Хьанна лаьа президент хила?\nМангал-бутт 28, 2019\nШайн могIаршкара стаг президент хIотто луучу Абхазерчу партешна, тобанашна кху беттан 26-чу дийнахь бакъо елла мехкан харжамийн комиссе кандидатийн цIерш чуяла.\nIуьйранна, Харжамийн Коьрта комисси балхза еана сахьт даьлча, баьхкира тобанех цхьаьннан векалш. "Юкъара гIуллакх" боламера бара уьш, церан кандидат ву Халкъан Гуламера депутат Джапуа Алмас. 40 шо ду президент ваха луучун, махкал арахьарчу бизнесхошна республикера цIенош а, мехкдаьтта а ца дохкийта араваьлла хьийзарца вевза иза.\n2016-чу шарахь Сухумна юккъехь иккхира Джапуан машен. Кеп-кепара туьдура хилларг: цхьаболучара – пиар шена еш, цо ша эккхийтина, бохура, кхечарна хетарехь - мехкан бахам генарчу совдегаршна бохка гIертачара эккхийтина.\nКХИН А ХЬАЖА:\n"Тхо иттаза кIезиг дара царел". Саакашвили Михаила дуьйцу тIамах лаьцна\nЛаххара а 2000 куьг лахьо деза инициаторийн шайн кандидатехьа. Политикан партера волчу кандидатна хьашт дац куьйгаш лехьо.\n"Харжамийн Коьрта комисси кийча ю партийн а, тобанийн а лаам тIечIагIбан", - элира хьукматан куьйгалхочо Гогия Тамаза.\nБозуш болу а, тIех бозуш боцу а кандидаташ\nБеха бу Абхазин президент хила луучийн могIа. Ву царалахь, цхьа зама хьалха Кхерамзаллин Кхеташонан коьртехь Iийча, Iедалх юьстах а ваьлла, 15 шарахь вуьйцу хезна а воцу Тарба Астемир а тIехь.\nКарарчу хенахь президент волчу Хаджимба Раулан гонехь вице-премьер лаьттина, масала, кандидат Адзынба Шемал – кхо шо хьалха, бахьана а дуьйцуш, шен лаамехь дитира Iедалера дарж.\nШозлагIа а, президент хила лууш, кандидат ваьлла шина президентан гонехь чоьхьарчу гIуллакхийн министр Iийна Дзапшба Леонид. Хьалха вехха кхелехула цхьана премьер-министрца къийсавелла ву "Абхазчай" фирмин куьйгалхо Отырба Астамур, иза а язвелла кандидаташка.\nАбхази а, Къилба ХIирийчоь а йозуш йоцу пачхьалкхаш лору Асада\nЦхьанакхеттачу Къамнийн организацин Конвенцин 20-гIа артикл (коррупцина дуьхьалояр) Абхазехь толо гIертарца вевза тахана президентан дарже кандидат язвелла Какалия Астамур.\nУьш бу бозуш боцчу кандидатех цхьаберш. Цхьа Дзапшба Леонид бен вац ша кхоьллинчу партин цIарх президент ваха луучех.\nАла дашна, тахана мехкан коьрта гIант шегахь латточу Хаджимба Раула а хаийтина массийттаза шегара меттиг шена охьайилла цалаьийла.\nШеконехь ду Абхазера оппозици цхьаьнакхета тарло бохург. Iедална дуьхьаллаьттачу политикан партийн блоко кандидаталлехь къобалвина хилла Бжания Аслан дарбан цIийне кхаьчна, чкъачунна цхьа а вац цунна хьалхара къастийна.\n25 шо ду Абхазехь тIом бирзина, амма халонаш тахана а лаьтта...\nДагалаца деза, Бжания Асланна президентан дарж къовсучехь дакъалаца аьтто беш, кху хене теттина бара харжамаш. Амма хIинца наха кхин башха вуьйцуш а ца хеза иза. Оппозицино шен кандидат ван мега "Амцахара" партин лидер Квициния Алхаз, боху эксперташа. Бакъду, дарж къовса тарлуш ду Бжанияс а.\nНаха къаьсттина тидамехь латтадо хьалха президент Iийначу, тахана а дош лелачу парламентан депутата Анкваб Александра аьндерг. Цо цIе яьккхинчу кандидатан лаккхара шансаш хир ю президент хIотта – Анквабера дош лардечара прогнозашкахь хьахаво иттех стаг.\nРадио Маршо - Instagram\nРадио Маршо - YouTube\nРадио Маршо - Facebook\nКандидаташ берраш а къасталур бу тIебогIу бутт юккъе баьлча.\nТекстехь ю шаьш-шайх пачхьалкхаш кхайкхийначу Абхазехь а, Къилба ХIирийчохь а лела топонимаш а, терминаш а.\nУкраинин кхерамазаллин сервиса ша декъах яц, боху нохчийн тIемалошна санкцеш кхайкхорна\nРостовн кIоштарчу заводехь бохам иккхина нах багийна\nТIаьххьарчу 24 сахьтехь Къилбаседа Кавказехь 88 стаг велла коронавирусах\nДуьненаюкъара ММА-н совгIат дала хьалхатеттина Нурмагомедов Хьабиб а, Чимаев Хьамзат а\nКхелан сацам а боллушехь, шен бераш хиллачу цIийндегара схьадаха ницкъ ца кхаьчна Дагестанерчу яхархочун\nКадыровн зударех лаьцна талламаш бинчу "Проектан" коьрта редактор Оьрсийчуьра дIавахана\nНохчийн латархо Хатаев Имам Олимпиадин ахфинале ваьлла\nВакцинаци ца йина Нохчийчуьра бахархой балхара дIабаха тарло\nКраснодарехь герзаш диттинчу веа нохчочунна хенаш кхайкхийна\nОлимпиадин борзанан мидал яьккхина дзюдон спортхочо Борчашвили Шемала\nНохчийн блогер кадыровхоша лачкъийна аьлла, хаам бина Абдурахманов Тумсос\n"Деса ловзарш". Стенна ду нах бехказбийла тIетеIор эрна?\n"Генетикан талламаша гергадуьгу къаьмнаш". ХIун лоьху нохчийн ДНК-проекто?\nКадыровгIарна дерриг а мегаш ду?\nЛовзаргахь герз кхийсар зене даьлла Украинерчу нохчашна\nГовза пхьераш - къоман хазна\nБорзан мидал яьккхина Олимпиадехь Австрерчу Борчашвилис\nХиш дистина Китайхь: хе дIахьулйина гIаланаш, белларш бу\nСБУ дуьхьал яц нохчийн тIемалошна\nЦIершкахь йогуш ю Туркойчоьнан къилбе\n300 сов стаг велла лоруш ву Нохчийчохь коронавирусах


Желтойчохь Iен мигранташ Туркойчу юхахьовсо некъ лоьху Евроберто\nТуркойчоьнна цо доьху финансийн а, политикан а хьелаш хила тарлучу хьесапехь чекхъяккхина Евробертан лидерша шайн кхеташо Брюсселехь пIераскана. Мигранташ шайн махкал чекх ца бовлуьтург, уьш Желтойчу ца кхочуьйтург шена финансийн гIо а оьшу Евробертера, шайн пачхьалкх цо шен декъа оьцийла а оьшу, аьлла дIахьединера туркоша. Кхеташо доккхачу декъанна реза ю и хьелаш хилийта, нагахь санна Европе оьхучу мухIажирийн дукхалла Туркойчоьно гIиллакхе сацош меттиг ягIахь.\nТуркойчоьнан премьер-министра Давутоглус дIахьедина, ша догдоху Евробертаца юкъара некъ кароре, аьлла. Амма цо элира, шаьш Европана хьалха уьлтиматум хIоттош дац, гуманитаран гIулч йоккхуш ду мигранташца доьзна. Эгейн хордал дехьабевлла, Желтойчохь Iен мигранташ Туркойчу юхахьовсо некъ бу Евробертан президента Туск Доналда лоьхург – иза кхочушхила герга ду хIинца.\nБинчу бертаца а догIуш мигранташ шеггара Туркойчоьнера дIа а оьцуш, кхачош хир бу Европе. Ткъа Туркойчохь сеццачу мухIажирийн кхачоеш Евроберто лур ду 6 миллиард 6 бIе миллион евро. Иштта сихдан сацамбина Туркойчоь Евроберта юкъаэцар а. ТIаьхьо алсам дуьйцур ду оха кхуьнах лаьцна тхайн программехь


8 февраля в 13:31 (2010 г.)\nНохчийн Республикан арахьарчу зIенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министерствос, исламан «некъ» типографис, ийманехь кхетош-кхиоран центро, ткъа иштта Нохчийчоьнан бусалбанийн динан урхалло кхайкхам бо тIекхуьучу тIаьхьенан дай-наношка. Хьомсара дай, наной! Шух хIорамма а шайн берана чу са диллина, доггаха къахьегна царах юкъараллина хьанал, махкана, халкъана муьтIахь адамаш дан гIерташ. Церан хиндерг ирсе а, зовкхе а хуьлийла лууш ду шу.\nЛараме махкахой! ДуьххьалдIа вайх бозуш бу вайн берийн кхоллам. Нагахь санна шайн цаьрца нохчийн доьзалийн Iадатехь, бусалба динехь хила ма езза юкъаметтиг нислуш яцахь, арахьара тIеIаткъам хилар бахьанехь, тхо кийча ду шуьга гIоьналлин куьг кховдо. Нохчийн халкъалахь доьзалан мехаллаш, сий-ларам мел чIогIа хуьлу хаарна тхан шеко яц аш тхан гIо тIелоцург хиларх. Вайна хийра, мостагIалле йолчу идеологих а Iехабелла, адамаш дайъаран некъа тIе хIиттинчу кегийчу наха бала а, гIайгIа а, сингаттам а бан тарло шайна гонаха болчарна. Церан декъазчу харжаман чаккхенан жамI муха хила тарло те бохучун ойла ейша!\nШун бераш кIелхьарадахарехь, уьш адамашна хила хьакъ долчу маьршачу дахаре юхадерзорехь шуна даима а гIоьнна кхача кийча ду тхо. Дас-нанас шайна тIехь долу декхар жоьпалла доцуш кхочушдаро доьзална бохаме тIаьхье яла тарло.\nСема хилалаш! Нагахь санна шайн берийн леларехь, амалшкахь шаьш реза доцу, амма шу шаьш цаьрца ларош доцу, хийцамаш хаалахь, тхоьга хаам бе.\nВай цхьаьна лардийр ду вайн бераш!\nТешаман телефонаш: 8928-476-19-60, 8928-476-25-84.\nАллах1а аьтту бойлакх вай массери а... Доьзал бохург докх х1ум ду, хьашт доцче и доьзал ца кхидийта чохь 1амо беза доьзал. Аллах1а аьтту бойла... дика йазйина статья йу, нис дерг боху...


Солсберина гергахь шина стагна дIовш даьлла, боху полицино\nТовбеца-бутт 05, 2018\nЭймсбери. Шина адамца "Новичок" дIовш карийна цIа лардеш лаьтта полисхо.\nСкотланд-Ярдехь талорашна дуьхьалоечу декъан куьйгалхочо Басу Нила динчу дIахьедарца, Британин шина вахархочунна дIовш даьлла Солсбери кIоштарчу Эймсбери гIалахь. Оьрсийчохь тIеман иччархо лаьттинчу Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIана Юлияна а даьллачу дIаьвшах ("Новичок") ду иза, боху Портон-Даунерчу тIеман министраллан лабораторино.\nМангал-беттан 30-чу дийнахь Эймсбери гIаларчу шайн доларчу цIийнехь зуда а, борша стаг а карийна тиларчуьра даьлла. Хаамийн гIирсаша яьхна церан цIерш – Роули Чарли а (45 шо), Стерджесс Доун а (44 шо).\nСкотланд-Ярдна цкъачунна ца го зIе оцу а, СкрипальгIарна а хиллачу бохамашна юкъахь. "Новичок" муха кхетта хила тарло Эймсбери гIаларчу бахархошна, уьш Солсбери гIалахь СкрипальгIарна дIовш тоьхначу меттигашкахула лелла а ца хилча, хаамбина Басу Нила.\n"Новичок" кхоьллинчу говзанчех волчу Мирзаянов Вила бахарехь, "керла атака" ю дIаьвшца йинарг – СкрипальгIарна зен диначул тIаьхьа баьллачу беа баттахь Солсбери гIалахь дIаьвшан Iаьнарш ехийла дац.\nЛондонна хетарехь, Кремл ю Скрипаль Сергейна дIовш даларна бехке. Доцург кхолларна бехке йо Британи Оьрсийчоьно.


Эльдерханова Зайнап. Швейцарех дагалецамаш (3 дакъа)\nЦхьа эзар шо хьалха, Швейцари къен йолчу хенахь, цигахь кечбеш хилла кхача бу хIара. ХIетахь дуьйна схьа къоман кхача лоруш бу. Ткъа цунна оьшу гIирс а, барам а иштта хир бу: тIера чкъор доккхуш, цIанйина гIабакх (5-6 дакъа), картолаш (3-4), жIонкаш (2-3), хох (3-4 корта), саьрмасекх (3-4 цIерг), цIен бурч, туьхьа, тIо.\nЛакхахь багарбина хасстоьмаш, кхоккха дакъа деш, яй чу нисбо, тIе 2,5 литр хи дуттий. Уьш кхоччуш кхихкина евлча, мелла йовха йолуш, миксерца оццу шаьш йолчу яйчохь хьовзаеш оту, кочачу чорпане ерззалц. Юха шена товчу чомехь тIе туьхьа а, цIен бурч а тухий, тIе тIо буьллу. КIайчу я Iаьржачу баьпгаца хьалха хIоттабо и кхача. Иштта, вайн къоман юург йовза лиира царна.\nСайн рогIехь, Цюрих университетехь, студенташца (зудаберийн шайн лерина юкъараIойла яра) вайн жижиг-галнаш дира ас. Стоьлан йисте кхайкхира сайн керла накъостий.\nШвейцаркас вайн къоман кхача чIогIа тера бу элира шайн ломахь бехачу нехан кхачанах, ткъа Венгрера студенткас – шайн юьстахчу ярташкахь йиъна ша хIара тайпа юург. Оха сацам бира: дерриг а халкъаш, церан кхачанаш цхьана стоьла тIера, дуьне ма-дду дIасадаьржина хиларх, аьлча а, Адам-Хьаван хIусамера…ткъа иза шиъ тхан массеран а гергара ши стаг хилар а.\nЯхь бохург хIора меттехь шен-шен кхетам болуш хIума хила-кх. Масала, вайн Iедал ду-кх, мел таро елахь-яцахь, нахана юкъа довлуш тIехь тоьлла бедар лелор. Парижан массо а бахархошна йовзале Соьлжа-ГIалара кегийрхоша схьаоьцу цара юкъаяьккхина мода. Соьга кхечу кепара ойла яйтира менталитетах лаьцна Катрина Майерс дийцинчу цхьана хIумано.\nХVIII-чу бIешерашкахь Цюрихехь ваьхна цхьа чIогIа оьзда, хьал долу жима стаг. Нахаца комаьрша а хилла иза. Шен тIеюхучу бедарийн нуьйдарчий дашо хилла цуьнан. Делахь а, ша гIали юкъа волуш шена тIе беркъа гIовтал кхуллуш хилла цо, адамашна шаьш гIийла ца хетийта шена уллохь. Цо иштта ларъеш хилла шен яхь...\nЦюрих гIалара Берне кхаччалц цIерпошта тIехь нийсса I сахьт некъ бу. Берн церан паччахье ю. И гIала къаьсттина шен сибаташ, башхаллаш йолуш шира гIала ю. Швейцарина юккъехь 1191-чу шарахь йина ю Берн. Таханлерчу дийнахь цуьнна чохь вехаш 133000 стаг ву. Швейцарин уггар а коьрта, мехала гIишлош ю кхузахь. Царех коьртаниг лоруш ю шена тIехь сахьт долу бIов. Иза ХII-чу бIешерашкахь йина ю.\nХьалха заманчохь иза коьртачу гIалин гIап санна хилла ю (3 м. шуьйра пенаш ду цуьнан), ткъа хIинца куьцан Iалашъеш ю иза швейцарцаша. Оцу сохьто нийса хан гайтарал а совнаха, де а, бутт а, зодиакана хьаьркаш а, беттан цIино а гойту. ХIора сахьт моссаза дели, нIаьна кхойкху, тайп-тайпаначу акхаройн гуо хьийза оцу сохьтана гонаха.\nБерн гIалин диканиг хIун ду аьлча, мел догIа дарах, цигахь вашор вац. Урамаш чIогIа гаттий ду цуьнан. Хьалха заманахь, пайтонаш дIасахьовзол бен, кхин шуьйра ца дина урамаш. Ураман шина агIонца динчу цIенойн лабанаш тIеттIа кхачарна догIа тIе ца Iенаш вуьсу.\nЦхьа дехачу рагIу кIелахь санна самукъане хуьлу Бернехь некъ беш. Кхечу гIаланашкара наха Бернерчу бахархошна, забарца Iуттуш, олуш ду: «Саготта боцу, партала бернхой» – олий, ткъа цара дерриг а хуьлуш олург ду «Коьртаниг – собар». Схьахетарехь, хIума ворхIазза дуста хаарна, цкьа а шайн гIала, цуьнан куц ца дохорна шайн хIума дуьстина дарца Берн ша 1191-чу шарахь ма-ярра Iалашъян а, ларъян а хиъна цуьнан «собаречу» бахархошна. Бераш кхиор чIогIа жоьпалле декхар хета Швейцарехь. Цуьнан чIагIо ю ала мегар ду Бернехь Корнхаусплац олучу майданахь 1516-чу шарахь йинчу хIолламе хьаьжча. Иза къола, зулам дина бераш дуу наьртхо ву. Сих-сиха цуьнга хьажа дуьгуш хилла бераш. Швейцарехь дихкина ду берана тIе куьг кховдор. «Хьехамца, хьекъалца кхио деза бер» – олу цара. Дукха туьканаш, музейш ю кхузахь.\nНекъаца, къаьсттина гIашлойн, бакъонаш хаза ю Швейцарехь. Масала, хьо хьайн гIашлойн некъа тIера цхьа ког баьккхина а, машен некъа тIе охьавоссахь, хьуна еа агIор йогIу транспорт соцур ю. Церан Iедало а, хьекъало а боху: «Адам экаме ду, иза лазор ду, ткъа машен онда ю, аьчгах йина ю». Церан Iедал адамийн аьттонна къахьегна а, къахьоьгуш а ду даима. Берн гIалин да шен кIентан берашца волалой лела, цхьа а ха а доцуш, маьрша.\nЦигахь бехачу вайн махкахошка хатта а мегар ду шуна иза – Iедалан система а ю говза хоттийна. Масала, церан 7 министр ву, ткъа уьш роггIана Президенташ хуьлу шайн пачхьалкхехь. Царна гIолехь ду вовшашка луш йолу рагI цIена кховдор. Харжамаш ца хиларна, къовсамаш-хьарамлонаш а оьшуш яц царна.\nШвейцарин аматаш боккъал тера ду вайн махках. ДIахьаьжча, гуш долчу лаьмнаша Iехавой, ахь цIахь йитинчу Шуьйта я, Сиржа-Эвла кхачаво хьо. Ткъа хенан хIоттам вайн цIахь санна хуьлу. Шен латтан барамца а Нохчийчоьнах чIогIа тера ю Швейцари. Довха, кIеда хуьлу церан Iа. Хаза гIиллакхаш ду юьртахь.\nУрамехь массо а адам вовшашка де дика деш, дистхуьлу. Вай санна могаш-паргIат хIотту цара. Цюрих Iоман бердаца йолчу Вайденшвиль олучу юьртахь дика вевзаш волчу Томас Гайсеран доьзалехь хьошалгIахь яра со. Томаса совгIатна билет эцнера суна ерриг а Швейцарехь мел йолчу транспортана бакъо йолуш (хIордкема, автобус, трамвай).\nЦундела, цIерпоштсан аьтто хилира цигахь муьлххачу а метте кхача. Иштта, Томасан хIусамехь, жижиг тIехь плов дан юьйлира со. Самукъа а долура исбаьхьа хазачу хIусамехь гIуллакх дан! ДIайолаелча холодильника чохь жIонкаш ца карийра. Церан жимах волу кIант вара цIахь. Цунна хиира суна тIеоьшийла уьш. «Со хIинцца схьавогIу» – аьлла, кора кIелахула дIаведира иза лулахошка, юха, иштта сиха схьаведира: «ХIан, хIорш дуьйций ахь?» – элира Мануэла.\n«Ой! ХIара-м, ша ЭгIаштIахь санна, хIума ма ду» – аьлла цхьа сайн цIеран, сайн къоман гергара гIиллакх хийтира суна иза. Ма хир дара иза Москвахь! Лулахчуьнга жIонк дехча, минот а ялале психиатре кхайкха там бара...\nХIуман нийсо а, цIано а езаш бара сан гергарло долу нах. Къинхетам бу цаьрца. Цара динчу диканехь а, Женева гIаланах а лаьцна тIаьхьа дуьйцур ду ас.


"Мемориал": Куьршаларчу бахархошкара телефонаш дIа а яьхна, царна дуьхьал харцо яккха Iалашо ю полицин\nНохчийчуьрчу полисхоша мел лахара а 14 Куьршалара а, Цоци-Юьртарчу а вахархочуьнгара телефонаш схьаяьхна, церан лоьмаршаца телеграмехь аккаунташ схьайоьллуш ю. Бакъонашларъяран "Мемориал" центро бина и хаам пIераскан дийнахь.\nБакъоларъярхойн хаамашца, карарчу беттан 23-24-чу деношкхаь шайн цIера дIабигина бу уьш. Хеттарш динчул тIаьхьа буса сахьт долчучу хенахь 25-чу бусу дIахецна лецнарш. 2017-чу шарахь ницкъахоша бигина, Кадыров Ахьмадан полкан территори тIерачу къайлахчу набахти чохь Iазапаш лелийна, цул тIаьхьа набахтешкахь такха яккхий хенаш йиттинчу 14-ннан гергара нах бу хIинца бигинарш, билгалдоккху "Мемориало".\nДIабигина хиллачу дукхахболчийн телефонаш юхаелла ца хилла, ткъа ГIадужу-беттан 27-чохь церан цIарах телеграмехь аккаунташ йиллина пхеа телефонан лоьмршца. АгIонаш схьелларх хаамаш кхочу лоьмарш цIарах йолчу нахе, хаамбо бакъонашларъяран центро.\n"Шеконаш ю, полисхоша провокацеш кечъеш ю аьлла, масала, экстремистийн материалаш зорбане а йохуш, яржон тарло, оцу кегийрхошна дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш дахархьама", - аьлла, яздо шайн хаамехь бакъоларъярхоша.\nКуьршала кIоштан полицин декъан куьйгалхочо Агуев Рустама инстаграме видео хIоттийна Цоци-Юьртарчу АсхабовгIара, шайн нах бигар бакъ ца деш, дIаязйина. Шаьш цхьана а метте дигина а дац, харц информаци ма яржаяхьара бохуш, дехар до цара.\nНохчийн оппозицин IАДАТ телеграм-канало статистика Iораяьккхира, Нохчийчохь полисхоша лечкъийначу нахах. Кху шеран Охан-баттера карарчу батте кхаччалц махкахь байначу нехан терахь 1 511 стаге даьлла, церан информацица.\nМасала, ГIадужу-баттахь 72 вахархо лачкъийна, боху цара. Ву цаьрца полицин белхахо, суьдхо, ГIадужу-беттан 12-чохь Соьлж-ГIалахь дIаяьхьначу леринчу операцехь байъинчу тIемалойн гергара нах а, иштта, оппозицин блогеран Магомадов Сайд-Хьусейнан цIийнах болу нах а.\nКху баттахь вийначу Нохчийчуьрчу кхаа вахархочун цIераш йоху блогерша. Телеграм-каналан информацица, бу уьш Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыровн гергарчун карах некъан бохамехь вийна Дениев Ахьмад а, Дадаев Руслан а. КхоалгIаниг ву, ТIехьа-Мартанахь хиллачу кхийсаршкахь вийна школан хехо Бердукаев Iела.\nIАДАТ телеграм-каналан модератор хилла Тепсуркаев Салман а цхьана, Гезгамашин-баттахь лачкъийна вигира 53 стаг. Нохчийчоьнан Ичкерин дозанал арахьарчу куьйгаллин векал Закаев Ахьмадан гергарнаш а, Кадыровн Австрерчу критикан Мурадан цIийнах берш а, иштта, вийначу Венера Анзоран хIусамненан Исраилова Заремин гергара нах а цхьана бара царлахь.\nМарсхьокху-баттахь 144 гергга стаг лачкъийра, Товбеца-баттахь 35, Мангал-баттахь 30, Стигалкъекъа-баттахь 537, Охан-баттахь 640 дIавигира Iедалхоша, хаамбина IАДАТО.


"Фортанга" хьост дIакъевлина "Роскомнадзоро"\nГIалгIайн оппозицин хьост "Фортанга" Оьрсийчохь йихкинчу сайтийн реестре яьккхина "Роскомнадзоро" аьлла, яздо урхалло шен сайтехь. Шайн телеграм-каналехь "Фортанган" редакцис хаамбо, шайга цунах официалехь хаийтина дац аьла. 2013-чу шарахь кхело экстремистийн леринчу жуьгташка а, оьрсашка а "цабезам гIаттор" аьллачу файлашца доьзна ду хаамийн гIирс дIакъовлар.\n"Фортанган" материалехь цхьаммо дитина йоза бахьана долуш "Роскомнадзоро" доза тоьхна церан сайтана. Реестрца а догIуш, "Вставай, страна Ислам, вставай на смертный бой" аьлла йолийна, "Гнилой кремлевской нечисти загоним пулю в лоб, русизму с демократией" аьлла, ерзийна хилла комментарий. "Фортангас" кехат дахьийтина а хилла "Роскомнадзоре", шаьш и йозанаш дIадайина аьлла.\nНохчийчоьнца дозанаш билгалдаьхначул тIаьхьа республикехь йолийначу протестех а, акцин лидерш лецарх а, царна дуьхьал гIуллакхаш дахарх а шаьш хаамаш Iорабахарна дIакъевлина шаьш аьлла, дIахьедар дина журналисташа.


Зудчуьнга «мокъа ю хьо» аьлча зуда йиталуш юй? - Доьзал - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум бусалба вежарий! Суна Iелам-стаге жоп хатта лаьа.\nНагахь санна зудчуьнга дагахь доцуш «мокъа ю хьо» аьлча хIун дан деза? Зуда йита лууш аьлла дацара иза, ца хууш сихвелла аьлла дара.\nIеламнах вай дацахь а, Iелам-наха цу хьокъехь хIун аьлла хьовсур ду вай, Делан пурбанца.\nIеламнаха дийцарехь, зуда йитаран маьIна долун дешнаш шина тайпана ду:\n1. Леррина зуда йитархьама олуш долуш дешнаш ду, къаьсттина зуда йитарна хIиттийна долу. И дешнаш аьлча, уьш мухха аьлла делахь а зуда йитина лоруш ю. Забаренна аьлла делахь, баккъалла а аьлла делахь а, йитар лууш аьлла делахь а, ца лууш аьлла делахь а, и дешнаш аьлча зуда йитина лору. Iаьрбийн маттахь и дешнаш Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) кхоъ ду боху: «аттIолáкъ» (йитар), «алфирóкъ» (къастар), «ассарóхь» (мокъа яккхар).\nIаьрбийн маттара «аттIолáкъ» (йитар) бохучу дешан маьIна кхечу маттахь гочдина олуш хилахь – иза а леррина зуда йитаран дош хуьлу.\nАмма «алфирóкъ» (къастар) а, «ассарóхь» (мокъа яккхар, паргIат йитар) а кхечу маттахь гочдина олуш делахь – и шиъ леррина зуда йитаран дешнаш ца хуьлу.\nТкъа вайн маттахь а къаьсттина зуда йитарна гIарадаьлла лелош долу дош «йитина» боху дош ду.\n2. Лакхахь долу дош санна, леррина зуда йитарна дехкина а доцуш, делахь а зуда йитаран маьIна шайца хила йиш йолуш долу дешнаш ду.\nЦеран масала ду «маьрша ю хьо», «хецна ю хьо», «паргIат ю хьо», «дIайало хьайн цIа гIо», «йало дIагIо», «мокъа ю хьо», «Iадвита со», «гена яла суна», иштта и санна долу дешнаш.\nИштта дешнаш, нагахь санна зуда йита а лууш аьлла дацахь иза йитина лоруш яц, нагахь санна зуда йита ниййат а долуш аьлла делахь – тIаккха йитина лору иза. Вуьшта аьлча, оцу кепара долу дош аьллачуьнан ниййат а, лаам а хIун бара хьажа веза. Зуда йита лаам болуш аьллехь – йитало иза, лаам боцуш аьллехь – ца йитало.\nТкъа, вайн маттахь, схьагучу суьртехь, къаьсттина зуда йитарна диллина лелон дош «йитина» бохург ду, иза доцург леррина зуда йитаран дош кхин дан а дац. Цундела, зудчуьнга «ас хьо йитина» аьлча – иза йитина лоруш ю, йита лаам хиллехь а, ца хиллехь а.\n«Йитина» боху дош а доцуш, муьлхха а кхидолу дешнаш аьлча, хьажа веза, зуда йита лаам болуш аьлла ду уьш йа дац. Зуда йита лаам болуш, ниййат долуш аьлла делахь – зуда йитина лору, дацахь – ца лору.\nИза билгалдаьллачул тIаьхьа, цигара схьа хьан хаттарна жоп а девза: ахь ма-аллара, ахь хьайн зудчуьнга ца хууш, сихвелла, йитар дагахь доцуш «мокъа ю хьо» аьлла, иштта ахь аьлча хьан зуда йитина лоруш яц.\nТкъа дика хуург АллахI ву! 30.08.2008\n Имам Ан-Нававий, «МинхIáжут-ТIóлибúн», 339.  Уьзза жайна.\n Имам Аш-Ширбиний, «МугIнил-Мухьтáж», 3/281; Имам Ар-Рамлий, «НихIáйатул-Мухьтáж», 6/429.


Соьлж-гIалахь йогуш ю Грозный-Ситих йолу цхьа гIишло, 03Оха2013\nОьрсийчохь уггаре а яьккхийчарах йолу гIишло, Соьлжа-гIалахь яьгна ца яьллера, меттигерачу телехьожийлехь гайтира видеорепортаж, нехан дог-ойланех лаьцна йолу. Дукхачара, шаьш хаза а хеташ, цхьайолчу меттигашкахь дехарца бохуш дара, и меттиг цIанъян бига шаьш.\nИттех стаге хаьттича, царах цхьа а вацара, шаьш хIунда беш бу и цIандаран болх, цунна леррина урхаллаш ма ю, олуш. ХIораммо а, вай паччахь, вай президент хестош къамел дора.\nХIинца, цара дехнарг хилла. Соьлжа-гIалийн мэрино дIахьедар дина, цIе яьллачу меттехь, суббоникаш дIахьош, Iедалан белхахой а, гIалийн могIарера бахархой а хира бу аьлла. Совета заманахь дуйна, дицделла долу, дуьненахь а цхьанна маттахь а гочдан луш доцу и дош, тахана Нохчийчохь маьIан а ца дойтуш лелош ду.\nЯл йоккхучу урхалийн, Нохчийчохь долчу декъо, кхечу Iедалан хьукмателла хьалха дIахьедар дина, шай белхахой, аьллачу дийнахь болх бан кийча бу аьлла.\n«Валлай-биллай суна хаа-м хаара, тхан коча и хIума догIура дуйла. ХIинций бен соьвцна а дацара тхо, оцу субботнике оьхучуьра. Суна-м ца хаа, ша хIокху балхара дIа ца валахь. КIордина хIара ша дерг, бохуш, Маршо радиога дийцира Салман цIе йолчу Iедалан цхьана урхаллан белхахочо. Цо бахарехь, стохка а, лурчах а, мехаза арахь белхаш беш ерриге аьхке дIаяьлла цуьнан. Шен къамел дIаяздайта ца лиириа Салманна. Болх диканиг бу шен боху цо.\nIедалан кхечу белхахочуьнна Аюбан, чIогIа халахетта Соьлжа-гIалара, и лекха гIишло яьгна. Яьлла йолу и цIе дIаейалца, хан яьллалца цигахь вара иза. Амма, цигара гонахь йолу меттиг шен а, ян кхечу нехан цIанъян гIуллакх дац, элира цо.\nАюб: «ХIинца «субботникаш» дIадуьйлалуш ду боху. Белхит вахар ша ду. Цкъа а , шозза а цига вахар хIума дац. лелош хIума ду иза, амма, даиманна, хьайн балхара юккъера а воккхуш, хIора дийнахь болх бар, иза стаг Iовдал хетар санна хIума ду. Цхьанна а меттехь и хIума лелош а дац. КIорIан чохь а магийна дац иза. Тоьура ду-кх, хIара мохк цIанбина наха. ГIалара нах Шелковский кIошта буьгуш, Гуьмсе буьгуш, циагахь нах боцуш санна, болх бина. Йовха йолчу хенахь, малх лаьцна шиъ-кхоъ стаг велла меттиг ю».\nАюбан ца кхета, урамашкахь цIано латорна Iедало алап а луш, болх бечу урхалшна, меттана хIунда бан беза, могIарерачу наха болх? Масла, шаьш иза бича, вукхарпа хIун дийра ду, бохуш вара иза.\nАюб: «Оццула цIан а йина,хIара меттиг дIахIоттина хилча, шаьш лело мегар дара наха. Лерина Iедало ахча а луш болх беш хьакматаш ю: Мэри а, ЖКХ а, «Сурсад» а. Церан6 болх ма буи за. ХIинца мукъне а, и цIано латтийчхьана боьвлера уьш».\n«Олимп» олуш йолу 40 уза лекха йолу гIишло ягарн хьокъехь болу таллам а дIабоьдуш бу.масех де даьлча а , билгала къаста ца делла, хIун бахьанашца хилла и бохам. Цул совнах, иза еш, цхьа а тайпа тIехьожуш а биниа ца хилла иза. Ишшта оцу царехь яьгна боху, и гIишло ечу хенахь мел долу кехат а. Цу бахьанца цуьнан тIехула лаьцна йолу хIун материал ю къасто хала ду боху талламхоша.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – исс шо кхаьчна йоI ялийна хилла, йа муха ду иза?\nАхь хоьттург, Бусалба динан мостагIаша дукха хьехош долу хIума ду, вайн Пайхамаран (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) сий лахдан гIерташ цара дукха дуьйцу хIума ду, хIокху динна шайн ала кхин хIума ца дисича, цара хIара дин вайга схьакховдийна волчу элчанна ала гIертош долу хIума ду. И хIума – вайн Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Iаиша ялор ду (Дела реза хуьлда цунна). Бакъду хьуна-м Бусалба динан мостагIаша иза хьехош хезна ца хила а мега, делахь а хаар зен дац иза.\nМуха ялийна Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Iаиша (Дела реза хуьлда цунна)?\nВайна массарна а ма хаъара, Iаиша Абу-Бакаран йоI ю, Дела реза хуьлда цаьршинна. Пайхамарна уггар дукха езаш хилла зуда а ю, цуьнан зударшна юкъахь марехь хилаза а йолуш цо ялийнарг а ю. Iаишатан ялх шо кхаьчначу хенахь, ХьавлахI бинт Хьаким цIе йолчу зудчо (Дела реза хуьлда цунна) Пайхамарна хьахийна хилла Iаиша (Дела реза хуьлда цунна). Иза шена хьахийначул тIаьхьа цо дуккха а ойла йина цу гIуллакхан, тIаккха тIаьххьара а, шен уггар хьомечу стагца долу шен гергарло захалонца чIагIдеш, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) мах а бина, шен цIар тIе яьккхина иза. Цул тIаьхьа, цуьнан исс шо кхаьчначул тIаьхьа, «иза йолчу чу вахана иза», цуьнца гергарло чIагIделла цуьнан, кхечу адамийн муьлххарчуьнан а йоллу юкъаметтиг кхоллаелла цуьнан цуьнца. Iаиша (Дела реза хуьлда цунна) Пайхамарна (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) уггар дукха езаш йолу зуда хилла, цул хьалха цо ши зуда ялийна а хилла: Хадижа а, СавдахI а.\nТахана цхьаболчу наха – динан мостагIий болчара а, боцучара а – цецбуьйлуш хоьтту – «муха ялийна исс шо кхаьчна йоI?» – бохуш. Къаьсттина, дин бехдан гIорта бахьана карийна цунах малхбузенан Iилманчаш бу бохучу нахана (оьрсийн маттара - востоковедаш). Ткъа церан хьекъалшца а, кхетамашца а вай хьевсича-м вай – нохчаша масала – дика а, нийса а хеташ лелош долу дукха хIума харц а, гIалат а, адамаллийца догIуш доцуш а хир дара. Цуьнан масала вай жима лахахь далор ду.\nПайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) оцу хенахь йолу Iаиша ялорехь вон а, оьздангаллийца догIуш доцуш а хIума ца хилар хоуьйтуш, цхьа масех «бакъдерг» довзийта деза:\n1 – Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ваьхна йолчу заманахь, иза ваьхна волчу къома юкъахь, церан Iадаташкахь-кхетамашкахь вон хIума лоруш ца хилла жималлехь йолу йоI ялор. Йа Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) доьххьарниг а ца хилла цу хенахь йолчу йоIаца захало динарг. Масала, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) цуьнца захало хьахадале хьалха, иза шена ехна хилла Джубайр ибн Ал-МутIIим ибн Iадийс. Цо иза Пайхамарал а хьалха ехна хиларо гойту, Iаиша шен къоман Iадаташца, маре яха кийча хилла хилар, царна юкъахь иштта захало деш хилла хилар.\nМасала, Iабдул-МуттIалиба – къанвелла волчу воккха стага – ялийна хилла дуккха а шел жима йолу ХIалахI, Аминатан девешин йоI. Цо иза ялийначу дийнахь, цуьнан кIентех уггар жимачо IабдуллахIа – Пайхамаран дас – ялийна хилла ХIалатан хенара бен йоцу жима АминахI, Пайхамаран нана.\nМасала, Iумар ибн Ал-ХаттIаба (Дела реза хуьлда цунна) ялийна хилла Iелин (Дела реза хуьлда цунна) йоI, ша цуьнан деден хеннара воллушехь. Цул совнаха, Iумара шен йоI хьахийна хилла Абу-Бакарна, цаьршинна юкъахь йолу хан Пайхамарна а, Iаишатана а юкъахь ерг санна йоллушехь.\nИ масалш кIеззиг долу цхьадерш бен дац, Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – волчу заманахь, цу хенарчу Iаьрбоша – керстанаша а, бусалбанаша а – иштта захалонаш деш хилла хилар гойтуш, царна юкъахь иза лар тIехь хIума хилла хилар а гойтуш.\nТкъа таханлерачу цхьаболчу керста-нехан «бIаьргашца» хьаьжча и хIума лар тIехь дац, хIетахьлерачу Iаьрбойн «бIаьргашца» хьаьжча иза вон хIума дац. ТIаккха, вай а таханлерачу «европера малхбузенан Iилманчийн» кхетамашца ойла йан дуьйладелча, масала вайна юкъахь ялхийтта а, пхийтта а, дейтта а шо кхаьчча маре боьлхуш болу йоIарий «лар тIехь» бац, йа уьш балош берш а оьзда бац. Делахь а, шовзткъа шо кхаччалц масийтта стагца Iен а Iийна, тIаккха маре йахар церан лар тIехь ду, ткъа вай и санна ерг юьйш ю. Церан шай кхетам бу, вайн вешан кхетам бу.\nИза кхин а дика довзуьйту таханлера цхьайолчу пачхьалкхийн низамашкахь вовший реза а долуш эвхьаза юкъаметтиг хилийта магош йолчу хенаша. Масала, 12 шо кхаьчначу йоьIан бакъо ю борша стагца эвхьаза юкъаметтиг хилийта, Ватикан пачхьалкхехь а, Колумбехь а, Филиппинехь а, Мексикехь а. Масех шо хьалххалц иштта бакъо хилла ю Испани пачхьалкхехь, ткъа хIинца цигахь и хан 13 шо ю. 13 шо кхаьчна хилчахьана эвхьаза юкъаметтиг хилийта бакъо луш ю Аргентинехь а, Нигерехь а, Къилбаседа Корехь а, Японин цхьайолчу кIошташкаш лелачу Iедалехь а. 14 шо кхаьчча и бакъо луш ю ткъех сов пачхьалкхан низамаша. ТIаккха иштта охьадогIу и шераш тайп-тайпана пачхьалкхашкахь, пхийттанна тIера ткъанна тIе кхаччалц. Цигара схьа го вайна, шийтта шо а, кхойтта шо а кхаьчна йолчу йоIа и хIума лелор цхьаболчарна тамашийна хеташ ца хилар, цара иза магош хилар, дуккханна а иза инзаре хеташ хилар а, цара иза магош ца хилар а. 2 – Таханлера Iилмано билггал тIечIагIдина а долуш бакъдерг ду, довхачу мехкашкахь дехаш долчу къаьмнийн божаберийн а, зудаберийн а кхиар а, захалонна кийча хилар а хенаца дуккха а хьалхе хуьлу, шийлачу мехкашкахь дехаш долчу къаьмнел а. Пайхамар а (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) цуьнан къам а даьхна болу мохк вайна ма-хаъара чIогIа бовха мохк бу, цундела цигахь божабераш а, зудабераш а дахаран хьалххарчу шерашкахь кхиъна бевлла хуьлуш хилла. Цул совнаха, зударшна шайна юкъахь а ю башхаллаш, цхьаберш дегIаца а, кхиарца а гIолий хуьлу кхечарел, вуьйжуш мелла а гIийла а, кхиаза а хуьлу. Кхин а, зуда кхиъна хилар а, ца хилар а хенах доьзна дац, цундела цхьаболу зударий хьалххе кхуьу – масала вай долчахь дейтта шо кхаьчча а маре йоьду – цхьаберш тIаьхьа бен ца кхуьу. Ткъа кхиъна яьлла йолу зуда маре йахар а, иза ялор а дика хIума ду, вон хIума дац.\n3 – Таханлера «европера малхбузенан Iилманчашна» сакхт карийна Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Iаиша жима а йолуш ялорехь, ткъа иза баккъал а сакхт делхьара, иза цуьнан къоман юкъахь лелаш-мегаш хIума ца хиллехьара, цуьнан уггар хьалхарчу мостагIашна – бусалба динан уггар хьалхарчу мостагIашна – Къурайш-тайпанан мушрикашна и сакхт уггар хьалха карийна хир дара, цара иза Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дукха сиха доьхьал тоьхна а хир дара, цунах бахьана а дина Бусалба дин харц дан гIоьртина а хир бара уьш. Амма цара иза цунна доьхьал ца тоьхна, йа иза цунна доьхьал а ца даьккхина. ХIунда? ХIунда аьлча, вай хьалха ма-аллара, царна юкъахь иза йа сакхт ца хилла, йа галдаьлла хIума а ца хилла.\nIаиша (Дела реза хуьлда цунна) жималлехь Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ялор гIалат хIума доций девзинчул тIаьхьа, иштта хаттар кхолладала тарло коьрта чохь: кхиъна яьлла йоI жималлехь ялор-м вон хIума дацара, ткъа Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) кхечарна юкъахь къаьсттина и Iаиша ялоран хIун бахьанаш хилла-те? ХIун хьекъале бахьанаш хилла-те и захало дайтинарш? Цо шен кхиболу зударий а цхьана дикчу бахьанашна балош хилла-кх, ханна йоккханиг а, йиссина Iаш хилларг а, шен доттагIучуьнниг а, шен уггар буьрса мостагIчуьнниг а, иштта кхидIа а…\nИ бахьанаш вайна девзарш а, ца девзарш а хир ду. Ткъа вайна девзарш хIорш хир ду:\n1 – Пайхамарна (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) гIенах гина хилла, Iаиша шен зуда ю аьлла. Имам Бухарис дийцина, Iаишас (Дела реза хуьлда цунна) Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) шега элира аьлларг: «Суна хьо гIенах гайтира шозза. Суна хьо гира цхьана дарин кIади юкъахь, «хIара хьан зуда ю» олуш хезира суна. ТIаккха ас и кIади хьалаайдича, иза хьо хилира. ТIаккха ас элира: «Нагахь санна иза Делера делахь – Цо чекхдоккхур ду иза». Ткъа пайхамаршна гуш долу гIенаш - Делера хаамаш бу, Делера "вахьйу" ду. 2 – Пайхамарна (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) гина хилла хила тарло, Iаиша жима йоллушехь хьекъале а, кхиаме а, кхетаме а хилар. Цундела, шен хьал а, шен дахар а бусалба нахе ма-дарра, уггар дикчу суьртехь цуьнга дIакхачадайта ялийна хила тарло цо иза.\n3 – Iаишатан да Абу-Бакар (Дела реза хуьлда цаьршинна) Пайхамарна (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) уггар уллера асхьаб хилла, цаьршинан уьйр чIогIа йоккха хилла, цундела и юкъаметтиг захалонца чIагIйина цо. Ткъа асхьабашна-м йоккха сийлахьалла хилла Пайхамарца (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) захало хилар.\nУьш ду, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Iаиша ялоран цхьадолу бахьанаш.\nIаиша (Дела реза хуьлда цунна) Пайхамарна уггар дукха езаш хилла зуда ю, цуьнан зударшна юкъахь марехь хилаза а йолуш цо ялийнаарг иза бен яц. Цуьнан зударшна юкъахь, Iаишатан чоьна чохь бен Къуръан доьссина дац Пайхамарна тIе (Делера салават а, салам а хуьлда цунна). Цуьнан зударшна юкъахь хилла ца Iаш, хIокху умматан массо зударшна юкъахь а уггар чIогIа, уггар дукха Iилма долуш хилла ю Iаиша, дукха баккхий асхьабаш хеттарш деш хилла ду цуьнга бусалба динах лаьцна. Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна), ша лечу хенахь, шен вукху зударша шена пурба деллачул тIахьа, цуьнан чоьна чу а вахана, цуьнан чохь, цуьнан куьйгашна хьалха вала а велла, цуьнан чохь дIавоьллина а ву иза. Iаиша (Дела реза хуьлда цунна) хIокху умматера массо АллахIах тешаш болчу бусалба нехан нана ю, Пайхамаран (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) кхиболу зударий санна.


20 шо долчу дагестанхочо 14 шо токхур ду набахтехь талламча ерна\nМосква-махкарчу кхело 14 шо хан тоьхна набахтин луьрачу хьолехь такха Дагестанера схьаваьллачу студентана-медикна Абдулазизов IабдулIазизна. Иза бехкевина лаккхара жоьпалла долу девнаш зуьй талламча Шишкина Евгения ерна.\n"Медиазона" портало бечу хаамца, Абдулазизовс шен доттагIчуьнца Грунский Кириллца цхьаьна реза хилла мехах зуда ен, цара герз диттина йийна Шишикина, ягийна цуьнан машен. 18 а, 17 а шераш хилла церан зулам дечу хенахь.\nХьалхо талламчаша даржийра, Шишкина шен болх бахьанехь йийна хила тарло, аьлла. "Коммерсантъ" газето яздира, талламча "Аэрофлотан" бонусашца лелийна хьарамлонаш зуьйш яра, аьлла. Би-би-си корпорацин Оьрсийн редакцино бахарехь, Шишкинас деа шарахь теллина хилла Оьрсийчоьнан аьчка некъийн урхаллехь билеташца бозбуанчаллаш лелор.


Ростов гIаларчу дуьненаюкъарчу Платов аэропортехь ши пассажир лаьцна, кемана хуучу заманчохь коронавирусан харц тесташца. Ялх батте гергга хан кхачайо цу шинна, хаамбина "Кавказский узел" (Оьрсийчохь арахаьарчу агентийн стусе яьккхина, амма цо тIе ца эцна шена и цIе) ресурсо.\nТаллам бечу юкъанна полицин белхахошна къаьстинера, COVID-19 вирус юй хьожуш зударша тесташ йина цахилар. Бехктакхаман гIуллакхаш даьхна цу шинна дуьхьал.\nОьрсийчоьнан массо а регионашкахь шен-шен QR-кодаш ю юкъаяьхна кеп-кепарчу меттигашка воьдуш дIагойтуш. Цхьана кепара стандарт йоцуш, уьш ерриш а вовшех къаьсташ ю. ГIуран-баттахь коронавирусан ун лахделла, амма QR-кодийн система цхьаццайолчу регионашкахь хIинца а лелаш ю.\nХьалхо хаамашкахь яздора, СOVID-19 вирусна дуьхьал вакцина йина а, ПЦР-тесташ а ярх харц кехаташ эцначийн цIераш йохка йолийна къайлахчу форумашкахь а, телеграм-каналашкахь а аьлла. Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан статистикаца, 2021-чу шарахь пачхьалкхехь бIе бехктакхаман гIуллакх диллина ПЦР-тесташца а, вакцинаци ярх сертификаташца а, QR-кодашца харцонаш лелорна.\nКоронавирусна дуьхьал прививкаш йина шаьш аьлла, мах белла харц сертификаташ эцначу итт сов стагана нуьцкъаша вакцинаци йина Нохчийчохь, хаам бина Baza телеграм-канало дахначу шеран Товбеца-баттахь. Соьлжа-ГIалахь каравеанера 63 шо долу Тучаев Джамалайла. Бакъоларъяран органийн версица, бух боцуш харц кехаташ деш хилла цо, вакцинаци йарх тоьшалла деш. Камерана хьалха дIахIоьттинчу цо дIахьедира "ша нийса цахиларх".\nМасех де даьллачул тIаьхьа полисхошна къаьстинера, вакцинаци ца йойтуш, Тучаевгара сертификаташ эцначу Нохчийчуьрчу бахархойн цIераш. ХIораннан цIа а оьхуш, кхерамаш тийсира царна тIаьхьа хиндолчун, "шайн лаамехь" прививкаш цара яйта езаш хилар тIе а дожош. Реза хила декхаре бира уьш.


Туьнкалг — Википеди\nТу́ьнкалг — дагаран сурсаташ атмосфере дӀадохуьйту ирахь лаьтта биргӀан гӀирс. Туьнкалган болх баран хьесап доьзна ду озоран эффектаца, цуцо газан массаш дехьаозайо туьнкалган чу доьда Ӏуьргера арадолучу Ӏуьрге кхаччалц. Туьнкалгаш хила тарло гоьрга, овалан, шортта сенаш долуш, йо уьш ца богучу гӀирсах — Ӏаламан тӀулгах, кибирчигах, кхийранах, асбоцеманцах, металлах я бетонах. Промышленностан туьнкалгаш масех бӀе метр лекха хила тарло.\nХарьковн ЙЭЦ туьнкалг (330 метр)\nТуьнкалгийн хьала-охьа, пурх, анасизаца хершнаш хуьлу пешийн, пилтийн, кхин дагорг лелочу гӀирсийн кӀура дӀабохуьйтучу системашкахь. Туьнкалг чухула йоьду газаш кӀура лела биргӀан чу а йоьдий, тӀаккха арахоьцу атмосфере. Цхьаьна биргӀан тӀе масех туьнкалг таса а мега.\nДуьххьара туьнкалгах лаьцна яздина греко Теофраста вайн эрал хьалхара IV бӀешарахь\nАнтикан дуьненахь лелайора гӀишлонан пенашна юкъахула йоьду биргӀанаш газаш пурнин чура дӀаяхийтархьама, амма боккъал а йолу биргӀанаш Европехь юкъаевлира XII бӀешарахь. Промышленностан кӀура дӀабохуьйту биргӀанаш юкъаевлира XVIII бӀешо чекхдолуш.\nТуьнкалгаш кхоллаялар уьйр йолуш ду доздаран системашца. Уггаре атта йинариг царех — гуонаха тӀулгаш дехкина цӀе. Ишттачу йохъяран «конструкцино» таро лора ширачу заманахь цӀеран уллехь вохвала, кечбан цхьа атта кхача. Йовхо алсама латтийта хӀун дан деза боху хаттар адамаша тӀаьхьа хӀоттийра, шеш къилбаседехьа гена мел кхелха. Масала, Уссурин зонехь, и мехкаш тела волу яздархочун-новкъахочун В. К. Арсеньевн тешаллашца, Корейра охьахешинчеран хӀусамаш йохйора чӀогӀа тамашийна туьнкалгашца, цуьнан харшаш дехкина дара цӀийнан цӀенкъа бухахула, нах бехачу зонашкахь, уьш бохбеш. КӀура араболара хара йолчу диттан чухула, иза туьнкалган арахьара декъан метта дара.\nТкъа Русехь йохъяран система лелош хилла туьнкалгаш а йоцуш — тхьов тӀаьхь Ӏуьрг доккхий. XVII бӀешо кхаччалц гӀаланашкахь массо а адамийн чкъоьрийн пешаш иштта яра. И чоь йохъяран хьесап кхераме а дара, хӀунда аьлча цӀа чохь гуллора адаман зуламе йолу хьаьха газ. Ткъа кхин а иштта йохъен хӀусам чӀогӀа хаза ца хуьлура — пенаш гуттара цӀандан дезаш хуьлура. Пешашна кир тохар лелош ду генара схьа, юьхьанца и пеш хазъян тухуш бацара, ткъа тухура пешо болх муха бо хьожуш — кӀайчу тӀоьхалонехь дика хаало муьлхха а, лелхарш, херонаш, цигахь кӀурз буьллу.\nТуьнкалгийн коьрта Ӏалашо ю газаш (дагорган дагаран сурсаташ пешан чуьра) араяхар. Цаьрца ухьаьна туьнкалгехула арабоккху кӀур, кӀурз, чим, уьш, нагахь туьнкалг чухула нийса ца йинехь охьаховша тарло туьнкалган чухулара пенашна тӀе, тӀаккха тӀаьхьа газаш чекхйовла новкъарло йо. Иза ца хилийтархьама, туьнкалг чухула ма-ялло шера ян еза, оьрнаш а, херолаш а, аратаьӀна хӀума а доцуш, кӀурзан «тасабала» меттиг ца хилийтархьама. Амма мегар дац туьнкалг чухула поппарца хьаха, цуо йовхо гӀуо чекхйолийта, конденсат а хилла туьнкалг тӀунъян тарло, тӀаккха хӀаваан циркуляци (уозор) гӀуо хир ю.\nТуьнкалгийн кхин цхьа Ӏалашо ю пешан дика уозор латтор, иза дозу туьнкалгийн кӀур дӀабохуьйту харшан шораллийца а, локхаллийца а. Туьнкалгах арайолучехь дагаран сурсатийн температура хила тарло 373 К сов (100°С гергга), цуо таро йо йохъяран конструкцехь ша уозор дан — хӀаваан довха чӀоьрнаш шийлачаьрца хийцаран новкъа. Цундела туьнкалган пенийн стоммалла хила еза цхьаъ ах кибарчиг я сов (ораман тайпана туьнкалгийн уггаре хуьлу иза), ткъа локхалла — 5 метр а, сов а, пешан тӀиера хьала.\n↑ К примеру, в конструкции русских печей предусмотрены горизонтальные участки дымохода для обогрева помещений; они позволяют снизить скорость газового потока и эффективную передачу тепла ограждающей конструкции дымохода, которая в свою очередь передает тепло в помещение\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Туьнкалг&oldid=3232557»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 21 сентябрь 05:01\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 21 сентябрь, 05:01.


Еари-де 20 Дечкен-бутт 2022\nУрдунерчу нохчаша чIогIа дозалла до маьршачу Нохчийчоьнан - Ичкери пачхьалкхан байракхах. Евзаш йолчу берзан сурт го кхузахь масанхьа а – мешенашна тIехь а, духарца а, гIишлойн пенаш тIехь, цхьацца догIанаш тIеухкучу хIуманашна тIехь а…\nГуьржийн оппозицин "Мтавари архи" телеканалан куьйгалхочо Гварамия Никас Нохчийчоьнан куьйгалхо бехкевина, шена тIелатар кечдайтарна. Гварамия Никас чIагIдарехь, оцу Iалашонца Кадыров Рамзана Гуьржийчу хьажийна хилла кхо киллер\nCOVID-19 коронавирусана дуьхьал Китайн ламастан дарбанах пайда оьцур бу Пакистанехь. Цу хьокъехь кхиамца клиникан зераш дина хиларх лаьцна хаам бина оцу мехкан могашаллин министралло\nДечкен-бутт 14, 2022\nНохчийчуьрчу бахархоша хаамаш бо, республикехь ницкъаллин структурийн белхахой рейдаш еш хиларх лаьцна, бахархойн бедаршна тIехь а, церан хIуманашна тIехь а берзан символика лоьхуш. Борз ша тайпа меттиг дIалоцуш ю нохчийн культурехь. Майраллан а, доьналлан а симбол йолчу Беттан кIеллахь Iуьллучу ша\nДечкен-бутт 12, 2022\nЕвроперчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело сацам бина Къилбаседа Кавказерчу бахархошца доьзначу масех гIуллакхехула. 2000-гIа шераш дуьйлалучу хенахь Нохчийчохь нах хьйизорца доьзна ду царах цхьа дакъа\nКраснодаран махкахь бакхтакхаман гIуллакх долийна арме вигинчу шина къона салтичунна дуьхьал, ницизмна реабилитаци ярехула йолчу артиклехула. Болчу хаамца, Краснодаран махкахь Молькино олучу тIеман декъехь хIинцца арме вигинчу салтичо ницкъаллин латаран приемаш гайтина скульптурина тIехь\nДечкен-бутт 07, 2022\nСтохка Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь доьзалш дIасакъастаран терахь алсамдаьлла шозза-кхузза ала мегар долуш. И терахьаш 11 беттан бен дац. Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а кхечу регионашкахь доьзалш къастар иштта лакхара дац\nДечкен-бутт 05, 2022\nКадыровхочо оьрсийн эскархойх “оккупанташ” аьлла\nКадыров Ахьмадан цIарахчу нохчийн спецназан командиран гIоьнчас, оьрсийн эскархойх "оккупанташ" аьлла. Оцу кепара йоза тIехь долу сториз гучуелира капитанан Солтаев Илесан инстаграм агIонехь, 1995-чу шеран Дечкен-беттан 1-чу дийнахь Соьлжа-ГIалина штурм ярх лаьцна инстаграмехь комментарий еш


"Iожаллин эскадронаш" Киеван урамашкахь\nУкраина -- Киев, Чиллан-бутт 4, 2014\nДукха хан йоцуш, лачкъа а вина, етташ хьизийна волчу Евромайданан жигархочо Булатов Дмитрийс чIагIдо, шена ницкъбинарш дика оьрсийн мотт буьйцу нах бара бохуш. Зуламхоша лерг а даьккхина, маIарш йохуш хьийзийна волу Булатов карарчу хенахь Литвахь дарба деш ву. Цунна хетарехь, цунна ницкъбина нах Украинехь талораш дечу «Iажаллин эскадронашна» юкъара бу.\nБулатов Дмитрий лачкъийнера баханчу беттан 22-чу дийнахь. Иза дIавигинчу наха, масийтта дийнахь ницкъ а бина, охьатеснера иза Вишенки олучу Киевана гена йоцуш йолчу эвлан йистехь.\nАмма цу деношкахь Булатовна цкъа а ца гира ша лачкъийначу нехан яххаш. Делахь а цунна хезара уьш. Ткъа Дечкен-беттан 31-чу дийнахь Киевехь Булатов Дмитрийс дийцира и нах оьрсийн акцент йолуш бара аьлла.\nЦу гIуллакхо къаргйира Украинехь дуьхьалонан акцешкахь дакъалоцучу нехан хилла шеко. Царна хьалха а моьттура Янукович Викторан Iедал лардеш низамаца йоцу оьрсийн тобанаш ю аьлла.\nДемонстанташа чIагIдарех, царна гина «Беркут» тобанерчу милцоша оьрсийн соьмаш украини гривна олучу ахчанах хуьйцуш а , царна хезна цара цIена оьрсийн мотт буьйцуш а.\nОппозицин лидерех цхьаъ волчу Яценюк Арсенийна хетарехь, Майданехь демонстранташна а, журналисташна а етташ а, уьш лечкъош а, наггахь бойуш а ерш «Iожаллин эскадронаш» ю.\nАмма Оьрсийчура журналистана, кхерамазаллин хаттаршкахула волчу экспертана Солдатов Андрейна хетарехь, хIинца а хьалхе ду и зуламаш дарна Оьрсийчоь бехке ю бохуш чIагIдан.\nСалдатов Андрей: «Оьрсийн акцент а йолуш къамел деш болчу нехан го инзаре боккха хила мега. Царна юкъахь хила мега Оьрсийчура а, Беларусера а, Украинера а бахархой. Со кхета уьш саготта хиларх.\nСо кхета дуккха а хенахь кхерам хиларх, цхьа дакъош, я цхьацца Оьрсийчура нах Украине баьхкина хила мега аьлла. Амма, суна хетарехь, цкъачунна дукъа къезиг тоьшаллаш ду цунах лаьцна цхьаъ билггала дийца".\nАмма Оьрсийчоь Украинерчу хьолана юкъагIерташ яц бохучух теша хала хуьлуш ду, керла тоьшаллаш гучудуьйлуш а долуш.\nДукха хан йоцуш Оьрсийчоьнан ГIезалойчура шина журналисто дIахьедар дира цIена оьрсийн мотт буьйцучу наха баханчу беттан 31-чу дийнахь йиттира шайна аьлла. Цу наха Киеверчу петар чура араваьккхина номерш йоцучу Iаьржачу машенахь дIавигина хилла ши журналист.\nЦу кеппара дIа а бигина йиттина оппозицин жиграхошна Луценко Игорна а, Вербицкий Юрийна а.\nЦхьаболчу тергамхошна хетарехь, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисийн тобанаш маьрша лелаш ю Украинехь. Iедалша леррина ледара йитина Украини кхерамазаллан сервис, къаьсттина контрталламан сервис аьлла, хета меттигерчу журналистана Райхел Юрийна. Кхечу пачхьалкхаийн талламан сервисашна Укрианехь ялсамане ю бохуш чIагIдо цо, шен материалашкахь.\nБерезовец Тарас Украинера политикан технолог ву. Стохка Лахьан-бутт чекхболуш Евромайдан олу дуьхьалонан акцеш юьйлаелча Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша шайн агенташ хьовсийра Украине бохуш, дуьйцу цо.\nБерезовец Тарас: «Киевехь вуно дукха Оьрсийчоьнан талламан сервисийн белхахой бу тIеман министраллан коьртачу талламан урхаллан эпсарш а, Федералан кхерамазаллин сервисан эпсарш а.\nУьш коьртачу декъана уьйраш латторан декхарш кхочуш деш бу, шайна юкъахь Украинин ницкъаллин структураш а йолуш. Цара хьехамаш беш хила мега, дуьхьалонан акцешца къийсам латтор хьокъехь, Оьрсийчохь иза хIинцале а дина ма хиллара».\nЦхьаболчара чIагIдарехь, «Iожаллин эскадронаш» тера ю Нохчийчохь тIемаш доьлхуш «террорахой», ткъа иштта бакъонашларъярхой а, журналисташ а байа ФСБ-но кхоьллинчу тобанех.\nАмма массо а бац и тобанаш оьрсех лаьтташ ю аьлла хеташ. Березовеца дийцарехь, Украинин ницкъаллин структураш пайда оьцуш хила а мега Оьрсийчоьнехь безам ца хиларх, шаьш оьрсий ду моттуьйтуш. Ткъа цунах теша кийча бу Евромайданехь дуьхьалонан акцеш дIахьош берш.\nБерезовец Тарас: «Баккъалла а хила мегаш дерг ду и нах лечкъийнарш цхьа а оьрсий а боцуш, украинахой хилла хилар. И деш берш Украинера ницкъаллин структурийн белхахой хила мега, оццу Беркутера дакъоша, масала. Уьш леррина нах шайн лорах баха гIерташ хила мега".\nАмма цуьнга хаьжна доцуш, нагахь тIелетарш ца совцахь дукхах болчу украинахоша цунна бехке йийра ю Оьрсийчоь. Кху кIиранах Сочи Олимпиаде баха новкъа бовлуш бу Украинин спортхой.\nЦарна хьажийначу постер тIехь аьлла ду: «Шу доьлхуш ду Украинера машаран дуьхаьлонан акцийн декъашхой байар тIедуьллуш а, уьш байарна мах луш а йолчу пачхьалкхе».


Немцова Жанна: Оьрсийчоьнан пропагандо дойу адамаш\nДукха хан йоцуш вийначу Немцов Борисан йоIа Немцова Жаннас дIахьедар дина федералан телеканалийн а, газетийн а белхахоша масийтта шарахь хьагIгамо кхоьллира шен дега а, кхечу оппозцин декъашхошка а аьлла. Цуьнах лаьцна цо яздина «Ведомости олучу газетехь».\nОьрсийчоьнан пропагандо массо а хIума хIаллак до. Цо синкхетам хIаллак бина ца Iаш, лортIехь долу хIаллак дина ца Iаш баккъалла а бойу нах, бохуш яздо Немцова Жаннас "Ведомости" газетехь. Чиллан-беттан 27-чу дийнахь шен да Немцов Борис вер политикан бекхам бу боху цо.\nТкъа цунна жоьпаллехь бу дуккха а шерашкахь цуьнга а, кхин болчу оппозицин декъашхошка а цабезам кхуллуш хилла федералан телеканалийн белхахой аьлла хета Немцована. Iедалан политикан реза боцучерах къоман ямартхой бинера цу наха, бохуш яздо цо.\nНемцова Жаннина хетарехь, пропаганда яр зулам дац. Иза карарчу заманара дерриг а дуьнентIехь информацица доьзна хIоьттинчу хьолан цхьа дакъа ду. Амма зулам ду цу пропагандах пайда эцар тIом баре а, адамашна тIехь ницкъ баре а кхойкхуш.\n-И бахьана долуш таIзар дира ШолгIа дуьненара тIом чекхбаьлча иттаннаш нацистийн пропагандисташна,- дагадоуьйту Немцова Жаннас. Цо кхин а масаллаш даладо адамашна юкъахь хьагIгамо кхолларна нахана таIзарш дина хилар кху тIаьхьарчу хенахь а.\nХьалхо, зорбанан гIирсашна интервью луш, Немцова Жаннас дIахьедар дира Немцов Борис бусулба динна лерна вийна бохург бакъ дац аьлла. Цо дийцарехь, церан доьзалехь цхьатерра ларара кху дуьнентIера массо а динаш.\nКху деношкахь хаам кхаьчна, Немцова Жанна Оьрсийчура дIаяхана аьлла.


Нохчашна ницкъбо набахтешкахь\nНохчийчоь --"Зачисткан" жамI - лецна буьгуш бу кегийрхой, Нохчийчохь "шолгIа" тIом лаьтта зама.\nОьрсийчоьно ша тΙамца нохчийн къоман тоьлла кΙонахий хΙаллакбеш, баланза шен каракхачийнарш набахтехь бахкабо тахана, тΙехь еш вуно еза гΙелонаш а йолуш. Оцу хьолан балаболуш вац кху дуьнентΙехь ткъеха стаг а, я политикаш а, я пачхьалкхийн дай а. Цундела наггахьверг валар а ду доккха хIума...\nКху деношкахь Нохчийчохь юха а гIарадаьлла Оьрсийчоьнан набахтешкахь вайнахана гIело еш хилар. Харцонашца хIинца коьртах яьлларг ю Ставропол-мехкан Пятигорскера дов кхеле кхачале бехке лорурш чохь бахкош йолу набахте. Цу чохь шен вешина ницкъ бо аьлла леткъина адамийн бакъонашларьярхочуьнга Нухажиев Нурдига Ашаева Лолита. Цо дийцарехь, Ашаев Валидна цу набахтерчу низамхоша дуккхазза а йиттина Нохчийчохь байинчу шайн накъостех бекхам бо шаьш бохуш.\nНухажиевс и тайпа харцонаш совцаяре воьхуш кехат хьажийна Пятигорск-гIалин прокуроре Кардашин Юрига. Цу тIехь цо боху, Нохчийчохь шолгIа тIом болалуш Ашаев Валидан 10-11 шо бен а ца хилла, цу набахтехь и воцуш низамхоша гIело яллош кхин а масех нохчий къомах кегийрхо а ву, аьлла.\nОьрсийчоьнан набахтешкахь хенаш токхуш болчу вайнаха зовкх хьоьгуш цахиларан вуно дукха тоьшаллаш до бахархоша а. Шен гергарчу стагна мукъавала цхьа бутт хан йисича, боху Новр-кIоштарчу Вахас, иза низамхоша кисанахь наркотикаш карийна кеп а хIоттийна, юха а кхела хьалха хIоттош ву.\nКрасноярск-кIоштахь набахтехь волу шен ваша, цхьана гIезалочунна ницкъ беш Iа а ца велла, юкъавоьлла аьлла, низамхоша йиттина, охьавиллина, дуьйцу Соьлжа-гIаларчу Хьасана. Цунна йиттина бутт баьлча бен шаьш тIе а ца кхачийтира цунна, боху цо.\nМел бух болуш ду нохчашахь цу кепара гIело яллайо бохург? Ахь стенца дузу набахтешкахь болчу низамхоша сел эвхьаза, кIоршаме адамийн бакъонаш талхор? Стена гIерта вайнах, хIуъу а дина а, шайн гергарнаш Нохчийчу схьабало? Иштта хаттар дира Маршо Радионо ткъа шарахь гергга прокуратуран биста кхаччалц Оьрсийчохь ницкъаллин структурашкахь белхаш бинчу соьлжагIалахочуьнга Висхане.\nВисхан: «Цкъа делахь, нохчашна дуьхьал лелош йолу политика ю иза. ТIамца доьзна хила а тарло иза. Хаамийн гIирсаша нохчочуьнгара даьлларг цIарца кхайкхош хуьлу муьлхачу къомах ву а дуьйцуш.Ткъа оьрсийчуьнгара даьлларг цхьа могIарера гIуллакх санна хьахадой дуьту. ... И тIом баьккхинарш вайнах ца хилла. Дуккха а оьрсий бала ма беллий кхузахь тIамехь. Цундела хьагI-гамо лелош бу уьш вайца. Массо агIор вон цIе йоккху вайн хаамийн гIирсаша а».\nМаршо Радио: Новр-кIоштан набахтерчу хьаькамаша даре а деш, шайн гергарнаш цига набахте схьабало гIерта дукха а нохчий. Уьш схьабало хьашто ца хилийта, и харц, ца богIу ницкъ ца байта, харцонаш ца лелаяйта Iедало хIун дан догIу, хьуна гергахь?\nВисхан: «Харцонаш ца лелаяйта, низамхочо йина харцо мел жима елахь а, яьлла йолу харцо талла еза, бехкечунна таIзар дан а деза. Нохчочуьнгара даьлларг а кхайкхайкхадахь, цара ишта Iорадаха деза кхечаьргара дуьйлу зуламаш а. Къайладахийтина дита ца деза, стенна аьлча, цу цхьана харцоно кхин харцо кхуллу, вукхо кхин харцо кхуллу. …Низам массарна а цхьаъ хила деза".\nМаршо Радио: И харцонаш кеста совцор ю, нийсо-бакъо тоьлур ю ала мел дегайовхо ю?\nВисхан: «Деллахь, хIинцалерчу политикаца и дIадер ду аьлла ма ца хета суна. Стенна аьлча, и дIадалийта бахьанаш ду лелон дезаш, цкъачунна уьш лелош дац. Суна-м ца го. Арахь ца хIума нисделча, нахала долу. Ткъа набахти чохь дерг, циггахь дуьсу, Iора а ца долуш. И хьал тодан Москохара лаам хила беза. Шайн набахташкара къизалла гIараяха лаам хила беза меттигерчу Iедалан. И набахтеш а ма юй цхьана кIоштахь, гIалахь. Цигахь берш а хила беза кийча шайн набахтешкахь олалла деш нийсо-бакъо, низам хилийта. Амма и маца хир ду ала-м хала ду».\nНабахтешкахь ницкъ бо нохчашна


Тсс... ца дуьйцу, и хьайн тешам баржош-бохийча а тешам бан ца туьгуш ахь хьоьгур долчух ца дуьйцу, и дийца вайшинна хийла хан йогΙур ю, вовшах дагйийла дуккха а набарза буьйсанаш хир ю. Ткъа хΙинца тхьовса, жиманиг... Хьо жима йолччуьра алий ас хьох ЖИМАНИГ? Дукха бохур ма дац и хьох, кхин цΙерш хир ю: диканиг, хьекъалениг, къинхетамениг, эсалниг, хазаниг хила а там бу, амма ЖИМАНИГ хир яц, и хьох эр дац цхьамма а, хьан нана ялийнчу ловзаргахь дог дохуш Ιийначо а цхьаьна. ХΙунда ца олу бах ахь? И дукха деха дийцар ду. Ас а дийцича, хьайн некъан бохалла айхьа зен а зийча, хьаьхар ду хьуна.


Бехктакхаман Урхаллин Нохчийчура Болх Емалбина Кадыровс\nСтигалкъекъа-бутт 28, 2010\nНохчийчоь -- Чернокозово набахтера гIаролхой ков схьадоьллуш бу, хIума кхалла боьлхучу тутмакхашна, 16Сти2007\nХIинцалц, бехктакхаман урхалла, хьееш яцара Нохчийчоьнана куьйгалхочо. Кеста-кеста Чернокозовехь йолчу набахте а воьдуш, цу чохь латточу тутмакхийн дахаран хьелаш аттачу дохуш хIума леладора цуо.Схьаеллара театр а, кинозалаш а. Аьтто бора, аьчгаш ян луучеран, цхьацца гIирс цига бохуьйтий а. Оцу бахьанца Чернокозовехь йолу и набахте Оьрсийчохь уггаре а дикачарех лоруш ю.\nТутмакхашна тIехь, кхеченхьа санна тIеIаткъам беш цигахь банне а бацара, ткъа, чубоьхкинчара, шаьш, вовше "куранишший", "мисканишший" бохучу хIуманна бекъар иза дац бохуш дара. Амма, тIаьххьара Кадыров Рамзана низамхошца дIаяхьначу кхеташонехь, царна массарна а бурч йоьхкина ваьлча, бехктакхаман урхаллин рагI а кхечира, кхолладелчу хаттаршна жоп дала. Кадыровс чIагIдарехь, нохчийн набахтехь а, талламан изоляторшкахь а, лан ца даллала хьала кхолладелла. Болчу кхачамбацаршна юккъехь, цо бахарехь, ду, тутмакхашна юкъахь куранишший, мисканишший, бохуш бекъабалар.Чу боьхкинчаргахь телпонаш мичара евлла аьлла, оцу хаттарна жоп дийхира цуо Бехктакхаман Урхаллин Нохчийчохь долчу декъан кукьйгалхочуьнга Ирисханов Iелига. Цо аьллачо Кадыров цецваьккхина а ца Iаш, цу чохь мел верг а, телевизионе хьоьжурш берш а бехира. Жоп луш гуш дара инарла-майор волу Ирисханов мел воьхна вара, ишшта доьхьала шега хаттар дарна.\nИрисханов Iела: Лараме Рамзан Ахматович, хьан реакции а, ахь хадийна болу мах а оха тIеоьцу. Амма, ма дарра долчу хьолах лаьцна хьоьга дийца лаара суна. Телпонех лаьцна йолчу информацех аьлча, уьш йолуш ю Оьрсийчохь массанхьа а, вай долчохь а. Бакъду, вай долчохь уьш иштта дукха яц. Телпонаш набахте кхаа кепехь кхочу. Гергара нах чубоьхкинчаьрца цхьанакхетаре богIучу хенахь - зударшна таллам бан вайн кегий нах ца хIутту, амма, оцу хIумано тхуна тIера бехк дIа ца боккху.\nКадыров Рамзан: Собар дел, собар дел цкъа. И хIун кхамел ду? Муха? Зудчунна цу чу телпон яхьа а йиш хилча, цо тапча яхьа ма мега цу чу. ПСМ олу тапча а, телпо а цхьана барамехь ма ю. Оцу тапчица цо шуна тIе герз а диттина, цигара дIаваха ма мега иза. Ахь бохург иза хаттарна жоп далар дац. Иза болх дика ца бар а, иза цхьа хIумма а ца деш Iар ду, шу агIора.\nМаршо радио: Нохчийчохь адамийн бакъонашкахула векал волу Нухажиев Нурди дукха хенахь дуьйна, Оьрсийчура бехктакхаман система хийца езаш ю бохучарех цхьаъ ву. Цунна хетарехь, таханлерчу набахтешкахь, тутмакх араваьлча, хийца а велла ца волу, амма, Нохчийчохь царна мелла а атта дара аьлла хета цунна. ХIинца, Нохчийн набахтехь гучудаьллачу керлачу хьолах, лаьцна ишшта комментарии йира Нухажиев Нурдис.\nНухажиев Нурди: Чубоьхкинчу нехан и система хийца еза оха боху цхьа итт шо хан ю. ХIунда еза хийца? Цигахь стаг хIаллаквеш ву, кагвеш ву, сийсаза воккхуш ву. Цигара араваьлча, вайна юкъахь Iан а, ваха а пайденна волуш ца хуьлу иза. Оцу чохь иза цомгуш а хуьлу. Оьрсийн набахтеш юьйцу ас, кхечанхьа йолу. И хIума ца хилийта, уьш къуйн амале ца берзийта, бохуш ду царга иза президента. Оцу амале уьш берза йиш йолуш бац, цхьаберш лекха, кхиберш лах а беш. Низам хила ма деззара дIа а хIоттийна, чу яхьа ца мегаш йолу хIума сацо еза цигахь. Зударшна дегIе хьажа йиш яц бохург, иза нийса дац. Герз а эцна цу чу стаг водахь, цигахь нах байа кхерам бу. Куьйгалхочуьнан бакъо ю, зударий балха схьаэца. Аэропортехь муха хуьлу? Божаршна таллам божарша бо, ткъа зхударшка хьовсуш зударий бу. Вай малделлачу хенахь, цхьа тешнабехк хила мега. Цундела президента и гIуллакх шен хеннахь тидаме а лаьцна, цунах жоп а дехна, нийса а дехна.\nМаршо радио: Кхачамбацарш дадаха мелла а хан елла Ирисханов Iелин. Амма, нагахь санна цуьнга иза далуш дацахь и дарж дита дезара ду цуьнан. Ша ма хуьллу, цигахь болх тобан инарла хьожург хиларх шеко яц, амма, ишшта даккхийцчарех гIалаташ далийтар, во лоруш хIума ду, Iедалехь болчарна юкъахь.


Петирова ПетIмат. Шира хабар | ВАЙНАХ\n28.04.2016\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nГуьйренан еха, йочане буьйса яра хьалха лаьтташ. Иштта еанчу суьйренца пешахь йогучу цΙаре а хьоьжуш, ширачу хабаршка ла а доьгΙуш Ιаш самукъадолура сан. Къаьсттина хазахетара Дадин хабаршка ладугΙуш. Цхьа хазчу маттаца, ша цигахь хилча санна дуьйцура Дадас хабар. Тайп-тайпана хуьлура Дадин дийцарш, амма хΙоразза а, гΙиллакхе хила веза стаг, тешаме хила веза, шен цΙийца нохчалла долчо дийр дац эхье хΙума, массо а хΙуманал дезаниг стеган сий ду, башха а дац: зуда я стаг, къонахийн амалш товш ю шинггехь а, олий дерзадора цо шен къамел. Тховса а цхьа чΙогΙа сахьаьвзина, Дадин хабарша синхьаам баре сатесна дийхира ас: «Дада, дийцахьа суна хьайн хаза хабарш, хьайна сел чΙогΙа езачу къонахалле сан шовкъ ойуш, боккъал а волчу нохчочун амалех дийцахьа суна». Дадас, сан амалера шена деза битамаш лохуш санна, леррина сан бΙаьра а хьаьжна, тийначу озаца шен хабар долийра. Цо, шен дедас дуьйцуш ма-хаззара, хенашца ца хуьйцуш, ша цигахь хилча санна, оцу хиламийн теш я коьрта декъашхо ша хилча санна, дуьйцура цкъа мацах нохчийн лаьмнашкахь хилларг, лелларг, шена хезнарг. Кхин хийцамаш ца беш, цо ма-дийццара шун кхиэле дуьллу ас хΙара…\nБакъду, юьртахь сих-сиха синкъерамаш а, гурахь а, Ιай а белхиш а хуьлура, цигахь а таро яра вовшийн ган а, довза а. Амма кху хийистехь кхоллабелла, чΙагΙбелла безам цхьа ша-тайпа хуьлура – и шовда бухдуьйлу лам санна тешамечу даг чуьра Ιийдалуш, шовданах терра хьаьъна, сирла, и шовда мел маларх цунах цаΙабарх терра, шен марзонан доза доцуш.\nКху хийистехь шена дуьххьара гина дела хир бара-кх Берсин Эсиле болу безам а ишта. Цундела ца го хир яц-кх цунна шайна юкъара йоккха башхо а. Берсин дакъазалла я ирсана евзина хир яр-кха гуьйренан йочанечу суьйренца хийисте еъна хьераш йолчу Аьстамаран хΙетта пхийттара яьлла куцхаза, эсала йоΙ. Ши шо даьлла цул тΙаьхьа, амма Берсина диц ца ло шен дог лоцуш хилла хьажар. Шен цΙе а йоккхуш хΙара вистхилча горгачу беснеш тΙе цΙелла а хьодуш цо маршалла хаттар.\nХΙинца а вогΙура кΙант хийисте сихвелла. Маржа Эсила яΙ! ХΙун хила доллу те вайшиннан кхолламах? ХΙара дуьне а, Ιалам а харцхила доллу те вайшиннан безамна? – бохуш ечу ойланашца схьакхечира Берса. Эсила йогΙуш гуш яцара, кΙентан синтем байнера. Дагара ца долура селхана сарахь шен ненаца хилла къамел. Ша хΙун дича бакъахьа ду ца хууш ойланаша хьеревинера кΙант. Юха а коьртехула чекхъелира селханлера суьйре…\n…Ιуьйранна гΙоттучу малха дуьхьал нисдеш дина дара кхеран жима ши цΙай, рагΙуй. ДΙанехьо керта йистехь чохь цхьа етт, цунна тΙаьхьара эсий, цхьа говррий долуш божалан бахьана а, иттех котам дΙахууш бун а, Берсин нанас Кхокхас картол-гΙабакх а, хох-серамсекх а буьйш цхьа кΙеззиг латта а, и дерриг чулоцуш чу-ара вала зΙар а дуьтуш гобаьккхина йина серех юьйцина керт а – и бара кхеран миска бахам. Да хьоьгур волуш дацара схьагуш долу сурт. Амма Берса дуьненчу а валале тΙера цΙийнда а кхелхина, гΙо дан марзхойх а, децΙийнах а стаг воцуш кадетташ халла кΙант кога ирахΙотто гΙиртинчу Кхокхин ницкъ бацара кхин хΙума вовшахдетта. КΙант воккха хилча паргΙатъяларе сатийсира, амма ва Дела аьлла ког ца хΙутту цуьнан а. Букъ саттийна, хьацарна пΙелг а хьоькхуш халла даьккхина рицкъа хене бовла бен ца тоьа, хΙусамаш, йийбарш нисъян сов ца долу.\nХΙинца а, етт оьзна а яьлла, суьйренан гΙуллакхаш дΙасалистина, рагΙу кΙеларчу товхи гонах ша хьийзаш тергалвора цо кΙант. ХΙетта кха тΙера чукхаьчча юьхь-куьг дилина, чубуза лахбеллачу малхе а хьоьжуш ойланаш йора цо. Шен дагахь дерг хьахон ца хΙуттуш дΙасахьаьвзина, гΙелвеллачу кΙентан бΙаьра хьежа а ца елла, тΙееана юххе охьалахъелира нана.\n– Соьх бехкаш ма леца, Берса. Суна хаьа хьан дагара. Соьга ца дийцича дагара дийца йиша, улле вала ваша я шича а вац хьан. ХΙара декъаза дуьне даа пΙелг санна цхьалха хьо дуьненчу ваьккхина ас. Там ца бо кху дуьнено, хетарг а хилла ваьхна а, кхунах Ιаьбна а вац цхьа а. Вай кхуллуш яздинчух довла йиш яц вайн. Делахь а, доьлхуш а лелар дац вай. Хьуна эшначохь йиша а, ваша а, накъост а ю хьуна со. Кхин генадаьлла хьекъал дацахь а, ахьчул хΙара дуьне дукха хьешна а, сайнначул дика а, вон а гина ю. Хаьа суна хьо Эсила езаш вуй а, вайн керта и йоссон лаам болуш, делахь а, вайн мискалла бахьанехь и цуьнга хьахон ца хΙуттуш лелий а. Кху вайн юьртахь дΙасахьийзарх валахΙотталц оцу лаьттан коржама тΙехь къахьегар бен кхин тΙедан рицкъа а доцуш, со суо йитина дΙасаваьлла и лаха а ца хΙуттуш, хьайн гΙорасизаллина дог а этΙаш ахь хьайн садууий а хаьа. Берахь дуьйна хьайца кхиъна волу ИбрахΙим болх лаха вахчахьана хьо цхьалха вуй а хаьа. ХΙетахь хьо цуьнца вахийта со ца хΙоьттира, сайн могушаллех бΙо ца буьйлира. Амма гуттар а ишта Ιийна девр дац вай. ЙоьΙан ирс – цΙахь Ιер, кΙентан ирс – лелар, олу. Сан кΙант, хьайн ирс лаха дΙасавала пурба ду хьуна, цул сов, сан лаам бу иза.\nБерса а вацара шен ойланаша хьоьстуш: «Хан-м йиллийти, ткъа кхидΙа? Там-товр, той-ловзар дΙадерзон ца деза? Гергарлонаш лелон ца деза? Маржа нана, хьан бΙаьргаш чохь цкъа мукъна а йоккхаеран суй къагийта, хьуна хазахетар дан йиллийти-кх ас Эсиле хан. Вайшинне а лаамаш кхочушхилча дΙаайлур бацара те хьан сингаттам? ХΙинца хΙун дича бакъахьа дара те?».\nНазад: «Ненат мотт – хьо ду сан дахар»\nВперед: Ахмадов Муса. Нохчийн гIиллакх-оьздангалла


Мисар-махкара исраилхой арабевллачул тІаьхьа шолгІачу шеран, шолгІачу беттан хьалхарчу дийнахь Синай олучу яьссачу аренгахь, гуламан четар чохь, Веза Эла Мусага вистхилира. Цо элира:\n«Дерриг а Исраилан халкъан, дагар а деш, хьесап де, церан тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина. ХІорра а боьршачу стеган цІе дІаязъе.\nАхьа а, АхІарона а ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу нах, шайн тІеман тобанашца багар а бай, Исраилан халкъан эскарехь гІуллакх дан мегаш болчеран хьесап де.\nШайн доьзалехь баьчча волу хІора тайпан юкъара цхьацца стаг хила веза шуьца.\nШуьца хинболчу нехан цІераш хІорш ю: Раабанан тІаьхьенах – Шидауран кІант Элицур;\nШимІин тІаьхьенах – Цура-Шидин кІант Шелумиал;\nЯхІудан тІаьхьенах – Іамминадабан кІант Нахьшон;\nИсраилан тІаьхьенах – ЦуІаран кІант Натунаил;\nЗабулан тІаьхьенах – Хьелонан кІант Элиаб;\nЮсупан кІентех: Эпрайман тайпанах волу ІамихІудан кІант Эли-ШамаІ а, Маннашан тІаьхьенах волу Падацуран кІант Гамлиал а;\nБен-Яманан тІаьхьенах – ГидІонин кІант Авдани;\nДанан тІаьхьенах – Іами-Шидин кІант АхьиІазар;\nАшаран тІаьхьенах – Іухранан кІант ПагІиал;\nГадин тІаьхьенах – ДаІуалан кІант Элъясайп;\nНапталан тІаьхьенах – Іайнанан кІант АхьираІ».\nУьш бу халкъана юкъара схьакхайкхина болу, шайн дайн тукхамашкахь тхьамданаш болу, исраилхойн тайпанийн коьртехь болу нах.\nЦІераш яьхна и нах шайца дІабигира Мусас а, АхІарона а.\nШолгІачу беттан хьалхарчу дийнахь дерриге а халкъ дІагулдира цара. ТІаккха халкъо цаьрга дІадовзийтира шайн схьадовлар, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина. ХІора а ткъа шо а, цул лакхара а хан йолчун цІе дІаязйора,\nВезачу Эло Мусана тІедиллина ма-хиллара. Иштта халкъан хьесап дира Мусас Синай олучу яьссачу арахь.\nИсраилан дуьххьарлера доьзалхо волчу Раабанан тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nРаабанан тайпанах багарбинарш шовзткъе ялх эзар пхи бІе стаг вара (46500).\nШимІин тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nШимІин тайпанах хьесап динарг шовзткъе ткъайоьсна эзар кхо бІе стаг вара (59300).\nГадин тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nГадин тайпанах вагарвинарг шовзткъе пхи эзар ялх бІе шовзткъе итт стаг вара (45650).\nЯхІудан тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nЯхІудан тайпанах вагарвинарг кхузткъе вейтта эзар ялх бІе стаг вара (74600).\nИссарханан тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан а цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nИссарханан тайпанах хьесап винарг шовзткъе вейтта эзар виъ бІе стаг вара (54400).\nЗабулан тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nЗабулан тайпанах хьесап винарг шовзткъе вуьрхІитта эзар виъ бІе стаг вара (57400).\nЮсупан кІант волчу Эпрайман тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nЭпрайман тайпанах хьесап винарг шовзткъа эзар пхи бІе стаг вара (40500).\nМаннашан тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nМаннашан тайпанах хьесап винарг ткъе шийтта эзар ши бІе стаг вара (32200).\nБен-Яманан тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nБен-Яманан тайпанах хьесап винарг ткъе пхийтта эзар виъ бІе стаг вара (35400).\nДанан тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nДанан тайпанах хьесап винарг кхузткъе ши эзар ворхІ бІе стаг вара (62700).\nАшаран тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nАшаран тайпанах хьесап винарг шовзткъе цхьа эзар пхи бІе стаг вара (41500).\nНапталан тІаьхьенах дІаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хІораннан цІе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гІуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг.\nНапталан тайпанах хьесап винарг шовзткъе кхойтта эзар виъ бІе стаг вара (53400).\nУьш бара Мусас а, АхІарона а хьесап биначарна юкъабахана болу багарбинарш. Цара хьесап деш, цаьрца цхьаьна бара исраилхойн баьччанаш а. ХІора тайпанара цхьацца волу шийтта стаг вара уьш.\nШайн доьзалшка хьаьжжина, ткъа шо а, цул лакхара а хан а йолуш, Исраилан эскарехь гІуллакх дан мегаш болчу исраилхойн а динера хьесап.\nЦарах багарбинчарна юкъаваханарг вара ялх бІе кхо эзар пхи бІе шовзткъе итт стаг (603550).\nТкъа левихой ца богІура шайн дайн тукхамашца багарбинчарна юкъа,\nхІунда аьлча Везачу Эло Мусага аьллера:\n«Левин тайпанах берш багарбинчарна юкъа ма бахийта, церан исраилхошца цхьаьна хьесап а ма де.\nТкъа левихой къобалбе тоьшаллин четарна а, цуьнан пхьегІашна а, цуьнца доьзна долчу дерриг хІуманна а тІехь куьйгалла дан. Цаьрга леладайта и Делан четар а, цунна оьшу гІуллакх а дайта. Шаьш совца дезачу меттигехь цу четарна гонах шайн меттамотт дІахІоттабайта цаьрга.\nДелан четар кхечу метте дахьа дезаш хилахь, иза левихошка хьалаайийта. Нагахь санна и четар охьадилла дезахь, иза левихошка охьа а диллийта. Амма цунна тІе левихойх воцу цхьа стаг тІегІортахь, иза вуьйр ву.\nИсраилан тІаьхьенах волу хІорра а стаг шен тайпанан меттамотт болчохь а, шен байракх хьалаайина йолчохь а, шайн тІеман тобанашка хьаьжжина, саца веза.\nТкъа левихоша шаьш совца беза меттиг тоьшаллин четарна гонах билгалъяккха еза, исраилхошна тІехь оьгІазалла ца хилийтархьама. Левихой оцу четарна уллохь ха деш лаьттар бу».\nИ дерриг а кхочушдира исраилхоша. Везачу Эло Мусана тІедиллина ма-хиллара, кхочушдира цара и дерриге а.


ГIалгIайчохь Amnesty International организацин белхахочунна еттар талла долийна\nAmnesty International организацин белхахо Козловский Олег ГIалгIайчохь лачкъоран а, цунна еттаран а хьокъехь гIуллакх айдина Талламан комитето\nГIалгIайчуьрчу Талламан комитето бехкзуламан гIуллакх долийна, Amnesty International организацехь болх беш волчу Козловский Олегна шайн махкахь еттаран хьокъехь аьлла, хаамбина бакъонашларъяран "Iазапна дуьхьалолатторан комитето".\nНохчийчоьнна латтанаш дIадаларна дуьхьал йолийначу митингашна тIехь мониторинг еш хиллера Козловский ГIадужу-баттахь. Зуламан Кодексан 126-чу артиклца (бартбина стаг лачкъор, цунна тIехь ницкъ латтор, кхерамаш тийсар) талла долийна гIуллакх. ГIалгIайчуьрчу Талламан комитетан ладаме гIуллакхаш луьстучу тобано шена тIелаьцна Козловскийн гIуллакх.\nГIадужу-беттан 5-чу дийнахь дуьйнна болх беш вара иза Магасехь: гIалин урамехь йолийначу протесташна тIехь терго латтош. Цо ша дийцарехь, ГIадужу-беттан 6-чохь иза дIатарвеллачу хьешан цIийне веанера цхьа стаг, ша митинг вовшахтоьхначех цхьаъ ву аьлла. Цуьнца машенчу а хиина, дIаваханера Козловский. ГIаличуьра арадевллачул тIаьхьа, дегIаца цхьалха а ваьккхина, вуьйр ву бохуш, шена кхерамаш тийсинера цу наха аьлла, дийцинера бакъонашларъярхочо.\n"Сан коьрте тапча а лаьцна, шаьш со вен дагахь ду элира цара. Регионерчу экстремизна дуьхьало латточу Центрера ду шаьш аьлла, довзийтира цара. ГIалгIайчуьрчу бахархошлахь хьаьнца зIенехь ву хьо, схьадийца бехира соьга. Нагахь хиллачух ас Iорадаккхахь, шаьш сан зуда а, бераш дойур ду бохуш, кхерамаш а тийсира суна", - дийцира Козловскийс.\nТIаьхьо Къилба ХIирийчу дIа а вигина, аэропортна гена доццучохь охьатеснера иза, ГIалгIайчу юха а ма вола, республикех лаций цхьа дош а ма язде аьлла.\nЦул тIаьхьа масех де даьллачул тIаьхьа Оьрсийчуьра дIавахара Козловский, шен а, шен доьзалан а са дадийна.\nПровокаци хила тарло бакъонашларъярхо лачкъор бохуш, дIахьедора ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека. Амма цу кеппара кхерамаш тийса буьйлабелира оьрсийн бакъонашларъяран "Агора" юкъараллан адвокатна Ахметгалиев Рамилна а.\nНохчийчоьно а, ГIалгIайчоьно а латтанаш хийцарх Конституцин кхелехь вистхила дагахь хиллера юрист, ткъа кхеташо дIаяхьа цхьа де дисинчу хенахь, евзашйоцчу телефонан лоьмар тIера хаам кхаьчнера цуьнга, Петарбуха ма гIо, "хьо цомгуш а хилла, температура хьалаяла тарло" аьлла. Мессенджерехь билгалбаьхнера адвокатан доьзалх а, иза Iаш волчу адресах а хаамаш, хьо волу меттиг шайна хууш бу бохуш, къедамаш а беш.\nКхул а хьалха, 2016-чу шарахь Зазадоккхучу-беттан 9-чохь ГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а юккъерчу дозанехь, Магасерчу аэропортна гергахь масех журналистна а, оьрсийн бакъонашларъярхошна а тIелатар дира, туьтмIаьжгаш йоьхначу 15-20 стага. ГIожмаш йиттинера цара журналисташна, ягийра церан автобус, лачкъийра масех компьютер а, церан долара цхьайолу хIумнаш а. Исс стагна зенаш динера цара.\nМашенлелориг воцург а, автобус чохь чохь хиллера "Къизаллашна дуьхьалолатторан комитетан" пресс-секретар Жильцов Иван а, юрист Ванслова Екатерина а, норгийн Ny Tid хьостан корреспондент Виндстад Остин а, "Шведийн радион" белхахо а, "Медиазонан" корреспондент Сковорода Егор а, New Times агенталлан журналист Елагина Александра а, блогер Солунин Михаил а, "Коммерсант" газетан белхахо Прусаков Антон а.


Исламан Нур - Свет Ислама - Лаьттаца тема дар дуьйцу дакъа\nЛаьттаца тема дар дуьйцу дакъа\n110. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Тема - лаьттана тIе шозза куьйгаш тохарца деш ду: хьалхараниг – юьхьана, ткъа шолгIаниг – куьйгашна, шина хьоркане кхаччалц» (ХIара хьадис далийнарг ад-ДаракъутIни ву: 1/182. Ткъа динан Iилманчаш - хIара дешнаш шен ибн Iумаран (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) ду аьлла, жамIе кхаьчна).\n111. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Бусалба стаг лаьттаца цIано ян йиш йолуш ву, нагахь итт шарахь хи ца карадахь а. Ткъа шена хи карийча - АллахIах кхоьрийла иза, шен дилханах дIа а хьакхадолуьйтийла цо иза» (ХIара хьадис «Кашф ал-Астар» жайнахь далийна ал-Баззара: 310. Ибн Къаттана бакъ хьадис ду аьлла хIара, ткъа ад-ДаракъутIнис: 1/187 – нийсаха дерг хIара хьадис «мурсал» хилар ду аьлла. Мухха делахь а, ат-Тирмизис а: 124 далийна кхьуьнах тера Абу Зарран хьадис. Бакъ хьадис ду а аьлла цо иза).\n112. Абу СаIийд ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа цхьа ши стаг новкъа ваха ваьллера. (И шиъ новкъа воьдуш а волуш) ламазан хан хиллачу хенахь, цаьргахь шайца хи ца хилла. Ткъа цаьршимма цIеначу лаьттана тIехь тема дина. Цул тIаьхьа ламазан хан дIаялале хьалха хи карийна цаьршинна. ТIаккха цаьршиннах цхьамма, ламаз а эцна, шен ламаз юха дина, ткъа вукхо ша дина ламаз юха ца дина. Цул тIаьхьа, шеа АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а веана, цуьнга хьахийна цаьршимма иза. Ткъа цо шен ламаз юхацадиначуьнга аьлла: «Сан суннатехь дерг ду-кха ахьа динарг, хIунда аьлча ахьа дуьххьара дина ламаз кхачам болуш дара». Ткъа вукхуьнга аьлла цо: «Хьуна ши ял хир ю»» (хIара хьадис далийнарш Абу Дауд: 338, ан-Насаи: 433).\n113. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) Сийлахь-Воккха а, Нуьцкъала а волучу АллахIан дешнаш тидна: «Нагахь шу цомгаш делахь я новкъа девлла дахана делахь» (5:6). Цо элира: «Нагахь АллахIан новкъахь чов йина, я чевнашна бала хьоьгуш волучу стагана лийчар тIедожахь, ткъа ша лийчича валарна кхоьруш а велахь иза - тема дийр ду цо» (ХIокху хьадисан зIе асхьабна тIехь сецна долу ривайат далийна ад-ДаракъутIнис, ткъа аль-Баззара – шен зIе Пайхамаре (АлдлахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьалакхочуш дерг далийна. Ибн Хузайма а: 1/138, ал-Хьакима а: 1/165 бакъ хьадис ду аьлла хIара).\n114. Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Сан пхьарс кагбеллера. ХIетахь аса АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дан дезарг хаьттича, цо, зоьпаршна тIехула куьг хьакха аьлла, омра дира соьга» (хIара хьадис ибн Мажас: 657 далийна, чIогIа гIийла зIе а йолуш).\n115. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Новкъа девлла даханера тхо. Ткъа тхох цхьана стеган, тIулг а кхетта, корта бохийнера. ГIенах васвалар а нисделла (оралла ялар а нисделла), лийчар тIедоьжнера цунна. ХIетахь цо шен некъан накъосташка хаьттина: «Лаьттаца тема дан бакъо ю аьлла хетий шуна сан?». Цара жоп делла: «Тхуна хетарехь, лаьттана тIехь тема дан йиш йолуш вац хьо, нагахь хица лийча йиш йолуш велахь». Ткъа цуьнан, лийча а лийчина, валар нисделлера. Тхо цIадирзича, наха и гIуллакх АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийцина. ТIаккха цо аьлла: «Вийна-кха цара иза! АллахIа бойъийла уьш! Хатта хIунда ца хаьттина цара шайна цахуург?! Боккъалаъ, жехIалаллина дарба – хаттар ма ду. Лаьттана тIехь тема дича тоьаш ма дара цунна. Шен чов дIа а йихкина, йоьхкургана тIехула куьг а хьаькхна, кхин дIа диссина дерриге а шен дегI лийчичахьана» (ХIара хьадис, гIийла зIе а йолуш, Абу Дауда далийна: 336. Бусалба динан Iилманчийн ойланаш цхьаьна ца йогIу и хьадис дийциначеран хьокъехь).\n116. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Суннат ду: стага лаьттана тIехь тема дича - (оцу теманца) цхьа ламаз бен цадар. Ткъа цунна тIаьхьадогIучу ламазна юха а тема дан дезаш ву иза» (хIара хьадис, чIогIа гIийла «иснад» зIе а йолуш, ад-ДаракъутIнис далийна: 1/185).


- Со кхи дIоггара тIекхуьуш вац оцу гIуллакхна. Цхьа хIума ду, и дийцарш 1992-чу шарера схьа дуьйнна лелаш дара. Ткъа кIорггера дийцича, 1929-чу шарахь Нохчийчоьнан Автономи кхуллучу заманчохь, цул тIаьхьа Нохч-ГIалгIай, со гал ца ваьллехь, 1934-гIа шо ду-кх иза. Цул тIаьхьа 1944-чу шарера 1957-чу шаре кхаччалц хьехош дацара. Хенан йохалла Iедало шеггара хIиттийна дозанаш ду уьш, ма дарра аьлча.


Семинараш | Нохчийн Республикин Iилманийн Академин пайде семиотикин отдел\nКатегорица хаамаш: Семинараш\nзорбане тоьхнарг admin 2018.06.07\nКхаарин-дийнахь — 4.07.2018, хӀор а кӀирнахь санна, НРIА тховкӀелахь ф.-м.Ӏ.к. Умархаджиев Салавдис куьйгалла дечу пайде семиотикин отделехь дӀаяьхьира рогӀера нохчийн меттан локализаци яран, кхечу кепара аьлча компьютерна нохчийн мотт «Ӏамон» хьокъехь, семинар!\nИштта семинар дӀайолош дийцаре дира академера керланаш: хьалхарчу кӀирнахь дӀаяьхьна НР ӀА шеран гулам а, цигахь академин Президенто Гапуров Шахьруддис йина отчет а, академин академик хоржуш дӀабаьхьна харжамаш а, цигахь хаьржинчу Халидов Муса академин академик харжар хьакъхилар тӀе а чӀагӀдеш. Иштта Умархаджиев Салавдис довзийтира шен а, СПИИРАН куьйгалхочуьнца т.Ӏ.д. РАН профессорца Андрей Леонидович Ронжинца хилла къамел. Салавдис хаийтира Израилова Элисас юьхьарлаьцначу гӀуллакхана – нохчийн маттана синтез а, нейронни маша а кечьеш фонетико –акустически база кечьярехь, шегара оьшшу, шайн карахь долчуьнца гӀо-аьтто бийриг хиларца дог тешош Андрей Ронжинс дог тешош бина хаам.\nСултанов Зелима хаийтира, ша бечу талламехь гучудаларца, вайнзаманерчу авторийн нохчийн меттан йоза Мациев нохчийн-оьрсийн дошама тӀехь ялийнчу лексикех мел къаьста.\nБадаева Ӏайшата а, Бекаев Мовсара а дийцира нохчийн меттан словник шоръярехь а, кхачам боллуш дӀахӀотторехь шаьш дӀахьуш болчу белхех лаьцна.\nИштта Асхабов Хаважис бовзийтира нохчийн маттахь яздан аьтто бен ша хӀоттийнчу программин функцеш алсамъяхарехь ша бина болх\nЦул сов семинарехь дийцаре дира ГРАНДаш хьокъехь муьлха агӀо лаьцна дакъалаца тарлур дара те аьлла а.\nИштта гуттар санна цигахь дакъалоцуш вара ф.I.к. Альбеков Нурвадис куьйгалла дечу меттан а, литературин а отделан белхахо а – Абдулкадыров Адам а.\nзорбане тоьхнарг admin 2018.07.02\nДӀадаханчу кхаарин дийнахь отделехь рогӀера цхьанакхетар дӀадаьхьира. Бийцаре беш, коьртачу декъана, отделан белхахоша компьютерийн программийн нохчийн локализацехьа бен карара болх бара.\nМеттан а, литературин а декъан Ӏилман белхахочо Абдулкадыров Адама ша лексикографехь бечу балхах дийцира. Карарчу ханна нохчийн меттан тезауруссий, синонимийн дошаммий чекхъяьккхина цо. И ший а болх 2018 шарахь арахеца безаш бу. ХӀинца ша керла болх дӀаболийна хилар хаийтира цо – нохчийн меттан ранган кестталлин дошам.\nАбдулкадыров Адама бен белхаш нохчийн мотт хаамийн декъехь баржарехь йоккха мехала йолуш бу. Оцу белхийн материалах программаш чохь пайдаэца таро хилийта агӀонаш лохуш ву пайде семиотикин отделера Ӏилман белхахо Султанов Зелим. Уггар хьалха и информаци редакторш чу йилла еза, хӀунда аьлча, дукхахьолахь текстаца болх бечара оьцу цу хаамех пайда. Зелим карарчу хенахь Абдулкадыров Адама хӀоттийна тезаурус тайп-тайпана редакторш чу яккхаран технологи караерзош ву.\nСултанов Зелимца цхьаьна пайде семиотикин отделан хьалхара Ӏилман белхахо Асхабов Хаважи а ву нохчийн мотт Linux ОС чохь баржоран некъаш толлуш. Цара дийцира нийсаяздар толлу пограмми чу и баккхаран некъех лаьцна, иштта нохчийн мотт цу декъехь баржо танлерачу дийнахь Академин йолчу таронех а. Билгалдаьккхира LibreOffice программи чу нохчийн мотт билла цхьаьнггара а бакъонаш я гӀо оьшуш цахилар, Академин белхахойн, шаьш нохчийн меттан дистрибутив вовшах а тоьхна, и интернет чохь яржо йиш хилар а.\nОтделан Ӏилман белхахо Бекаев Мовсар нийсаяздар толлу программи чу йилла нохчийн меттан базин яцйина вариант кечъеш ву. Мовсара дийцира, цу юкъадохуьйту дешнаш схьахоржуш, уьш нисдеш, ша бечу балхах. Цо дийцарехь, таханлерачу дийнахь зорбанехь билгалдаьларг – исбаьхьаллин литературехь а, газеташкахь, журналашкахь, Ӏилман литературехь – дерриг а 200 000 сов бен дош дац (цу юкъа йоьлху дешнийн кепаш а). Цундела редакторшкахь лелаен база отделехь хӀоттийна йолу базел уьттазза жима хир ю.\nЭльсаев Якъубана отделехь хӀиттийна программаш Linux ОС чохь лелалур йолуш нисъяр тӀедиллинера. Уггар хьалха «Elp-Ӏ» программа нисъян езаш ву и. Якъуба дийцира ша цу декъехь биначу талламех а, балхах а.\nзорбане тоьхнарг admin 2017.28.12\nДекабран 27 дийнахь тӀаьххьара цхьаьнакхетар дӀадаьхьира пайде семиотикин отделехь.\nШарахь тӀаьххьара йолу семинар кечйиначу стоьлана гонахьа дӀаяхьар ламасте дирзина ду отделехь. Кху шарахь а иштта паргӀат а, самукъане а дӀадахара рогӀера цхьаьнакхетар. Умархаджиев Салаудис дӀадаханчу шеран жамӀаш а деш, тӀейогӀучу ханна цхьацца декхарш билгалдехира. Иштта цу хьокъехь дош делира отделан белхахошка.\nзорбане тоьхнарг admin 2017.14.12\nДекабран 13-чохь отделехь Ӏилманан семинаран рогӀера цхьаьнакхетар дӀадаьхьира. Биначу балхах докладаш еш Ӏилманан хьалхара белхахо Асхабов Хаважий, Ӏилманан белхахо Бекаев Мовсаррий вара.


Элдин Микаил. Йист йоцу мIаьрго\nЙист йоцу мIаьрго\nХарц-дуьненан харц хилар ма Iорадели-кх тховса… Я сан гIорасизалла ю те иза орца доьхуш?… Хьайн мелаша-малийкаша вочух лардеш долу синан пекъар, Йилбазо ловзочу хьайн къинойх къахеташ тийжачу буса ма гIорасиз хуьлуш а хилла-кх…\nДуьненна букъ берзийна, Далла дуьхьал вирзина эвлаяъ санна, ямартчу тешамна букъ берзийча, цхьаллин гIорасизалла юьсуш хилла-кх. Гезгамашош санна, суна гонаха бустамаш дохуш, сох хьерчачу кху даточу догIано, дуьне кхуллуш а, дохош а, Дала ша делхадо бохуш, шабаршца тийжамаш беш ма холчу хIоттийна-кх со.\nСан сица мотт бийца хуучу кху догIано шен дуьххьарлерчу тIадамчуьра дийнна дуьне доха а дой; юха цу дохийначу дуьненна тIера сагIийна кхин а эзарнаш тIадмашчуьра дуьненаш дохадо-кх. Дахаррий, Iожаллий цхьана хьостанера ши шовда дуйла мичара хуур ду кху догIанна и хьоста ша хилча?\nАдамашна гечдар доьхуш, Далла хьесталуш доьлхучу малийкийн цIенчу бIаьрхих кхолладелла ду те хIара суна тийжаш долу догIа?\nКхуьнан цхьаллийга хьоьжуш, кхуьнан тийжаме ладоьгIча-м…, хIара цIенна цхьа гIайгIа ю. Я лурвоьллачух чIир санна, сох хьерчачу кху байлахьчу гуьйренан гIайгIа ю те иза? Заманан барамца юьстича, бIаьргнегIар тоххал бен йоцу хан эзар шаррал яхйи-кх суна кху догIано…, гуьйрено…, ахьа…\nКху гIарпечу* маьркIажехь, къастар дазделла, маьргонах марзо оьцуш сецна дей, буьйсий гой хьуна? Ирсах Iаба эзар шо хан елча, цхьана маьргоннал бен хир яцара-кх церан безамна, ткъа ирсе цхьа мIаьрго эзар шаррал яхйо... Уьш вовшех хьегаран ирс а, къастаран лазам а бу-кх хIара сийна маьркIаже…\nВовшех ца Iебаш, серло боданах хьерчаро гIелйина маьркIаже, цициган кIорни санна, хьасталой, хьан когаш кIел юьжу. Ткъа вайшинна гонаха субтийн* зикар деш хьийзачу гIа-патарша шабаршца елхайо шаьш эца ца кхиъна дахаран марзо. Кочачу йоIа, ша езачу кIантана санна, хьестаро ша дагийча, кху дуьнено малханна букъ берзош, догIанна тIетевжина, ойланийн йийсарехь лаьтта-кх хьо.\nХьайн хазаллин куьзга хиллачу сан бIаьргаш чу хьоьжу хьо. Анайист санна йист йоцу хьайн гIайгIа го-кх хьуна. Иза хьайгара схьаэццал со хилча, хьайх хьега дог а, хьайга тийса са а дитахьа суна...\nКху дуьнено, цIеххьанчу хьоло сонтабаьхначу Iесачу нехан хьошалло тIевисначу некъахочунна санна, сан синна ницкъбечу кху харц-дуьнено ма чIогIа хьагI леци-кх соьца.\nШен берриг а некъ синойн цхьанакхетарш, дIасакъестарш доллушехь, эзарнаш шерашкахь шийлачу аналлехь ша бечу некъа тIехь, хьоьца, хьан лазамца, хьан лаамца берта а дахана кху мIаьргонехь сеци-кх хIара дуьне.\nТкъа хьо?… Хьо а ю-кх со кху гуьйренан мизан-терзан тIехь латта а вуьтуш, сан са дадийна ялсамане а яхана, цу йист йоцчу генара схьа, жоьжахатин лазам шайна чохь богучу сан бIаьргаш чу хьоьжуш.\nХьан ойланаш… Хьан ойланаш – хьан дагалецамаш.\nСо цIарах вагош, хьо йохъеш, суна лазам, хьуна тешам луш, хьан гIенийн дуьненахь сан амат кхуллуш болу хьан дегалецамаш, вайшиннан дегнийн лецамаш… Хьан ялсамане… МIаьргонийн эзарнаш шерашкахь, сан сине кхойкхуш хьан са тийжар долу ялсамане... Дала суна йовзийтина, амма ас букъ берзорна оьгIазло еш суна хьарам йина ялсамане...\nИ ялсамане хьоьца, хьан сица хир ю, цо хьуна сатийсаман марзо а, тешаман исбаьхьалла а лур ю. ХIинццалца хьан кIайчу куьйгаша-хуталша кху дуьненахь сецийна со, туьран дитта тIехь пелхьо санна, хьан дуьненний, синойн дуьненний юккъехь лаьтта. Хьан бIаьргийн Iаьмнех техтасса кечделлачу хих леттачу алуно жоьжахатехь дажал санна вагор ву-кх со.\nКху харц-дуьненна айса букъ берзийча суна хьан бIаьргаш сайна гур бу ма моьттура. Сайн, синойн дуьненахь, хьомсарчу гуьйренан бIаьрхих айса йоьттинчу гIалий чохь хьо карориг хиларх тешнера со. Амма хьан деган исбаьхьчу ялсаманенна сан синан Iаьрше йихкина хилла. Суна юьсург – гуьйренан безамо хьистина цхьалла…\nТкъа хIинца, хьайн лазаман зIенашца дихкина сан дог, хьан бIаьрхин цIергахь дага а дитий, хIара йист йоцу мIаьрго хадаехьа. Дуьненан, эхартан дозанаш къаьстачохь, гIайгIане гIарол а хилла лаьттачу стовно шен бIаьрхиш-буьртигаш цIечу муттах Iеночу буса, шен некъан тачанна тIехь къинойх ловзу дажалш а гуш абаде хьаьддачу сан синна хийрачу кху дуьненахь ма сецавехьа со.\nАс сайн цхьаллане дIахьур ма ду хьох хьегаран Iазап. Поллан тIемаш санна левзинчу хьан кIайчу куьйгийн ховхалла, сан дуьне техкийначу хьан боларан аьхналла, со ирсах тешийна хьан деган мукъамаш, сан деган къубба хиллачу хьан бIаьргийн ойлане хьажар…\nДагалецамийн саьхьарчу дуьненахь сатийсамаша вагош, сан хьомсара гуьйре суо хьеста дуьненчу мосазза йогIу цуьнга хьо хоьттуш, иза догIанах елхош, сиртан тIай санна гатлучу сайн кхолламан новкъа цхьаллица суо воьдуш, сайца дIахьур ма бу ас хьох хьегаран лазам…\nКху даточу догIанан тийжамах а ийна екаш йолу синойн назма хезий хьуна? Хьан дуьненний, шайн дуьненний юккъехь, хьох хьега, гуьйрене сатийсса, цхьаллица висначу суна, сан дог хьостуш олуш ю-кх цара иза. Деган кхоллам упхан тIе кхаччалц бен ца хиларх, синан кхоллам мизан-терзан тIе кхаччалц ма бу.\nОбарган белшаш тIе Iожалла санна, сан гуьйренан белшаш тIехиъна догIу шийла Iа гой хьуна? Мацъелла берзан кIеза санна, сингаттаме угIучу шийлачу дорцо, полланах хьерча гезгамаша санна хьерчаш, маракъуьйлуш, шен гIоргIачу куьйгашца хьоьстуш, жоьжахатин алуне сатассал шийлачу дуьнентIе дуьгур ду-кх сан акха са, со…\nЦкъа а цхьалха ца хуьлучу цхьаллин кхоллам бу-кх иза… Уггар цхьалхачу цхьаллин а ма ю ойланаш, сатийссамаш, ойланаш…\nСан ойланаш… Сан ойланаш а ю-кх сан йоцуш санна соьца шийла...\nКху заманан эрда тIехь сан са а дитий, гIурбан-сагIа доккхуш ас хьайна делла сан экаме дог хьайн гIенийн кIайчу тIемашца хьулдехьа. Iесачу синна сиртан тIай санна яхъелла хIара дешин, Iазапе мIаьрго цкъа лаьтта бIаьра хьажий хадаехьа… Ма холчу хIоттий-кх со йист йоцчу кху къастаран мIаьргоно… Хадаехьа хIара мIаьрго… Хадаехьа…\n*ГIарпе – (волшебный)\n*Субат – (дервиш)


Чехов Антон. Дипломат. | ВАЙНАХ\nТитулярни советникан зуда Кувылдина Анна Львовна кхелхинера.\n– Х1инца х1ун дича бакъахьа хир дара те? – кхеташо ян буьйлира гергарниш а, бевзарш а. – Майрачуьнга хаийта ма деза. Иза цуьнца 1аш ца хиллехь а, амма х1ара кхелхинарг дукхаезаш ма вара. Хьастаг1а иза йолчу веанера, голаш т1ехь цунна хьалха текхаш вара: «Анночка! Цхьана минотна сан ойла кхечунна т1еерзар ахь маца гечдийр ду суна?» – бохуш юх-юха а. Кхидерг а дерриге, шуна хаа лаахь, цу кеппара олура. Хаийта деза…\n– Аристарх Иваныч! – т1ейирзира х1инцца йоьлхучуьра сецна зуда гергарчийн кхеташонехь дакъалоцуш волчу Пискаревна. – Хьо Михаил Петровичан доттаг1 ву. Цхьа х1ума дехьа, иза волчу урхалле а г1ой, х1ара бохам хилар цунна д1ахаийтахьа!.. Варийлахь, хьомсарниг, т1е ма-кхаччара д1а ма аьллахь, иза вохарх ларвелахь, хьанна хаьа, цунна а цхьаъ хуьлу. Пекъар. …Цкъа хьалха х1окху хиллачу бохамна жимма кечве, ткъа цул т1аьхьа…\nПолковника Пискаревс хураьшка т1етиллира, т1аккха некъийн урхалле вахара, х1инцца зуда д1аяьлларг г1уллакхдеш волчу. Иза шен болх беш 1аш карийра цунна.\n– Маршалла ду Михаил Петровиче! – д1адолийра цо, Кувалдинан стоьла юххе охьа а хууш, юьхьа т1ера хьацар д1а а хьоькхуш. – Маршалла, диканиг! Дала къина а ма ларийла, ма чан а ю-кх урамашкахь! Язде ахь, язде… Ас новкъарло йийр яц… Жимма хиъна а 1ийна, т1аккха д1аг1ур ву… Вог1уш ву со, кхетий хьо, кхузашхула т1ехваьлла, т1аккха дагадеа: кхузахь балхахь Миша ма ву! Чуваха веза! Вуьшта аьлча… к1езг-мезг г1уллакх а ду…\n– Хаий 1е, Аристарх Петрович… Собарделахь… Сахьтан чийрик д1адолуш вер ву, т1аккха къамел а дийр ду-кх…\n– Язде ахь, язде… Со-м иштта д1а, кхарста араваьллачохь… Ши дош эр ду, т1аккха – д1а а!\nКувалдина къолам охьабиллира, т1аккха ладог1а кечвелира. Полковника шен к1есарк1аг к1амбира, юха кхид1а а дийца волавелира:\n– Бурко х1оьттина шун кху чохь, ткъа урамехь еккъа ц1ена ялсамани ю… Малх, мох а бу, иштта… олхазарш… Б1аьсте! Бульвар т1ехула схьавог1у со, иштта цхьа ч1ог1а, кхетий хьо, дог-ойла дика ю!.. Со цхьаннех а возуш стаг вац, зуда елла висина… Сайна цхьанхьа ваха лиин – цига д1а а воьду… Лиин – портерни чу г1ур ву, лиин – конки т1ехь хьала-охьа хахкалур ву, цхьа а вац со сацо бакъо йолуш, цхьа а вац сан ц1ахь суна т1аьхьа уг1уш… Дац, сан ваша, зуда йоцуш дууш дерг санна, дика дуьне… Парг1ат! Маьрша! Садо1уш ву хьо, айхьа садо1уш дуйла а хаалуш! Х1инцца сайн ц1а г1ур ву, кхин х1умма а дац. Цхьаммо а хоттур дац, мичхьахула лела аьлла… Со суо ву-кх сайн коьртан да… Дукхахболчара, сан ваша, доьзал болуш дуу дуьне хестадо, ткъа суна хетарехь, набахтехьчул а оьшуш хьал ду иштта дахар… Тайп-тайпана бедарш, хьошалг1а эхар… эладиташ, ц1ог1а… юкъакара бог1у хьеший… цхьаъ вукхунна т1аьхьа дуьнен т1е дуьйлу бераш… харжаш… Тпу!\n– Со волу хьуна, – элира Кувалдина, къолам схьа а оьцуш. – Йоза чекх а даьккхина, цул т1аьхьа…\n– Язде ахь, язде… Дика ду, нагахь ешапах тераниг ца нислахь, ткъа нагахь зударийн коч юьйхина иблис хилахь? Дийнахь сарралц екаш, ц1ийзаш ерг хилахь?.. Дерриге дуьненна а хезаш уг1учу хьоле х1оттор ву! Масала, хьох лаьцна аьлча… Зуда ялоза волчу хенахь адамах тера вара, ткъа х1инца ерг ма-ялийннехь, худавелла д1авели, гуттар а дог-ойла хьашаелла ву… Х1окху ерриге г1алахь нахала ваьккхи… х1усамера аракхоьсси… Х1ун ду ткъа кхузахь жоламениг? Ишттачу зудчух къахета а ца деза…\n– Тхойша эг1арна бехке со ву, иза яц, – доккха садаьккхира Кувалдина.\n– Сацал, цхьанделхьа! Иза-м йовзара суна. Оьг1азе, шен амалехь, мекара! Цуьнан х1ора а дош д1аьвше ю ю-кха, муьлхха а хьажар – ира урс. Ткъа цуьнгахь, кхелхинчуьнгахь, цхьана а адамах цаяшар мел ч1ог1а дара, и-м дийца а лур дац!\n– Кхелхинчуьнгахь бохург х1ун ду? – ши б1аьрг горгбелира Кувалдинан.\n– Иштта аьлла хир ма дац ас: кхелхинчуьнгахь? – юхаийцира ша аьлларг Пискаревс, ц1ий а луш. – И ас аллане а аьлла ма дац… Ахь х1ун до, Дала 1алашве хьо… Юьхь-бос а байна х1инца! Хье-хье… Лергашца ладог1а, гайца а ца доьг1уш!\n– Хьо тахана Анюта йолчохь хиллий?\n– 1уьйрана чувахара… 1уьллуш яра… Ялхошна т1е а чехаш… Д1ораниг иштта ца диний, кхидерггий… Цхьана а майрачуьнга лалур йоцуш зуда ю! Со ца кхета, иза хьуна х1унда еза, Далла хуур ду-кх цунах дерг… Делан г1оьнца, д1ахоьцур вацара-те хьо цо, ирсдоцург… Маршонехь вехар вар-кха хьо, са а къоьрур дара… кхиниг а ялор яра… Х1аъ, х1аъ, кхин ца дуьйцу! Оьг1аз ма эха! Ас-м иштта д1а бохура, баккхийчу нехан 1едалехь… Соьга хаьттича, хьайна ма хетта ваха… Лаьий – еза, лаьий – ма еза, ткъа ас иштта… диканиг лууш… Хьоьца 1аш яц, ахь х1ун леладо хаа ца лаьа… и х1ун зуда ю т1аккха? Хаза яц, эг1аза, амална дера… Цунах къахета х1умма а ма дац… 1ийр яр-кха шена…\n– Ма атта дуьйцу-кх ахь, Аристарх Иваныч! – доккха садаьккхира Кувалдина. – Безам – чо бац, сихха бухбаккхалур бац и.\n– Еза бахьанаш а ма ду! Хьайх цаяшар доцург, цуьнгара кхин х1ума хьуна гина а ма дац. Суна къинтера валалахь, воккхачу стагана, суна иза б1аьрга ган а ца езара… Иза гича а ца мегара! Цуьнан х1усамна т1ехволуш, сайн б1аьргаш д1ахьаббо ас, сайна иза цагайтархьама… Далла дика хуур ду цунах дерг! Эхарт дика хуьлда цуьнан, гуттаренна парг1ато а, амма… ца езара, и къинош долчу суна!\n– Ладог1ахьа, Аристарх Иваныч… – юьхь т1ера бос байра Кувалдинан. – Х1инца ахь шозлаг1а а эли… Кхелхина ткъа иза?\n– Мила кхелхина боху ахь? Цхьа а ца велла, амма сан безам бацар-кха цуьнгахь, кхелхинчуьнгахь… Тпу! Кхелхинчуьнгахь аьлча а, цуьнгахь… Хьан Аннушкехь…\n– Елла ткъа иза? Аристарх Иваныч, ницкъ ма бехьа суна! Хьо цхьа тамашийна карзахваьлла ма ву, къамелах а вуху… зуда йоцуш дууш долу дуьне а хестадо… Еллий? Х1ан?\n– Иштта, елла д1аяьлла! – бур-бур дира Пискаревс, йовхарш а тухуш. – Муха эли ахь, ваша, дерриге а цхьанаметта… Ткъа иза еллехь а! Дерриге а ду-кх вай лийрдолуш, т1аккха иза а ю-кх яла езаш… Хьо а лийр ву, со а…\nКувалдинан б1аьргаш ц1ийбелира, т1аккха б1аьрхих буьзира.\n– Маса сахьт долуш? – тийна хаьттира цо.\n– Цхьа а сахьт долуш а… Хьо-м ч1е1а ма ваьлла х1инца!\n– Аристарх Иваныч, ас… ас доьху хьоьга. Сох къинхетам бай ма 1ехьа!\n– Хьоьца-м, ваша, къамелдан а мегар дац, хьо жима бер долуш санна. Ас-м ма ца элира хьоьга, иза д1акхелхина? Ца элирий? Хьо воьхна стенна хьийза? Ваха а г1ой, б1аьрг тоха – дийна ю! Со чувахча, дейише багалееш яра… Цу чохь мозг1ар Матвей ву до1анаш доьшуш, ткъа иза ерриге х1усамаш 1адийна мохь хьоькхуш ю.\n– Х1ун до1анаш? Уьш стенна деш ду?\n– До1анашший? Иштта д1а… дакъа д1ахьарчорна оьшуш дерш санна. Аьлча а, до1анаш дан а дацара, иштта цхьа х1ума дар-кха… х1умма а дацара.\nАристарх Иваныч къамелах вуьйхира, хьала а г1еттина, корехьа д1а а вирзина, йовхарш етта вуьйлира.\n– Йовхарш кхетта суна, ваша… Мичахь шелвелла а хаац.\nКувалдин а хьалаг1еттира, синтемах воьхна, стоьлана гонах хьаьвзира.\n– Корта хьовзийна ахь сан, – элира цо, дегочу куьйгашца шен маж а хьееш. – Х1инца кхетта… дерригенах кхетта. Суна-м хаац, стенна оццул дахдина х1ара масла1атдар. Схьа ма-вогг1ура х1унда ца олу? Кхалха ма кхелхина иза?\n– Кх-м… Муха эр дара и хьоьга? – белшаш хьала-охьа яхийтира Пискаревс. – Елла аьлча а, иштта д1а… Х1ан, х1инца хьо велха волавели. Дерриге а ма ду вай кхалха дезаш! И цхьаъ хилла ма ца 1а кхалхаезарг, дерриге д1аг1ур ду вай эхарта! Нахана а гуш воьлхучул, до1а дийр ду-кха! Куьйган ишарца ламаз мукъана а де!\nЭха минотехь лаьттира Кувалдин аьрта хьажар Пискаревна т1е а доьг1на, т1аккха, цхьа ирча юьхь-бос а байна, г1анта т1е охьа а воьжна, белхар дан х1оьттира. Стоьлашна хьалхара хьалалилхира цуьнан белхан накъостий, цунна г1одан хьаьлхира. Пискаревс к1есарк1аг к1амбира, юьхь кхолийра.\n– Беккъа ц1ена бала бу-кх иштта нах, вайн Делора, – г1ам-г1им дира цо, куьйгаш д1аса а тосуш. – Воьлху… ткъа мича бахьанина воьлху, хаттал? Миша, хьо кхетамах-м ца воьхна? Миша! – Кувалдин д1асаветта волавелира. – Цкъа х1инца а елла ма яц и! Иза елла, хьан аьлла хьоьга? Мелхо а, х1инца а дегайовхо ю, ма боху лоьраша. Миша! Х1ай Миша! Ас ма боху – ца елла. Хьуна лаьий, цхьаьна иза йолчу воьду вайшиъ? Д1аерзоран до1анаш чекхдовлале д1акхоч… аьлча а, ас х1ун до? До1анашка аьлча а, делкъана х1ума юучу хенахь., Мишенька! Сох тешахьа, х1инца а дийна ма ю иза! Дала та1зар дойла суна! Ши б1аьрг схьаэккхийла сан! Ца теша хьо? Х1ета иза йолчу воьду вайшиъ… Хьайна луъург эр ду-кх ахь суна, нагахь… И мичара дагадеъна кхунна, со-м ца кхета? Тахана хилла-кх со кхелхинарг йолчохь, кхелхинарг йолчохь аьлча а… тпу!\nПолковника куьг ластийра, туй а кхоьссина, урхаллин г1ишлочуьра аравелира. Кхелхинчун х1усам чу а веана, диван т1е охьавуьйжира иза, шен месаш схьалецира шина а куьйга.\n– Шаьш г1уо шу иза волчу! – элира цо г1аддайна. – Шаьш кечве аш иза оцу хаамна, ткъа со 1адвиталаш! Лаац суна! Ши дош бен ас цуьнга аьлла а дац… Цхьа к1еззиг д1а ма къаддийнехь, хьовсийша цкъа, цо лелошдерг! Леш воллу-кх! Кхетамчохь а вац! Х1окхул т1аьхьа-м ц1ен деши делча а… Шаьш г1уо шу!..\nОьрсийн маттара гочдинарг Хьалим БУРЧАЕВ\nНазад: Али Зармаев. Волны жизни.\nВперед: Муса Шамсадов. Илланча.


Францера араваьккхинчу Гадаев Мохьмадна 18 бутт хан тоьхна набахтехь яккха\nФранцино Охан-баттахь депортаци йинчул тIаьхьа Нохчийчохь лаьцна латтош хиллачу Гадаев Мохьмадна цхьа шо ахшо хан тоьхна набахтин кIедачу хьелашкахь такха. Оцу хьокъехь хаам баржийна Мангал-беттан 9-чохь Европерчу нохчийн "Барт-маршо" цхьаьнакхетаралло.\nНохчийчуьрчу ТIехьа-Мартанан кIоштан кхело бина и сацам. Хилам бакъбина "Би-би-си" корпорацица къамел деш Гадаевн зудчо а.\nЦо бахарехь, кхел вуно сиха йина, ладегIаршкахь хилла Гадаев Мохьмадан йиша а, Iедало тIевиллина адвокат а. Хьал тергалдеш Iийначу бакъоларъярхойх къайлах дIаяьхьина кхел.\nФранцехь дIадахначу шеран ГIадужу-баттахь, махкахь хьехьархо Пати Самюэль вийча, Iедало цигарчу нохчашна тIехь тидам чIагIбинчу муьрехь лецира Гадаев. ХIетахь бира иза махкахваккха сацам, амма иза юьхьанца юхабаьккхинера лаьцначунна коронавирус кхетарца доьзна.\nФранцехь лецира Гадаев Мохьмад Охан-беттан 8-чохь, иза полице вахча. ХIора денна лелаш вара иза цига, ша депортацех хьалхавоккхуш кхело бина сацам кхочушбеш: адвокато тоьшаллаш далийнера цунна Оьрсийчохь ваха кхераме хилар тIечIагIдеш.\nАмма кхелан сацам а ца ларбеш, Францино экстрадици йира цунна. Хьалхо ша депортацин лагерехь сацийча, протест кхайкхош, шен гай цистира Гадаевс.\nНохчийчохь Охан-беттан 10-чохь Гадаевна дуьхьал бехктакхаман дов гIаттийра низамехь а доцуш герзаш лелорна. Талламан урхаллаша цо герз къайладаьккхина меттиг карийна бохура.