Маларо бохьу бала, фотоколлаж\nТахана, Нохчийчу веъначу хьешан цхьана а меттехь аьтто бац синкъераман "молха" - малар карон. ХIора ах сахьт, сахьт моссаза долу а Соьлж-гIаларчу кафеш чу а , ресторанаш чу а талламаш бан оьху полисхой а, мэрин белхахой а. Малар царна чохь молуш стаг каравахь, бен а дац иза цо ша деънехь а, я цу чуьра эцнехь а, иза а, оцу цIийнан долахо а дIавуьгу хьехамаш бан а, гIуда тоха а.\nЦхьана буса Соьлжа-гIалахь дIалецна нах гIалин администрацин гIишлош чу а балийна, тIехьажийна видеокамераш а йолуш, довдира республикан куьйгалхочо. Духкучуьра схъадаьхна тайпа-тайпана маларш а дара. Зударий а, божарий а йоккха зал чохь лаьттара, кортош охьа а бахийтина. Царна ма-хуьллу эхь хетийта гIерташ, уьш чехабора Кадыров Рамзана. Меттигерчу телехьожийлехь гайтина и видеокийсик махкахь оцу сохьта гIараелира. Дукха наха телефонаш чу а язйина.\nКадыров: «Тховса мовлидан бут болалуш бу аьлла, Пайхамар дуьненчу ваьлла аьлла, дуьненахь массо а наха, мовлидаш йоьшуьйтуш, сагIанаш дохуш лелачу хенахь, шу къаьркъанаш дохка арадевлла цхьадерш, вуьйш мала арабевлла. Эхь а ца хетий шуна! Мелла да чу а веана, оьзда доцу хабарш а дуьйцуш, шайх лета а леташ - иза мегий шуна? Аш нах ма бу хьийзош. Дала неIалт аьлла долчу кепара сом муха доккху? Делан неIалт хуьлда иза молучунна а, дохкучунна а аьлла хилча, иза муха духкура ду?»\nДийнахь шина сахьтехь, Iуьйранна 8 сахьт даьлча 10 сахьт даллалц бен болх бийр бац Нохчийчохь маларш духкучу туьканаша. И омра кхин мал а дийр дац шаьш боху Iедалша. Хьалха а дара низам изза, амма, тIаьххьарчу шарахь мел а кIадделлера и гIуллакх. Малар мьулххачу а хенахь эца таро яра Соьлжа-гIалахь.\nЯрташкахь, бакъду, маларш ца духку дикка хан ю. Яьккхий гIаланаш, уьш, юкъара меттагаш хиларна, цигахь дохкарца а, маларца а хьал паргIато дара. Ткъа хIинца юха а чIагIо яр доьзна ду боху хIокху Рабби-уль-Авваль баттахь Мохьмад-Пайхамар дуьненчу валарца. Цунна лерина махкахь кестта дIахьор ду даздарш. Кхайкхина бу баккхий Iелам нах а, динан дай а.\nЦул совнаха, корта бахочу маларшца долу чIагIдарш дозу Оьрсийчохь хIара шо доладелча дуьйна йий дохкар цхьана кепе дерзорца. Магийна дац хIинчулла тIаьхьа дай малар лоруш долу иза буса дохка. Оццу чIагIдаршна юкъадахна чагIар а, къаркъа а, кхидолу маларш а.\nНохчийочьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзан, ша республикан урхалле хIоьттича дуьйна а, шен ма хуьллу, маларшца, аьлча а, иза дохкарца а, маларца а долу гIуллакх цхьана семана тIе дало гIерташ ву. Малар махкахь дIадаккха хала дац, амма вукху агIор лаьтташ Оьрсийчоьнан низамаш ду. Церан Iуналлехь республика нпрокуратура ю. Низамехь боцу сацамаш республикерчу Iедалша бешшехь цунна духьало йо цигахь.\nГIараевллачу дуьненаюкъарчу курорташкара туристаш Нохчийчу марзбан гIертар а, малар дохкаран гураш гатбар а цхьаьна догIуш дац. Цхьаммо эр ду, масала, Iаьрбийн Эмираташкахь а ма ду и хIума лелаш - меттигерчу бахархоша молуш дац, амма тIебаьхкинчу хьешашна магош ду. И масал нийса ца хета цхьаболчу тергамхошна. Нохчашна цкъа а ца хиина, кхиндолчу къаьмнашна санна, юккъерчу барамех тоам бан.\nЦундела, ах ийман а долуш хила йиш яц нехан: дийнахь - молуш, буьйсанна - молланаш.\nКад молурш а, буттурш а...


Пачхьалкхан Думе партеш билгалъевлла\n90 % гергга харжамийн бюллетень листинчул тIаьхьа Оьрсийчоьнан Коьртачу харжамийн комиссин зерашца «Цхьаалин Оьрсийчоь» партигахьа кхаьжнаш тесна 54 % сов процент харжамхоша. Ишта Пачхьалкхан Думе кхаж баьлла 13, 5 процент кхаьжнаш кхаьчначу Коммунистийн партин, 13 сов процент кхаьжнаш гулдинчу либералан-демократин партин, 6 сов процент бахархоша къастийначу «Нийсонан Оьрсийчоьно» партийн. Кхийолу партеш парламенте ца кхочу. «Яблоко» оппозицин партин 2 процент гергга кхаьжнаш ду, Халкъан машаран партин «Парнасан» 0,7 процент.\n«Открытая Россия» Ходорковский Михаилан юкъаралло хьалхатеттинчу 19 кандидатах цхьаммо а ца баьккхина толам. Iедало харцонца дIабаьхьна харжамаш, хьалхе дуьйнна жамIаш хууш, аьлла, шен резавацар дIахаийтина Парнасан лидеро Касьянов Михаила. Харжамашкахь низам талхоро а гойту Iедал кхоьруш хилар нийсачу, маьршачу харжамех. КIирандийнахь хилла харжамаш низамо ма-хьоьхху, цуьнан цхьа а хьаьрк а, дош а гал ца долуьйтуш дIабаьхьна цахиларх дIахьедо бозушбоцучу терамчаша.\nХаржамхойн бакъонаш ларъечу «Аз» боламо чIагдарца йоллу Оьрсийчохь д1абаьхьначу харжамашкахь кхо эзар сов низам талхоран меттиг билгабаьккхина. Къаьстина даьржина дара харцолелор кхаж тасаран кепехь, тергамхойн, журналистийн бакъонаш эшийна хиларехь, низамашца йоцу агитаци лелорехь а.


Нохчийчохь даздийр ду Лермонтов вина 200 шо кхачар\nДечкен-бутт 11, 2014\nНохчийчоь -- Нохчийчохь Лермонтовн цIарахчу театран хьалха хIоттийна долу тIулган сурт. 20Манг2012\nГуьйранна, ГIадужу-баттахь, 200 шо кхочу оьрсийн сийлахь дешан говзанча Лермонтов Михаил вина. Дешаран а , Iилманан а министаралло Iорадаккхарца, цунна лерина нохчийн матте яьхна Лермотовн тоьлла байташ тIехь йолуш гулар арахоьцур ю Соьлжа-гIалахь.\nХууш ма-хиллара, гоьваллачу поэтан кхолларалла йозаелла ю Къилбаседа Кавказаца. Цундела лаа дац вайнехан яздархойн гонехь нохчийн матте гочйина цуьнан ирташ тIехь йолуш дуьххьала шакъаьстина гулар араяккха барт кхетар.\nЛермонтов Михаила байташ дуьххьала йохуш яц нохчийн матте. Баккхийчу яздархоййх-поэтех аьлчи цуьнан ю боху байташ кхиамца ненан матте яьхначех ву Сулейманов Ахьмада а, Сулаев Мохьмада а.\nНохчийн маттахь Iаламат дика еша а, кхета а луш ека масала «Сагатло, сахьийза», «ГIалгIазкхийн аганан илли», «СагIадоьхург». «Хиндолчуьнга со кхераме хьоьжу» и кх. дIа а.\nМел маьIне ду нохчийн маттана а, литературана а Лермонтов байташ шакъаьстина гулар тIехь зорбьане яхар? Цу хаттар тIера доладелира сан къамел поэт-гочдархочуьнца Хатаев Хьусайнца Лермонтовн кхолларалло вайнехан дешархошна бан тарлучу синIаткъамах.\nХатаев Хьусайн: «Лермонтовн, Толстойн башхалла ю. Кхиберш ца буьйцу вай. Кхуза тхан цIахь, охьа а баьхкина, мостагIий а хилла, тIемаш бина ву масала Лермонтов а, Толстой а. Амма ишта доллушехь, нохчийн шайн мостагIий боллушехь, церан яхь еш, сийсаз ца беш яздина цара нохчех. И ю церан башхалла. И бахьнехь изза Лермонтовн а яхь ян йогIу аьлла хета суна. Цу агIор и болх-жарга вовшахтохар суна мехала хетта, цу схьайина яхьа дIаяр санна хIума ду-кх иза.»\nДукха яздархой гIиртина ирташ гочьян. Дукха байташ ю масала ишколан киншкаш тIехь а. Амма наггахь бен яц ойла хьаеш, кIорге йолуш, ориганалана герга ю ала тарлуш,царалахь дукха яц.\nХатаев Хьусайн: «И ду-кх галдаьлларг. И хIума араяьлла а хилча, нисйина а,тайина а ца хилча, хIан и гочйина бахар суна сонта къамел хета. Валлай ду иза чIогIа жоьпалле хIума. Гочдаран маьIна ас муха кхетадо? Нагахь санна ахь гочдарш дикачу литературера ледарчу литературе деш дуй, и ледара литература цо яхье йоккхий, цо цунна кепаш йовзуьйту, керла кепаш йовзуьйту,керла ойланаш йовзуьйту.\nЦо и литература денйой, самайоккхуш санна хIума до. Оццул мехала болх бу иза. Ахь и ледара бича цо цхьа яхье а ца воккху ,кIадда а ца до. Дукха хIумнаш ю-кх гочйина, цаьрга ладоьгIуш я ахь уьш йоьшуш дуьненахь хьуна аьттехьа дага ца догIу цо воьшург Лермонтов я Пушкин ву ала».\nКорр: Хьусайн, хIинца хьайн аьллар хилча ахь цу гулар юкъа муьлха байташ йохуьйтур яра?\nХатаев Хьусайн: «Реза а волуш цу юкъа кхо байт йохуьйтур яра. Масала «Кавказ».\nКхолламо со шуна, тIаьхьарчу хенахь,\nКъилбера хIай лаьмнаш, кхабахь а генахь,\nДаима шу дагахь цкъа гинехь цхьанна,\nДаймехкан и мерза мукъамаш санна,\nЕза хьо суна,Кавказ!\nБераллехь висина , кхелхина нана,\nТкъа сарахь аренца Iаш хилла вас,\nХетара цо декош, генара аз,\nЦундела деза ду хьан баххьаш пана.\nЕза хьо суна Кавказ…!\nЦхьа байт ю цуьнан байтанчех лаьцна. Хьо цу новкъа волуш велахь боху цо, хаа ду хьуна, хьенех, хьуна мА моьтту атта болх бац хьуна иза. Хьуна баркалла хир дац боху цо. IадIе, дола а мА де боху цо.\nМа теша, ма теша сатуьйсург къона,\nКхера сингIаттамах, хьо чевнах санна,\nИ дог ду бIарзделла, ницкъ лайна вонан,\nЯ готтехь ойла ю оьгIазе цхьанна.\nАхь цуьнца стиглара къайле ма леха,\nИ цIий ду, ницкъ а бу дег!ехь берг шортта,\nДезаршна, хьашташна ахь тоба дехьа,\nIанадай дIаьвшениг хьо ваха хIотта…»\nКорр: Нохчий дешархой и Лермонтов кхето а,тIеэца а таро йолуш, охIла бу аьлла хетий хьуна?\nХатаев Хьусайн: «Дера и ала хIуттур вац со. Цхьа яхь йолу кегий нах хила а тарло илла, биллахI кхета хьожур ву со аьлла нигат дина, ша цу балхана Iамийна вацахь. Яхь йолчарна шайн ненан мотт беза а, мехала а бу. Цаьрга цхьаъ далур ду. И гочвар а, цуьнан хIумнаш араяхар а мехала хIума ду. Ахь цхьа ондда хIума нохчийн матте яьккхича цо мел чIогIа,цкъа а ца хьабиначу кепара нохчийн мотт хьабо хаьий хьуна? Цо и самабоккху, керла сурт хIоттош инзаре меттахбоккху».\nКорр: Цу жарги юкъаваха лаам болчу байтанча-гочдархочунна хаа деза бах-кх ахь и мел жоьпалле гIуллакх ду?\nХатаев Хьусайн: «ЧIогIа жоьпаллу ду. Тахана ас дика тIе а оьцуш масех ву махкахь ишта жоьпалле гочдархо. Царех цхьаъ ву Абдуллаев Леча.»\nЛермонтов Михаилан байташ гочьярх доьзна къамел дерзош суна яло лаьа Сулейманов Ахьмада нохчийн матте яьккхина «СагIадоьхург» байт.\nСийлахьчу зиярта хьалха,\nМацалла азвелла чIогIа,\nЛаьттара ойлане, цхьалха,\nГIелвелла цхьа сагIадоьхург.\nЙоьхура цхьа баьпган цуьрг цо,\nБIаьргаша гойтура бала,\nАмма тIулг биллира цхьаммо,\nСагIийна кховдийначу кана.\nИшта ас лийхира безам,\nХьан,суна къайллаха езнарг.\nАмма сан ойланаш мерза,\nАхь ишта Iехийра, хазниг.\n5 шо долу бер хи чу дахана Нохчийчохь


ГIалгIайчохь Козловский лачкъийна хилла бохучух ца теша Евкуров\nГIалгIайчоьнан куьйгалхочуьнан Евкуров Юнус-Бекан шеко кхоллаелла Amnesty International-ан белхахо Козловский Олег ГIалгIайчохь лачкъийна хилла бохучух. Цунах лаьцна хаам бо "Интерфаксо".\n"Нагахь ша лачкъийна а, шена йиттина а хилча, сихха ницкъаллин структурийн органашка хIунда ца хаийтина цо цунах лаьцна, цхьа кIира даллалц хIунда Iийна иза?", - билгалдаьккхина ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо.\nЕвкуровна хетарехь, бакъонашларъярхочо дина дIахьедар хьалххе кечдина питана хила мега, ГIалгIайчоьнан Iедалшна дуьхьал хьажийна долу.\nГIалгIайчохь муьлш бу ца хуучу наха, лачкъа а вина, йиттина Amnesty International дуьненаюкъарчу вовшахтохараллан белхахочунна Козловский Олегана, хаам бинера Медиазона сайто. Дийцарехь, иза мониторинг еш хиллера цу республикехь Нохчийчоьнца дозанаш билгалдахарна дуьхьал дIахьочу митингана.\nЦунах лаьцна хаам бу Amnesty International-о шен сайта тIехь. Кху беттан 6-чохь, Iеха а вина, хуьнха а вигина, йиттина хилла цунна. Зуламхоша, верзина ваьккхина сурташ а даьхна, кхерамаш а тесна, Къилбаседа ХIирийчу а вигина, дIахецна бакъонашларъярхо.\nЦу наха шаьш меттигерчу экстремизмаца къийсам латторан центран (Центр Э) белхахой ду аьлла хилла Козловскийга.\nКозловскийс твиттерехь яздина, ша Оьрсийчуьра дIавахана хиларх лаьцна.


Нохчийчоь -- Оьрсийн эскарша мохк дIалаьцначу муьрехь, Соьлж-ГIала, 1996-чу шеран Iа.\nНохчийчохь дина тIеман зуламаш карладохуш, хIаваакеманаша а, беркеманаша а маьршачу нахана тIейиттинчу бомбанийн, ракетийн жамI-тало тидам-тергоне оьцуьйтуш, «Яблоко» партино цхьаьнатоьхна конференци дIаехьна кху деношкахь Москвахь.\nЦигахь къамелаш динчу политикаша а, адамийн бакъонашларьярхоша а тоьшалла дарца: « Нохчийчуьра тIом: политикан гIалаташ а, тIеман зуламаш а» цIе йолу гулам дIабехьна кхузахь шолгIа тIом болийна 15 шо кхачарна а, хьалхара тIеман кампани йолийна 20 шо кхачарна а тIедоьгIна.\nЦу дагалецамечу цхьаьнакхетарехь, цхьаммо а ца хадочу кепара,Iедалехь болчара-м хьала а охьа а, Нохчийчуьрчу хиламийн мах хадош, дош аьлла «Яблоко» партин куьйгалхочо Митрохин Сергейс. « Вайн Iедалша шалхонашца бехкебо Украинан Iедалдай, амма 20 а, 15 а шераш хьалха изза хьал къобалдора Оьрсийчохь.\n«ТIом болабелча, юкъараллин дог-ойла а, хьажам –хетарг а цхьа уьйригах тера гуллой дIахIутту. Нагахь цхьаммо а 20 шо хьалхалера тIеман зуламаш дага ца дахкийтахь, гIалаташ Iама гIертара вац цхьа а». Ишта дIахьедар дина Митрохин Сергейс цу гуламехь. Цо а, Явлинский Григорис а, кхечара а билгалдаккхарца, Нохчийчохь хиллачу тIеман хиламех тера детталуш сурт ду тахана Украинехь гуш дерг а.\nМасала, Нохчийчуьрчу тIамах Явлинскийс аьлла: «ТIеман бух-дIахIоттам ишта бара «ницкъ соьгахь бу, хьо- гIийла ву, ахь ас боххург дийр ду». Бехк-гуьнахь а доцу нах бойуш, адамийн бакъонаш чот-хьесапе ца оьцуш, болийначу тIеман принцип ишта яра боху Явлинский Григорис: « Меттиг-латтанаш тхан ду, ткъа адамаш дац».\nХууш ма-хиллара, кхузахь маьрша дац, и тайпа гуламаш барра-м стенна дуьйцу, махкарчу хьолах хьайна хетарг олуш пхьоьханахь дош ала а. И бохург дац бахархоша шайлахь тергалло хьал дийцаре ца до. До, амма шайн цIе йоккхийла а ца лууш. Иштачех ву, ша мила мичара а ву а ца дуьйцуш, Муса аьлла цIе а яьккхина ша вовзийтина соьлжагIалара тергамхо а.\n«Яблоко» партино, Нохчийчуьрчу хиламех тера беттало боху Украинера хиламаш, -элира Мусас . –И бохург хIун ду? И дера ду кхузахь а, цигахь а сценаристаш, маьрша дахар тIекIалтухуш берш цаIаш бу бохург». Цунна хетарехь , Оьрсийчохь урхалла деш, Путинан Владимиран Iедал мел ду, ирделла лаьтта хьал мал а лур дац, ладегIам дIа а адамашна садоIийла а ер яц.»\nПутин а. Медведев а хийца а луш, Iедалехь лаьтта мел хан ю? -хеттаре вуьйлура соьлжагIалара тергамхо Муса кхин дIа а. - Европан а, кхечу а пачхьалкхашна иттех шо тоьу мел галдаьлла экономикан а, политикан а хьал лартIа дало а, шайн бахархошна чу садаийта а.\nТкъа Оьрсийчуьра хьал тодаларан метта кхин тIе лачдолуш ду. Цундела деза коьртехь болчарна тIеман хьу йолу кегаделла хьал. Адам ир-кара ца хIоттийта долийна Украинах коржамаш яхар а,- боху Мусас. Цунна гергахь, наггахь тIе чIишалг –хIума а кхуссуш, сийсаш латточу алонах тера, дIа ца боьрзуьйтуш Iуналлехь латтош бу махкара тIеман хьу йолу хиламаш а.\nСоьца къамел динчу соьлжагIалахочунна Мусана а, цхьамогIа кхечу бахархошна а хетарехь, гуш чаккхе а йоцуш, дIагIур долуш кхузахь мацах цкъа хIара даьлла хилла кхуьнгара бохуш нах лецарш а, юкъ-кара лелхийтарш дар а, герзан къайленаш караяр а…\nТIеман барзакъца, кхачанан сурсаташца а тIемалойн аьтто бина аьлла бехк а кховдийна, Цекиев Мохьмад цIе йолу вахархо лаьцна Серноводск юьртара.\nПолисхойн урхалло гIардаккхарйца лаьцнарг кIоштан администарацин белхо ву. Ши шо хьалха цо гIаттамхошна гIодар муха хиъна, муха нисделла Iорадоккхуш дац. Хууш ма-хиллара, дукха масалш ду буса хIусамашка а лесташ, тIеман барзакъ дуьйхинчу наха, кхерамаш а туьссуш, хIусамдайн бертаза, юург-мерг биста кхаччалц, шайна мел оьшург дIаехьна. Бакъду, и гIуллакх нахала даьлча, низамхоша бехк тIебожош, чоьте ца оьцу, герзах боттабелла чубаьхкинчарна хьалха хIусамда гIорасиз хилар.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министараллин хьостано хааме даккхарца Соьлжа гIалин Старопромысал кIоштехь карийна чохь масех гарнат а,эзар гергга патарма а болуш, герзан къайле. Талламхошна хетарехь цуьнан дола динарг хилла ГIадужу-беттан 18 –чу дийнахь, лаца хьовзийча герзаца дуьхьало яр бахьнехь вийна Алисханов Аслан. ХIеттахь Iедалдайша Iорадаккхина ма –хиллара, пхи низамхо а вуьйш, Соьлжа гIалахь эккхийтар нисдинарг а Алисханов Аслан хилла. Iедалан хаамийн гIирсаша дуьйцург тIеэцар доцург юкъараллина кхин харжам бан а бац....\nНохчийчохь тIемаш буьйлабелла 20 шо кхочуш


Умаров Мамихан верца карзахъяьлла Венера нохчий диаспора Оьрсийчоьнан векалаллина хьалха тахана митинг хIотто дагахь ю. Цунах лаьцна яздо Deutsche Welle зорбан гIирсо. Митинг вовшахтоьхнарг ву Австрехь йолчу нохчийн синбахамаллин центран координатор, Нохчийчохь хиллачу тIемашкахь дакъалаьцна, Масхадов Асланан хилла адъютант Исханов Хьусейн.\nЦо бахарехь, митинган декъашхоша тIедожор ду Оьрсийчоьнан Iедалшна "Европехь политикан буха тIехь нах байар" дитар. Оцу бахьанашца вийна 2009-чу шарахь Венехь Исраилов Iумар а, 2019-чу шарахь Берлинехь Хангошвили Зеламха а, карарчу шеран Чиллан-баттахь Лиллехь Алиев Iимран а, иштта, вен Iалашонца тIелатар динера Зазадокху-беттан юьххьехь Швецехь вехачу Абдурахманов Тумсона а.\nИсхановс чIагIдо, вийнарг шена вевзаш хилар а, ши шо хьалха телефонехула шена кхерамаш тийсарх цо шега дийцар а.\n"Венера Анзор" цIарца YouTube-хь роликаш зорбане яха воьллера Умаров Украинан телехьожийлехь Евробертан пачхьалкхашкахь нах байа Iалашонах лаьцна дийцинчул тIаьхьа, боху Ихсановс.\nНохчийчуьра Умаров Мамихан вийра Вена гIалина гена доццучохь коьртах герз а тоьхна. 2005-чу шарахь дуьйна Австрехь вехаш вара иза, политикан мухIажар санна. Нохчашлахь дика вевзара иза "Венера Анзор" аьлча. Ютуб-блог яра цо лелош, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а, цуьнан гона а критика еш. Доккхачу декъанна, ша дуьйцург маьттазчу маттахь хуьлура цуьнан.\nПолитикан эмигрант вийна аьлла, шекоаншца лаьцна Австрин Iедало Нохчийчуьра ши вахархо: Ахтаев Сарали а, Магамадов Салман а.


- Дала къинхетам бойла цунах -\nИмам СуйýтIú – иза Мухьаммадан Абу Бакаран кIант Iабдуррохьман ву, Жалáлуддúн. Иза вина хилла Каирехь, 849 шарахь хIижратан терахьца. Цуьнан пхи шо а долуш да велла хилла цуьнан, цундела буоберан дахарехь хьалакхиъна иза.\nШа жима волчу хенахь Къуръан дагахь Iамийна цо. ТIаккха, жималлехь дуьйна тIаьхьаваьлла иза Iилма Iаморна. Шен хенахь Мисрехь хилла болчу баккхийчу Iелам-нахера Iилма схьаэцна цо, цаьрца дукха дешна цо. Iилма лохуш дукха дIасавахана иза кхечу мехкашка. Иза кхаьчна Шéман мехкашка а, Хьижазе а, Йемене а, Бусалба малхбузе а, иштта кхечу мехкашка. Цу мехкашкахь бол-болчу Iелам-нахера Iилма схьаоьцуш хилла цо.\nХьадис хезна цунна дуккха а, хьадисан Iилмангахь лаккхарчу дарже а кхаьчна иза, хьадис дийцарца а, цу тIера хьукм даккхарца а. ШафиIийн мазхIабан баххаш а, дакъош а Iамийна цо, мазхIабехь ижтихIад деш болчу Iелам-нехан бараме а кхаьчна иза. Тафсир Iилмангахь а, Къуръанан кхин долчу Iилманашкахь а бусалба нехан имам хилла дIахIоьттина иза шен хенахь. Iаьрбийн меттан Iилманаш сов чIогIа Iамийна цо, цу Iилманашкахь коьрта бух хилла иза.Шен кийрахь дукха Iилманаш гулдина цо – Дала къинхетам бойла цунах – цундела йист йоцу хIорд санна хилла иза бусалба динан Iилманашкахь.\nШен шовзткъа шо кхаьчча, Каиран йистошкахь йолчу цхьана меттехь, Нúл-татолан йистехь шена цхьа жима цIа а нисдина, нахах дIа а къаьстина, ша Iамийнарг жайнашкахь дIаяздарна а, Iибадат дарна а тIевирзина иза. Кхин дIа йолу ша валлалц йолу хан иштта яьккхина цо, Дала шена деллачу хьекъалах а, Iилманах а тIаьхьа тIебогIу болчаьрга а пайда эцийтархьама жайнаш яздеш, бусалба динан доьхьа шен дахар дIа а делла.\nДукха хьалдолу-нах а, баккхий паччахьаш а а уьхуш хилла цунна тIе, дукха даьхни а, совгIаташ а дохьуш хилла цара цунна, делахь а цуьнан лаккхарчу лаамехь долчу сино тIелоцуш ца хилла церан дуьнена даьхни. Цхьа а хIума хьаоьцуш ца хилла цо. Миср-пачхьалкхан коьрта паччахьо шена тIекхайкхина хилла иза, дукха даккхий совгIаташ а дахьийтина цо цунна… ХIетте а, Имам СуйýтIú йа цунна тIе а ца вахана, йа цуьнгара цхьа а совгIат схьа а ца эцца цо. Дала къинхетам бойла цунах, дукха наха – цхьаболчу Iелам-нах бу бохучара а тIехь – дийр доцу хIума дина цо, дукханга лелалур доцу дахар а лелийна цо, Дела реза хуьлда-кх цунна.\nДукха Iилманашкахь жайнаш яздина цо. Со цецваьлла ца волу цо дукха яздинчу жайнех. Муьлхха Iилма схьалаьцча, муьлхха Iилманан жима дакъа схьалаьцча а, карор ду цуьнан жайнаш. Цо яздина дерриг жайнаш дуьйцу меттиг яц хIара хIинца, хIунда аьлча цо 600 (ялх бIе) сов жайна ду цо яздина, хIинца хIара хьан керахь дерг санна кегий жайнаш а, итт-пхийтта дакъа долуш вуно даккхий жайнаш а. Цуьнан цхьадолу коьрта жайнаш хьахор ду ас, дерриг хIинца дийцина вер воцу дела:\nКъуръанан Iилма: «Ал-иткъóну фú Iулýмил-къуръáн», «Аддуррул-мансýр фиттафсúри бил-маъсýр», «Лубáбуннукъýл фú асбáбиннузýл», «Джалáлайн» цIе йолу тафсиран шолгIа дакъа а ду цо яздина…\nХьадисан Iилма: «Аддúбáжу Iала сахьúхьи Муслим ибнил-Хьаджжáж», «АлджáмиIуссогIúр», «Кашфул-мугIоттIó фú шархьил-муваттIаъ», «Тадрúбуррóвú фú шархьи такърúбин-навáвú», «Хосóису йавмил-жумуIахI»…\nФикъхIан Iилма: «Мухтасар ровдатиттIóлибúн», «ШархьуттанбúхI», «Ташнúфул-асмáI бимасáилил-ижмáI», «Ал-АшбáхIу ванназóир»…\nIаьрбийн меттан Iилма: «Шархь алфиййати Ибн Мáлик», «Алфатхьул-къарúб Iалá мугIниллабúб», «Шархь шавáхIидил-мугIнú», «Шархь кáфиййати Ибн Мáлик»…\nТерахьан Iилма: «ТáрúхуссохьáбахI», «ТIабакъóтун-нухьáхI», «ТIабакъóтул-муфассирúн», «Тáрúхул-хулафáъ»…\nИштта дIа кхин а мел дукха ду уьш. Дала къинхетам бойла цунах, Дала Шен ялсамани лойла цунна, бакъдолуш цо хIокху басалба динна мел бина пайда бийцина ца валлал доккха хIума ду. Цул тIаьхьа хилла хIора бусалба стаг а шен динца цунах а, кхин болчу массо Iелам-нахах а возуш ву, церан дозалла а ду вайна хIоранна тIехь а.\nДала иза Шен къинхетаме хIокху дуьненара дехьаваьккхина хIижратан терахьца 911-чу шарахь. Дела реза хуьлда-кх цунна…\n Шáм – иза таханлера Сири а, Палестина а, Ливан а, Иорданин цхьа дакъа а чулоцуш йолу меттиг ю.\n Хьижáз – Маккара дуьйна Табýк цIе йолчу метте кхаччалц йолчу езчу меттигийн цIе ю иза. Таханлерчу СаIудин пачхьалкхан къилбаседа-малхбузенан дакъа ду иза. Цо шена чулоцу Макка а, Мединат а, Дала массо вочу хIумнах ларйойла и шиъ.\n Бусалба малхбузе – динан жайнашкахь а, карарчу хенал хьалха яздинчу терахьан жайнашкахь а хьахош йолу Малхбузе – иза Африкин лаккхара къилбаседа-малхбузенан дакъа ду. Таханлера Алжир а, Марокко а, Тунис а чуйогIу цунна.\nИмам СуйутIийн жайна "Жоп луш долу доIанаш нийса довзаран хаамаш"


Социалан машанийн чулацамах лаьцна керла низам болх бан доладелла Оьрсийчохь\nЧиллан-бутт 01, 2021\nТахана, Чиллан-беттан 1-чу дийнахь дуьйна Оьрсийчохь болх бан доладелла социалан машанех лаьцна керла федералан низам. Церан долахойн дезар ду лаха а, блокаш хIитто а махкахь магийна йоцучу контентана, хаам бо Радио Свобода портало, "Коммерсантъ" газетана тIе а тевжаш.\nХIинца дуьйна дIа машанийн аренехь мегаш дац оьзда доцу къамелаш гучудовлийта а, магийна йоцучу митингашка ара довларе кхайкхамаш бан а, билгалдоккху газето. Хьалхо болх бан доладелира, Оьрсийчоьнан Iедало дукхачу хьолахь "Роскомнадзорана" хетачуьнца йогIуш йоцуш лору "экстремизман" материалаш араяхар доьхкуш долу низам.\nIедалша магийна йоцу тексташ дIаяха реза ца хиллачу сайтан долахочуьнан гIуда такха дезар ду 100 эзар сом барамехь (вахархочо), я - 3-8 миллион сом, нагахь машанан я видеохостинган долахо юридикан статус йолуш велахь. Газето бинчу хаамца, иза шозлагIа а дахь долахочунна гIуда тухур ду цунна, шарахь доккхучу рицкъан 20 процент барамехь.


Бусалба дин бахьан долаш мехках ваьнна къонах | Новости Магаса - БезФормата\nДукха сомий бешамаш хиннай хьалха, бахача наьха вай мехках дахалехьа. ХIаьта СибарегIара цIадаьхкачул тIехьагIа цхьа ха ер наьха царца дукха хьоашал доацаш, ма дарра аьлча-м цхьацца болчар тIом а лоаттабора царца.\nЮртах лаьца Цхьа Iадат да тха редакцен, цхьацца йолча вай мехкарча юртех лаьца яздеш.\nНаха зуламе ца хилар\nШийна хIама хьа а деш, наха новкъа а воацаш, наьха хIама бIара а ца хьежаш вахаш вола саг дика ва, миччахьа вахе а моллагIа ха йолаш вале а. «Наьха наIарга а ваха IотаIачул, къа а хьийга дегI тоIадар тол», яхаш да дай кица.


Кадыров Рамзанан инаугурацехь. Соьлжа-ГIала, ГIадужу-беттан 5-гIа, 2021 шо\nНохчийчоьнан парламенто лаам къадийна Пачхьалкхан Думехь, зулам дина стаг хьахош, иза схьаваьлла къам довзийтар дехка деза, аьлла. Республикерчу Iедалхошна хетарехь, оцо цим тосу къаьмнашна юкъа. Нохчийн парламентареша чIагIдарехь, къомах я динах дозуш дац стага дина зулам. Делахь а, Нохчийчуьрчу Iедалхоша шаьш кест-кеста хьхадо шайн оппонентийн къам, я дозаллица билгалдоккху шайн цIий цIена хилар. Ишта масалш дагадохкуьйту Кавказ.Реалиино.\n2019 шарахь Нохчийчоьнан министрийн кабинетан цхьана кхеташонехь Кадыров Рамзана буьйцура гIодоьхуш хуьлу махкара бахархой. Теллича, бохура, оцу наханна гIо дина карадо, хIума оьшуш бехаш а ца хуьлу.\n"Шайн цIенна хьалхара яраш дIа ца яхало шуьга. Оцу хьелашкахь еха зуда, басарш а хьокхий, и яраш дIаса а тоттий, шен гIуллакхе йоьду. Ас боху, со дика ойла йолуш веъна, сайгара вон дош долуьйтур дац ас. Амма цIий цIена долу нохчий лелар бац ишта", – дIахьедира республикан куьйгалхочо.\nКадыровга гIодоьху нах харцлерца Iорабахар диллина а лаьтта Нохчийчохь. Оццу видео чохь цо вуьйцура, шен гIо ца до бохуш, леткъа цхьа заьIапхо а.\n"Оха цунна йиъ чоь йолу петар елла, гIудалкх а, ахча а делла. Хьо цомгуш хиларна тхо дац бехке. Оха цунна социал дIадала деза – кхин тхо хIуманна а декхаре дац", – бохура Кадыровс.\nТIаьххьарчу талламаша гойту Нохчийчоь алапаш эцарца Оьрсийчоьнан регионашлахь 80-гIачу меттехь хилар. "Лидерашлахь" ю иза белхазаллица а.\n"ЦIий цIена нах"\n2014-чу Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедира, еха мажош а лелош, мекхаш дашар, доца хечийн когаш лелор – иза вахьабизман битам бу, Нохийчохь доцу маззап нохчашна лело магош дац, аьлла.\n"Дин лардеш, Iалашдеш белла сан дедай, иза хьоьхуш, шун дедай а санна. Вай цIий цIена нах ма ду, иза цIена латтийта а ма гIерта!", – аьлла дара Кадыров Рамзана хIетахь дина тоьшалла.\nАдамийн бакъонаш ларъечу “Мемориал” центро (Оьрсийчоьно иза арахьара агент лору, "Мемориал" реза яц оцу статусна. –Ред.) дIакхайкхийра, и кхеташо чекхйоллушехь "хатI нийса доцу" нах леца болийна Нохчийчохь, аьлла.\n"ХатI нийса доцу" кегийнах лоьцуш бу, полицин гIишлош чохь мажош йошу церан, цул тIаьхьа дIахоьцу", – яздора бакъонашаларъярхоша.\nВайн пхенашца лела вайн дайн цIена нохчийн цIий! Вайн дегнаш чохь ю Ахмат цIе!!! АллахIу Акбар!\nТамашена делахь а, футболан "Терек" клубан цIе хуьйцучу хенахь а хьахийра "цIена цIий" махкарчу Iедало. 2017-чу шарахь "Ахмат" цIе тиллира оцу клубах. Иштта лаам кховдийна футболан фанаташа, бохура. Клубан президента, Нохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада дош делира лаам листа, хьахийра шен дай а.\n"Социалан машанашкахь жигара дийцаредо иза. Тхо декхаре ду и дехар зен. Кхеташоно сацор ду иза, кIоргга ойла а йина, ерриг а башхаллаш а теллина”, – бохура Даудовс. Шен инстаграмехь яздира Даудовс: "Вайн пхенашца лела вайн дайн цIена нохчийн цIий! Вайн дегнаш чохь ю Ахмат цIе!!! АллахIу Акбар!"\nНохчийчохь массийтта бIе объект мехкан куьйгалхочун фамили лелош. Кхо бIе сов ду деккъа цхьа урамаш Кадыров Рамзанан а, цуьнан гергарчийн а цIерш техкина. ДIадахначу кIиранах Кадыров Ахьадан цIе тиллина полицерчу лерринчу ницкъийн декъанна. ХIинца и тайпа ю цIерш дуккха а: СОБР "Ахмат", ОМОН "Ахмат-Грозный", ОМОН "Ахмат-Крепость".\nНохчийчохь гей-нах хIаллакбарх лаьцна "Новая газето" бинчу талламца доьзна регионан куьйгалхочуьнга Кадыровга дуккхазза а хеттарш до, цо хIоразза а олура, республикехь бац гей-нах. Малхбузерчу HBO телекомпанина интервью луш 2017 шарахь Кадрыровс аьттехьа а ца дитира махкахь гомосексуалисташ бу боху къамел.\n"Белахь, дIабига уьш Канаде, Далла бу хастам, тхох гена баха, тхан цIий цIандалийта", – бохура мехкан куьйгалхочо.\n"Оьрсийчоьнан ЛГБТ-маша"цхьаьнакхетаралло (арахьарчу агентийн реестер язйина ю иза. – Ред.) чIагIдарехь, деккъа цхьана 2020 шарахь Нохчийчуьра оцу хьукмате арз хьажийна 74 стага. 200 гергга ЛГБТ-нах бевдда цигара деккъа цхьана 2017 шарахь.\n"Кхачамбацар дIадаккхар дац иза - моттаргIа ю"\nКонфликтийн анализан а, уьш юхаяхаран а центран директорна Сокирянская Екатеринина хетарехь, ша вон яц зулам динчун къам прессехь цахьехорах долчу низаман проект, амма кхин агIо а ю цуьнан. Зулам динчух йолу информаци хIоразза а къовлуш хилча, мел динчу зуламан да кавказхо ву моьттур ду наханна.\n"Нах оьгIазбоьлху, шайх цхьаъ лечкъадо, олий, шайггара тIекхуллу", – боху бакъонашларъярхочо. Къаьмнийн барт бохош, дин сисйсаздеш болу прессин хаамаш литта беза, бехкечарна таIзар дан а деза, ца оьшу керла низам арахеца, боху цо.\nКхузахь бан безарг боккха кхетош-кхиоран болх бу, стереотипаш ю дIаяха езарш\nКъилбаседа Кавказан эксперт, социолог Стародубровская Ирина ца теша прессехь зуламхо схьаваьлла меттиг цайовзийтаро пайда бохьур бу бохучух. Кавказхошна тIекхоьллина йолу стереотип ю йохо езарг, ша низамо хIумма а хуьйцур дац, карор ду наханна дийца, боху цо\n"Iиттарш яр лаьттар ду, уьш наханна кхеташ а хир ю. Кхузахь бан безарг боккха кхетош-кхиоран болх бу, стереотипаш ю дIаяха езарш, проблема иштта ца хуьйцу, низамаш тIеэцар - иза моттаргIанаш бен яц", – чIагIдо социолога.\nПопулизм ю низам юкъадаккха гIертар, Кавказехь атта бо дегабаам цхьамма дина зулам цигарчу наханна я динна тIедаьхьча, боху цо.\n"Оцо [керлачу низама проекто] Нохчйчуьрчу хьаькамийн цIе язъяррий бен, кхин хIума лур дац", – аьлла хета цунна.\nКерла дехкар юкъадаккхар доьхуш низаман проект чуелла Нохчийчоьнан парламенто Лахьан-беттан 11-чохь. Пачхьалкхан Думехь чуделла кехат тидаме даьккхира ши кIира хьалха. Зулам динчу стаг муьлхачу къомах ву билгал цадахар доьху цо.\n"Доьхкуш ду зуламна бехкеболучийн къам, дин хаамийн гIирсашкахь, информацин-телекоммуникацийн хьасташкахь билгалдаккхар", – аьлла ю Пачхьалкхан Думин сайто йовзуьйту проектан текст.\n"Шайн ойла шуьгахь ян а яц"\nНизаман проект чуяла даьлла бахьана дара Керлачу Москвахь Лахьан-беттан юьххьехь дина тIелатар. Дов даьллера меттигерчу вахархочун веа стагца – прессех уьш кавказхой бу, бохура. ТIаьхьо билгалделира, тIелеттарш Азербайджанера баьхкина кегийрхой хилар.\nОцу хааман башхаллашгучу а йовлале пачхьалкхан RT телеканалан куьйгалхочо Симоньян Маргаритас дIахьедира телеграм-каналехула, "Кавказан къоман наханна" хоуьйтур ду хIусаман да мила ву – нийса а хоуьйтур ду".\n"Суо тIеънарг а, "Кавказан къоман нахах" а хиларе терра боху ас", – билгалдаьккхинера Симоньяна.\nОьрсийчохь массеран а хила еза бакъонаш цхьабосса, я пачхьалкх къепедацаршна а, анархина а юьсур ю\nНохчийчоьнан куьйгалочо Симоньян бехкейира оьзда цалеларна, "хайп лаца" гIортарна. Амма тIаьхьо цо шен телерам-каналехь яздира, ша барт лехна RT каналан директорца, дов кIарг ма де, аьлла.\nЮкъараллерчу жигархоша, политикаша, федералан телеканалийн кхечу векалша критика йира низаман проектна. Кадыровс тIаккха керла пост хIоттийра социалан машанехь – низаман проект цатайна "тайнигех доладеш волчунна", амма ца яьккхира цхьаьнан а цIе.\n"Шайн ойла шуьгахь ян а яц, хиндерг гуш дац шу, патриотизм яц шуьца, ца гатдо аш Оьрсийчохь оьзда, цIена мел бехачийн ойла. Ца хуьлучу даьлча, Оьрсийчохь массеран а хила еза бакъонаш цхьабосса, я пачхьалкх къепедацаршна а, анархина а юьсур ю", – бохура шен критикашка Кадыровс.\nКерла дехкар прессина юкъадаккхарна дуьхьал хилира шайн къамелашкахь Пачхьалкхан думан депутаташ, Оьрсийчоьнан Цхьаалла партера Затулин Константин а, Попов Евгений а, президентан гонехь адамийн бакъонаш ларъечу кхеташонан декъашхо Меркачева Ева а, политик-журналист Шевченко Максим а. Шаьш сийсаздан дан гIерта Кадыров, бохура цара.\nНохчийчоьнан парламенто кечйина низаман проект маца луьстур ю Думехь хууш дац. Цкъачунна документ толлуш ю Оьрсийчоьнан парламентан лахарчу палатин информацин, политикан, технологийн , зIенан комитет.


Швецино депортаци ян тарло рогIерчу нохчочунна\nМухIажир Г. Зоврбек махкахваккха кечлуш ду Швецера Iедал. Цигахь итт шо а сов даьккхинчу нохчочуьнгара хIун даьлла и таIзар тIеэца, кхеташ дац. Ца кхета депортацин бахьанах дуьненаюкъара бакъоларъярхой а – "Мемориал" хьийза Зоврбекна орцахъялла.\nШвеци иза а, цуьнца цхьаьна кхин массех стаг а махкара араваккха кечлучу юкъанна, Европерчу мухIажирийн хьокъехь сацам тIеэцна ЕвроБертан Кхело. Шена кхераме хиларна дIатесначу махка стаг юхахьажо мегаш дац, нагахь санна иза тIеэцначу пачхьалкхо цунна тховкIело елла елахь, боху сацамо.\nТховкIело дIаяккхаро я иза цаяларо ца веза мухIажир Женеверчу конвенцино цунна Iалашвала лучу бакъонах ваккха, аьлла ду Люксембургерчу кхело арахецна документ.\nОьрсийчуьрчу бакъоларъярхоша тоьшалла дарехь, 2005-чу шеран бIаьста, буса, Заурбекан хIусамна чулилхина иттаннашкахь тIеман барзакъ дуьйхина герзахой.\n"Гарехь, уьш Iедалан цхьана хьукматера хилла. Зоврбек (вина шо -1981) вижина Iачу чоьнна чу а лилхина, герзаш диттина цара: цуьнан белш лазийна ца Iаш, човйина 1,5 шо бен доцчу цуьнан йоIанна Маккина. Йиттина доьзалан нанна, гIайбанца садукъдан гIиртина 2,5 шо долчу йоьIан Раянин", - тоьшалла до "Мемориало".\nIедале Зоврбек махках цаваккхар доьхуш, гулам хIоттор хьийхира Швецерчу нохчашна бакъоларъяран "Вайфонд" юкъаралло. Шоьтадийнахь хилира Стокголмехь гулам.\n"Кавказ.Реалиин" йолчу информацица, Швецерчу низамхоша Зоврбек бехкево шайн махкахь дуккха а болчу Iаьрбийн бусалба Iеламчашца гергарло лелорна.


ГIалгIайн студенташкара кехат\nШаьш набахтера арадахийтархьама КъахIирехь лецначу гIалгIайн студенташа кхайкхамбина, Мисарарчу Оьрсийчоьнан векалтна хьалха митинг хIоттае аьлла.\nПлиев Рамазан а, Чемурзиев Исмаил а, Аушев Илез а, Дзейтов Iела а шо сов зама ю набахтехь латтон. Уьш лоцучу дийнахь дIалаьцначу цхьана студентах- Дугиев Хизирх хилларг хууш дац хIинца а. Экстремизм лелорна бехкебина гIалгIайн студенташ.\nХоуьйтуш дац, билггал стенца, хIун экстремизм ю цара лелийнарг. Йа талламчаша а, йа кхело а официалан цхьана а кепара документ дац гойтуш йа церан гергарчарна а, йа шайна лецначарна а, ур-атталла, адвокатна ал Мисри Халидна а.\n"Кавказ.Реалиин" корреспонденте аьлла юристо, гIуллакх чолхе ду, кегийрхой маьршабаха хIуммаъ атта хир дац аьлла.\nГIиргIазойх схьаяьлла Салиходжаева Зулхумор а ю цаьрца доьзначу гIуллакхна юкъахьекхош.\nЗудчун йоккхахйолчу йоIа Фатимас хаамбарца, 40 шо долчу Зулхуморан 5 бер ду. Нана цхьана йоцуш Мисарара дIабаха таро яц церан.\nСтохка Марсхьокху-беттан 18-чохь лаьцна ю Салиходжаева. ГIалгIайн студентех лаьцна хеттарш дина хилла цуьнга. Цуьнан телефон чохь цхьахволчу гIалгIайн студентца къамелаш дина карийна Iедалхошна. Трюфелан мутт эца гIертачу хенахь социалан машанехь карийнера шена цуьнан телефонан лоьмар аьлла, кхетийна хиллера зудчо. Ткъа мутт эца йоьдучу хенахь полицино дIалаьцна иза.\nФатимас дийцарехь, ши шо хьалха баьхкина хилла уьш Мисара, Iарбойн мотт а Iамош, жимахдолчу берашна дарба а лохуш. Исламан Ал Азхар университете деша Iалашо йолуш хилла Фатима. Шен ненехула хаьа шена боху цо, виъ гIалгIа ледарчу хьелашкахь латтош вуйла а, царна лоьран дарба кхачош цахилар а. Чемурзиев зорхан даI даьлла ву, Аушев а цомгуш ву.\nГIалгIай юкъахь болчу цхьана тобанехь хилла бохуш, шена бехкаш дохкий хиъна Салиходжаевна. ЙоIа бахарехь, кхелахой тешаш бац талламчаша шен нанна дохкучу бехкех, цундела юх-юха 45 денна хан дIаяхъеш, чохь латтош ю иза.\nИшта оццу бехкаца вуьйцуш ву Мисарара ши вахархо а, кхин цхьа стаг а. КхоалгIачух лаьцна хууш хIума дац Салиходжаевна. Мисаран Iедалхошкара комментарий эца аьтто ца болу йа зорбанийн а, йа КъахIирерчу оьрсийн консулаллан а. Дипломатийн векалто шайн бакъо яц боху талламна юкъагIорта, ишта цхьана а кепара информаци ца кхачайо шайга боху Iедалхоша.\nСтохка Мисарарчу набахтехь гергарнаш латтийначу Байсултанов Гусейна, лаьцначех хаам Iора ца балийтар – Мисарахь юкъара хIума ду боху.\n"Сайн лаьцна шича могуш а, дийна а юй, иза чохь латтон меттиг а суна хиъначул тIаьхьа, бевзачу Мисарарчу наха олура соьга: ахь стенна сагатдо, хьуна хьайн шичех дерг хиъна, кхузахь адамаш тIепаза дов. Набахтехь сан гергара нах гучубовлале, бутт баьхьира ас цаьргара кост доцуш. Метигерчу бахархоша олура: "Хьуна хьайна ма гира уьш полицино дIабуьгуш!" Царна хетарехь, хьан буьгу а хууш, бигинехь, ас сагатдан оьшуш дацара.\nМассо а нах юкъаозийнера ас, хаамийн гIирсашка информаци лора ас, хIора боккхучу когах журналисташна хоуьйтура, бакъонашларъярхошца вара со зIенехь. Ситуацех зорбанашкахь дийцарна а, хаамашкахь жигаралла хиларна а, сайна гIо хилира аьлла хета суна. Оьрсийчу депортаци йира царна", - дийцина Байсултановс.\nГIалгIайчуьрчу омбудсмено Оздоев Джамбулата дIахьедина, лецначийн гергарчаьрца латтош уьйр ю шен аьлла. Бакъонашларъярхочо дийцарехь, Мисарахь талламан барамаш дIахьош бац, лецначара мацалла кхайкхийча, уьш карцер чу боьхкина хиллера.\nОмбудсменан аппаратан цIарах кехаташ кхехьийтина федералан Iедалхошка, гIалгIайн студенташ цIаберзош гIо доьхуш. Оздоевс дийцина, Мисарахь дIалаьцна хиллачарех цхьаъ цIавало аьтто белира шайн аьлла.\nМатериал язйинарг Михальченко Лидия, "Кавказ.Реалии"


Соьлжа-Г1алахь 300 доьзал чукхалхо комплекс схьайиллина — Зори Ислама\nСоьлжа-Г1алахь 300 доьзал чукхалхо комплекс схьайиллина\n19.06.2021 29.06.2021 Administrator\nСоьлжа-Г1алахь,йоха гергаяханчу х1усамашкара нах д1акхалхо 300 доьзална лерина комплекс йина. Х1усамийн дог1анаш д1аделира Нохчийчоьнан Куьйгалхочо Кадыров Рамзана, ЖКХ-н г1олацаран, терго латтаран кхеташонан председатела Степашина Сергейс, иштта корпорацин генеральни директора Цицина Константина.\n«2025-чу шо кхачале кхочушъян лерина хилла йолу федеральни проект, хенал хьалха кху шарахь чеккхаъяккха дагахь ду. Кхаа шарахь 33 дукхапетарийн кхо ц1а дина, 3.5 эзар стаг цу чу д1а а кхалхийна. Оцу терахьаша гойту 1аламат боккха болх бина хилар», – элира комплекс д1айоьллуш Кадыров Рамзана.\nКху шарахь республикехь «Х1усамаш а,г1ала хьал а» («Жилье и городская среда») къоман проектан гурашкахь кхин а дукхапетарийн 13 ц1а дийр ду. Кхалхор 2017-чу шеран кхолламан (январь) беттан 1 де т1екхачале йхарна кхераме аьлла билгалйаьхна йолчу х1усамашкара 1.5 эзар вахархо.\nИ бахьнехь региональни программица бан лерина белхаш чекхбохур бу регионо.\n← Прием нормативов ВФСК ГТО\nПрием нормативов ВФСК ГТО →\nВ Македонии появятся парк и монумент имени Ахмата-Хаджи Кадырова\n08.07.2021 12.07.2021 Administrator\nУсман Баширов принял участие во Всероссийской переписи населения\n05.11.2021 05.11.2021 Administrator\nВласти назвали число принявших участие в переписи россиян\n09.11.2021 09.11.2021 Administrator


КВН-хой а, Кадыров а... Калигулин говр а\n«Самукъанечийн, Дош меттара олучийн Клубан» (КВН) де дара оршот. Оьрсийчуьрчу кхечу регионашкахь а санна, ю и клуб Нохчийчохь а. Клубан декъашхошца цхьаьнакхийтира мехкан куьйгалхо Кадыров Рамзан. ХIора а 11 декъашхочунна делира дарж Iедалан урхалашкахь, парламентехь, министраллашкахь.\n«Самукъанечийн, Дош шен меттара олучийн клубаш» ю дуьнентIерачу дуккхаъчу мехкашкахь. Цундела дуьненаюкъара ларало цуьнан де а.\nМоскох, Оьрсийчоьнан 1-чу телеканало хIора баттахь гойтучу самукъадаккхархойн клубийн къовсамашкахь тIех баккхий толамаш баьхна яцахь а, гIеххьачул шена тIе 146 миллион хьовсархойн тидам берзош ю нохчийн клуб.\nОлийла дац похIмано, кIорга маьIна а, юмор а хиларца и тоба билгаъяьлла а. Уггаре хьалха нехан тидам тIеузург ду дехха шерашкахь тIемашкахь яьллинчу Нохчийчуьра, «цигахь», «цара» вийна-ваьккхина баха бен Iаьмна а йоцчу телевизионо, герз карахь а воцуш, я полицин декъе валийна левеш а воцуш, бегашбан, самукъадаккха веана нохчо гайтар.\nИштта кхетайо Нохчийчуьрчу «Самукъанечийн, Дош шен меттара олучийн клубо» дIалоцу тIегIа юмор кхетош а, езаш а, оцу тобан даима а телевизионехь а, интернетехь а терго еш хуьлучу Парижехь вехачу Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: Суна дош ца хета нохчийн КВН-тоба\nКху деношкахь оцу тобанца цхьанакхеттачохь, кепана цуьнан президент ларалучу Кадыров Рамзана цIеххьана, шайна самукъадаккхархошна дагахь а доцу совгIатдина.\n«Вконтактехь» оцу хьокъехь яхдо Кадыровс ша: «Ас доггах декъалйира КВН-тоба, ирс-аьтто хуьлийла элира. Ткъа ирс а ца дисира тIаьхьа – хIора а 11-нна болх кхечира Iедалехь, парламентехь, министраллашкахь. Тешна ву, уьш сихха боьр бу керлачу хьелех, цара шаьш дикачу агIор гойтур бу».\nДаржех Кадыров Рамзана совгIатден коьчалш йина ю дикка хан. Кхушара аьхка кхин дешаршкахь кхиамаш баьхна а, я белхашкахь зеделларг IаIийна а воцчу, хьалхо мехкан шахьарахь мэр вина охьахаийначу 27 шо долчу кIентах – Кадыров Исламах – Кадыров Рамзана вира шен администрацин куьйгалхо.\nКху деношкахь КВН-ерчу берийн санна, шашах боккха аьтто белира жимчу стеган Тамаев Iаьрбин а кхо шо хьалха. Инстаграмехь ша кест-кеста хесторца шена тайначу цунна Кадыровс делира Iедал халкъаца дузучу, юкъахь зIенаш латточу урхаллин куьйгалхочун дарж. Бакъду, ши бутт боллушехь Тамаевга елла министралла дIакъевлира Кадыровс, ша Тамаев шен администраце дехьаваьккхира.\nОьрсийчохь лаккхарчу куьйгалхошна, масална аьлча, президентна Путин Владимирна,\nдаржаш декъар нах бола а боьлла, дахаре дижина а даьлла гIиллакх ду. Петарбухарчу мэрехь цуьнца цхьана декъехь болх мел бинарш, цхьана спортзале мел лелларш а санна бу министраш, олигархаш.\nЦундела ца дуьсу шен самукъадаьллачохь, я шен самукъадаьккхинчохь Кадыров Рамзана даржаш дIасадекъарх цецвийла а.\nДIаяхана гарехь, нахе Iедало даржаш церан хааршца, юкъараллехь болчу ларамца дустуш лаккхара даржаш доькъу зама.\nХьоло дагавоуьйту шен амалехь ваьхна, халкъаца къиза хиларца нехан эсехь висина латинийн император Калигула. Инцитат олуш (иза «чехкайодург», «масаниг» бохург ду) айгIар хилла бах цуьнан.\n«12 цезаран дахар» цIе йолчу жайни тIехь историка-яздархочо Светонис дитинчу тоьшаллица а догIуш, Калигулина чIогIа езаш хилла и шен говр. Цунна цо мармаран ага а тIехь дина хилла чуйижош, пийлан деIахках дегна а хилла ага. Дашох кхелина хилла химолу къулло а.\nАйгIарна гергахь тIех айдина, гIаране къамел динарг воьйтуш а хилла Калигулас. Шега хьожуш, шена тIехIиттийна леш а болуш, нах цхьацца гIуллакхна шена тIе а кхойкхуш хилла дино. Аьлча а, шен хьомечу говран цIарх кхойкхуш хилла нах шена тIе Калигулас. Говрана официалехь делла хилла бах цо Риман сенаторан дарж.\nКалигулах а, Инцитатах а долу дийцарш дагадохкуьйту «Самукъанечийн, Дош шен меттара олучийн клубана» Соьлж-ГIалахь Кадыровс даржаш декъаро.\nИмператоран говрана делла дар


Поэтан 80 шо кхачар - 26 Февраля 2020 - СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ\nГлавная » 2020 » Февраль » 26 » Поэтан 80 шо кхачар\n20 февралехь нохчийн Айдамировн ц1арах йолчу къоман библиотекехь нохчийн яздархо, поэт, журналист волчу Юсупов 1азиман 80 шо кхачар даздира. Шен 1азиман цхьаьнакхетаре вог1ийла ца хилира – цомгуш волун дела.\nДелахь а библиотекин къоман отделан белхахоша Духаева Яхитас, Витаева Имана д1адаьхьира и мехала даздар.\nСоьлжа-Г1алин 60-номер йолчу ишколан лакхарчу классийн дешархой а, хьехархой а бара цхьаьнакхетаре баьхкина. Кхуза кхайкхина вара Яздархойн союзан коьрта редактор Ирисханов 1имран а.\nШена Юсупов 1азим а, цуьнан кхолларалла йовзаре терра, яздархочо гулбелчарна дийцира:\n- Нохчийн яздархо, журналист, поэт Юсупов дуьнен т1е ваьлла 1940 шарахь, 20 февралехь, нохчийн ширачу юьртахь – Девкар-эвлахь.\nК1ентан 4 шо долуш нохчийн халкъ ц1ера доккхуш, церан доьзал Къирг1азойн махкарчу Сталинан к1оштахь хиллачу Крупское юьрта хьажийра. Шайн къомо санна, бала, цамгарш, мацалла 1евшира Юсуповг1ара а, бисинчара болх бора, деша а доьшура. 1957-чу шарахь бакъо яьлча шайн юьрта – Девкар-эвла юхабирзира и доьзал.\n1959-1963-чу шерашкахь Юсуповс Советски эскарехь г1уллакх дира. Ц1авирзича, 1967-1972-чу шерашкахь Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн институтехь, филологин факультетехь дийшира.\nЦул т1ахьа, нохчийн маттахь арадолучу «Ленинан некъ» газетехь корреспондентан болх бира.\nЖурналист, поэт волчу Юсуповс Нохч-Г1алг1айн гуманитарни 1илманан талламан институтехь лакхара 1илманан белхахо волуш болх бира, т1аьхьарчу хенахь Нохчийн пачхьалкхан филармонехь къахьийгира цо.\nЦуьнан исбаьхьаллин литературе болу безам жима волуш дуьйна кхоллабелла. «Ленинан некъ», «Ильичан весеташ», «Орга» альманахехь зорбане юьйлура цуьнан говзарш, цул сов, байташ араевлира къоначу яздархойн юкъарчу ворх1 гуларехь.\n2004 шарахь автора шен «Теркаца суьйре» ц1е йолу нохчийн иллеш, эшарш т1ехь долу гулар арахийцира. Кхин д1а а йоккхачу говзаллица, шен пох1маллех пайда а оьцуш, къахьоьгу яздархочо.\n2005-чу шарахь «Туррий, пондаррий» гулар зорбане йолу цуьнан. Нохчийн историн цхьацца аг1онаш схьайоьллу оцу жайни т1ехь, т1ехдика гочдархо Юсупов хилар а гучудолу, цкъа а зорбанехь хилла йоцу историн аг1онаш ю киншкина т1ехь.\nГенарчу Россера веанчу оьрсийн эпсарца – яздархочуьнца Толстой Л.Н. доттаг1алла лелор, цунна тешаме хилар, цуьнан сий, дахар нохчоша Месербиев Садос лардар гучудоккху Юсупов 1азима шен говзаршкахь.\nЯздархочо дукха къахьоьгу керла киншка язъеш. 2013-чу шарахь зорбане йолу «Син мерзийн мукъамаш» ц1е йолу иллийн, эшарийн гулар.\nБайташкахь язйина историн роман ю Даймохкан исторех автора 2014-чу шарахь араяьккхина. Кавказан т1ом болуш хиллачу къизаллех – Дадин-юрт а, кхийолу нохчийн ярташ йохорах дуьйцу цо.\nЯздархочо, поэта, журналиста Юсупов 1азима нохчийн литературехь бинарг инзаре боккха болх бу.\nЦо говзачу маттаца, к1орггера маь1на а долуш ешархошна йовзийтина хьалха цкъа а зорбане йовланза историн аг1онаш. Доккха пох1ма долуш, халкъана а, махкана а хьанала волу ц1еяххана яздархо ву Юсупов 1азим, - иштта шен къамел чекхдаьккхира Ирисханов 1имрана.\nЦул т1аьхьа 60-чу Соьлжа-Г1аларчу ишколан дешархоша Юсупов 1азиман байташ йоьшуш, хаттаршна жоьпаш а луш чекхделира и пайден цхьаьнакхетар.\nПросмотров: 97 | Добавил: kanta_ibr | Рейтинг: 0.0/0


Урокан ц1е: М.Мамакаев : “Узархин х1аллакьхилар».\n1алашо: М. Мамакаевс яздина дийцар : «Узархин х1аллакьхилар» довзийтар. Нийса а , шера а, кхеташ а дийцаран тексташ еша 1амор.Чулацам схьабийца 1амор. Берийн ойлаяр , тидамбар ,къамел кхиор.\n1.Предметни: дицаран чулацаман хьокъехь кхетам хир бу дешархойн. Хуур ду юх-юха произведени ешарца шайн г1алаташ нисдан. 1емар ду ешарехь авторан дог-ойла билгалъяккха. Ешаран сихалла алсамъяккха, ша хьалха йоьшуш даьхна г1алаташ нисдеш еша.\nРегулятивни: берашна 1емар ду учебника т1ехь балийначу г1ирсах пайда а оьцуш, белхан план х1отто. Дешархошна хуур ду шайн кхиамаийн мах хадо, царех пайдаэца.\nКоммуникативни: берашна хуур ду хьехархочун хаттаршна жоьпаш дала, книги т1ерачу хаттаршна жоьпаш дала. Шайна хетарг д1аала, накъосташа дуьйцучунга ладог1а а 1емар ду.\nПознавательни: берашна хуур ду шайна оьшу г1ирс лаха, цунах пайдаэца. Учебникаца болх бан , карийначу хаамашца болх бан хуур ду.Нохчийн д1адаханчунна т1ера цхьацца шира г1иллакхаш девзар ду.\n3. Личностни: берийн амалехь дика аг1онаш кхоллалур ю: вовшашка леерам, г1иллакх. М. Мамакаевн кхолларалле безам г1ур бу.\n(Бераша д1адоьшу «Эла Мусост тий, Адин Сурхой» дийцаран шолг1а дакъа).\nПоп, поп, лекха поп,\nЛекхчу поп т1ехь - эзар га,\nЭзар гаьн т1ехь - шийтта бен,\nШийтта бен чохь - ши xloa.\n-Д1адеша дагардар массара цхьана. Д1адеша меллаша.Ч1ог1а деша.\n4. 1алашо йовзийтар. Хетачу аг1ор 1алашонаш х1иттор.\n-Д1аелла учебникан 27-29-г1а аг1онаш. Муьлха дийцар девзар ду вайна тахана? ( «Узархин х1аллакьхилар»).\n-Мила ву цуьнан автор? (М. Мамакаев).\n-Хьанах лаьцна хир ду и дийцар? Шайна хетарг ала.\n-Муха болх бийр бу аша и дика 1амо? Х1ун кхиамаш бохур бу аша?\n-Вайна тахана девзар ду нохчийн г1араваьллачу яздархочо М. Мамакаевс яздина дийцар : «Узархин х1аллакьхилар». Вайна девзар ду ширачу заманчохь нохчийн хила 1адаташ , г1иллакхаш.\nХьехархочо д1адоьшу «Узархин х1аллакьхилар» ц1е йолчу дийцаран 1-ра дакъа.\nЧулацамах лаьцна къамел дар.\n-Мила ву дийцаран коьрта турпалхо? (Узарха).\n-Муха боху автора цунах лаьцна? (Хьалдолуш ,оьзда стаг ву боху).\n-Муха хила Узархин юьртахошца йолу юкъаметтиг? (Узарха нийсо езаш,хьекъал долуш хиларна наха лоьруш хила иза.Шаьш кхел еш бакхий нах дагабовлуш хила Узархех).\n-Муха зуда ялийна Узархина юьртахоша?(М1айстахь уггара хаза а , куц долуш,дикачу ден Пхьежин йо1 Зулай ялийна цунна).\n-Муха хийцделла Узархин дахар? (Кхин хьал долуш ваха хиъна иза).\n-Х1ун хийцамаш хила Узархин амалехь? (Узарха хийцавелла амалехь.Шен хьолах вуьзна, хьал дерг бен ца везаш д1ах1оьттина иза).\n-Юьртахошна муха хетта и иштта хийцавелча? (Уьш узарха ца везаш ч1аг1белла).\n-И хиъча Узарханна х1ун дан дагадеана? (И хиъча Узархина дагадеана парг1ат беха м1айстхой нуьцкъала шен кога к1ел совцо г1оьртина иза).\n-Муха хиъна нахана Узарха шайн эла хила г1ертар? (Цхьана дийнахь к1оштахь мел волу стах «Барт хуьлчу лам т1е кхайкхина , схьагулвина Узархас. Цуьнан стундас Пхьежас д1ахаийтина лакхарчу тхьамдийн кхелехь Узарха м1айстхойн эла харжа магор).\n-Муха т1еэцна и м1айтхоша? (Адам дист ца хила).\n7.Керла тема кхин д1а а хьехар.\nБераша д1адоьшу «Узархин х1аллакьхилар» ц1е йолчу дийцаран 1-ра дакъа.\nКъастош йоьшуьйту хьехархочо. Чулацаман анализ йо.\n-Муха лоьруш хила Узарха? Д1аеша и меттиг.\n-Яздархочунна муха хета оцу муьрехь Узарха? (Цунна дукхавеза оцу муьрехь Узарха).\n-Муха дешнаша гойту яздархо Узархина реза хилар? (Цхьа хьалдолу оьзда ста голу цо Узарха вайна вовзуьйтуш. Хьекъал долуш , нийсо езаш ву боху цо Узарха).\n-Муха зуда ялийна Узархина? Д1аеша и меттиг.\n-Муха хийцавелла Узарха зуда ялийначул т1аьхьа? Д1аеша и к1айдарг.\n-Муха ю яздархочун х1инца Узархийца йолу аг1о? (Автор реза вац цунна).\n-Муьлхачу дешнашца гойту цо иза? (Шен хьолах вуьзна шех дозалла деш д1ах1оьттина иза,г1иллакхах воьхна , оьздангалла йицйина).\n-Наха муха т1еэцна Узархин хийцавалар? Д1аеша и к1айдарг.\n-Х1ун дан дагадеана Узархина ? Д1аеша к1айдарг.\n-Д1адеша Пхьежин къамел.\n-Х1ун эр дара аша Пхьежин мискачу нахаца болу лерамах? (Цуьнан нахе леерам бац. Ц онах бусту бажица. Адамаш бажа болуш сана къамел до цо).\n-Муха хетта шуна вайн таханлера урок?Х1ун ду шун дика нисделларг? Стенах даккхийдуьй шу?\n9. Жам1 дар.\n-Муьлха дийцар дийшира аша тахана?\n-Хьанах лаьцна дара иза?\n-Хаза дарий дийцар? Кхин произведенеш еша лаам буй шу М. Мамакаевн?\n1. М. Мамакаевн «Узархин х1аллакьхилар» ц1е йолу дийцаран 1-чу декъан чулацам схьабийца кечам бар\nУрок д1аяхьар 2.\n(Бераша схьадуьйцу М. Мамакаевн «Узархин х1аллакьхилар» ц1е йолу дийцаран 1-чу декъан чулацам ).\nАпельсин тхо йоькъуш ду:\nИ цхьаъю - тхо ду кха ду.\nXlapa дакъа - котамна,\nXIapa дакъа- москална,\nXlapa дакъа -бедана,\nXIapa дакъа -борг1ална,\nXlapa дакъа -пхьагална,\nXIapa дакъа -Борзикна,\nЧкъор вай лурду... барзана.\n-Муха хир ю дийцаран чаккхе? Шайна хетарг ала.\n-Вайна тахана кхин д1а а девзар ду нохчийн г1араваьллачу яздархочо М. Мамакаевс яздина дийцар : «Узархин х1аллакьхилар» 2-г1а дакъа . Вайна девзар ду ширачу заманчохь нохчийн хила 1адаташ , г1иллакхаш.\nХьехархочо д1адоьшу «Узархин х1аллакьхилар» ц1е йолчу дийцаран 2-г1а дакъа.\n-Реза хиллий м1айстхой Узарха шайн эла харжа? (Ца хилла).\n-Муха гайтина цара шаьш реза ца хилар? (Уьш бист ца хилла).\n-Муха т1еэцна Узархас нах шена реза ца хилар? (Цо уьш бист ца хилар ,шена реза хилар ду аьлла ц1а хьовсийна уьш).\n-Мухачу дог-ойланца ц1а бирзина м1айстхой? (Шай чохь цхьацца веллача санна дог доьхна ц1а бирзина м1айсихой).\n-Х1ун хила Узархин дагахь? (Иштта лело беза 1аьржа бажа бохург хила цуьнан дагахь).\n-Муха эла хила Узархех? (Оцу дийнахь дуьйна массеран даьхни шеен дола дерзийна цо. Сутаралло б1арзвина Узархас Г1овдигара вир схьаяьккхина боху).\n-Х1унда бевлла м1айстхой Узархина дуьхьал? (Г1овда хила г1айг1ане ц1а вог1уш. Наха цуьнга хаьттина ,х1ун хила аьлла. Х1ораммо шега-шегара схьаяьхна х1уманаш дагалаьцна ,собар кхачийна г1оьвттина уьш).\n-Мила ваьлла царна хьалха? (Элса)\n-Х1ун дира м1айстхоша шайн элана? (Ши ах йина).\n7. Керла тема кхин д1а ахьехар.\nБераша д1адоьшу «Узархин х1аллакьхилар» ц1е йолчу дийцаран 2-г1а дакъа.\n-Муха къамел дина Узархас нах бист ца хилча? Д1аеша к1айдарг.\n-Муха хетта яздархочун Узарха? Муха дешнаш карийна цунна и д1аала? (Цо къамел долира , ямарт къежаш , бохуш дуьйцу автора).\n-Д1аеша Узархас нах ц1ахьовсорах лаьцна к1айдарг. Муха ю Узархин мискачу нахах лаьцна ойла? (Иза ца веша царех, царех олу «1аьржа бажа», ша божор бу шун лама бохург ду цуьнан коьртехь. Цавашар, оьздангалла ца хилар гойту цо).\n-Мегар дуй адаман иштта ойла хилар? Х1унда мегар дац?\n-Д1аеша Узархас динчу куьйгаллех лаьцна йолу к1айдарг. Муьлхачу аг1ор гайтина иза автора? (Иза тоам хуьлуш вац дохнах , бахамах. Сутаралло б1арзвина бохуш дуьйцу автора).\n-Д1аеша м1айтхой г1овттврх йолу к1айдарг. Мегар дуй адам ца лера, къизалла яло? (Берийн жоьпаш).\n-Хаза дарий дийцар? Реза дуй шу чаккхена?\n1. М. Мамакаевн «Узархин х1аллакьхилар» ц1е йолу дийцаран 2-чу декъан чулацам схьабийца кечам бар\nНомер материала: ДБ-1578551


Нохчийн берийн сатийсамаш\nГермани - Нохчийн школехь, 28ГIур2013\nДуьххьара 1925-чу шарахь Женевехь берийн Iер-дахар тодарна леринчу дуьненаюкъарчу конференцехь юккъедаьккхина долу бераш лардаран де таханналца дуьненчохь хIора а пачхьалкхехь лардеш схьадохьуш ду. Шарахь цкъа массара а цу дийнахь берийн дахар тодарна тIе тидам бохуьйтуш белахь а, амма дуккхаъчу пачхьалкхашкахь холчу хьолехь деха бераш.\nДуьненаюкъарчу белхан хьелаш лардаран юкъаралло динчу рапортаца, кхианза йолчу пачхьалкхашкахь карарчу хенахь 250 миллион бер ду къахьоьгуш, тайп-тайпана, шайн хенаца а, ницкъаца а догIуш доцу, белхаш деш. 5 шарера 17 шаре кхаччалца долу и бераш шайн дахарна кхераме хьелашкахь кхуьуш а, децаш а ду. Иштта бIеннаш эзарнашкахь ду лолла духку-оьцу берийн терахьаш а.\nТкъа иштта баккхийчу зуламхоша шайн догIмаш дохкар тIедожийна, дацочу берийн терахьаш а. КIеззиг дац тIемаша лаьцначу меттигашкахь, къаьстина Африкерчу цхьа могIа пачхьалкхашкахь берех биначу салтийн терахьаш а, шайн доьзалех а къастош, къизачу тIеман тийсадалршкахь дакъалацар тIедоьжна бацош а, бойъуш а болчу.\nИ тайпа инзаре хIумнаш, Делан къинхетамца, нохчийн берашна ца девза, царех доккхачу декъо тIеман къизалла а, шайн махках а, гергарчех а къастаран гIело а лан дезнехь а. Делахь а, цхьа а тайпа къа-бала боцуш, цхьанаэшарехь ирсе кхуьу нохчийн бераш олийла дац. Европехь, даймахкана хийраллехь кхуьучу нохчийн берийн а бу ша-башха а, шайначул а сингаттамаш. Уггаре а боккханиг царех – цIа сагатдар а, Нохчийчу даха лаар а, цига даха йиш ца хилар а лара мегар ду.\nЦхьайтта шо долчу Мохьмада дийцарехь, иза уггаре а ирсе веш волу хIума ду Нохчийчу вахар. Цигахь ловзар, цигахь бешахь Iежаш дахар а, денана йолчу вахар, арахь ида йиш хилар – баккхийчарна башха мехала а ца хета а тарло хIумнаш дуьйцу цуо „ирс“ бохучу дешан маьIна далош. Амма уггаре а коьртаниг, Европехь велахь а, цIахь велахь а, да-нана дийна а, могуш -марша а хилар ду боху цуо.\nМохьмад: „Ирсе хила да а оьшу, нана а оьшу. Ваша а, йиша а оьшу. Ненан да, ненан нана а, ден да а, ден нана а оьшу. Суна уггаре а чIогIа лууш дерг цIаваха лаар ду. Мел хаза хир дара цигахь. Хазаъ хир дара, ирс хир дара. Малх а кхетий, хаза хуьлу цигахь. Диттанаш тIехь Iежаш, кхораш, баьллаш а хуьлу. Сан ненан нана йолчехь йоккха беш ю, цигахь ловзу тхо. ЦIахь дуккхаъ хазох ду“.\n13 шо кхаьчначу Амната дийцарехь, баккхийчеран ирс, кегийчеран ирс – иза ши бен-бен хIума ю.\nАмнат: „Кегийра бераш чIогIа атта ирсе хуьлу, мерза хIума я тайник ма деллехь шаьш ирсе ма хетий царна. Воккхаха мел хуьлу а дукхаъчу хIумнех кхета. ТIаккха халоха хуьлу ирсе хила. ХIунда аьлча, баккхийчеран кхин а важаниш хIумнаш ду, концентраци оьшуш – болх а бу церан, бераш а ду...\nУьш баккхий бу, цундела церан кхетам кхечу агIор бу. Ткъа берашна шаьш ирсе ду аьлла хетахь а, масала, шозлагIчу дийнахь шоколад дIа йолу, я тайник духу, ткъа тIаккха и ирс дIадолу. Боккъалийна а долу ирс, суна схьахетарехь, берашна хIумнаш хаа луучу хенахь, довза луучу хенахь, царна цхьа хIума кхетийча, уьш цунах кхета ма кхетнехь, тIаккха уьш боккъал а ирсе хуьлу“.\nАмма и цхьа а хIара аьлла къай-балий лан ца дезаш, аьттонечу доьзалшкахь кхууьш долчу берийн аьзнаш дуста йиш яц шайн дех-ненах къаьстина, хийрачу доьзалшкахь, хийрачу Iадаташкахь кхуьучу нохчийн берийн кхолламашца. Цхьацца бахьанашца Iедалан хьукматхоша шайн дай-наношкара схьа а дохий, меттигерчу доьзалшка кхион дIаделларш ду уьш.\nБоккъал а уггаре а яккхийчех киртиг хилла дIахIоьттина и доьзалшкара бераш дIадахар Малхбузехь бехачу нохчашна. Карарчу хенахь, тайп-тайпанчу хьостанаша чIагдарехь, цхьана Вена гIалахь бехачу вайнехан доьзалшкара дIадаьхначу берийн терахь бIе сов даьлла. ХIун дича сацалур бара и дела денна алсам болуш болу бохам? Муха кхеталур дара бераш а, амма уггаре а хьалха церан дай-наной а, и бераш дIа ца дахийта?\nЦу хеттаршна жоьпаш лоьхучех ву Венехь вехаш волу Гисаев Абубакар. Цхьа юкъаралла а кхоьллина, нохчийн дай-наношца кхетам-кхиоран а, информаци яржоран а белхаш деш ву иза, бераш дIа ца дахийта хIун дан деза а, ткъа хилларг хилла а даьлла. Уьш дIадаьхнехь муха лела веза а бохучух дуьйцуш. Уггаре а коьртаниг: шен доьзал ларбан луучу ден-ненан вовшашлахь барт хила беза, бохуш дуьйцу цуо. ХIунда аьлча, дIасакъаьстинчу доьзалех бер кхин а алсамчу кхерамехь хуьлу дена.\nГисаев Абубакар: „Вайн цIахь бераш йоллучу а юкъаралло кхиош ду. Гергарчара гIо до вайна цу тIехь, шичоша, лулахоша, ишколехь. Массо меттехь хьехар а деш, „хIара ду хьуна, вааж ду хьуна“, олуш, вайн гIиллакх ду-кх иза, амал ю иза вайн. Кхузахь иза дац. Цундела дас-нанас шайн ницкъ ма-кхоччу къахьега деза.\nАмма и да-нана, шайн цхьа дегабаамаш я оьгIазлонаш хьалха а яьхна, вовшех къаьстина, цхьанхьа наний, цхьанхьа дай даха охьахиъча, я, аьр вай, цхьаболчара кхузахь деш ма-хиллара, рицкъана алсамох аьтто хир бу вайна, олий, уьш дIасакъаьстича, церан бераш потенциала кхерамехь ду. Иза тидаме эцар, шаьш дIасакъаьстича, шайн берашна шаьш кхерам кхуллуш хилар а диц ца дар дехар дара сан кхузарчу нахе“.\nДуьненаюкъара бераш лардаран де тайп-тайпана даздо дуьненчуьрчу бераша. Цхьадолчарна цунах совгIат а, шен доьзалехь марзо а, ирс а хуьлу. Вукхарна иза деза де дуйла а ца хууш дуьсу. Бакъду, берана ирсе хила башха хIара ду аьлла лерина билгалдаьккхина долу рузман де ца оьшу. Цунна, 11 шо долчу Венин вахархочуо Мохьмада ма-аллара, шен да-нана уллехь хилар а, цхьажимма цаьргара терго тоуьу дукхахьолахь.\nКъам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь\nНохчийн мотт Iамо гIерта Малхбузенеххь беха нохчий шайн берашна


Оьрсийчоьнан эскарера 100 000 дарж дIадаккхар хьоьху финансийн министралло\nФинансийн министралло Оьрсийчоьнан эскаро ен харж лахъен некъ лехна. Оцу хьокъехь кечдина документ хьажийна цо пачхьалкхан Кхерамзаллин кхеташоне, хаам баржийна кехатийн копина тIе а тевжаш, "Известия" газето. ТIеман министраллин векалша даредина и документ шайга кхаьчна хилар.\nХарж яцъеш бечу хьехамашкахь хьалхарниг бу эскарера даржаш 100 эзарна лахдар – 10%. Оцу Iалашонца, финансисташна гарехь, дIадаха тарло белхахой боцуш деса лаьтта а, эшначу хенахь тIаме хьовсош боцчийн а даржаш: медикийн, хьехархойн, кадраш латточу эпсарийн, финансистийн, юристийн, кхача-йийбар лелочу белхахойн а даржаш.\nЦул совнаха, ахча кхоош духар, йийбар лело йиллина хан яхъяр а, контрактхошна кхача тIеман хьелашкахь бен цалаттор хьоьху финансийн министралло.\nДика хир ду аьлла хета министраллина, пачхьалкхехь хуьлучу инфляцига хьажжина, тIеман пенсионерашна хIора шарахь 2% ахча тIетохарх долу низам юхаэцча а, пенси 25 шарахь эскаршкахь къахьегча бен цадалар а. ТIеман гIуллакх дар цаларар хьоьху финансисташа эпсарша доьшуш даьхна шераш а. Ткъа карарчу хенахь пенси яздо эскархочунна цо 20 шарахь дакъошкахь къахьегнехь. ЖамI: хIинцачул тIаьхьа 30 шарахь эскарехь къахьегна хила беза пенсе боьлху эпсар.ш\nЭпсаршна, контарктхошна ипотека луш йолу хан а хьайо финансийн министралло: дешна ваьллачул тIаьхьа 5 шарахь болх бан беза иза эца.\nХаржаш лахъен хьехамаш хьовсийра финансийн министралло дIадахначу кIиранах кхечу урхаллашка а – цунна бIегIийла хета чоьхаьрчу гIуллакхийн министралла а, набахтийн урхалла а, кхелашкара пурстоьпаш а, пачхьалкхан документаш, пошта дIасалелош йолу фельдъегерийн урхалла а цхьаьнатохар. Оцу массо а хьукматашна а хьоьху 10% даржаш лахдар а, пенси белхахошна луш йолу хан а лакхаяккхар а.\nШи бутт хьалха президента Путин Владимира шен омрица юхадаьккхира лаккхарчу даржашкахь болчу эпсаршна холхазах бина куйнаш лелор тIедожош долу низам. И куйнаш хуьйцур ду механа дораха нислучех.


Нохчийчуьра рогIера "шайн лаамехь" Украине тIаме тоба яхна. Царех дукхаберш махкара бац\nКадыровцаш Мариуполехь, Украина\nГуьмс гIалара Украинерчу тIаме новкъаяьлла рогIера "шайн лаамехь" болчийн тоба. Цигахь йолчу Оьрсийчоьнан спецназан университетан базехь Iаморашкахула чекхбевлла уьш аьлла "Грозный" пачхьалкхан телеканалан репортажехь.\nБIахой новкъабаха веанчу нохчийн парламентан спикеро Даудов Мохьмада шина баттахь гергга Украинехь гIуллакх дечу "зеделларг долчу командирашка ладогIар" хьийхира царна.\nОцу юкъанна гулбеллачу эскархойх доккхаха долу дакъа, сюжетехь дийцарехь, Оьрсийчоьнан кхечу регионашкара баьхкина бара. Корреспонденташа хеттарш динчу ялханнах – кхоъ Ханты-Мансийскан а, Сахалинан а, Белгородан а кIошташкара бара, цхьаъ вара Нохчийчуьра.\nНохчийчоьнан Iедалхошна оппозицехь долчу телеграм-каналаша республикера шайн лаамехь Украине боьлхучех видео яржийна – оцу тIехь хеза уьш новкъабохучу зударийн белхар. Кадыров Рамзанан критикаша чIагIдо, меттигерчу бахархошка бертаза дакъалоцуьйтуш ду тIамехь, ницкъаллин структурийн белхахой боцурш, шаьш тIаьхьадевллачу нахе а цхьаьна.\nОхан-беттан 21-ра - тIеман 57-гIа де ду. Оьрсийчоьнан агIонна Мариуполехь "леррина дийцарийн раунд" дIаяхьар хьехна Украино – йохийначу гIалара украинхойн эскархой а, маьрша бахархой а, лазийнарш а арабахархьама. Оьрсийчоьнан интеллигенцино дехар дина керстан марха достучу юкъанна мукъна а тIемаш совцабе аьлла. Оьрсийчоьнан мехкадаьттех дIахаьдар ю Германи хIара шо чекхдалале.


Court of Elista // Суд Элисты\nХакасин парламентан спикера Штыгашев Владимира гIалмакхошна Сталина депортаци йогIуш йина алар тидамза дитинчу ГIалмакхойчоьнан Iедална резабоцчу наханна гулам хIотто ца магийна Элиста гIалин кхело. Аьлча а, цо бакъйина протестан гулам бихкина йолу гIалин мэри, хаам бо "Кавказский узел" газето.\nХьалхо Элистан администрацино тIе ца ийцира жигархоша Толаман майданахь Чиллан-беттан 21-чохь гуламбайтар доьхуш дина дехар, карантинан хьелашкахь адамаш гудойла дац, аьлла.\nЖигархочо Санджиев Арсланга дIахьедина, ша арз дийр дац кхелан сацамна, амма дIахьор ю акци карантин чекахъяьлча, аьлла.\n2020-чу шеран юьххьехь Хакасин Лакхарчу кхеташонан спикера Штыгашев Владимира шен къамелехь бакъвира Сталин гIалмакхой махкахбахарна, и таIзар къобал а деш, цо элира - "цхьа а доьзал бац фашисташкахьа чалтачан болх банза". Фейк-дешнаш а далийра цо, Сталинан ду аьлла (амма дац уьш официалехь цхьаьнхьа а): гIалмакхой махках баха беза "тIаьххьарчунна тIекхаччалц, гена мел боху дика а долуш", ца бахахь, "халкъ хIаллакдийр ду тIемера цIаоьхучара шайн гергарнаш байъарна дарбеллачохь ".\nШтыгашевна оьгIазбахара эзарнаш гIалмакхой, республикан шахьарахь Элистахь хIоьттира санкци йоцу протестан гулам. Ткъа Хакасерчу парламентан спикера бохура, ша къам сийсаздан ца воллура, пресса бехкейира ша аьлларг лачдаьккхарна.


Дешархойи, унахойи хьашташ кхоачашдергдола 46 машин хьакхаьчай ГIалгIайченга — Сердало\nРоссе правительствос хьахьожайирца юкъара дешара школашта лаьрхIа 28 автобуси, унахцIено Iалашъяра 18 скорая помощь оала машини кхаьчай ГIалгIайченга. Керда йоалаяьча машиний дIоагIаш, уж дIакхоачачарна декъаш хилар Къилбаседа Кавказа Федеральни округе Россе Федерацен паччахьа йизза бокъо йола викал Матовников Александри, ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Юнус-Беки.\nТай-толакха хьисапе машинаш дIаекъаш дIадихьача вIашагIкхетаре Матовников Александра аьлар, таханар ди ГIалгIай Мехка чIоагIа лерхIаме а, шийгахьа кхоачам болаш а да, аьнна: «ХIанзза Назранерча мехка клинически больнице дега-пхьаний юкъарче хьайийлача а хинна доагIа тхо. Цига болаш ба хала эттIадараш де эшаш бола кхоачам. ХIаьта хIанз дIахо цу тайпара дегагIоз йолаш цхьаькха болх кхоачашбергба вай».\nАлександра белгалдир, кердача школан автобусаша гаьнара деша хьаухаш долча берашта кхерамзле Iалашйирца дикагIа деша аьттув луш хилар. ХIанзчул тIехьагIа аттеи, кхерамзеи, сихеи хургда берий деша дIакхачар. Массехк скорая помощь яха машинаш дIахьожаергйолаш я мехка лоаман юрташка, цигара унахой мехка юкъарча дарбанчешка тIабоалабе а, царна эша дарба де а аьттув хургболаш.\nПаччахьа йизза бокъо йолча викала яхачох, уж уйла йолаш ба ГIалгIайче кастуш юхе йиса скорая помощь оала машенаш цIенагIчарца дIахувца. «Иштта 50% техника ГIалгIай Мехка а, огруга кхыча мехкашта а эшам болаш я. КIезиг-кIезига къовлаш из хаттар дIакъовларгда вай», — аьлар Александра. Иштта керда йоалаяь скорая помощь яха машинаш хьожаергйолаш я ЖIайраха доазон тIа. Ала деза из ГIалгIайчен гаьнагIйола лоаман район я, аьнна.\nМехка совгIаташ декъача Мехкдас Баматгире Юнус-Бека белгалдир, мехкий кулгалхошта хьалхаленца долчарех да, унахцIенони дешараи материально-технически хьал эргадаккхарах дола хаттар. Цу оагIорахьа федеральни кулгалхоша кхоачашдеш дола, дара кепа гIулакх ГIалгIйчено лакха мах беш лоархIаш да, аьнна.\n«Тахан вай дIадекъаш да, мехка школашка дIа-хьа хьожаергйолча 28 автобусаи, унахцIенон дарба дара дIа-хьа хьожаергйолча 18 скорая помощь даькъе йолча машинаи дIоагIаш. Из еррига а автотранспорт вайна хьахьожаяьй федеральни правительствос. Вайна доккха гIо да из, наьха могашал Iалашъяра даькъе болча къахьегамхой болх тоабараи, школашта бераш гаьнарча моттигашкара тIакхувладезаш дола хаттар юстарадаккхараи», — аьнна къоагадаь белгалдир Евкурнаькъан Юнус-Бека. Цул совгIа, керттерча лораштеи, школай кулгалхоштеи декхараш тIадахкарца хьалхадаьккхар цо, боагIача боараме унахошта могашал Iалашъяра даькъеи, берашта дешар Iалашдара даькъеи къахьегийта деза цу транспорташца, аьнна.\nИштта, дIадахача тIехьарча кхаь шера Россе правительствос ГIалгIайченна еннаяр 10 скорая помощь оалаи, шиъ реанимобиль оалаи машенаш. Школашта лаьрхIа 24 микроавтобуси, ийс цIено Iалашъеш йола автотранспорти а еннаяр. Иштта цхьаъ реанимобильи класса С оалаш йола, бархI класса В оалаш йола газелаши. Паччахьалкхено еш йола терко ди тIехьа къа а хьегаш нийсача оагIора ерзайой мехка хьал лакхача боараме хувцалургда, аьнна хеташ ба мехка кулгалхой. Доккха совгIат да из къаьстта бераштеи, унахоштеи.\n← «Звёздный путь» ансамбля «Сийг»\nГIалгIай Мехка унахцIено Iалашъяр →\n17.07.2019 serdalo@yandex.ru 0


Америко Кадыровна тоьхна санкцеш, Штаташна дуьхьалъяьлла Росгварди\nТовбеца-бутт 26, 2020\nParade in Grozny\nIазапаш лелорна а, кхел йоцуш нах байъарна а, кхиндолчу бакъонаш йохорца а доьзначуьнца а, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал керла санкцеш яьхна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаменто. "10 шарал а сов хенахь дуккха а адамийн бакъонаш луьра хьешарна, Iазап латторна, еш кхел ел а йоцуш, нах байъарна Кадыров жоьпаллехь хилар гойту бакъ информаци ю Департаментан долахь", - боху Американ Цхьанатоьхначу Шатийн пачхьалкхан секретаран Помпео Майкан дIахьедаро.\nАмерикан Цхьаьнатоьхна Штаташ, Вашингтон\nСанкцеш хьовсийна Кадыровн зудчунна Меднина а, шина йоIанна – Iайшатна а, Хадижатна а – дуьхьал. Царна а доьхку Американ Штаташка бахка – Пачхьалкхан департаменто бахарехь, цуьнгахь информаци ю уьш адамийн бакъонаш йохочу некъахь хиларх, " шаьш я шайн гонашца уьш боккхачу барамехь коррупцин декъабахана хиларх ". Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто рогIера санкцеш кхайкхор шен амалехь тIеэцна Кадыровс: телеграм-канале, деза герзаш кара а эцна, шен сурт хIоттийна цо, буха яздина: "Помпео, оха тIеоьцу тIом! КхидIа вуно самукъане хир ду!"\nОцу юкъанна, Австрин коьртачу шахьарехь дIавоьллира, карарчу беттан 4-чохь вийна нохчийн политикан мухIажар Умаров Мамихан (Венера Анзор), кешнийн го лаьцначу полисхоша а, къайлахчу сервисийн белхахоша а ха латтош. Шахьарарчу Лизинг олучу бусулбачийн кешнашкахь лаьтте кховдийна Умаров. Тезетахь хилира нохчийн диаспоран векалш а, иштта Умаровн гергара нах а, бевза-безарш а. Верриг а бIе гергга стаг вовшахкхеттера цу барамехь. Хетарехь, адам кхин а алсам гуллур долуш хиллера цу тезетахь, амма коронавирусан пандеми бахьана долуш меттигерчу Iедалша дихкинера бIеннал а сов вовшадеттадалар.\nДагадоуьйту, Венина гергахь коьртах герз тоьхна вийра Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан критик лаьттина, "Венера Анзор" цIарца шуьйрачу гонашкахь вевзаш хилла Умаров Мамихан. Шен YouTube агIонехь Умаровс яржайора Оьрсийчоьнан къайлаха ницкъаша Европерчу политикан эмигранташна, Ичкерин векалшна кIелонаш еш хиларх йолу информаци, шога критика йора Нохчийчоьнан таханлерчу куьйгалхошна. Умаров Мамихан Австрехь вийна аьлла, шеконашца Нохчийчуьра схьаваьлла Ахтаев Сарали а, Магамадов Салман а лаьцна.\nТкъа, Кадыров Рамзан а, цуьнан доьзалхой а Америкас санкцийн тептаре баьхначул, эргIадбахначу цхьа могIа Кадыровн гонерчу наха кеп-кепара дIахьедарш дира Цхьанатоьхначу Штаташка а, пачхьалкхан департаментан секретарна Помпео Майкана кхерамаш а туьйсуш. Царна тIетовш юьстах ца йиссира Нохчийчуьра муфтият а."Динан урхаллан векалша билгалдоккху, шайна билггал хууш хиларх, оцу массо а харц демократаша нохчийн лаьтта тIехь зуламаш лелийна террорхой бакъбар", - аьлла дIахьедира Динан урхаллан хьалханчас.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан секретарь Помпео Майк\nУрхаллехь болчарна хетарехь, "Исламна а, доллу нохчийн къомана а дуьхьал яьхна ю Америкас санкцеш". Кадыров Рамзана а, цуьнан дас Кадыров Ахьмада а "Iалашйина нохчийн къоман хьоьшуш хилла бакъонаш, Нохчийчоьнан Республикан дозана тIехь адамийн конституцин бакъонаш Iалашъяр а юхаметтахIоттийна", иштта тIеман-политикан кризисера яьккхина Нохчийчоь бохуш, дуьйцура динан дайша.\nАмма, Цхьаьнатоьхначу Штаташа "Iаьржачу тептаре" ваьккхинчу Кадыров Рамзанан догэцар санна, дIнисделира еарин дийнахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира цунна инарла-майор аьлла, бIаьхочун сийлахь совгIат дар. "Президенто ша бовзийтира суна докумкнтан чулацам. Беза мах хадор ду иза", - яздина Кадыровс шен "ВКонтактерчу" пена тIехь, ша "Путинан гIашсалти" хилар а, муьлххачу континентехь, муьлхха а цуьнан тIедиллар кхочушдан кийча хилар билгалдоккхуш.\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан\n"И дерриг а кхочушдан тхан мел оьшург долуш ду - доьналла, хадамалла, кхачо йоллу кечам, техника, цхьаннен а хаттарш ца хилийта, федералан структураша делла герз а цхьаьна", - дIахьедина Кадыровс. 2004-чу шарахь Путина Оьрсийчоьнан Турпалхо вира Кадыровх. Иштта деза совгIаташ дира цунна, пачхьалкхана гергахь мехала гIуллакхаш дарна а, кхачийра цунна Сийлаллин а, Къонахаллин а мидалш а, орденаш а.\n"Ахмат Арена" стадионехь Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан вазвеш, цунна дифирамбаш лекха дIакхайкхийна флешмоб "данне а бакъ доцург ду" аьлла, керстдан сихбелира, и барам вовшахтоха лерина хилла спортан министраллан белхахой. "Школийн куьйгалхой, телефонаш дIасаетта, кхана Ахмат-Аренехь шуьйра флешмоб ю дIахьош. Спортан министраллера зIене бевр бу шуьца, оцу барамах кIорггера дийца. Дийнахь кхо сахьт даьлча массо а стадиона хьалха хила везаш ву, бетах йоьхкина масканаш а йолуш, шайца хи а, "МыСемьяКРА" тIеяздина кехаташ а долуш", - бохуш, аудио яржийра шен цIе ца яьккхинчо.\nКадыров Рамзан "Ахмат Арена" стадионехь\nОцу юкъанна спортан министралло тIе ца дуьту, инструкцеш шайгара ю бохург. Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь министраллан пресс-секретаро, "сов тIех фантастика" ю элира флешмоб, коронавирусан пандеми бахьана долуш тоьхначу дозанашна тIе а тоттуш. "Тхо тхаьш а ду цецдевлла, оха цхьа а хаамаш баржийна бац. Фейк ю иза, тхуна дуьхьал болх бечу наха юкъаяьккхина. Пандемина юккъехула хIун флешмоб хир ю, адамаш вовшех къехкаш долчу муьрехь. Тхуна дагадеана хIума дац иза. Бакъ дац!", - аьллера министраллехь.\nАмма бакъ ду, Гуьмса кIоштан 3 эзар сов нах вовшахкхетта, дIаяьхьна хилла, Америко Нохчийчоьнан куьйгалхочунна а, цуьнан доьзалерчу нахана а санкцеш тохарна дуьхьал яьккхина акци. Иштта, Нохчийчоьнан гIаланашкахь а, кIошташкахь а протестан акцеш хIиттийнера аьлла, информаци яржийра, "МысемьяКРА" аьлла, хештегашца цигахь даьхна суьрташ а, видеош а тIе а Нохчийчоьнан "Грозный" пачхьалкхан телерадиокомпанис инстаграмерчу шен пена тIехь.\nКадыров Рамзан а, Даудов Мохьмад а\nЮьстах ца Iийна республикера "Росгварди" а, "Чеченэнерго" а, кегийрхойн гIуллакхашкахула йолу министралла а, кхин а цхьа могIа урхаллаш а. "Кавказский узел" агенталло яздо, бертаза, балхара дIабохур бу цабаьхкинарш бохуш, кхерамаш а тийсина, арабаьхнера махкахой.\nРеспубликехь коронавирусан эпидеми бахьана долуш тоьхна карантинан дозанаш малдичхьана COVID-19 ун юха даржа доьлла махкахь аьлла, шоьтан суьйранна дIахьедира Нохчийчуьрчу могашалла Iалашъяран министро Сулейманов Эльхана. ХIетте а, Марсхьокху-беттан 23-чу дийнахь Нохчийчоьнан хиллачу президентан Кадыров Ахьмадан винчу денна баккхий кечамаш болийна Соьлж-ГIалахь.\nМехкан Iедалхоша 4,8 миллион сом ахча билгалдаьккхина оцу хенахь даздечу пачхьалкхан флаган денна а, Кадыровн винчу денна а лерина барамаш хIиттон. "МБХ медиано" яздо цунах лаьцна, пачхьалкхан цIарах хIума оьцучу сайтехь зорбане яьккхинчу документацех пайда а оьцуш. Кадыров Ахьмадан 69 шо кхочучу Марсхьокху-беттан 23-чохь Соьлж-ГIалахь концерт дIахьур ю, 700 сов нах вовшахтоьхна. Ткъа флаган де билгалдоккхур ду оццу беттан 22-чохь. Эзар сов стаг декхаревеш ву цу дийнахь марш ян. Иза йирзинчул тIаьхьа а концерт дIахьур ю меттигерчу иллиалархошца. Ткъа шайн керташкахь а, ресторанашкахь а нах гулбеш, тойнаш, ловзарш хIиттон хIинца а дихкина ду бахархошна.


Цхьааллин Оьрсийчоь блокпосташа екъна\nУкраина -- Севастополе боьдучу новкъара блокпост, 16Заз2014\nТIом дIа а баьлла, тийналла хIоьттина йолу Нохчийчоь, тахана ю холчехь, дозанашкахь йошлчу блок-посташ бахьнехь. Хьалха санна, нах дIалуьйцуш, я тIепазща бойуш цигахь дацахь а, дIасалелачарна, яьккхий новкъарлонаш йо цигахь.\nЕрриг а Оьрсийчоь екъна ю республикашний, кIошташний. Цхьана меттера кхеченхьа воьдуш, ша пачхьалкхан доза хадош санна чекхвала веза, некъан полисхоша бечу талламех. Къаьсттина, Къилбаседа Кавказехь цу тайпа блок-посташ, ша тIамна кечбелча санна чIагIйина хуьлу. Цигахь лаьтташ болу полисхой а, хуьлу, масатоьпийн лога тIе пIелг биллина, муьлхачу а хIуманна кийча.\nНохчийчоь хIокху 20 сов шарахь, ишттачу блок-постех ца яьлла. Махкахь хIинца дукха яц уьш, амма, гобаьккхина хIинца а, шортта ю. Ставропол а, ХIирийн мохк а, ГIалгIайн мохк а, Дагестан а. Цаьрца доза ду Нохчийчоьнан. ХIора а агIора, лаьтташ ю, лакхахь ма дийцара чIагIам бина блок-посташ.\nДийца а ца оьшу, цу некъашкахула дIасалелачу нахана цара мел новкъарлонаш йо. ХIума ца алахь а, нахана, герзах боьттина эскархой а, полисхой а, БТРшцаний гича, Iаткъам хуьлу. ъ\nШа кесста-кесста республикера араволуш а, чувогIуш а лелаш волун дела, новкъарлонаш хуьлу шена бохуш арз деш ву, Руслан цIе йолу совдегархо. Маршо радиога иштта элира цуо.\nРуслан: «Хасу-юрта базара вахнера со. ДIавоьдуш-м сиха чекхвелира, амма, схьавогIуш цхьа ши чакхарма мел кIезга а, еха рагI яра машенийн латтош.\nХIораннен кехаташ дIа а язъеш дара. Эзар машен цигахь лаьтташ хичла, мел хан ейа еза цигахь? Тахана, Буру-гIала воьду аьлла араваьлла со. Цхьана сахьтехь берхIийта минотехь латта дийзи сан. Схьалоцуш зуламхо вац, я террорхо а вац. И нах иштта дIа а хIиттина бу».\nШа кхета боху Руслана, Кавказехь хьал чIагIделла хиллийла. Амма, тахана, мел болу чIагIам дIа а баьлла, тIом а сецна, паргIато а еъна бохуш хилча, стенна латтош бу кхечу пачхьалкхаца тIом бан кечбелча санна, чоьххьарчу дозанашкахь болу низамхой, бохуш цецвуьйлуш хоьтту цуо.\nРуслан: «Олимпиадан юьххьехь, Умаров Доккас теракташ йийр ю аьлла, чIагIам бина хиллийла-м, со кхетара. ХIинца ши Олимпиада дIаяьлла, ГIирма а схьаяьккхи, Умаров а вийна, тIом дIабаьлла. ХIинца, оцу некъаш тIера уьш дIа хIунда ца богIу? ХIунда хьийзош бу и нах?».\nНохчийчоьнца дозанехь лаьттачу низамхойх долу хаттар дуккха а уза айдинера меттигерачу бакъоларъярхоша. Амма, Iедалан лаккхарчу тIегIанашка иза даьккхича а, сурт хийца ца делла. Совдегархочуьнна Русланна, оцу блок-постехь болуш болу пайда ца го, амма, цуьнах мел зе долу хаа шена, элира цуо.\nРуслан: «Тахана некъаш хIунда деш ду? Экономика муха талура ю, шен гIуллакхе воьдуш-воьгIуш волу стаг а, белхахой эцна йоьдуш автобус а, шIишлошъяран гIирс эцна йоьду машен а, дарбан хIусаме йоьду машен а, дIа ца йоьхуьйтуш новкъарлонаш еш хилча? «Единая, неделимая Россия» хIунда дуьйцу, екъа а екъна пачхьалкх хилча? Полицийн белхахоша екъна ю-кх иза. шайна сом делчхьана, цара йоькъу иза, блок-пост олий бетоннаш хIумш вахь а йоьхкий. Мичахь ю сан бакъонаш? Ас машен стенна оьцу, ас ял стенна ло?».\nДозанашкахь деххачу сахьташкахь, латта гIелвеллачу совдегархочо Руслана, ша тайпа ойланаш йо оцу хIумнех лаьцна. Наггахь, цхьа леррина, нехан оьгIазло хилийта лелош хIума дуй теша, бохуш шек а ву иза.\nРуслан: «Масситта шарахь, шозза сан махкахь тIом а баьккхина, 300 эзар сан махкахо а вийна, суна Оьрсийчоьнан вахархо ву аьлла и цIе хIунда елла суна? 50 шаре воьрзуш ма ву со. Ткъе масситта шарахь хIара бала хьегар кIордийна. ТIаьххьара, сайна собар кхачаделча, аса хIун дийра ду хаьа суна - царна тIе а вахана, я айса цхьаъ вийна а, я со вейтина, цхьаъ дийра ду. Оцу хьоле валийна кхара со».\nБлок-посташ, республикийн дозанашкахь, вонуо, пайдехь хуьлу цигахь лаьттачарна. ШозлогIа тIом жигара боьдучу хенахь, Кавказ блок-пост яра, шен буьрсаллийца, къизаллица гIаръяьлла. Хийла жима стаг вайна цигахь доь доцуш. Цхьацца болчу хаамашца, оцу цхьана блок-посто, баттахь 300 эзар доллар мах бора.


Маршо Радион корреспонденташна тIелетта\nКраснодаран махкахь йиттина Маршо Радион корреспонденташна Хазов-Кассиа Сергейна а, Костянов Андрейна а. Тахана хила езачу фермерийн протестах репортаж кечъеш бара уьш Кропоткин гIалахь. Операторан Костяновн пIенда кагбина, Хазов-Кассиан аьрташ лазийна.\nIуьйранна меттигерчу хьешацIенна хьалха царна тIелетта туьтмIаьжигашкахь хилла нах. Яьккхина цаьргара компьютер, белхан гIирс. ТIелеттарш бевдда.\nЖурналисташа шайна гIоьнна кхайкхина полици. Хазов-Кассиа Сергейс бахарехь, полисхойх цхьамма журналисташ Маршо Радиора буйла хиича, шен «гIодан лаам а бедда» аьлла.\nХиллачун хьокъехь дIахьедар дина Маьрша Европа/Маршо Радион президента Кент Томаса. Шайн белхан декхарш кхочушдечу журналисташна талор дар харцо ю, боху цо. Кхин а цхьаъ журналисташна дуьхьал бекхам боцу зулам а ца кхиош, инцидент талла декхаредо цо Оьрсийчуьра Iедал.\nОцу юкъанна, оццу махкарчу Тихорецкехь трактористийн протестан марш йолалуш лаьцна 4 стаг. Царех цхьаъ ву и хаам баржийна Иванченко Валерий. Марш вовшахтухуш хилла Волченко Алексей лаьцна 4 де хьалха, цо Iедална ял дIа ца елла аьлла.\nКоррупцина а, Iедало магорца низам а талхош, махкахь лаьттанаш дIалецарна а дуьхьал протест айина фермерша.


КОЬРТА IАЛАШО – КХЕТОШ-КХИОР » Нийсо-Дагестан\n31.03.2021 145 0 niyso\nТIаьхьарчу хенахь, халахеташ делахь а, арахула вайна дукха го цхьацца оьзда йоцу агIонаш шегахь йолу кегирхой. Къаьсттина иштта хьал дукха хуьлу гIаланашкахь, церан юкъахь Хасавюрт а йолуш. Цкъа хьалха суна моттара, уьш берриге меттигера бахархой бу. Амма, хоьттуш, со тIаьхьакхиира, ярташкара цхьацца доьшучу меттигашка, базара, я кхин долучу бахьанашца схьабогIуш болу кегийрхой а хуьлуш хилла церан юкъахь. Цхьацца болчара ала тарло уьш гIиллакх долуш бац, вукхара уьш оьзда бац, кхоалагIачаьра уьш дай-наноша Iамийна бац. Амма, хьаъа хIуъу баьхчий а хаза доцург ду иза. Вайх милла а велахь хаа деза юьртан арахьахула лелаш вайна олуш дерг ерриге а юьртанна кхочий. ЦIера даьлча, вай цхьанне ца го олий, лаьъ-лаьарг лелош, нахана юкъахь осала лела мегар дац.\nДIаволалуш суна довзийта лаьа, хIара материал аса язйар, вайн динца а, гIиллакхашца а, Iадаташца а догIуш доцу вайн лелар, хууш воцучунна нийса доцийла хаийтар а, хууш волчунна карладаккхар а бахьна долуш дуй. Арахьахула лелачу ханна шайха ледарлонаш йолуьйтуш берш цIахь, юьртахь хуьлий-те иштта осала лелаш? Муха Iамош бу кегирхой тахана, къаьсттина ярташкахь? ХIун болх бу ишколашкахь уьш кхетош-кхиорехь, царна тIехь беш берг? Иза дерриге билгалдаккха Iалашо йолуш, со хилира Хасавюртан кIоштан Османюртарчу юккъерчу ишколехь.ДIакхаьчча, со цхьанакхийтира директорца Абдул Керимова Яхсатца а, иштта цхьамоггIа хьехархошца а. Цара суна бовзийтира дешархой кхетош-кхиорехь беш болу болх. Ала догIу, къаьсттина тахана тIехIоьттинчу чолхечу заман чохь, цIа делахь дуккха хала а, вукха агIора ца бича ца болуш а болх бу дешархошна, гIиллакх-оьздангалла Iамош меттигерчу хьехархоша беш берг. Билгалдаккха лаьа, хьан-хьанна а балур болш а ца хиллера иза.\nХууш ма-хиллара, гIиллакх адамаша вовшашца лелош йолу беркате юкъаметтиг ю. Цу юкъа догIуш дуккха а дакъош ду: вовшийн лерам бар, нахана бала ца бар, гергарло лелор, эхь-бехк лардеш хилар, тешаме хилар иштта дIа кхин а. Ткъа гIиллакх, вайна ялсаманера схьадеана ду олу. Цундела ду и дайшкахь дуьйна даздина, ца хаддош лелош. И берашна дIахьехар шайн белхан тIехь уггаре коьрта дакъа ду, олий гучудоккху меттигерчу хьехархоша. Цара дийцира, дешархошна вайн къоман хазна (гIиллакх-оьздангалла, Iадаташ, юьхь-яхь, эхь-бехк иштта кхин дIа) йовзуьйтуш шаьшша хьоьгуш долу къа. Царах хIорамма а шайн агIорахула беш болу болх а бовзийтира.Историн хьехархо йолчу Гатиева Айнас дийцира берашна вайн дайша лардина гIиллакхах а, луларчу къаьмнашца лелийна юкъаметтигаш йовзийтарах а урокашкахь дIахьош болчу балхах лаьцна. - «БIешерийн йохаллехь вовшашца уьйр латтош, оьшучохь гIо-накъосталла деш, Дагестанан къаьмнаш схьадар – и бу вайн республикан уггаре коьрта бахам. Дукха хьолахь, массо а къаьмнийн тIекхуьу чкъор кхетош-кхиорехь беш болу болх цхьаьна богIу. Вай массара а аганахь дуьйна Iадаташна а, ламасташна а ненан маттаца Iамадо бер. Кхуьуш, цуьнах хуьлу вайн махкан хьакъволу вахархо.\nВайн гIиллакхаш хиларх а, уьш дийцарх а ца тоьа, уьш довза а, лело а деза. Массо а ханна дас кIанте дуьйцуш, чкъурера чкъуре дуьйлуш схьадеана вайн гIиллакх. Хенан йохаллехь нислуш хиллачу цхьацца исторически хиламаш бахьнехь, чкъурашна юккъера зIе хедаш меттигаш хуьлу вайн. Оцу бахьанца вайн къоман юкъара дIадевлла цхьадолу гIиллакхаш.\nИстори йоцург а, кхин цхьа урок ю аса хьоьхуш – ОДНКНР (Россин къаьмнийн динан а, гIиллакхийн а оьздаллин бух). Бакъду, пхоьалгIа классехь бен яц иза. Кхузахь оха довзуьйту, вайн пачхьалкхехь дехаш долучу къаьмнаша вовшашца лелош йолу юкъаметтиг а, церан дин, гIиллакх, иштта, дукха хьолахь, мичча а дIавахача, меттигерчу бахархошца бертахь-машаре вахар а. Ала лаьа, бераша езаш тIеоьцу урок. Царна, цхьанаагIора, хазахета кхечу къаьмнийн Iадаташ, вуьшта, уьш вайчарца догIуш ца хиларе терра, башха а хета. Делахь, тхайга кхочучу декъана, оха жимчохь дуьйна кханенна кечдо вайн бераш. ТIаьхьарчу хенахь, халахеташ делахь а, вайна сих-сиха го, Кавказера кегийрхой Россин яккхийчу шахьаршка дIабахча, царах дуьйлу гIалаташ. ТIаккха, цхьаболчу шуьйрачу хаамийн гIирсашкахь бехке волчунна къам билгалдеш дуьйцу и. Ишттаниг ца хилийта а, луларчу къаьмнашна лерам хилийта а юкъаяьккхина, дукха хьолахь, и урок.\nХIара дешаран шо тIе даллалца КТНД (Дагестанан къаьмнийн оьздалла а, ламасташ а) урок яра тхан. Муьлхачу бахьанца и дIаяьккхина ца хаьа суна. И яра шен чулацамца чIогIа доккха масала долуш, берашна хаза хьехам болуш урок. И дIахьош оха хьоьхура Дагестанан къаьмнашца лело еза юкъаметтигаш, церан Iер-дахар, оьздалла, ламасташ, Iадаташ».\nНохчийн меттан хьехархо Темиргереева Петимат: - «Нохчийн мотт а, литература а урокашкахь оха берашна еккъа грамматика Iамийна а, произведенеш ешна а ца Iаш, вайн къоман варедайшкахь дуьйна хаза хилла долу гIиллакхаш а Iамадо. Хьехархойн болх, къаьсттина нохчийн меттан хьехархойн, бераш кхетош-кхиорца боьзна бу. Вайна дагадогIу, жимчохь дуьйна, хьехархой дай-нанойх тар а бой хилар-кх вай, олучу дашца, дечу гIуллакхца, кхочуш бечу белхаца цаьрга тар дала а лаьаш. Тахана, хийла го вайна - дешархошна юкъахь дукхах берш, ткъа берриге цхьатерра хуьлийла а ма даций, тхоьгара еккъа урокан пайда эцна ца Iаш, вайн хаза хилла долу гIиллакхаш доьвзуш, къоман Iадаташ а, ламасташ а шайна Iамош, къа хьоьгу цара. Тхан чIогIа самукъа долу, уьш иштта оцу гIуллакхна тидам тIе бахийтина, бала кхочуш, царна и хазахеташ хиларх. Наггахь ойла еш Iа со: яккхийчу гIаланашкахь, кегирхойн хьал мел гала даьллехь а, тхан юьртара тIекхуьуш долу чкъор иштта иэсала, хьекъале мел ду, вайн кхане яйна яц.\nТхан урокашкахь дукха нисло, оха дIасара хьеший а кхойкхе, ткъа церан юкъахь дешархойн дай-наной, хьехархой, культурин белхалой, меттигера бахархой болуш, дIахьо йиллина урокаш, вайн къоман оьздангалла, гIиллакх, Iадаташ, ламасташ а дуьйцуш. Билгалдаккха лаьа, бераша а, хьовсархоша а жигара дакъалоцу ишттачу мероприятешкахь. Вайн дахарехь гIиллакхо дIалоцуш боккха меттиг гойту халкъан барта кхоллараллин произведенеша. Иштта, вайн литературехь а ду кегирхошна пайда эца догIуш дуккха дийцарш, иллеш, туьйранаш иштта дIа кхин а. ТIетоха лаьа - гIиллакх дийцарх а, довзийтарх а ца тоьа, нагахь санна иза лело ма-дезза, кхоччуш, вайн баккхийчара санна лелош дацахь. Наггахь верг а вац вайн гIиллакхех коьрта дерш ца девзаш. Церан юкъахь воккха стаг ларар (оцу юкъа мел догIучуьнца, масала: цунна некъ битар, чоьхьа ваьлча хьалагIаттар, оьшучохь гIо-накъосталла дар иштта дIа кхин а), олучу дашца, дечу гIуллакхца осала ца хилар, нахана хьалха шайн бер цахьестар а, и кара цалацар а, нагахь санна цуьнан дахарна я могашаллина кхерам болуш бехкам бацахь. Дийцича-м дуккха ду уьш. Мухха делахь, массо а бер шайн дегара дикачу агIора масал схьаоьцуш хила деза. Цу тIехь доккха декхар тIедужу хIора а нанна. Мухха делахь, я и болх кхоччуш барамехь беш бацахь, я муьлхха а кхин бахьна долуш, и хаза гIиллакхаш дахарехь лелор гIеллуш ду олий хета де дийне мел дели, ткъа царах цхьадерш-м, мел халахеташ делахь а, дIадовлуш а ду».\nКхетош-кхиорехула йолучу завуча Идрисова Заремас дийцира ишколехь массо а дешархочуьнца беш болчу балхах лаьцна. Цо билгалдаьккхира, хьалхарчу классера доладелла ишкола чекхъяккхалца, дерриге а бераш шайн дешарца цхьаьна вайн къоман хазна Iамош хилар. - «Хьалха, дуьненахь уьнан бала баржале, оха тхайн дукхах йолу мероприятеш юьртара Оьздаллин ЦIийнахь дIахьора. Уьш цигахь яран бахьна, тхан ишколехь йоккха зал цахилар хилла ца Iаш, тхайн тар ма луо берашна вайн гIиллакх-оьздангалла до\nвзийтар а, берийн ишттачу мероприятешкахь дакъалаца лаам алсам балийтар а, иштта\nдешархойн жимчохь дуьйна оьздаллин белхалошца йовха уьйр кхоллаялитар а ду. Амма, тахана, вайна тIехIоьттина хьал бахьна долуш, йиллина урокаш дIаяхьар кIеззига хуьлу тхан ишколехь.\nСуна айса аьллачунна тIетоха лаьа, хIора шарахь кIоштан а, республикан а оьздаллехула а, ненан маттехула а йолу конкурсашкахь жигара дакъалоцу тхан дешархоша. Дукха хьолахь, лаккхара меттигаш боцуш цкъа а цIа ца баьхкина уьш. ДIа кхаьч-кхаьчначохь, тхан дешархойн а, хьехархойн а хьокъехь бар\nкаллина дешнаш аьлча тхан самукъа а долу.\nХенан йохаллехь вайн къоманна тIеIитталуш йолу цхьацца халонаш бахьна долуш, вайн оьздангаллина дуккха зенаш хуьлу. Вайн дайша гIиллакх лардар бахьна долуш хьегна къа а, тахана гуш дериг а цхьаьана ца догIу. Церан оьздангаллех вай херадовлар ду, халахеташ делахь а, гушдерг. Цундела, оха ишколехь бераш кхетош-кхиорехь беш болчу белхан коьрта Iалашо, иза тIекхуьу тIаьхье дайшкарчу гIиллакх-оьздангаллин мехаллаш тIехь Iамор ду. И гIуллакх, вайна массарна а хаьа, дай-наноша доьзалехь дIадоло деза, тIаккха оха беш болу болх атта тIелоцу цара. Вай жима долуш вайна а ма хьехна наноша аганан иллийца дIадоладелла, дуьххьара Iемаш болучу маттаца цхьаьна, вайн хаза хилла долу гIиллакх. Вайх хIорамма а, леларца, вистхиларца, дечу гIуллакхца кхоччуш Iалашдахь, иза лаьттар ду вайн къам мел деха».\nДиректора Абдулкеримова Яхсата бовзийтира шаьшша ишколехь къасттина кхетош-кхиорехь беш болу болх. Цо билгалдаьккхира, ишколехь боцучу аьттоне хьаьжича, вуно баккхий кхиамаш бу тахана дешархойн. - «ЦIа делахь, классаш ца тоъарна бахьна долуш, кхаъа сменехь доьшуш бу уьш. Цундела тхан тар ца ло кхоччуш, ма-безза болх бан. Амма, и хьал готте, хала дара аьлла ца Iаш, оха дуккха а болх бо дешархошца а, церан дай-наношца а, юьртара кегирхошца а. Оха жигара дакъа лоцу Хасавюьртан кIоштарчу а, ерриге республикан а тайп-тайпана конкурсашкахь. Сих-сиха дацахь а, луларчу Нохчийчохь цхьацца мероприятешкахь дакъалацар а нисло тхан дешархойн а, хьехархойн а. Оха йовха уьйр латтайо цигара оьздаллин белхалошца а, яздархошца а. Тхан юьртахь дIа хьош долучу муьлхха а оьздаллин цхьанакхетарехь кест-кеста хьеший хуьлий, дакъалоцу цара. Тхуна чIогIа мехала хета и гIуллакх, хIунда аьлча, цара кхоччуш, дешархой кхеташ, хаза хьехам бо тIекхуьучу чкъорана. Царах дика, мехала масала хуьлу кегирхошна. Цигахь дуьйцу, хьалха вайн дайшкахь дуьйна нохчашна юкъахь лелаш долу гIиллакх-оьздангалла, Iадаташ, ламасташ. Берийн тидам тIебохуьйту нохчийн мотт ларбаран а, кхиоран а. Ткъа иза доцург а, берашна самукъа хуьлу иштта цхьанакхетарш дIа хьош.\nТхан юьртахь болу бахархой, берриге а нохчий хилар а ду дикаллин цхьа дакъа. ХIунда аьлча, кхечу къомах берш кхузахь бехаш белахьара, тхуна хала хир дара вайн гIиллакх-оьздангалла ларъян а, Iадаташ, ламасташ царна довзийта а. Иштта хилча, оха и болх мел дукха бича а, дешархоша иза тIелоцар дарий а ца хаьа. Схьахетарехь, тхуна ма-дезза-м хир дацара и. Тайп-тайпана къаьмнаш дехачу кхечу ярташкахь вайна гуш ду и чолхе хьал. Цхьанне кепара кхин долчу къаьмнашна дуьхьала ала вуон хIумма а дац сан, амма хIоранне а шайн дайшкахь дуьйна схьадеана дахаран васт ду. Вайн йиш яц цхьа къам оьзда ду, важа дац ала. Шайн къоман гIиллакх лардар ду массеран а декхар. Ткъа мосийтта къам цхьаьна дехачохь и гIуллакх халуо ду.\nОха, ишколехь доцуриг а, цIахь-арахь, юьртара массо а хьехархоша а, оьздаллин белхалоша а, иштта дукхах болу баккхийчу наха а цхьамоггIа болх бо тIекхуьуш долу чкъор кхетош-кхиорехь.\nТхуна чIогIа мехала хета, оцу гIуллакх тIехь тхаьш беш болу болх. ХIунда аьлча, таханалера кегирхой вайн кхане ю, ткъа иза кхоччуш барамехь ца кхиохь, вайна юьхьаIаьржо хиларна кхерам бу. Цундела бу тхан, дукха хьолахь, ишколехь беш болу болх, берашна дешар хьехаре терра, уьш вайн къоманна хила ма-езза тIаьхье кхиор а. Дукха хьолахь, иза тхан коьрта лазам а хета тхуна.ТIаьххьара, сайн къамел дерзош, суна дIахьедар дан лаьа массо а нохчочуьнга. ХIора денна дуьненан рицкъ лоьхуш, бахамаш вовшахбетташ, хIусамаш югIуш къахьоьгуш ду вай дерриге а. Иза ца дича а ца долу, хIунда аьлча массарна а лаьа хаза ваха а, нахах тарвала а. Амма, диц дан мегар дац, вайн бераш кхоччуш кхиорехь дуккха а болх бан беза. Вайн массеран а коьрта Iалашо хила еза цаьрга нохчийн мотт бийцийтар а, вайн къоман Iадаташ а, ламасташ а царна довзийтар а. И болх вайна юкъахь ледар хилахь, дукха хан ца оьшу, нохчийн къам доха. Ткъа, вайна хууш ду, шайн мотт, оьздалла, истори а йицйина, къам доьхкинчо пусар доцуш дин а духкур ду. Дала Iалаш дойла вай оцу юьхьаIаржонах».Вайна массарна а хаа деза, жимчохь хьехнарг дика тIелоцу бераша. Шуна а хийла хезза хир ду, - «Воккха хилча хуур ду, цкъа хIинци а жима ма ву иза» - олуш. Суна хетарехь и нийса дац, хIунда аьлча синтар жима долуш муьлхха а агIора сатто атта ду. Ткъа и доккха хиллачулла тIаьхьа сатто гIортахь кагдаларна кхерам бу я меттах даккха а ца ло. Иштта хета суна бер Iамор. Жима долуш дуьйна дин, гIиллакх-оьздангалла, Iадаташ, ламасташ, иштта кхин долу цунна дахарехь пайдене хир долу хIума хьехча, пхийттара а даьлла, баккхийчеран дарже даьлча, баккхийчеран доллу декхарш тIе дегча, царах юьхькIам хир бу дай-наношна а, уьш Iамийначу хьехархошна.\nСо тешна ву, дукхах йолчу ишколашкахь а хир ду, бераш кхетош-кхиорехь лаккхарчу тIегIанехь деш белхаш. Хьехархоша олург дешархоша тIелацар, церан доьзалехь гIиллакх-оьздангалла Iаморехь хьоьгуш долу къине хьаьжжина хир ду. Дай-наноша шайн чохь дуьйна и болх ледар баккха мегар дац. Шайн доьзалан ирсе кхане хилийта лаахь, ца хеддаш, денна алсам боккхуш болх бан беза цунна тIехь. Иштта кхиийна вайн дай а, церан дай а иштта царал хьалха дIабахнарш а. ХIинццалца, вайна тIекхаччалца лардеш-кхиош схьадеана долу гIиллакх, хецна, тесна, малдина дита йиш яц вайн!\nДукха хьолахь, вайн гIиллакх бусалба динан цхьа а дуьхьалло йолуш ма дац. Цундела, вай бусулба а долуш, нохчийн къомах хиларех Далла хастам беш, кхоччуш барамехь тIекхуьуш долу чкъор ма-дезза Iамош, белхаш дIадахьа деза вай. Суна-м иштта нийса хета. Ткъа шуна, хьоме газетдешархой, муха хета, стенна тIе тидам бахийта беза вай вайн кхане ирсе хилийта?\nХ1ора шарахь мартан 25-чу дийнахь вайн пачхьалкхехь билгалдоккхуш ду культурин белхалочун де. И даздан долийна Россин президентан Путин Владимиран Указаца 2007-чу


Евкуров Юнусбекан цIе йоккхуш, Сипсо гIалара бахархой арабаьхна шайн петарш чуьра\nГIалгIайн президент Евкуров Юнусбек\nФедералан Iедалш дукха хенахь дуьйна дIахьочу "Тишъелла гIишло" цIе йолчу программийца керлачу цIенош чу баха лууш бац ГIалгIайн махкара Сипсо гIалара бахархой. Оцу тIегIан тIехь, церан дар-дацар а иккхина, тишъелла гIишлош ю бохуш долу церан петарш йохо баьхкинчу Iедалан векалшца. Адвокаташа а даре до, Iедалша церан бакъонаш а йохош хиларна.\nРабочая 100 цIе йолчу, шозза тIекIал йолчу гIишло чуьра бахархой, арахь буьйсанаш йогIуш болу. Уьш, ша берш, «Тишъелла гIишло» цIе йолчу федерала программина юккъе бахана бу.\nДоьхьала, Iедалша, Яндаре олучу царна гена йоцучу оьвлахь чохь Iан петарш елла. Амма, керла дину цIенош чу бах лууш бац Сипсо-гIалара бахархой. Мелхо а, кхелехула, шаьш шай меттехь битийта гIерта уьш. ХIинца, церан къийсам, гена доьвне баьлла.\nМасех де хьалха, бахка а баьхкина, полицийн а, администрацийн векалш а, белхалошцаний цхьа цIа вовшахдаккха буьйлабелла. Иза дан церан бакъо ца хилар тоьшалл деш ду, бутт хьалха, меттигерачу кхело, и дов шаьш листалца, цIа метах а ма даккха, цу чу, дIаяьккхина йолу газ а юхло аьлла, тIеэцначу сацамо.\nТхоьвнаш тIера шифер дIаяьккха буьйлалушшехь, цу меттехь дар-дацар иккхира полисхойн а, меттигерачу бахархойн а.\nОцу гIишлонна чуьра цхьаболу доьзалш керлачу метте дIабахан, Iедалшца шаьш къийсадаларх туолам баккхалур боцийла а хууш. Амма, бухахь биснарш, чIагIо йина бу, цхьана чакхене кхаччалца латта.\nЦхьа зуда, ша шена тIе бензина а доьттина яга гIоьртира, амма, тIейоьттинарг ягорг ца хилар бахьанца йисина боху иза. Бахархойн шеко ю, шаьш дехаш долу цIенош дуоха а дина, цу меттехь, Iедалшца уьйранаш йолчу цхьана совдегархочуьнна и меттиг тайна, цу тIехь цхьаъ ян волу аьлла. Иза ишшта дуй, къасто аьтто бац, амма, ши шо хьалха, Iедалш кхоччуш тадина хилла ду и цIенош, чуьра а, тIера а мел долу хIума хуьйцуш. Иза дийцира цигарчу яхархочо Богатырева Лилияс.\nБогатырева Лилия: « Ши шо хьалха, тIера тхоьвнаш а хийцина хIума дира. Оха ала а элира цаьрга, и цIенош «Тишъелла гIишло» олучу программи юккъе дахана ду. Тхов а, кораш а, лабанаш а хийцина, дIабахара уьш, шаьш кхоччуш тадийна цIа аьлла.\nХIинца, цхьа цIа дуохийна. Тхоьга кIошта куьйгалхочо аьллера, ша Евкурован цIарах дехар яздийра ду, шу ханна керлачу хIусамаш чу дахча, кхиндолу цIенош дича, цу чуьра петарш лура ю аьлла. Ткъа, мехка куьйгалхочуьнга и дехар дIало аьлча, ша куьг таIора дац боху цо. Ишшта, хIаваъехь льатташ ду-кх тхан гIуллакх. Арахь хIумш а ют хан. Кегий бераш а ду. Ши буьйса кху арахь яьккхина оха».\nСипсо-гIалийн администрацера комментарии эцар гIуллакх ца хилира. Цига телефон тоьхча, церан векло, доцца элира.\nСипсо-гIалийн администрацийн векал: «КIоштан администрацехь, гIишлошъяран дакъ ду хьуна. Цаьрга алийта,соьгахь яц, цхьа а комментари».\nБакъонаш йохйиначу нехан агIонехь лаьттачу адвоката Накастхоев Iисас, терго йо, гуш лаьтташехь низамаш а дуохош, республика куьйгалхочуьнна цIе а йогIуш, хьошуш ю, бахархойн бакъонаш. Маршо радиога ишшта элира цо.\nНакастахоев Iиса: «Кхеле шаьш бахча, шаьш тулура боцийла а хууш, тхоьга паччахьо аьлла хIара цIенош дуохаде, боху цара. Собар де, кхело сацам баллалц, цигахь эра ма ду, тхо ду, ян шу ду харц, аьлча, тхуна кхел а ца хаа, тхоьга паччахьо аьлла уьш дохаде, боху цара. Кхело куьг дIа ма тоха, аьлла сацам бина бу шуна, аьлча а , полицино, тхуна хIумма а ца хаа, тхан куьйгалхочо даха а гIой, дIадохаде и цIенош аьлла».\nИшттачу гIуллакхашкахь, даиманна ма хиллар, дукха тIех сов жигаралла гойтучу нахана кхерамаш а туьйсу. Адвоката Накастахоев Iисас, шена цу тайпа Iаткъам беш болун дела, ша гIонна кхечу регионера оьрсий къомах волу адвокат валийна и гIуллакх дIадахь.\nНакастхоев Iиса: Маса тоьпаш буйнахь а йолуш, трактораш тIе а лаьхкина. ЦIенош дохадира. Ас сайн кхерамазалл ларъярхьам, кхин цхьа адвокат валийна хIокху гIуллакхан юккъе. Полицера берш хоьттуш бар, мичахь ву хаий шуна и оьрсий,бохуш».\nТамаш бу, мел чIогIа доьхьало йича а, Iедалшца къовсабелла болу бахархоша толам баккхахь. Дукха хан йоцуш, Несар-гIалана юккъахь нехан долахь туьканаш йолу керт, цу чуьра хIумма а схьа а ца оьцуьйтуш, хьаьшна дIаяьккхира трактораш. Уьш а, Iедалан цIарах яьхкина хилла.


Несарарчу Iедало Страсбурга тIера болош бу шен белхан керла мур\nАкиев Тимур, Маршо Радио "Эхо Кавказа"\nЕвропан кхело ГIалгIайчуьрчу бахархойн ши арз тIеэцна талла, шен кхолладелла хеттарш хьовсийна Москох, кхо бутт балале кхача деза жоп Страсбурге. Ницкъхоша бахархошна диначу зуламех лаьцна долчу шина а девнна документаш кечдинарш буадамийн бакъонаш ларъечу "Мемориал" центрера" юристаш.\nХийцаделла Iедал ГIалгIайчохь. Амма ца волу керла куьйгалхо карарчу хенан социалан, юкъарчу дахаран, политикан проблемаш кхочушъян хIоттарх – цуьнан белшаш тIе бу буьйшуш шел хьалха даржехь Iийначара листанза битина баланаш.\nОцу могIарара ду, масала, гIалгIайн-хIирийн конфликт иккхинчу шерашкахь а, махкара Iедал тIемалойх летачу муьрехь а доьза байна нах схьалехар.\nЖима зуда Елхороева Залина ярца доьзна Европан кхело дахначу кIиранах листинчу девно дагабохкуьйту заманца IаьIна гIайгIанаш. 2010-чу шеран ГIуран-беттан 22-чу дийнахь Къилбаседа ХIирийчуьрчу Пригородан кIоштарчу Черменехь хилла и бохам.\nЗалинин дас Елхороев Идриса дийцарехь, шен несаца цхьаьна, БуьритIехь такси а лаьцна, цIайоьдуш хилла йоI. Чермен юьрта кхаьчча, Къилбаседа ХIирийчоьнан полицин 105-гIа блок-постна гергахь гIагIадиллинчу еа УАЗ-о а, дети басахь йолчу ВАЗ-2114 машено а некъ хадийна таксин. ТIуьтмIаьжигашкахь чуьра аралилхинчу герзхоша охьабиссийна таксичуьранаш, кехаташка хьийса боьлла. Паспорташ а теллина, шайца дIайигина Залина.\nЦул тIаьхьа сахьт даьлча, Пригородан кIоштан Майское юрьтарчу полице а бахана, хиллачун хьокъехь кехат яздина гергарчара. ШолгIачу дийнахь йоьIан дас арздина ГIалгIайчуьрчу прокуратуре а, ницкъаллин а, административан а урхаллашка. Амма ца карийна я Залина а, я иза ядийнарш а.\nХууш дерг цхьаъ ду – Елхороева Залина БуьрийтIе, цигахь изоляторехь латточу шен вешина тIаьхьаяхана йогIуш хилла (тIаьхьо 4 шо хан тоьхна цуьнан вешина, низамехь йоцу тIемалойн тоба кхолларна).\n2011-чу шарахь айдина йоI ядорах долу бехктакхаман дов, амма пайда ца беана цо. ГIалгIайчоьнан юкъаралло тахханалц сатуьйсу къайле йовзаре.\n2012-гIа шо долалуш гIалгIайн блогерша машанехула дIаяьхьира, "Стенгахь ю Елхороева Залина?" цIе йолу флешмоб. ГIалгIайчоьнан а, Хирийчоьнан а куьйгалхошка Евкуровга а, Мамсуровга а деш дара и хаттар.\nДуьххьара жоп яздинарг Евкуров вара. Цо дагадаийтира йоI Къилбаседа ХIирийчохь лачкъийна хилар, элира, шена а лаьа зуламхой схьакарабайта. Бохура, шегахь болу ницкъ ша арабаьккхина зуламна тIаьхьакхиа. Доьхура интернетхошка "хьашт доцурш" цаяздар.\nМамсуровн жоп Къилбаседа ХIирийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сайто даьккхира зорбане. Республикан лаьтта тIехь Елхороева Залинас дина зулам дац, мехкан полицино иза ца лаьцна, иза лохуш дов айдина республикан Талламан комитетан декъо, бохура цо.\nСтрасбургерчу кхело 1,6 миллион евро тIедожийна Оьрсийчоьнна\nГергарнаш бакъоларъярхойн гIоьнца бехха лелла жамI доцчу талламна леткъаш. Амма ца листина цхьана а кхело. "Стенгахь ю Елхороева Залина?" боху хаттар диллина лаьтта хIинца а. Дов Европан кхеле кхачаре терра, оцу хаттарна жоп дала декхаре ду Оьрсийчоьнан Iедал.\n2018-чу шеран Гезгмашин-баттахь дахьийтина арз Европе Елхороев Идриса. Адамийн бакъонашкахула йолчу Конвенцин 2-гIа, 3-гIа, 5-гIа,13-гIа артиклаш талхорна бехкейо Страсбурго Оьрсийчоь. Арз кечдеш гIодина "Мемориал" центран юристо Гандаров Iисас.\nЕвропан кхело шен вердикт кеста арахоьцур ду ала дац, амма яйна йоI лохуш бан кхин некъ бац цкъачунна.\nГIалгIайчохь лачкъийначу стеган дена ахча далар тIедожийна Оьрсийчоьнна\nСтрасбурге чуделлачу девнех шолгIаниг бакъоларъечу "МАШР" юкъараллехь къахьегначу Цечоев Зурабах ду. 2008-чу шеран Товбеца-беттан 25-чу дийнан Iуьйранна ницкъхоша шен цIера, Обарг-Юьртара (Троицкая), вигира иза. ТIехь гIело йира, кхерамаш тийсира, бохура "МАШР" йита, махкара дIагIо.\nШена еттарх лаьцна цо дуьйцур дац моьттуш, дIахецна иза. Амма Цечоевс ла ца доьгIна. Иза вигарх, цунна еттарх лаьцна дов айдина талламчаша, амма дитина чекхдаккхаза. 2010-чу шарахь Страсбурге арздира Зураба. Деношкахь хаийтина цунна гIуллакх листа тIеэцнийла.\nГIалгIайчохь адамийн бакъонаш талхор ламаст хилла леларе хьажча, вуно кIезиг девнаш кхочу цигарчу бахархошкара Европан кхеле. Ткъа кхаьчча, Страсбурго бехкталла декхарейо Оьрсийчоь, амма дац хуьлуш жамI.\nДеношкахь даржах мукъаваьллачу куйгалхочунна, Евкуров Юнус-Бекна, иза олаллехь волуш, бехкбуьллура цо лечкъийна нах лохуьйтуш къа ца хьегарна. ХIинца сатийса дуьсу и болх керлачу куьйгалхочо жигарабаккхаре.