети карадахь...


Ламанхойн Республика: политикан эмиграци (чаккхе)\n(КхоалгIа дакъа. Хьалхарниг : "Ламанхойн эмиграци Европехь. Иза муха кхоллаелла?" ШолгIа дакъа. Ламанхой Республика: политикан эмиграци.)\nВачагаев Майрбек: Ткъа хIун башхаллаш яра тIаккха? Шемил Саид-бейс а, Байтугана а кхечаьрца цхьаьна гIортор хIунда ца йира Баммат Гайдарна. ХIун дара цара къуьйсург?\nМамулиа Георгий: Дара-дацарш кхузахь цIена тактикан чулацам болуш дара, хIунда аьлча Iалашо церан цхьаъ яра – Кавказан конфедерацина юкъахь йозуш йоцу Ламанхойн республика - и Iалашо цара лечкъош яцара, иза кхочуш еш уьш реза бара вовшашна. Проблема кхин яра. "Кавказ" тобанна ахчанца гIо деш яра Япони, ткъа, цхьана йоццачу хенахь, тIаьхьо немцоша а дира гIо. Шемил Саид-бейн тоба Варшавица юкъаметтигаш латтош яра. Цунна ахча луш яра Польша, Кавказера эмигрантийн доккхаха долу дакъа шайн Iуналлехь латтор Iалашонца.\nВачагаев Майрбек: ШолгIа Дуьненан тIом болабаллц арадолуш дара "Кавказ", Баммат вуно жигаралла гойтуш вара, амма цул тIахьа Баммат а, кхиберш а цIеххьана дIатийна хилар го вайна.\nМамулиа Георгий: Иза масийтта бахьанца доьзна дара. Уггар хьалха, сиха хийцалуш яра оцу хенахь нисйелла йолу дуьненаюкъара конъюнктура. Вайна ма-хаъара, 1939-чу шарахь Гезгмашин-беттан 1-чу дийнахь болабелира ШолгIа Дуьненан тIом, Польшин территори дIалецира вермахто а, ЦIен Армино а. Прометейн болам вовшатоьхнарг а, цунна гIо дийриг а йолчу Польшина оккупаци йира Германино а, Советан пачхьалкхо а. Цул тIаьхьа хала мур болабелира Кавказерчу эмиграцин исторехь, къаьсттина 1940-чу шарахь Стигалкъекъа-баттахь дуьйна 1941-чу шарахь Мангалан-батте кхаччалц, хIунда аьлча Францина тIехь толам баьккхинера, Англи ша йолччу гIайри тIехь дIахадийна яра, ткъа эмигранташ формалан кепара Германин Iедална кIеллахь бара.\nКхерам бара уьш Советан пачхьалкхе дIабаларан, хIунда аьлча Советан пачхьалкхана а, Германина а юкъахь бина барт бара, политикан дуьхьалончаш, оцу пачхьалкхашкахь йолчу системийн оппоненташ, вовшашна дIабалар хьокъехь. 1941-чу шарахь «Барбаросса» операци йолаеллачул тIахьа къилбаседакавказхойх цхьа дакъа, гуьржий а, азарбайджанхой а, эрмалой а санна юкъаметтигаш дIакхехьа буьйлабелира КхоалгIачу рейхца.\nЧермоева Эпси, Чермоев Абдул-Муслиман зуда. Париж. 1922 шо\nАмма церан юкъаметтиг дӀакхехьар дара дукха йоццучу хенахь а, дукха билламе а. ХIун чулацам бара цуьнан? Дера бара Шемил Саид-бей а, Баммат Гайдар а жима-тIама вовшашца эмгаралла лелош хилар. Делахь а, Германин Iедалшца юкъаметтигаш лелорца доьзнарг цхьаьнадогIуш дара цаьршина.\nБаммат Гайдар а, Шемил а вара 1942 шо долалуш Германино Кавказера пачхьалкхаш, шайна юкъахь Къилбаседа Кавказ а йолуш, йозуш йоцуш хилар къобалдан деза бохуш кхайкхамаш беш. 1942-чу шарахь Стигалкъекъа-баттахь Германин Советан пачхьалкхехь векал хиллачу граф фон дер Шуленбурга Кавказерчу эмигрантийн кхеташо гулйира "Адлон" цIе йолчу Берлинерчу дезачу хьеша цIийнехь. Цигахь хьен ца велира я Баммат а, Шемил Саид-бей а. И шиъ кхеттера Германино Къилбаседа Кавказ йозуш йоцу пачхьалкх хилар лорур цахиларх. И шиъ юхавелира КхоалгIачу рейхца политикан юкъаметтигаш лелорах.\nЭла Бекович -Чекасский Темирболат а, цуьнан зуда Капланова Надживат а\nТкъа Германица юкъаметтигаш лелийначу Кавказерчу эмигрантех лаьцна аьлча, уьш шайга далург дерриг а дан гIертара, хIиттинчу кIеззиг аьттонаш болчу хьелашкахь. Цкъа делахь, уьш кIелхьара баха гIертара немцоша йийсаре лецна болу вуно вочу хьелашекахь бохку къилбаседакавказхой. ШолгIа делахь, уьш пайда эца гIертара хIоьттинчу хьолах (и хьелаш даима дIоггара дика ца хиллехь а) Къилбаседа Кавказерчу къаьмнашна иза пайдехьа дерзор Iалашонца. Ткъа кхузахь, шеко а йоцуш, гуш ду иза, цхьа а коллаборационизм цахилар – иза буьззиначу барамехь Iовдалалла ю. И нах бара шайн къаьмнаш а, Ламанхойн Республика а маьрша хилийта шайн дахар дIадала арабелла лелаш болу нах, иштта эр дара ас.\nЦера бертахой бара дера дуккха а: полякаш, французаш, немцой, цул тIаьхьа америкахой, амма Iалашо цхьаъ яра церан – шайн пачхьалкх йозуш йоцуш хилийтар. Цундела эр дара ас иза тайп-тайпана хьелашкахь кхуьуш болу, амма къам маьрша даккхаран Iалашо юьхьарлаьцна болам бара аьлла.\nВачагаев Майрбек : ШолгIачу Дуьненан тIамо чаккхе еара ламанхойн эмигрантийн шайн махка цIаберза болчу сатийсамашна. Дукхаха болчара йитира политика. Берш аьлча санна эмигранташ кхелхира СССР йохале, ткъа дийна бисначийн аьтто ца хилира цIа баха.\nКъилбаседа Кавказера ламанхой дIабоьхкина бу Бобиньи олучу меттигерчу кешнашкахь а, Парижана гергарчу Сент-Женевьев-де-Буа олучу оьрсийн кешнашкахь а, Ниццерачу оьрсийн Кокад кешнашкахь а, Францерчу дуккха а кIошташкарчу кешнашкахь а. Амма эмиграцин историн цхьа башхалла ю – иза чакхе йоцуш хилар…\nКъилбаседа Кавказерчу бусалба нехан кешнаш, Бобиньи (Франци)


Бостонехь хилларг кхоччуш талла деза аьлла хета Обама Баракана\nОхан-бутт 20, 2013\nОбама Барак, Охан2013\nШоьтан буса Бостонан полицин департаменто шен Твиттерехь хаам бира: «Лаьцна!!! Таллар чекхдаьлла. Лехарш дIадирзина. Терроризм дIайирзина. Нийсо тоьлла. Шеко йолуш хилларг лаьцна ву».\nIамеркан президенто Обама Барака элира, цу трагедин мехала агIо дIакъевлина аьлла.\nОбама Барак: «Бостонан полицино а, Массачусетс штатан а, меттигерчу а полицино а кху тIаьхьарчу пхеа дийнахь жоп делира хиллачун говзаллийца а, майраллица а. Ткъа кху буса, цара юха ца бовлуш къахьегар бахьана долуш, вай дIакъевлира цу бохаман мехала агIо».\nОбамас элира, хилларг бахьана долуш дуккха а хаттарш дуьсуш ду аьлла.\nОбама Барак: «Гуш ду, тахана дуккха а хаттарш дуьсуш хилар. Царна юкъахь ду: хIунда бина нахана ницкъ вайна юкъахь кхиина а, дешна а, вайн юкъараллан а мехакан а дакъа хиллачу цу кегийра наха? Муха кечдина, муха кхочуш дина цара и тIелатар, цхьа а хиллий царна гIо деш? Оццул маьIна доцуш байинчу нехан доьзалшна дала дезаш ду и жоьпаш».\nПолицино бинчу хаамца Царнаев Джохар карарчу хенахь дарбан хIусамехь ву. Иза еза чевнаш хилла ву.\nХаамийн гIирсаш дийцарехь, иза лечкIина Iийна Уотертаун-гIалахь цхьана хIусаман кертахь тIе гата а тесна лаьтташ хиллачу жимчу хинкеман чохь. ХIусамдас полице хаам бина хилла, цигахь шена цIий гина аьлла.\nЦарнаев лоьхуш эзрнаш полцин белхахой бара. Цуьнан ваша Тамерлан, хууш ма хиллара, вийна Еарин дийнахь полицица хиллачу герзаш деттарехь.\nБостонехь тIелатар дира Оршотан дийнахь, цигахь марафон дIахьош. 3 стаг а вуьш, 170 стаг лаза а веш эккхийтинарг яра куьйга йина ши бомба.\nИ тайпа терроран акт хилла яцара Iамеркехь 2001-чу шарахь Гезгмашин-беттан 11-чу дийнахь терроран тIелатар динчхьана.


Ярташкахь лоьраш тоьуш хилийта «Земский доктор» программа ю Нохчийчохь болх беш\nГIаланашна генахь болх бан реза хиллачу къоначу лоьрашна 1 млн сом ахча къастийна Iедало. Коьртачу лоьраша дечу тоьшаллашца хIинцале бIаьрла жамIаш ду Iедало яьккхинчу гIулчана.\nМогушаллин министаралло къобал а йина. 20I2-чу шарахь дуьйна болх беш ю махкахь «Земской доктор» цIе йолу программа. И кхочушъеш хIетахь дуьйна ярташка балха хьежийна 350 гергга тайп-тайпана корматаллин лоьраш. Къоначу лоьрийн ярташкахь къахьега дог даийта а, шайн дахар хьелаш нисдан атта хилийта а Iедало хIоранна а луш 1 миллион сом ахча ду боху могушаллин министараллин хьостано.\nМел эвсаре ю тIеэцна программа? Цо мел кхачо йина лоьрийн ярташкахь? Гуттаренна а ярташкахь бахархойн могушаллин терго ян говзанчаш буьсур бу аьлла чIагIо лой цу керла юкъадалоро? Цу а, кхечу а хеттаршна жоьпаш каро со хилла Соьлжа-гIалина бIе чакхарма генарчу Теркйист кIоштан Iелин юьртарчу дарбанан цIийнехь. Цуьнан коьртачу лоьраца Баскариев Хизрица нисделла сан къоначу лоьрийн хьокъехь хIара къамел.\nБаскариев: «И программа тIеэцар бахьнехь ярташка шортта лоьраш баьхкина. Кхуза со волчу дарбанан цIийне 6 къона лор веъна: цергийн лор а, кардиолог а, кхоъ терапевт а, дерматолог а. нахана тIебаха лр хилар доккха хIума мА ду, масала и дерматолог олу дегIан чIуран цамгарш евза лор тхан кIоштехь а вац кхузахь бен.Ишта боккха пайда баьлла цу программех-м»\nМаршо радио: Хизар, къона лор ахча схьа а эцна, дIа-м гIур вац те?\nБаскариев: «Сихха ахча схьа а эцна дIабахарх гIуллакх хир дац. Стенна аьлчи лор юьрта 5 шарна аьлла барт а бина веъна ву. ДIавоьдучу тIедалахь цуьнан ахча Iедална юхадерзо мА деза. Баьхкинарш цхьаберш тхан юьртара а бу, генара тIебаьхкинарш а бу. Горагорскера ву цхьа терапевт. Дика кхеташ а ву. Нахана доккха гIуллакх ду-кх иза хьажа кхеташ лор хилар.\nШен балхах дика кхуьуш ю, масала, дерматолог Хьава. Терапевт Руслан ву. Стоматолог а ю. Кардиолог ю Iайшат. Тха-м и яхьа а, йилла а меттиг бац. Деган лазарш шорта ду. Хийла буьйса йоьлча а хан текхна цо лазархой тIеоьцуш, ша къинхетаме хиларе терра. Нах-м баркаллаш аьлла а ца бовлу и ялийна хаза хеташ.\nИ ахчанаш бахьанехь дукха хена дуьйна а белхаш беш болу лоьраш бу тха-м дегабаам бина, Хьалхара тIом боьдуш, луш алапаш а доцуш белхаш биначу шайна а дала ца магара Iедало ишта ахчанаш боху балха тIехь зеделлачу лоьраша. Дика ахча мА ду къоначу лоьрашна луш дерг. Хьо гулдан воьлча оццул ахча вовшах ца кхеташ итт шаре а вер ву. Хенарчу лоьрийн бех бацара ба-м дегабаам бича а».\nСоьца ярташка болх бан хьежочу кегийчу лоьрийн хьокъехь къамел дина Теркйист кIоштан Iелин-юьртарчу 2-чу дарбанан цIийнан коьрта лор Баскариев Хизар тешна ву кхидIа йолчу ханна, ярташкахь къахьоьгуш болу лоьраш совбийлахь бен, лахлур бац аьлла.


Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен йишин воI, Соьлжа-ГIалин мэр Закриев ИбрахIим векал вина Соьлжа-ГIаларчу кIоштийн, шахьарна юкъайогIучу яртийн цIерш хийца. ХIинццалц «Октябрьский», «Старопромысловский», «Ленинский», «Заводской» хиллачу кIошташна лур ю «майраллица, доьналлица шайх ала диканиг дитинчу нохчийн тоьллачу къонахийн цIерш».\nЦкъачунна хоуьйтуш дац, нохчийн муьлхачу турпалхойн цIерш лелор ю Соьлжа-ГIаларчу кIошташа а, ярташа а. Ткъа турпалш-м бу нохчийн къоман а, Iедалан а шайн-шайн.\nЦIерш Нохчийчохь дукха хьолехь карлайоху «бахархойн дехарца». Масала, «меттигерчу бахархойн дехарца» хийцира КадыровгIар схьабевллачу ЦIоьнтаран цIе, «Ахмат-Юрт» аьлла. Кадыров Ахьмад велла 15 шо даьллачул тIаьхьа, юьртара къаной гулбелла хилла, дийцарехь, шайн юьртан цIе хийцар доьхуш. «Грозный» телекомпанино бахарехь, лаам дIакъадо кечлуш, «шайн-шайн цIахь ойланаш а еш», ехха хан яьккхина цIоьнтархоша.\n«Футболъезархоша вуно дукха дехарна» «Ахмат» аьлла хийцира мехкан футболан клубан «Терек» цIе а – ишта тидира хийцамбар оццу «Грозный» телеканало. «Шу эшна», элира Кадыровс и сацам емалбечу «интернетерчу шайтIанашка».\nКадыров Рамзанан деден цIе тилла бохку Гикало-юьртахь дендолчу маьждигна. Оцу юьртахь «цхьаъ санна, массо а ву хиндолчу маьждигна мехкан куьйгалхочун деден Iабдулкъедаран цIе туьллийла лууш», хаам баржийна муфтис Межиев Салахьа.\nДелахь а, Соьлжа-ГIаларчу кIоштех цхьанна а цIе «Ахмат» тиллар доьху нах ца бевлачух тера ду. Цундела оцу хьокъехь хьалхе ша яккха дезна Кадыровн. Цо гIалин мэре аьлла, «талла бахархойн лаам, гIалин кхеташонца цхьаьна листа и гIуллакх».\n"Кавказ.Реалиино" хеттарш дира Нохчийчуьрчу бахархошка, муьлхачу къоман турпалхойн цIерш тахкийта лаьа царна Соьлж-ГIалин кIошташна а, ярташна а.\n36 шо ду шахьарахь машенаш тоечохь болх бечу Iисан. Цо къоман турпалхойх веаннан цIерш йоху. Оцу нехан мехалле хьажча, церан цIерш тоъал яц урамийн, яртийн, аьлла хета цунна.\n"Ушарма Имам (Iеламча, Къилбаседа Кавказан хьалхара имам -ред.), Бенойн БойсагIар (I9-чу бIешарера баьчча, Шемал Имаман наиб – ред.), Обарг Зеламха (харачойн тайпанара-ред.), Обарг Магомадов Хасуха (Къилбаседа Кавказехь Советан Iедална дуьхьал 1940—1944 шерашкахь иккхинчу гIаттаман декъашхо - ред.). И нах летта зуламна дуьхьал, даймехкан а, динан а дуьхьа. Вайн къам дуьсур а дац моьттучу хенахь цара сий айдина вайн. Йовр ю моьттуш хилла вайн истори хазйина цара», - тешна ву Iиса.\n« И нах ца лелла бахам, ахча гулдеш, ца лелла шаьш-шайн хестош а. Уьш доггах лору халкъо. Царна кхочу ларам дIабелла девр а дац вай, мел дукха къоштийн цIерш хийцича а», - боху цо.\nТкъа муха хета хьуна, Iедало кIошташна тохкур йолу цIерш хьенанаш хир ю, шега хаьттича, «къам доьхкина цхьа нах базбийр бу-кх юха а», элира Iисас.\nБенойн БойсагIар а, Обарг Зеламха а дагалецира кхин а цхьана вахархочо, Соьлжа-ГIаларчу 25 шо долчу Мансура.\n«Турпалш дуккха а бу нохчийн. Суна хетарехь, дика хир дара уьш схьабевлла-бевллачу кIошташна церан цIерш техкича. Масала, Нажи-Юьртан кIошт – БойсагIаран, Обарг Зеламхин – Веданан кIошт. Бакъду, кIоштийн цIерш оцу хьесапехь тахкар а ца хила мега нийса», - элира Мансура.\nАмма цунна а «хаьа хиндерг». ТIемашкахь беллачу шен белхахойн цIерш тохкур ю Iедало кIошташна, тешна ву иза.\nЛенинан кIоштахь еха Соьлжа-ГIалара Мадина. «Цхьаъ хаьа суна, еаннах цхьа кIошт шеко йоццуш хир ю «Ахматовский», - йоьлу иза. Ша ехачу кIоштан цIе муххале а еза хийца, боху цо.\nНохчийчоь – Оьрсийчоь юй?\n"Кхин эшна цIе карор а яц, муьлхха а мега, «Ленинский» ца хилчхьана, аьлла хета Мадинина.\nКхача кечбечу бизнесерчу 24 шо долчу Хизарна хетарехь, хьашт дац урамашна, ярташна, кIошташна адамийн цIерш тахка – хала хуьлу уьш дагахь латто.\n«Сайга хаьттича, ас Баьццара, ЦIен, Сийна, Можа аьлла тохкур яра цIерш ГIаларчу кIошташна. Урамашна дохкур дара терахьаш. Масала, «со веха Соьлжа-ГIалин Баьццарчу кIоштахь, 19-чу урамехь, 54-гIачу цIа чохь» - атта дац ишта?! Вай тIех дестадо дерриг а. Турпалш дуккха а бу. Лаахь а, ца лаахь а кIошташна, ярташна, урамашна турпалхойн цIерш тахка езахь, ас тIеман шерашкахь нахана дарба деш леллачу лоьрийн, лазийнарш дарбан хIусамашка кхачош хьийзинчу нехан цIерш тохкур яра», - элира Хизарс.\nМехкдаьттан колледжехь доьшуш ю Мадина. Иза йоьлла йолуш йолчу цIерех, уьш хийца эшшане а ца оьшу, аьлла хета цунна.\n"Октябран а, Старопромыслан а кIоштийн цIерш хаза хета суна, ца оьшу уьш хийца. ХIинца муха хир ю церан цIерш? «Хьалхарчу президентан» я Путинан цIарх? Лелаш йолчу цIерех вай доьлла, уьш ма-ярра йитича дика хир дара», - элира Мадинас.\n"Ас цIерш яьхначийн урамаш, майданаш, ярташ ю дуккха а. Оьший-те церан цIерш кIошташна а тахка? Суна ца хаьа хьенан цIерш тохкур ю, амма ца хьейича дика-м дара йолуш ерш», - боху йоIа.


Португалин Мадейра гIайри тIехь туристийн автобус чуьра мел лахара а 29 стаг велла, 27 -нна гергга чевнаш йина. Португалин президенто Ребелу де Соуза Марселус динчу дIахьедарца, белла туристаш Германин бахархой бу берш, дуьйцу DW хьостано.\nОрцанхойн ирформацица, некъан бохам хилла кхаарин суьйранна Канису олучу меттигехь. 50 гергга туристаш буьгучу автобусан урхалла дечун дIавоьрзучу заманчохь аьтто боьхна, некъа тIера а йирзина, нах бехачу цIийнан тхов тIе йоьжна автобус. ГIалин Iедалхойн хаамашца, 11 борша стаг а, 17 зуда а делла оцу сохьта, дарбан цIийне юьгучу заманчохь кхелхина кхи а цхьа зуда.\nМеттигерчу зорбанашкахь яздарца, 40 шарера 50 шаре болу нах хилла уьш. Машен дIаерзочу хенахь, шофер урхалла дан ца ларийна аьлла, верси ю полицин. Ишта хьехадо автобусан тормоз галъялла хила тарлуш хилар а.\nМадейран Iедалхоша кхаа денна тезет кхайкхийна шайн махкахь.


Францера араваьккхина Гадаев дIавелла нохчийн полисхошка. Иза 5 баттахь латтийнера ОМОН-ан Соьлжа-ГIаларчу базан набахтехь\nНицкъаллин структурийн белхахоша 2010-чу шарахь лачкъийна 5 баттахь Соьлж-ГIалахь нохчийн ОМОН-ан базехь латтийначул тIаьхьа махках ваьлла лелла нохчо Гадаев Мохьмад араваьккхина Оьрсийчу дIахьажийра Францин Iедалша.\nГадаевн адвокато Цветков Семена дийцарехь, иза цкъа дуьххьара Москва валийра, цул тIаьхьа дIахьажийра цуьнан ваша вехачу Ямале. Ткъа цигахь Керла Уренгой гIаларчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан декъан белхахоша дIавелла Гадаев нохчийн полисхошка, хаам бо "Новая газето".\nНохчийчохь чувоьллина хан текхна ву Гадаев, Нохчийчоь йоцуш йозуш хиларехьа болчу нахаца зIенаш латторна\nАдвокатана хетарехь, дозанан сервисан белхахоша нохчо Москва кхаьчначу хенахь офицаилан йоцучу кепара Гадаевх лаьцна хаам дIабелла хилла Федералан кхерамазаллин сервисан (ФСБ) Нохчийчуьрчу урхалле. Цул тIаьхьа цхьа а бакъо а йоцуш Гадаев 12 сов сахьтехь латтийна Шереметьево аэропортан D терминалехь транзитан зонехь.\nЯмалера хIун бух болуш дIавигна Гадаев нохчийн полисхоша бохург къасто гIерташ ву адвокат. Бакъонашларъярхоша латкъам бина прокуратуре, Iедалша лоьхуш а воцу Гадаев лацар бахьана долуш.\nКерлачу Уренгойхь Гадаевс шена тIевоьхуш хилла Талламан комитетан талламан декъан векал. Нохчочо хаам бина шен дахарна кхерам хилар а, адамашна тIехь Iазап латторна толлучу бехктакхаман гIуллакхехула ша теш хилла хиларна аьлла.\nНохчийчохь чувоьллина хан текхна ву Гадаев, Нохчийчоь йоцуш йозуш хиларехьа болчу нахаца зIенаш латторна. 2010-чу шарахь, колонера арваьллачул тIаьхьа, иза лецира. "Новая газето" чIагIдарехь, Нохчийчуьра ницкъаллин структурийн белхахой дагахь хиллера [иза а, кхин болу шаьш лецнарш а] "лаьмнашка а бигна, тIемалой уьш болуш санна байъа". Соьлжа-ГIалахь нохчийн ОМОН-ан базехь латтийнера иза 5-а баттахь.\nМахкара Франце дIаваха аьтто баьлча, Гадаев гIоьртинера политикан тховкIело каро оцу пачхьалкхехь. Цо дийцинера Нохчийчохь адамашна тIехь Iазап латторах, ткъа иштта теш хIоьттинера шеца чувоьллина латтийна волу Умарпашаев Ислам ОМОН-ан белхахоша лачкъорца доьзна толлучу бехктакхаман гIуллакхехула.\nОханан-беттан 10-хь Гадаевн ваша волчу баькхина хиллера муьлуш буц а хуу нохчий\nКавказ.Реалиица къамел деш Гадаевс дийцира, Францехь тоьшаллаш динчул тIаьхьа шена а, шен гергарчарна а кхерамаш тийсина хиларх лаьцна.\nГадаев лецира Францехь 2020-чу шарахь ГIадужу-баттахь, 18 шо долчу Анзоров IабдуллахIа Парижана гергахь историн хьехархо Пати Самюэл вийначул тIаьхьа.\nГадаев дIахьажийра депортацин лагере. Цигахь коронавирусан ун даларна иза махкахваккхар хан тIаьхьатеттира Iедалша. Зазадоккху-бутт чекхболуш нохчочунна депортаци яр юхадаьккхира суьдехула, амма Оханан-беттан 8-хь иза юха а лецира, ткъа 9-хь дIахьажира Парижера Москварчу Шереметьево доьдучу кеманахь. Ша депортацин лагерера кемана хаон масех сахьт дуьсуш, шен гай цистира цо, Оьрсийчу юхаверза шена цалаарна.\nАдвоката Цветковс дийцарехь, Оханан-беттан 10-хь Гадаевн ваша волчу баькхина хиллера муьлуш буц а хуу нохчий. Цул тIаьхьа Гадаевн гергарчара дехар дина хиллера цуьнга Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан "къинхетамаллана карагIахьара" аьлла".


Дуьхьалонан Акцийн Декъашхошна Юха а Йиттина Оьрсичохь\nМангал-бутт 02, 2010\nМоскохарчу милцоша д1алийцина дуьхьалонан акцийн декъашхой. Москох, 31СТИГ2010\nОьрсичоьнан премьер-министро Путин Владимира иза дан мегар дац аьллехь а, бахархошка шайна дуьхьала акциш ца яйта гIерта цигара Iедалхой. Церан лаамца оцу нахана йетташ а, уьш дIалуьйцуш а бу милцой. Кху деношкахь а Iедалшна дуьхьала протесташ йина аьлла, цара дIалаьцна ву ши бIе сов стаг. Царах цхьаъ дарбан цIийне кхаьчна.\n«Оьрсичоь, Путин а воцуш! Оьрсичоь, Путин а воцуш!..ХIара тхан гIала ю! ХIара тхан гIала ю!» Иштта маьхьарий а детташ, Москох «Маяковская» метрон уллехь дIадаханчу Оршот-дийнахь шайн рогIера дуьхьалонан акци дIахьуш бара оцу гIалара бахархой.\nЦаьрца хилла ву журналист а, юкъараллин жигархо а волу Артемьев Александр. Милцоша оцу дийнахь йиттина, карарчу хенахь дарбан цIийнехь ву и стаг. Цигара схьа, телефонан зIенаца Маршо радиоца къамел деш, цо элира:«Са куьг кхаа меттехь кагдина ду. Мел-кIезга а итт де дарбан цIийнехь даккха деза сан. Кхин а кхаа баттахь белхьам лелоа дезар ду».\nИ къамел дина Артемьев Александр милицино Москох дIалаьцна волчу бIе сов стагах цхьаъ ву. Шовзткъе иттех стаг иштта дIалаьцна ву Петарбухехь а. Дуккха а нах дIалийцина Кемерово-гIалахь а.\nИ нах тIаьхьо дIахецна аьлла, хаам бинера Iедалхоша. Амма Оьрсичохь машенаш йолчу нехан федерацин коьртехь лаьтташ волу Канаев Сергей ша а Москох дуьхьалонан акце ара ваьлла хилла ву. Цо Iедалша бохург харц до.\nШеца цхьана хилла волу цхьа кIант хIинца а мукъа валийтина вац, аьлла хаам бира цо Маршо радиога. Ша-берш а баккъалла а дIахоьцур бу аьлла, деганйовхо кхоллайеллера массех де хьалха Оьрсичохь премьер-министр волчу Путин Владимира дIахьедар дича, и нах дIалийца оьшуш бац, цаьрна баркалла ала догIу, аьлла. Вевзаш волу музыкант а, Кремль емал йеш стаг а волчу, Шевчук Юрийца къамел деш аьллера и дешнаш Путина. Амма, дукхах болу адмийнбакъонашIалашъярхой цуьнах тешаш бац.\nМоскох Хельсинкин тобан коьртехь лаьтташ йолчу Алексеева Людмилас иштта тидира премьер-министро аьлларг:«Даиман а санна, - «тхайчаран а, шучаран» элира цо. Тхуна хезира, урамашка арадовлу мегар ду, бохург. Ткъа, Iедалшна хезира, уьш дIасалахка мегар ду, бохург».\nIедалша, иштта хезна тIеэцнарг чIогIа емал дина Оьрсичохь адмийн бакъонаш Iалашьйеш волчу Лукин Владимира. Москох Iедалхоша оцу деношкахь динарг иза инзара акха хIума ду, иза хIинца талла а дезар ду, аьлла дIахьедар дина цо. Ткъа, Оьрсичохь и акцеш йеш болу нах юха а урамашка ара бовла дагахь бу карарчу беттан тIаьххьарчу дийнахь.


"Нохчийчу яха а ца хIутту со, сайгара кIант дIаваккхарна кхоьруш..."\nОхан-бутт 12, 2018\nНохчийчуьрчу зудчо бинчу латкъамна жоп делла Страсбургерчу кхело.\nШегара кIант дехоша дIа а ваьккхина, цунна ша тIекхочуьйтуш яц аьлла, латкъам бинера Нохчийчуьра яхархочо Магомадова Элитас. КIант хиллачу майрчо лачкъийна дIавигина хилла цуьнан. Цул тIаьхьа да ша велла некъан бохамехь. Дехошкара шега схьавоьхуш, кхеле яьлла хилла Магомадова. Амма цигахь а дехой бакъ бира.\nМасех шо хьалха, гIуллакх луьстучу хенахь, и кIант схьавелла цуьнга, амма тахана Европерчу кхело шен агIо а лаьцна сацам бар, шена доккха хIума хета, ша бакъ хилар гойту дела, элира Магомадова Элитас Маршо Радиога йистхуьлуш: "Суна хазахета иштта сацам бина. Цо гойту оцу хьолехь, юьхьанца дуьйна со нийса хиллийла. КIант я да а воцуш, я нана тIекхача йиш а йоцуш вара. Дас дIавигинчул тIаьхьа цуьнан 4 шо а дацара. Цунна Iаткъам а, стресс хиллера соьгара дIаваьккхича".\nЕвропера кхело иштта сацам бинехь а, шена и гIулалкх кхоччуш дирзина ду аьлла ца хета Магомадова Элитина: "ТIейогIучу хенахь кIентан дехошкара сайна бала хира бу аьлла хета суна. Со кхоьру Нохчийчу яха, цара сайна цхьа новкъарлонаш ян мега дела. КIантана чIогIа лаьа цига ваха. Суна а лаьа. Тхан цигахь ненан а, ден дай ма бу".\nМагомадова Элитин гIуллакх Европерчу кхеле кхачийнарг ю "Низаман инициатива" цIе йолу бакъонашларъяран цхьанатохаралла. Цуьнан декъашхочо Гнездилова Ольгас билгалдаьккхира, и зуда саннарш Нохчийчохь дуккха а хилар: "Магомадова Элитин санна долу гIуллакхаш дукха ду Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а. Иштта аьрзнаш дукха ду тхоьгахь. Зудий-майрий дIасакъаьстича, беран Iуналла дега дIало кхелаша. Наношна бакъо ца ло уьш ган а.\nЕвроперчу кхело сацам тIеэцна арз динчу хIокху зудчун бакъонаш Европерчу конвенцин 8 артикалехь юьцуш йолу Оьрсийчоьнан Iедалша йохийна аьлла. Цара гIо ца дина и доьзал цхьанатоха а, нана берана тIекхача а".\nНохчийчуьра дин дайша уггаре а дукха луьстуш долу девнаш хьакхалуш ду бераш къовсарх. Церан а, иштта ду динехь бен кхин олийла дац. Цаьргахула а гIо ца хилча, шуьйра даржадо шайн арз зударша.\nМасала, Шелара ю ша бохучу хIокху зудчо санна. Цо Кадыровга доьхуш дIахьедар дина шен ши кIант дехошкара схьавоккхуш, гIодахьара аьлла: "ГIийла лелош вара ас и шиъ. Ас вочу некъа тIевоккхур а вацара и шиъ. Сайн шина кIантана тIе куьг диллина гIийла нана яра со. Оцу берех паспорт а дина, йолаелла лелаш нана а яцара со. Сайн ши кIант схаьвалар доьхура ас, гIодахьара ахь суна. Схаьвалийтахьара ахь и шиъ".\nНохчийчуьра кхелаш боьхначу доьзалера бер хьаьнца Iийр ду аьлла, луьстучу хенахь, дукхачу декъахь, дехой бакъ бо.\nЛелош дерг Оьрсийчоьнан низам далахь а, мелла а къоман Iадаташ а юкъатуху цига. ХIунда аьлча, бера доккха хилча, цо дIа мел боккху ког дехошна жоьпалле боьрзу. Уггаре а дика дIасакъастар бера цхьанца Iар а, вукхунна линчу хенахь тIе а кхочуьйтуш. ТIаккха бера, ша ловзош долу тайниг санна къа а ца хеташ дIасаийзора дац.\nГIалгIашна ша кхерамаш тийсина бохург - првокаци ю, аьлла Даудовс


Киев: Сайнароевн гIуллакх прокуратуре юхаделла\nМатериал кечйинарг "Кавказ.Реалиин" автор Деркач Анвар\nГIалгIайн жигархочун Сайнароев Салманан гIуллакх листа дуьхьал хиллачу Киеверчу апелляцин кхело кхачо йоллуш талламбе аьлла, юхадахьийтина прокуратуре. Сайнароевн адвокато Симоненко Златас бина и хаам "Кавказ.Реалии" портале.\n"Сайнароевн бехк тIечIагIбеш чукхачийна кехат прокуратуре юхадахьийтина, кхин а а тIехь болх бе аьлла", - дийцина адвокато.\nШа Сайнароевс а бакъйина и информаци. И сацам хиллачул тIаьхьа, ша маьрша ву аьлла, билгалдаьккхина цо, Украинехула дIасалелар доьхкуш тоьхначу дозанах.\nХьалхо, Киеверчу Дарницкан кIоштан кхел дуьхьал хилира Сайнароевн гIуллакх листа. ГIирмерчу гIезалойн Меджлисан куьйгалхо Чубаров Рефат а, Шейх Мансуран цIарахчу батальонан командир ЧIебарлойн Муслим а юкъахIоттаран бахьанашца лаьцначуьра дIахийцира иза.\nСтохка ГIадужу-баттахь лецира Сайнароев, Киевера ювелиран туька а хьош, стаг верна юкъахь хилла ву аьлла, шеконаш кхоллаелла. ТIаьхьо туьканан хадархо вуьйш дакъалаьцна ву аьлла, шолгIачу бехках ваьккхира Сайнароев.\nТалламо чIагIдарца, Сайнароевс тIелатар динера туьканна стохка аьхка ГIалгIайчуьрчу Орцханов Мурадца а, Мальсаговца а цхьана. Сайнароевл а масех де хьалха каравеанера полисхошна Орцаханов.\nПолисхоша чIагIдарехь, зулам динчу меттигехь карийначу тоьшаллийн ДНК экспертиза йинчул тIаьхьа, шеконаш кхоллаелла Сайнароевн хьокъехь. И цхьа улика бен яц цунна дуьхьал. ДНК ян материал оьцуш процессуалан къепе йохийнераа, улика а фальсификаци ю бохуш, дIахьедо адвокаташа.\nФСБ-н дехарца, Украинан Инарла прокуратурано экстрадици йинчу Къилба-ХIирийчоьнан Пригородный кIоштарчу вахархочунна Тумгоев Тимурна а, кхечу Къилбаседа Кавказера схьабевллачу бахархошна а гIоьнна накъостий вовшахтоьхна хилла Сайнароевс.\nКъилбаседа-Кавказан гонашкарчу тIеман кхело 18 шо кхайкхийна Тумгоевна, Шемарчу даIишхойн тобанца лаьттина ву аьлла.\nБилгалдоккху, экстремизмалла лелийначийн Росфинмониторинга вовшахтоьхначу тептарна юкъавахийтина Сайнароев.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Ша цхьаъ лаьттачунна улле хIоьттина жамаIат ламаз дар\nАссаламу Iалайкум! Кхуза универехь даима еса хуьлуш цхьа чоь ю тхан, оха ламаз до цу чохь. Цхьана дийнахь со суо малхбуза ламаз деш лаьтташ вара, тIаккха Индонезера цхьа бусулба ваша чу а ваьлла, сох куьг а тоьхна суна улле дIахIоьттира. Иза ишта схьахIоьттина хилча ас жамаIатехь дIа чекхдаьккхира ламаз. Ша цхьаъ лаьттачун тIехIотта ца мега моьттуш вара со хIинцалц. Иза ду сан хаттар, сан ваша. ЖамаIат а йоцуш, ша цхьаъ бен вацахь а ламаз деш лаьтташ, "жамаIатаца" аьлла дIа а дихкина оцу ламаз дечунна улле а хIоьттина дан мегаш дуй и ламаз? Дела реза хуьлда хьуна! Жоп:\nЛамаз деш ша цхьаъ лаьтташ волчунна тIаьхьахIотта мегаш ду, цуьнца жамаIат ламаз дехка а мегаш ду. Иза мегаш хилар гойтуш Iелам-нехан масийтта кепара дешнаш ду. Масала, цхьамма маьждигехь ламаз дечу хенахь цуьнца цхьаьна цхьаъа вацахь, цо «имам волуш» аьлла ниййат дан мегар ду аьлла Iелам-наха, нагахь санна шена тIаьхьахIитта чубогIур болуш нах белахь. Кхин а, ша цхьаъ волуш ламаз дIадихкинчо «имамана тIаьхьахIоьттина» аьлла ниййат дан мегар ду аьлла цара, хIунда аьлча ша цхьаъ волуш ламаз дIадихкинчунна кхиберш тIаьхьахIиттахь иза имам хилар а мегаш долу дела.\nШейх Мухьаммад Аш-Шинкъи́тIийс (Дала Iалаш войла иза) аьлла: «Шина «Сахьихь» тIехь деана ду Ибн Iаббаса (Дела реза хуьлда цунна) аьлларг: «Маймунат йолчахь буьйса йоккхуш вара со цкъа. Цу буса Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) а вара иза йолчахь. Иза, ламаз а эцна, ламаз дан волавелча, со цунна аьрру агIор тIехIоьттира цунна. ТIаккха цо со схьа а лаьцна, шен аьтту агIор хIоттийра». Оцу хьадисо гойтуш ду, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ламаз ша́ цхьамма дIадихкина хилар, цул тIаьхьа иза имам хилла хилар. Ткъа ша́ цхьаъ ламаз дийриг а, имам волуш ламаз дийриг а цхьатера ву, цундела цунна (ша цхьаъ волчунна) мегаш ду иза имам хуьлучу хьоле ва́лар, хуьлийла иза парз ламаз дечу хенахь, йа суннат ламаз дечу хенахь. Масала, ахь хьо хьой цхьаъ волуш делкъа ламаз дIадолийна хилча, цхьа стаг чувеъча, хьуна жамаIат хилийтархьама иза хьуна тIехIоттар нийса ду (гIалат дац). Иштта и хIума дина хилла хилар дуьйцуш нийса хьадис а ду, Пайхамарера (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) схьадеана, (жамаIат) ламаз дина даьллачул тIаьхьа цунна цхьа стаг гина хиллера аьлла, ша́ цхьаъ дIахIоьттина ламаз деш. ТIаккха цо аьлла: «(ХIокхуьнца цхьаьна ламаз а дина,) хIокхунна сагIа дала хьанна лаьа?». Абу Бакара аьлла: «Ас дийр ду иза». ТIаккха хьала а гIаьттина, цуьнца ламаз дина цо. Цо гойту, ша́ цхьаъ верг имам хуьлучу хьоле ва́ла мегаш хилар, и хIума иштта дар суннат ламазехь а, парз ламазехь а нийса а, мегаш а\nДевзаш хилархьама тIетухур ду вай, цхьаболчу Iеламнаха и хIума дан парз ламазехь мегар дац аьлла хилар.\n20.02.2010 = 06/03/1431\n Имам Ал-Махьаллий, «Шархьул-махьаллий Iалал-минхIа́ж», 1/334.\n Шейх Мухьаммад ибн Мухьаммад Ал-Мухтар Аш-Шинкъи́тIий, «Шархь за́дил-мустакъниI», 11/37.


ГIалгIайчоьнан куьйгалхо… Хазбиев?\nТалламан изоляторехь волу шайн накъост республикан куьйгалхо харжийта лууш бу оппозицин декъашхой.\nГIалгIайчоьнан юкъараллан жигархоша куьйгаш гулдан долийна, бакъо а йоцуш, герз латторна а, Iедалан белхахой сийсаз барна а, цаьрга цабезам кхолларна а бехке веш волчу оппозиционерана Хазбиев Мохьмадана гIортор еш.\nЦара Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире хьажийначу схьадиллинчу кехата тIехь дуьйцуш ду Хазбиевна дуьхьал толлуш долу бехктакхаман гIуллакх Iедалан векалша шаьш кхоьллина хиларх лаьцна. И кехат зорбане даьккхина Фейсбукерчу шен агIонехь юкъараллин жигархо а, публицист а волчу Албаков-Мяршхи Руслана.И бехктакхаман гIуллакх Евкуров Юнус-Бека доладайтина ду аьлла хета цунна.\nПутине кехат яздинчу наха дIахьедарш до, Хазбиев тоьлла кандидат хиларх лаьцна, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочуьнан дарже хIотто. Цара дийцарехь, 11 шо ду иза "коррупцица а, Iедалхоша лелочу харцонашца а" къийсам дIахьош волу.\nКарарчу хенахь ГIалгIайн Республикан куьйгалхо волчу Евкуров Юнус-Бекан хан чекхйолуш ю кхушара.\n"Таханлерчу денна кхин нах бац, и хала болх балур болуш. Ма дарра аьлча, тхан цхьаъ бен президент - хьалхара а, тIаьххьара а – Аушев Руслан бен кхин хилла вац. Бисина куьйгалхой хIиттабора. Мохьмад хьанал, оьзда а стаг ву, шена хетачун тIехь чекхволуш волу", - дIахьедар дира Албаков-Мяршхис, "Кавказ.Реалиица" хиллачу къамелехь.\nЦо билгалдаккхарехь, цара долийначуьнан коьрта Iалашо ю Хазбиевн гIуллакхана тIе тидам бахийтар.\nХазбиев дIалецира кхушара Дечкен-баттахь, кхо шо Нохчийчохь а даьккхина, цIавирзинчул тIаьхьа. Цо бехк шена тIе ца лоцу. Бехктакхаман гIуллакх шена дуьхьал долоран бахьана хета Хазбиевна, ша дIахьош болу юкъараллан-политикан болх.\nРогIера кхеташо дIаяьхьира Хазбиевн гIуллакх луьстуш дIадаханчу оршотан дийнахь. Цуьнан адвокато Ибриева Хедас дийцарехь, кхеташонехь лебира бехкбиллархоша балийна тешаш, шайна юкъахь лецначу нахехь Iазап латторна чувоьллина "Э" (экстремизм) центран хилла кхо белхахо а волуш.\n2015-чу шарахь уьш дакъалоцуш бара, герз а карош, Хазбиевн хIусамах хьовсуш. Амма кхелехь цу нахана цхьа а хIума дага ца дагIара, элира адвокато.


Францехь юха а тезет даьлла\nЕрриг а Францина даьлла Ниццехь динчу зуламах тезет. Еарийн сарахь Ингалсан хинберд олучу майданахь, Бастили яккхинчу Дийнан даздаршкахь эзарнашкахь адам лаьттачу меттехула 2 чаккхарма, нах а хьоьшуш, чекхъяьлла кир кхоьхьу машен. 84 стаг велла, 100 сов лазийна, халчу хьолехь бу царех ах сов. Ницце веъначу президенто Олланд Франсуас бира и хаам. Хилира иза чоьхьарчу гIуллакхийн министрца Казнев Бернарца дарбан цIийнахь а.\nТерор деш гинчу немцойн журналисто Гутьяр Рихарда дийцира шена гинарг: цхьа мотоциклца вогIу стаг машенна тIаьхьа а кхиина, цу чуьрчунна тIекховда гIоьртира, зуламхо сацо дагахь, амма хеца а велла, чкъургаш кIел а вахана, машено хьашна вийра. Машенца хилларг ву Францера тунисхо, оццу Ниццехь ваьхна 31 шо долу Ляуэйж-Булэль Моамед. Иза вийна цуьнан машен сацо дуьхьалбевлла хиллачу полисхоша.\nЦкьачунна хууш дац динца иза муха хилла, я яра цуьнан, яцара террорхошца зIенаш. Зулам тIе ца эцна цкъачунна цхьаммо а. Кхаа денна кхайкхийна махкахь тезет. Ниццехь къевлина ю массо а смукъадоккху меттигаш, луьйчийлаш. ТIаьххьарчу эха шерачохь кхозлагIа дина и тайпа хала талор. Пачхьалкхехь 8 бутт гергга хан ю кхерамзалла хIоттош низамхоша барамаш латтабен. Уьш кхин а кхаа баттана дIабахбина президента Олланда.


"Кадыровхошна хIонц". Нохчийчохь Iазап хьегарх дийцинчу доьзална депортацин кхерам лаьтта\nНохчийчоь, полици, гайтаман срут\n2018-чу шарахь Гуьмсан кIоштан полицин белхахоша лачкъийна хилла Кошкельдера зудий-майрий ду - Алхазов Мубарик а, Тазабаева Хьава а. Кадыровхойн къайлахчу набахтехь масех кIира даьккхира цара, сийсазаалла а, Iазап а, хьийзор а ловш. Юьртара цхьахйолчу гIишлонна тIе Оьрсийчохь магийна йоцчу "Исламан пачхьалкхан" байракх шаьш тоьхна алий, тIелаца баьхнера цаьрга. Доьзало бехкаш тIе ца лоцура, амма шен гергачарна кхерамаш тийсарна Мубарик реза хиллера, ша шена доцург кхолла. Маьршадевллачул тIаьхьа Оьрсийчуьра дIадахара и шиъ. Германехь Алхазовс а, Тазабаевс а тоьшалла дира, шайна тIехь гIело латторах, хIетте а тховкIело яла реза ца хилла царна.\nКавказ.Реалиица хиллачу къамелехь хIусамдас а, хIусамнанас а дийцира къайлахчу набахти чохь шайна тийсинчу кхерамех а, шаьш лечкъорах а, Iазап хьегарх а.\nПаргIат даха ца дитира\n"Мубарик ю сан цIе, амма дукха хан йоццуш сайн цIе хийцина ас, хIинца кехаташ тIехь Муслим ю сан цIе", - дуьйцу Нохчийчуьра мухIажаро. 2014-чу шарахь кадыровхоша лачкъийра иза, буьйранчан Масхадов Асланан дакъошна гIо дина аьлла. Ша дIахецначул тIаьхьа паргIат вахар дацара цуьнан – тIаьхьий-хьалхий охьабуьйцу цо, шега "къайлах агент" хила баьхначу Гуьмсан РОВД-н хьаькамаш.\n"Уггар боьха садист вара Рашидов Iусман, цо дина дуккха а зуламаш ду. Ша бакъволу телхина стаг ву иза, лецна балийна божарий хьийзийна цо. Сан ши доттагI хьийзийна цо, лаьцна латточу юкъанна дуккха а боьхалла ган дезара", - дуьйцу къамелдечо. – Оцу кепара хIуманаш муха лелалур ду адаме, кхеташ вац".\nРашидовс лелочу Iазапех дуьйцура махкарчу кхинболчу бахархоша а. 2022-чу шеран Дечкен-баттахь нохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" организацино церан карахь хиллачу цхьана зудчун анониме кехат зорбане даьккхинера:\n"Цхьа сахьт даьлла хила тарло аьллачу заманчохь чувеара вуьйцу Рашидов Iусман. Лекхачу декъахь, кIунзал болуш, маьттаза хатI долуш. Гуттар шеташ кхуьйсура цо, цхьаъ мелла йа кхаьллина волчух тера дара. Вон хьожа оьхура цунах, тахана а суна дуьхьалхIуьтту.\nБоьха мотт лебан волавелира Рашидов. "Со боьха бандит ву, сайна луъург шуна тIехь дан йиш ю сан, хIаъ, со боьха стаг ву, кху чуьра дийна арадевр дац шу". Сога схьа а хьаьжна, цо элира: "Хьоьца хьайцца къамел хир ду, къахьпа"… Шен хечин доьхка схьадаста волавелира Рашидов Iусман, тхоьца боьха мотт а лебеш:"Со хIун дан воллу хаьий шуна, шу дайале хьалха? Суна там хуьлу, вахабистийн шайтIанаш со церан зударшца воллучу хенахь хьоьжуш". Ас бехк ца биллар доьху сайна, иштта ма-дарра охьаяздарна, хиллачул а иттозза оьзда дуьйцу ас".\nХIоразза цхьа ЧП ма -хилли, шайн чоьтехь болу кIоштан бахархой а санна, РОВД дIавуьгура Алхазов Мубарик. Полисхошна кхерамаш туьйсуш цхьа кехат тесира цунна цхьана дийнахь – хIетахь Мубарик а, цуьнан юьртахой а цхьана йоккхачу хIусамчохь гулбинера, цул тIаьхьа къайлахчу набахте чубоьхкира. ГIишлойн комплекс юкъахь ю иза, цигахь ду полицин дакъа а, ханна чохь латтон изолятор а, ГИБДД а.\n2018-чу шеран Гезгамашин-баттахь Кошкельды эвлахь муьлш бу цахуучу наха "Исламан пачхьалкхан" байракх дIатуьйхира. 1АДАТ боламан хаамашца, полицин белхахоша шаьш дина хIума дара иза, гIуллакх диллина, ницъ бина, бехке боцчу нахе и зулам тIелацийтархьама.\nИ де ма-дарра дагахь лаьтта Тазабаева Хьавана: хIусамда чохь вара, хIеттахь юург йина яьллера иза. НеIарехь могIарчу нехан духаршца волу кхо стаг гучувелира, кхуьнан цIийнда а хоттуш.\n"Массо а хIаллакбалур бац кадыровхошка". Блогер Белокиев Ислам – Нохчийчуьрчу репрессех\n"Цуьнан доттагIий баьхкина моьттира суна, уьш хьалха гина бацахь а. Оцу минотанна дагадеара суна – кевнна догIа тоьхна хилар, атта чубохкийла дацара церан. Баьхкинчех цхьаммо, Мовлиев Бекхана, кехаташ гайтира шен, - зуламхой лоьхучу урхаллера ву ша аьлла. ЦIийнда цIахь вац элира ас", - дагалоьцу къамелдечо.\nКхайкхаза баьхкина хьеший ца тийшира, уьш чубаьхкира, Мубарик гира, цунна йетта буьйлабелира. Оцу гIовгIанехь самаделира ши бутт болу кхеран бер, иза кара а эцна, техко юьйлира нана.\nСо йийча гIолехь ду, амма со цунах дIакъаьстар яц – жоп делира\n"Ас дехарш дора, цIийнда дIахеца бохуш, хIунда аьлча. низамехь доцург цо дина дац. Чуьра со араяккха гIертара: хьо хьуо ара ца ялахь, шаьш бертаза йоккхур ю бохуш. Полисхоша йеттара цунна кхин дIа а, Мубарик кхетамчуьра вуьйлура, кеп хIиттош ву олура цара. РОВД иза дIавигира, тIаккха суна тIаьхьа баьхкира. Хоьттура, стенна яхна хьо Мубарике маре, тхойшиъ къастор ду, хьо хIинца а къона ю, керла майра карор ву хьуна бехира. Ас жоп лора: со йийча гIолехь ду, амма со цунах къаьстар яц", - духадуьйцу Хьавас ницкъахошца шен хилла къамел.\nМарехь берш сийсазбар\nМубарика бахарехь, цунна йеттара полицин декъехь, кхихкина хи дуьттура, байракх айхьа оьллина алий, бехк тIелацар тIедожийра. Реза ца хилахь, къийза вуьйр ву бохуш\n"Шина кIиранах хIуммаъ яа ца лора соьга цара тIехь дукха ницкъбина. ТIаьхь-тIаьхьа вон хуьлура суна. РОВД-н хьаькам камери чу веара, со меттаваийта маха тоха элира, тIаккха юха а йетта буьйлабелира. Соьца камери чохь дуккха а бара, цхьаболчийн цIераш дагахь ю суна – Эльмурзаев Iийса, Мовлаев Бекхан, Эльдаров Мохьмад, Сакказов Камарбек, Байсултанов Юсуп. Царна гуш дара дерриг а", - охьабагарбо Алхазов Мубарика.\nСуна йеттара, камери чу цхьаъ веара, сан месаш дIахедор ю бохуш, кхерамаш туьйсура\nЦо дагалоьцу, шайна уллорчу хIусамчохь зударий хилар, церан маьхьарий хазар: лецна блийначара дехар дора, шайх куйгаш ма Iийтта бохуш, хIунда аьлча, уьш марехь зударий бара, амма полисхой буьйлура, мохь тоьхна боьха хIуманаш а дуьйцуш. Уьш а, церан цIийндай а шаьш хьийзор бу бохуш, кхерамаш туьйсура. Алхазовгара хьал тIаьхь-тIаьхьа эгIаш дара, иза дарбанан цIийне дIавигира – иза тIелаца дукха дуьхьалонаш йира лоьраша.\nХьава лаьцначул тIаьхьа цуьнга а хоьттура даIишхойн Iаьржачу байракхах лаьцна, майрчунна и дIатухуш айхьа гIо дира алий, тIелаца баьхнера.\n"Со дуьххьара нисъеллера РОВД-хь, ца хаьара, оццул адамалла йоцу акхарой цигахь юйла. Суна йеттара, тIаккха цхьаъ чувеара, сан месаш дIахедор ю бохуш, кхерамаш тийса волавелира. Масех сахьтехь латта а йина, кхин соьгара хIуммаъ ца даьлча, со цIа яхийтира", - дуьйцу къамелдечо. Иза лачкъийначу заманчохь цуьнан дара 19 шо.\nШолгIачу дийнахь цуьнан цIа веара меттигерчу кIоштах жоп луш волу полисхо Абдуллаев Бислан, цо тIедожийра дийнахь кхо сахьт даьлча РОВД тIейола аьлла.\n"Мовлаев Бислан сох куьйгаш детта волавелира цу декъехь, къайлах дIаязъен камера йа диктофон лоьхуш ву ша бохура. Соьгахь хIуммаъ яц аьлла, жоп делира ас, амма хIетте а сох кхин дIа а талламбан волавелира иза. Бехк хьайна тIелаца, цул тIаьхьа хьан майра дIахоьцур ву шаьш бехира. Со дуьхьал елира. ТIаккха оцу боьхачу хIуманаша неI дIакъевлира – тIера бедарш дIаяха, селхана йиттина таммагIаш гайта бохуш, боьха суьрташ оьхьуш, товш доцург лело буьйлира, - Хьавас халла дуьйцу полицин декъахь хиллачух. – Иштта бехк боцуш лецначу зударшца цхьаьна камери чу йоьллира со. Шайна (полисхошна.- Редакцин билгалдаккхар.) массаж йойтура тхоьга, буьйсанна шиъ-кхоъ даьлча тхуна тIаьхьа бахка тарлора. Тхо доьлхура, марехь зударий ду тхо, хаза дац аш лелориг бохуш".\n"Кадыровн леларан кеп". Бакъоларъярхочо Игорь Каляпина дуьйцу Нохчийчохь нах хьийзорах а, лечкъорах а\nЦхьа хан яьлча юха РОВД дIабигира кхеран боллу доьзал, къена да-нана а цхьаьна, юха а оцу бале яьллачу байракхах дерг дийца бехира. Луларчу кабинет чохь хиллера Мубарик, цунна хезнера шен гергарчарна кхерамаш туьйсуш, цо бахарехь, хIетахь цуьнан нана а, йиша а шаьш хьийзор ю бохуш, кхерамаш тийсина хиллера. ТIаккха реза хилира Алхазов, полисхоша шега де бохург тIе а лаьцна, видео дIаязъян . Бутт баьлча иза дIахийцира.\nМаьршаваьллачул тIаьхьа Оьрсийчуьра дIабахара церан доьзал. Кху шеран юьххьехь Тазабаевас массарна а хезаш дийцира ницкъбарх, цул тIаьхьа полисхоша лецира цуьнан да а, марзхой а.\n"Велла дIаваллал тIехь ницкъ бинера цара сан дена Тазабаев Рамзанна, тIаккха гIаларчу шолгIачу дарбан цIийне дIавигинера иза, кIира даьлча, Дечкен-беттан 25-чохь, кхелхира иза. Суна вевзачу цхьаммо дийцира соьга цунах лаьцна, цуьнан цIе йоккхийла дац сан – иза а лачкъор ву цара. ХIинца Оьрсийчу дIахьажон тарло тхо. Цигахь кадыровхошна хIонц хир ю тхох, цара бекхам бийр бу Iазап хьегийтарх, адамалла йоцуш тхоьца лелийначух а дийцарна. И чIогIа къиза хIума ду", - дIахьедо Тазабаевас.\nЦо бахарехь, мухIажарийн статус кхарна яла реза ца хилла Германин миграцин хьукмат, хIунда аьлча, церан аьтто ца хилла шаьш лачкъор а, Гуьмсерчу РОВД-хь латтор а тIечIагIдан.\nРОВД-н дозана тIехь лелочу Iазапех дIахьедарш хьалха а кхочура, боху оппозицин нохчийн 1АДАТ боламан авторо Янгулбаев ИбрахIима. Къамел дечо билгалдаьккхира, оцу доьзалца а санна, билгалбаьхначу Гуьмсерчу полицин декъан белхахошна аьрзнаш дар. Ву царлахь – Эльмурзаев Iийса (карарчу хенахь экстремизмна дуьхьало латточу Центран куьйгалхо, яхначу хенахь зуламхой лоьхучу декъан хьаькам), Эльдаров Мохьмад, Сакказов Камарбек, кхинберш а.\nХьалхо Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIатоьттура дохку бехкаш, махкахь къайлах набахтеш яц бохуш, чIагIдора. Доккхачу декъанна цо дIахьедира, низамехь доцуш лецна нах чохь латтон лармаш шен цIенойн дозана тIехь цахилар, делахь а Янгулбаевс дийцира, ша хан яьккхинчу къайлахчу набехтех лаьцна, дийцира ницкъбечарлахь Кадыровс ша а цхьаьна дакъалацарх.\nНохчийчуьрчу прокуратурин пресс-гIуллакхдархоша жоп ца делира Кавказ.Реалиин корреспонденто телефонаш йеттарх, мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн информацин а, юкъараллашца йолчу зIенийн а декъан куьйгалхо Дениев Мохьмад а комментари эца тIекхочийлехь ца хилира.


Соьлжа-гIалин Мэр Кхайкхина Орловн Кхеле\nОьрсийчоь -- Мемориалан гIантда Орлов Олег (Аьт) а, цуьнан адвокат Резник Генри а Хамовнический Кхелехь, Москох, 13Гез2010\nНохчийчоьн куьйгалхо сийсазварна Мемориалан куьйгалхочун Орлов Олеган дов хоттучу Хамовнический Кхелехь кхаарин дийнахь керла дехарш дина Кадыров Рамзанан адвокато Красненков Андрейс.\nОрловн дов хоттучу кхеле кхайкхина Соьлжа-гIалин мэр Хучиев Муслим.\nКхелехь дуьхь-духьала лаьттачара а, кхело а бинчу бартаца, карарчу беттан 16-чу дийнахь дийцаршна тIеяла езаш яра ши агIо. Цул тIаьхьа, кхелехь тIадам а буьллуш, шен сацам кхайкхор бара кхело. Амма кхаарин дийнахь хиллачо гайтира, кхел шен чаккхенга яха хIинца а гена юйла.\nОханан беттан 28-чу дийнахь дIаяьхьначу кхелан кхеташонехь дийцинчуьнца а догIуш, кхеле керла дехарш кховдийра Красненков Андрейс, Кадыровн адвоката. ГIуллакхах тохахьара аьлла Соьлжа-гIалин мэра Хучиев Муслима яздина боху белхан кехат дIадала хьаьжира иза.\nЦу белхан кехата техь Хучиевс иштта тоьшалла до, Красненковс дийцарехь, йийна йолу бакъонашларъярхо Эстемирова Наталья реза ца хиллера гIалин мэрерчу юкъараллин кхеташонехь болх бан – шен йиш яц, кеста республикера ара а яьлла, садаIа йоьдуш ю ша, аьлла. Цул сов, юкъараллин кхеташонан дарж леррина Эстемирована кхоьллина дара, бохуш чIагIдо Хучиевс.\nАмма Мемориалан куьйгалхочун Орлов Олеган агIо дуьхьала елира оцу кехатна, иза схьадаьлла меттиг хууш яц, аьлла. Делахь а, цу хьокъехь болу сацам кхелахочуьнга байта дуьхьала ца хилира. Кхело сацам бира белхан кехат гIуллакхах ца тоха.\nИштта, Красненковс ша кхеле кхайкха воллу элира Соьлжа-гIалин мэр Хучиев Муслим. Цунна а дуьхьала велира адвокат Резник, хьалха хIунда ца кхайкхара ахьа иза, аьлла. Кхел дукха сих а елла, тешашка барт хатта ца кхиарна кхерара ша, аьлла жоп делира Кадыровн адвоката.\nПачхьалкхан бехкбиллархочо тIелецира Красненковн дехар, ша дуьхьал вац Хучиев кхеле кхайкхарна, амма иза билггал вогIург хиларан тоьшалла деза шена, аьлла. Цунах жоьпалла шена тIелецира Красненковс. Цул сов, кхин а ши стаг а кхойкхур ву кхеле алар доцург, церан цIераш ца ехира.\nШен агIора тоьшалла да журналист Светова Зоя кхайкхина Орлов Олега кхеле. Световас дукха яздина Эстемировех а, цуьнан балхах а лаьцна. Иза а къобалдира кхело.\nКхелан кхеташо йоьрзуш шина а агIоно вовшашка бехкаш бехира кхел цхьана Iалашонца, леррина яхъярна. ТIех дукха декхарш тIехь долу адвокат Резник а лаьцна, кхеле шен болх цуьнца нисбойтуш, иза хьеярна Орлов бехке вира Красненковс. ХIора а кхеле керлачу дехаршца вогIу хьо аьлла, дуьхьал вистхилира Орлов.\nРогIера кхелан кхеташо хIокху беттан 16-чу дийнахь хир ю.\nХамовнический Кхело толлуш долу и гIуллакх кхин цкъа а дагадоуьйту Маршо радионо.\n2009-чу шеран Товбецан баттахь Мемориалан Соьлжа-гIалара векал Эстемирова Наташа йийначул тIаьхьа, Кадыров бехке веш дIахьедарш динера Орлов Олега. Ша, билггал, Кадыров бехке ца винера Эстемирова ерехь. Ша аьлларг, цо Нохчийчохь кхераме хьал кхоьллина бохург дара, элира Орловс кхелехь.\nОьрсийн низамашца а догIуш, бух боцу эладита кхолларна пхи шо хан йогIу набахтехь яккха.


Пачхьалкх Оьрсийчоьнах "схьатоха" кийча волчу Кадыровна жоп делла Украинан депутато\nГIуран-бутт 27, 2021\nЛакхарчу Радан депутато Гончаренко Алексейс жоп делла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Украина Оьрсийчоьнех схьатоха ша кийча хиларх динчу дIахьедарна.\n"Цо [Кадыровс] шен пачхьалкх ларйина, цундела хьекъал гайта гIерта кхечарех дуьйцуш? Гайтийша иза [Нохчийчоь] карти тIехь, йозуш йоцчу пачхьалкхашлахь кара ца йо суна... Хьо стенга гIерта? Кхузахь хьоьх баккхийбеш бац!, - яздина украинхойн парламентхочо, "Европейская солидарность" фракцин декъашхочо шен телеграм-каналехь.\nШена хетарехь, Кадыровн дIахьедар тIейогIучу заманчохь луьстур ду Дуьненаюкъарчу кхелехь Гаагехь, боху Гончаренкос.\nИштта депутато бехкбаьккхина Украинан президентера а, арахьарчу гIуллакхийн министрера а, Нохчийчоьнан куьйгалхочун кхерамаш тийсар тергамза дитарна.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана кху беттан 26-чохь йоьдучу пресс-конференцехь дIахьедира, Украина Оьрсийчоьнах йа Нохчийчоьнах схьатухуш "хаттаран йист яккха" кийча ву ша аьлла.\n"Украина вайн пачхьалкхех схьатоха езаш ю, и вайн территори ю", - аьлла Кадыровс, нагахь санна, оцу хаттарх йист яккхар шена тIедиллинехь, ша тоххара дерзийна хир дара аьлла, тIе а тухуш. Цо бахарехь, новкъарло йо цунна "пачхьалкхашна юкъарчу берташа".\n"Йа Украинех дIатухур яра Нохчийчоь, йа тоххара схьаяьккхина хир яра, циггахь и хаттар чекхдаьккхина а хир дара", - дIахьедина Кадыровс.\nИ дешнаш хазийна цо Оьрсийчоьнан а, Украинан а дозанашкахь хьал телхина догIучу юкъанна. Малхбузен къайлахчу сервисаша дIахьедо, луларчу пачхьалкхана чугIорта Москва кечам беш ю аьлла. ТIамна кечлуш хилар бакъ ца до Кремло.


Соьлжа-ГIалахь эскарш дIахIиттийначохь ву Кадыров Рамзан\nМариуполь схьайоккхуш "гIо дечу дакъошлахь", иштта кадыровхоша а дакъалацаро тоьшалла до, Оьрсийчоьнан эскаран ресурсашца проблемаш хилар а, эскаран буьйранчийн къаьстина хиларан а. Цунах лаьцна дIахьедар дина Британин тIеман министралло.\nБританин къайлахчу сервисийн хаамашца, нохчийн дакъош "тарло масех эзара бIахочух лаьтташ", доккхачу декъанна тIегулдинера Мариуполе а, Луганске а воьдучу агIор. Цара эшон езаш яра Мариуполехь латтон дуьхьало, амма 10 кIиранах гоне ерзийна латтийнашшехь, церан могIаршкахь дикка эшамаш хилла.\n"Тарло и ницкъащ, къастина лаамхойх лаьттина ца Iаш, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан Iедал латтош долчу Къоман гвардин дакъойх дуьзна а. Схьагарехь, эскарш даржош тIехь контрол латтош ву Кадыров, ткъа цуьнан шичас Делимханов Адама (ма-дарра аьлча, цуьнан маьхчин кIант ву иза; Кавказ.Реалиин билгалдаккхар) Мариуполехь нохчийн эскархойн буьйранчин функцеш кхочушъеш хилла", - аьлла ду хаамехь.\nОцу буха тIехь Британин тIеман министралло жамIаш дина, Украинехь Оьрсийчоьнан эскарийн урхалла даран иштачу системо тоьшалла до тIеман буьйранчийн къаьстина хиларан, и хаало Оьрсийчоьнан армин хьалхататтадаларехь а аьлла.\nХьалхо тIеман эксперташа а, гинчара а дIахьедора, Украинехь кадыровхойх "заградотрядех" санна пайдаоьцу аьлла. Цул совнах, украинхоша дуьйцура, нохчийн ницкъахойн Iалашо яра, шаьш дIалецначу дозанаштIера меттигера нах кхерор. Ирпень гIалин кхеташонан депутато Гурин Артема дIахьедира Daily Beast гIирсана, кадыровхой чугIоьртинчу юьххьехь, Киевн кIоштарчу Бородянка эвларчу дарбан цIийне балийна, къиза чевнаш йина оьрсийн эскархой цара байина дIабехира бохуш. Цул совнах, Бучехь дуккха а нах байарна уьш бехке бу аьлла, дийцира Reuters информацин агенталло.\nУкраинана дуьхьал тIамехь дакъалаца Нохчийчуьра хьийсийначу кадыровхойн а, "лаамхойн" а цIераш тIехь тептар зорбане даьккхина Украинан тIеман министраллан талламан коьртачу урхалло. Ши эзар ах эзар гергга бу уьш, царех цхьаберш таIзарш дина бу шогачу Iедалан къепенашкахь\nБакъоларъяран организацеша дIахьедира Нохчийчохь божарий лоьцуш хиларх, нагахь санна, "лаамхой" санна уьш Украине тIаме ца болхахь, царна дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш дохур ду шаьш бохуш. Доккхачу декъанна 1АДАТ оппозицин боламо хааме даьккхира, Нохчийчоьнан "кеп-кепарчу кIошташкара бIе [лечкъийначу] нахах".


Дечкен-бутт 31, 2013\nОьрсийчоь -- Нохчий махкахбовлуш бу, XIX бIешо.\nГIолехьа долу дакъа лоьхуш я кхерамазалла лоьхуш – и ши бала бадийна вогIуш ву ДегIастанара ков-керта а, йиша-ваша а, бовза-безарш а битина, хийрачу Европе схьавогIуш верг.\nЦунна ца хаа, кхузахь шена тIе хIун кхочура ду, я муьлхачу халонашца къийса дезар ду, я Даймахкана сагатдаларо лаг Iовдур я, мелхо а, керлачу дахаро керла ирс а, аьттонаш а лур, хIинцалца оьрсийн къизачу оллала кIелахь лан мел безна баланаш биц а беш. Дерриге а хила тарло хийрачу махкахь, ткъа и некъ юьхьаралаьцнарг – и дерриге а тIеэца кийча хила везаш ву.\nЦу кепара хийрачу махка кхача а, кхаьчначул тIаьхьа цигахь дIатарбала а арабевллачу мискачу нехан дакъазаллех а, церан боцучу аьттонех, йишйохарх а шайна баккхий пайданаш бан Iемина, цуьнца цхьана, дийна цхьа тобанаш а, цхьа-цхьа жоьлга-нах а. Цара мухIажаршна тIехь йоккхуш йолу санаш а тайп-тайпана ю - яккхий тIокалш цу хIуманна тIехь каракхочурш а бу, пайдабоцучу жоьлгаллех тоам беш берш а бу.\nЯккхий кийсакаш кхочучарех бу Нохчийчуьра дIаболабелла ширачу континентан генарчу хийистошка кхаччалца мухIажаршна схьакхача накъосталла деш, уьш Европе схьабахкош болу нах, цхьацца фирманашкахь а, ах-легалечу я къайлахчу тобанашкахь а белхаш беш болу. Цара таро йолчарна визанаш йоху, новкъ-нацкъара хIума а доцуш Евробертан муьлхачу а махка схьакхача.\nТкъа киса мелла а гIийла дерш цара я Белоруссе я Польше схьакхачабо, цигахь Дала делла хьал ду, цхьа а хало а йоцуш, цигара шаьш лоьхучу махка дехьадовлалур ду шу, олий. Ца дуьйцу цара цу мехкашкара пIелгийн лораш я даккхий ахчанаш ца дохуш, уьш я дехьа а, я сехьа а бовлалур ца хилар.\nТIаьхьарчу хенахь кхин а эхьдоцуче бирзина Европе баха арабевллачу мискачу нахана тIехь сайоккхуш болу зуламхой. Цара Нохчийчохь а, ткъа иштта Польшехь мухIажарийн лагершкахь кхечу Европерчу мехкашка дIабаха аьттонашка ладоьгIуш Iаш болчу нахана юккъехь лерина хабарш даржадо, гергарчу баттахь я шина баттахь я ах шарахь оцу я вукху Евробертан пачхьалкхехь цхьа а новкъарло а йоцуш, тIеоьцур болуш бу Нохчийчуьра мухIажарш, бохуш. И мур дIабалале дIакхача деза шу цига, вуьшта дуккхаъ дукхох ахча дала а дезар ду, я делча а, тIеоьцур а дац шу, бохуш.\nМасала, карарчу хенахь шуьйра дийцаре деш ду Нохчийчохь тIебогIу чиллан бутт чекхбаллалц Германин Iедалша сацам бина, нохчийн мухIажаршна „позитиваш“ схьаяла, бохуш. Амма и дерриге а мухIажарш бовла дагахь арабевлларш дIасалелочу наха шайна са яккхархьама лелош хIума ду.\nЦуьнан тоьшалла до Берлинехь немцойн-кавказхойн доттагIалин юкъараллин куьйгалхочуьн гIоьнча волчу Душуев Рахьмана а. Цунна дика девза, Германехь бехачу а, цига хIинца а тIеоьхучу а вайнехан мухIажарийн хьал.\nДушуев Рахьман: "Даима а ца хуьлу мухIажаршна хуьлуш долчу зенашна хийра зуламхой бехке. Хала хеташ делахь, цхьаццадолу хьаштдоцурш цхьаболчу вайн махкахойн тIамарх доьлла долу сакхташ бахьана долуш а нисло цаьрца. Масала, кхаьънаш далар царна марзадела хилар бахьана долуш.\nОцу шайн амалца цара Европехь а талхадо шаьш шайн хьал. Масала, шайна цхьа гIуллакх динчу меттигерачу нахана, - хуьлда уьш лоьраш я гочдархой я адамийн бакъонашларъярхой, - кисана сом -эппаз таIон гIерта цхьаболу вайнехан мухIажарш.\nНагахь санна, дукхахболчу немцошца я австрихошца и хIума чекх-м тешна а ца долуш, мелхо а, уьш инзарбохуш нислахь, Европерчу пачхьалкхашкахь шортта болчу цхьана хенахь Советийн пачхьалкхе хиллачу мехкашкара схьабаьхкина болчу говзанчаша, я оьрсийн говзанчаша - изза гочдархой я лоьраш болчу, - хаза а хеташ, схьаоьцу шаьш мехаза бан декхарийлахь болчу балхах кхаьънаш.\nТIаккха „ва-а, хьенеха гIуллакх до шуна, цунна тIе гIолаш“, бохуш, вовшашка кхаьънаш а дохуш, и стаг я и нах шайн куьйга баха ховша бо вайнехан мухIужарша. Къаьстина хаза хета вайнахана оьрсийн лоьрашна я оьрсийн мотт буьйцучу лоьрашна тIеоьхуш. Уьш шайн къаьънашца бузош а".\nИштта долу хIума хийла гина Берлинерачу жигархочунна Душуев Рахьманна а. И хIума ма леладахьара аш, аьлча а, шайна цхьана хIуьттарена бохуш санна хета, бохуш дуьйцу цуо.\nДушуев Рахьман: „Кхуза схьакхаьчначул тIаьхьа вайн мухIажарш, шайн цхьацца хьашташна кехаташ гулдеш, оьрсийн лоьрашна тIе боьлху. Цара шайна луш долчу кехатех царна кхаьънаш а луш, царна и соьмаш дала марзабелла уьш. ХIокху цхьана Берлинехь масех волу куц ду цу мухIажаршкара цу кепара ахчанаш ийдеш болу лоьраш.\nИ кехат цара делча а, ца делча а, ян езаш йолу процедураш кхузарчу Iедало ша ян ма -еззара йой, чекхйоккху. Цундела и соьмаш кхийдо ца дезий хиъча дика дара вайн нахана. ХьастагIа, цхьана зудчо боху соьга, иштта цхьа юкъаралла яра шена гIо дийр ду аьлла, царна ша хIун там бан беза теша, аьлла?\nАс боху, царна ахь хIумма а дала а ца деза, иза церан болх бу. ТIаккха цуо юха а боху соьга: „Делахь, хьенех, мах бича, моллина а луш ма хуьлура хIума, иллаъ-биллаъ цхьа там бан лаьара суна царна“. Ма леладахьара аш и хIумнаш аьлча кхета а ца кхета“.\nЦунах терра хIума дийцира Маршо радионе Францехь ехачу цхьана нохчийн журналиста а. Хийла цхьацца шена бевзачара аьлча, мухIажаршна Оьрсийчохь кхераме хьал а ду, царна тховкIело лахьара, олий, шен цIарах тоьшаллаш яздора ша, бохуш, дийцира цуо.\nЦкъа цхьана дийнахь шега цу кепара кехат яздар деха еанчу цхьана зудчо, бохча хьала а даьккхина, хаьттира бохура, хIун дала деха хьуна, аьлла. Дукха цецъяьллачу ша элира бохура тIаккха, хIокху йоккхачу Европехь ахь ша суна цхьа сом делла аьлла стаг схьавийцахь, аьлла. „Бакъдерг аьлча, даккха-м догIура шуьгара и ахча, шаьш ахча делчий бен шайна дина гIуллакх дош ца хеташ болчу“, - аьлла тIетуьйхира ша бохура.\nХIетахь дуьйна кхин цхьанна а цхьа а тоьшалла ца яздина ша бохура цу журналиста, нохчийн мухIажарш шаьш шайн сакхтехь цIанбала буьйлабаллалца яз а дийр дац ша.\nСоцуш дац нохчий махкахбийлар