Ен а йийна, йицъяр: Къилбаседа Кавказехь пандемино доьзалехь ницкъбар алсамдаккхарх\nТовбеца-бутт 29, 2020\nКоронавирусан пандеми яьржичхьана доьзалехь ницкъбина бохуш, латкъамаш бар шозза совдаьлла Къилбаседа Кавказехь, яздо Кавказ.Реалиино.\nЗударшна шантаж еш, хьийзош, етташ, уьш сийсазбеш лаьттачу регионехь, пандемино куьйгаш даьстина кхин тIе а Iазап латточу зуламхошна. Масех баттана цаьрца чохь биссина зударий. Дукхахдолу аьрзнаш кхаьчна ГIалгIайчуьра а, Нохчийчуьра а, Дагестанера а аьлла, яздо зударийн бакъонаш Iалашъечу ворхI организацино юкъахь хIоттийначу рапортехь.\n"Даим а санна, хIинца а кхоьруш бу монстро шен контролехь латтош болу зударий, уьш ца хIутту полицига арз дан а, ткъа Оьрсийчоьнан низамаша маса гIо кхачон цхьана а агIор хьоьхуш барамаш бац", - дуьйцу "Правовая инициатива" проектан юристо Киселева Ольгас. - Масала, Iаламат пайден хир дара, нагахь санна, маса полици кхойкхуш смс-хаам бахьийта, я цхьана кодан дешнашца телефон тоха йиш хилча. Ала догIу, цхьайолчу кхечу пачхьалкхашкахь эпидеми йоьдучу заманчохь таро яра шайна кхерам хилар хьулдинчу дешнашца аптекехь хаамбан, я шайн геолокаци дIахоуьйтуш, психологин гIо латточу чате информаци яла (Испанехь), я почта дIасакхоьхьучуьнга, я юург йохьуш веанчу курьере къайлах дIаала (Британехь)".\nОьрсийчохь таханалерачу дийнахь лелаш болу барамаш, масала, полицига, я кхечу структурашка гIо дехар, эвсара бац, хIунда аьлча, катоьхна орца а догIий, хьийзош йолу зуда Iалашъеш цахиларна.\n"Беттанашкахь луьсту чуделла кехат ницкъахоша, ткъа оцу юкъанна, цу зудчун деза шен таIзархочуьнца цхьана хан яккха, - боху бакъолархярхочо. - Шайга бина латкъамаш а кхин дIоггара дош хеташ, тIе а ца оьцу цара, "шайн юкъара гIуллакх" ду олий. Пачхьалкхо цхьана а кепара деш хIума дац, зудчо доьзалехь дIалоцучу меттигах йолу гендеран стереотипаш юкъаръяхархьама. И дара ООН-ан зударшца лелон дискриминаци къуьйсучу Комитето Тимагова Шемин гIуллакх бахьанехь Оьрсийчоьнна дуьхьалдеттарг а".\nКиселевана хетарехь, доьзалехь хьийзочу зударшна баха меттиг хилийтархьама, Кавказехь хила езара дуккха а шелтерш: "Йолуш йолу меттигаш тоаме яц, шелтерш къайлехь латтон а хала ду, нагахь санна, и гIелонча тIаьхьаваьлла хилахь, и зуда ларъян таронаш а ледара ю".\nТIаьхь-тIаьхьа зуда "адамаллах" йоккхуш ю\nУггар а къовлаелла республика лоруш ю ГIалгIайчоь, дуьйцу меттигерчу бакъоларъярхочо. Цуьнан дехарца, цIе ца йоккху оха цуьнан.\n"Я коммерцица йоьзна йоцчу вовшахтохаралле а (НКО), я полицига а ца бовлу хIусамехь гIело ловш болу зударий. Ца дуьйцу цара шаьш хьоьгучу Iазапах я доттагIашка а, я гергарчаьрга а", - боху эксперто.\nУггар а хьалха доьзна ду и, ГIалгIайчуьрчу зударийн даха дог цахиларца, шайна орца кхочур ду аьлла. Дукхахболчаьргахь кхерам хуьлу, нагахь санна, шаьш хиллачух цхьанга дIахаийтахь, шайгара хьал кхин тIе а эшна хир ду аьлла, хеташ.\nГIалгIайчуьрчу полицино деш хIума цахиларан масал ду - Алиева Маремца хилларг. Оьрсийчохь доьзалехь ницкъбарх долу и гIуллакх Европерчу кхелехь листинчех дуьххьара ду.\n2015-чу шеран Гезгамашин-баттахь яйра Алиева, ткъа оццу шеран ГIуран-баттахь иза ерах гIуллакх айдира. Полицига латкъамаш бина хиллера зудчо, шена а, берашна а етта аьлла, цул тIаьхьа ницкъахошка цуьнан цIийндас ша а бакъдинера, ша зудчунна тIехь ницкъбеш хиларх. Зуда "кхетон" езаш хиларна беш болх бу ша бийриг аьллера цо. ХIетте а, цхьана а кепара полицино цунна дуьхьал дехкарш ца даьхнера.\nМареман йиша, Алиева Елизавета бахьана долуш, талла долийра гIуллакх. Шен йишин гIуллакх листар доладайта цуьнан ницкъ ма кхеччи, кхерамаш тийса болийра цунна, ткъа цуьнан кертахь куьйгайина граната эккхийтира.\n"Къилбаседа Кавказерчу зудчунна тIехь шайна луъург леладо. Цу кепара хьал лаьттина дацара цигахь Советан заманара схьа дуьйна а", - аьлла, тешна ю гIалгIайн бакъоларъярхо.\nКъилбаседа Кавказехь ницкъ болуш ду динан ламасташ, делахь а, лелаш ду Оьрсийчоьнан низамаш а. Диллина шайн зудчух цавашар а, цаларар гойту ницкъаллийн структурийн белхахоша.\n"ТIаьхь-тIаьхьа зуда адамаллех йоккхуш, социалан сферана а юкъара иза яккха гIерта", - боху бакъоларъярхочо.\nПандеми яьржичхьана ГIалгIайчохь доьзалехь ницкъбарх лаьтта ситуаци мел хийцаелла дуьйцуш официалан статистика яц. Делахь а, къамел дечу бакъоларъярхочо бахарехь, алсамдевлла берашкара кхочу аьрзнаш.\n"Суна билггал хууш масийтта истори ю, кхиазхошна ницкъбеш хиларх, - дуьйцу бакъоларъярхочо. - Чолхечу доьзалашкахь Iазап латтор чIагIделла го. Тоххара школе боьлхий а, къайлабовла таро хуьлура берийн, шайна ца еттийта. Ткъа изоляцехь болчу юкъанна аьтто бацара церан бевдда бовла".\nБожаберашна мел а атта ду, аьлла, тешна ю бакъоларъярхо. ХIунда аьлча, царна могуьйту шайн накъосташца арахь буьйлабелла лела. Ткъа зудаберашна юьссург цхьа школа бен яц.\n"Гендеран башхалла бахьана долуш детта дозанашна тIехула уьш цхьанхьа а ца бохуьйту. Цундела, тарло, карантин йоьдучу юкъанна зудаберашна тIехь ницкъбар алсам хилла", - боху эксперто.\nИзоляцин заманахь шолгIа, уггар а Iаьткъа хилла тоба ю, шайн марзхошца цхьана бехаш хилла кегийн зударий. Бакъоларъярхочо дийцарехь, балха бахар оцу зударшна самалхадалар а, марзхошкара хуьлучу гIелонех бовда ша цхьаъ бен йоцу меттиг ю. Изоляцин заманахь таро йоьхнера церан, психологин а, экономикан а Iазапехь нисбелла хила тарлора уьш а.\nКхоалгIа тоба ю - майрачо етташ, лелош хилла зударий.\n"Пандеми йолчу хенахь йиттинчу шина зудчух лаьцна хаьа суна. Цхьаъ дарбан цIийне а цхьана йигина хиллера, коьртах йиттина, хье лазийна", - дуьйцу ГIалгIайчуьрчу яхархочо.\n"Камерина хьалха гечдар доьхуьйтур ду"\nДоьзалехь ницкъбеш хиларца юьйцу Нохчийчоь хIинца дуьненна а евза. Умаева Мадиница хилларг бахьана долуш, Нохчийчоь а, Iазап а, Кадыров а дуьненчуьрчу, уггар а шуьйрачу хаамийн гIирсаша шайн тергоне эцнера. Доьзалехь бала хьегийтина, цIийндас йийна ю шен йоI аьлла, дIахьедира Умаеван нанас. Эххар а, иза декхаре йира мехкан куьйгалхочунна а, невцана а хьалха гечдар деха. Ткъа еллачун цIийндена Кадыровн фондо керла цIа делира.\nТалламан комиетан куьйгалхочуьнга Бастрыкин Александре бевлла бакъонашларъярхой, Умаеван гIуллакх хьайн контроле эцахьара ахь аьлла. Ткъа Нохчийчуьрчу психологашна а, социалан хьукматашкарчу белхахошна а дихкира доьзалехь ницкъбарх лаьцна журналисташца дийцаредан. Цхьаберш балхах бохарна кхийрина ца Iаш, шайн доьзална цхьаъ дарна а кхоьрура.\n"Уггар а лахара ден долу таIзар - камерана хьалха а хIиттийна, гечдар доьхуьйтур ду тхоьга - боху, журналисташца хиллачух дийцар дихкинчех йолчу цхьана психолого. - Нохчийчохь цу кепараниг хила йиш яц".\nНохчийчуьрчу доьзалашкахь гIело латторан проблемаш къесточу говзанчаша бахарехь, хIинццалц бертахь, хаза бехаш хиллачу доьзалашкахь а цхьана ницкъбар даьржира пандемин муьрехь.\n"ХIинццалц наггахь бен цIахь цхьана ца буьссура уьш, цундела, цу кепарчу девнехь ца нислора,- дуьйцу, оха цIе иза ларъярхьама ца йоккхучу бакъоларъярхочо. - Хаа деза, ницкъбаран тайп-тайпана васт хилла ца Iаш, кепаш а юйла. Изоляци - цуьнан цхьа бахьана ду, хIунда аьлча, стресс массара а кеп-кепара тIеоьцу".\nБакъоларъярхочо билгалдаккхарехь, психологин гIо оьшуш зударийн центрашка а, психологашка-говзанчашка а телефонаш еттар, орца дехар Iаламат чIогIа алсамдаьллера: "Амма, мухха делахь а, царна орца кхочу тхоьгара. Нагахь санна, ницкъбар кест-кеста хуьлуш делахь, комплексехь гIо латтадо царна".\nНохчийчоь кхечу республикашлахь къаьсташ ю боху цо, гIело латторан шен бахьанашца: "Хьалхарчу меттигехь экономикан а, психологин а ницкъбар а, берашкахула шантаж латтор а ду. Дукхахболчу зударийн оцу тIехула бIо а ца булу цIийндех дIакъаста.\nДагестан, ала догIу, цхьа регион ю, пандеми йоьдучу юкъанна массара а йийцарееш меттигаш нисбеллехь а, доккхачу декъанна, орцанаш дехар хилла дац.\n"Карантин кхайкхийча, со яра гIо оьшуш зударий дукха хир бу моьттуш, - элира Кавказерчу зударийн бакъонех лаьцна дуьйцучу "Даптар" сайтан коьртачу редакторо Анохина Светланас. - Амма орцанаш ца дийхира. Суна хетарехь, Рамадан бутт хиларна тийналла лаьттара цигахь".\nАнохинас бахарехь, доьзалехь ницкъбарца йоьзна ситуаци Дагестанехь мел а атта ю, кхечу мехкашка ладоьгIча: "ГIалгIайчохь массо а вовшийн гергара ву, Нохчийчохь "Рамзана аьлларг" ду низам, ткъа Дагестанехь таронаш алсам ю".\nСтохка дийцаредаьккхира Дагестанерчу яхархочух Казанбиева Гулех Iоттаделлачух. Цуьнан хилла цIийнда вара цунна тIаьхьаваьлла лелаш, амма цунна дуьхьал зуламан гIуллакх айдан атта дацара, ма -хеттара. ТIаьххьара цуьнца цхьанакхеттачул тIаьхьа дарбан хIусаме кхачийра зуда лакхара мочхал кагдина, коьртан хье-туьта лазийна, йоьхьтIехь а, дегIа тIехь а дуккха а чевнаш йолуш. ХIетте а полисхоша цуьнан могашаллина дина зен юккъерчу барамехь ду бохура. Ткъа иза оцу хьоле ялийначунна мел дукха тохахь а, кхо шо бен хан ца йогIу.\nГусейнова Умужат майрачо легаш Iоьвдина йийра. Цуьнан дакъа куза юккъехь къайладаьккхинера цо. Оцу гIуллакхан хьокъехь а сацам бовзийтина: зуда йийна стаг маьрша вуьтуш.\nГIуллакх толлучу комиссин декъехь хиллачу психолого сацам бина хиллера, ша зулам дечу хенахь кхетамчохь ца хиллера иза, зудчо ша сийсазвича, моха еанчу цо цIеххьашха дина зулам ду иза аьлла. Оцу сацаман буха тIехь атта велира иза - аффектехь волуш стаг вийна аьлла, малдира таIзар.\n"ГIуллакх цIеххьана толлучура сацийра"\nГIебарта-Балкхаройчохь хиллачу доьзалехь ницкъбарх лаьцна йоккха гIовгIа иккхира пандеми йоьдучу юкъанна. Масала, кху беттан 15-чохь хааме даьккхира 28 шо долу Батырова Алена яларх. Стигалкъекъа-беттан 30-чу дийнахь шен чуьра араяьлла дIаяханера иза белхан гIуллакхна. Новкъахь дуьхьалкхеттачу цIийндас шен машена хаийнера иза. Цуьнах шек хиллачу цо йиттинера цунна, ткъа цIа кхаьчча лечу хьоле яьккхинера, йиттина.\nЛоьрийн орца деача, хIусамда дуьхьал хиллера иза дарбан цийне дIайигийта. Масех сахьт даьлча Батырова еллера.\nШолгIа марнанас лоьраш тIекхайкхича, жима зуда кхетамехь ца хиллера. Цуьнан гергарчаьарга инсульт хиллера аьллера марнанас, амма масех де даьлча гучуделира билггал хилларг.\nКху беттан 8-чохь елла Батырова. ШолгIачу дийнахь лецира цуьнан цIийнда. Амма кхо де даьлча цIа ваийтира, тоьшаллаш дац аьлла.\nДоьзалехь ницкъбарх дуьйцучу меттигерчу журналисто Докшокова Аленас бахарехь, цу кепара истореш дуккха а хила тарлора пандеми йоьдучу заманчохь. Уьш Iора ца йоху, нагахь санна, социалан машанашкахула гергарчара дийца ца даккхахь.\nБакъду, цу кепарчу массо а историн чакхе цхьатерра хуьлу: мел чIогIа мохь бетташ дийцахь а, гIуллакх дIакъовлу.\n"Стохка цхьа материал ян гIертара тхо, цхьана зудчунна цуьнан хилла майра тIаьхьаваьлла леларх. Шена гIо дан цхьа а ца хилира бохуш, социалан машанехь яздора цу зудчо, - дуьйцу Докшоковас. - Цуьнан цIийнда лаьттинчунна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх деллийта аьтто белира, амма истори цIеххьана юьйцучуьра сацийра".\nРеспубликехь пандемино доьзалехь ницкъ барна бинчу Iаткъамах ма-дарра сурт хIоттон хало ду, хIунда аьлча, офицаилан зераш хIинца а дац, я пандеми йолаялале хьалха а дацара.\n"Чоьхьарчу гIуллакхийн министралле билггал долчу терахьех хаийтахьара аьлла, официалехь кехат ца дахьийтича, моьттур ду, ГIебарта-Балкхаройчохь хIусамехь Iазап латтош данне а дац. Ма-дарра аьлча, хIора вахархочунна хууш ду, я шена вевзачун, я гергарчун доьзалехь латточу Iазапех", - бохуш, чIагIдо Докшоковас.\nКъилбаседа Кавказехь хецна дуьйцуш дац доьзалехь гIело латторах. Амма республика жима хиларна а, массо а вовшийн вевзаш хиларна шайн ма-хуьллу ца дийца гIерта, шайн доьзалехь хуьлучух.\n"Полицига дIахьедаро доьзалан сий дойъу бохуш, кхетам бу. Зудчунна бехкаш дохку, шен чуьраниг цо арадаьккхина бохуш", - дуьйцу Докшоковас.\nМоха еанчохь динера\nКъилбаседа ХIирийчохь ницкъ лайначара орца а доьху, кхеле а бовлу. Масала, стохка Гезгамашин-баттахь къизаллица шен зуда Гагиева Регина йийначу БуьритIерчу вахархочун Техов Вадиман гIуллакх листира.\nШина зуламна бехкевеш ву Техов. Талламчийн версица, лурчаха гурахь БуьритIерчу цхьана барана хьалха ГIалгIайчуьрчу шина вахархочух леттера иза. Масийттаазза уьрсан чевнаш йинера цо цу шинна. Жимстаг шен цIахь лаьцна витира. ЦIера валар дихкинчу цо раж ца ларйора. Талламна хетарехь, стохка Гезгамашин-беттан 18-чохь юха а низам талхош, шегахь хилла зуда йолчу балха тIе веанера иза. 15-зза сов урс диттинера цо зудчунна, цунах шек хилла. Масех де даьлча елира Гагиева.\nЦо болх беш хиллачу туьканахь хIоттийначу видокамерас дерриг а дIаяздинера. Иза юьйр ю бохуш, хьалха а кхерамаш тийсинера Теховс шайн йоIана аьлла, дIахьедира цуьнан гергарчара. Полицина хууш дара доллучух а, амма цхьа хIума деш дацара.\nЦул тIаьхьа Къилбаседа ХIирийчохь"Хотæ" ("Йижарий") аьлла, журналисташ а, блогерш а, юристаш а юкъа а балош, болам вовшахтуьхийра доьзалехь ницкъбарна дуьхьало латтон Iалашонца.\nКхечу республикашкахь а санна, официалан зераш дац Къилбаседа ХIирийчохь дина. "Хотæ" боламе орца доьху цхьа наггахь марехь боцчу зударша а цхьана. Кегийчу наха тIаьхьабевлла, даха а, дахка а ца дуьту шаьш бохуш хуьлу церан латкъамаш.\nХIора республикехь шен-шен проблемаш елахь а, бакъонашларъярхоша билгалдоккху, олийла дац цхьанхьа ситуаци атта ю.\n"Массо а мехкаша сингаттам латтабо. ТIаьххьарчу хенахь шен къизаллийца йийцина Умаева Мадинин а, Батырова Аленин а истореш, - боху юристо Киселева Ольгас. - Дьзалехь ницкъбар Iедалхоша бакъ ца деш, шеконашка даьллачу Умаеван гIуллакхан духе кхиа ца гIоьртина, цуьнан нанна психологин тIеIаткъамбеш Умаева Мадинех Iоттаделларг - йоллу Нохчийчоьнна масална санна ду. Iедалан оцу реакцино кхерам таса тарло Iазапехь бахкочарна, тIейогIучу заманчохь полицига гIо деха, шаьш юьхIаьржа хIиттадарна кхоьруш".


Москох дIалецна хилла гIалгIайн студенташ маьршабаьхна\nОршотдийнахь дIалецна хилла Москохарчу пачхьалхкан Орджоникидзен цIарахчу университетан ГIалгIайчуьра студенташ. 40 вацара дIавигнарг, 20 гIалгIайн дешархо вара, уьш берш маьрша а баьхна аьлла, бакъдина Москохарчу хьакъйолчу структураша.\nМаршо Радионо яздира, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Орджоникидзе Сергон цIарахчу университетан 400 студент дIалацарх Росгвардин эскархоша. Къилбаседа Кавказерчу бахархоша "шайн низамаш" хIиттийна хиллера доьшийлан юкъарIойлехь аьлла URA.RU хьостано Iорабаьккхинера и хаам. Рейдаш дIахьочу юкъанна наркотикаш а, травматикан герз а карийна берашкахь аьлла, яздора хьостано.\nГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека и гIуллакх шен тергоне эцнера. ГIалгIайчуьра бераш дIадигина ца Iаш, Къилбаседа Кавказан регионашкара студенташ а дIалецнера Росгвардин эскархоша, хаамбо "Интерфаксо".\n"Студенташ дIабигина хила тарло, Таджикистанерчу цхьана дешархочо дина арз бахьана долуш. Цо дIахьединера полисхошка, гIалгIайн студенташа йиттина шена, травматикан герз а тоьхна аьлла", - дийцина Москохарчу ГIалгIайчоьнан векало.


Заманийн хотIе хьаьжжина довзуьйтуш хилла Чармойн Орцин Тапин васт\nМарсхьокху - Беттан 28-чу дийнахь 80 шо кхечи Чермоев Тапа дIакхелхина. Цуьнан валар хилла Швейцарерчу Лозанна гIалахь.\nХьолада, политик волу иза ерриге а Кавказехь цIе йоккхуш стаг хилла ву. Кхоьллинчу Ламанхойн республикан коьртехь а лаьттина иза.\nОцу стеган дахар а, валар а, оццул хан яьлча а, кхоччуш теллина дац, цхьацца историкаша тIеххула белхаш бар доцург. Цундела, шортта бух боцу хIуманаш а ду цуьнах лаьцна тахана дуьйцуш, цо а, цуьнан дас а шайн бахам оьрсийн Iедалшна тIе е тевжина гулбина, иза нохчех дог лозуш стаг ца хилла бохуш.\nЧермоев Тапин дахар толлучу историн Iилманан кандидате Вачагаев Майрбеке хаьттира Маршо Радионо цуьнах дуьйцург хIун бакъ ду, хIун харц ду, аьлла.\nВачагаев: "Суна кху масийта шарахь, церан кехаташ кегош гучудаьлларг ду, нахана ша дерриг ца девза дела, сихонца цхьа цIе кхуллуш хIума леладо, иза вохкавелла хилла, ахча а эцна ведда бохуш. Дукхадериг царах дуьйцург Советан Iедало юкъадаьккхина хилла хIума ду, цара лелийнарг нийса некъ бацара бохуш".\nКавказехь мехкадаьтта даккха долийчхьана ЧермоевгIеран хьал, иштта а къебоцчу, кхи а тоделла хилла. Цуьнах боккха пайда оьцуш хилла цара. Амма тахана санна а доцуш буру тоьхначу меттигехь йолчу ярташкаь бехачарна цуьнах саялийта гIерташ къа а хегна Чермоев Тапас.\nIедалша иза атта тIеоьцуш ца хилла, амма ЧермоевгIеран тароно а, аьттоно а тIедожош хилла иза. Цундела нахана лууш хилла Тапица оцу тIегIан тIехь болх бан, иза комаьрша а, ахчанна тIехь хьарамло лелош ца хиларна, бохуш дуьйцу историка Вачагаев Майрбека.\nВачагаев: "1914-чу шарахь кехаташ тIехь гуш долу сурт ду, масала, схьаоьцур вай Дуьлка а, БугIан юрт а, цигахь наха цуьнга дехар деш хилла и латтанаш леладе бохуш. Иза воцург а мехкдаьтта лелош кхин нах а ма хилла, цул а чIогIа таро йолуш. Цхьанна а хIуманна тIехь осал ша гайтина вац цо, кепек лачкъош хилла вац иза. Иттанашкахь ярташа елла цуьнга и бакъо. Цара хадийна мах вай дIатеттича нийса дац".\n1916-чу шарахь Чермоев Тапас Оьрсийчоьнан Iедалшка кхайкхам бо, элано Барятинский Александра дош ма даллара, нохчашна латтанаш юхадерзор ду аьлла. Иза къобал дина хIетахь паччахьо Николай ШолгIачо. Амма масех бутт баьлча Оьрсийчохь иккхинчу революцино чекх ца даккхийтина и гIуллакх.\n1917 - чу шарахь кхуллу Ламанхойн республика олу пачхьалкх. Цуьнан премьер-министр хIоттаво Чермоев Тапа. Иза дукха ца Iаш Париже хьажаво, цигахь дийцарш дан. ХIета хьцига кхаьчначу Советан Iедалан а, паччахьан Iедалан а делегацеша аьттехьа а тIе ца дуьту Оьрсийчоьнан йозуш йоцу пачхьалкх кхоллар.\nХIетахь дуьйна Чермоев Тапа Европехь веха, шен гергарчу нахаца. Дукха нахана гIо-накъосталла а деш йоккху цо цигахь и хан. 1930 -гIа шераш дуьйлалучу хенахь иза банкрот лору Лондонерчу кхело. Дукха хан ялале Швейцарехь кхалхар нисло цуьнан. ДIавоьллина ву Парижана гергарчу кешнашкахь.\nЧермоевгIеран доьзал тIаьхье йоцуш дIабаьлла лоруш бу. Иза гойту, Чермоев Орцин каш тIехь хIоттийначу чурто а. Каш хIинца доцуш ду, ткъа чурт стохка Соьлж-ГIалахь къоман музейн хьалхахь дIахIоттийна.\nГенаш хедийна диттан хьесапехь дина ду иза. Ткъа карийна Шина Суьра юккъехь олучу эвлахь, оьрсийн маттахь Пригородное а олу цуьнах.\nЦигарчу Магомадов Хьамзатна дагадогIу и каш лаьттинчу меттигехь Iедалша хьечийн беш йоьгIна, и чурт тракторшца дIаса а текхош а.\nМагомадов: "Пригороднехь хIинца маьждиг лаьттачу меттигехь церан говраш лелош меттиг хилла. Лахахь церан кешнаш хилла. Чурт дагадогIу суна, масех стаге а айлур долуш дацара и. Орцин чурт ду бохуш, дуьйцуш дара и хIетахь. Кешнаш шардинера. Наха бежнаш а ца дожуьйтура цигахь, кешнаш хилла меттиг ю иза бохуш".\nЧермоев Тапа валаран хьокъехь дуккха а хеттарш дисина. Шеконаш ю, иза дIовш а даийна ГПУ-н агенташа вийна хиларх.\nОцу хьоладех историка Вачагаев Майрбека язъеш йолу книга тIедогIучу шарахь зорбане яла тарло.


Нана — Сердало\nНана, хьа во ма гулда тхона, хьа диках ма далда тхо. Хозача кIаьдача дешашца хьестийла хьо наха! Ер ловца баккхарца йолаю аз сай статья, хIара сага нана еза а боча а хиларах. Эзди къонахий, йоазонхой, Iилманхой, турпалхой кхебераш вай ноаной ба. ХIаьта, массаза а, нана а наьна–нана а. хаьтте де оалаш хиннад вай даьша йиша–воша.\nНана Дала Къуръана чухьа аяташ а доссадаь, цунга хьажа, цун лерхIам бе аьнна амар даь хьоахаяьй вайга. Ший наьнаца даьца дезалхо дика хилар Дала ше цаI варца хетта да. Ялсмале наьна когашта кIалйоал, аьнна яздаь да. Цун маIан да, наьна дозал докха хилар.\nСага, хьайбай, оалхазарий, дунен тIа Дала хьа мел кхеллача дийнача хIамай эггара хьамсарагIа яр нана я. Цун кулгий йIовхал, дог хьеста цун кIаьда оаз, из ба дуненцара чам. Бийсаш йоаеш, са ца лоIаш, ший дегI ца кходеш, вай дунен тIа даьннача дийнахьа денз вайца я нана, цун кIаьда дог вайна йIовхал луш да даим.\nБоккха–зIамига, къаьна–къона из вале а, нагахьа санна ший къам дезаш из вале, цох ший цIенна а, тайпа а, юрта а, къама а, накъавоалаш эзди саг хургва. Эзди йоI, цIен–нана, нана, из я гIалгIай сув. Нана даим ший дезалга хьожаш я. Из вIалла Iохац. Iуйранна ший дезалга хIама даийте, цIена хIамаш тIайийхе, ший дезалхо накъавоакх цо. Ший бераш чудаьхкача а хьож из дезалга. Ший мел йола ха вайга хьожаш йоаю нанас. Цудухьа, вай дерригаш цунга хьажа декхарийла да. Наьна хам баь вай даргдац. ХIаьта дукха къахьега деза вай цун сатем лорабе аьнна. Вай декхар да из.\nНана еза а, хьамсара а, боча а хилар гойташ язъяь Iалаьмате дукха байташ я. ХIанз дIахо йоалаергья вай гIалгIай йоазонхочо Талданаькъан Марема язъяь «Нана» яха байт:\nСа хьоцара безам бийца яргьяц…\nСай са, сай вахар лургдар аз хьона –\nХьо йоацача вахарца са чам хургбац.\nДукха халонаш лейний Iа тхоца,\nТхо кхеде гIерташ хала кхийстай.\nДог Iувдаш, сагото южаяьй кер чу,\n«Шо духьа» яхаш, бала бицбаь….\nВахара мах кепигал боацача\nЦу наьха Iоттараш бIарг белхабеш,\nХала диад Iа ер дуне, нана.\nХала да чIоагIа укх заман ваха,\nБицбеннаб адама шоай дунен мах –.\nДаьла вицвенна лелача наха.\nМа хала хургда шоай маIан лах!\nСай сил дукхагIа хьо еза, нана!\nЭзар шерашка яхийла нана!\n← КЪАМАХ ДОГ ЛАЗАШ


Ва Iалайкум ассалам ва рохьматуллахIи ва баракатухI! Зинá дар уггар даккхийчу хьарамех хьарам ду, уггар даккхийчу къинойх къа ду, иза йоккха боьхалла ю, адамашна юкъахь бохам баржаран а, царна тIе Делан Iазап дожаран а бахьана а ду. Лекха хинволчу АллахIа кхерам кхайкхийна Шеца накъост винчарна а, бакъо йоцуш нах байъинчарна а, зина динчарна а, къемат дийнахь Ша царна Iазап шозза сов алсамдоккхур ду аьлла, ша уьш цу чу бухкур бу аьлла, сийсаз бина, аьшнаш бина, цара летийна къинош дукха даккхий хиларна.\n×(Къинхетаме волчуьнан лайш бу) АллахIаца цхьаьна кхечу деле ца кхойкхурш, бакъонца бен АллахIа хьарам дина долу са ца дуьйш берш, зинá а ца деш берш! Ткъа и (хIуманаш) динчунна карор ду чIогIа Iазап. Шозза совдоккхур ду цунна Iазап къемат дийнахь, иза воьра ву цу (Iазап) чу сийсаз вина. Тоба динарг воцург, (АллахIах) тешнарг а, дика Iамал йинарг а воцург, ткъа уьш – АллахIа хуьйцур ду церан вонаш диканашка, АллахI гечдеш а, къинхетам беш а вуØ. ХIора бусалба стаг а, бусалба зуда а лардала деза зинá дарх а, зинáна герга вуьгучу бахьанех а. ×Шу герга ма гIойла зинáна, бакъдолуш иза боьхалла а, вон некъ а буØ.\nЛакхахь долчу АллахIан дашо гойту зинá динчо хIун дан деза. Шегара и боьха къа далийтинарг – стаг велахь а, зуда елахь а – сихвала веза Деле гечдар деха а, Деле шена гечдайтархьама бакъдолу тоба дан а, оцу къинах ша юхатухур волчу кепара баккъалла а АллахIах теша а, и къа дIадойъур долу дика Iамал йан а, и къа шена тIехь а долуш ша дуьненчура дIа а къаьстина, Дала ша оцу вочу Iазапе вигале. Ткъа бакъдолу тоба баккъалла а бакъ хуьлу, стаг оцу къинах дIакъастахь, шегара даьллачунна иза дохко валахь, ша кхин цуьнга цкъаъа а юхавоьрзур вац аьлла цо шена баккъалла а тIелацахь, ша Iеса хуьлуш волчуьнан возалла дага а доуьйтуш, Цунах кхера а кхоьруш, Цуьнгара ял а езаш, Цуьнан Iазапах лар а луш. Ткъа, АллахI тоба дечуьнгара тоба къобал деш ву, дохковаьлларг тIелоцуш ву, даьллачунна гечдар дехначунна гечдеш ву, тIейогIучу хенахь къинхетам беш а ву. ×Бакъдолуш Со гечдеш ву тоба динчунна, (Сайх) тешначунна, дика Iамал а йинчунна, тIаккха нисвеллачуннаØ.\n×ХIай (АллахIах) тешна дерш! Аш тоба де АллахIе, бакъдолу тоба, шун Дала шун вонаш дIадайъа мега тIаккха, шайна буххула татолаш лелачу ялсаманеш чу дига а мега шу Цо тIаккхаØ.\n×АллахIе тоба деш аш массара а, хIай АллахIах тешнарш, тIаккха декъал хила мега шуØ.


Нохчийн маттах дош (эссе) - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nНохчийн маттах дош (эссе)\n07.06.2018 11:15 Четверг\nВыпуск 40-47 от 07.06.2018 г.\nАвтор: ХАБАЕВ Исма1ил\nДен, деден хилла, царах йисина, я ворх1е а дегара дуьйна, безам хеташ, ларъеш цхьацца х1ума хуьлу-кх нохчийн доьзалехь: шаьлта, тур, суьлхьанаш, п1елгах дуллу мух1ар… Иштта, вайн ворх1е а, барх1е а, иссе а дас вайна дитина совг1ат, хазна, весет, дика ду нохчийн мотт. Оцу маттал деза дац царах дисина тур а, шаьлта а, мух1ар а, я кхин цхьа а х1ума а. Мотт бу беза, цара бийцина, вайна бисина. Оцу маттаца уьш муьлш хилла а хууш, хьуо мила ву а хууш, нах муьлш бу а хууш ваххал хьан хьайн къоман кхетам мел бу ву хьо нохчи. Шен дайшца йолу з1е хаьддачу м1аьргонехь доьза дан хьаьхна ду къам.\nНохчийн мотт – са ду хьуна, т1ум ю хьуна иза, хьан къам, дага а ца йог1учу заманашкахь дуьйна, кху дуьнен т1ехь, къам а долуш, латтийна йолу!\nНохчийн мотт – тептар ду хьуна, хьан къоман селхане а, тахане а, кхане а юьйцуш долу, хьо нохчи хилар ч1аг1деш долу.\nНохчийн мотт – 1аь ю хьуна, хьан дайн багара йийлина йолу! Иза хьан ц1е ю хьуна, цара «т1аьхьенашна» боху дош моссазза олу догдохаллийца, боккхачу сатийсамца хьехийна йолу!\nНохчийн мотт – коьчал ю хьуна, хьан дедайшкара дуьйна схьа Делан гергарчу нехан беркатаца хьоьга бусалба дин схьакхачийна йолу!\nНохчийн мотт – дош ду хьуна, дуьненан дахарехь дуьххьара хьуна хьайн ненан кийрара хьала хезна долу, юха цо хьо хьистина а, хьуна дика а, вуон а цо хьехна а долу.\nНохчийн мотт – масла1ат ду хьуна, вийна шен ваша, къинт1ераваьлла, гечдина, хийла вашас витина долу.\nНохчийн мотт – машар бу хьуна, буьрсачу девнехь юкъаметтигаш тойина болу, шина мостаг1чух ши доттаг1 вина болу!\nНохчийн мотт – г1иллакх ду хьуна, хьуо велла д1аваллалц нехан диканехь, вуонехь латтар хьуна т1е а дожош, хьо нахах вазош долу!\nНохчийн мотт – тоьшалла ду хьуна, нохчийн мотт – кадам бу хьуна, хьо д1аваьллачу дийнахь хьан тезетахь хьох наха бийр болу!\nНохчийн мотт – бехк бу хьуна, ахь и бицбахь, т1аьхьено хьуна гечбийрбоцу! Хьан сий ду хьуна и, ахь лардахь, лардийр долу, ца лардахь – хьо сийсаз хир волу!\nНохчийн мотт – до1а-весет ду хьуна, хьан дайша хьоьга дина, дитина долу. Нохчийн меттан х1ора дош хьох тешна а ду-кх!\nВайн халкъан иэсехь бисинчу хиламех цхьа башха хилам бу Ширди-Махкахь ваьхначу 1еламстагах, масла1атан дех Махьмудан Мохьмадах. Стаг вийна дов хилла, ца доьрзуш, шерашка даьлла. «Хьо ваг1ахьара, Мохьмад, масла1ате, д1адоьрзуш дац-кх тхан дов», — аьлла, наха дехарш а дина хиллера Мохьмаде. Нах Мохьмад волчу бахний хиъначу довхоша хабар дахьийтина хиллера: «Мохьмад, кхана масла1ате ма ваг1ахьара хьо!», — аьлла. Масла1атдар Далла дезаш г1уллакх дуй хуучу Мохьмада сацам бина машар бан ваха. Х1ара хьалха а волуш, х1орш вийначу стеган нахана дуьхьалх1иттинчу заманчохь, «Оха ма волалахь, аьлла, хабар ца даийтира хьоьга, и хабар даийттиншехь, хьо х1унда веана, шайга стаг витахьара аьлла?» — бехк а баьккхина, церан нахах цхьамма юьхь т1е туйнаш туьйхира, бохура, Мохьмадна. Са а тоьхна, ша масла1атана деш долу къамел ца сацош, кхин совдаьккхина х1ума а ца олуш, шен юьхь т1е куьг хьаькхна, туйнаш д1а а даьхна, «Детта аша х1ара туйнаш. Шу тахана х1орш детта ду, тхо х1орш д1адаха бен дац», — аьлла хиллера нехан дов д1адерзо ваханчу Махьмудан Мохьмада. Оцу меттехь наха и пхьа битина а хилла. И бу-кх нохчийн мотт, шен дашо ц1окъболатал ч1аг1делла дегнаш даьстина болу.\nГ1ийла ву-кх шен къоман маттаца йолу з1е хаьдда я уьйр малъелла стаг! Шена шен маттахь 1оттар йича а, я ловц боккхуш, хастам бича а, кхетар вац и. Цу тайпаначу стаге вистхуьлуш – хьуна хьуо мотт ца луьйш хета, я хьуо д1алуьйшверг къора хета. Делахь а, кхин цхьа х1ума а ду: цхьа а лазам бац, тахана бийца цалуучо а, цабезачо а нохчийн мотт цабийцар, я и ца1амор. Нохчийн мотт нохчаша бийцина бу, нохчаша, буьйцуш, кхид1а д1ахьур болуш а бу, кешнийн хьаьрма, эхарта кхаччалц. Нохчий болчу нохчаша! Нохчийн мотт д1а а бер бац! Цунах тешаш мел ду нохчий а хир ду-кх вай, Дала мукъалахь!\nНохчийн мотт цабезачуьнга\nХьо дуьненчу волуш, хьуна х1ун мотт беза, х1ун мохк беза хьуна, хьуна муьлхачу къомах хила лаьа, дег1ан чкъуран бос муьлханиг беза хьуна, аьлла, хьоьга харжийтина х1умма а дац. Шун меттанаш, беснаш баш-башха хиларехь, Дала Шен билгало, ю аьлла, Къор1анчохь шен къеггина бух болуш, сецна, Делан билгалонех билгало ю х1ара мотт! Дала кхоьллина а бу, Дала белла а бу, Дала ларбеш бу. Нагахь санна къам долчу къомах хила а хьо лууш вацахь, д1абаханчара шайн синош ца лардеш а, лардинарг мехала а хьуна дацахь, къам дезаш хьо вацахь, мохк безаш хьо вацахь, яхь бохуш долчу х1уманах х1ума а хьоьца дацахь, махках сийна ц1ий хьалаяьлча а бен д1а хеташ а хьо вацахь, пурба ду-кх хьуна х1ара мотт ца бийца а, ца хаахь, ца 1амо а. Мотт ларбан нах боцуш дац х1ара къам! Нах болучу наха мотт ларбо, мохк ларбо, къам лардо!\nШайн берийн ц1ерш яхар а бехк хеташ, оцу бехках ца бухуш, къам ларделаш бохуш, весеташ деш, бакъдуьненчу бирзинчу оьздачу къонахийн мотт бу х1ара, церан оьздачу 1аьнаран мотт, царах дисина дика дош лардина, цуьнан мах базбина мотт! Х1ара къам Дела вовзаре, Дела везаре, Делах кхераре кхойкхуш, ч1ог1ачу эшарца дин гучудоккхуьйтуш, нах нийсонна т1е а нисбеш баьхкинчу эвлаяийн 1аь хазачу хьехамийн а, царах бисинчу хьекъалечу хьехамийн а мотт бу х1ара.\nАхь ца бийцинера аьлла, х1ара мотт сий дайлур долуш, къелур болуш, я белла д1абер болуш бу моьттуш хьо велахь, хьайн моттарех 1ехавелла хьо, т1аккха х1ара бийца пурба а дац хьуна! Ахь и цабийцар г1олехь а долуш ду хьуна. Х1ара т1аккха хьан мотт бац. Х1ара нохчийн мотт бу! Хьуна и ца безча, тхо цец а ца довлу! Дог1ано яшош, малхо якъош, кхаш т1ехь кхуьучу бецан хелиган болччул орам бац хьан кху махкахь! Х1окху къамелехь хьуо вевзича, хьан юьхь т1ехь юьхь1аьржо къаьстарйоцийла а хаьа суна – 1аьржачу кехат т1ехь 1аьржа шекъа къаьсташ ца хуьлу. Цхьа х1ума-м ду: х1окху къоман ц1е а, х1ара мохк а, х1окху мехкан ког биллал йолу меттиг а хьуна хьакъ-м яц. Я хьан тайпа дог-ойлий йолу къонахий хьашт х1окху махкана а ма бац! Я суо хьоьга х1унда луьйш ву а ца хаьа суна… нохчийн маттахь…\nНохчи мила ву а, нохчий мила вац а къасто нохчийн мотт болуш ду-кх дика! «Моттий, ц1ий ларделаш!» — баьхна Хьаьжас, Дала къайле тойойла цуьнан!


Зазадоккху-бутт 25, 2017\nЗазадоккху-беттан 24-чу дийнахь Росгвардин Новрахь долчу декъан кевнехь вийна 6 тIемало цу эвлахь вехаш хилла. Цунах лаьцна хаам бина церан цIераш яьхначу полицин белхахочо, хаам бо «Кавказский узел» газето.\nЦарах кхоъ ву вежарий МуридовгIара, кхин а кхоъ ву Ростохан а, Волгоградан а кIошташкахь кхиина Закараев а, Акбулатов а, Мусалиев а. «Кавказский узел» хьостано билгалдоккху царах уггар воккхахверг 27 шо долуш вара бохуш.\nРосгвардин векалша чIагIдарехь, эскархошна юкъахь вийна ву 6 стаг, 3 чевнаш йина ву. Церан доьзалшна ахчашца гIо дийр ду шаьш боху цара.\n«Новая газетан» журналисташа дехар динчу суьдан медицинан эксперташа а, баллистикан говзанчаша а тоьшалла дина, сурташ тIехь гуш болу нах юххера герз диттина байина бу аьлла.\nЦарах хIоранна а коьртах герз тоьхна, лерга уллера меттиг а лоцуш. Кхин герзо йина чевнаш яц царна тIехь.\nЦхьана сурта тIехь вийначуьнан скотчаца дегIах йихкина ю куьйгайинчу бомбанан муляж. Гуш ду иза цIийн а, хоттан а томмугIашна тIехула тIейихкина хилар. ТIехула тIе вийначуьнан аьрро куьйга тIехь гуш ю гIоьмаша йитина лар, яздо "Новая газето".\nИ дерриг а тидаме эцча, кхеташ дац Новрахь хилларг билггала хIун ду.


Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа герггарчу хенахь Израиле лаккхара дипломат хьажор ву цигахь тIаьххьарчу деношкахь иттаннаш нах а бойъуш, Iедалхошний, палестинахошна-радикалашний юкъадоьлла дов дерзо.\nКхаарин дийнахь пачхьалкхан секретара Блинкен Энтонис дIахьедина, шен гIоьнчин гIовс Эмр Хейди гIур ю Израилан Iедалшца а, палестинахошца къамел дан, аьлла.\nБлинкена конфликтан агIонаш кхайкхина дов дижоре. Цо балгалдаьккхина, Цхьаьнатоьхна Штаташ кхета Израилна ракеташ етташ хьийзачу терроран организацино Хьамасо лелочух а, ша Iалашъян бакъо йолчу Израило лелочух а, аьлла.\nЕвропан Цхьаьнакхетараллин арахьарчу гIуллакхийн урхаллин куьйгалхочо Боррель Жозепа а бехбиллина Израилан территорина Газа секторера ракеташ тохар, дехна Израиле, цIий ца Iенийтархьама, "ма-хуьллу собаре хьовзар".\nИзраилна ракеташ еттар – мехкан юккъерчу территори тIе, Тель-Авиве дIа а кхочуш, дуьхьал Израило Газа секторна хIаваэхула тохарш дар доладелира оршотан дийнахь. Хьамасан Газа секторерчу дакъойн лидерша дIахьедарш дора, полицина дуьхьаллаьтта бIеннаш палестинахой лазорна шаьш бекхам бийр бу, бохуш. Израилан премьер-министра Нетаньяху Биньамина ша динчу дIахьедарехь элира, "цIечу сизал дехьаяьлла" Хьамас.\nШинарин сарахь Палестинерчу радикалийн дакъоша 130 сов ракета хийцира Израилан агIор. Хаамийн гIирсаша дийцарехь, алссам дараш хилира.\nЕрриг а Газа секторера тIаьххьарчу дийнахь-буса Израилан агIор кхоьссира маситта бIе ракета – прессо бахарехь, 600. Царех дукхахъерш хIаллакйира стигалахь турс латточу "Аьчка тхов" олучу Израилан технико, ткъа масех кхаьчна хьажийначу меттигашка.\nРакеташ тохарх долу жоьпалла шайна тIеийцира радикалийн Хьамас а, "Исламан джихад" а тобанаша.\nИзраилан тIеман ницкъаш тIелетира 100 сов палестинахойн тIеман объекташна. Царех цхьаерш нисъелира маьрша адамаш дехачу цIеношна гергахь. Палестинан хаамийн гIирсаша информаци яржийна, масех цIа а дохийна, иттаннаш нах а байъина, аьлла. Израилан агIоно, ша радикалан тобанашна тIе бен ца детта герз, боху.


Урок по чеченской литературе на тему "Аз а, элп а Цц "\nИнфоурок / Начальные классы / Конспекты / Урок по чеченской литературе на тему "Аз а, элп а Цц "\nУрокан ц1е: Аз а,элп а Цц .\n1.Предметни: аз а, элп а «Цц» довзийтар, мукъа хилар хаийтар, «ц» элп юкъадог1у дешнаш деша 1амор, предложенеш еша 1амор.\nРегулитивни: шен белхан план х1отто хаар.\nПознавательни: «зевне», «къора» кхетам балар.\nКомуникативни: хаттаршна жоп далар, къамел кхиор; ойлаяр , тидам бар кхиор; гуш долчу суьрташна т1ерачу х1уманех лаьцна йог1у схеманаш х1итто 1амор ;тобанашкахь болх бар кхиор; хьехархочо т1едиллинарг кхочушдан лаам кхиор, шен наъосташка ладог1а 1амор.\n3.Личностни: нохчийн матте безам кхиор, 1алам дукхадезаш и 1алашдан лууш дог ойла кхиор.\n-Де дика а, беркате хуьлда вай!\n2. 1амийнарг т1еч1аг1дар.\n-Аз стенах олу?\n-Аз йозанехь муха билгалдоккху вай?\n-Аьзнаш маса тобане декъало?\n-Мукъа аьзнаш муха девза вайна?\n-Муьлха басца билгалдоккху?Схьагайтал шайн г1ожмашца.\n-Мукъаза аьзнаш муха къаьста?\n-Мукъаза аьзнаш маса тобане декъало?(зевне,къора)\n-Х1ун башхалла ю царна юккъехь?\n-Мукъаза аьзнаш муьлха басца билгалдоккху?\nБуьрканца болх бар\n4.Керла элп довзийтар. Теми т1е далор.\n-Бецан юккъехь кхийсалуш баьццара ц1инцалг. Х1ун ю и?(цаьпцалг)\n-Нанас дама лоцуш лелориг. Х1ун ю и?(цаца)\n-Кхаллар т1ера уьрсаца даьккхина дакъа. Х1ун ю и?(цастар)\n-Кху дешнийн х1ун уьйр ю?\n-Х1ара дешнаш дешдакъошна декъа.\nЗорбанан доккха а,жима а,элп гайтар.\n-Стенна оьшу доккха элп?\n-Багахь ала аз «ц»,х1аваэхь гайта.Муха ду и?(мукъаза)\n-Зевне ду и я къора ду?(къора)\n-Муха хиира шуна и?\nВовшийн йовхо вай д1ало,дика болх бан дуьйлало!\nГ1езийн г1овг1а яьлла.\n-И хьенан г1овг1а ю вайн хезаш ерг?(г1езийн)\n-Уьш ц1ера дийнаташ ду,я акхарой ю?\n-Вайн дехьа урам т1ера бабин г1езаш йиган боху. Вай бабин г1о дан деза.\nУьш йиганчу къуьнан сурт даийтина вайна\n-Къу хьанах олу?\n-Нехан х1уманан т1екховда мегий?\n-Оцу сурта т1ехь гуш ериг мила ю?(Жоьра баба)\n-И мичар евза шуна?\n-Муха ю цуьнан амалш?\n-Жоьра бабас вайн болх баийтина,х1ора балхо Жоьра бабийн бун т1ера цхьацца дог1а схьадоккху.\n-Кийча дуй вай болх бан,Жоьра бабегара г1езаш схьаяха?\nХ1ара ши дош юккъехь долуш предложени х1оттае(цициггий,дахкий).Дийца-ран,хаттаран ,айдаран. Церан схемаш х1иттае.\nТобанашкахь болх бар.Схеманаш х1иттор,дешнаш т1едузар,уьш йозанан элпашца д1аяздар.\nКнигаца болх бар.Б1ог1амашкара дешнаш дешар.\n-Ма дика бераш ду шу!Дог1анаш схьадехи аш,г1езаш арахийци аш.\nХ1инца ягареш чуйохка еза уьш.\n-Маса г1аз ягарйина вай?\n-Муьлха аз а, элп а девзин вайна?\n-Муха ду и?\n-Шаьш бинчу белхан мах хадабе.Болх дика бина хетахь,шайгар г1аз керт йолла.Ледара бина аьлла хетахь,кертал арахь йита.\n-Массарна баркал, дика болх бира, дика бераш ду!\nНомер материала: ДВ-472258\nАшық сабақ Сауат ашу\n1-сынып Цц дыбысы мен әрпі презентация\nТәрбие сағаты Тілашар тойы\nСтатья:Развитие творческих способностей младших школьников.\n«Новые подходы в преподавании и обучении. Диалогическое обучение»


Гуш ма-хиллара, хьалхара книга шен 45 шо кхаьчначу хенахь яьккхина цо зорбане. Оцу жимачу гуларна юкъаяхнера иттех стихотворений, «Безаммий, шаьлтий» поэмий. Амма хьовса оцу стихашка – хIора а бохург санна, поэзин жовхIар! – «Даймахках илли», «Машаран кхокха», «КIант винчу тойнехь», «Дог дохден цIе», «Календаран тIаьххьара лист»… Оцу кIеззигчу стихотворениша а йовзуьйту поэтан кхоллараллин ша-тайпалла, кIорггера исбаьхьалла. Нохчийн мотт кIорггера хууш а, цундела оцу меттан таронех мо-оьшшу пайдаоьцуш а и хилар гучудолу оцу стихотворенешкахь. Ахьмад халкъан барта кхоллараллий, нохчийн а, оьрсийн а классика дика евзаш хиларо таро хуьлуьйта цуьнан еша а, кхета а атта, исбаьхьа говзарш кхолла:\nБатто, стиглахь гIийла текхаш,\nСамах дуьхьалтуьйсу гIан…\nГуш ма-хиллара, кхузахь хила ма-еззара йолу еастопан хорей ю. Цхьаболчара иштта дац бахахь а, Ахьмада гойту, силлабо-тонически принципца нохчийн стих кхолла таро хилар. ХIокху стихотворенин хьалхарий, кхоалгIий могIанаш вовшашца, ткъа шолгIий, боьалгIий – вовшашца рифма йолуш бу. Шишша дош ду хIокху строфахь цхьана дешдекъаххий, деа дешдекъаххий лаьтташ, амма цуо стихан барам боха ца бо – цхьана дешдекъах лаьтта дешнашца чекхболуш бу вовшашца рифма йолу шолгIий, боьалгIий могIанаш (хадийна рифма), ткъа «седарчаша», «дуьхьалтуьйсу» бохучу дешнех шишша стопа кхоллало (седар/чаша, дуьхьал/туьйсуш).\nВай хьахийнарг стихотворенин кепах ду. Шех милла а Iама мегар долуш, говза ю Ахмадан поэзин кеп.\nСулейманов Ахьмадан поэзи билггала къоман ю ала мегар ду. Цуьнан коьрта турпалхо – шен орамаш а хууш, шен къам, цуьнан гIиллакх-оьздангалла а евзаш волу турпалхо ву, дуьненахь хуьлуш долчу массо а хIуманан бала а кхочуш, диканах дог а ца дуьллуш, къахьоьгуш схьавогIу.\nАхьмадан кхоллараллех язйина тайп-тайпана статьяш ю, хьалха къастийнарг юха а дуьйцур дац вай (Хьажа: Гайтукаев К. Б. Традиции А.С. Пушкина и М. Ю. Лермонтова в лирике А. Сулейманова. – Вопросы литературных связей. Грозный, I978, с. I2I-I37; Сулаев М. Винчу лаьмнийн илланча. – Ахьмад Сулейманов. Даймехкан некъаш. Грозный, I982, 5-I0 агI.; Арсанукаев Шайхи. Поэтан дог. – «Орга», 2002, № 4, I9-20 агI.; Сумбулатов Дени. «Со иллин паччахь хила веъна дуьнен чу…» – «Орга», 2004, № I, 56-60 агI.; Ахмадов Муса. Сулейманов Ахьмадан некъаш а, марзонаш а. – «Орга», 2007, 29-33 агI.)\nМелла а хьахо догIу поэзин йоккхачу жанрехь Сулейманов Ахьмада язйинчу говзарех – поэмех.\nДуьненан литературехь а уггаре а ширачех ю поэмин жанр. Малхбузен а, Малхбален а литературашкахь бIешераш хьалха кхоьллина поэмаш ю хIинца а ехаш, шаьш йолчу къаьмнийн а, дуьненан литературан а классика а хилла. Уьш ю Фирдоусин «Шах-намэ», Руставелин «ЦIоькъалоьман цIокалахь турпал», Низамин «Хамсэ» («Пхи поэма»), Дантен «Божественни комеди», дуккха а кхиерш а. I9-20-чу бIешерашкахьлерачу литературашкахь коьртачех цхьаъ хилла схьайогIу и жанр. А. Пушкинан, М. Лермонтовн, Д. Байронан, В. Маяковскийн, А. Твардовскийн, П. Нерудан, иттаннаш кхечу гIарабевллачу поэташа кхоьллинчу исбаьхьаллин произведенеша керл-керла таронаш гучуйохуш, кхиош схьаялийна а, схьаялош а ю и жанр.\nНохчийн литературехь поэташа дуьххьара оцу жанран произведенеш кхоьллина дIадаханчу бIешеран 20-чу шерашкахь. Царех хIинца а шен мехалла янза ю Мамакаев Мохьмадан «ЦIий хуьйдина лаьмнаш» поэма, паччахьан заманахь вайн халкъо шен паргIатонехьа латтийначу къийсамах дуьйцуш йолу. ТIаьхьо кхин а масех поэма кхоьллина поэта («Непсин безам», «Ненаца дина къамел», «Майрачех илли», и. дI. кх.), цуьнан цIарца доьзна а ду нохчийн поэма кхиар а.\n30-чу шерашкахь шайн поэмаш кхуллу А. Нажаевс, Н. Музаевс, I. Мамакаевс. ТIаьххьарчун «АслагIий, Селахьаттий» (шолгIачу редакцехь – «Нохчийн лаьмнашкахь») оцу жанран шатайпа классически произведени а хилла дIахIоьттина. ТIеман шерашкахь М. Сулаевс язйина шен «Малх тоьлур бу» цIе йолу поэма.\n20-40-чу шерашкахь, гуш ма-хиллара, нохчийн поэзехь коьртачех цхьаъ хуьлий дIахIутту поэмин жанр. Вайн халкъ махках даьккхинчу шерашкахь, хууш ма-хиллара, литературин кхиар цхьана ханна соцу, амма 50-чу шерийн шолгIачу эхехь, дуьхьало дIаяьккхича чухьоду хи санна, нуьцкъалчу татолца шен некъ дIаболабо вайн литературо. Хьалхий-тIаьхьий арайовлу нохчийн поэтийн книгаш, хьалха дуьйна кхоллараллин болх беш хилла а, къона а авторш язъян буьйлало. Цул тIаьхьа дIадаханчу шовзткъе ворхI шарахь иттанаш керла поэмаш кхуллу вайн поэташа – М. Мамакаевс, Н. Музаевс, А. Сулеймановс, М.Сулаевс, Р. Ахматовас, Р. Супаевс, кхечара а. Поэмин тематика а, жанран кепаш а шорло. Вайн истори, шайн заманахьлера хиламаш, тайп-тайпана синхаамаш бовзуьйту поэташа оцу шайн произведенешкахь. Чулацам бовзийтаран Iалашонца кхуллу керла исбаьхьаллин кепаш. Хьалха кхоллаеллачу эпически а, лиро-эпически а поэмашна тIекхета лирически а, драматически а поэмаш, кхоллало стихийн циклах лаьтташ йолу поэма…\nКъаьсттина билгалъяха хьакъдолуш ю оцу жанрехь гIарваьллачу нохчийн поэта Сулейманов Ахьмада язйина говзарш – «Безаммий, шаьлтий», «Безаман шовда», «Ламанийн сурташ», «Дахаран генаш», «Беттан тIулг», «Iесаллех поэма я «ЦIен книга». Шайн жанран билгалонашца вовшех къаьсташ, цхьаъ вукхунах тера йоцуш ю и ерриге а поэмаш. Царех уггаре йоккха а, чолхе а ю тIаьхьарлераниг.\n«Iесаллех поэма я «ЦIен книга» араьялла I988-чу шарахь «Цхьа-ши дош» гуларехь. Литература хIун ю а ца хуучу наха къамелаш долийра, и поэма емалъеш, иза тIехь йолу книга яго еза бохуш.\nАмма литературоведаша а, яздархоша лаккхара мах хадийра оцу говзаран. Сулейманов Ахьмадан 80 шо кхачарна лерина йолчу «Орга» журналан редакционни статьяхь иштта яздора: «Цуьнан поэтически кхолларалла шен орамаш барта кхоллараллехь долуш яра. Амма фольклорана тIетийжаш хиллехь а, цуьнан гурашкахь ца висира поэт. Иза къаьсттина билгалделира «Цхьа-ши дош» цIе йолчу книгехь. Кхузахь, уггаре хьалха, «Iесаллех поэма…» йоьшуш, вайна хьалха хIутту таханлера дахар, Iилма, философи, политика, истории а, дуккха кхин девзаш волу цхьаннех возушвоцу ойланча-поэт» («Орга», 2002, № 4, I7 агIо).\nИ поэма араяьлла хан а, оцу хенахьлера хиламаш а дика бевзаш волчу Сумбулатов Денис шен Сулейманов Ахьмадах йолчу статьяхь яздора (оцу поэмех дерг дерриге а даладо вай): «ТкъолгIачу бIешеран 90-гIа шераш вайн къоман кхолламехь сихаллин, собаран, эхь-бехкан, оьздангаллин, гIиллакхан, маьттазаллин гураш, бехкамаш, дозанаш цхьаболчу наха дохош даьхкира. Гуш лаьтташехьа, синамал хийцаелла адамийн тобанаш, къинхетаман метта къизалла дегнаш чу еъна, карзахъевллера. Шайна хетарг, шайна моьттург бен кху Дуьненахь кхин хIумма дан а дац, кхин хIума хила а ца деза моьттучийн тоба елира Соьлжа-гIаларчу майдана. Цкъа а нохчийн маттаца, литературица, историца бала а ца хиллачу цара сийсаз а, маьттаза а доккхура къомо хIинццалц сийлахь мел лийринарг, мел лорург. Де-дийне мел долу алсамъюьйлуш яра бехдинчийн а, бехдечийн а адамийн цIераш. Иштта цхьана дийнахь майданарчу адамашлахь волчу цхьамма, шимма... тIаккха тобано мохь бетта болийра: «Сулейманов Ахьмада поэма язйина... «ЦIен книга» я Iеса поэма». Цо шен поэмехь бехдо дин, нохчийн халкъ... Цуьнан книга яго еза, Ахьмадна таIзар дан деза!», – бохуш. Дуьххьара мохь тоьхначуьнга хаьттинера, цунна уллохь лаьттачо:\n– Бехк ма биллалахь, ахь ешний, хьо кхеттий оцу поэман чулацамах, авторан Iалашонах? – аьлла. И хаттар шена хезча, шен цецвалар а лачкъо хьекъал доцчо сихха, амма оьгIазе жоп деллера:\n– Еша-м ца ешна ас, делахь а дуьйцуш хезна-кх суна: и поэма вайна дуьхьал язйина ю, – бохуш.\nОцу хенахь, керла маьIна шайна чу а дуьллуш, шийлачу маьхьарца мел баьхна «вай», «уьш», «оха», «цара» бахар бале дирзина деха вай. Бакъду, оцу хенахь жоп деллачо, «вайна» ца олуш, «тхуна» аьллехь, и поэма цо ца ешнехь а, бакъдолчунна герга догIура цуьнан жоп. Ян а ю Ахьмадан поэма шаьш-шайна магийна мехаллаш йолчу, шаьш-шайна кхоьллинчу къилбанашна суждане оьхучу адамийн тобанах. Дуьненна, Iаламна дола шаьш до, ницкъ шайгахь бу моьттучу тобанах... Делан Дашах, цуьнан кхиэлах цакхоьручех. И тоба, я ша къаьстина цхьа адам, долуш дуйла хаьара дукханна а. Амма даррехь дIахьедан, дIакхайкхо, уьш емалбан ца ваьхьара цхьа а. Я хьекъал, кхетам, я дуьнене болу хьежамаш шайн миска хиларна. Цхьана а стеган, метгиган, мехкан, пачхьалкхан цIе а ца йоккхуш, поэто шен поэмехь аьлла:\nВа Везан Дела! Ва Воккха Дела!\nШа вуьзча цамегаверг меца кхабалахь!\nШа коьрте ваьлча цамегаверг\nШа тоьлча цамегаверг\nШех эла вича, нах бале эгийна,\nНах Iазапе эгийна,\nШен леш бан гIоьрта верг\nЛен когашкахь латтавелахь! –\nи дешнаш, хIума довзарца, генна хьалха а кхевдина аьлларг, шайх ледаш цIийца ийна\nбIаьрхиш долу Iалашонаш гучуяхар хиллера царна цатайнарг, цадезаделларг а.\nПоэта шена Iаьткъинарг, ша шен сица лайнарг, кхин садетта собар а ца тоьъна, кехат тIе охьадиллинера. Поэтан цIийх ийна бIаьрхиш хаало хIора а могIанехь, Дашехь. Поэтан цIий, бIаьрхиш. Шен хьомсарчу, шена дукхадезачу, йоIбIаьрг санна, ша лардечу халкъан бIаьрхиш, цIий ца Iенийта орцахваларна бехкевора поэт. Цуьнан орцахвалар цадезнарш, цадезаделларш бара «меттан охIланаш», «халкъан дешан, мехкан а дай» хилла, мохь-цIогIанехь хьийзарш...\nПоэта муьлххачу а хенахь, муьлххачу а бIешарахь адамашка хатта хьакъдерг хоьтту юьхьдуьххьал, майрра:\n– ХIей къонах!\nХьо стенна веана\nХIокху дуьнен чу? –\nХIара дуьне хаздар, беркат, зовкхе дахар дебор, Безам, Барт, Тешам чIагIбар шен дахаран Iалашо йолчуьнга жоп долуьйту поэто:\n– Суо меца Iийна а, нах бузо!\nСуо верзина Iийна а, нах буха!\nСуо хьогах Iийна а, нах\nЧам мерзачу муттанех, хих Iабо!\nСуо дакъазаваьлла а,\nНах декъала хилийта,\nНах ирсе а бина, нехан ирсах воккхаве,\nСуо ирсе хила!\nСуо велла а, нах бахийта!\nДуьне, дахар хаздан, даздан! – олий.\nИштга ваха нигат динчуьнга, иза декъал а веш, боху поэта:\n– Декъала хуьлда хьо!\nХьох хьоьгурш, хьо хьоьгурш декъала хуьлда!\nДекъала хуьлда хьан суьйренаш, хьан Iуьйренаш!\nХьан буьйсанаш, хьан денош декъала хуьлда!\nХьан ламазаш, хьан доIанаш декъала хуьлда!\nДекъала хуьлда хьо лела некъаш!\nШа ког мел биллинчохь, ша дош мел аьллачохь цIийн, бIаьрхийн тачанаш дуьтучуьнга; маслаIат мотт сацийна, дов, тIом баржочуьнга; бIаьрмецигалла, сутаралла сов а яьлла, къизаллин таж шен коьрта тиллинчуьнга а хоьтгу поэто:\n– ХIей стаг,\nХьо стенна веана хIокху дуьнен чу?\nШен дахаран нигатна тешаме висинчо, къизаллин, Iожаллин а байракх адамийн декъешна тIехь лестийча сапаргIат хуьлучо, самукъадолучо жоп ло:\nНах меца битина а, суо вуза!\nНах берзина битина а, суо вухавала!\nНах хьогах битина а, суо хих,\nМаларх, синкъерамех Iаба!\nНах гIелбина а, суо гIайвала, туола!\nНах охьатаIийна а, суо лакхавала!\nНах бале эгийна а, суо зовкхехь ваха!\nБерриг нах хIаллакбина а, суо ваха!\nИ нигат а дина, хIокху Дуьнен чу веанчуьнга, къиза дог долчуьнга, озавелла, кхеравелла юха ца волуш, майрра, стогаллица неIалт а кхайкхош, вистхуьлу поэт:\nХьан Iуьйренашна – неIалт!\nХьо хьогучунна – неIалт!\nХьан деношна – неIалт!\nНеIалт хьан Iаьржачу синкъерамашна!\nАхь дуучунна, ахь молучунна неIалт!\nАхь Iамочунна, хьох Iемачунна – неIалт!\nНеIалт ахь гулдинчу а, гулдечу а хьарам рицкъана!\nНеIалт хьан рицкъах кхетачунна!\nХьан ламазашна, хьан доIанашна –\nНеIалт хьуна тIехьарчо долчу марчонна!\nХьо вуьжу волчу лахьтина – неIалт!\nНеIалт хьан хиндолчу кошана, упханашна,\nНеIалт хьо гIон волчу жоьжахатана!\nАхьмада шен поэмехь аьлларг майрра, Iалашо а лаьцна аьлла дош дара. Цуьнан Дош, дахкарлахь кхоьссина топ санна, Iалашоне ца кхочуш дайна дIа-м муххале а ца делира, мелхо а цхьаболчийн дегнаш Iорадехира, яххьаш ма-ярра гучуехира, кирхьанна тIехьа а, туьтмIаьжигашца а къайлаяьхна хилла йолу.\nИза дара цхьаболчарна Iаьткъинарг, цара еза чов йина тIелаьцнарг, чIире а дерзийна кхайкхориг: «Хьан хьекъал хIунда кхаьчна, хьан кхетам хIунда бу?» – бехк а боккхуш, хоьттура поэте. Стеган хьекъал, кхетам, сий хилар цуьнан бехк лору, бартхаттар а доцуш, дага мел деанчо кхиэл йо мур бара дIаболалуш…\nХьо стенна веана хокху дуьнен чу? – аьлла шега хаьттича:\n– Со иллин паччахь хила веана дуьнен чу!\nСо пондаран паччахь хила веана дуьнен чу! –\nаьлла жоп делларг, кхечу дарже са ца туьйсург вара «халкъан, мехкан, Делан а мостагI» вина кхайкхош. Эхь-бехкан, Iадатийн, ламастийн, кхетаман, иэсан, меттан а Iу-дай сийсазбича духу халкъ, лард иккхича охьахаьрца бIов санна. Иштта къоман синан бIаьвнаш, меттан жовхIарш, хазнаш, къоман иэс лардинарш бара хьалхарчу рогIехь бехбан Iалашоне лецнарш» («Орга», 2004, № I, 59 агIо).\nХалкъан яздархочо Ахмадов Мусас иштта билгалйоккху поэмин башхалла: «ЦIен книга» Iесаллех поэма цIе йолчу произведенехь го поэтан боккъал маьрша аз. Цо мохьбетташ а, кIорга а дуьйцу Адам Iесадаларх, Дала шена тIедехкина декхарш цо дицдарх лаьцна. Чулацамца хилла ца Iаш, и поэма шен куц-кепаца а ю маьрша. Ахьмада шен кхоллараллехь дуьххьара пайдаоьцу «верлибр» олучу стихкхолларан барамах. Цо таро ло цунна маьIнийн, ойланийн, синхаамийн, иштта мукъамийн а тайп-тайпаналла гайта, шен синкарзахалла ма ярра йовзийта» («Орга», 2007, № 2, 33 агIо).\n…Хетарехь, поэма йоьшург уггар хьалха «лирически турпалхо» бохучу терминах кхеташ хила веза.\nПоэзехь дукха хьолахь къамел язъечун цIарах нисло, «со, ас…» олий, амма ша поэттий, цуьнан лирически турпалхой бохучу кхетамашна юккъе и шиъ цхьатерра хилар гойту хьаьрк юьллийла ца нисло даим а. Цхьаццайолчу лирически байташкахь «автор, поэт» бохурггий, «лирически турпалхо» бохурггий цхьана маьIнехь нисло, масала, и байташ шен цхьанна кхоллабеллачу синхаамех (безамах, цабезамах, халахетарх, хазахетарх…) язйина елахь а, амма дукха хьолахь «лирически турпалхо» боху кхетам шуьйра бу «автор, поэт» бохучарел а. Поэта «со, ас…» аьлла язъеш, цо я шен хенарчеран, я къомах, махкара болчу, ткъа цхьайолчу говзаршкахь – дерриге а дуьненахь бехачеран цIарах дуьйцу. И тидаме а эцна, шеко йоццуш билгалдаккха мегар ду, Сулейманов Ахьмадан «Iесаллех поэма я «ЦIен книга» говзаран лирически турпалхо – ХХ-гIа бIешо чекхдолуш вехаш волу стаг ву аьлла, дерриге дуьненан истории евзаш а, оцу дуьненах хуьлуш дерг а гуш, хиндолчух дог а лозуш. Оцу стеган («лирически турпалхочун») монологах кхоллалуш ю поэмин сюжет.\nПоэмин берриге чулацам схьабуьйцийла яц, и бовза ерриге поэма еша еза, дуьххьара дуьйна йолийна, чекхъяллалц. ТIаккха гучудолу цуьнан маьIна. ХХ-гIа бIешо чекхдолуш вехачу стага, шен ойланашкахь ерриге а дуьненан истори карла а йоккхий, дуьненахь хIоьттина хьал гойту:\n«Дуьххьара хилла Дош,\nИ Дош Делехь Хилла,\nДела Дош хилла.\nИза Хилла дуьххьара Делехь,\nДерриг а Цуьнгахула схьадоладелла,\nЦуьнан лаам боцуш долчу хIуманах\nХIумма а хилла дац…»\n«Дела шен стиглан паччахьалкхах вохийна,\nДерриг а шен караэцна,\nШа Дела а хилла,\nДела шех а хилла,\n«Iаламера комаршо вай хьуьйсур дац!\nВаьшна оьшург вай схьадоккхур ду Iаламера!\nИ ю вайн Iалашо!» – аьлла,\nIаламан лаг а лаьцна,\nIаламера ваьшна оьшшург схьа а даьккхина,\nВай «ЦIен книга» кхоьлли…»\nОцу шина кийсигехь гучудолу поэмин коьрта маьIна: лирически турпалхо – вайзаманхо орца дохуш ву, дуьне, оцу дуьненахь мел долу хIума, Адам а тIехь, ларде, бохуш. Галъевлла адамийн Делаца йолу юкъаметтигаш, галъевлла адамайн а, Iаламан а юкъаметтигаш а, адамийн вовшашца йолу юкъаметтигаш а…\nАла деза, и поэма коммунистически идеологи, мелла а гIелъеллехь а, дийна йолчу хенахь язйина хилар. Ткъа вайна дика хууш ду, и идеологи Далла дуьхьал хиллий…\nПоэма дуьненахь болчу коьртачу лазамех ю, Адаман дахар тодарехьа, хаздарехьа, ирсе дарехьа кхойкхуш. Массо а воккхачу ойланчин санна, и иштта хиларх поэтан тешар гучудолу поэмехь, хIунда аьлча и иштта хилийта Къонахий болу дела:\nСоьгахь бехделла синош цIандан рецепт ю,\nАхь а, оцо а, дIогарчо а дIаэцахь:\nБезам – дог дуьззина,\nКъинхетам – дог дуьззина, тIех а туьйсуш,\nОьздалла – иштта,\nДоттагIалла, Вошалла, Къонахалла – кхачалур а доцуш…\nОцу кхачано хьан са даиманна а\nЦIена, сирла, маьрша, тешаме, къинхетаме,\nДIаоьций аш синна кхача кечбан рецепт?\nОцо а кхиийнчарах хир бац\nДIаоьций аш, нах, сан рецепт?\nВайн синошна оьшуш болчу кхачанан рецепт?\nВай цIанлур ду...\nВай цIена а, цIина а хир ду...\nВай доьлхучу Iалашоне дIакхочур ду...\nВай даккхийчу гIуллакхашна\nДуьненан къонахий кхуллур бу!\n… Сулейманов Ахьмада шен кхетамехь, ойланашкахь, хааршкахь, даг чохь гулделларг схьакхайкхийна вайга оцу поэмехь, вайн къам дуьненахь лар йоцуш дан ца дайта.. Иза Поэтан весет лара мегар ду, тIаьхьенашна цо дитина.


Зазадоккху-бутт 24, 2013\nОьрсийчоьнна тIаьхьа Европехь шолгIачу меттехь ю Украина уггар дукха туберкулез йолу нах хиларца. ХIора шарахь 100,000 стагана юкъахь керла 100 стаг волу и цамгар йолуш. 30 украинхо хIора денна леш ву цу цамгарх. ТIеэцначу иммунодефицитан цамгар яржарца а орца даккхал хьал цу махкахь. Ший цамгар яржаран бахьана ду набахтешкахь а, дарбан-хIусамашкахь а ледара тIехьажаран белхаш хиларна. Тесна битина бу наркоманаш. Туберкулезца къийса гIо деш долу молханаш кIезга ду. Дархошна нийса диагноз ца хIоттайо лоьраша. ТIехула тIе, Iедалан цхьа а тидам ца хилар а ду и ши тайпа цамгар махкахь шуьйра яьржаш хиларан бахьана. 2010-чу шеран ГIуран баттахь дуьйна волавелла Украинера суртдаккхархо Дондуьк Максим Украинерчу туберкулез кхеттачу нехан суьрташ даха. Украинин малхбалехьа йолчу Донбасс-кIоштахь йолчу дарбан-хIусамехь туберкулезо вен хьовзийначу верзинчу стеган сурт даьккхира Дондуька. Цул тIаьхьа кIира даьлча и стаг велча а, цунна уллехь вара суртдаккхархо. Кхузахь ю Дондуькана дуьхьала кхеттачу нехан яьххьаш а, церан истореш а.\n1 ХIеннадийн 42 шо дара Херсонехь Туберкулезана дарба лелочу хIусамехь суна дуьххьара гича. ТIеэцначу иммунодефицитан цамгар а яра цуьнан (HIV). Ялх шо дара цуьнан и цамгар йолу, амма иза шех муха кхетта хууш вацара. Оьрсийчура Камчаткехь чIерий лоьцучу хIурдан кеманна тIехь болх беш вара и шен нанас цIакхойкхуш. ЦIавирзинчул тIаьхьа кхин болх а ца карийна, чIогIа мала волавелира. 2011-чу шеран ГIадужу беттан 12-чу дийнахь велла ХIеннадий.\n2 42 шо долу Константин а вара Херсонерчу дарбан хIусамехь. Цуьнан а яра туберкулезана тIе, тIеэцначу иммунодефицитан цамгар. Бер долуш дас джукха чIогIа етташ хиларна, шен коьртах герз а оьхна, вала гIоьртинера иза. Патарма мочхалах чекх а баьлла, аьтто бIаьрг боккхуш, висинера. Шен гIоли хиллачул тIаьхьа наркотикашка марзвелира. 25 шарахь лелийна цо уьш. Наркотикаш яржорна набатехь хан а яьккхина. Туберкулез а кхетта, схьагарехь, набахтехь. 4 баттахь дарба лелийра цунна дарбан хIусамехь. нанас дела денна юург кхехьара цига. 2011-чу шеран Марсхьокху-беттан 24-чу дийнахь кхелхина.\n3 2011-чу шеран Марсхьокху-баттахь Новозбуривка дарбан-хIусаман дархо вара 71 шо долу Васыл. Лоьро дийцарехь, цуьнан маьнга уьйтlа баккха дезнера, цуьнга шен аравахарна дола ца дадаларна. Гуттар мотт башабо цо. Цуьнан къамел лортlехь дац. Ша балхахь ву моьттуш ву и. Гергарчара цуьнан петарна чуьра ара а ваьккхина, дарбан цlийне хьажийна. Цхьа зуда йогlу баттахь цкъа яахlума а йохьуш, цунна тlаьхьа. Аса мел хаттарш дича, ша цуьнан хlумма а яц бохуш чlагlдира цо.\n4 54 шо долу Мыкола Новороицкера Туберкулезана Дарба лелочу хlусамехь вара 2011-чу шеран Товбецан баттахь. Трактор лелорхо болх бина ву и. Туберкулезо дегl лаьцна, леш lуьллучу шен лулахочунна кхаа баттахь дола дина цо. Иштта тlе яьлла цунна туберкулез. Цхьа кlеззиг догlучу пенсех тоам беш lаш ву и. Мыколин ши кlант тlаьхьавогlу цунна юкъ-кара.


Исламан Нур - Свет Ислама - Iумдатул-ахькам: могIанаш нисдар дуьйцу дакъа\nIумдатул-ахькам: могIанаш нисдар дуьйцу дакъа\nАнаса дийцина: «Дукха лелорна Iаржъелла йолучу тхешан йодаргана (кIелтосургана) тIе а вахана, цунна тIе хин цинцаш туьйхира аса. Цул тIаьхьа (оцунна тIе) дIахIоьттира АллахIан элча (АллахIера къинхетм а, маршо а хуьлда цунна). ХIетахь сой, боберрий* цхьана могIаре цунна тIехьа дIахIоьттира, ткъа йоккхастаг Мулайка - тхуна тIехьа хIоьттира. ТIаккха тхоьца цхьаьна ши ракаIат ламаз а дина, (АллахIан элча (АллахIера къинхетм а, маршо а хуьлда цунна)) дIавахара» (ал-Бухари: 380, Муслим: 658).\n* Кхузахь дуьйцу бобер – Хьусайн ибн IабдуллахI ибн Думайран денда Думайра ву.\nМуслиман хаамехь аьлла: «(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шена а, шен нанна а (хьалха имам а хIоьттина) ламаз дира. ХIетахь цо со – шена аьтту агIор дIахIоттийра, ткъа зуда* – тхуна тIехьа хIоттийра» (Муслим: 269/660).\n* Кхузахь юьйцуш йолу зуда – Анасан нана ю.\n71. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Цкъа цхьа буьйса яьккхинера аса сайн ненайиша Маймунат йолучохь. Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) буса (тахIажжуд ламазна) хьалагIаьттира. ХIетахь со, ваха а вахана, цунна аьрру агIор дIахIоьттира. Ткъа цо, сан корта а лаьцна, шена аьтту агIор а ваьккхина, дIахIоттийра со» (ал-Бухари: 6316, Муслим: 763).


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Важа миска дукха лаза йой чура мохь ца балалуш хуьлу... Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Мой муж постоянно бьет нашу дочь, ей только 3 года. Но он поднимает на неё руку ещё с пелёнок. Бьет он её очень сильно и всегда по лицу основном по губам или по голове, не раз у неё треснула губа. Ему все мешает, иза лёвзича и ца мега, иза чохь ядахь и ца мега, и елхахь и ца мега, ше ловзаш багахь цхьацца кьамелш дича и ца мега, йа йиш локхуш санна гIовгIа йича и ца мега, и чIогча йистхилахь и ца мега, и кхин хIумма деш йоцуш Iадда шен мултике хьожуш Iаш хилчи и дIайоккхий цуьнга гIовгIа йойту, тIаккха йоьлхчара дIа саца бохуш беттах тIара детта, шас недавно бил пока у неё обе губы не треснули и язык тоже. Дацахь ша цхьа бахьана доккхий и елха йой, саца бохуш етта. Цуьнан ша долу ответ со ца мега ду. Оцу йоIана тIехIоьттина и сай ма-хуьлла и тIе ца кхачийта гIерта со, со тIе ца хIоттахь иза саца ца кхета. Ас ша тIе ца кхачийтича, и йоI сайн буха юллий сай ма-хуьлла и дIа къоьвлича, шега цунна тоха ца елча цхьана агIор чекх куьг доккхий шега ма-оззало месаш озайо, я дилха Iовдуш маIарш юхку, важа миска дукха лаза йой чура мохь ца балалуш хуьлу. Моха чIогIа йогIу цунна. И цунна моха еача чIогIа кхоьру со цунах, цуьнан ши бIаьрг цхьа тамшийна хуьлу, цу чухула хьоьжург и воцуш санна. Хьалха со йоIана тIехIоьттича мел моха ярах суна хIума ца дора цо, но тIаьхь-тIаьхьа туху цо суна, оц йоIана ша тIекхаьччахьана тоьаш со мичча ластайой дIайохуьйту. Цхьа де атта лартIехь дIа ца доьду тха, особенно и суьйре тIе ягIахь дIадолало ша-дерг. Массо агIор дийцина, гIуллакх хуьлуш дац, хьай нерваш дика яцахь лоьрана тIегIо аьлча и ца воьду. Айхьа тхан гIовгIа ца лахь вай дIасакъастийта аьлча иза ца лаьа. ТIаккха цуьнца дерг хIун ду ца хаьа, йа цунна хIун дарба оьшу ца хаьа суна. Но цуьнца кхидIа яха лаам бац сан, иштта хIора дийнахь и дов чохь латто кIордийна суна. Ша-долу дов и берех летар тIехула ду. ТIаккха ша-дерг дийца суна хан тоьар яц. Массо агIор шега болу безам байина ваьлла и.\nБусулба дин тIехь цунна ала хIума дац, ламаз до, марха кхобу, ше ма-хуьлла ше фарз-суннат кхочуш до. И тхан дов даьллачул тIаьхьа дукха хан ялале хIумма ца хилча санна дIахIутту.\nОцу стагана бусулба динехь дан цхьаъа дарба дуй? Бусулба динехь беран иштта етта мегаш дуй? ТIакха цунна хуьлуш дарба дацахь, я лоьрана тIе вахана цо шена дарба лохуш дацахь, я кхи лартIа вогIуш вацахь, со цуьнгара дIаяха мегий?\nСо дIайодахь бераш соьца хир ду, хIунда аьлчи со цу бери доьхьа йоьдаш ю, со чIогIа кхоьру цо цхьана дийнахь цхьа харцахьа тоьхна и бераш сакхат дарна.\nЛераме йиша! Оцу кепара берана еттар цхьаъа шеко йоцуш хьарам ду, иза хетта оьшуш хIума дац, иза лар тIехь доцу хIума ду, шен хьекъал чохь а, кхетам чохь а волчу стага дийр доцу хIума ду.\nХьан хIусамда, схьагучу суьртехь цомгаш ву. Цуьнан цамгар «оьгIаз ихар» хила а йиш ю, сица йоьзна йолу (психологин) цамгар хила а йиш ю. ОьгIаз вахар чIогIа хала а, вон а цамгар ю, цундела Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) чIогIа дуьйцуш хилла ду оьгIаз вахарх ларвала везар а, цунна доьхьало йан езар а, цунна дарба лелон дезар а. «ЧIогIа стаг (нуьцкъала стаг) кхиберш иэшо́риг вац. ЧIогIа стаг (къонах стаг, нуьцкъала стаг) – ша́ оьгIаз вахча ша́ шен до́ла далург ву», - аьлла АллахIан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна). Цуьнан маьIна деш, Iеламнаха аьлла: «Баккъалла нуьцкъала верг – оьгIазло меттахъяьлча иза охьатаIийна сацийнарг ву, шен синна доьхьало йинарг ву, цунна тIехь толам баьккхинарг ву». Весет (хьехар) де́хьа шена аьлла тIевеанчу цхьана стаге, - «оьгIаз ма гIолахь» - аьлла хилла Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна). ШолгIа а цо, - «весет дехьа суна», - аьлча а, уьзза аьлла цо. КхоалгIа дехча а, - «оьгIаз ма гIо» - аьлла жоп делла цо. Цу хьадисехь, «оьгIаз ма гIо» - бохург, оьгIаз вохуьйтучу бахьанех ларло, иза гена ца долуьйтуш цунна доьхьало йе, иза духа тоха бохург ду. ОьгIазло тIееъча, цунна доьхьало йан атта хуьлуьйтуш долу бахьанаш а довзийтина Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): АллахIа Шена генадаьккхинчу шайтIанах АллахIаца ларвала веза («АIузу билла́хIи минашшайтIонирроджи́м» аларца); оьгIазло меттахъяьлча, йа герга яхча, ламаз иэца деза; оьгIаз воьдучу хенахь шен хилла долу хьал хийца деза: хIоьттина Iаш хиллехь охьахаа веза, йа дIатовжа веза, йа аравала веза, йа къамел ца деш Iадда Iен веза, йа кхийолчу агIор хьал хийца деза. ОьгIазло юхатоьхначунна хуьлуш болу мел дагабаийтар а, цунах лаьцна долу айаташ а, хьадисаш а дагадахкийтар а, оьгIазлонах хуьлуш йолу вон тIаьхьло дагайаийтар а дика некъ бу оьгIазло юхатохарна.\nАмма цуьнца ерг синан цамгар елахь, цунна дарба шина агIор лело деза:\n1) «Къуръанаца а, Суннатца а дарба дар» аьлла долчу жайни тIехь «Синан цамгарна дарба дар» аьлла долчу декъехь деана долу дарба лело хьажа веза. Иза дукха деха хиларна, кхузахь ца даладо вай иза, цу жайни тIера деша мегар ду иза.\n2) Лоьрана (неврологана\nа, психологана а) тIе а вахана, долуш долу хьал цуьнга дIа а дийцина, цо хIун олу а хьожуш, цуьнгахула дарба лело деза. Цунна тIехь декхар ду лоьрашна тIевахар а, цаьрга шен хьал дийцар а, уьш шега хьовсийтар а. Хьан хIусамда динах кхеташ хилча, дин лелош а хилча, сонталла шеца йолуш а ца хилча, цунна къаьсттина чIогIа чIагIло лоьрашна тIеваха везар. Мелла сиха дан а деза цо и гIуллакх.\nТкъа оцу цамгаран – хуьлийла иза оьгIазлонан цамгар, йа вуьшта синан цамгар – шен цхьа бахьана ду. И бахьана девзича а атта хила йиш ю цунна дарба лелор. Масала, дахарехь цхьа бала болуш хила тарло и стаг, йа дахар нис ца луш хила тарло, йа кхидолу цхьа бахьанаш хила тарло. Цундела, хьо – хIай хаттар дийриг – хьажа еза, шун доьзалан дахарца цхьаъа гIалат долуш хIума дуй-те, хьан хIусамдена ца де́зо́ш, цунна ца товш, иза оьгIаз оьхуьйтуш хIума дуй-те, ахь цуьнан дерриге хьакъ дIакхачош дуй-те, шуьшинан къайлаха долу дахар хила ма-дезза дуй-те, йа хьуна ца хууш цхьа бала буй-те цуьнгахь? Хьайна цхьа хIума то́салахь, цхьа гIалат хьайна гучудалахь, иза нисдан а, туодан а хьажа еза хьо, иэшахь цуьнца эвххьаза иза дийцаре дина а. И шайн гIуллакх арадаккхале, шайн чохь нислур долу бахьанаш лело хьажа еза, мелла а сиха, хIунда аьлча оцу йоьIан къа ду, цунна тIехь и хIума леладахь иза елла дIаяллалц сица сакхт долуш йисса а кхерам бу.\nТIаккха, нагахь санна шуьга и гIулкх шайлахь листалуш дацахь, цуьнан цIерачаьрга хьахо деза ахь иза, цуьнан нене, дега, вешийга, йишийга, йа кхиболчу баккхийчерах цхьаьнга. Ма-дарра и гIулкх дIадийца, сих а ца луш, паргIат. Цуьнан цIерачаьрга, цуьнан гергарчаьрга нисдайта хьовса деза шу и гIуллакх. Цара шайна лаахь цунна дарба а дийр ду, цара шайна лаахь иза метта а валор ву.\nТIаккха, нагахь санна доьххьарлерачух а, цул тIаьхьа шолгIачух а гIуллакх хуьлуш дацахь, «ахь и ле́тар дитталц со хьоьца Iийр яц», - алий, дIаала цуьнга.\nЦул тIаьхьа а иза хийца ца лахь, цо шена дарба а ца дахь, тIаккха шун хьал оцу хаттар юкъахь ма-дуьйццу чолхе а делахь, хьайн доьзал ларбен бахьанаш лело деза ахь, хьайн хIусамда меттаваллалц йолчу юкъана хьайн цIеранаш болчу йаха мегар ду хьо, йитар а ца дуьйцуш (йита ала сих ма ло, хьой яла а йо́луш). Билггал цо и хIума лелор ца хилар чIагIдаллалц юха а ма гIо. И болх цо кхин бийр ца хилар хьайна билгалдалахь, тIаккха юха хьайн хIусаме юхаерза.\nТIаккха, хьайна бовзахь кхечу дикчу нахах а, Iилма долуш болчу нахах а, хьекъал долчу нахах а дагаяла хьажа, хIинца хIара кехат яздарца хьо дагаяларе терра, суна ца хиъна долу кхин а дика хIума хьеха а мега хьуна кхе́ча́ра.\nДала хьан доьзал а, хьо а массо вочу хIуманах ларйойла, хьан хIусамдена маршалла а дойла, шун дахар ирс-аьтту болуш дIа а нисдойла.\n27/08/2010 = 17/09/1431\n Имам Ал-Мунна́вий, «Ат-тайсир бишархьил-джамиIис-согIир», 2/623. |


"Соьга цабезам гIаттабо цара". Бераш нене дIа ца ло Дагестанехь (чакхе)\nШен кхаа ненаца хила бакъо къуьйсу Дагестанерчу яхархочо Церетилова Нинас. Байначу беттан юккъехь цуьнан хиллачу майрачун Церетилов Мохьмадан ден бакъонаш гатйира, ткъа шолгIачу дийнахь цуьнан воккхахволу кIант, 14 шо долу Мухтар вайра. Жимахдолу ши бер – 12 шо долу Марьям а, 9 шо долу ИбрехIим а, стенгахь ду цунна ца хуу масех бутт а бу. Бераш лохуш полици а яц, уьш могуш-маьрша ду аьллачу дена тIе а тийжаш.\nСтенгахь ду бераш? ХIун хьал ду цаьргахь? Дешарца дерг а муха ду-те церан? Берех дIакхета гIертачу юкъанна шех Iитталучу дуьхьалонех дийцина Церетилова Нинас Кавказ.Реалии портале.\n- ГIуран-баттахь дас шаьш дIадигинчул тIаьхьа хиллачух лаьцна хIун дийцира хьуна кIанта?\n- Да шайца башха хуьлуш а вацара, бохура Мухтара. Дикка хан яьккхира шаьш боху Унцукуль эвлахь Муса цIе йолу цхьа стаг волчахь. Ойла йича, сан 12 шо долу йоI Марьям хийрачу стеган хIусамехь хилла-кх да-нана цхьана а доцуш! Цул тIаьхьа денана а, деда а долчу дIабигина уьш, тIаккха Мохьмадан йижаршца хан яьккхина цара. Бераш цхьана тховк1ела дерзон таро яц цуьнан. Шина баттахь тIера бедар хийца аьтто боцуш лийлира шаьш, бохура кIанта, цхьаммо а юьттуш ца хилла, керланиг оьцуш а ца хилла. Жимахволу ИбрехIим компьютерх воьзна ву. Цуьнца бала болуш цхьа а вац, цуьнца деш къамел а дац.\n"Соьга цабезам гIаттабо цара". Бераш нене дIа ца ло Дагестанехь\nМухтаран психикаца сиркхо гучуяьлла. Даим а дог таьIна хуьлу иза, динехь синтем лоьху цо. Ламазан хан ма хилли, секундана а тIаьхьависарна кхоьруш, дIахьоду иза. Эхасахьтехь ламаз оьцуш Iа иза, юх-юха куьйгаш цIена дуй а хьоьжуш. Ас цкъа а новкъарло ца йина Мухтарна ламазна тIехь, амма кху хьолехь суна ца хета, дин лардарца доьзна ду иза аьлла, цхьа невротикан гучудаьлла хIума ду-кх иза. Со хууш яц муьлхачу маьждигашка иза лелийна, цунна хIун чу диллина? Динан радикалийн Iаткъамна бухахь хила а тарло иза. Ас схьавалочу хенахь ирча хьал дара цуьнгахь. Оцу беттанашкахь эвсара доцчу хьелашкахь хан яккхар а, сина тIеIаткъамбар а, шога психологин Iазапехь латтор а тIедаьллера цунна. Психологашка онлайнехь къамелаш дойтура ас цуьнца, массажаш яйта кхуьйлура – цуьнан букъ цхьа тамашен къовлабелла бара, стрессо организмана йина реакци яра иза.\n- Бераш хьуна дуьхьал дохий?\n- Соьга цабезам гIаттабо цара. Iаламат чIогIа стресс хиллера Мухтарна, цо дагалоьцу: "Мама, хьо ен лууш ма вара со". ХIуъа дина а хIара хьал чекхадаккха лууш хилла. Билггал шен дех кхоьруш ву Мухтар. Ас иза дIавуьгучу хенахь Мохьмад тасавеллера сох, сан телефон а йохош. И дерриг а гуш волу Мухтар хебна Iара, ша хIун дан деза а ца хууш.\n– Хьуна дуьхьал тоьшалла дайта кхеле кIант вало дагахь хиллера Церетилов?\n– ХIаъ. Цо чIагIдо ша алименташ латтийна, амма кара дIалора бохуш. Оцу аьшпашна тIетан везаш хуьлура Мухтар, берех воккхахверг хиларе терра.\n– Эхашарахь школе лелла дац бераш. Цунна хIун дийр ду?\n- Уьш Мохьмадца дисахь, со кхоьру, дан хIуммаъ дац. Цунна берашка дешийтар коьрта дац. Нагахь санна, формалехь цхьанхьа доьшуш уьш хилахь а, юкъ-кара бен лелуьйтур дац цо уьш школе – суна дукхазза гина хIума ду и.\nЦеретилова Нина а, цуьнан воI Мухтар а\n- Мохьмадан ден бакъонашна тоьхна дозанаш даста тарлой?\n- ХIаъ, нагахь санна, цхьана хеначохь иза хийцалахь, цуьнан дехарца кхелан къепехь тоьхна дозанаш достур ду. Цхьа хан ма ло пачхьалкхо стагана меттаван. Тоьхна дозанаш муха дара аьлча, бераш кхетош-кхион а бакъо яцара цуьнан, соьгара пурба доцуш хIуммаъ а царна дан йиш яцара цуьнан: дIасабига а, ша волчахь бита а, школе нисбан а. Бакъонехь кхачам боллуш церан верас хила магош дацара цунна.\n– Дагестанан куьйгалхочун декхарш кхочушдечу Меликов Сергейс Зазадокху-баттахь дехар дира полицига, хьан бераш цIадерзош гIо де аьлла. Цунах жимма а накъосталла хилирий хьуна?\n– Гучудаьлла хIума-м дац.\n- Нагахь санна, кхелан сацам кхочушбахь, бераш хьоьга дIалур ду, Мохьмадан юха а уьш лачкъон ка ера юй?\n- Ден бакъонашна доза тухуш бина сацам болх бан болалахь, цунна хала хир ду и дан. Нагахь санна, хьал хийца ца лой, къахьега дезар ду сан цуьнгара йоллу бакъонаш дIаяхийта, низамашкхаь берашна хийра стаг хир ву иза тIаккха.\n- Кху деношкхаь Мохьмада интервью елла Дагестаерчу "Новое дело" газетана. Цо боху, алименташ дала дезий шена хууш дацара, ткъа бераш "доларчу онлайн школехь" доьшуш ду. Бакъ дуй и?\n- Цкъа делахь, терго тIеозон луур дара суна, интервью лучу заманчохь Мохьмада кIантах лаьцна дуьйцуш, кеста шена иза гур ву аларна. И ду тоьшалла, Санкт-Петербургера Мохьмад хийрачу наха дIавигина хиларан. Ткъа хьалхо полицехь динчу дIахьедарехь яздина цо, Мухтар цIа вало ша ваханера бохуш.\n2018-чу шеран Охан-баттахь Мохьмада ша куьйг яздира, алименташ тIеэгош гIуллакх долош хиларх бинчу сацамна, ткъа масех бутт баьллачул тIаьхьа административан жоьпалла тIедожийра цунна, алименташ ца даларна. Цундела, шен декхарх цунна цахуийла данне а дац. Цул тIаьхьа а ца лора цо берашна ахча.\n"Доларчу онлайн школех" дерг аьлча, лергашна томехь хеза. Ма-дарра аьлча, берашка "доьзалехь дешийта" гIертара иза,ткъа и ма дац онлайн дешар. 15 баттахь цкъа аттестаци хуьлу цигахь, цхьана а агIор аьтто бац хаа, беран метте тест дIалуш верг мила ву. Берашна тIехь Iуналла латточу хьукмато кхиазхойн гIуллакхашкахула йолчу комиссица а, кIоштарчу администрацица а школашна лерина юкъахь сацам бина – дешаран оцу кепе бераш ма даха, аьхка муьлхха елла а экзаманеш цаьрга дIаялийта аьлла, ахшо ма ду уьш доьшуш боцу.\n"Новое дело" ресурсана еллачу интервьюхь Церетиловс билгалдоккху, шен хиллачу хIусамнанна бакъоларъярхочо, Кавказерчу зударех язъечу "Даптаран" коьрта редакторо Анохина Светланас Iаткъам бо аьлла. Ишта кхетийна цо, шен бераш къуьйсучу зудчо лелочух. Оцу тIехула Анохинаца зIене велира Кавказ.Реалиин корреспондент – "беламе" лору цо Церетиловна хетарг. Берашна Iен а, даха а метиг къастош духхьара кхеташо хилале хьалха еанера цунна тIе Церетилова Нина.\nСуьдхочо Нинин пирсинг а, татуировкаш а йийцар хиинчул тIаьхьа еара бакъоларъярхо кхеле: оцу кепарчу ненан башхаллаша "шен бераш лело а, оьзда хила а" новкъарло йина меттиг цунна гина бац.\n"Цхьа тамашен, Iаламат дера стаг ву Мохьмад, - дуьйцу цо. – дуьххьара тхан довзар хилира: "Хьо юй Светлана Анохина?" аьллачу цуьнан хаттарца. Ю элира ас. ТIаккха телефон хьала а яьккхина, со дIаязъян волавелира иза. Ас сацийта элира, амма иза юха ца волура. Кхелан кхеташо йолаялале учахь тхо лаьттачу хенахь дара иза. Пурстоьпашка гIо дийхира ас, тхо ларде Мохьмадах аьлла. Цунна тIебахначу цара цхьаъ элира, суна хетарехь, ша дIаяздинарг дIадайира цо. Видео цхьнхьа а гучуяьлла цахиларна хета суна, дIаяйина аьлла.\nАнохинас бахарехь, цул тIаьхьа Церетилов шен хиллачу хIусамнанна тIевоьдуш, цуьнца баьхкинчеран кочаоьхуш, дIаволавелира. Вика цIе йолчу цхьанна тIевахана, иза "сийсазъеш, цунна тIе пIелг хьежош, сонта хIуманаш дуьйцура". Изза леладора кхелан гIишлочохь а.\n"Ас суьдхочуьнга дехар дира, Мохьмаде къепе ларъяйта аьлла. Амма эрна дара иза. Кхелахочо шен абсурде сацам бовзийтинчул тIаьхьа, со а, Нина а араелира. Тхуна ца лаьара иза ган. Амма Мохьмад улохь нисвелира, мийраш лестош, доккхачу хазахетарца хаьттира цо: "Делан ницкъ хаабелин хьуна?"\n"Далийна харц тоьшаллаш а, аьшпаш а "Делан ницкъ" цунна хетахь, цуьнан иманца а, иза динехь хиларца а цхьаъ лартIахь дац".\nШа дика да хиларх тоьшалла деш, Церетиловс кхеле еанера шен хиллачу зудчун инстаграман сторизийн роликаш, дагадоуьйту Анохинас - шен "оппонентан оьзда доцуш лелар" тIечIагIдайтархьама.\nЦхьа барз кехаташ деанера Церетиловас, ша берийн дола деш хиларх, церан могушалла Iалашъярх, дика доьшуш хиларх дина совгIаташ дара, садаIа эхийтаран тоьшаллаш а цхьана дара.\nЦеретилов Мохьмадан ши зуда ю карарчу хенахь. Анохинас бахарехь, Церетилова Нинин юьхь тIе кислота тухур ду ша бохуш, кхерамаш тийсина цу шиннех цхьаммо. Оцу зудчуьнца вехаш а ву Мохьмад, цигахь дара дайна бераш а, - боху цо.\n"Суна хетарехь, гIад дайначу хьелашкахь ду бераш, гIийла дог-ойла а йолуш, - дуьйцу Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь юристо Ляликова Екатеринас. - Оцу цхьана баттахь а, эхабаттахь а Нинин аьтто ца хилира Мухтар меттавалон. Шега далург дерриг а дира цо: психолог лецира, арахула цуьнца йолаелла лелара, досуг дIахьора, къамелаш дора. Да волчуьра Мухтар цо дIавуьгучу хенахь, цхьа тамашен дог доьжна вара иза. Нанна дуьхьал ваьккхинера иза дас, Мухтар динна чуволарх пайда а оьцуш. Делахь а, шегахьара а ца латтийра цо берашна самукъане, тайна, доьзалехь хуьлуш йолу атмосфера".\n"Къамелана тIера воцчу" Мухтара дийцинарг зийча, Ляликовс жамI до, бераш шаьш шайна дехаш хиларх. Жимахдолчу шина берехь долу психологин хьал а кхин дала делла ду аьлла ца хета цунна.\n"Берашна хала ду кхета, шайн да харц хила мегара бохучух. Цхьана агIор, нанна сагатдо цара, вукху агIор – дегара а, дехошкара а хезарг ду - иза мел вон ю, оцо йойу церан нене йолу марзо. Берийн дахарехь йоккхачу хеначохь школа яц, цигахь мукъна а берийн гIайгIанашка боьрзур бара уьш. Бераш ледарчу хьолехь ду цкъачунна, и хьал дерзо шайн ницкъ кхочур а боцуш".


"ЗаьIапхо, хьуна дан гIо дац, Iедале орца кхи ма дехалахь..."\nШеконе дилла хьашто а йоцуш, карарчу хенахь Оьрсийчоьнан кIошташлахь уггаре а дукха заьIапхой болчу регионех цхьаъ ю Нохчийчоь. Къинхьегаман а, социалан хьелаш кхиоран а министаралло ши шо хьалха Iорадаьхначу терахьашца 175 эзар сов заьIапхой бу, шайлахь 61 эзар сов бер а долуш.\nОццу урхаллин маьхькIамхоша чIагIдарца, хIора шарахь республикехь заьIапхойн могIарш дукълуш, 10 эзар сов тIе а кхеташ, церан терахь лакхадолуш ду. Официалан гIардаьккхинчу терахьца махкахь 10% сов заьIапхой бу.\nЦарех коляска олучу ворданаш тIех бен дехьа-сехьа вала амал доцуш, виснарг ву, дуьззина доцчу терахьашца ши эзар сов стаг. Оццул уьш дукха белахь а, кIошташкахь, гIаланашкахь цхьа наг-наггахь доцург хаалуш вац куьйга тоттучу ворданахь заьIапхо.\nСтенна? Цу хаттарна жоп кIелбисинчу нахана ара-чубовла. баха-бахка кхоьллина хьелаш цахиларца доьзна ду. Цу декъехь Нохчийчоь, говзанчаша а, шаьш бахархоша а билгалдоккхуш ма-хиллара, Оьрсийчохь уггар гIаддайначу кIоштех цхьаъ ю.\nМасала тIекIалдинчу цIенош чохь, я Iедалан хьукхматашкахь къоьлла ю пандус олучу некъан. Вуьшта аьлча, дезаро охьатаьIIина латтош, баланех, эшамех доьттина ду цхьацца лазарца болчу бахархойн дахар.\nЦомгаш йолчу йоIана дарба каро Европе кхача дагахь 5-6 бежана а йоьхкина новкъаяьлла Новр кIоштера Маликат эрна харж йина юхайирзина кху деношкахь. Шайгарчу хьолах дуьйцуш ю и ша.\nМаликат: "ДТП, анемия цамгар ю йоьIан. Бежана пхи корта а боьхкина, Европе яха йоьллера со, амма бакъо ца елира дехьа яла. Квота елча а гIуллакх хир дац, кху Оьрсийчохь тхуна дарба карор дац аьлла. Ас Iедалдайшка гIо дехна аьлла кIоштан хьаькамаш схьа а баьхкина суна дов дира, хьуна дан гIо дац кхин кехат ма язделахь аьлла. Цигахь дозанал дехьа бен йоIана лоьралла леладойла доций а хаьа, делахь кхин гIо деш-м дац…"\nТкъе дейтта шо ду Соьлжа-гIалин кIоштера Юсупова лазарца йолу. Iедалера шайна хуьлчу гIоьнах а, шаьш шайн чоьтах заьIапхо Фаранце кхачаярх а дуьйцуш ю цуьнан йиша Лидан.\nЛидан: "Сан йиша ворданна тIехь йисна 34 шо ду. И оха чекх ца йоккхуш меттиг йисна а яц. Хьалха санна тIаьхьа ида а ца дезаш, оьшуш мел долу хIума Iедало схьало. Кху сохьта Францехь ю иза. Шозза операции а йина цунна. амма кхин хийцамма-м бац. ХIинца кхиахь хIара мархийн бутт бале цIа кхачо хьовсур ду тхо".\nКог баькх-баьккхинчохь бахархоша дечу тоьшаллашца, Iедалера хуьлуш кхин дIоггара гIо а доцуш, гIийла дуьне дууш бу лазарца болу бахархой. Iедало царна,бан таро йолчунна а,болх хилийтархха-м дийцар а беламе ду.\nЦу декъехь а цара шаьш туху шайна лол. Иштачех, куьйгашца лело зеразаьIнаш хIиттош, шен машен кеч а йина таксахо болх беш ву Теркйист кIоштера Ломаз юьртара Мурадов. И ву дуьйцуш.\_\nМурадов: "Кхечара гIо даре хьежжехь со мацалла велла хир вара. ХIара машен ас айса кечйина-кх. ХIара еха зеразакъа тормоз ю куьйга озош. ДIогарниг муфта сцеплени олу коьчалла ю, ткъа хIара газ тIеяла боьгIна гIирс бу. Ткъа шо а сов ду ас ишта машен лелош йолу".\nМахкарчу заьIапхойн дахар кесталгIа дикачу агIор хийцалур ду ала дегайовхо йоккха яц.


Украинера хьал дийцаре дина Мюнхенехь\nГермани -- Мюнхенера дуьненаюкъара конференци, 31Деч2014.\nНийса бIостанехьара бу Малхбузенан, Оьрсийчоьнан Украинерачу дуьхьалонан акцешка а, Iедалан леламашка а болу хьежамаш. Иза кхин цкъа а малхаделира Мюнхенехь дIаяхьанчу Дуьненаюкъарчу кхерамазаллин конференцехь.\nЦу конференци Украинера еана йоккха делегаци хиллехь а, - шайна юккъехь цу пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министр а, оппозицин куьйгалхой а болуш, - амма коьрта турпалхой Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретар Керри Джоний, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей вара ала мегар ду.\nОьрсийчоьнан векало кхин цкъа а билгадаьккхира, ша хIинцалца схьа массийтаза аьлладерг: Малхбузе Украинина шена хетарг кочатасса гIерташ ю, цу пачхьалкхана тIеIаткъам бан гIерташ а ю, ткъа „маршо“ боху дош украинхошний, малхбузерчу пачхьалкхашний тайп-тайпанчу агIор кхета.\nШен рогIехь Керри Джонас шаьш Украина бахьана долуш Оьрчийчоьнца къийсам лелош дац, мелхуо а цуьнца цхьаьнаболхбан лууш ду, элира.\nИзза тоьшалла дира Европин кхеташонан куьйгалхочуо Ван Ромпей ХIермана а, цхьанна а кепара Европа Оьрсийчоьнна дуьхьал къуьйсуш яц, аьлла. „Оха Украине кховдийна куьйг хIинца а юхадаьккхина дац. Тхо кхеташ ду иштта, хан дIа мел йолу а, адамийн кхетам тхан агIор болуш буйла“, - элира цуо.\nИ цуьнан дешнаш вуно резавацарца тIеийцира Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхан министро. „Ван Ромпейс хIинца ша боху, Украинан къомо шен харжам ша бан беза, аьлла. Амма иза аьлла ша валале цуо боху иштта, ша тешна ву, Украинин хиндерг Евробертан юккъехь ду аьлла.\nИштта кхузахь вистхуьлуш вара сан доттагI волу НАТО тIеман альянсан инарла секретарь Расмуссен. Цуо а боху Украинига шега байта беза шен харжам. Амма вайна массарна а дика дага ма догIу, 2007-чу шарахь НАТОн саммитехь Малхбузено Украинин метта и харжам ша бина хилар.\nИштта ас карладоккху шуна, Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаментан векало официала дина хила дIахьедар: шаьш Украинехь керла урхалла кхуллур ю бохучух теша элира цуо, Дуьненаюкъерчу Валютийн фондо къобалйийр йолу урхалла. Иза бу и харжам?“ - бохура Лавров Сергейс шен оьгIазло а ца хьулйеш. Iедалан кхерчаш дIа а луьйцуш, къепедацарш а лелош, расистийн лозунгаш а кхайкхош лелачу оппозицин жигархой емал хIунда ца бо Малхбузено хоьттура цуо.\nАмма Малхбузенан векалшна цу дешнаша кхин башха тIеIаткъам ца бира. Керри Джона билгалдаккхарехь, Оьрсийчоь гIалат ю, Украинас Евробарте интеграци йар – иза цхьаъ тулуш, ткъа важа оьшуш долу ловзар санна цуо тIеэцарехь. Цунна хетарехь, дукхахболу украинхой маьршачу, кхиамечу пачхьалкхехь баха лууш бу. Ткъа Евробарт а, Цхьанатоьхна Штаташ а цу лаамах кхеташ а, цунна белшаш гIорто кийча а ю.\nУкраинерачу оппозицин цIарах Мюнхене баьхкинчарна юккъехь вара Яценюк Арсений, Украинин Радин депутат а, „Батькивщина“ цIе йолчу фракцин куьйгалхо а волу. Ша конференцехь вистхуьлуш, цуо ша цецвер вац элира, нагахь санна Януковичс оппозицина дуьхьал кесталгIа эскарш арадахахь, аьлла.\nЦуо иштта кхайкхам бира Малхбузене Украинерчу хьолана жигарох юккъегIортаре а, оппозицина белшашгIорторе а. „Тхуна декларацеш ца оьшу, тхуна билгадолу гIуллакхаш оьшу. План оьшу тхуна Малхбузенера, и кхолладелла долу хьал тодалийта гIо ден йолу а, Iедало дуьхьалончашна ницкъ бар сацон йолу а“, - элира цуо.\nТкъа цу юкъана Украинера кхочуш долу костанаш тайп-тайпана ду. Цхьана агIор цу пачхьалкхан президенто Януковичс демонстрацешкахь дакъалоцучарна амнисти кхайкхина, ткъа вукху агIор Iедалхоша керла бехкталламан гIуллакх схьадиллина, Украинехь дуьхьалончаш Iедал карчо гIоьртина аьлла.


Батаева Хеда. Ас къиза дош яздахь.\nАс къиза дош яздахь, делхий ма даржалахь шекъа,\nАс довха дош яздахь, кехат, ма дагалахь хьо,\nХIай бIаьрхиш, яккхалаш адаман даг чуьра мекха,\nКIудална сагатдеш кхойтта шо даьккхина шовда,\nАхьа а де суна сан даг чохь декарца гIо.\nХьуо, мала стаг воцуш, эрна духдийлинчу хенахь,\nШийлачу буьйсана меца борз уьгIича генахь,\nИ хьенан гIийлачу велхарах тарлора хьуна?\nТкъа хьаннаш хIаллакйо мох стенах тарлора хьуна?\nЛадогIал цкъа соьга, хIай хьаьдда йоьду хьо зама,\nХьо цкъа а ца сецна бохучух-м со тешаш яций,\nХьо сецна цкъа мацах, Iадийна йоьлхучу нанас,\nТкъа йолаелла хьо маьхьаран шийла лар лаьцна.\nХьайн некъах тилъелча, и мохь хьайн некъ бу а моьттуш,\nХьо йоьду лар лаьцна шийлачу маьхьаран ненан,\nХьо гена йоьдуш ю, ткъа мохь а кхаьчна-кха гена,\nДуьнен чу ер йолчу суна а лерсих а кхетта.\nАхь хьенан дог делон денйора бошмаш, хIай бIаьсте?\nКхойттаза еъна хьо, стаг воцуш хазалла хьаста,\nАхь чу са кхоьллинчу бешара стом лаьттах кхетча,\nШийла мохь болура даI хилла Iуьллучу лаьтте.\nАс къиза яздинехь, делхий ма даржалахь, шекъа,\nАс довха яздинехь, кехат, ма дагалахь хьо,\nМел лайнарг ларделахь, диц ца деш, адаман хьекъал,\nАхьа а делахь, дог, хьекъална ца талха гIо.


Бишкекехь елла 21 шо долу студент-медик. COVID-19 уьнах болчу нахана дарба деш хилла иза кхелхина балха тIехь\nГIиргIизойчуьрчу дарбан хIусамехь коронавирусан ун даьллачу нахана дарбаден 21 шо долу, Бишкекерчу Медицинан Академин дешархо Мурзабекова Адийнайх лаьцна яздо Настоящее Время проекто.\nТIаьххьарчу кIиранчохь ГIиргIизойчохь COVID-19 уьнах цомгш хуьлу хIора дийнахь мел лахара а бIе стаг, ткъа балха тIехь беллачу лоьрийн а, санитарийн а, лор-йижарийн а тептар хIора дийнахь десташ ду.\nКху беттан 14-чохь Бишкекехь коронавирусах елла Медицинан Академин студент хилла Мурзабекова Адинай: карарчу шеран Марсхьокху-беттан 2-чу дийнахь 22 шо кхочур дара цуьнан.\nЭпидеми яьржича, шен лаамехь балха араелира иза, коронавирус хьакхаеллачу пациенташна дарба лело.\nГIиргIизойчоьнан дарбан хIусамашкахь дархошна меттигаш ца тоьа дуккха а хан а ю, цундела цхьана ханна дарбан хIусамашна аьлла, кечйина масех жима хьешан цIа. Царех цхьахйолчу госпиталехь болх беш хиллера Адинай, цунна вон хиллачу заманчохь.\nРеанимаци ца кхаьчнера, ткъа цуьнан белхан накъостий Адинайна дан хIума а доцуш биссира. Къона студент балха тIехь кхелхира.\n"Сихаллин гIо кхачон машенаш лаьттачу станци дахара тхо, цаьргара гIо деха, амма цара дуьхьало йира. Иштта нах а хуьлуш хиллера-кх. Оцу тIехула иза кIелхьараяккха ца елла хир ю-кх", - бохуш, дийцина Адинайн коллегас Атагельдиева Нургула.\nДукхахболу Адинайн белхан накъостий, иза а санна, медикаш-студенташ бара: Iедало дехар динера цаьрга болх бахьара аьлла, ГIиргIизойчоьнан дарбан хIусамашкахь лоьрийн къоьлла хIоьттича.\nБелхан хан чекхъяьлла, садоIуш яра боху Адинай цуьнан накъосташа, цунна вон хиллачу хенахь.\nХьаькамаша официалехь динчу дIахьедарца, иза этIийча къаьстинера, пехийн шина а агIор пневмони хилар. Дийнахь а, буса а, садаIар а доцуш, коронавирусан ун долчу нахана уллохь къахьоьгучу лоьрашна хуьлуш хIума ду иза.\nАдинайн коллегаша дуьйцу, иза еллачул а тIаьхьа, дарбан цIийне могушалла Iалашъяран министраллера а, цо доьшуш хиллачу Медицинан Академера а хьаькамаш баьхкинера бохуш.\nКъоначу лоьрашна бехкаш дехкинера цара, COVID-19 вирусаца болчу нахаца болх бечу заманчохь лар ца ло шу аьлла. Медикаша тIе ца дуьту шаьш Iалашдаларан низамаш лардеш дац бохург, иштта дIахьедо цара, Адинайца пневмонин цхьа а симптомаш яцара бохуш.\n"Адамаллин маттахь дехар динера тхоьга, лоьраш тоьаш бац, балха дагIахьара аьлла. Лахарчу медперсоналан могIаршка хIиттий а, арадовлахьара шу бохуш, доьхура. Тхо реза хилира. Даггара тхешан декхар кхочушдан аьлла, дIахIиттинера тхо, хIунда аьлча, тхан болх ма бу хIара. Тхайна дика дан хуъург до оха- нахана дарба деш. Ткъа хIинца, хIара боллу хиламаш тIехбевлча, доллу бехкаш тхуна дуьтуш ду. Кху массо а хIумана тхо бехке долуш санна",- дуьйцу шен лаамехь балха араваьллачу лоьро Абдрахманов Бекзата.\nДерриг а гIоьртина ду, госпиталашкарчу массо а лоьраша дIатекхочу мохьах аьлла хета Бекзатна. Ницкъ хуьлу царна боху цо. Юьхьанца чIагIонаш йинера, иза болх беш волчу дарбан цIийне кхин дIоггара чолхечу хьолехь бохку нах оьцур бац аьлла. Ма-дарра аьлча, пехаш 70 процентна дIалаьцна дархой бу кхузахь Iохкуш. Дуккха а сахьташкахь тIе йоьхна чорде костюм а йолуш къахьега гIора массарана а ца тоьа боху Бекзата.\nШайн могушаллица цхьацца сингаттамаш болу лоьраш а, цо бахарехь, мел а аттачу хьелашка хIиттон безаш бу.\n"Кабинеташкахь хевшина а Iаш, болх бечу наха дийцаредо тхан балхах лаьцна, - боху Абдрахманов Бекзата. – ХIара-м билггал тIом ма бу- вирусна а, тхуна а юкъахь дIабоьдуш болу".\nПневмоница болу нах дийнахь а, буса а отеле оьху, цундела лоьрийн 24 сахьтах 18 сахьтехь болх бан беза. Оцу заманчохь цкъа а коронавирусан тесташ ца йина царна, цхьаннан а бала ца хилла цаьргарчу хьолах а.\nМедикаша боху, Iедалхоша лоьрийн институташкара дешархой кхайкхира гIоьнна, амма дукха сиха бицбира уьш.\n"Тхо балха кхойкхучу заманчохь, тхо патриоташ ду бехира, ткъа хIинца хьал тIамтIехь санна ду, тхо декхаре ду нахана гIо дан, - боху лоьро Кайрата. – Бакъдерг дийцича, сан дена а, нанна а хууш дац, ас лелочух. Со цIахь воцийла ца хаьа царна".\nПачхьалкхан президенто кадам бина еллачух цуьнан доьзале, ткъа Адинай доьшуш хиллачу Медицинан Академин ректорна хан ца карийра комментари яла. ЙоьIан кхалхарх лаьцна кехатца делла жоп тоаме хийтира могушалла Iалашъяран министраллана. Документа тIехь билгалдаьккхина ду, Адинайна цIеххьашха вон хиллера, пхенаш ийзон доьллера цуьнан аьлла.\n"Деган а, пехийн а реанимаци йолийнера, 40-чу минотехь цомгашъерг кхелхира. Цуьнан белхан накъосташа бахарехь, хIинццалц цкъа а шегарчу хьолах латкъамаш бина бацара цо", - аьлла, яздина ду протокола тIехь.


Бегашна шен накъосте ватсапехула хаам бахьийтинчу Нохчийчуьрчу вахархочо шена бехк ца биллар дехна нахана хьалха дIа а хIоьттина. Оцу хаамехь цо аьлла хилла, Соьлжа-ГIалахь маларш ца моьлуьйтуш, дуьхььало латтийна полисхой лецна аьлла.\n"Заводскойн полицин декъе еана Москвара спецназ. Йоллу гIишло юкъа ерзийна. Цхьа кега-мерсачу хIуманна тIехула лецнарш, масала, къаьркъа мелларш - маьрша бохуш бу. Маларх кхеттера аьлла, нах леца бакъо яц шун, боху. Полисхой а цхьана бу лоьцуш. Хьайнна луъчу метте дIа а гIой, къаьркъа схьа а эца, хьайна луъург леладе аьлла, бакъо елла-кх цара", - боху бале яьллачу ауди тIехь нохчийн маттахь къамел дечо.\nШега кхаьчна аудиохаам накъоста кхечунна дIатесна, иштта махкахула яьржина, чекхъяьлла иза. "Грозный" телеканална хьалха оцу шиммо а нах шайна къинтIера баьхна.\nАудио дIаяьхьийтинчо билгалдаккхарехь, ишта бегаш бан дага деара цунна Охан-баттахь, Шейх-Мансуран кIоштахь керла некъ схьабоьллучу дийнахь Соьлжа-ГIалахь дIасалелар совцийначу хенахь.\n"Хьасан маларх кхеташ волу дела, цуьнца бегаш бан ойла хилира сан. Иштта цуьнга дIахьажийра ас и аудио. Бакъдерг аьлча, Iовдал забар ю иза", - аьлла, дIахьедина цо, бехкала вахна.\n"Оха цхьа а ца во республикера дIаваха декхаре"\nШега кхаьчна аудио кхин дIа яржийначо боху, и забар юйла хиира шена, нах кхетар бу-кх оцу бегашах аьлла, яржийра ша.\n"ДIаяьккхина хилла елара ас и аудио, цхьанна дIайохьуьйтучул а, - боху шолгIачо видео тIехь. - Аьшпаш баржийна. Тахана сайна а, кхарна а сингаттам баьккхина. Ницкъаллийн структурашкарчу белхахошна а вас хилла цуьнах, кхи ца далийта чIагIо йо, цундела къинтIера довлар доьху ас".\nМаршо Радионо ма-яздарра, Нохчийн пачхьалкхан телехьожийлехь кест-кеста гойту нах къинтIера бохуш видеорепортажаш. Кху шарахь сюжетийн турпалхоша, доккхачу декъана, гечдар доьхура "бозбуанчалаш" лелорна, бертаза вакцинаци еш ю бохуш, даржорна а, вийначу полисхочух а.\nНохчийчуьрчу бахархой "аьшнаш бен" видео терго йина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Комиссионо, дуьненаюкъарчу динан маьршонах 2021-чу шарахь зорбане яьккхинчу рапортехь.\nТалламчийн авторша хьехна Вашингтонна, Нохчийчоьнан зорбанан министрна Дудаев Ахьмадна дуьхьал санкцеш яха аьлла.


24.02.2020 — Урок 95\nПоэт, прозаик Эдилов Хасмохьмад вина 1922-чу шеран 16-чу ноябрехь Нохчийчоьнан Ачхой-Мартан районерчу ВаларгтIехь ахархочун Эдалан доьзалехь. Эдилов Хасмохьмада юьхьанца цIахь дешна. Юьртара школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа 1936-чу шарахь хьехархойн училищехь а,...\nГоьваьлла нохчийн яздархо а, байтанча а Сулаев Мохьмад (1920 - 1992) вина 1920-чу шеран гезгмашин-беттан 20-чу дийнахь ГIойтIахь. 1941-чу шарахь Мохьмада чекхйоккху Бакура лоьрийн институт. Лоьралла а, яздархочун болх а...\nРашидов Шаид 1940-чу шеран 15-чу ноябрехь вина Гуьмсан районерчу Энгель – эвлахь. Рашидов Шаид стихаш язъян волавелла 6-чу классехь доьшуш волуш. Дуьххьара нохчийн маттахь язйина стихотворени Мамакаев Мохьмадна гайтира цо....\nОшаев Халид вина 1898 шеран 1-чу январехь Йоккха-АтагIана гена йоццуш хиллачу Чахкара-ГIалахь хьуьнан белхахочун Дудин доьзалехь. Шен 11 шо долуш Соьлжа-ГIаларчу реальни училище деша вахна Халид. Советан Iедал дIахIоьттинчул тIаьхьа...\nОкуев Шима вина 1937 – чу шарахь Соьлжа – г1алахь. Цуьнан ворх1 шо дацара, нохчийн халкъ шийлачу 1ай Даймахках даьккхина, Юккъерчу Азе дахийтинчу хенахь. Шимин доьзал Казахстане кхечира. Цигахь цо ...\nМузаев Нурдин Джамалдинович - поэт, прозаик, драматург вина 1913 шеран 15 октябрехь Шелан районерчу БелгIатой-эвлахь ахархочун Джамалдинан доьзалехь. Шайн юьртахь дIадахана хинволчу яздархочун бералла. Жимчохь кIанта дукха ладийгIина денанас Бецис...\nМАМАКАЕВ IАЬРБИ (1918-1958) Мамакаев Iаьрби вина 1918-чу шеран 2-чу декабрехь Теркайистерчу Лаха-Неврехь халкъан хьехархочун Шамсуддинан доьзалехь. Iаьрбин да Шамсуддин дикка дешна хилла. Цо чекхъяьккхина Соьлжа-ГIалара ламанхойн школа, цул тIаьхьа Тифлисехь...\nМамакаев Мохьмад нохчийн яздархо а, поэт а вара. Иза вина 1910-шеран гIуран-беттан 16-чу дийнахь ТIехьа-Мартант1ехь. 1927-1930-чуй шерашкахь цо чекхъяьккхира Москвара Малхбале къинхьегамхойн Коммунистически университет а, Лаккхара литературин курсаш а. 1931-чу шарахь...


Нохчийн депутато Делимхановс шена тоьхна аьлла, латкъам бина депутато-патриото Журавлевс\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат Делимханов Адам.\n«Цхьааллин Оьрсийчоьнан» фракцин депутаташ Журавлев Алексей а, Делимханов Адам а летта Пачхьалкхан Думехь. ХIинца и гIуллакх толлур ду этикехула йолчу Думан комиссино. Уггаре а луьра таIзар цу тайпа лелар долчу депутаташна парламентан кхеташонашкахь вистхилар дехкар а, бехкеверг емал вар а ду.\nТасадалар хилла Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан керлачу гIишлонехь 15-чу тIегIантехь. «Родина» олучу партин гIантда волчу Журавлев Алексейс чIагIдарехь, конфликт иккхина Кавказан тIом боьдуш кхелхина долчу нохчийн зудаберашна Нохчийчохь хIоттийна хIолламах лаьцна цо прокуратуре дина арз бахьана долуш.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат Журавлев Алексей.\nКоммерсант газете цо дийцарехь, Делимхановс цIеххьана коьртах буй тоьхна цунна. Цул тIаьхьа ши депутат тасавелла. Гарехь, гонах берш а хIиттиина Iийначух тера дац. Леташ болу депутаташ дIасабаха гIоьртинчу Журавлев волчу веанчу цхьана стега, цергаш а йохуш, хIума нисделла.\nЖурналисташка хилларг дуьйцуш, депутато Журавлевс къаьсттина билгал доккхуш дерг ду шаьш тасаделча Делимхановн дашо тапча охьайоьжар.\nЖуравлевн зорбанан-секретаро Черепанова Софьяс бинчу хаамца, цуьнан хьаьким дита дагахь вац Делимханов Адама шена тохар. Хилларг иштта дийцира цо, ша зорбанан гIирсашна еллачу интервьюхь.\nЧерепанова: «Алексей Александрович лифт чура аравелира. Иза ша вара. Цунна тIевеара Делимханов. ГIоьнча оцу хенахь дIаяханера, цхьа гIаролхо бен ца висинера. Делимханов реза воцуш къамелаш дан вовлавелира Алексей Александровича депутата санна дечунна.\nТкъа Алексей Александровича жоп делира, ша депутат ву, шен бакъо ю шена хетачу кепара дупутатан болх бан аьлла. Дов делира церан. Цкъа дуьххьара багайиттира, цул тIаьхьа Делимхановс цIеххьана бетах буй туьйхира...»\nБилггала хилларг хIун ду хууш дац. Шен агIора Делимханов Адам комментари ян лууш вац. Цуьнах лаьцна хаам бира Маршо Радиога цуьнан гIоьнчаша. Цара дийцарехь, гергарчу шина-кхаа дийнахь иза цIавоьрзур ву Соьллж-ГIала. ТIаккха дан мега нохчийн депутато зорбанан гIирсашна дIахьедар.\nШен агIор Пачхьалкхан Думан куьйгалхочо Нарышкин Сергейс а емал дина депутаташ латар.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан гIантда Нарышкин Сергей.\nНарышкин: «Цу инцидентан бахьанашка хьажна доцуш, депутаташ муьлхачу политикан партешкара бу а, церан хьуьнарш муха хилла а бохучуьнга хьажна доцуш, суна хетарехь, иза догIуш дац Пачхьалукхан Думан депутатан цIарца».\nДепутат Журавлев Алексей "Родина" партин куьйгалхо хIоьттина стохка. Шаьш Оьрсийчоьнан патриоташ лоруш бу цу партин декъашхой. Викепиадиа олучу интерент агIон тIехь иза вуьйцуш ву «Конгресс Русских Общин» олучу Ерригоьрсийчоьнан юкъараллан организацин гIантда санна а.\nВуьшта аьлча, Журавлевна патриотана санна коьрта кхачам бацаркарийна махкахь, цкъа а хилла доцу оьрсийн салтташна дуьхьал тасабеллачу зударшна хIоллам хIоттор.\nДелимханов Адама Журавлевна тохар бахьана долуш тахана Оьрсийчура дуккха а нахана хиина 1819-чу шарахь Гезгмашин-беттан 14-чу дийнахь хилларг.\nТаханлерчу дешнашца дийцича, цу дийнахь Дади-юьртана уллехь тIематасадалар хилла. «Констититуцин къепе» хIотто веанчу Еврмоловна дуьхьал тийсалуш хилла цу юьртара бахархой. Цу гIуллакхана оьгIаз ваханчу Оьрсийчоьнан турпалхочо операци дIайирзича омра делла и эвла ягаяй дIаяккха аьлла.\nЙийсаре лецна эскарша 46 зуда. Уьш кхиина богIу мехкарий а, жима зударий а хилла, къена зударий, я бераш ца хилла. ХIинца шайн дайн а, хIусамдайн а, вежарийн а, кIентийн а Iожалла гина болу и мехкарий буьгуш хилла йийсаре. Амма Теркал дехьа бохуш болчу мехкарша сацам бина, салттий а эцна, хи чохь Iожалла лаха. И мехкарий бу Журавлевс-патриото «оьрсийн салттий байина» террорзой бу бохуш ша прокуратуре бинчу латкъамахь буьйцурш.\nТкъа и бахьана долуш Делимхановс цунна тохарх лаьцна аьлча, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутатийн этикехула йолчу комиссин куьйгалхочо Дегтярев Александр хаам бина, шаьш дийцаре дийр ду хилларг аьлла. Цо дийцарехь парламентан декъашхой сатуьйсуш бу депутаташна майралла карор ю, массерна а гойтуш, куьйге баха аьлла.\nТIаьххьара болчу хаамца, ши депутат Дегтяревс ма баххара, куьйге вахана. Дов дIадирзина аьлла хаам бина Журавлевс Bза тIечIагIдина Делимхановс а.


Донбассехь «Боинг» дохор листа долийна Гаагерчу кхело, амма бехкебечех цкъачунна цхьа а вац цигахь\nГаагерчу кхелехь хила везачу веаннах цхьа а ца вахана «Малайзин авиалинеш» компанин кема дохорах жоп дала. Иза хаитинарг ву йолалучу кхелан хьалханча Стейнхаус Хендрик.\nКхелан чоьнашкара, синхронехь гочдар а кечдеш, репортаж йина «Карара хан» телеканало.\n2014-чу шарахь, аьхка, Мангал-беттан 17-чу дийнахь, 298 стаг а вуьйш, «Боинг» дохорах болу бехк тIебаьхьина Оьрсийчуьрчу кхаанна а, Украинерчу цхьанна а: Гиркин Игорна (Стрелков), Дубинский Сергейна (Хмурый), Пулатов Олегна (Гюрза), Харченко Леонидна (Крот). Уьш массо а бу Оьрсийчоьно тIекарло латточу Донбассерчу сепаратисташна гIодина.\nВуьйцучу веаннах кхелехь хир а волуш, оцу процессехь дакъалаца валийна ву цхьаъ – Пулатов. Цуьнан агIолоцуш ву Нидерландера ши адвокат а, Оьрсийчуьра юрист Кутина Елена а (амма оцу тIаьххьарчун бакъо яц кхелехь йистхила). И хьал довзийтина кхело ша.\nБехкебечу нахах кхоъ ца веана кхеле, бац цигахь я церан адвокаташ а. Кхелахочо дийцира, и нах жоп дала Гааге кхойкхуш, шен хьукмато бинчу балхах лаьцна. Поштехула а, социалан машанашкахула а цаьрга кехаташ хьийсийна кхело, тIекхойкхуш, амма уьш я дуьхьалбевлла Гааге бахка, я жоп ца луш бисина.\nСудья в Гааге по делу #MH17 рассказывает: следователи дозвонились Дубинскому. Они узнали его голос. Но голос сказал, что он - не Дубинский, а затем уже не брал трубку. Позже, Дубинский по Вотсаппу написал в @guardian, что ничего не признаёт и участвовать не будет. #MH17process\nСудья в Гааге по делу #MH17 сообщает, что Гиркин всё же сообщил им, что никуда не поедет и юрисдикцию суда не признаёт. #MH17process\nДоцца аьлча, бехкебен нах чохь а боцуш, йолаеш ю кхел. Иза хаийтинчул тIаьхьа, прокуроро бовзийта болийна тIехьош болу бехк.\nДуьненаюкъарчу талламчийн тобано зийна «Боинг» чудожарах йолу факташ, битамаш, билгалонаш. Цо бинчу сацамо бахарехь, Оьрсийчуьрчу тIеман декъера Донбассе кхачийначу «Бук» системица тоьхначу ракето дохийна Нидерландера Малайзе доьдуш хилла пассажирийн кема. Бохам хуьлучу хенахь сепаратистийн ницкъийн буьйранча лаьттина Стрелков. Цуьнан гIовс хилла иччархойх жоп луш волу Дубинский. Билггал Дубинскийс кхайкхина зулам динчу метте «Бук». Ткъа ракетийн система Донбассе дIакхачийнарш бу Пулатов а, Харченко а, боху талламо.\nЖурналистийн аьтто баьлла бехкевен кхоъ хенан йохалла къамеле ваккха – Стрелков, Дубинский, Пулатов, амма цара дацаредо шаьш зуламан декъахь хилар. Оьрсийчоьнан Iедало а ца эцна Нидерландино шена тIебаьхьина бехк тIе. Ткъа Нидерландино а, Австралино а жоьпалла диллина Кремлна тIе.\nКхел йоьду Ниделандехь, бохамехь белларш доккхачу декъанна цигара хиларца доьзна. Беллачийн гергарнаш баьхкинера кхел схьайоьллучу кхеташоне ладогIа. Беллачу нехан 80 сов гергараниг ву кхеле ахчанца компенсаци еха дагахь, 50 стаг ву къамелдан лерина.\nГаагин гIалин кхелехь луьстуш ду дов. ЛадегIаршкахь хила луучунна йиллина ю кхелан неIарш. Голландин а, ингалсан а меттанашкахь ду кхелехь ден къамелаш.