Даудан кІентан Сулиман шен пачхьалкхана тІехь куьйгалла дар чІагІлуш лаьтташ дара. Цуьнан Веза Дела цуьнца вара. Цо Сулим вазвира.\nСулим-паччахьо омра дира, берриг а исраилхой схьагулбе аьлла: тІеман коьрта хьаькамаш а, тІеман хьаькамаш а, кхелахой а, берриг а Исраил-махкара массо а куьйгалхо а, доьзалийн баьчча а.\nИштта Сулим а, берриг а гулбелларш а ГавІон-гІаларчу гу тІе бахара, хІунда аьлча Везачу Элан ялхо волчу Мусас яьссачу аренгахь ша волуш дина гуламан четар цигахь хІинца а лаьтташ дара.\nДелан бертан тІорказ Кхиръят-ЯІарим-гІалара Ярушалаймехь ша кечйинчу метте схьадеанера Дауда, цунна четар а дина.\nТкъа Хьорин кІентан Урин кІанта Бацалиала бина сагІа доккху цІестан кхерч цигахь, ГавІонерачу гу тІехь, Везачу Элан четарна хьалха битинера. Цигахь Сулим-паччахь а, цуьнца баьхкинарш а Везачу Элах дагабевлира.\nТІаккха, гуламан четар долчу, Везачу Элана хьалха, оцу цІестан кхерча тІе а кхаьчна, цунна тІехь эзар дийнат а дагош, сагІа даьккхира Сулим-паччахьо.\nЦу буьйсанна Сулимна гІенахь Дела дуьхьалхІоьттира. Цо элира: «Деха хьайна луъург».\nСулим-паччахьо Деле жоп делира: «Ахьа, сан дена Даудана доккха дика дина, со цуьнан метта паччахь а хІоттийна.\nВа Веза Дела, кхочушхуьлийла Ахьа сан дена Даудана йина чІагІо. Лаьттан чан санна дукха долчу халкъана тІехь, Ахьа, со паччахь а вина, дІахІоттийна дела,\nлохьа суна хьекъалалла а, хаарш а, хІокху халкъана тІехь аса куьйгалла муха дан деза хаархьама, хІунда аьлча хьаьнга далур ду хІокху Хьан дуккха а долчу халкъана тІехь урхалла?»\nДала Сулиме элира: «И ахь дехнарг хьан деган лаам хиларна а, бахам а, хьал а, сийлалла а, хьайн мостагІийн синош хІаллакдар а, иштта хьайн дахаран хан яхъяр а ца доьхуш, Аса хьо паччахь хІоттийначу Сан халкъана тІехь урхалла дархьама, хьайна хьекъалалла а, хаарш а ахьа дехарна,\nлур ду Ас хьуна хьекъалалла а, хаарш а. Иштта бахам а, хьал а, сийлалла а лур ду Аса хьуна, хьол хьалха хиллачу паччахьийн а, хьол тІаьхьа хир болчийн а доцучу тайпана».\nТІаккха Сулим-паччахь ГавІонерачу гу тІехь долчу гуламан четар долчуьра Ярушалайме юхавирзира. Цо исраилхошна тІехь паччахьалла дира.\nСулим-паччахьо гІудалкхаш а, дой а гулдира. Иштта цуьнан цхьа эзар йиъ бІе гІудалкх а яра, шийтта эзар дин а бара. Цо уьш гІудалкхаш дІахІоттош йолчу гІаланашкахь а, ша волчохь Ярушалаймехь а дІатарйира.\nДетин а, дешин а барам тІулгаш долччул дукха хилла дІахІоттийра цо Ярушалайм-гІалахь. Лаьмнийн кІажашкахь долчу диттийн барам а дезачу баганан диттийн бараме нисбина, дІахІоттийра Сулим-паччахьо.\nТкъа говраш Мисар-махкара а, Килик цІе йолчу махкара а ялайора Сулим-паччахьо. Паччахьан совдегарша Килик-махкахь и говраш ахчанах схьаоьцура.\nМисар-махкара ялочу гІудалкхан мах ялх бІе дато шекхал бара, ткъа цигара балочу динан мах цхьа бІе шовзткъе итт дато шекхал бара. Иштта уьш ерриш а хьетахойн а, арамхойн а паччахьашна схьаялайора совдегарша.


Исламан Нур - Свет Ислама - 4-гIа дакъа\n57. Бадр тIамехь дакъалаьцначу Абу Сабита (цуьнан кунйа Абу СаIид яра аьлла а дийцина, иштта Абу ал-Валид яра аьлла а дийцина) СахIл бин Хьунайфа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Сийлахь-Везачу АллахIе доIанехь даггара шена динна тIехула кхалха (аьтто бар) дехна волучунна - кхалхар шен (дIавуьжучу) меттахь хилахь а, динна тIехула кхелхиначу шахIидийн даржашка хьалавоккхур ву иза» (Муслим: 1909).\n58. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ГIазоте воьдучу хенахь цхьана пайхамара (АллахIан къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен къоме аьлла: «Суна тIаьхьа ма хIуьттийла: зуда ялийнарг а - иза йолучу чуваха лууш а волуш, амма хIинца а ваханза верг, цIа динарг а - амма (хIинца а) цунна тхов тиллина воцург, жий я эмкал эцнарг а - цаьргарачу дохкане хьоьжуш Iаш верг». Цул тIаьхьа гIазоте дIановкъа ваьлла иза. Малхбузан ламазан я герггарачу хьесапехь оцу хенахь, ша оцу шахьарна герга гIоьртича, цо аьлла малхе: «(АллахIан) омрина кIел хьо а бу, со а ву Цуьнан омрина кIел. Я, АллахI! Сацабе Ахьа и тхуна!». ТIаккха (малх) чу ца бузуьйтуш сацийра, АллахIа цунна толам баллалц йолучу юкъанна. Цул тIаьхьа, цо тIеман хIонсаш схьагулйича, (стигалара) охьа цIе йоьссира уьш хIаллакъян (я дIахуда), ва амма (оцу цIаро) меттах а ца хьайира (гулйина хилла хIонсаш). ТIаккха (оцу пайхамара) аьлла (шен тIемалошка): «Бакъдолуш, шуна юккъерачу цхьамма ямартло йина. ХIора тайпанах цхьацца стага дуй баал суна!» (Цара иштта и дича) царех цхьаьннан куьг цуьнан куьйгана тIелетта. ТIаккха цо аьлла: «Боккъалаъ, ямартло йинарг шуна юккъехь ву-кха. Хьан тайпанхоша массара а дуйнаш доийла суна!». Ткъа (хIинца) цуьнан куьйгах царех волучу шиннан я кхааннан куьг тIелетта. ТIаккха цо аьлла: «Шу ду-кха ямарта хилларш!». Цул тIаьхьа дешех бина аьттачух тера корта схьабеана цара, ткъа цо и охьабиллина (хIонсашна юккъе). ТIаккха (стигалара) охьаеаначу цIаро хIаллакйина (и ерриге хIонс), хIунда аьлча тIеман хIонс вайл хьалха бехаш хиллачарех цхьанненна а хьанал йина (магийна) хилла яц, тIаккха АллахIа вайна хьанал йина (магийна) и. Цо вайна магийна и (схьаэцар) - вайн гIийлалла а, гIорасизалла а гича» (Бухари: 3124, Муслим: 1747).\n59. Абу Халид Хьаким Хьизама (АллахI реза хуьлда цунна), толам баькхиначу шарахь, жехIалачу а, дин тIеэцначу а заманакахь къурайшийн тхьамданех цхьаьннан кIант хилла волучу, дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Эцархо а, йохкархо а вовшахкъаьстина мел воцу шайн харжамехь паргIат ву. Нагахь и шиъ ший а (вовшашка) бакъ лийнехь, дерг-доцург (ма-дарра) довза а довзийтинехь - цаьршиннан йохка-эцаран барт беркате хир бу. Ткъа нагахь цаьршимма (цхьаъ) къайла а даккхахь, вовшашна харцдерг а дийцахь - цаьршиннан йохка-эцаран бартан беркат хIаллакъдийр ду» (Бухари: 2079, Муслим: 1532).\n Кхузахь вуьйцург - Гераклий я Ираклий Хьалхаранигш ву, 610-чу шарера 641-чу шаре кхаччалц йолучу юккъехь Византи пачхьалкхан коьртехь урхалла деш, паччахь (император) лаьттина волу. Хьадисехь а дуьйцуш ду - Абу Суфъян, махлелоран гIуллакхаш а эцна, Византи ваханачу хенахь цуьнца цхьаьнакхетарах лаьцна.\n Кунйа – тиллина сийлахь цIе ю (масала, Абу Сабит бохург - вайнехан матте гочдича, «Сабитан да» бохучу маьIнехь хуьлу).\n Кхузахь вуьйцург - ЙушаI бин Нун ву.\n Вуьшта аьлча: «…ша цига гIазот дан ваха цо юьхьара лаьцна хиллачу гIалина…».\n Пайхамарша тIеман хIонсаш дIагулъеш хилла. Цул тIаьхьа АллахIа стигалара цIе йоуьйтуш хилла. Ткъа нагахь и хIонсаш оцу цIарах ягахь - церан сагIа къобалдина хиларан маьIна гойтуш хилла, иштта тIамехь дакъалаьцначарех цхьаммо а хIонсех хIумма а шен дола ерзийна цахилар гойтуш а хилла.\n Дуй бууш волучу стага оцу пайхамаран куьг лаца дезаш хилла.\n Кхузахь буьйцуш берш - хьалха хилла болу пайхамарш а, церан лархой а бу.\n Вуьшта аьлча: «…дихкинарг доха ца деш, совца доьналла цахилар гича».\n Вуьшта аьлча: 630-чу шарахь, бусалба наха Макка яьккхиначу.\n Кхечу дешнашца аьлча, цуьнан маьIна – «Церан, шаьш эцна йолу а, йоьхкина йолу а хIуманаш юханехьа йолучу дега юхаерзон а, юхацаерзош йита а бакъо ю» бохург ду.\n Кхечу дешнашца аьлча: «Нагахь йохкархочо ша юхкучу хIуманехь долуш долу айп эцархочунна ма-дарра дIа а довзийтинехь, ткъа эцархочо – хIиттийна бехкамаш а, тоьхна хан а кхоччуш лар а динехь».


Везачу Аллах1а вайн умматана совг1ат дина даийтинчу дезачу шина 1ийданех цхьаъ ду г1урбанан 1ийда. Зульхьиджа беттан итталг1ачу дийнахь хуьлу 1ийда. 1ийдера девлча бусулбанаша д1адоладо г1урба дар.\nКху шарахь 8-чу декабран денца нисло Зульхьиджин 10-г1а де. Оцу дийнахь а, цул т1аьхьарчу шина дийнахь а, дуьненарчу берриге а бусулбанаша санна, г1урба дийр ду Нохчийчохь бехачу бусулбанаша а. Вайн махкахой цу дийне сатесна а бара. Х1унда аьлча, шатайпа воккхавер луш ду и денош. Цул совyнаха, бала-г1айг1а дукха гинчу, халонаш лайначу Нохчийчохь массанхьа а саг1а доккху де ду иза. Оцу саг1ин дакъа ца кхочуш цхьа а бусалба стаг ца вуьсу вай долчохь. Ткъа саг1ано, 1еламнаха ч1аг1деш ма-хиллара, т1ебог1у бала, сингаттам юхатуху, лелочух беркат до.\nРеспубликан правительствон, парламентан декъашхоша, г1аланийн, к1оштийн, яртийн администрацийн векалша жигара дакъалоцур ду 1ийданехь а, г1урбанаш дарехь а. Нохчийчуьра цхьа а миска стаг, цхьа а буо г1урбанан дакъа ца кхочуш дуьсар дац. Оцу 1алашонца дуккха а г1уллакхаш дина, деш а ду. 1ийдан деношкахь цхьана стеган, цхьана а беран ойла йоьхна, г1ийла хилийта йиш яц вайн. Массо а воккхавеш, самукъадаьлла, вовшийн г1урбанаш къобалдеш хир ву цу деношкахь.\nГ1урбан 1ийдан дийнахь Хьаьжц1ахь болчу вайн хьаьжоша 1арап лам т1ехь дийр ду г1урба. Дала язйинчу оцу меттехь хьаьжоша а, ц1ахь болучара а Аллах1е доьхур ду Нохчийчохь машар хилийтар, халкъана юккъехь барт хилийтар, нохчий ийманехь сов бахар, церан дахар беркате, зовкхе хилийтар. Дала вайн халкъан до1ийна жоп лург хиларе сатесна 1ийр ду-кх вайн.\nИбрах1им пайхамара, Делера салам маршалла хуьлда цунна, дина г1урба санна Дала къобалдойла вайн массеран а г1урбанаш. Везачу Аллах1а ийманехь сов дохийла вай, бусалба динехь ч1аг1дойла вай. Амин.


Зорбанаш: Магнитогорскерчу цIа чохь динарг теракт хилла\nБайначу беттан 31-чу дийнахь Магнитогорскерчу тIекIелдинчу цIийнан подъезд охьахарцар а, шинаридийнахь "Газель" машенца хилла инцидент а вовшашца дозуш ду аьлла, хаамбина Znak.com гIирсо шайн хьостех пайда а оьцуш.\nМаркс Карлан цIарахчу урамера 164 лоьмар йолчу цIа чохь эккхийтар хилла меттиг къастийна – байначу беттан 30-чу дийнахь цхьана стага ханна лаьцна хилла и петар. Гексогенан лараш карийна цу чохь аьлла, дийцина Znak.com хьосте.\n"Шинаридийнахь "Газель" автомобил чохь герзаца дуьхьало йина кхо террорхо вийра. Цхьанна къайлавала аьтто хилла. Карарчу хенахь лоьхуш ву иза", - яздо хаамийн гIирсо.\nДийцарехь, юьхьанца дуьйнна Iалашо хилла теракт цхьахйолчу йохка-эцаран центрехь дан.\n"Цкъачунна ма-дарра дуьйцийла яц", - аьлла Znak.com хьостане Челябинскан кIоштан къайлахчу сервисаша. Цундела, официалехь теракт дара аьлла, далийна тоьшаллаш дац.\nОьрсийчоьнан Талламан комитетан официалан векало журналисташка аьлла, цIийнан херцаршлахь талламчашна хааелла яц эккхийтаран лараш.\nМаршо Радионо яздира, байначу беттан тIаьххьарчу дийнахь 10-зза тIекIелдинчу Магнитогорскерчу цIийнан цхьа подъезд, газ иккхина, чухаьрцина аьлла. Оцу херцарш бухара исс дакъа хьаладаьккхира, 30 гергга стаг лоьхуш ву.\nХьалхо Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, Талламан комитетан куьйгалхо Бастрыкин Александр а хилира Магнитогорскехь.\nХIусамчуьра газ ю иккхинарг аьлла дара официалехь Iедалхоша дина дIахьедар.


СКФО регионашка санитарно -эпидемиологически хьал чоалхане дерзара кхерам лакхалуш боаг1.\nРоссе Федераци президента Путин Владимира амар кхоачашдеш , Къулбаседа-Кавказски федеральни округа полномочни викала Чайка Юриес д1адихьар , дакъа лоацаш субъектай кулгалхой болаш , санитарно-эпидемиологически хаттарашта хетадаь в1ашаг1кхетар . Заседане дакъа лоацаш хилар Г1алг1ай республика кулгалхо Калиматанаькъан Махьмуд -1аьла.\nКхетаче д1ахьош хьоахадир , потребителей бокъонех йолча федеральни службай анализо хьахьокх , ерригача Россе санна , Къулбаседа -Кавказски федеральни округе , керда коронавирус яха у кхийттарий а , шелал кхийттарий а таьрахь лакхлуш доаг1алга . Цхьан хан дерриг вирусни лазараш хьахьар бахьан долаш , кхерам ба д1акхалхача наьха таьрахь лакхадалар . Хьал воча оаг1орахь хувцлуш латт , цунца цхьана субъектай унахц1ено министерствашта массехказ лакха 1откъам хул.\nТов бетта 25-ча денга диллача , СКФО регионашка , керда коронавирусни у михьардаьннача хана денз , гучъяьнний 284 эзар лазар кхийтта меттиг , т1ехьарча шин к1ира цамогаш болча наьх таьрахь 17 эзар саг лакхаденнад . Эггар ч1оаг1а лазар даьржад Ставропольски крае(411 саг), Селий Мехка (151 саг), Г1аьбартий -Балкхарой мехка(120 саг). Г1ал1ай мехка денне -бусе лазар гучдоал 72 сага . Таханарча дийнахь республике веррига дарб беш 1555 саг ва: 1114 амбулаторно , 441 стационаре , царех реанимаци ва 42 саг , 60 шерал т1ехьваьнна 152 унахо ва ,оксигенотерапи 201 сага .\nКоронавирус долча наха дарб де аьнна унахц1енон пхе учреждене 1алашъяй 500 меттиг , царех 47 -реанимационни е . 1анарца 1алашо яй 373 койк. Доалахь е ИВЛ 153 аппарата. Еррига ийцай 63 ИВЛ аппарат. Компьютерни тамографи 4 аппарат е коронавирус долчарга хьожаш . Цхьаьккха цхьа аппарат я частни дарбан центре , болх д1аболбе лерх1аш 1 компьютерни тамограф я . Молхаш 15 дийнахь тоаргйолаш доалахь , маскаше кулгайоахкаргаше -45-60 денга кхаччалца . Тов бетта 25-ча денга диллача 6.72 тонн 1анар да , доалахь 210 баллон е.\nОбращение Главы Республики Ингушетия по случаю Дня Неизвестного солдата\nОбращение Главы Республики Ингушетия в связи с Международным днем инвалидов\nГлава Ингушетии наградит юбилейной медалью выдающегося путешественника России К.Мержоева\nИнгушетия готова к отопительному периоду


Вайн амалш хазйо оьздангалло — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nХийла вай вовшахкхеттачохь дуьйцуш, олуш хеза вайна: «Вайн дай оьзда, яхь йолуш хилла, цара вовшашца г1иллакх лелош хилла», — бохуш. Вай дозалла дарца дуьйцу къонахех, дикачу нахах лаьцна.\nАс ца боху сайн некъ х1унда хадийна, и Баха сан бакъо а яц, шари1ате диллича а, х1унда аьлча мискъалазарраталл а хьо кхечарал лакхара хетавала мегар дац боху. «Со х1унда ца лери х1окхо я сунна хьалхахула х1унда ели х1ара?» — аьлла а дагчу куралла яг1ахь, Дала гергахь кхераме ду боху. Ас бохург: «Деллахь, г1еметта х1оттина йолчу оцу зудчунна а г1иллакх-оьздангалла х1ун ю ца хиъча, цуьнан доьзало х1ун дийр ду-техьа? Цара х1ун лелор ду-техьа? – бохург ду.\nСо ц1а вог1уш а, ц1а кхача йиснарг 200 метр хиллал меттиг бен яцахь а, ц1а ваха йиш йоцуш лаьттира со, оцу боккхачу новкъара хьалавоьрзучохь, тхан урамновкъахь, сан беша йистехь ала мегар долуш, лаьтташ дара к1анттий, йо11ий. Х1инца со хьалаволавелча церан меттиг йохайо-кх ас бохуш, сайн жималла дага а лоьцуш, лаьттара со. Бакъду, со жима бер долчу хенахь лаьттинчух тера-м дацара сунна гуш долу сурт. Цкъа делахь, йо1 шеца накъост а йоцуш, ша цхьаъ яра, я к1ентан латтар а дацара башха йо1аца дагара дуьйцуш лаьттачух тера. Алссам нах д1асалела урам бара иза. Ц1а ца вахча ца волуш вара со. Делахь а, со-м йог1уш йолчу, сайн лулахочун «Беларусь» трактор а сацийна, цу т1е а хиъна, царна уллошха чекхвелира, царна новкъарло ца еш. Цул т1аьхьа, г1еххьа хан яьллачул т1аьхьа, со корехула ара хьаьжча, лаьтташ гуш дара и шиъ, амма царна уллошка т1ехбуьйлуш, д1асалелаш, сол кегий а, даккхий а адамаш гора. Ас ойла йира: «Хьажахь, церан меттиг а ца юхуш, со а валлург хилла-кх царна т1ех», — аьлла. Амма ас лелийнарг сайн г1иллакх дара.\n«Вай нохчий ду», — олу вай, бакъду, нохчочуьнгахь хила езаш йолу яхь, г1иллакх, оьздангалла, собар, стогалла тоьаш ца хуьлу.\n«Вай бусалбанаш ду», — олу вай. Амма, бусалба стагана т1ехь долу декхарш кхочуш ца до. Т1аккха хуьлий вай бусалбанаш?\nПросмотров 16 383\nкак вести себя чеченцу на чеченском языке оьздангалл правила этикета\nПравду говорит. Дела реза хуьлда ))


Сура Вовшийн лебар — Википеди\nСура Вовшийн лебар\n64 Сурат АТ-ТАГIАБУН Вовшийн Iехабар (Мадинатехь доьссина‚ дерриге 18 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\n1. Далла тасбахь деш деш ду стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг. Цуна ду паччахьалла‚ Цуна бу хастам а. Иза ву массо хIуманна тIехь ницIкъ кхочуш берг а.\n2. Иза ву шу кхоьллинарг. Шух ву цатешаш верг а‚ шух ву тешаш верг а /Делах/. Дела аш деш дерг гушдерг ву.\n3. Цо кхоьллира стигланаш а‚ латта а бакъонца‚ Цо хIоттира шун куц‚ тIаккха хаздира шун куцаш. Цунна тIе ду /чакхенан/ дIадерзар.\n4. Цуна хаьа стигланашкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг а. Цуна хаьа аш къйладоккхург а‚ аш дIахьедориг а. Дела ву хууш верг дегнашкахь дерг.\n5. Шуьга ца деара хьалха цатешаш хиллачаьрийн хабар? Цара Iевшира шайн гIуллакхийн бала‚ царна лазош долу Iазап а ду.\n6. Иза ду цаьрга богIуш хиларна шайн элчанаш билгалонашца‚ тIаккха цара олуш хиларна: "/Вай санна/ наха дуьхкур ду вай нийсачу новкъа?" Цара керста дира /уьш Дала баийтар/‚ уьш дIабирзира /цу элчанех а‚ бакъдолчу иманах а/. Дела уьш ца хиларх а волу: Дела хьал долуш а ву‚ хастаме а ву.\n7. /Делах/ цатешна хилларш моьттуш бу шаьш дендийр дац. Ахьа ала: "ХIаъ‚ со Кхиош-кхобучу сан Делаца дуй боу аса: дендийр ма ду шу‚ тIаккха шуьга дуьйцур ма ду аш деш хилларг. Иза Далла атта ду".\n8. Шу теша Делах а‚ Цуьнан элчанах а‚ Оха доссинчу нурах а /КъурIанах/. Дела аш дийриг сов дика хууш верг ву.\n9. Цхьана дийнахь Цо гулдийр ду шу гуламан /къемат/ дийне. Иза ду вовшех Iехадаларан де . Милла велахь Делах тешаш дика Iамал еш Оха цIанвийр ву иза шен къинойх‚ вохуьйтур ву бошмийн чу‚ шайн бухахула татолаш а лелаш долчу. Цу чохь уьш гуттар а лаьтташ. Иза сийлахь-боккха толам бу-кх!\n10. Цатешна хилларш а‚ Тхан аяташ харцдина хилларш а  уьш цIеран /жоьжахатин/ дай бу‚ цу чохь гуттар лаьттар болуш. Ма вон дIадерзар ду-кх иза!\n11. Цхьа а бохам хир бац Делан пурбанца бен. Милла велахь Делах тешаш Цо нисдийр ду цуьнан дог. Дела массо хIума хууш верг ву.\n12. Далла муьтIахь хила‚ элчана а муьтIахь хила. Шу дIадерзахь /иманах/ Тхан элчанна тIехь-м билгала дIакхачор бен дац.\n13. АллахI ву‚ кхин дела вац Иза воцург. Далла тIе товжийла муъма нах.\n14. ХIай иман диллинарш! Баккъалла а, шун зударех а‚ доьзалех а шуна мостагIий берш а бу‚ царех ларлолаш. Шу /церан/ бехках довлахь‚ товахь‚ аш гечдахь  баккъалла а, Дела гечдийриг а ву‚ къинхетаме верг а ву.\n15. Баккъалла а, шун бахам а‚ шун доьзал а питна ду. Ткъа Дела  Цуьнан гергахь сийлахь-йоккха ял ю!\n16. Шу Делах кхералаш шайн ницIкъ мел кхочу‚ аш ладогIалаш /шайга Дала дечу омре/‚ шу муьтIахь хилалаш /Дала бохучунна/‚ аш харжаш е дикачуьнца /сагIа доккхуш/ шайн синошна. Шен синан бIаьрмацагаллех Iалаш хилларг  уьш бу баккхийбедар берш.\n17. Аш /духа лург/ Далла лахь хаза декхар  Цо масийттаза алсам даьккхина духадерзор ду иза шуна‚ шуна гечдийр а ду. Дела баркалле а ву‚ дукха собаре ву /Шех тешначарна оьгIазе воцуш/.\n18. Къайлахь дерг а‚ гучахь дерг а хууш верг а ву /Иза/‚ Ша веза верг а‚ хьукаме верг а ву.\nХьажа. кхин Хьажораш Хьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Вовшийн_лебар&oldid=80975»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню


Фашизмана дуьхьал акци кечйеш ю Оьрсийчохь кху беттан 19-чу дийнахь\nКху беттан 19-чу дийнахь 5 шо хьалха дийна долу Маркелов Станислав а, Бабурова Анастасия а дагалоцуш Москох а, кхин йолчу а Оьрсийчура гIаланашкахь антифашистийн акци дIаяхьа дагахь бу юкъараллин жигархой. Цу хьокъехь оьшуш долу кехаташ Москох гIалин Iедалшка дIадала дагахь бу уьш Еарин дийнахь.\nМоскох йоцург фашизмана дуьхьал хьажийна йолу акциш хир ю Петарбухехь а, Лахарчу Новгородехь а, кхин йолчу гIаланашкахь а. Адамийн бакъонашларъярхоша дийцарехь, ксенофобин бух йолуш а, кхечу къаьмнашка цабезам хилар бахьана долуш а стохка 20 стаг вийна Оьрсийчохь.\nЦарах ах нах байина Москох а, Петарбухехь а. Еврокомиссино критика йина Оьрсийчоьнан Iедалшна ксенофобица оьшуш болу къийсам ца латторна. Адвокат Маркелов Станислав дакъалоцуш вара Нохчийчохь ницкъаллин структурийн белхахоша динчу зуламашца йоьзначу кхелашкахь. Эшам хиллачу нахана тIехIоьттина вара иза.\nМаркелов а, «Новая газетан» корреспондент Бабурова Анастасия а дийра 2009-чу шарахь Дечкен-беттан 19-чу дийнахь. 2011-чу шарахь Стигалкъекъа-баттахь кхело хан а тоьхна велла дIаваллалц чувоьллира и зулам дина волу Тихонов Никита. Цуьнан зудчунна Хасис Евгенияна туьйхира 18 шо.\n"Грозный" страйкболан клубан цIе хийцина "Ахмат" аьлла


Нохчашний, оьрсашний юкъара гамо дIаяккха лаам Кремлера дуьйна схьахила беза\nRussia -- Students gather to form the map of Russia as they celebrate the Day of People's Unity in the Siberian city of Krasnoyarsk, 04Nov2010\nАдамийн юкъаметтигаш кхето а, тида а охIла болчу Iилманчаша а, говзанчаша –эксперташа а къаро ян эшна а доцуш, къаьмнашна юкъахь дотIана-цакхетарш лоьлхуьйтуш, церан барт эгIош, царна харц тIеIаткъам беш, чекхдаьлла Оьрсийчохь тIаьххьара ткъех шо.\nКъаьсттина цу декъехь шайна эшаме даьхкина лору и шераш вайнаха. Бахьана кхеташ ду - тIаьхьий-хьалхий махкахь лилхина тIемаш. Эзарнашкахь кеггийна кхолламаш, махках бийларш, вер-ваккхарш, доьза байнарш… Таханлера хьал кхетош болчара дерий а деш, цу луьрачу хиламаша, херонаш кIаргьеш, дебийна къаьмнашна юкъара цакхетаран битамаш, яйина, шерашкахь зуьйш, яхчалуш схьаеъначу юкъаметтигийн марзонаш.\nШайн хьашташ листа Оьрсийчу боьдуш-богIуш лелачу могIарерчу бахархоша дере а деш, хьалхалераниг аьттехьа а доцуш, нийсса бIостанехьа хийцаделла карадо тахана Орсийчохь кегийчу къаьмнийн, къаьсттина вайнехан, терго а, хам-пусар а дар. Цабезаман а, дIатоттуш хийра лараран а цхьатерра хьу хаало Iедалехь болчаьрца а, могIарерчаьрца а. Цунна дередо адамийн юкъаметтигаш зерехь, юстарехь зеделлачу тергамхоша а. Иштачех ву Соьлжа-гIалара Сайд-Мохьмад а.\nСайд-Мохьмад: «Нохчийчохь лилхина тIемаш бахьанехь, хьалхалера марзо, барт аьттехьа бац. Йоккха башхалла ю. Хьо нохчо вуй хиича, хьан гIуллакхе ца хьовсу. Хьо безам ца хета. Хьох теша а ца теша, къамел дан а ца до дукха хьолехь. Россехь Iаш-бехаш болчара, цигахь бан а бина кхиъначара а, дередо кIад боцчу хIуманна тIехь проблемаш хуьлу шайна бохуш. Хьо нохчо вуй хиича, кхоьру боху, хьоьца хIумма а лело а ца лаьа боху. Цу кеппара херо кхоьллина тIамо. Къаьмнийн юкъаметтигаш герга ца ялийна, гена яьхна».\nСайд-Мохьмада чIагIдарца, мацахлера уьйр-юкъаметтигаш бохург тахана хьехадойла ян а яц. Уьш тIемаша хедийна. Цу кеппара доцуш, дайна, боху цо, вовшех кхетар а, дашар а.\nХьалхалера юкъаметтигаш юхаметта ца хIитталахь а, гергаяло, къаьмнашна юкъара дотIана шор ца далийта таро гIийла елахь а, дегайовхо а йолуш ю, боху Сайд-Мохьмада. Цунна гергахь, цу декъехь беркате хийцамаш бар, я цабар боху хаттар уггаре хьалха Оьрсийчоьнан куьйгалхойх гIоьртина, царех дозуш ду. И Iаткъаме хьал хийца лаам Москохара охьа хила беза бохуш, цхьа могIа биллам-тоьшаллаш а далош, дуьйцу Сайд-Мохьмада кхин дIа а.\nСайд-Мохьмад: «Зуламхойн тоба лаьцна, олу телевизионехь, Кавказера. Гуьржи велахь а, олу, эрмало велахь а. "Неславянской национальности" олий, иза а туху тIе. И бохург, вон болх бинарг оьрсий вац бохург ду. ЛадугIучу оьрсашна дагабогIурш муьлш бу? Багакхийсина а ца Iаш, дагчу а боьхкина нохчий бу-кх. Цара и политика хийца ца хийцахь, барт хир бац, галдалахь бен, толур дац гIуллакх…»\nСайд-Мохьмад, гарехь, духхьара а, я тIаьххьара а воцуш, Кремль чохь берш, бецахетарийн йийсарехь а Iаш, къаьмнашна юкъа цим туьйсуш, барт эгIорехь шайннчул дакъалоцуш бу Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаш а, цхьамогIа политикаш а.


Гурахь йина яла еза завод\n15 июня в 12:19 (2010 г.)\nСоьлжа-ГIалахь йийр ю полиэтиленан биргIанаш яран завод. Иза ярна оьшуш долчу 50 миллион соьман барамехь инвестицеш йина. Цу хьокъехь хаам бина Соьлжа-ГIалин мэран заместитела Джамалуев Адама. Нохчийчоьнан коьртачу шахьарахь цу тайпана завод яран хьокъехь барт хилла Москвахь. Цигахь цхьаьнакхийтира Соьлжа-ГIалин администрацин векалш а, полиэтиленан биргIанаш яран Россехь уггар йоккха йолчу заводан куьйгалхой а. Цара ечу биргIанех пайдаоьцу хи далош, кхидолу хьашташ кхочушдеш.\nПолиэтиленан биргIанаш арахоьцуш йолу «Бородино-пласт» Московски областехь ю. Кхузахь арахоьцуш йолу биргIанаш тоьлла лерина дуккха а гайтамашкахь а, конкурсашкахь а. Россехь дуьххьара кху заводехь дIадолийра цу тайпана биргIанаш арахецар. Заводо цхьана шарахь 30 эзар тонна биргIанаш арахоьцу. Цаьрга доккха хьашт-дезар ду вайн махкахь а, ткъа иштта дозанал дехьа а.\n«Бородино-пласт» заводан генеральни директора Ощепков Михаила дийцарехь, кху заманан тоьлла оборудованица болх беш хиларо царна таро ло дуьненан стандарташна жоп луш йолу продукци арахеца.\nСоьлжа-ГIалахь цу тайпана завод оьшуш хиларан цхьа а шеко яц. ХIунда аьлча Соьлжа-ГIалара дукхах йолу хин коммуникацеш ширъелла ю, Iаламат дукха болх бу хин биргIанаш хуьйцуш бан безаш берг. Иза хьесапе а эцна Нохчийн Республикан Президента Кадыров Рамзана пачхьенан администрацин куьйгалхошна тIедиллира оцу декъехь хъокала доллу гIуллакхаш дар. Цул тIаьхьа кIира а далале Соьлжа-ГIалин мэрин векалша дийцарш дан долийра Москварчу инвесторшца. Ширъелла биргIанаш хийцаран болх хIинцале дIаболийна.\nАмма биргIанашка доккха хьашт-дезар хиларо лоьху вай долчохь полиэтиленан биргIанаш арахоьцу завод яр. Цо таро лур ю республикана биргIанашца кхачо йина ца Iаш, Соьлжа-ГIалахь кхитIе а белхан меттигаш кхолла. Иза а ма дац кIезиг маьIна долуш гIуллакх. ГIалин Iедало хIинцале билгалйина завод ен йолу меттиг. Йина яьллачул тIаьхьа цо баттахь арахоьцур ю ши эзар тонна тайп-тайпана диаметраш йолу полиэтиленан биргIанаш. Ткъа завод кху гурахь йина ялийта езаш ю. Кхузахь арахецна продукци Нохчийчохь йоьхкина ца Iаш Къилбаседа Кавказан кхечу регионашкахь йохка лоьруш ду.\nСуьрта тIехь: кху тайпа биргIанаш арахьоцур ю заводехь.


Коронавирусна дуьхьал кхоьллина молха зуьйш ю Цхьаьнатоьхна Штаташ\nТахана клиникан хьелашкахь зен долийна Американ Цхьаьтоьхначу Штаташкарчу лоьраша яьржина лелачу коронавирусна дуьхьал шайн пачхьалкхехь кхоьллина молха. Iедалан векалан хаамна тIе а тевжаш, ишта информаци яржийна «Американ Аз» радионо.\nХалкъан могашаллин министраллерчу институташа ахча делла зераш дIадахьа, и болх болор бу Сиэтлерчу Kaiser Permanente Washington Health Research Institute центрехь, аьлла хьостано.\nШайн лаамца молха зоьйтуш ву шайна тIехь 18 шарера 55 шаре кхаьчна волу, ун хьакхаделла а а воцу 45 стаг. Царна тIехь зуьйр ду могашаллин министраллерчу институташа а, Moderna компанино а кхоьллина молха. Молханца вирус яц, цундела бац оцу наханна ун кхета кхерам. Iилманчийн Iалашо ю молха цхьана а кепара зуламе дацар къасто, цул тIаьхьа цунах шуьйрра пайдаэца йиш хир ю.\nТIебогIучу баттахь зен долор ду Америкерчу Канзас-Ситерчу зерийн центро а, Пенсильванерчу Университето а, Inovio Pharmaceuticals компанино а кхоьллина кхин цхьа молха а. И молха шайна тIехь зен а хилла реза иттаннаш бахархой.\nВуно дукха дарбан-таламийн организацеш ю дуьнентIехь коронавирусна дуьхьал молха лохуш. Хьалхо Дуьненаюкъарчу могашаллин организацино дIахьедира, лаххара а 1,5 шо оьшур ду керла ун къардеш дарба карон, аьлла. Амма Китайрчу Оьрсийчоьнан векало даржийра, коронавирусна дуьхьал вакцина карийна, амма иза талла езаш ю, аьлла.


Нохчийчохь тIом ца хилча, стенна латтадо цигахь эскарш?\nНохчийчоьнан дозанера блокпост, 2014\nУмаров Докка велла аьлла, хаам баьржинчул тIаьхьа, Нохчийчуьрчу Iедало д1ахьедина, махкахь шина куьйгийн пIелгашца багар баллал бен ца бисина тIемалой, аьлла. Хьал ишта хилча, кхечу регионашкара низамхой махка кхийлар саца стенна ца до Кремло, боху хаттар хIутту.\nДечу хьесапашца, Нохчийчуьрчу тIемалойн терахь лахделла цкъа а ца хиллачул. Iедалан гIентдас Кадыров Рамзана иза ду боху пхеа стагна тIера шийттанне кхочуш.\nКхечу дешнашца аьлча, дуьненахь, уггаре йоккха-м хаац, массарел а чIогIа кхоьруш долчу оьрсийн эскаршна шина тIамца дуьхьаллаьттинчу тIемалойн доьдайина. 20 шо эшна хьал цу тIе кхачон.\nКадыровс тIемалойн чотъеш дина дIахьедар хIокху деношкахь кхин а цхьана стагана лахделла ала мегар ду. КIирандийнахь Хьалха-Мартанарчу кIоштахь, Шалажана гергахь хиллачу тIематасадаларехь вийна герзахо. Цуьнгахь маса-топ а, бIе сов патарма а хилла. Вийнарг ву Андиев Хьамид.\nДийцарехь, тIемало ву аьлла, федералан лехаршкахь хилла иза. Иза вийначул тIаьхьа оцу кIоштарчу хьаннашкахь талламаш бина низамхоша. Амма кхин цигахь стагга а ца карийна.\nОцу юкъанна луларчу Таршхойн лаьмнашкахь лохуш ю тIемалойн баьчча Умаров Докка дIавоьллина меттиг а. Нохчийчуьрчу хьаькамийн шеко яц иза гучуериг хиларан.\nДуьхьалонан болам хьаьшна дIабаьккхинехь а, тахана а Нохчийчу а, Дагестане а, ГIалгIайн махка а рогI-рогIехь балабо Оьрсийчоьнан кхечу регионашкара эскархой а, полисхой а. Уьш хIинца цхьанна а агIор оьшуш бац, аьлла хета цхьаболчу тергамхошна. «Нохчийн къам кIелхьарадаккхаран комитетан» куьйгалхо Бадалов Руслан а ву иштта хетачех.\nБадалов: «Хууш ма хиллара, 20 сов шо ду эскарш кхуза хьийза а, цара дийриг массо а адамашна гуш долу а. Бакъонашларъярхойн цхьанатохараллаша а йо церан терго. Суна, пайда кIезиг гина цаьргара. Нахана таIзар деш, некъашца лаьтташ белахь, ахча доккху. Кхин бала церан бан а бац.\nИнзаре даккхий ахчанаш ло Кавказе ханна болх бан хьажийначу эскархошна а, полисхошна а. Иза дукхачу хаамийн гIирсаша а ду дуьйцуш. Амма тIом дIабирзина хилча хIунда латтош бу и ницкъаш кхеташ дац».\nНохчийчоьнан Iедало масийтта шо ду уьш кхуза ца оьхуьйтуш, сацабе боху. ГIуллакх ца хуьлу. ХIокху баттахь Нохчийчу эха шарна болх бан хьажийна Тулера а, Брянскера а полисхой. Церан а, кхечерачул башха, белхан жамIаш гур дац, уьш дIакъевлина ду.\nДукха хьолехь и низамхой лаьмнашка, хьаннийн басешка охьховшабо, тIеман дакъа ду олий, гобаьккхина кIохцал-серех ечу кертахь. Цигахь, наггахь бен кхин ара а ца бовлуш, малх баьл-баьллачу букъ а берзош, «тIамера» кехаташ яздо, телефонаш дIаетта цIахь бисинчу, шаьш жоьра бисарна кхоьручу шайн зударшка.\nИштта «болх» бечу низамхойх хIун пайда болу ца хаьа шена боху «Нохчийн къам кIелхьарадаккхаран комитетан» куьйгалхочо Бадалов Руслана.\nБадалов: «ТIемалошна дуьхьало ца йо цара – нахера ахчанаш доху. И пайда лаха баьхкина а бу. ХIунда латта бо уьш кхузахь, со кхеташ вац. Алапаш масийттаза лакхадаьхна. Шайн-шайн регионашкахь Iайта безаш бара уьш».\n5 шо кхочу Нохчийчохь итт шарахь лаьттина «антитерроран операции» сацийна. Нохчийчоьнан шен низамхойн терахь а ду лаххара а 20-25 эзар. Ткъа стенна лестабо махка арахьара полисхой, эскархой кхеташ дац.\nЭскарша лаьцна латтайо Нохчийчоь


Туит Кевин: "Стенна олу леш лаьтта кавказхойн меттанаш?"\nМонреалерчу университетан профессор Туит Кевин\nДеношкахь Канадерчу Iилманчас Туит Кевина арахецна Къилбаседа Кавказан меттанаш довш хилар чIагIдечу артиклан чулацам.\nМеттанаш дан тарлучу халкъалахь массарел а хьалха ду Къилбаседа Кавказан къаьмнаш боху, Канадерчу Монреалан университетан профессоро, Iилманчас Туит Кевина.\nКоьрта бахьанаш го цунна Кавказехь меттанаш дукха хиларца а, оцу меттанийн дай-къаьмнаш тIех кегий хиларца а.\nХалкъийн башхаллаш ца яйта Iалашо йолчу ЮНЕСКО-н эксперташа, шаьш Къилбаседа Кавказера хьал теллинчул тIаьхьа аьлла, бала герга бу адыгийн, кхарачойн-балкхаройн, вайнехан, абхазойн, хIирийн, кхиболу а меттанаш.\nМасала, цхьана Дагестанехь бу, официалехь хилар бакъдеш боцурш а лаьрча, 50 мотт. Бац и меттанаш я заманца кхуьуш а - масех бIешераш хьалха ма-бийццара, цхьа а хийцам а боцуш, кхиар а доцуш бисина уьш.\nЦуьнан маьIна а кхетадо Монреалерчу профессоро Туит Кевина. Къилбаседа Кавказхойн меттанаш хердина Iилманах, аьлча а, оцу меттанаша дакъа ца лоцу керла хаарш кхоллалучу процессашкахь, керла технологеш кхоллалучохь, политикехь, финансийн я социалан боламашкахь, пачхьалкхан урхаллаша а ца оьцу цунах я цуьнан йозанах пайда.\nДеккъа цхьана школашкахь хьоьхуш бен боцчу меттийн кхиа таронаш яц, боху Туит Кевина.\nКху заманахь массо а дахаран боламашкахь ю конкуренци. Мотт а ца буьсу юьстах. Мотт бисийтархьама, кхиийтархьама кхечу къаьмнийн меттанашца къовсамехь хила беза. Информацин юкъараллехь къовсалуш, лаккхарчу технологеша а шен ларамбеш хила беза дийна биса лууш болу мотт.\nКхин цхьа бIе шо даьлча Кавказерчу жимчу къаьмнийн меттанаш дицлур ду, хьехош а хир дац уьш. Наггахь йолчу лаьмнийн кIошташкахь бийца биса а тарло массех мотт, амма хьалха санна къаьмнашлахь дерриг а адам хир дац ненан мотт я бийца дог долуш а, я иза хууш а, доккхах дакъа оьрсийн матте доьрзур ду, боху меттийн проблемаш шерашкахь толлуш схьавогIучу Iилманчас Туит Кевина.\nКъилбаседа Кавказерчу цхьадолчу къаьмнийн дакъош дозанал арахь дехаш хиларе терра, цара ингалсан, туркойн, Iаьрбийн меттанаш тIеоьцур ду.\nМотт ша белла балале беа муьрах чекхболу, боху Туит Кевина.\nУггар хьалха мотт «лазар атта тIеоьцучу хьоле» болу, аьлча а, боху цо, доьзалехь бен ца буьйцучу декъе кхочу.\nОцу хьолехь ду тахана адыгех тукхумах долчуу цхьамогIа къаьмнийн меттанаш ,иштта Дагестанера гIазгIумкийн мотт а.\nНагахь мотт Iамош бацахь, Iилманчаша «Барна кхерам бу» цIе тиллинчу шолгIачу категоре боьрзу.\nОцу шолгIачу тIегIанехь лаьтта абазойн, бежтинхойн. Бежтинхой беха Дагестанехь.\nРогIерчу боьалгIачу муьрехь «кхерамечу хьоле» болу мотт. Шайн маттахь къамел деш баккхийнаш бен ца хилча. Масална ала, чукчийн, ненцойн, хантийн, мансийн, кхидолу а Сибрехара меттанаш. Царех бу Кавказехь бжедугийн, Iаьндийн меттанаш, масала.\nМеттанаш, адамаш санна ду – леш а, кхоллалуш а. Iилманчаша чIагIдарехь, тIаьххьарчу заманаш меттанаш хьалхачул а сиха бовш а, леш а бу.\nБахьана? Бахьана, Iилманчаша дийцарехь, глобалан дуьненахь хуьлучу хийцамаша а, ницкъ болчу меттанаша а Iаткъам бо пачхьалкхаллехь дакъалоцуш боцчу меттанашна.\nСалоцу меттиг ю маттана къоман тIекхуьучу чкъоро ша цаларар, цабийцар. Ткъа оццул бен халкъо шех пусардеш боцчу маттана бала ду кестта, яздо\nХьал меттанашна кхераме доьрзу, тIекхуьучу чкъуро цабийцарца а, шайн меттан цара пусар цадарца а, тIаккха бала хьаьхна хуьлу мотт бохуш яздо Канадерчу Монреалан университетан профессоро, Iилманчас Туит Кевина.\nЮНЕСКО-н терахьашца, хIора баттахь дуьненахь бов ши мотт. Оцу зилтIе кхаьчна нохчийн мотт а.\nШаьш нохчийн Iилманчаша а бакъдо юкъараллехь, пачхьалкхан тIегIанехь а, хаамийн гIирсашкахь а, ишколашкахь хьехар, доьзалехь нохчийн мотт бийцар, цунах пайдаэцар а ледара хилар.\nНохчийн матахь бен яздеш воцу яздархо, прозаик Бексултанов Муса ву дуьйцуш.\nБексултанов: «Кхане йоцуш пал бу-кх хIара берриге а, кхане йоцуш! Кхане езаш хIара къам делхьара, вайн къоман бераш мотт хууш хир дара, еша хууш, яздан хууш.\nШайн маттахь беттан денош хууш, кIиранденош хууш хир дара, цIераш хууш хир дара, кхин хир дара. Шаьш мел толлуш долу хIума Iилманчаша нохчийн маттахь толлур дара, оьшучо доккхур дара гIазкхийн матте я ингалсан матте.\nВай язъешшехь гIазкхийн маттахь яздо, цунлдела цхьанна а нохчийн мотт а ца хаьа. Массо а ишколехь нохчийн мотт а бу, амма тахана санна ишколашкахь нохчийн мотт галъбаьлла зама суна дагаян а, сан дайшна дагаян а хилла яц».\nНохчийчоьнан яздархочуьнца Уциев Абуца а хилира Маршо Радион бовш лаьттачу меттан проблемех къамел.\nУциев: Тхан дендас олура: "Хьайн меттан пусар де, сий де, Iама бе, дуьнено а лорур ву хьо, ваха а атта хир ду хьуна. Кхечу къаьмнийн меттанаш Iамабе, нахана юкъахь гергарло а хир ду хьан, ваха-ван атта хир ду, таро хир ю.\nТIаккха, и хьайн мотт ахь ца Iамийча, хьан сий а хир дац, пусар а хир дац. Нохчйин мотт дIабер буй, буьсур баций, аьлча, ас олу «и бийца а буьйцуш, цуьнан сий а деш, нохчийн мотт безаш а болуш нах дийна мел бу, и дIабер бац. Нах боцчу нахана юкъахь и биса а бисина, цаьрца и ца бийцича а, царна юкъара дIабаьлча а со шек ца волу», олий».\nМахкахь дика вевзачу журналиста Сумбулатов Денис аьлла хIара дешнаш:\n«Нохчаша олуш хеза: «Вай цхьа-ши миллион хилла Iийр дац...» Нохчий дукха хиларх деш долу дозаллаш а дитина, «вай, тхо», – бохуш, бетта мохь а гIелбина, «тхо дерриге а ду нохчийн маттахь язъян, еша, ойлаян а хууш», – xlopa а нохчо ала йиш йолуш велахьара, иза дара дозалладан хьакъдерг».\nБексултанов: «Кхане йоцуш пал бу-кх хIара берриге а, кхане йоцуш..."


Абхазехь куьйгалхо харжар юкъахдала тарло\nАбхазерчу оппозицин лидер дарбан хIусаме виллина юха а. Ткъа цуьнан агIончашна ца лаьа иза кандидаташлахь а воцуш харжамаш дIабоьлхийла. Оцу бахаьница сацийна шайн агитаци кхечу кандидаташа а, яздо "Кавказ.Реалиино".\nБжания Аслан цомгуш а хилла, оршоьтадийнан делкъал тIаьхьа Сочерчу дарбан цIийне кхачийнийла дуьххьара хаийтинарг ву «Фейсбук» чуьра аноним. ТIаьхьо кандидатан уьйраша а, журналисташа а дина иза бакъ. «Фейсбукехь» дийцарехь, цунна «юха а дIовш делла», амма официало ца боху иза бакъ ду.\nДийца даьккхинчунна дуьххьара комментари елларг ву Бжания Асланан уллера накъост, политолог Карчаа Ренат.\n«Соче вахханчохь вон хилла цунна. Сихха цигарчу лоьрашна тIекхачийна. Гарехь, юуучух ун даьлла цунна», - аьлла Карчаас «Интерфаксе». Бакъду, кхин цул тIаьхьа цхьаммо а ца хьахийна юуучух ун кхетар, тIе ца чIагIдина иза официалехь.\nБжания могуш воцийла шайна хиича, дIахьош болу харжамийн болх шаьш сацабо, дIахьедина цуьнан шина а оппоненто – Ардзинба Адгура а, Дзапшба Леонида а.\nСарахь 4 сахьт даьлча Кхерамзаллин кхеташо гулъелла Сухумехь. Цо мехкан могашаллин министр Цахнакия Тамаз декхаревина Оьрсийчуьрчу шен коллегашца зIе латтон, ткъа Инарла прокурор Агрба Адгур – политик цомгуш муха хилла талла.\nКхин а цхьа сахьт даьлча хаам баьржира, Бжания дарба деш тиларчуьра а ваьккхина, Краснодарерчу лоьрашна тIекхачош а ву, аьлла.\nХиламо саготтабина харжамхой тебеш, цаьрца къамел дина, Бжаниян штаба чуьра араваьлла, штабан куьйгалхочо Анкваб Александра. «ЦIийлелар меттадалийна. Инсульт яц. Санитарийн кема лардеш бу Сочера лоьраш. Краснодаре вуьгуш ву», - аьлла цо.\nШтабна хьалха гулбеллачу наха хаттар дира Анквабе, Бжанияна дIовш даийна бохург мел бакъду, аьлла. Оцу хъаттарна жоп лоьраша бен лойла дац, дара жоп. Штабо ша хIинццалц ма-барра бийр бу шен болх, амма кандидат кхочийла дац раже дехкинчу цхьаьнакхетаршка, бохура Анкваба.\nОршоьтан сарахь кхачийна Бжания Краснодаре.\nСухумехь сарахь 7 сахьт даьлча кхеташоне гулъелира парламент. Политикан могашаллица нисделларг талла йозушйоцу комисси кхолла еза, бохура депутаташа. Ткъа лор волчу парламентхочо Джинджолия Алхаса, бIегIийла дац лоьрийн балха юкъагIерта, элира кхеташонехь.\nАрдзинба Адгуран харжамийн штабехь ву ша Джинджолия. Цо аьлларг иштта дара: «Вайн могашаллин министралла ю хьал тергалдеш. Краснодарера хаамаш а кхочу вайга. Лоьрийн болх дика бевза суна, цундела боху ас, лоьрашна вайн новкъа цагIертар ду гIо. Кхеташ ду, цига кхача-м деза вай, масала, могашаллин министр хьажо мегар ду Краснодаре. Министр сихха цига вахана хилехь дика дара – айлур дацара адам. Информаци яцаро сагатдойту массаьрга а. Коьртаниг эладитанаш цадаржийтар ду, долу хьал ма-дарра довзийтар».\nДжинджолия Алхасца резахилира оппозицин векал-депутат Дбар Дмитрий.\n"Онлайнехь хьал зуьйш, дуьйцуш вай Iахь, цакхетамаш а нислур бу, эладитанаш гIовтта а сахьт дац. 21 де дисина харжамаш тIекхача, парггIат дийца деза вай дан догIург. Ткъа Бжания Асланера хьал вай ишта а Iийр ду зуьйш. Комисси кхуллур ю вай – амма вай ма дац хьал талла дезарш, криминалисташ ма бу», - элира Дбара.\nДепутата Лолуа Раула, халкъалахь лела шеконаш юьхьар а оьцуш, элира: «Махкара хьал эшон луурш а хила тарло. Бжания кандидаташлахь а воцуш атта дац харжамаш дIабахьа. Вай кхето деза и дерриг а. Бегаш бац Бжания Асланна гонах леларг, иза баккъал а хIума ду».\nЛолуас дагадаийтира стохка а, шо гергга хьалха, Бжания дарбан хIусаме кхаьчна хилар, амма прокуратуро цуьнан бахьана дуьззина теллина а дацар. Ткъа депутатехь шеко а яц Бжанияна хIетахь цо биинчу цхьана кхачанах ун даьлла хилар.\n«Абхазехь алтернатива йоцу харжамаш хиллане а хир бац!», - аьлла, Бжаниян штаберчу куьйгалхойн къамелашна тIе а тевжаш, депутата Айба Батала.\nКхеташо жамI доцуш йирзина – ца къастаделла парламентан комисси кхолларца дерг. Делахь а, кийча бу депутаташ муьлххачу хенахь а гулбала.\nБуса а дIа ца боьлхуш, лаьттара Бжания Асланан агIончаш цуьнан штабна хьалха. Бжанияца цхьаьна вице-президент ваха язвелла волу Гунба Бадра велира нахаца къамел дан. Цо дийхира нахе дIабахар.\nШинаридийнахь мелла а гIолехь ву Бжания, бохура хьостанаша. «Молханаш луш, юьхьанца тиларчуьра ваьккхинера иза, хIинца меттавалийна, цIийлелар а, дог а дика ду», - хаам баржийна "Интерфаксо". Цуьнца къамелдинчу лоьро бахарехь, «шега делла хеттарш а кхетош, корта таIорца жоьпаш ло цо».


Доцца аьлча, хIайт аьлла, жигара ву-кх муфтий…\nСтигалкъекъа-бутт 02, 2017\nНохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа Кадыровн командехь хьакъболу меттиг дIалаьцначул тIаьхьа, федералан хаамийн гIирсаша дийцарехь, (меттигерчу зорбанаша башха тидаме а ца ийцира и хаам), чоьхьарчу гIуллакхийн министралло Алханов Руслана совгIат дира цунна "Терроризмаца къийсам латторехь кхиамаш бахарна" аьлла.\n"Карахь герз а доцуш, хьалха а ваьлла вогIу иза экстремизмана а, терроризмана а дуьхьал лаьтташ. Ойла тилкхаза а юьйлуш, терроран тобанех дIабетталучуьра бIеннашкахь кегийрхой кIелхьарабаьхна цо дукхаъ а харцидеологаш гучубахар бахьана долуш".\nИштта мах хадийна Алхановс муфтийн аьлла, билгалдоккху "Интерфакс" агенталло.\nСалафийташна тIаьхьа а боьвлла, радикалан хьежамашка а боьрзий, Шемарчу "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанах кегий нах ца беттабалийта Межиевс йинарг йоккха гIортор ю бохучу маьIнехь ду цунна мидал ялар.\nПачхьалкхан президентна Асад Башарна дуьхьал тIом бийриг, исламан мостагIий бу бохучу кепехь а лоруш.\nМежиев ша башхаллаш йолуш, (колорите) стаг ву: даим нохчийн къоман духарца, къамелехь атта ву, муьлххачу а динан вирдашца бийца мотт карабо.\nЮьхьанца хетара, динан хьокъехь гIуллакхкаш листарехь меттигерчу Iедалех возуш хир вац иза, аьлла. Амма муфтийн даржехь волчу хIокху кхаа шерачохь иза дIатарвелла Кадыровн тобан юкъахь. Кадыровн политикаца лела иза, цунна хетачуьнца, цуьнан дине болчу хьежамашца а.\nСтохка аьхка Соьлжа-ГIалахь хиллачу конференцино оьгIазбахийтира исламан пачхьалкхийн векалш. Декхарехилира ГIажарийн аймин Iедалшца къесто бакъе-харцо.\nКадыровна лаарна дийзира муфтийн Межиев Салахьан салафийтех къовсаме фетва тIеэца.\nОьрсийчоьнан президенте Путин Владимире конференци йирзинчул тIаьхьа дехар дира Межиевс, ваххабизм (салафизм) ехкахьара ахь аьлла.\nЦул тIаьхьа, оцу сохьта СаIуда Iаьрбийчу дIавахара, салафизмо олалла дечу пачхьалкхе.\nГIалгIайчоьнан имамийн Чумаков Хьамзатан а, Цечоев Iийсанан хьокъехь Межиевс дина дIахьедарш бахьанехь а кхоллало цуьнга дуккха а хеттарш. Нохчийн динан дай ГIалгIайчоьнан бусулба юкъараллана юкъагIортар санна дара муфтийн вистхилар.\n«Новая газетан» журналисто Милашина Еленас Нохчийчохь Iедало къизаллехь латтош бу гомосексуалисташ аьлла, артикл Iораяьккхинчул тIаьхьа дира Межиевс тIаьххьара шен дIахьедар.\n"Гейш гIелонехь латтош бу аьлла яздинчу журналисташа шаьш аьллачух жоп дала дезар ду. Ас эр дац царех адамаш а. Оцу хIумано Iедалан низамаша ма бохху жоп лур ду. Бекхамах дерг аьлча, Делан кхел хир ю царна". Иштта элира муфтийс Межиев Салахьа.\n«Новая газетан» журналисташна муфтийс кхерам тосуш санна тIеийцира цуьнан дешнаш.\nНохчийчуьрчу зорбанашкахь Межиевн цIе хаддаза йоху.\nСхьахетарехь, кеста Кадыров Рамзанал а лараме а, веза хилла дIахIуттур ву Межиев Салахь.\nХIинцца мехкан куьйгалхочуьнца рогIера белхан визитца ваха, юхахьаьжча, Шема вахана караво. Цо тIелоцу дуьненчуьра богIу динан векалш, Iилманчаш вовшахкхетачу религин барамашкахь а лоцу цо дакъа.


Бельгийхоша шайн депутат хаьржина нохчо\nГIадужу-бутт 18, 2012\nБельги - Евробертан президент ван Ромпей Херман а, нохчо-политик, Берлаар-гIалин депутат Исаев Адам а (аьр.).\nЕвропехь беха нохчий жим-жима шаьш бехачу пачхьалкхийн политикан дахарехь дакъалаца буьйлалуш бу. Кху деношкахь Белгерчу Берлаар-гIалин депутат хаьржина Исаев Адам.\nИттех шо ду Исаев Адам Белгехь веха. 24 шо долу и жимстаг карарчу хенахь Левен-гIаларчу университетан экономикан факультет чекхйоккхуш ву. Даханчу мукъаденошкахь Белгехь дIабаьхьначу муниципалан харжамашкахь меттигерчу Керста-Демократийн партин цIарх дакъалоцуш вара иза. Партин кандидатийн могIаршлахь ноьмар 8 йолу Адам Берлаар-гIалин кхеташонан депутат хаьржира.\nКерста-Демократийн Партин декъа Исаев Адам кхо шо хьалха ваьлла. Амма цу йоцачу хенахь ша гуьнахь политик а, шен партин куьйгалло дика тоьшалла деш волу жигархо а санна гайтина цо. Цундела ду иза партин могIашлахь бархIалгΙачу метте хIоттор а.\nТIамо лаьцначу Нохчийчуьра кхиазхо волуш шен гергарчаьрца Белге ваха дIавахначу Адаман политикан карьера студентийн юкъараллашкахь жигара хиларна тIера дIайолаелира. 2009 шарахь иза Керста-Демократин партин кегирхойн Антверпен-гIаларчу декъа юккъе хIоьттира.\nНийсса шо даьлча цу юкъараллин интернационалан секретар хаьржира, Белгера студентийн Европерчу институцийн векал хилира цунах. Ткъа кхин а цхьа шо даьлча, 2011-чу шарахь, Исаев Адам Европерчу уггаре а йоккхачу студентийн цхьанакхетараллан, „Европера демократин студенташ“ цIе йолчу, доцца аьлча, EDS-н, директор хаьржира.\nЦу даржехь къона политик дуккхаъчу Европерчу пачхьалкхашкахула дIасалела везаш вара, лаккхарчу Iедалшца а, политикашца а, ткъа иштта кегирхойн цхьанакхетараллашца а цхьаьна болх а беш. Оцу юкъанна, Белгехь партин чоьхьарчу политикехь а жигара вара иза. И бахьана долуш Керста-Демократин партин секретарь а хаьржинера иза шо хьалха. Ткъа даханчу мукъаденошкахь дуьйна, шен политикан карьерехь рогIера гIулч ша яьккхаре терра, Берлаар-гIалин Iедалехь къахьоьгур долуш ву Адам.\nИсаев Адам дуьххьара вац Белгерчу политикан майданахь жигаралла гайтинарг а, диккачу лакхенашка кхаьчнарг а. Кхин цхьаъ вайн махкахо, масех шо хьалха Белге веъна мухΙажир, Даудов Мурад, цкъа хьалха гIалин кхеташонан декъашхо хаьржира. Цо иштта меттигерчу адамийн бакъонашларъяран юкараллашкахь юристан белхаш а бира. Цул тIаьхьа цхьана муьрехь Европарламентехь болх бира цо. ХΙинца Даудов Мурад Гергарчу Малхбалехь дипломатан белхаш беш ву.


Охан-бутт 29, 2016\nКъилбаседа Кавказан легион, Баталов - тIехьа аьрру агIора\nВермахтан нохчийн бIаьхой\nЦуьнан дехарца тхан белхан накъосто зорбане яьккхира Германица тIом боьдуш йийсарехь а хилла, цул тIаьхьа Советан Iедалша Сибрех Гулагехь кIиза валлийначу стеган кхолламах лаьцна материал.\nИза ямартло хилла бохуш язйина яра. Иза юха а цу стагана таIзар дар санна хIума дара, вен а вийна юха тIе урс деттар. Арарчу замане хьажча, советан пропагандо човхийна нах кхета хала дара цу стеган баланах.\nИ артикл зорбане яьлла шолагIчу дийнахь, редакце а веана, "кхун йозанан автор мила ву" аьлла хаьттира цу стага. Жимма корта охьатаIийна а Iийна, «ас яздина иза, хIунда бахар ахьа?" аьлла хаьттира тхан белхан накъосто.\nТаккха цуьнан бIаьргаш чу а хьажна, «цкъа а ма гойла хьуна, ас лайнарг» аьлла, юха а вирзина, дIавахара иза. И стаг дагавогIу суна тахана ШолагIа Дуьненан тIамехь дакъалоцуш даймохк ямарт хилла, Iазап лайна, дерриг а дуьненехула лелла вайн махкахой дагабаьхкича.\nГерманехь йийсарехь хиллачу нахаца йоьзна материалаш вуно лачкъийна яра советан заманахь. Амма тахана уьш тIекхача аьто болуш а, луучунна талла йиш йолуш а ю бохуш, дуьйцу цу нехан кхоллам толлуш волчу историн Iилманчо Вачагаев Майрбека.\nВачагаев: - И материалаш архивашкахь йолуш ю. Цхьаннах а лачкъийна яц уьш. Хьайна лаахь, меллаша чувахана царца болх бан йиш йолуш ву хьо. Цхьаммо а кехат а, паспорт а гайта а цаолу. И архиваш йолуш ю Германехь.\nВермахтан (Германин тIеман министраллан) Малхбалера олучу легионийн истори толлучу Iилманчо Гилязов Искандера Маршо Радион оьрсийн редакцина еллачу интервьюхь иштта дийцира уьш кхолларх лаьцна.\nГилязов: - Дуьххьара кхоьллина хилла 4 легион – Туркестанан а, Кавказера бусулбанийн а, Гуьржийн а, Эрмалойн а. Кавказера бусулба нехан легион тIаьхьо шина декъе екъна Къилбаседа Кавказан а, Азербайджанан а легионашка. Цу кепара кхоьллина хилла 5 легион. Уьш цхьа дакъа а хилла дIахIиттина Германин тIеман ницкъийн структурехь.\nЦара вуно чIогIа лардийриг дара герз лелон бакъо немцойн бен хир яц бохург. Немцоша, немцойн герзаца, немцойн куьйгашца баккха безаш бара толам. Нацистийн антропологин расистийн теорица а догIуш, кхин долу къаьмнаш шайн иерархи, шайн классификаци йолуш хилла.\nЦундела немцой, цу теорица а догIуш, цу къаьмнашка цатешарца хьоьжуш хилла. Хилла дера цигахь царна шайна уллера хета къаьмнаш а, масала, Скандинавера къаьмнаш, амма цуьнца цхьаьна хилла Untermensch олу адамашка цакхочу къаьмнаш: славянаш а, цигонаш а, жуьгтий а, иштта дIа кхин а.\nГилязов дийцарехь, Советан пачхьалкхаца тIом болабеллачул тIаьхьа немцоша сацам бина цу махкахь дехачу къаьмнех тIеман тобанаш вовшахтоха.\nГилязов: 1941-чу шеран Марсхьокху-бутт чекхболуш йийсаре лецначу эскархошна юкъахь болх бан юьйлаелла Розенберган Малхбалерчу министраллан леррина комиссеш. Цара литта болийна и нах, къаьмнашка бекъа а боькъуш, царан леррина четар-гIаланаш а кхуллуш. И четар-гIаланаш хилла йийсаре лецна нах латтон, амма цигахь гулбеш хилла цхьана къомах болу нах.\nКхузахь масийтта бахьана хилла хилар тидаме эца деза, малхбален легионаш кхолларна Iаткъам бина долу. Цара цхьаъ ду дагахь а доцуш дукха йийсаре лецна салтий а, эпсарш а хилла хилар.\nКхеташ дацара царна хIун дан деза. 1941-чу шеран аьхка уьш вуно дукха IаьIнера. Вуно инзаре терахьаш ду далош. ТIом чекхболуш немцойн карахь хилла 6 миллион йийсаре лаьцна Советан пачхьалкхара стаг. Иза ирча хьал ду, инзаре боккха бохам бу.\nТкъа хьенах лаьтташ хилла Къилбаседа Кавказера легион, хIун Iалашо хилла немцойн и нах цхьаьнатухуш, Вачагаев Майрбек?\nВачагаев: - Къилбаседа Кавказерчу бахархойх кхоьллина ши батальон хилла. Цигахь цу регионехь дехачу массо а къаьмнийн векалш цхьаьанатоьхча ша верг а масийтта бIаь стаг а бен цахилла. Немцоша хьалхадаьккхинарг хилла шаьш дIалаьцна йолчу меттигашкахь и нах урхалла дан дIахIиттор кечдар.\nМаса стаг хилла аьлла хета хьуна, Майрбек, царна юкъахь нохчийн къомах?\nВачагаев: -Ас цабоху уьш суна хетачул а алсам цахила мега. Амма тахана суна билггал хууш дерг ду уьш 37 стаг хилар. И нах бу суна гучубевлларш. Царал кIезиг лакцаш бу - 2 стаг, цхьа табасаранец а ву.\nМайрбек, дуккха а эладиттанаш а, харц дерг а, хила мегара бохург а ду цу нахана гонаха дуьйцуш. Бакъдерг хааийта Iалашо юй хьан?\nВачагаев: - Цхьана шина-кхаа шарахь цигахь болх бан дагахь ву со. ТIаккха я книга ялахаь а, я кхин формат ялахь а цу документех лаьцна болх арахоьцур бу ас. Амма цхьаъ эр ду ас. Нохчех 29 стаг чевнаш хилла а волуш каравахана хилла Германин эскархошна. Кхетамчохь боцуш карабахана нах бу царна юкъахь.\nХууш ду, цу нахах цхьаберш Кавказе тIаме хьовсийна хилар.\nВачагаев: -Цхьаболу нохчий Кавказе десантаца чукхиссина хилла. Уьш тешна шаьш сихха шаьш цига муха кхаьчна бохург хаийтича шех советен Iедалш кхетар а ду, тешар а ду. Амма уьш байина. Цхьаберш (40 гергга стаг) Францехь шаьш латточу меттигашкара бевдда цу мехкан Дуьхьалонан боламах дIакхетта фашисташна духьал тIом беш хилла. Церан цIераш а хууш ю.\nЖурналист, меттан говзанча Межедов СаьIид Iамеркехь веха 20 шо хир ду. Хууш ма-хиллара, цхьаболу нохчий даймахке берза некъ цакарорна Iамерке а кхаьчна, цигахь яьккхина бу шайн дахаран йисина хан.\nМежедов: - Суна Салавди (Гугаев) а, https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8 Хьамид а вовзара (Умаров). Ши-кхо шо хьалха дIаваьлла иза. ТIаьхьарчу хенахь, Iамеркехь вехаш хиллехь а, баш Германехь шаьш лелийнарг дийца лууш вацара иза. Амма цо дийцара бохуш дийцира соьга цуьнан гергарчу наха Хьамидан кхолламах лаьцна.\nЙийсарехь волуш цхьана стага, гарехь гIалгIай хилла иза, вайнах буй аьлла схьа а гулбина, хаам бина хилла вайн къам махках даккхарх лаьцна, чIир эца луучуьнан аьтто хир бу иза дан аьлла.\nВуно луьрча хьелашкахь болу вайнах дийна биса а, шайн гергарнаш схьакаро а дагахь болу реза хилла, цу стага КIуран тIехь дуй биича, нохчий а, гIалгIай махках баьхна аьлла хезча, керлачу тIеман декъах дIакхета.\nМухачу ойнанашца баьхна и нах генарчу махкахь?\nМежедов: - ТIом чекхбаьлча цхьанне а оьшуш цахилла уьш. ЦIабаха аьтто а цахилла, Iамерке кхаьчна уьш. ДIоггара тIом бина а цахилла цара, коьртачу декъана цхьацца гIарол а, ха а деш хан яьккхина. Даар-малар вуно ледар хилла. Немцошна луург хIун ду бохучух а дIоггара кхеташ а цахилла вайнах. Гугаев Салавди воцург царах кхин цIакхаьчна стаг вац. Лууш-м вара Хьамид Нохчийчу ваха.\nШена Iамеркехь дуьххьара гинчу нохчочуьнга олура цо "кхузахь ма Iелахь, цIа гIолахь, доь довр ду хьан кху махкахь" олий...\nКалинград Германина "юхаяларна" - набахте\nХIитлеран Советан пачхьалкхара легионаш\nМеркел дагахь яц Москох параде яха\nКхел ян мега Германерчу оьрсийн питанчашна


Де дийне мел дели, б1аьстенан заза санна къе-гина пох1ма серладуьйлуш схьайо Иучу Исаева Асетан корматаллина т1ейоьг1на пьесаш язъян буьйлабелира Нохчийчуьра драматургаш: Мусаев Мохьмад – «Цхьана юьртахь», Музаев Нурди – «Уг-гаре а хьомениш», Хамидов 1абдулла – «Мохсолтин доьхна де», иштта дуккха а кхиберш а. Уьш ерриге а Нохчийн театро х1иттийна спектаклаш ю. Исаева Асета царна массарна юк-къехь боккхачу кхиамца дакъ-алаьцна. Делахь а, цхьа роль оцу башхачу актрисин репертуарехь шех къаьсттина дийца дезаш ю. Иза вайна массарна дукхаезаш йолу Маймин роль ю «Бож-1ела» спектакль юккъера. Изза ц1е йолчу Хамидов 1абдуллин пьеси т1ехь режиссера Харлип Петрас х1оттийра дуьххьара и спектакль. Нохчийн театр кхоллаелчахьана «Майра Кикила» ц1е йолу кхин цхьа спектакль яра иштта боккхачу кхиамца вайнехан сцени т1ехь гайтина. Амма «Бож-1ела» спектакль, вайна массарна хууш ма-хиллара, цул т1ех елира шен кхиамца. Лаккхарчу т1ег1анехь актерски говзалла йолу ансамбль яра цу спектаклехь. Давлетмирзаев 1абдул-Мут1елип, Дениев 1альви, Зубайраев Яраг1и, царна массарна т1е б1иллиг дуьллуш – Исаева Асет. Луу-чунна карор-м дера ду цу пьеси т1ехь алсам кхачамбацарш. Масала, марвешин к1анта шен девешех йисинчу зудчунна за-хало дийцар нийса ма дац нохчийн г1иллакхашца.\nДелахь а, вай д1а могуьйту – буьйцу мотт а, актераш а, шайн хьуьнарш ца кхоош, цара кхоьллина ва-сташ а ваьшна товш, самукъа-не, чомехь долу дела. Ткъа Исаева Асетан Маймина-м вай х1уъу гечдийр дара, дукха доггах, забаре актрисас и васт кхолларна. Дуьххьара сцени т1ехь Майма гучуяьлчахьана гуш ду диканан дакъа цунна к1езиг дайна хилар. Сибреха-ра ц1адоьрзушшехь х1усамда велла, доьзал бац. Гергарча-рех виснарг а – х1ара къаьр-къанча марвешин к1ант, дуьне гездеш ваьлла лела кхин цхьа марваша Абубешар а. Иаккха пал тесна, жинашна шун х1отто деза аьлла, нах 1ехийна, шена яа сискал-юьхк ца яьккхича йолий иза? Цу хенахь юьртахь бехачу нохчийн зударшка кхо-чуш хиллачу доярка балха яха жима яц. Бабацица йохье юьй-луш буракаш лело дог домуш яц. Маттана шера, забарна т1ера ю, маре новкъа дац, шай-кай йолчу Сутарбига яха муххале мегар ду, убар санна чуерзадацатта.\nИштта чолхе амал мел къегина гайтина васт ду иза. Дог-1аьржа яц Майма, шен ца нисделлачу дахарна тий-жаш яц, олучу дашна кисана кхийдаш яц. Цундела еза иза хьовсархошна дукха, цуьнан дукхахйолу репликаш халкъан кицанаш хилла д1ах1иттина. Нохчийн сийлахьчу актрисин комаьрша корматалла бахьанехь ду аьлла хета иза, дукхахьолахь. Ловзийна дера Исаева Асета-м кхечу къаьм-нийн драматургаша язйиначу пьесашкара ролаш а. Островский, Чехов, Шиллер, Лорка, Мольер, Шекспир… Уьш берриге а Исаева Асетана дук-хабезаш авторш бара, церан пьесашкахь цо кхиамца ролаш ловзийна. Делахь а, Исаева Асет шен сица, ц1ийца, ле-ларца, духарца, хот1аца нохчийн актриса, нохчийн зуда яра. Мел къегина гуш дара иза Чахкиев Саь1ида, Русаков Геннадийс дакъалоцуш язйиначу «Юентий х1аллакьхуьлучу хенахь» ц1е йолчу пьеси т1ехь хиьттийначу спектаклехь. Не-нан роль яра Исаева Асета цу спектаклехь ловзийнарг. Неман къизачу ц1аро багош бу Даймохк. Хала ду иза муьлхха-чуяхь йолчу зудчунналан. Кхин а хала ду ша бина к1ентий цу т1аме д1ахьовсо. Лаамаш, дек-харш галморзах дуьйлу и чолхе сурт говза х1оттадо Исаева Асета, турпалчу ненан турпала к1ентий хила безий хоуьйтуш. Ишпа ненан васт кхуллуш яра Исаева Асета «Лийрбоцурш» ц1е йолчу спектаклехь ловзийна Бикатун роль а. Т1ам т1е ваханчу Нурадилов Хампашина езаш хиллачу Каметин нана ю иза кхузахь. Юха а трагедига хьалаг1ерта лакхара драма. Неман хьаьттана дукха генахь йолчу нохчийн юьртах герз ту-хий х1аллакйо жималла, хьошу заза хеца кечбелла безам. Хьере хуьлу нана. Дукха нохчийн к1ентийтурпала мостаг1ех леташ болуш, бехк боцуш мах-кахдаьккхина къам дагадог1у кхузахь. Актерийн говзалло т1е1аткъам беш цхьана къе-пе гулйо и яьржина ойланаш. Актрисин шовкъечу ловзаро духе кхиаво сцени т1ехь алаза дисинчух, цу хенахь хьахо йиш йоцуш луьрачу 1едало дихкин-чух. Гойту мел оьшу шуьйра диапазон йолуш Исаева Асетан актерски таронаш хилар. Иза даима тидамехь латтадо-ра цуьнца болх бечу режиссераша. Хаддаза керла ролаш кхийдайора говзачу актрисе. 1едало терго йоцуш ца юьтура и оьзда зуда. Цо бинчу белхан лаккхара мах хадош, «Заслуженная артистка Российской Федерации» аьлла, сийлахь ц1е тиллира, шовзткъа шарахь гергга Нохчийн театран сцени т1ехь цо бина болх билгалбок-кхуш. Цу хенахь Исаева Асетан ши йо1 – Тамарий, Раисий – яра кхуьнца болх беш, Хе-тарехь, жимчохь ша юьхьар-лаьцначу 1алашоне кхаьчнера иза. Делахь а, яла къена яцара Исаева Асет. Къизачу лазаро лоцуш дуьззина 55 шо бен да-цара цуьнан. Кхоллараллехь г1еметтах1утту хан, керлачу анийистошка дегайовхонца б1аьрг тухуш. Амма Исаева Асет нохчийн зуда яра, шен къомо хи ма х1утту лайна хало-наш цхьабосса екъна, алсам къаьхьа къурдаш дина, цара яхь йолчу дагана инзаре ницкъ бина, хеназатишъеш.\n1971 -чу шеран 5-чу мартехь детталучуьра сецира Исаева Асетан дог. Нохчийн театраль-ни искусство байлахь юьтуш. Дала декъалйойла иза.\nВайн дегнашкахь-м даима а самукъане, сирла дуьсур ду Асетан оьзда амат, заманан йохалла дицдапа йиш йоцуш.\nИза юьззина нохчийн зуда ма яра, т1аьхьарчу т1аьхьенашна шех масал эца хьакъ долуш, доьналлех ца юхуш, дуьненан бала еларца лайна, нохчийн зудчуьнгахь товш йоцу осал-лех ларлуш чекхъяьлла. (Чакхяьли)\nSonraki İçerikАшәаҳәаҩы, аԥсҭаҵара ҟазаҩы, акарикатурис: Асҭамыр Кәыҵниа


Урок 20. Ма-дарра къамел лач къамеле дерзор. Цитаташ а, церан нийсаяздар а\nЕще уроки из данной главы Урок №19 Къамел\nНенан мотт хаар, и безаш 1амор адамийн коьртачу декхарех цхьаъ ду.\nТкъа дуьненахь а вевзаш волчу оьрсийн яздархочо Л.Н Толстойс нохчийн маттах лаьцна аьлла дешнаш, шен кийрахь бакъволчу нохчочун дог долчу муьлххачу а стагана девзаш хир ду аьлла хета суна:\nЦо аьлларг т1еч1аг1деш, ненан меттан исбаьхьалла, цуьнан хьалдолуш хилар довзуьйтуш, д1ахьур ю вай х1ара вешан рог1ера нохчийн меттан урок.\nУрокан ц1е: «Ма-дарра къамел лач къамеле дерзор. Цитаташ а, церан нийсаяздар а» ю.\nД1аяханчу урокехь ма-даррачу къамелах лаьцна дийцира вай. Билгалдаьккхира, нехан къамел шина кепара хилар, къастийра церан башхаллаш.\nТахана, къастор ду вай ма-дарра къамел лач къамеле дерзаран некъаш, иштта довзуьйтур ду цитаташ а, церан нийсаяздар а.\nНагахь ма-дарра къамелехь яххьийн ц1ерметдешнаш (личные местоимения) хилахь, лач къамелехь уьш лела нехан къамел далош волчун аг1онгахьа, аьлча а ма-дарра къамелехь долчу шолг1ачу юьхьан ц1ерметдашах хьалхарчу я кхоалг1ачу юьхьан ц1ерметдош, хьалхарчу юьхьачух кхоалг1а юьхьаниг а, оццу юьхьехь дерзоран ц1ерметдош а хуьлу лач къамелехь, ткъа кхоалг1ачу юьхьан ц1ерметдош ца хийцалуш ма-дарра дуьсу.\nКхета а, дагахь латто а атта хилийтархьама, кхузахь ялор вай, ма-дарра къамел лач къамеле дерзош, ц1ерметдешнийн яххьаш хийцаяларан таблица:\n1-чух -3-г1а юьхь я 1-ра юьхь\n2- чух – 1-ра я 3- г1а юьхь, я 2 –г1а юьхь\n3-чух – 3-г1а юьхь, аьлча а 3-г1а юьхь ца хийцало.\nМа – дарра къамел\n1.Султана Салмане элира: «Со сарахь хьоьца театре вог1ур ву».\nСултана Салмане элира,ша сарахь цуьнца театре вог1ур ву ,аьлла.\n2.Султана соьга элира: «Со сарахь хьоьца театре вог1ур ву».\nСултана соьга элира,ша сарахь соьца театре вог1ур ву ,аьлла.\n3.Хьавас, Асете а хьожуш,элира соьга: «Со а,хьо а, иза а балха йохуьйту».\nХьавас ,Асете а хьожуш,элира соьга,ша а,со а, иза а кхана балха йохуьйту аьлла.\nХьалхарчу шина предложенехь, ма -дарра къамел лач къамеле дерзош, ц1ерметдешан 1-ра юьхь 3-чу юьхье,\n2-г1а юьхь 3-чу а, 1-чу а юьхье йирзина.\nКхоалг1ачу предложенехь ц1ерметдешан 1-ра юьхь 3-чу юьхье йирзина, 2-г1а юьхь 1-чу юьхье хийцаелла, ткъа 3-г1а юьхь ца хийцаелла.\nВай дийцинарг т1еч1аг1деш маь1на дийр ду вай:\nНехан къамелан авторо шен дош 3-чу юьхье олуш хилахь, ма-дарра къамел лач къамеле дерзош, 2-г1а юьхь 3-чу юьхье хийцало, нагахь цошен дош 1-чу юьхье олуш хилахь, 2-г1а юьхь 1-чу юьхье йоьрзу, цо шен дош 2-чу юьхье алахь, 2-г1а юьхь ца хийцало.\n1. Яхас соьга элира:«Со хьоьца ишколе йог1у».\nЯхас соьга элира, ша соьца ишколе йог1у аьлла.\n2.Яхас хьоьга элира: «Со хьоьца ишколе йог1у».\nЯхас хьоьга элира,ша хьоьца ишколе йог1у аьлла.\nЯхас соьга дош олучу хенахь иза 1-ра юьхь, со 2-г1а юьхь хилла, ткъа цо сайга аьлларг ас д1аолучу хенахь (лач къамелехь), со 1-ра юьхь, Яха 3-г1а юьхь хуьлу. Шолг1ачу предложенехь 2-чу юьхьан ц1ерметдош хийца ца делла.\nИ башхалла хаа еза вайна.\nИштта вайна хаа деза, нагахь ма-дарра а, лач а къамелийн кеп цхьаъ хилахь, лач къамелана аьлла боху дошт1екхеташ хилар.\nХьаьжа-Мурда элира: «Муш беха, къамел доца дика ду».\nХьаьжа-Мурда элира, муш беха, къамел доца дика ду аьлла.\nПредложенехь долу хаттар а хуьлу ма-дарра а, лач а.Ма-дарра къамелехь долчу хаттарх ма-дарра (я нийса) хаттар олу.\nЛач къамелехь долчу хаттарх лач хаттар олу.\nИза хила тарло чолхе-карарчу предложенехь. Цунна т1ехьа хаттаран хьаьрк ца дуьллу.\nЗайнапа хаьттира соьга: «Зайнди, хьо юьрта маца воьду?»\nЗайнапа хаьттира соьга, со юьрта маца воьду аьлла.\nТкъа х1инца, хьоме дешархой, цитатех, церан нийсаяздарх лаьцна дуьйцур ду вай.\nТайп-тайпанчу авторийн сочиненешна т1ера ма-дарра далийначу дакъойх цитаташ олу.\nЦитата ма-дарра къамелан цхьа кеп ю, яздархойн я 1илманхойн, я куьйгалхойн, я юкъараллин деятелийн, я кхечу г1арабевллачу нехан хьекъалечу дешнех хуьлуш йолу.\nЦитата ялайо ша дуьйцург ч1аг1деш, шен ойла къеггина дикий, хазий билгалъяккхархьама.\nНагахь цитата авторан дешнашца ялош хилахь, ма-дарра къамелехь санна, сацаран хьаьркаш х1иттадо:\nXIX-чу б1ешеран 1илманчас, Кавказан этнографа П.К.Услара нохчийн маттах лаьцна яздина:\n«Нохчийн мотт ч1ог1а къен хетар даржош берш цунах цхьана а кепара кхеташ боцу нах бу. Мелхо а, и мотт, шен г1оьнца адаман ойланан уггаре а к1оргера аг1онаш а йийцалур йолуш, ч1ог1а хьалдолуш бу».\nЦитата, предложенин дакъа долуш санна, яло а тарло, т1аккха иза кавычкаш юккъехь жимачу элпаца язйо:\nАкадемика «мотт ойланан дег1» лерина.\nЦитата юьззина ялош ца хилча, и яцйинчу метте дукхат1адамаш дохку, масала:\nЦхьана яздархочо яздина: «Халкъо дикачу амалех хьалхарниг собар лерина…».\nЦитата латини дош ду. Нохчийн маттахь цуьнан маь1на «кхайкхар», «ц1еяккхар» ду.\nЦитата вай ялайо, ваьш дуьйцург ч1аг1деш, хаздеш.\nЦитата ялор, цкъа-делахь, тоьшаллина г1оьнна кхайкхар санна ду,\nшолг1а - делахь, дуьйцург ч1аг1деш, хаздеш олучун ц1еяккхар санна а ду.\nХ1инца шун хаарш толлуш, болх бийр бу вай.\nМа-дарра къамел лач къамеле а дерзош, д1аязъе лахара предложенеш:\n1. Нана к1анте юха а йистхилира: «Дуьнен чохь хьо дийна мел ву тхаьшшиъ байлахь хетар яц тхойшинна».\n2. «Хьо дийна хилчахьана, со балехь хетар яц суна-м», - элира Марижас вешига.\n3. Лох-Беташа йишега элира: «Дийцахьа суна хьайна дагадог1ург».\n4. «Сан-м хьуна са а ма гатделлера», - элира цо лохха.\n5. Со ма ца кхета аш дуьйцучух», - цецъяьлла сурт х1оттийра Алпатус.\n1. Нана к1анте юха а йистхилира, дуьнен чохь иза дийна мел ву шаьшшиъ байлахь хетар яц шаьшшинна аьлла.\n2. Марижас вешига элира, иза дийна хилчахьана, ша балехь хетар яц шена-м, аьлла.\n3. Лох-Беташа йишега элира, дийцахьа шена хьайна дагадог1ург аьлла.\n4. Цо лохха элира, шен-м цунна са а ма гатделлера, аьлла.\n5. Ша ма ца кхета цара дуьйцучух аьлла, цецъяьлла сурт х1оттийра Алпатус.\nТахана, вайна ма-дарра къамел лач къамеле дерзаран некъаш а девзира, иштта цитаташ а, церан нийсаяздар а.\nУрок ерзош, дало лаьа Абдурахманов Дукхвахин дешнаш:\n«Нохчийн мотт ларбар, цуьнан сий-пусар дар – иза нохчийн г1иллакхаш, 1адаташ, оьздангалла, халкъан ламасташ, къоман истори ларъяр ду. И мотт буьйцуш, цуьнан дозалла деш б1ешерашкахь баьхначу нохчийн 1илманчийн, яздархойн, политикийн, динан дайн, къанойн сий-пусар дан деза… Со тешна ву нохчийн мотт кхиорехь, къоман г1иллакхаш лардарехь вай массара а кхид1а къахьоьгуш, оцу новкъахь баккхий кхиамаш бохург хиларх».\nДала аьтто бойла вайн оцу некъа т1ехь ц1ена чекхдовла!\nМа-дарра а,лач акъамел


Дагоран мотор чоьхьара шелбаран система — Википеди\nДагоран мотор чоьхьара шелбаран система\nДагоран мотор чоьхьара шелбаран система — бохбеллачу моторан меженашна шелдаран хьал тӀедало а, атмосфере сов йовхо дӀа а йохуьйту вовшахтесна гӀирс, цуо латто деза уггаре доккха шелдаран хьал, таро хила еза оьшучу дозанашкахь моторан йовхонан хьал латто тайп-тайпанчу рожашкахь а, белхан хьолашкахь а.\n1 Шелдаран системан функцеш\n2 Шелдаран системийн тайпанаш\n2.1 ХӀавааца шелбар\n2.2 ТӀуналлийца шелдар\n2.2.1 Къевлина система (Гибридан тайпа)\nШелдаран системан функцеш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБелхан иэдар догучу хенахь цилиндр чохь температура 2000 °C а, сов а хуьлу. Шелдаран система лерина ю мотор чохь оптимум йовхонан хьал латто, 80-90°C. ЧӀогӀа бохбаларо йохо тарло белхан харшан херонаш, цигара дӀа, сиха бохар, дӀалацар, меженаш кегъялар, ткъа иштта моторан ницкъ лагӀбалар, хӀунда аьлча духур ду догучу иэдарш цилиндр бузар, ша дагар хир ду, детонаци а хир ю. Моторе дика болх байта оьшу йовхачу газах хьакхало меженаш шелъян, царна тӀиера йовхо атмосфере а йохуьйтуш, я хин, хала гӀуоро тӀуналлийн гӀоьнца шелъяр. ТӀех шелйича белхан дагоран иэдар, цилиндран шийлачу пенаш тӀекхетий конденсаци йо, тӀаккха охьадоьду моторан картер чу, качдо моторан даьтта. Иза бахьнехь моторан никкъ лагӀло, мотор баабалар тӀекхета. Температура охьаяьлча даьтта дукъло. Оцу бахьнехь, даьтта гӀуо кхочу цилиндр чу, дагорг дайар алсама долу, ницкъ лагӀло. Цундела шелдаран системо температуран дозанаш латто деза, моторан уггаре дика белхан хьолаш латтош.\nШелдаран системо, шен коьрта, мотор шелбаран функци йоцуш, лелайо цхьа могӀа кхин функцеш, уьш ю:\nдохдаран, вентиляцин, кондиционированин системера хӀаваъ дохдар;\nхьакхаран системера даьтта шелдар;\nрециркуляцин системера ягийна газаш шелъяр;\nтурбонаддуван системера хӀаваъ шелдар;\nавтоматикан дӀадаларан бот чуьра белхан тӀуналла шелъяр.\nКира лело машенан термомуфтаца шелдаран системан вентилятор\nФольксваген «Чхьаьвриган» хӀаваан шелдаран система\nАвиацин седакепара мотор\nШелдаран системийн тайпанаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЧохь дагоран моторан кхаа тайпа шелдаран система ю: хӀаваан, тӀуналлин, ийна.\nАвтомобилийн термийн моторашна оьшу цилиндраш шелдар. Вилспетийн газолинан гӀийла моторашна тоьу хӀавааца шелбар цилиндран тӀехула агӀора йинчу цергашца; алсама ницкъ болчарна оьшу насосан гӀоьнца йен йолу хин циркуляци. Автомобилан хьалха хӀоттабо башха биргӀан гӀирс, цунна чуьра тӀуналла шелйо дуьхьала болчу мохо.\nХӀавааца шелбар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nМотоциклан (Honda CBX1000, 105 гн) Ӏаламо шелбеш болу 6-цилиндран мотор\nАвиамоделан мотор O.S. (1,7см3).\nӀаламан хӀавааца шелбарца болу Pratt and Whitney R-4360 - 28-цилиндран авиацин мотор (3500гн).\nХӀавааца шелбар хила тарло Ӏаламан а, ницкъоллин а. Ӏаламан хӀавааца шелбар угара атта кепара шелбар ду. Ишттачу шелбаран системийца болу моторан йовхо Ӏаламе дӀало цилиндран арахьа тӀехула динчу пӀендарш чухула. Системан гӀуо агӀо ю, хӀаваан йовхо чухоам кӀезиг хилар бахьнехь, алсама йовхо дӀаяккха цхьабосса таро ца хилар, ткъа иза бахьнехь, компактан чӀогӀа ницкъала дӀахӀоттам бан. Мох кхетар цхьабосса ца хилар бахьнехь, оьшу маьӀ-маьӀнера бох ца балийтархьама, кхин тӀе хьесапаш – аэродинамикан ӀиндагӀехь алсама пӀенданаш дар, дукха дохделла арахоьцу харшаш хьалха дерзор мохан дуьхьал, ткъа шийла чудогӀу харшаш - тӀехьа. Ӏаламан хӀавааца мотор шелбар даьржина яйн сихалела техникаш тӀаьхь: мотоциклаш, мопедаш, авиа- а, авто- а моделаш. Керла мотоциклийн моделийн моторийн форсировка кхиаран систематикаца хӀавааца шелбар хуьйцу тӀуналлийн системийца. Ӏаламан хӀавааца мотор шелбар масса кӀезиг хиларна шуьйра лелора поршень йолу авиацин мотораш тӀаьхь, цигахь цилиндркепарчарна гергара а, хьийзаран жима сихалла йолу винтан ларан бухо мохтухурго санна болх ца бора, амма кеман тӀебогӀу мох чӀогӀа чехка бара.\nБешмайдахьокхурган тӀехӀоттийна хӀавааца шелбаран универсалан "стационаран" мотор.\nСтационаран я дика капотаца къевлина моторашна хӀоттайо ницкъала хӀаваъ шелдаран система. Царна чохь мохтухургца йо хӀаваъ кхетийла, хӀавао пӀендарчий шелдо. Мохтухург а, пӀендарчий долу тӀехуло а, дукха хьолахь, къевлина мох тӀебалочу беттаца. Ишттачу моторан дикалла цхьабосса ю Ӏаламан шелбаран моторан санна: конструкцин атталла, байн хилар, шелдаран тӀуналла ца хилар. Амма иштта мотораш болхбеш чӀогӀа гӀовгӀа хуьлу, даккхий а хуьлу. Цул сов, иштта моторийн проекташ еш бала хуьлу моторан цхьацца конструкцеш шелъярехь, цхабосса мох ца кхетарна. Европехь ен кегийра автомобилаш тӀаьхь, мотор хӀавааца шелбар шуьйра лелийна 1950-гӀа — 1970-гӀа шерашкахь. Уьш ю кегийра машенаш Volkswagen Kafer, Fiat 500, Citroën 2CV тайпана; башха яра Tatra 613. ССРСхь уггаре гӀараяьлла хӀавааца шелйо автомобиль яра «Запорожец». Арахоьцура дизельца йолу хӀавааца шелйо яккхийра автомобилаш (масала «Татра» арахеца йолийначу хенахь дуьйна 2010 шо кхаччалц иштта мотора хӀиттадора). ХӀавао шелдо мотораш ду дукха тракторана тӀаьхь (наггахь - яккхийра, масала Т-330; алсама - кегийра, яккъаш охучарна тӀиера доларчу бахаман мини-тракторашна тӀекхаччалц), церан амалехь ю хӀоттийна моторан белхан раж а, тобаран атта спецификан бехкамаш. ХӀинца ницкъала хӀавааца шелбар леладо дукхаха йолчу скутершна, моторан гӀирсашна (бензинан херхаш, бешмайдахьокхургаш, кхин дӀа а), кегийра генераторан гӀирсийн моторашна, мотоблокашна, кхин шалела а, стационаран а кегийра юьртабахаман а, коммуналан а машенашна тӀаьхь. ТӀаьхьарчарна тӀаьхь чӀогӀа даьржина, атта цхьаъ-шиъ цилиндран, хӀавао шелбечу моторийн унификаци йина могӀнаш, цхьатерра а хуьлу тайп-тайпанчу арахоьцучеран (Briggs & Strattonceen, Honda, Subaru, цийхой), анасизан экъан тӀетосу блокаца.\nТӀуналлийца шелдар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: ТӀуналлийца шелдар\nДиллина тайпана хӀордан кеманийн тӀуналлийца шелдар\nШелдаран системан классификаци йо системехь йовхо лелоран хьесапца цхьаьна.\nКъевлинаерш — ишттачу системашкахь йовхо лело тӀуналло, йовхонан хьостах йох а луш (йохъечух), шелъяран контур чохь шел а луш (шелъечух), циркуляци йо герметикан контур чухула. Системан хьолах йоьзна, йовхо лелориг тарло кхехка я ерриг Ӏаьнаре яла, юха конденсаци йеш шелъечунчохь. Къовланзаерш — къовланзачу системашкахь йовхо лелориг арахьара чу ло, йохло йовхонан хьостехь, дӀайоьду арахьарчу хьоле. Ишттачу меттигехь цуо чуйоьдучохь йовхо лелочун оьшу температуран чухоам луш, ткъа чеккхенгахь йохйинарг тӀеоьцуш, лелайо шелъечун роль.\nЙиллинаерш — иштта системаш хуьлу, шайна чохь йохйийриг йовхо лелочун цхьаьна чухоаман чухӀоттайой, ткъа иза чухӀоттайо шелъечун, нагахь ишттаниг конструкцица елахь. Масала, даьттанца йолу йиллина система йовхо лелочун хьолехь лелайо электротрансформатораш шелъеш.\n«Еккъа тӀуналлин» шелъяран системашна юкъатоха бен мегар дац эркийн а, хӀордийн а кеманийн йиллина шелъяран системаш, шелъеш леладо бортал арахьара хи. XX бӀешо долалуш цхьадолчу стационаран мотораш тӀаьхь ца хила тарлора радиатор, цуьнан меттана хуьлура боккха чухоам болу шордалийтаран бак — цхьайолу йовхо яйара хи Ӏаьнаре даларца, цхьаерг — бакан оганашца, ткъа цхьаерг хин боккха чухоаман чоьтаца, хӀунда аьлча иза ца кхуьура дохдала моторо болхбечу заманахь.\nКъевлина система (Гибридан тайпа)[нисйе бӀаьра | нисйе]\nОцу тайпано цхьаьна лелайо лакхахь йийцина системаш: цилиндраш тӀиера йовхо дӀайоккху тӀуналлийца, цул тӀаьхьа иза, моторан дохделлачу декъан гена яларца, шелйо радиатораш чохь хӀавао. Цилиндран чоьхьара а, арахьара а дакъош цхьабосса дох ца ло, дукха хьолахь до шеш лаьттачу декъех:\nчоьхьара — цилиндран белхан тулка я чкуьйриг;\nарахьара — коч (хӀавао шелдо моторийн кучан хуьлу, йовхо эффект йолуш дӀаяккха, пӀендарчий).\nЦарна юкъара есаллах олу кучан тӀехьара, хино шелдо моторан чохь цигахь циркуляци йо шелдаран тӀуналло.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Дагоран_мотор_чоьхьара_шелбаран_система&oldid=3357839»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 29 сентябрь, 11:10.


Хьалхарчу каналан директорна Эрнст Константинна орден елла\nЧиллан-бутт 06, 2021\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира "Даймахканна динчу гIуллакхашна" 1-чу даржан орден елла Хьалхарчу каналан инарла директорна Эрнст Константинна. Омра зорбане даьккхина Кремлан сайто.\nЧиллан-беттан 6-чу дийнахь 60 шо кхаьчна Эрнстан. Омрано бахарехь, цунна совгIат делла "хаамийн гIирсаш кхиорна юкъа доккха дакъа дилларна".\nЭрнст инарла продюссер хIоттийра Хьалхарчу каналан 1995-чу шарахь, ОРТ олура цунах хIетахь, ткъа инарла директор хилира цунах 1999-чу шеран гурахь, Путин Владимир преьмер-министр хIоттийна дукха хан ялале.\nКоьрта акционер Березовский Борис волчу канало информацин тIекарло йира Путинна а, "Цхьаалла" партина а харжамашна идеологин бух билла 1999-чу а, 2000-чу а шерашкахь. Цул тIаьхьа Березовский декхаревира шегара канал дIайохка. Тахана телеканалан коьрта акцеш ю пачхьалкхан дакъа ларалучу Росимущество урхаллин а, КовальчукгIеран доьзалан долахь йолчу Халкъан Медиа Тобан а карахь.\nЭрнстан цIарца юзу Хьалхарчу канало кинохь а, телегойтийлехь а толамца чекхъяьхна проекташ.\nСочехь Олимпан ловзарш схьаделла кечйинчу церемонин концепцин автор лору Эрнстр Константин, цуьнан кхиамаш лору цхьацца пачхьалкхан барамаш телевизионехь гайтар а.\nАлексея Навальныйца цхьаьна Коррупцина духьалоечу фондан коьртехь волчу Ашурков Владимира дIадахначу кIиранах кхайкхам бира Американ Штатийн президенте Байден Джога Путин Владимиран гонерчу 35 стаганна дуьхьал санкцеш яхар доьхуш. Оцу нехан могIара язвина Фондо Эрнст Константин а.


Эстонехь цхьанакхеташ бу нохчийн кегийрахой\nОхан-бутт 22, 2012\nТаллин - Нохчийн кегийрахойн "Нохчийчоь" организацин билгало, 2012\nГергарчу хенахь Эстонин коьртачу Таллин гIалахь цхьанакхеташ бу, Нохчийчоьнал а арахьа бехаш болу нохчийн кхиазхой а, кегийрхой а. Церан Iалашо ю Нохчийчохь таханлерчу дийнахь лаьтта политикан, экономикан а хьал дийца а, ненан мотт ларбар, иза кхиор а дийцаре дан а. Нохчийн кегийрахойн «Нохчийчоь» организацин зорбан-секретаро Рахьмана Маршо радиоца дина къамел.\nМаршо радио: Хьан вовшахтухуш ю конференци? ХIун Iалашо ю цуьнан?\nРахьман: Вай нохчийн къоман дерриг дуьнентIехула дIасадахана ду. Шаьш бехачу пачхьалкхашкахь школашкахь доьшуш нохчийн бераш. Лакхарчу школашкаь, университеташкахь доьшуш бу. Баккхийнаш шайн белхашкахь бу. Ткъа кегий нах вовшах а кхетта, нохчийн мотт биц ца бан а, кхин дIа бийца а и ойла йолуш цара шаьш вовшахтухуш ю иза.\nМаршо радио: Мотт боцург кхин хIун ду аша дуьйцур дерг?\nРахьман: Тхан коьрта Iалашо маситта ю.\nНохчийн кегийрхой вовшах а кхетта, нохчашна а, оьрсашна юкъахь барт-машар карабар - иза цхьаъ ду.\nКхин дIа йолу Iалашо нохчийн гIиллакх-гIуллакх лардар, диц ца дар, карладаккхар - иза шолгIа ду.\nТIаьххьарниг - кху дуьненчохь нохчийн къомана гIо лахар. Къоман бух чIагIбар а, нисбар а. Иза кхолагIа а ду-кх.\nМаршо радио: Бераш муха карйира шуна массо а Европерчу а, кхечу а пачхьалкхашкахь?\nРахьман: Муха карийна аьлча, ша-ша организацина юкъавазве бохуш 6 эзар кIант-йоI ду. Бакъдерг дийцича уьш лах оьшуш а бац. Массо меттехь болуш бу.\nМаршо радио: Бераша уьш мотт буьйцур бу конференцехь? Ахьа ма-алларра, иза бийцар галдаьлла ду. ДIа бах-баханечехь бухара мотт буьйцу я оьрсийн мотт буьйцу нохчаша шаьш гулделлачехь. Аша буьйцур болу юкъара мотт хIун мотт бу?\nРахьман: Оцу конференцехь оха буьйцур берг тхайн ненан мотт бу. Иза нохчийн мотт бу. ХIунда аьлча, мел волу нохчийн жимастаг, Нохчийчуьра уьш арабовларх, нохчийн мохк цара дIа ца тесна. Шайн махкаца йолу зIе дIа ца хадийна. Иза дIа ца хадийта йина а ю и организаци. Цуьнан шен цIе а ю "Нохчийчоь" аьлла. Оха буьйцур бен нохчийн мотт бу, Дала мукълахь.\nМаршо радио: Кхин дIа планаш муха ю шу? Шу хIинца дуьххьара цхьанакхеташ ду.\nРахьман: ТIейогIуш йолу планаш Эстонехь хир йолчу конференцино къастор ду. Иза къастон гуллуш а ду тхо. ХIоранна иза къастийта. Цига баьхкинчара шайна хетарг дуьйцур ду, шен хила езара боху Iалашо йовзуьйтур ю. Шена луучуьнан шена хетарг ала йиш хир ю цу конференцехь. Цигахь къаьсттинарг хир йолуш ю тхан Iалашо.\nЭстонехь гуллуш бу нохчийн кегийрахой


балхах - Synonyms of балхах | Antonyms of балхах | Definition of балхах | Example of балхах | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for балхах\nTop 30 analogous words or synonyms for балхах\nБадруна гӀазот Элча-ӀалайхӀис-салaм, цхьa хӀума хууш ца хилла къепалан а, Абу-ДжахIлан а балхах. Деккъа\nСулейманов, Ахьмад Сулейманович Цуьнан балхах хилира 4 дакъа долу «Нохч-ГӀалгӀайн Республикан топоними» цӀе йолу книга. Иза арахоьцуш яра Соьлжа-ГӀалахь 1976—1985 шерашкахь. ХӀора декъан тираж 5000 экземпляр яра. Оцу книгехь гулйина материал дукха Ӏилманашца йогӀуш ю: истори а, этнографи а, топоними а, лингвистика а, археологи а, кхиераш а.\nКоьртан хье ТӀеххьарчу шерашкахь коьртан хье Ӏаморехь йоккха прогресс йоллушехь, дуккха а цуьнан балхах дерг къайле ю. Шаьшшайолу клеткаш болх бар кхеттал дика хьехна, амма вовшешца эзарнаш, миллионаш нейронаша болх беш хье цхьа хӀума санна болх баран кхетам бу чӀогӀа кӀезга. Цигахь оьшу кхин дӀа а талламаш бан.\nКоьртан хье Буткъа электродан гӀоьнца регистраци яло цхьайолчу нейронийн жигараллина а, бӀенаш нейронийн жигараллех кхоллалучу локалан потенциалех (local field potentials) а. Электродийн ЭЭГ гӀоьнца а, кхин а хьен тӀедохкучу тӀехуларчу электродашца, боккхачу барамера нейронийн инзаре жигараллин бен ца мега регистрации ян. Хила тарло боху, иштта регистраци еш йолу жигаралла гуллало нейронийн потенциалан балхах (аьлчи а нейронийн импульсех) а, киртиг кӀелхьара деполяризацех, гиперполяризацех.\nМинцаев, Мовсар Таирович Мовсар Минцаевс эстрадехь болх бира. Доьшуш хенахь цунна вевзира композитор Али Димаев. Цера цхьана бина балхах кхоллаелира эшараш «Черная бурка», «К друзьям». Алексей Мажуковс язйина эшараш «Именем любви», «Сумерки зеленые» хьлахара лекхнарг Минцаев ву. 1980 шарахь иза хилира «Сочи-80» цӀе йолу Ерригсоюзан эстрадан эшеран конкурсан лауреат.\nМассин хаамийн гIирс Дуьненан хьалхара тIом болуш АЦШ Конгрессо тӀеийцира шпионийн балхах долу Закон (1917) а, бунт тӀехьехарах долу Закон (1918) а. Оцу законаш дӀакхайкхира законехь ца хилар АЦШ-н политикин луьш я цуьнан мостагӀехьа узуш муьлхха а материал зорба тохар. ХӀинца иштта терго латтайо дозанал арахьарара тӀеман операцех яздечун.\nПресли, Элвис Э́лвис Ааро́н Пре́сли (; 1935 шеран 8 январь, Тьюпело, Миссисипи, АЦШ — 1977 шеран 16 август, Мемфис) — америкин эшархо, актёр, XX бӀешеран эшархойх шен балхах массарелла дукха ахча деккхинарг. Иза дукха вовзар бахьнехь дукхаболчара цуьна цӀе бе ца йоккху — «Элвис». Иштта цунах олу "«Рок-н-роллан паччахь»" (Америкехь дукхахьолехь "«Паччахь»" — ). Rolling Stone хӀоттина рейтингехь сийлахь баккхи эшархойн юкъахь кхозлугӀа меттехь ву. Дуьненахь цуьна 1 млрд сов альбом йохкина. Цул совнахь альбомаш йохкнарш The Beatles бен яц.\nЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам 1944 шарахь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан елла шолгӀа Нобелевн дуьненан преми. Дуьненан хьалхарчу тӀамехь санна, и преми 1939—1945 шеран тӀеман муьрехь еллайолу цхьаъ бен йоцург яра. Дуьненаюкъара комитето тӀом чекхбаьлчи болх бира къаьмнийн юкъараллашца, тӀамах алссама зехиллачу пачхьалкхашна гӀодан гӀерташ. 1948 шарахь Комитето шаьш бина болх зорбанехь гайтина, цигахь яздина дара тӀом болчу хенахь бинчу балхах лаьцна. 1996 шарахь Дуьненаюкъара комитетан оцу муьран архив йиллина яра академийн а, публикан а талламашна.


Пакистано емалдина шайн пачхьалкхехь хIаваэра ракеташ еттар\nПакистано емалдина, цуьнан хьесапехь, Цхьаьнатоьхначу Штаташа шайн пачхьалкхан кIошташна тIе хIаваэра ракеташ а йиттина, ялх стаг вер. Пакистанера Iедалийн стоьлан дайша дийцарехь, ши ракета кхетта, Къилбаседа Вазиристанца долчу дозанехь Шавал цIе йолчу меттигехь божарий ОвхIан махка дехьабовлучу хенахь. Уьш тIемалой хиларна шек болуш йиттина ю ракеташ.\nПакистанан арахьарчу гIуллакхийн министраллин зорбан-секретаро динчу дIахьедарца, «Пакистанца дийцина а доцуш, цуьнан латта тIе герзаш деттар шайн мехкан йозуш ца хилар дохор ду». Цул сов, «хIаваэра ракуеташ еттар зене доьрзу, цара маьрша, бехк боцу нах бойъу» боху дIахьедаро.\nПакистанера, ОвхIан пачхьалкхера, Ал-Кхайдин а тIемалойн кIлхьарбовлийла лоруш ю Къилбаседа Вазиристан. Шариф Наваз Пакистанан премьер-министр хIоьттичхьана дуьйна диазза ракеташ тоьхна Цхьаьнатоьхначу Штаташа цу пачхьалкхехь. Сихонца герзаш деттар сацоре кхайкхина Шарифа.


Талламан Комитето бехктакхаман гIуллакх айдина оппозицин политикна Навальный Алексейна а, Фондан белхахошна Волков Леонидна а, Жданов Иванна а дуьхьал - наханна тIехь гIелоен а, церан могашаллина зен дохьу а цхьаьнакхетаралла кхоллар бехке диллина царна.\nИ дов гIаттийна хилла Чиллан-беттан юьххьехь, амма хIинца бен ца хиина цунах лаьцна. Хьахош ду дов айдина хилар Навальныйн Фонд а, штабаш а экстремизм яржош хилар зуьйш гIаттийначу девнан документашкахь, боху политикан сайто.\nОцу бехкан артиклца набахти кхачайо деа шарна. Цул совнах, стохка Стигалкъкъа-баттахь Оьрсийчоьнан президента шорбина оппозионерашна бохку бехкаш кхин а цхьана артиклца – экстремизманна бехкебинчийн бакъо яц пхеа шера чохь харжамашна юкъабаха, дагадоуьйту "Медиазоно".\nАйдинчу девнах яц кхин цхьа а информаци. Карарчу муьрехь Навальный набахтехь воллу, бархI шо хьалха бехкевинчу девнан лорах. Кхело бинчу сацамца а догIуш, иза аравала веза набахтера 2023-чу шарахь. Жданов а, Волков а дозанал арахьа ву, шолгIаниг Оьрсийчоьнан дехарца лаца реза ца хилла Литува. Цунна бехке дуьллу кхиазхой низамехь йоцчу акцешка кхийлар а, гуламашкахь санитаран низам дохор а.\nХьалхо Москван прокуратуро дийхира кхеле Коррупцина дуьхьалояран фонд а (иза арахьарчу агентийн статусе яьккхина Оьрсийчоьнан Iедало), Алексей Навальныйн агIончийн штабаш а экстремизман юкъараллаш ларар. Цара пачхьалкхехь "конституцин хIоттам буху хьелаш кхоьллина", боху прокуратуро.


30 шо хьалха Iедал карчо гIортар хилира СССР пачхьалкхехь\n30 шо хьалха, 1991-чу шарахь Марсхьокху-беттан 19-чу дийнахь, СССР пачхьалкхехь хилира Iедал карчо гIортар. Iедалан лаккхарчу даржахоша махкахь чолхе хьал кхайкхийра цу дийнахь, ГIирмерчу Форос олучу меттехь садоIуш волу президент Горбачев Михаил зIенах дIа а хадийна.\nХууш ма хиллара, цу деношкахь коьрта турпалхо а хилла дIахIоьттира вайн махкахо оцу хенахь Оьрсийчоьнан Федерацин (РСФСР) Лаккхарчу Кхеташонан гIантден декхарш кхочуш деш волу Хасбулатов Руслан. Маршо Радионна ша еллачу цхьана интервьюхь цо иштта дагалецира Марсхьокху-беттан 19-хь шен Iуьйре д1айолалялар.\nНохчийчохь а, кхечу республикашкахь санна адам араделира ГКЧП оьшаш хилар гинчул тIаьхьа. И нах кхин чу ца бирзира меттигера Iедал хийццалц Хасбулатов Русланна хетарехь, нагахь путчан декъашхой жимма тIах аьллча хиллехь, уьш тола а мегар. Амма тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчоьнан куьйгалхоша гайтина йолу кIизалла гайта цу хенахь Iедалехь хилла нах кийча бацара. Уьш кхеча заманан нах бара бохаш дийцира Хасбулатовс.\nМарсхьокху-беттан 21-чу дийнахь ГКЧП-н декъашхой дIалецира, ша шена тоьхна велла волу чохьарчу гIуллакхийн министр Пуго Борис воцург. 1994-чу шарахь Чиллан-беттан 23-чу дийнахь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо амнисти йира ГКЧП-хь дакъалаьцна аьлла чубоьхкинчу нахана.


Росстато 6-зза лахдина Оьрсийчуьра дIабахначу нехан терахь\nНорвеги -- Норвегин полицин эпсар дан дезарг дуьйцуш ю Киркенесана гергахь Оьрсийчоьнан а, Норвегин а доза хадийначу нахе. 2015 шо.\n"Проект" цIе йолчу зорбанан гIирсо таллам бина Оьрсийчура дIабахначу бахархойн бакъдолу терахь къастош. Гучудаьлларг ду Росстат урхалло масийттазза и терахь лахдина хилар, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nОьрсийчуьрчу статистикан урхалло тIаьххьара бина хаам боьзна бу 2017-чу шарца. Цу шарахь, Росстато чIагIдарехь, Оьрсийчуьра кхечу махка ваха дIавахна 377 эзар стаг. Оццул дукха нах махкахбевлла бацара цу пачхьалкхера кху тIаьхьарчу 5 шарахь.\nУьш вуно хазахеташ бу адамаш дIаоьхуш хиларна. ХIунда аьлча, жигара а, реза боцу а нах дIа дукха мел боьлху, паргIат яха аьтто бу цу режимана"\n2012-чу шарца дуьстича, Оьрсийчуьрчу мигрантийн терахь алсамдаьлла кхузза. Ткъа Путин Владимир кхоазлагIа а президент хIоьттинчул тIаьхьа махкахваьлла 1 миллион 700 эзар стаг.\n"Проект" зорбанан гIирсо дуьстина и терахьаш Оьрсийчуьра бахархой тIеоьцучу пачхьалкхаша арахеначу терахьашца. Масал санна юьхьарлаьцнера журналисташа 2016-гIа шо, оцу шарахь болу хаамаш алсам бевзаш хиларна. Цхьаьнацадарш вуно дика гуш ду.\nИштта, Росстато дийцарехь, Оьрсийчуьра Германе дIавахна 4 694 стаг, ткъа немцоша шайн махка кхаьчна аьлла дIаязвинарг ву 24 983 Оьрсийчоьнан махкахо.\nРосстато дуьйцург вуно алсам къаьсташ ду Оьрсийчуьра Iамерке а, Чехе а, Венгре а дIабахна нах буьйцуш. Оьрсийчоьнан статистикан урхалло лахдина Iамерке дIабахначу шайн махкахойн терахь 9-за, Чехе-12-зза, Венгре-14-зза.\nБерриг а махкахбелла нах схьаэцча, Экономекехула юкъаметтигаш дӀакхехьарехула вовшахтохараллан 24 пачхьалкхе Росстато чIагIдечулла а 6-зза алсам адамаш дIадахна Оьрсийчуьра.\n2017-чу шарахь махкара бахархой дIабахрехула Оьрсийчоь ю кхоалгIачу меттехь, официалан терахь (377 эзар стаг) схьаэцча а, яздо "Iамеркан аз" портало. Хьалхарчу меттехь ю Инди, шолгIачу меттехь – Мексика. Оьрсийчоь цу гайтамехь хьалхаяьлла Китайл а, Бангладешал а.\nПолитологна Крашенинников Федорна хетарехь, эмиграцин процесс пайдехьа ю Оьрсийчуьрчу Iедалшна. "Суна хетарехь, уьш вуно хазахеташ бу адамаш дIаоьхуш хиларна. ХIунда аьлча, жигара а, реза боцу а нах дIа дукха мел боьлху, паргIат яха аьтто бу цу режимна", - боху Крашенинниковс "Iамеркан аз" зорбанан гIирсана ша еллачу интервьюхь.\nОьрсийчуьра бахархой дIабахран бахьанаш ду шен дахарца а, доьзалца а доьзнарш"\nРосстато терахьаш лахдар оьшуш ду Iедалшна чоьхьара пропаганда дIахьош махкара дIабоьлхуш болу нах дукха бац ала, тешна ву политолог.\nGallup (Геллап) социлогин инстутуто бинчу талламо гайтарехь, уггаре дукха мигранташ гIерта Iамерке кхача. Веха метиг хийца луучу 21% наха хоржу Цхьаьнатоьхна Штаташ. ШолгIачу меттехь ю Канада – 6%.\nIамеркан махкахо ша хIоьттинчул тIаьхьа сурт даккхийтина Оьрсийчуьрчу Сиротин Василийс.\nРосстато чIагIдарехь, Оьрсийчуьра бахархой дIабахран бахьанаш ду шен дахарца а, доьзалца а доьзнарш. Бозуш боцучу социологаша гойтург кхин сурт ду.\nЛевада-центро бинчу талламца, Оьрсийчуьрчу бахархоша кхечу пачхьалкхе дIабоьлхуш далош долу коьрта бахьанаш ду – дахаран хьелаш а, махкал арахьа дахар дика хилар а, Оьрсийчохь экономикан хьал тешаме ца хилар а.