Керлачу шеран цӀехо-можа стом (берашна лерина дийцар)\nХарц хир дац, нагахь Керла шо даздар бераллехь суна уггар дукхадезаш хилла де дара аьлча. Иза тIекхочуш суна а, сан йижаршна а, вежаршна а луш хиллачу мерзачу совгIатийн хьожано тахана а ойланца вуьгу со цу, дIоггара токхе ца хиллехь а, ирсечу замане.\nIаьржа а, кIайн а шоколадаш, юкъахь хьечийн а, Iежийн а, кхечу а тайп-тайпанчу стоьмийн повидал йолу кемпеташ, мел яхарх хьожа кIордор йоцу печенеш, пиряндагаш, цу марзаллашна юкъахь цIен а, дашон а басаршца богу Iаж...\nЦIазамашна тӀе хьерчийна хьуьлу бесара кехаташ а, шоколадаш юкъахьарчийна дашо а дети а наштарах дина дуткъа кехаташ а еххачу хенахь латтадора оха Керла шо даздар дIадирзинчул тIаьхьа а.\nАмма цу шарахь тхан лулахойн кIантана совгIатан беллачу тIоьрмиган чохь хиллера цхьа тамашийна хаза хьожа йогIу ша-тайпа цIехо-можа басахь стом. Кхин хан ца йойуш дозалла дан, и стом а эцна, со хьего веанча санна, тхан неIаре дIахIоьттира иза.\nЖималлехь массо а ца хуьлу дIоггара камаьрша. Цкъа кхаллийтахь, аьлла дехар дича, ша буу Iаж, я хьайба ца кхоллуьтурш бара тхуна юкъахь а. Царах хиллера сан лулахо а. Школе цхьаьна лелаш ши доттагI хиллехь а, шен тамашийначу стоьмах дакъа дан дагахь вацара иза, ткъа суна чIогIа лиънера цу стоьман чам баккха.\nКхана сайна лур болчу совгIатан тIоьрмигана чох иза хилара гIийлачу сатийсарца дIавижира со.\nДелкъалтIаьхьа балхара цIавеанчу тхан дас чоьхьаволлушехь схьакховдийра соьга арара шело лаьцна Керла шо тIекхочуш суна бала кечбина совгIатан тоьрмиг. Иза схьабастале кхета гIертара со цуьнан чурачух. Амма ас сатийсина стом цу чохь бацара. Дог дохар ца гайта гIерташ, тоьрмиг а карахь, коре охьахиира со.\nГIийла догIуш ло дара арахь. Бамба санна охьадуьллучу цу лайлахь луьйчуш доллура Iаламах доккхаде шелонах севсина жима хьоза. "Но-о", - бохуш, говре болар эцийта мохь бетташ, вогIура напха лаха вахана вогIу тхан лулахо. Лайно дукъочу цIенойн туьнталгашкахула стигала оьхура къажбинчу бамбех тера хьийза кIур. "Карр", - олий, мохь а тухуш, тоькан серашна тIе хиина Iара къорза ши къиг.\nЦIеххьана учахь машачна тIера ло охьадожош цхьаммо когаш бетташ хезира суна. Иза хиллера сох лечкъина охьатаьIна коран кIелхула ваьлла чувогIу тхан воккхаха волу ваша.\nЛайх юьзна кетар белш тIера охьатасале соьга цо схьакховдийра кисанахь бох бина ас сатийсина цIехо-можа стом…


Талламан комитетана зулам ца карийна Умаева Мадинин кхалхарца\nОьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчуьрчу урхаллина шозлаг1а а ца карийна гергарчарна иза йийна ю аьлла хета 23 шо долу Умаева Мадина кхалхар талла бух. "Умаева Мадинин г1уллакх " ц1е йолчу проектанна т1е а тевжаш, яздо оцу хьокъехь "Карара Хан " портало.\nДов даьлла марзхойн доьзалехь берашна 1едало деллачу ахчан декъах Мадинас телевизор эцарна, оцу хьолехь иза майрачо йийначух тера ду, ч1аг1дора еллачун гергарчара.\nТовбеца-бутт боьрзуш д1акъевлира зудчун ялар толлуш диллина хилла бехктакхаман дов, амма т1аьхьо, бакъоларъярхоша Оьрсийчоьнан Талламан коммитетан куьйгалхочуьнга кехат яздича, юхаг1аттийра иза.\nМангал-беттан 12-чохь Гуьмсехь елла 23 шо долу Устрада-гIалара схьаяьлла Умаева Мадина. Марзхоша еллачу буссанехь дIайоьллира иза. Талламан комитетан тIедилларца, эксгумаци йира еллачунна.\nХьалхо хааме даьккхира, йоьIан дакъа хьаладаьккхича цуьнан нанас Довлетмирзаева Хутмата дIахьедина, шен йоьIан дегIа тIехь муо гира шена, цундела иза йийна хиларх шеконаш ю шен боху цо аьлла. Жимачу зудчун марзхоша чIагIдора, эпилепси йолуш яра иза, лазар деана елла, бохуш. Кхо бер диссина Умаеван – кIант а, ши йоI а.


Марха даста кечамаш беш ма-торру кхачанаш стоьла тIе хIитто кечлуш, хьийзачу юкъанна Соьлж-ГIаларчу коьрта маьждигехь мехкан куьйгалло ахча доькъу аьлла хабар даьржира кхаарийн дийнахь. Цига хьаьлхинчу мискачу наха, олуш таме дацахь а, базарх тардира Делан ЦIа.\nХIара видео, ша а оцу маьждиге тархье веанчу цхьана стага яьккхина ю. Гуш ду цуьнан мел догдаьлла шена гучу суьртах. Ткъа хIара видеокийсак яьккхина ю маьждиг чохь.\nШуьйрачу цхьана ламийн йистехь лаьтташ бу дукха зударий а, зудабераш а. Цхьанхьа тIекхача гIерташ санна, маьхьарш детта цара.\nГIурба дечу а, марха чекхадолучу хенахь а иштта нахера хIумане сатуьйсучу нахах хьаладузу маьждигаш а, Iедалдай лела меттигаш а. Цуьнах болх а бина лелаш а бу цхьаберш. Шайца шаьш санна берш юккъахь болу йоккха тоба а ялош хуьлу уьш.\nКхузахь дерг мархийн бутт чекхаболуш республикан куьйгалхочо хIете а вете а шена тIера сагIа кесста-кесста доккхучо, ахча тосур ду аьлла сатийсам бу оцу говзанчийн-сагIадоьхургийн. И нах, акхаройх тера хета шена бохуш, цара лелориг емал до Соьлжа-гIалара вахархочо Алиев Аслана.\nАлиев: «Цо ахча кхуссуш жIалеш ду-кх гулделла. Оцу ахчане сатессина. Элийн карара вахькхоьссинчуьнга а. Суна-м ца хаьа. Эхь а бекх а хила ца деза стагехь? Шена иза оьшуш хилча, цхьа гIиллакхехь дIа а вахана, нигат а дина, Дала суна доьхна делахь-кхочур ду-кх аьлла, вахар а ша ду.\nТкъа, хIорш-м жIалеш ма ду. Боьрша нах корехула чубуьйлуш бу бохуш видеош а ю. Суна-м ца хаьа, нохчий мукъне а буй хIара нах»?\nДаимана мархийн баттахь, дукхачу меттигашкахь, мискачарна олий, цхьацца кхачанан тIоьрмигаш боькъура Кадыровн фондера олий. Амма, сагIадоьгIучарна, яа хIума ца оьшу, царна дукха мел хуьлу ахча дукха деза, бохуш дуьйцу Исраилова Зина цIе йолчу Соьлжа-юртара яхархочо.\nИсраилова: «Оцу интернет чуьра и роликаш, эхь хилла а ца Iаш, цкъа а нохчаша лелора ду аьлла хезна доцу хIума ду иза. Нохчий сагIа доьгIуш маца хилла? Кхечу къаьмнашна гича а эхь долу хIума ду-кха иза. Нохчий цхьа корта хьалатаIийна лела безаш болу, и бераш а эцна цигахь бу. ТIехтоха а хIума ду-кх иза».\nДукхачу нохчаша, чIогIа иэхье лору иштта хIуманах сатессина хилар. Къам дIадохийначу хенахь, сагIа деха ара ца бовлуш, хийла мацалла белла нах. Ткъа тахана иза хила дезаш долу хIума санна лору цхьаболчара. Амма иза емал дийриш дукха бу. Цуьнах ю дегйовхо. Дуьйцу БухIан юьртара вахархочо Баснукаев Асхьаба.\nБаснукаев: «Суна-м ца хаьа иза, цхьа чIогIа эхь ду-кх иза. Цо ша а олу, цкъа а сагIа доьхуш хилла бац нохчий. Ма леладе и хIуманаш олу. Цунна тIекхача гIертаралла сов, цуьнга яздо, инстаграмм чу а. Дехча а ца дехча а дIалуш ду цо. Баланаш болуш берш а бу. Уьш тIе а кхочу цунна, царна гIо а хуьлу. Амма, цкъа а нохчийн хилла ма дац и хIуманаш».\nНохчийчохь къелла ю бохург бакъ ца до Баснукаев Асхьаба. Хала ду дахар, амма куьйгаш а, корта а болх бечу стагана, сискал хьаннала яккха меттигаш шортта бу, аьлла тIетуьхийра цо.\nБаснукаев: «Болх бан луучунна болх а бу. Бац бохург бакъ дац. Бац министрийн белхаш. Амма къа а хьоьгуш, хьан доьзал кхаба аьтто бу-кх хьан. ТIаьхьа а уьдуш, сагIа деха, тIеида везаш ма вац стаг. Рицкъ делахь, хир ду. Дацахь-дац. Вайнах тIаьххьарчу хенахь тамашийна бевлла. Дала диканиг дойла вайн».\nНохчийчохь сагIа доьгIурш, цхьана агIора, Iедалша шаьш дебош бу. Къаьстина меттигерачу телехьожийлехь, даиманна гойтуш ду Кадыровн фондо, оццул хIума делла, оцу нахана гIо дина бохуш.\nШа республика куьйгалхо, юьхьанца лелара мискачу нахана а, цомгушчарна а гIо деш, ахча луш а, машенаш а, хIусамаш йокъуш а. И хIума тергонехь латточу нахана атта хета, бахьана делахь а , дацахь а ахча дегIар, иза къа а хьегна доккхучул а.\nСоьлж-ГIаларчу маьждигехь ахча доькъуш\nЦкъа а сагIа доьхуш хилла бац нохчий


Бертан II раунде бевлла шемахой\nШемара ши агIо - Асаданний, гIаттамхойнний векалш - охьахиина Женевехь бертан дийцарийн шолгIачу раунде. Цхьаьакхеттачу Къаьмнийн организацино шен верас къастийначу БрахIими Лахьдара, шаьш-шаьш а баьхна, кечбеш бу вовшийн ган лаам боцу шемахой рогIерчу къамелашка.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин Iалашо ю тIом сацоран а, ханна керла Iедал къасторан а некъаш бахар. АгIонийн дийцарш мел дахлур ду хууш дац. Бахначу баттахь чекхъяллачу раундо ца деара пайде жамIаш.\nОцу юкъанна хаам бо журналисташа Шемарчу ХIомсера. Эскарийн гонехь йолчу оцу гIалахь, ханна тIом а сацийна, бухарчу бахархойн кхерамзаллах гIайгIабан барт хилла вовшахлетачу ницкъийн. ГIаттамхоша лаьцна латточу ХIомсера кIирандийнахь араваьккхина 600 маьрша вахархо.


Саралиева Т. «Эдильгериев Хьасан - хьехархо, поэт, оьзда стаг» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСаралиева Т. «Эдильгериев Хьасан - хьехархо, поэт, оьзда стаг»\nХьехархо корматалла яц, иза диагноз ю, - аьлла, билгалдаьккхира Нохчийн Республикан хьакъволчу хьехархочо, Россин яздархойн Союзан декъашхочо, Державинан а, Мамакаевн а ц1арахчу орденийн векало Эдильгериев Хьасана.\n1962-чу шарахь дуьйна 1алхан-Г1алин № 1, 2 йолчу школашкахь нохчийн мотт, литература хьоьхуш а, дуккха а шерашкахь дешаран декъан заведующин болх бина а ву иза. Кху т1аьххьарчу шерашкахь могашалла галъяларна ц1ахь сецнехь а, школах дерг тидамехь латтош а, цуьнан бала кхочуш а ву. Олуш ма-хиллара, вайн берех дог лозуш, бакъволу хьехархо ву Хьасан. Цундела тхан хаттаршна жоьпаш дала резахилира иза.\n-Хьасан, 50 шаре ца кхоччуш болх бина ахь школехь. Хьуна дагайог1у 60-70-чуй шерийн школа. Мел хийцамаш бу оцу заманан а, таханлерачу а школан?\n- Суна хетарг а, сан хьежамехь дерг а кхечарна иштта ца хета а мега, цундела, бехк цабиллар доьху ас. Оцу ахь билгалъяьккхинчу заманах 20 шарахь завучан болх бина ас. Суна школа евза хьехархочунна а, куьйгалхочунна а санна. Дера юкъара хааршна т1ехь вай дикка хьалхахьа д1а ма дахана, амма школан дешарна т1ехь генна т1аьхьа а ма дисина. Иза берийн ийманах а, хьехархоша хаарш даларх а, доьзалехь кхетош-кхиорах а доьзна хиларх тешна ву со. 60-80-чу шерийн бераш эхь-бехк алсам долуш дара, ийманах дуьзна дара, цаьргахь воккхачуьнга, дега-нене, хьехархочуьнга лерам бара. Иза доьзалехь кхетош-кхиорах доьзна а ду. Оцу шерашкахь, дукха хьолахь, наной шайн ц1еноналлин г1уллакхаш деш доьзалехь бара. Балхахь берш а доьзалш кхион ларалуш бара. Х1инца наной х1усамдайн некъ лаьцна лелаш бу. Церан шайн доьзалш кхетош-кхиорна зама яц. Суна хетарехь, ун цигара схьадаьржина. Школехь кехаташца беш болу болх алсамбаьлла. Компьютерш хилча а цаларалучу хьолехь бу хьехархой. Урокан кечам бечу хьехархочун 1алашо шен дешархой керлачу темех кхетор хила езачохь, и 1алашо дика х1оттор хуьлу. Технически аг1ор, гайтаман-дидактически г1ирсашца, тайп-тайпана методикашца болх бан аьтто хиларна т1ехь тахана школа дуккха а хьалха ю. Амма цуьнан коьртаниг –дешархо хаарш а долуш, ийманехь кхетош-кхиор ду. Республикан Куьйгаллехь берш орцахъбевлла и нисдан дезачу вай кхачар а суна халахетачух ду. Делахь а, лоьраша ма-аллара, лазаран нийса диагноз х1оттор ах дарба ду. Вайн Куьйгалло юкъадалийна керланаш беркате хиларе дог дог1ийла ю сан.\n-Хьасан, ткъа къастамаш буй 30-40 шо хьалхалерачу а, таханлерачу а дешархошна юккъехь? Дешархой бац уьш?\n– Дешархой-м хьаха бу. Сан цхьа тергам хилла 90-чу шерийн чаккхенгахь 1уьйранна деша даьхкина бераш, школере мукъа девлча а, ц1а даха саготта доцуш, пхьоьг1анаш йой, эвла юккъехула хан йойъуш леларан. Цкъа цхьаьнга боху ас: «Хьенех, хьо ц1а х1унда ца воьду?». Цо суна жоп ло: «Бехк ма биллалахь, свидани ю сан». Иштта долчо гойту берехь г1иллакх цахилар, цунна иза доьзалехь ца1амор. Берийн бехк бац, вайн, дай-нанойн, бу бехк. Беран шен доьзалехь кхочуш беш цхьа билггала болх, г1уллакх хила деза. Бер чуьра арадолуш, стенга, муьлха 1алашо йолуш долу хаа деза. Ц1а маца дог1у хаа деза. Цуьнан хьаьнца уьйр ю хаа деза. Уьш дуьнент1е а баьхна, царна юург-мерг, коч-мача латторах, дай-нанойн декхарх ца довлу вай. Ма мотта кхин д1адолчунна декхарийлахь хьехархой бу. Вешан доьзалех вайн дог ца лезча, хьенан лаза деза? Нахах тардала я царал т1ехдала г1ерташ къахьоьгу вай, амма коьртаниг дицдо. Шен къоман г1иллакхаш, ламасташ доьзалехь дуьйна кхион деза берашкахь. Иза вайн доьзалшкахь г1елдалар дика гина вайн Куьйгаллина. Хийцамаш хила безаш бара. Вайн школашка ийманехь кхетош-кхиорехула директоран заместительш бахкар а дикачу аг1ор хирг хиларх дог тешна ду сан.\n– Ткъа дай-наношна юккъехь болу къастамаш стенна т1ехь гучуболу?\n-Вайн республикехь хиллачу бевзачу хиламаша, т1емаша къоман дерг артдина, г1иллакхаш гомхадаьхна. Шайн ярташкара, г1аланашкара арабевлла, т1амах бевдда бахнарш четарийн г1аланашкахь, нехан ярташкарчу ферманашкахь, клубашкахь, маь1-маь11ехь д1атарбелла 1ийна. Шен чохь, шен баьрчехь кхион дезачу г1иллакх-оьздангаллин к1еззиг тидам барна, церан мехаллаш яйелла. Ишттачу меттигашкахь кхоллабеллачу доьзалшкахь кхуьу бераш а бендацараллица кхиа тарло дукха хьолехь. И тайпанаш к1еззиг бац таханлерачу дешархошлахь. Церан а, церан дай-нанойн а «маьлхан к1ел меттиг» яккха дезна оцу халчу хьелашкахь. Къоман, Даймехкан мехаллашна мелла а херабевлла болу уьш, оцу хорша бало атта дац. Ишттачу дай-наношна юкъахь нисло алапа к1езиг долуш волу хьехархо лоруш боцурш а. Ткъа х1ун бохур ду вай цара кхиочу берашка, вайн дешархошка? Х1инца санна базаршкахь лаьтташ бацара вайн зударий, к1езиг делахь а, беттан юьххьехь алапа а долуш, балхахь волчуьнга цхьа лерам а болуш, къинхьегамца гергарло дара. Белхан меттигаш цахиларо дукхахболчу божарийн аьттонаш бохийна. Лаьттаца долу гергарло д1ахадаро, уггаре лаккхара мехаллаш ахча-бохча хетаро, дукхахболу къонахий шайх масал эца там болуш цахиларо галдаьхна доьлху вай, аьлла хетало суна. Шен къоман дерг дика девзаш, стенна т1е тидам бахийта беза хууш Республикан Куьйгалхо хилар а Делан къинхетам бу. Вайн дегайовхо а цуьнца йоьзна ю. Дикане сатуьйсур ду-кх вай.\n–Хьайн шерийн лакхара а, белхан зиеделлачун к1оргаллера а х1ун эр дара ахь дай-наношка, хьехархошка, дешархошка?\n–Вайн къоман божарий майраллица, доьналлица, шайн Даймахке, дега-нене болчу безамца, доттаг1ашца болчу тешамца бевзаш хилла. Зударий-эвхье, эсала, хьуьнар долуш хиларца, доьзалш к1орггерачу кхетамца кхиорца бевзаш хилла. Оцу хорше вай юхадерзар мехала г1уллакх ду. Тахана оьшург дай-наноша шайн доьзалийн доладар, церан архаш ч1аг1ъяр, сарах х1оз бар ду.\nБакъволчу, дикачу хьехархочун билгало иза шен дерриге а дахаран г1уллакх шен болх хеташ хилар ду. Вайн цхьацца болу хьехархой х1инца а лаьтташ бу базаршкахь. Хьехархойн институт чекхъяьккхина кегийрхой а ницкъ кхочуш школе балха ца бог1у. Цо гойту, хьехархочун материальни аг1о х1инца а лахарчу т1ег1ан т1ехь хилар. Хьехархочуьнга болу лерам кисанах боьзна а боцуш, цуьнан хаарех боьзна хила беза, и лерам вайн дай-наноша шайн доьзалшка юхаберзо беза.\nШколехь а, доьзалехь а берашца беш болу кхетош-кхиоран болх а, хаарш даларан болх а нийса д1ах1оттийна хила беза. Вешан берийн бераллин зама царна йита еза вай. Доьзалехь хьехархочух цавашаран некъ бихкина хила беза. Вай вешан берашна ницкъ бо, царна хьалха хьехархочуьнга лерам цахиларца а, юха оцу вешан лерам боцчу хьехархочуьнга 1амадайта вешан бер дахийтарца а. Схьахетарехь, шайн берана шаьш реза доллу хьехархо харжа веза дай-наноша, цуьнан къинхьегаме хьаьжжина мах хадон а беза цуьнан.\n–Хьасан, Дела реза хуьлда хьайн хьежамаш тхуна бовзийтарна.\n-Дела реза хуьлда вайна массарна а.


Умаров Докка кхелхина хила мега гангренах (видео)\nКъилбаседа Кавказерчу «Кавказан Имарат» тобанан хьалханча Умаров Докка велла гангрена олу меже яхкаяла йолаялар бахьана долуш. Цунах лаьцна хаам бина «Росбалт» агенталло, ФСБ-н хьастана тIе а тевжаш. Цо чIагIдарехь, Умаровна чов йина хилла, амма ницкъаллин структурийн белхахоша некъ бихкина хилла цунна лоьрашна тIекхача.\nХьалхо хаамаш баьржира Умаровн дегIан чалхаш карийна ГIалгIайчуьрчу хьунхахь аьлла. ФСБ-но тIечIагIдинера уьш «Кавказан Имаратан» куьйгалхочун хилар.\nМаршо Радионо хьалха дийцина ма хиллара, 2014-чу шарахь Кавказан Имаратан векалша Iораяьккхинера Умаров Докка кхалхарх а, дIавуллуш гойтуш а йолу видео. Иза яьккхина де а, Умаров дIавуллу де а ду, цара гайтарехь, 2013-чу шеран гуьйренан Гезгмашин-беттан 7-гIаниг.\nГулбеллачу накъосташа, царех цхьаъ вара тIеман баьчча Саидов МахIран, Умаров дIаволлале, цуьнан дакъа а гойтуш, дуьйцу, юьстахарчу тIемалочо беъна кхача биинчул тIаьхьа велла виъ гIаттамхо шаьш хьалхо дIавоьллина, ткъа Амир царел тIаьхьа, халкъе шена кIинтIера далар а доьхуш, дIавелира, бохуш.\nВидео яржийнераа «Хунуфа» а, «Кавказцентр» а сайташа.\nУмаров Докка дIавуллуш


Обновлено 25.04.2019 12:18 Автор: Administrator 25.04.2019 12:16\nЦарал тӀаьхьа баьхкинчу нохчийн яздархоша: Мамакаев Мохьмада, Бадуев СаӀида (хьалхарчо – поэзехь, шолгӀачо – прозехь) – кхиндӀа а кхиош, чӀагӀйира литературин меттан кепаш. Оцу хенахь кхоллало нохчийн меттан Ӏилма а. Цуьнца доьзна керла дешнаш а юкъадогӀу маттана: абат (букварь), дошам (словарь), алам (предложение), цӀоьмалг (запятая), къовларш (скобки) и дӀ.кх. Нохчийн гӀарабевллачу Ӏилманчаша Мациев Ахьмада, Джамалханов Зайндис, Дешериев Юнуса, Чокаев Катис, цхьамогӀа кхечара а кхуллу нохчийн меттан нийсаяздаран бакъонаш. Еххачу ханна уьш лоруш, царна тӀетийжаш язйо ишколашна лерина нохчийн меттан Ӏаматаш, болх бо радиос, телевиденис, газеташа. Амма дӀадаханчу бӀешеран 80-чу шерашкахь хаадала долало хьалха юкъаялийна цхьайолу бакъонаш денна а кхуьучу, шорлучу нохчийн маттаца йогӀуш цахилар, я цунна уьш готта хилар.\nТаханлерчу вайн телевиденин белхалошна а журналисташка а лерина аудиоэкъанаш арехеца езара, тӀехь цкъа цхьана хенахь нохчийн радион дикторш хиллачу Эльмурзаева Розин, Ганаев Адаман, иштта цхьаболчу нохчийн актерийн къамелаш а долуш дӀаяздина. Цаьргара Ӏама беза таханлера кегийрхой нийса деша а, къамелехь нохчийн мукъам ларбан а.


Басаевца гергарло ца тасаделлехь а, роман ца язъеш ца Iийна Леманн Барбара\nОхан-бутт 04, 2015\nGermany -- Journalist Barbara Lemann\nНохчийчоьнах а, нохчех лаьцна а тептарш Малхбузехь арадийлар цхьа а цец ца волу хIума ду. ТIамах, нохчийн Iадатех, исторех лаьцна жайнеш хIинцале а дуккха зорбане девлла Европехь. Амма нохчочунний, немцочунний юкъахь кхоллабеллачу безамах йолу роман дуьххьара язйина.\n"Камикадзен йозанаш“, „Террорхойн закъалтехь“ - иштта зевне цIераш йолуш хуьлу Европехь Нохчийчоьнах лаьцна язйеш йолу исбаьхьаллин литература. И тептарш яздеш берш, дукхахьолахь, модехь йолчу нохчийн теманах пайда а эцна, шайн киса дузо а, яздархочун цIе шайн кхолла а Iалашо йолуш хуьлу.\nТкъа и тайпа киншка зорбане яла а кхиале, тайп-тайпанчу ток-шоу хуьйшу и нах, шаьш шайна „Нохчийчоьнах эскперташ“ олий йоккха цIе а туьллий.\nИшттачу авторийн могIарш стамделла кху шеран Заздоккху баттахь немцойн журналистана Леманн Барбарин „ТIеман заманара безам“ цIе йолу роман зорбане яьлчахьана.\nХIинцалца схьа Германерчу телехьовсархошна йорахчу ток-шоу ахчанах шен дай-наний шаьш шайна тоьхна цхьаьна дийнахь цхьаний даларх лаьцна дийца эхарца евзаш йолчу цу журналисто, шен дуьххьарлечу романехь эскперталла безамах дийцаран хьесапехь ешархойн тидаме а диллина.\nКиншкин коьрта турпалхой немцойн журналист Дорой, цхьана хенахь вевзаш волу сарташдахархо хилла, ткъа хIинца тIемло волу Асланий ду. Цу шиннан безам, Соьлжа-гIалин херцашлахь кхоллабелла, Берлинан готтачу урамашкахь чIагIбелла а болу, шерашкахула чекхболу, халонаш а, цакхетамаш а, шиннан а дIадаьлларг а луьттуш, къардеш, къар ца луш.\n„Иза корана хьалха лаьттачу гIента охьалахвелира. Сан петарахь и цхьа ширачу щаманера гIант доцург кхин хIуммаъ яцара ас айса эцна. Шен цIахь, Нохчийчохь, иштта хIумнаш йисна а яц, элира цо. Антиквариаташ, сарташ, ворхIе а дайшкара бисина бахамаш – дерриге а хIаллакдина дIадаьккхина ду, ларйоцуш.\nУр-аталла шен дагалецамашкахь а ца дисина царех хIумма а, элира цо. „Со манкурт ву. Дагалецамаш а, иэс а доцу адам. Дерриге а даьгна дIадаьлла“ - иштта яздо Леманн Барбарас шен безамах йозанахь.\nЕшархочунна кхета хала дац, цу романехь Леманнс юьйцург иза ша хилар а, ткъа нохчийн турпалхочун метта милла а хила йиш хилар а. Амма журналист евзачарна дика евза иштта цо кху тIаьххьарчу итт шарахь сов язъйеш хиллачу цу романан истори а.\nДуьххьара, авторан ойланца, нохчочун меттахь хила везаш верг муьлха а цхьа вевзаш волу тIемалойн баьчча вара, идеалан кепехь Басаев Шемал. Дуьххьара ша Нохчийчу йоьдуш а цу Iалашонца, кадалахь Басаевца цхьаьнакхета а, цуьнан шега хьовзалахь корта хьовзабан, цул тIаьхьа цу доллучух лаьцна киншка яздан а Iалашонца ша яхана хилар журналисто хьул деш а дацара.\nАмма цу шен Iалашонах гIуллакх хир доций, ткъа Басаевца безам кхоллабалар хьовха, иза генара ган шен ка ера йоцийла кхеттачул тIаьхьа, къардайна журналист мелла а эгIазох болу чIара лаца мукъане а кадер дацара-те аьлла, хIетахьлерачу Соьлжа-гIаларчу Оьрсийчоьнна муьтIахь долчу керлачу Iедалийн векалшна гуобаха йолаелира.\n2004-чу шарахь Леманн Барбара шен хIинца араяьллачу романан материалаш гулйо Нохчийчу еанчу хенахь иза гергара евзина а, цуьнан бакъйолчу Iалашонашца тIаьхьакхиина хиллачу Соьлжа-гIалин яхархочо Сулаева Азмана иштта дагалуьйцу Германера хьаша а, цуьнан амалш а.\nСулаева Азман: „Дика дагайогIу суна Барбара. Хало стаг яра, цхьа шен амалш йолуш. Уггаре а чолхе хан яра иза кхузахь гучуяьлла хан. Соьлжа-гIалахь тхан лулахочун петарахь сецна яра иза. Киншка язъеш ю ша, материалаш гулъян еана олура цуо.\nКхинболу журналисташ Нохчийчу шаьш баьхкича, гIар ца бовла гIерташ, вайнахах тарбала гIертара. Ткъа хIара йовлакх тиллина, нохчийн зудчух тера хилийта гIоьртича, бIаьрг тIера дIаболушехь коьртара хIума охьа а йоккхий, даима а божарий болчу агIор дIагIерташ хуьлура“.\nКиншка язъян шена материал гулъяран Iалашонашца кадечу журналиста лелош хилла хIилланаш а дика дагадогIу шена бохуш дуьйцу Азмана. ГIала гайтахьара аш шена олий, дехар а дой, шаьш цуьнца арадевллча, цо цхьа хьаштдоцург ца деш цIехьа ца доьрзур шаьш, бохуш дуьйцу цо.\nЭххар а Леманн Барбара, хIуъу дина а, ша муьлхха а зуламхошка яда а яйтина, цунах шена турпалхочун цIе езаш хиларх кхийтира шаьш, тIаккха цуьнга, тхуна оьшуш яц ахь лелош йолу кхераме забарш аьлла, иза ша схьаеъначу юха хьажийра шаьш бохуш дуьйцу цо.\nСулаева Азман: „Тхо цкъа хьалха ца кхетара цо лелочух, амма тIаьххьара а кхийтира цуьнан политикех. Иза шена цхьа башха Iотта-баккхам безаш лелаш хиллера, цхьаммо ша ядийна, я шена цхьа кхин новкъахьовзам бина, тIаккха цунах шена киншка язъян тема хилийта.\nЦуо масийтаза юхьIаьржа хIотточуьра девлира тхо, шеца арадовлахьара, шена гIо дахьара олий, цуьнца гIали юккъе девлча. Эххар а дера дист хила дийзира. Цхьа дийцар ца доккхуш кхузара дIаяха еза хьо, элира оха».\nАмма журналистан цу кепара бакъболу Нохчийчуьра лехамаш романал арахьа бисина. Ткъа романа чохь кхин ду: де дийне мел долу радикале воьрзу немцойн журналистан Дорон везар Аслан. Иза ца лалуш йолу Доро дуьне мел ду репортажаш еш, когаакха йолий лела. Цу шинна безам херло. Аслан Нохчийчу юхавоьрзу, радикало санна джихад дан.\nЭххар а иза хIинцалерчу Нохчийчоьнан Iедалхоша лоций, чувуллу. Кхеташ ма-хиллара цунна таIзар а до. ТIаккха и шийла кхаъ хезий, майра журналист Доро Нохчийчу хьоду, Аслан маьрша ваккха. Цу Iалашонца иза Нохчийчоьнан лакхарчу гIентан дайшна тIекхочу, дипломатийн говзаллийца, шен зудчуьн шармица, шен хазаллех а, эсалаллех а пайда а оьцуш. ТIаккха...\nТIаккха хIеппи энд хуьлу. Асланна а, роман дика йохкалуш хиларна Доро-Леманн Барбарина а.\nКерла роман язйина нохчех лаьцна немцойн журналисто


– Хьо ламчу вахача, Даймохк карабой хьуна?\n– Суна маршо карайо цигахь, дерриг а са хьалагIуртий, суо жехь лелла лаьмнийн кортош, даккъаш, Iаннаш гуш, хIетахьлера суо ма-варра дага а вогIуш. Цигахь, лам чохь, цхьа хIума хийца ца делла, лахенца санна, ша ма-хиллара дисна. Сох юха а жима бер хуьлу, бераллехь суо леллачу лаьмнашка кхаьчча. Хаза сурт а, юха чIогIа гIайгIане дегаIийжам а хуьлу цунах, и дерриг а цигахь – бераллехь – дисарна, хIинца схьахила йиш а йоцуш. Иштта ю, суна цайовззал хийцаелла, ас мацах сайн лаьрра хилла хIара гIала а… сан хилла гIала яц тахана, и урамаш а, скверикаш а, кафеш а… Суна-м суо сайн юьртахь а ца караво хIинца, вовза-везарг вала а велла, соьца дагарадийца йоцу юрт… чIогIа хала хIума ду иза, хьан бералла, жималла, къона хан дIаихна меттигаш хьан бIаьрсина хьалхалера гуш а, карош а ца хилча… Бераллера волуш, стеган Даймохк леш санна а хета суна, – бераллин сирла Даймохк, кхано юха, хьо воккхахилча, дагалецамца юхаденбала. Иза доккха дуьне ду, бералла бохург, дуьненнал доккха дуьне, дийцина а, кхачийна а вер воцуш…. Со гуттар цига юхакхийдаш а веха, иза бен кхин цIанвала, дахарх вада меттиг а йоцуш. Бералла цахиллачух художник а хир вац, аьлла хета сунн, я бералла хиллачух бен, сатийсамехь хилла а. ПохIма я хазалла хьан даг чохь самаяла– юрт, кIотар, лаьмнаш а тоьлу. Лаьмнашкахь деха адамаш синмаршонца къаьсташ а хуьлу.\n– Хьан кхиарехь хьуна гIодина, ахь хьайн лоруш яздархой буй дуьнен чохь?\n– Яздархочуьн бакъо юй, ша шен къомаца цхьана терзана тIе хIоттош, вуста?\n– Муьлхачу а дикачу художникан и бакъо ю, аьлла хета суна.\n– Жималлехь, хьо искусствехь къахьега волавеллачу хенахь, хьуна хьуо бен, гуш хIумма а дац, хьайн безамаш а, сатийсамаш а, цхьана денна ваха веъча санна, дерриг а цкъа схьаган я схьалаца гIерташ. Кхано, шовзткъа я шовзткъе итт, кхузткъа шаре лестича, хьуна хьайн къам доьхна, даьржина, цхьатера доцуш карадо, тайп-тайпанчу хьаьжкIех даьккхина долу сагIадоьхурган ахьар санна, я Iуьйранна гуллучохь вовшахлиэта юьртан рогIан бежнаш санна, цхьа бос, цхьа некъ а боцуш, тайп-тайпанчу хьекъалшца, юкъара цхьа Iалашо а йоцуш. ТIаккха хьуна хьуо цхьалха а, декъаза а вуй хаьа хьайн махкахь я хьайх кхета къам доций а, цхьа ши-кхо стаг воцург. Хьуна мохь-орца ала лаьа, хьайн къоман балийна велха, хьайн дена-нанна, доьзална санна. Хьуна да-нана я доьзал а ца буьсу тIаккха, хьан доьзал – хьан къам хуьлу, харцахь кхиъна воI санна, хьоьга ладогIа ца туьгу къам. Дуьненах дIахаьдда, къам, мохк бен, кхин гIайгIа а, сатийсам а боцуш висича, бакъо ю-кх хьан, хьайн къомаца цхьана терзана тIе хIуттуш, хьайн къоман Iу хила, нагахь хьо боккъал а, къам, къоман маршой бен, кхин дуьне ца лоьхуш волу къоман тIамарх схьаваьлла бакъволу къоман кхетаме художник велахь, мел доккхачу халкъан а ши-кхоъ бен ца хуьлучех цхьаъ а волуш. Ас и бакъо, – вайн хьалха хиллачу яздархойх аьлча – Ошаев Халиданий, Мамакаев Мохьмадний, Сулейманов Ахьмаданий, Айдамиров Абузарний а лур яра. Политиках я политологах аьлча, цхьа а шеко йоцуш, Авторханов Iабдурахьман а вара уггар а хьалха шен цIе яккха хьакъволчех цхьаъ.\nБер, ворхIарадаьлча, доккха а хуьлура цу хенахь, шега догIу гIуллакх а деш, воккхачунна санна, дас-нанас муьлхха а декхар коча а дуьллуш. Суо пхоьалгIачу классе хьалаваьлча дуьйна схьа, сайн ткъе кхо шо кхаччалц, хIора аьхка жехь ваьллина-кх со, лаьмнаший, буьйсаной, сайн ойланаший Iада а веш.\n– Суна Казахстан дага ца йогIу я цигара цIа беана некъ а, цIа кхаьчча гина цхьацца хIуманаш иэхьадалар бен. Сайн денана а, цо беш хилла гIийла узамаш а дагахь-м лаьтта суна тахана а, тхаьш чудаха цIа доцуш – хIусамаш суьйлаша дIалецна яра, – цхьана йоккхачу майданахь – ишколан керт хиллера иза, – Iийна а. Шайн махка цIа баха ца туьгучу суьйлашна, итт-пхийтта шераш долчу бераша хIара тайпа йиш локху, бохура тхан нанас:\nНана сунна, жима зудабер санна го, хIетахьлера. Иза сайн йиша хилча санна, денана сайн нана а хеташ. Да а вара цхьа къона жима. ТIаьхьуо, со воккхахила воьлча, хиир-кх суна и шиъ сайн да-наний дуйла, ненан куьйгийн къинхетам бевзича.\n– «Яздархо хила веза со», – аьлла, ойла маца хилира хьан, жима волуш я кхиънаваьлла, университете деша веъча?\n– Доьзалан институт дкка малъелла го суна, хьалхалера гIиллакхаш хIинца аьттехь а доцуш, къаьсттина дений, доьзалний юккъехь. Да эла воцчу доьзалехь кIантах къонаха кхуьур вац. Тхан денанас шех дийцина цхьа хIума дуьйцур ду ас хьуна. Ша маре еъча, дуьйцура цо, дуьххьарлера доьзалхо дуьненчу ваьлча, и доьзалхо когаваххалц шен денцIа ца яхара ша, дена шех бер хьерчаш ца гайта, аьлла. Бер дакхо дезар а, кхин а, важа а боху хир дара цо.\nСуна чIогIа хаза гIиллакх хийтира иза, хIинца долчуьнца дуьстича. ХIинца эхь-бехк гIелделла, дуьнене а хьоьжуш, керистан гIиллакхаш схьа а эцна. ХIинца нус эвла юккъехь я шен денцIахь ю дукха хьолахь, чохь Iе, ала яьхьаш марнана а йоцуш, шен кIант зудчуьнгахьа хир вуйла хууш. Доьзалш а кхин бу хIинца, шайн дайшна аьттехь а боцуш.\n– Сан хиллачу заманна нийсса бIостанехьа сурт хета суна хIара гушдерг. Со кхуьнах кхетар а вац, кху заманах. ХIетахь хилла болу сица маьрша нах а ца го суна, суо а кхузахь мухIажар волуш санна хета, цабевзачу махкахь некъах тилла некъахо…сан-м дац кху заманца къийса а я декъа а хIума, шена езачуьн хир ю-кх хIара….\n– Литература ца оьшуш зама йогIур а яц цкъа а, вовшашка безам баха ши адам дуьнен чохь мел ду,иштта, адамашна юккъе харц а, бакъ а мел лела а.\n– ХIокху заманахь юкъадаьлла ду вайн къоман аристократи хилла бохуш долу хабарш. Хьуна хIун аьлла хетта цу хьокъехь?\nИнтеллигенци олу чкъор-м хилла вайн. Паччахьан Iедал Нохчийчохь чIагIделча, хьоладай а хилла нохчийн, къаьсттина цу Iедалца бертахь хилла болчу наибех а, кхечарех а кхоллабелла, тахана церан тIаьхьенаша – тхо царех, вукхарех ду бохуш – дог кхаьрда деса дозаллаш а деш. И тайпа «аристократаш» буьйцу хир бу-кх цу наха. Уьш гуттар а хилла а бу, хир болуш а бу, нохчийн къам кхечу халкъан олаллехь мел ду..\n– Цхьа а тайпанаш а ца дуьйцуш, вайн махкахойх нохчийн къам хуьлийла лаьара суна. Шен схьаваьлла бух бовза, доьзаллехь бен дийца оьшуш а дац тайпа, цунах байракх йина леларг къоман кхетам болуш стаг а вац. Тайпа лакхарий, лахарий бохучух, аьлча, къоман пайдехь хиллачу нехан терахьца хьахо еза меттигаш, масала, Хьалха-МартантIера Исмайлин Дуда а, ЧIеберлойн кIоштара Адин Сурхо а, Эвтарара – Эвтархойн Ахьмад а, Чечанара Мадин Жаьммирза а, кхин а, кхин, тхан Сулейманов Ахьмад а санна, Абузар а, Мамакаев Мохьмад а, иштта къонахийн цIерш а.. Тахана, Iилманчаш а, лоьраш а, къоман пайдехь болу дика нах дукхохболчу кIошташа дозалла дан мегар ду, кхин кIошташ йохье яха, амма тхан тайпа лакхара дуй, важа тайпа лахара дуй, боху къамелаш уосала къамелаш ду, вай массо а цхьана къоман нах а хилча. Шен тайпа лакхара хеташ волу стаг и шен тайпа а эцна, ша схьавеъанчу дIаваха веза-кх тIаккха кху махкара, шен тайпа кху халкъал лакхара хеташверг.\n– Нохчашна шайн нохчийн маттахь киншка еша цахаарх доьзна ду-кх дерриг а, шайн мотт цахаарх доьзна. Кхин дукха йоьшуш хьалха а бацара… Вай цIера дахале, ворхI класс нохчийн маттахь а йолуш, дешна хилла долу бераш дар-кх, вай цIа дирзича а ткъе итт, ткъе пхийтта шарера кегий нах а хилла, и нохчийн маттахь йолу киншкаш йоьшуш хилларш. Юха, цигахь, Казахстанехь, I945-чу шарера I957-чу шерашка кхаччалц йолчу хенахь дина хилла долу бераш а дара нохчийн киншкаш йоьшуш, шайн доьзалшкахь буьйцуш болу нохчийн мотт бен, гIазкхийн мотт цахаарна. Вай киншкин, йозан, иэсан къам ма дац, кхиндолу – гуьржийн а, эрмалойн а, Iарбойн а – къаьмнаш санна. Вайн вовшашца къийсадалар а стенна тIехь ду? Бахамна тIехь ду-кх! ТIаккха вайшимма хIун литература, хIун искусство юьйцу кхузахь…. Кхин а цхьа бахьана ду, нохчаша – еша хуучара а – нохчийн киншкаш цаешар: ма-ярра йолу литература а, меттан хазалла а хIун ю а хууш, и литература дIа а йовзуьйтуш, цу литературах яздан хууш болу критикаш-Iилманчаш цахилар кху заманахь. Вайн-м литературоведаш-Iилманчаш а бац, цхьана дийцарх я стихотворенех, дийнна – шовзткъе итт, кхузткъа агIо – Iилман болх язбан хуур долуш. Мамакаевн «Даймехкан косташ» а, Гадаевн «ЦIен берде» а тоьар яра, ши-кхо бIе агIо Iилман болх язбан. Цул сов, вайн яздархой бу бохурш а-м бац литература евзаш… цхьа итт-шийтта мукъне а хилла велара, шаьш яздийриг хIун ду а хууш, яздеш, тIаккха-м цхьа ко а яра иза. Пушкин, Лермонтов, Блок, Тютчев, Пастернак, Мандельштам, Есенин, Забалоцкий, Рубцов, Мамакаев, Гадаев, Кибиев, Абдулаев, Бисултанов теллина, Iамийна, уьш вовшах муха къаьста хиъна, яздан волавелла цхьа а поэт а вевзий хьуна къоначех? Вац хьуна я хир а вац хьуна. Цундела вайн литература бIаьрзе кIеза санна ю-кх, цхьа а некъ а я стигла а йоцуш….\n– «Талантливый человек талантлив во всем», – олуш ду-кх, цуьнах муха кхета хьо?\nТхуна тIаьхьа – Цуруев, Тагаев, Кацаев, Ахматукаев, Юсупов, Саиев а, кхин дуккха а хир бу-кх; хьалхий-тIаьхьий, бохург, бен-башха а дац, литературин зIе ца хаьдчахьана. Массарел а тIаьхьа хила реза ву-кх со, литература кхиъчахьана. Ахматукаев Адама, тIаьхьарчу хенахь, кхечу къаьмнийн поэзи гочъярехь хьоьгу къа тов суна, цуьнан белхан мах хадо охIла а воцуш. Iаламат чIогIа мехала а, дика а болх бу иза нохчийн мотт кхиарехь а, шорбаларехь а: гочдархо дешнаш ца лехча я керла дешнаш юкъа ца даьхча ца волу цу балха тIехь, тIаккха цунах беркат а хуьлу маттана, нагахь и дешнаш хьан меттан декарехь, аларехь, маьIнехь нисделелча.\n– ХIинца дукхохболу яздархой а, Iилманчаш а, журналисташ а компьютерца яздеш бу. Иза чIогIа атта а ду, даьлла гIалат, пIелг таIорца, нис а луш. Хьо куьйга, арифметикан тетрада тIехь яздеш вуйла хаьа суна… Компьютерца хIунда ца яздо ахь?\n– Сан ойланий, кехатний юккъехь сан дийна куьг ду, тIеда шекъа а. Компьютер суна монстр хета, сан ойланца цхьа а уьйр йоцу механизм. Сан ойлий, куьг, къолам, кехат цхьаьна доьзна ду, юккъехь цхьа а херо йоцуш, коьртера охьа кехатца хоттало ойла. Сан сино тIе ца лоцу компьютерца адамийн кхолламаш язбар. Суна шекъа – цIий ду, яздархочуьн дагах догIу цIий.\n– ХIинца суо волччохь – Нохчийчохь караво-кх. Коьрта мотт бу, яздархо вац. Матто яздойтуш ду дерриг а. Сан меттиг – Нохчийн мотт болчохь ю, кхечахьа хила йиш а йоцуш. Сан меттиг – сан мотт бу, сан кхин цхьа а меттиг а яц, цу матто елларг бен. Вуьш дерриш а хабарш а ду.\nШа яздийриг хIун ду, мича Iалашонна яздеш ду хуучо бен ца язйо мелла а дика хIума – буц хьакха ца хуучу мангалхочуьн кес хедда хуьлу, дика охана санна, хоттаделла а доцуш. Сайн йозанан хотIах ка етташ цхьацца нах ган-м го суна, цаьрга хIума-м ца олу ас.\n– Филологаш а, вуьш а къестош ца боху ас… вайн махкара Iилма а, искусство а, культура а бIе ткъа чаккхарма дозанал дIа араяьлла – кхечу къаьмнашна, дуьненна йовзалла хIунда яц-те, боху, сайн лазам бу ас буьйцург… Титульни къам ду бохучу къомана эхь ду-кх, цкъа мацах Мациевс хIоттийна 20 эзар дош бен доцчу цхьана дошамца 2I-чу бIешаре далар…. Кхин дуккха а ду-кх уьш я дерриг иштта ду-кх, вайл ледара цхьа а къам а доцуш вайна гонаха… Вайна цIерш еза, гIуллакх ца деза. ГIебартойн, балкхаройн, суьйлийн, адыгийн гIуллакхашка хьажа… Iилман белхан защита ян Махачкала, Нальчике, Майкопе оьхуш ду-кх вай, Россехь дукхаллехь кхоалгIа долу къам! Вайн итт Iилманчина дуьхьал суьйлин цхьа бIе Iилманча вогIу-кх… Вайн баккхийчу яздархойн нохчийн маттахь яздина охьадиллина дахар гиний хьуна цхьана а филологин Iилманчо!? Гур а дац хьуна!\n– Хьо санна волчу яздархочуьн дешархой къаьсттина хила беза аьлла хета суна, цхьана орам тIера, вуьшта аьлча, массеран а вац-кх хьо яздархо, массо а хьох кхета. Хьуна хIун аьлла хета?\n– Нохчийн маттахь яздеш волчу хьуна, гIазкхийн маттаца дуьненан тоьллачу классикашна тIехь кхиъна болу дешархой – нохчийн мотт Нохчийчохь башха Iамош а ца хилча, – хьайгахьа баха Iаламат хала ду, и дешархой шайн къоман Iадат тIехь кхиъна ца хилча – муххале а. Сан дешархой, нагахь уьш белахь, космополиташ хир боций-м хаьа суна билггала, уьш нохчий хир буй а хууш, кху шайн мехкан бала а, Iазап а Iаьвшинчу дайх тIаьхьадисина цхьа кIеззиг синош…\n– Нохчийчохь Iилманца я йозанца хьакхавелла стаг – хIора а ша гений лоруш ву, мастер, подмастерий ван а воцуш, къаьсттина Iедалан хьаьвди чохь нисвеллачунна ша уггар а коьрта а хеташ. Къонах боху стаг кIезиг хуьлу цу чкъурашна юкъехь. Къонахчунна бен ца хаьа ша мила ву а, нах муьлш бу а, шен мах а, нехан мах а. Шен къонах а, лай а къасто ца хууш долу къам маьрша хила йиш а яц. Вай махках дохуш, цIера дIабаханчу нахана юккъехь дуккха дика къонахий хилла. Ошаев Халид, Мамакаев Мохьмад, Сулейманов Ахьмад, Айдамиров Абузар цхьа кIезиг дика цIерш яра, уьш шайх тера цахиларна цаьрца хьагI йолуш кхийолу интеллигенци а йолуш.\n– Яздархо дешархочуьн хьехамча хила везий, цунна нийса некъ гойтург?\n– Суна яздархо дешархочуьн доттагI хила вогIу, аьлла, хета, дешархочуьнца дагарадуьйцург, цуьнан нийса накъост, шераш а, зама а, бIешераш а бен а доцуш, яздархо – доттагI санна.\n– Литература тахана – ткъе цхьаалгIачу бIешарахь – шен хиллачу декхарех херъелла, толлург адам, адаман дуьне а доцуш, цхьа шайтIаналла кегош ю, цу бозбуанчаллехь хьере а хилла. Цхьана а культурехь доцчу адамах адам ала йиш яц я иза хьайба а дац: хьайбанна а, адамна а Дала шенна делла цхьа декхар ду, оьшшучулла Дала цунна делла.\n– Ахь хаттар иштта хIоттийча, вала ца вала оьшу, эр дара ас, велча а, вала ца вала… вуьшта аьлча, прогрессана оьшу, адамийн тIаьхье акха ца кхиийта, дуьне а, дахар а хазда оьшу-кх искусство, хьаьвдахь лаьтта бежана санна, цхьа хьаьвда бен, кхин хIума доцуш ца виса…адам хила оьшу-кх стагана искусство, адамалла долу адам, Дела вовза, дуьне довза, ша санна долу адамаш довза. Вай тахана Грецин а, Риман а, Iарбойн архитектурех, говзаллах цец хIунда дуьйлу? Цара вайна гармони, хазалла, геометри, логика, математика, кхин дуккха а исбаьхьалла йовзийтарна дуьйлу-кх вай царех цец, ваьшна цунах пайда а оьцуш.\n– Искусствон цхьана дашца я цхьана предолженица хIун мах хадор бара ахь?\n– Хьан кхоллараллин турпалхой, масала: Овтархан Юсуп, ТоргIа, Iаьзим, Элбазан ТIудаш, кхин дуккха а болу шен заманца конфликте бовлуш болу, кху заманахь оьшу, аьлла хетий хьуна?\n– Кхин дешархо воцуш, висча, сол дикох дешархо вац ас язъечу хIуманийн цхьа а, со суо ву тIаккха сайн дешархо, суна и цхьаъ тоьаш ву – сайн цIарах волу дешархо… цхьана заманахь цхьа къам кхиа там бу-кх нохчех, бохуш, нохчех цкъа къам хиларе са-м туьйсу ас.\n– Шена ша вицвеллачу хенахь хуьлу-кх, дика нислучу повеста я дийцаро шена тIаьхьа дIавуьгучу хенахь, ша а, хIара дуьне а – массо хIума а дицделла, яздеш воллучу хенахь.\n– Боьшу дера, хьалхалеранаш гIолехь а хеташ, уьш нохчийн маттана гергахь хиларна хIинцчарел... вайн дайша бийцина болу ма-барра нохчийн мотт бу церан йозанашкахь. Нурдин Музаевс гочйина Шота Руставелин «ЦIокъалоьман цIокалахь турпал» ешна ас дукха хан йоцуш. Боккха болх бу цо бинарг.\nХьалха хиллачу яздархойн мотт тахана ас буьйцучул дукха гIолехь а, хьал долуш а бу. Ткъа хIинца, кху заманахь, мотт чIогIа азбелла богIу я хIинцалерчу кегийчу наха буьйцург нохчийн мотт а бац, цхьа шайн мотт бу, пхиппа – ялханан шайн-шайн а болуш, штампан мотт.\n– Ца хуьлу дера, хьалхара цхьа-ши предложени хьегIар бен, мелла а турпалхочун хила еза амал а иэхьалуш ойланехь.\n– Вай, нохчаша, муьлха литературин турпалхо вицвина хIокху заманахь ….\n– Уьш дукха бу, берриш а бийца, царах цхьаъ Беккет ву эр дара ас – Семуэль Беккет, цуьнан турпалхой дахарца бехаш а боцуш, цу дахаран кескашца, мIаьргонашца, кхечу амалца бехаш хета дела сайна цкъацкъа, юха лортIехь а ца хеташ, тIаьххье а церан кхетамах а кхуьуш. ШолагIа – Ален Роб-Грийе ву ишттачех, хьуна хIумма а ца хетачохь шен дуьне кхуллуш волу. Царех ву Джеймс Джойс а, шен «Улисс» цIе йолчу романаца. Зударех уггар а бIаьрла экспериментатор Вирджиния Вулф ю, иза боккъал а новатор а ю ткъоалгIачу бIешеран прозехь, цу кхаъанел а хьалха керла проза кхоьллина йолу яздархо. Иштта цхьацца хIумнаш лелийна Натали Соррат а ю, Гертруда Стайн а йолуш.\n– Вайн къомах хIун хир ду, аьлла, хета хьуна заманна йохаллехь?\n– Ма язйи елара, язйинехь а, зорбане мукъна а ма яьккхи елара, аьлла хиэта йолу говзарш язйиний ахь хьалха а, тIаьхьа а?\n– Сайн сих дог кхаьрда хIумнаш язйина вац со цкъа а, хийца-хийцалучу заманца нисвала гIерташ, сайн зама суна суо хилла гуттар а\nШайн мехкан дай хила… вай кIезиг ду шуна, эр дар-кх ас нохчашка, шолагIа дехар дан йиш хилча, Iилма лаха а олуш, дуьненан а, эхартан а Iилма, шайн къам нехан когашкахь ца дисийта: ворхIе а ден сий дан а, сий дайа цхьа ага а тоьа шуна, къам гулдар я даржадар цхьана стагах дозуш а хуьлу….


(Ц1еххьана соцучу машенан тата хеза, уьш вовшахкхетта аварин тата а. Сцени т1ехь, салтин духар а дуьйхина, ши адам гучудолу, и шиъ ву Канток а, Дусик а).\n- Канток,- олу Дусика, – схьатакхавел оцу машенчуьра шопар.\nКантока, кочмаш т1ера а лаьцна, схьавалаво «бехкениг».\nХ1ара шиъ кхето г1ерта иза, ша нийса вог1уш вара, дуьхьала иккхинарг цаьршинан машен яра бохуш.\nТкъа кхушимма эхь цахетарца вела а воьлуш:\n- Хьо х1унда вог1у, кхузахь вог1уш тхойшиъ хилча? - олу Кантока.\nЦу мискане шайн машенан дог1анаш д1а а луш:\n- Кхин г1ирд-бирд схьа ма делахь, та а йина схьалоллур ю ахьа, адрес – кхераман батальон, Канток, Дусик.\nЙиш а лоькхуш, Канток кулисаш т1ехьа волу:\n- Собарделаш, сих ма лолаш, герз схьаэца бакъо лолаш…\nТурба а яхьаш, схьавог1у Канток.\nДусика цецваьлла хотту: «И х1ун ю?» - олий.\n- Х1ара 1амеркера деъна секретни герз ду, я цигахь а х1инца а дика девзаш а дац (корта дозаллица хьала а айбеш).\nВукхо хотту: «Хьуна муха карадеъна иза?» - олий\n- Цхьангге а ма дийцалахь, китайски подделка ю х1ара.\n(Цхьана аг1ор д1авоьду х1ара шиъ, вукха аг1ор схьавог1у, занавес д1ацакъовлу)\n(Хеза хьозарчийн декар, мохо лесточу гаьннийн шур-шур а).\nПарг1ат вог1уш го жима стаг, карахь дечиг пондаран ботт а йолуш. Дуьхьал лесташ партал вог1у шиъ. И шиъ ву Канток, Дусик. Вогг1ушехь к1ентан коча эха волало и шиъ.\n- Накъост, схьагайтал хьайн кехаташ! –\nКанток воьлуш лаьтта.\n– И х1ун полла бу хьан вортанах леттарг, ц1ий молуш-м бац и хьан? – бохуш воьлу Дусик а.\nЦуьнгара паспорт схьаоьций, д1ай-схьай а дерзадой, шайна и деша цахаар лачкъош, хотту Кантока: - Мила ву боху ахь, хьена ву боха-а-а?\nК1анта собаре жоп ло: - Дули к1ант ву со, Були.\nДусика, ботт оззийна схьа а яьккхина, хьежа воьлча, Булис хоуьйту иза шен балалайка хилар.\n- Дули к1ант? Хьа-хьа-хьа! Цуьнан ц1е муха ю хьажахь, Були – бублик, Дули - Дули - бохуш,\nмаьхьарца, цатовш вела а воьлуш, кхушимма и дечиг пондар кхуссий д1абохуьйту.\n(Хеза каглучу дечган тата)\nБулис мохь олу, мацах индийски «Танцор диско» киночуьра Джиммис санна:\n– «Ма – а – а – а – а – а» - олий.\nШина т1емалочо т1араш детта, Кантока олу:\n- Х1ара артист хелха ваккха вайшимма?\nБули хелха ваккха кхойкхуш:\n– Вала боху хьога, – бохуш.\nТкъа Булис меллаша т1араш туху, хеза ч1ог1а аьз-аьзниш (эхо).\nБули китайски латарх кеп х1итто волало, Кантока 1амеркера деъна герз ластадой коьртаха а тухий, (ч1ог1а тата долу), вуьллу, кхетамчуьра а воккхий. 1уьллучунна паспорт т1е охьа а кхуссий, шен герз ги а тухий, д1авоьду х1ара шиъ.\n3 – г1а сцена\n(Г1абалиш юьйхина мехкарий хьийза 1уллучу Булина гонаха я,\nсцени т1ехь дохк-к1ур х1утту, и д1адолуш вог1у Къано, 1аса а луьйзуш).\n1уьллучу Булина т1ех1утту иза, т1ох-олий (тата доккхуш), цуьнан коьртах дечиг пондар а тухуш, метта валаво, дешнашца:\n- Г1аттал хьала, ма ваьржи суна кхузахь, «парг1ат а ваьлла».\nЦ1еххьана х1ума кхеттачу Булис, реза а воцуш, доладо:\n- Массо а ву-кха тахана, кху сан коьртах леташ, – Були охьахуу, корта оллабой, ши куьг охьа а хоьций,дан амал доцу стаг санна, оьг1азе.\n(Болало тийна, сирла мукъам)\n- Дика жимделла, вон совдаьлла - иза ду вайн сингаттаман бахьана! – олу къаночо.\nХьала а хьожий, Булис хотту:\n- Т1аккха, (собардо), х1ун дан деза..?\nГ1еххьа ойланаш серлайовларца, дечиг пондар д1а а луш, воккхачу стага жоп ло:\n- Х1окхуьнгахь ондда ницкъ бу, амма догц1енчу стага лекхчий бен гуча ца болу иза.\nБули, шега схьакховдийнарг схьа а оьций, къаночо дуьйцучун башха ойла а ца еш, лакха волало:\n- Кхуьнан аз а дац х1умма а вон, – олу.\n(сцени т1е юха дохк х1утту, я Були пондарна т1евирзинчу хенахь)\nКъано т1епаза д1авов.\nХьала хьажчи к1антана воккха стаг ца го.\n- Вай, иза-м д1авай! Ванах, х1ара корта-м дика а ма бац сан тахана!\n4 – г1а сцена\nТуьйранча схьавог1у :\n- Хаза дуй туьйра?! Кхин д1а дийций шуна?\nЗанавес д1а а йоьллуш д1авоьду.\n(Сцени цхьана маь11ехь ю скамейка, цунна т1ехь д1атаь1на 1аш ю Булин х1усамнана)\nЦ1а вог1учу Булис:\n- Маршалла ду хьоьга красавица ,- шен хьевалар айдан г1ерташ.\n- Красавица а ю со-м йолчунна, хьуна-м Турпату ю, кхийтина хьо, «Тур – пату», - тур боху дош ч1аг1деш, аз айдеш,- и хила а тарло хьуна «Меч возмездия», нагахь санна хьо кисанаш даьсса ваг1ахь.\nУллохь лаьтташ йолу лулахо, жима зуда, Булина т1ех1уттуш олу:\n- Вай-х1ай, иштта къамел до х1усамдега, Турпату, ахьа а чийхича, нахана, савсем аьтта хетар ма ву иза.\n- Совсем гучара д1аялахьа хьо, – олу Турпатус.\n- Суна хаьара, я знала, нахана дина дика иштта хир дуй, – олу реза йоцчу лулахочо.\n- Знала, молчала бы, – олу Турпатус.\n- Хьуна г1азакхийн мотт 1еми? Аса и мотт схьабоккхур бу хьан.\nТурпату т1ейолало, важа цуьнах д1акъаьхка, и шиъ т1аьхьий-хьалхий сцени т1ера д1айоду, цигахь хеза кеглучу пхьег1ийн, охьаоьгучу х1умнийн тата, юха едда йог1уш го Турпату, цунна т1аьхьа швабра а айина, едда йог1у лулахо. Сцени т1ехь дуьхь-дуьхьал а йирзина, лата кечъелла йоллучу хенахь, Були дечиг пондар лакха волало.\nЦо хьалхалера мукъам болабо, ши зуда шаьшимма дечух а ца кхеташ т1аьхьара лакха йолало:\nСан к1орни дайнера, мама\nИ суна карийра, мама.\nСийна бай болучу арахь,\nМехкарий тобанца лаьтташ.\nТ1е яха даго ца юьтуш,\nЦаяхча кийрара дог доьлхуш.\nЛаьттара со к1орнига хьоьжуш,\nСирлачу б1аьргех хи 1ийнош.\nТ1аккха Булис «ламбада» йолайо, ши зуда хелхаюьйлу.\nСхьакъаьста шина зудчун хийцаелла амалш. Цецваьлла ойлаярца зрительшка хьоьжу Були.\nХ1усамнанас шеца йолу лулахо чу кхойкху, т1аккха Булига олу:\n- Хьомениг, хье ца луш чуволалахь, ас вайна х1инццехь цхьа мерза юург кечйийра ю хьуна.\nДукха цецваьлла Були ша воллчохь охьахуу.\nЗанавес т1ехьара схьа а къедий, туьйранчас олу:\n- Иштта хиира Булина шен керлачу пондаран ницкъ муха бу.\n(Х1оккхузара д1айолало 5 - сцена)\n5 – г1а сцена\nХ1окху дечигпондаран ницкъах кхета а кхетта вог1авелла лаьттачу Булина т1евог1у лулахо, лен а луьйш, шега ладуг1уш цахиларан ойла а ца еш. Цо дуьйцу:\n- Хьажахь, цара дийриг, эхь дац иза – бохуш шениг дуьйцу кхо.\nБулис, х1ара зударий буьцу моьттуш, олу:\n- Ду, х1инца севцна уьш, хьажал хьо-м.\n- Муха севцна, муьлш севцна? – олу цецваларца\n- Х1арий, - куйьг а хьажош цхьана аг1ор – важий, - вукха аг1ор куьйг а хьажош.\n- Х1арий, важий-м ца хаьа суна, сайн стажца дог1уш долу пенси яздеш дац-кха. Эхь ду-кха х1ара. Д1абуьйцу мотт а цакхета цаьрна-м.\n- Пенси боху ахь?-самаваьлча санна хотту Булис, ц1еххьана цхьа х1ума дагадеъча санна олу хьокхо:\n- Вайшиъ цхьана г1о цига?\nХ1ара шиъ д1аволало, воккха стаг луьйчура саца а ца соцуш.\nТуьйранча вукху аг1ор занавес т1ехьара схьа а хьожий:\n- Набрш-м ца кхетта шуна?! Кхин д1а дуьйций? – олий хотту.\nСцени цхьана маь11ехь лаьтта стол, цунна юххехь хиъна 1аш кечъелла, современни йо, маникюр а еш. Юха а воккха стаг гинчу йо1а доккху доккха са, сатта а сетташ.\n- Воккха стаг, хьо суна психологически давлени ян г1ерташа-м вац? – олу йо1а шен леларца а, дешнашца а х1ара шена к1ордор гойтуш.– Х1инцца 1уьйранна дара хьо вог1уш, хьо вицвелла, х1а-а-а-а-а? Склероз! – аьлла сацам а беш, д1айоьрзу.\n- Йо1, иштта нервничать х1унда до ахьа, ваша хьо хазъелла лелаш хила а ма тарло – олу Булис\n- Хаза ву-кха шушиъ шиъъе а, х1инца аравалахь – олу йо1а батт а саттош.\n- Хьо сих ца лахь, оха балалайка а локхуш, самукъадоккхур ду хьан, хаза йо1, – олу Булис\n- О-о-о, достали, артисты – олуш, д1айоьрзу иза, кхаьрна букъ а тухуш.\nЦо аьлларг тергал а ца деш, Були балалайка лакха волало. Сцени т1ехь хеза самукъане, ч1ог1а лоькху балалайка, кхин д1а хабарш а ца дуьйцуш го х1ара сурт:\nД1айирзинчара схьа а йоьрзий, йо1, цхьа хаза къажа а къежий, воккхачу стаге схьакхойкху охьахаа, т1аккха го цуьнан г1уллакхе ладоьг1уш корта а лестош, пондар д1асоцу) йо1а воккхачу стаге олу:\n- Ваша, хьо х1оккхузахь сацалахь, со х1инцца схьайог1у хьуна.\nШа ондда когаш а дохуш чуйоьду директор волчу, олу:\nВай-х1ай, мел лелор волуш ву вай и воккха стаг д1ай-схьай? Цунан г1улкхе хьажа хан хуьлуш яц вай, ткъа министро телефон тоьхчахьанна тоьуш хуьлу.\nЦецваьллачу директора кхуьнга схьа а воьрзуш:\n- И х1ун ду…? Хьуна кху чу ян бакъо хьан елла? Яла ара…!\nолуш, куьг хьажадо не1арехьа. Кхо и мохь хьаькхча чувог1у ши стаг.\n- Х1орш муьлш бу х1инца? – гуттара чураволу директор.\nЦо бохург ца хезаш санна, д1а а х1уттий, пондар болабо Булис\nЦхьана меттахь вог1авелла лаьтташ волу директора, ц1еххьана самаваьлча сана, воккхачу стаге а хьожуш, олу:\n- Де дика хуьлда хьан воккха стаг! Хьо лаа леларий! Марша ва хьо, ма дика ду хьо веъна! – цул т1аьхьа, ша г1ант а дахьаш цу т1е охьахааво воккха стаг.\n- Со-м,- цецваларна вист а ца хилалуш, дийца волало къано. – Со-м пенсин г1уллакхана лелара. Цхьа кехат т1етоьаш дац бохуш, г1оза хиларг и кхо кепек схьа цалуш х1оттийна-кха со.\n- Ваша, ас хьо х1инца машенахь ц1а вуьгуьйту, ахь са ма гатде, тахханехь г1ала а вахна, хьан пенси г1улкхана оьшу кехат аса схьадохьур ду. И кехаташ чекхдевлча, со-суо хьан первы пенси схьадахьаш вог1ур ву-кх..\nВоккха стаг ч1ог1а реза хилла:\n- Вай, Дела реза хуьлийла хьуна, Махмуд Мухмадович.\nКхин д1а баркалла ала а цавуьтуш директоро:\n- Цхьа а х1ума дац. Хьуна хуьлийла Дела реза, ахьа и хаза доьзал кхиорна, оццул дукха а, т1аьхьалонаш йолу болх барна а, баккхийчу нехан сий цадинарг – ша сийлахь хир вац, – олуш, директоро пенсионер новкъа воккху.\n6 – г1а сцена\nСцени т1ехь дукха халкъ ду.\n1 Ши йо1 гуш ю сцени т1ехь, дехьо лаьтташ к1ант ву. Цхьана йо1а дуьйцуш дерг: - Хьуна хетаделла иза, суна-м ца хаьа иза муха нисделла, хьуна вас ян г1ерташ-м яцара хьуна со, – бохуш. Вукхо : - Суна хаа а ца хууш, хьо-м сунна т1ехьийзачу к1антаца бегаш беш лелаш хилла – олу. Хьалхарчо: - Вай, ч1ог1а доккха х1ума а дара-кха суна-м ца оьшу иза. (Х1ара шиъ и дуьйцуш 1ашшехь)\n2 Милиционер ву кочмаш т1ера а лаьцна к1ант д1атекхош, участке вига г1ерташ. Важа шен бехк бац бохуш, юхаг1ерта. Иза сцени юккъе кхаьчначу хенахь)\n3 Дуьхь-дуьхьал вог1учу шинан к1ента вовшех белшаш кхета, эццигахь дов а долий и шиъ чучча г1ерта (дехьо стоьла йистехь марожнаш а юуш 1аш болу к1ентий хьалалелха кхеран барт бан)\nЦаьрга массаьрга хьежа а хьоьжуш вог1у Були, цкъа саца а соций, т1аккха лаьтта охьа а хуий, шен пондар лакха волало иза.\nБули корта хьала а ца айбеш, къайлаха хьожу массаьрга а.\nИштта хилла долу хьал нисдала долало:\nМилцочо к1ант д1ахоьцу, т1аккха, белш т1е куьйг а хьокхуш олу: «Кхин ма лелалахь иштта, эхь ду хьуна»; ши йо1 маракхета; шина к1анта вовшашка салам кхийдош го. Эццигахь берта баханчу наха хелхарш до, Булис хелхара эшар а локхуш дечиг пондар т1ехь. Цхьа шимма хелхар динчул т1аьхьа пондар соцу, Були вистхуьлу:\n- Мел хаза, мел самукъане ду х1инца, иштта бертахь, безамца даха вай?! Массо а цхьа йижарий, вежарий ма ду вай, цхьана дех-ненах схьа а девлла, Дала кхоьллина долчу Адамах, Хьавах а.\nИза аьлла ваьлча, кхара юха а хелхаран бал боккху.\n7 – г1а сцена\nШа вог1учу Булина дуьхьал вог1у хьалхалера «ши т1емло» 1иттарш ян волало:\n- Вайн известни артист ма ву х1ара-м – Кантока олу.\n- Схьавоьлла х1оккхуза, д1алакхал «Лекха лаьмнаш», – Дусика воьлуш Булих олу.\nХ1ара шиъ тергал а ца веш д1авоьдучу Булина хеза, йоьдучу йо1ана хичаш еш шина «т1емлочо»\n- Йо1, хьо мичара яьлла сел хаза, дийцахьа.\n- Бат стенна сеттайо ахьа, хьо стенна реза яц, сан говро ядича санна, - олу Кантока.\n- Ахь ца ядийна бохуш ю иза иштта, хьа-хьа-хьа – бохуш воьлу Дусик.\nДусика йо1ан т1оьрмиг схьа а лаьцна юхаийзайо. Йо1а мохь хьоькху: - Д1ахецахьа, 1овдал! – бохуш.\n- 1аддайитал и йо1, – олу Булис, соций юха а воьрзий.\nХ1ара шиъ Булина т1еволало, йо1ан т1оьрмиг д1а а хоьций:\n- Вайн известни артист ма ву х1ара-м! – олу Кантока.\nВукхо: - Джимми, спой! – бохуш т1евог1у.\nБулис кхин х1ума а ца олуш пондар болабо, ши т1емло хелхар дан волало, шаьшшиъ цец а вуьйлуш. Булис х1ара шиъ г1елвелла вожжалц, пондар саца ца бо. Т1аккха йо1е схьа а воьрзий олу:\n- Х1инца парг1ат д1аяха мегар ду хьуна.\n- Дела реза хуьйла хьуна - олу цецяьллачу йо1а.\n- Х1умма а дац, д1а ц1а г1о хьо, – олу Булис. Х1ара шиъ сцени т1ера д1адоьду.\nСцени т1ехь 1уьллуш волу шиъ меттавог1у.\n- И х1ун дара цо вайшинна динарг? – олий\n- Сан 1амеркански герз а ца кхочу цуьнан пондаре, – олу вукхо.\n8 – г1а сцена\nБули ц1авог1у. Чохь хабарш дуьйцуш 1аш ю кхуьнан зуда а, лулахо а. Х1усамнанас г1иллакхе схьакхойкху Булига стоьлан йисте кхача баа. Иза охьа а хаавой, ши зуда д1айоьду сцени т1ера. Сцени т1ехь к1ур-дохк болу, иза д1аболуш го Булина уллехь лаьтташ мацах дечиг пондар белла волу воккха стаг. Цо дуьйцу:\n- Х1ара дуьне вонаша дузуш лаьтта.\nИ вонаш адамийн кийра д1а а лаьцна 1аш ду.\nД1адуьйш долу х1у санна, кхуьуш ду уьш. Гина-кха х1уна жима хьачкъан буьртиг д1абийча – цуьнах доккха г1ад хуьлу, шена т1ехь кхоъ-биъ хьачк1ан кам а болуш, амма иза диканашца доза мегар ду.\nТкъа вонаш кхуьу асар санна сиха, асаро юкъош йолу хьаьч1иг санна вонаша дукъадо дика, цхьабакъду: вай юурга-м хьаьч1иг хуьлу, асар ца доу вай.\nДика а, вон а некъаш Дала схьагойтуш ду, харжар х1оранна т1е а дуьллуш.\nХьуна вон х1ума дагадеънехь, иза кхуьу ойланца, х1унда аьлчи Дала вайн ойланаш а, вайн дег1нош санна даимана кхуьуш кхоьллина.\nВай д1а ца лоллуш, эккхоза йисинчу ойланех хуьлу х1ара асар, ладог1ал ахьа: стешхалла, осалалла, сутаралла, писалла, б1аьрмецигалла, эвхьазалла, къизалла, мекирло, ямартло.\nКхана т1едог1учу дезчу дийнахь, оцу эскарах лата везаш ву хьо.\nХьан ницкъ – Ц1ена дог.\nХьан герз – Дечигпондар.\nИза дийцина воллушехь дохк йог1у, воккха стаг къайла волу, ойланехь вуьтий «керла ваьлла т1емало».\nШен дивана т1ехь д1атаь1на, шен бан безачу т1еман ойла а еш 1ачу Булина наб кхета.\n(Сцени т1ехь бода) Шина т1емалочо пондар лачкъабо, сехьа а волий, цунна т1е п1елгаш детта волало.\n- Давай, д1алакхал вайниг.\n- Собардел, хьалха заказ ян ма езий, (цхьа куруо куьйг а лоцуш) вайшинна-а…х1ун оьшу?\n- Вайшинна дикачух цхьацца ши машен оьшу, цхьа йоккха ши тапча оьшу…\n- Собардел, дика ду, пока тоуьйту вайшимма – олий, пондарна т1е п1елгаш детта волало, амма цуьнан г1уллакх ца хуьлу.\n- Деллахьа, накъост, хьоьга ладийг1а воьлчи, сан дег1ан пхенаш ийзадо, схьалол, ас локхур бу иза,– олий, схьа а оьций, «вукхо санна хаза д1алокху».\n(Кхара пондар хьийзочу хенахь, занавес а ийзош вог1у туьйранча)\n- Аш х1ун леладо кхузахь буьйсанна юккъехь, нах бийшина ца буьтуш, ма ел г1овг1анаш, д1авало, д1авало кхузара шиъъе а, – олий, и шиъ эккхаво.\nИ шиъ эккха а вой, зрительшка схьа а хьожий, Туьйранчас олу:\n- Пондар лакха ца хуучо, шена Бахам безахь, дашо ч1ара лаца беза, хин йисте а вахана, «ловись рыбка золотая и маленькая», аьлла.\n9 – г1а сцена\nЗанавес схьайоьллуш туьйранчас олу:\n- Самаваьлчи Булина шен пондар лачкъина карабо.\nБули самаволу, амма шен пондар ца карабо цунна, д1ай-схьай хьоьжуш лоьху цо иза, т1аккха олу:\n- Х1инца х1ун дан деза ас?\nВочунна дуьхьало муха ян еза ас?\nСан герз – дечиг-пондар ма бу, - элира воккхачу стага.\nЮха а леха х1утту. Эцца т1евог1у пенсионер-лулахо 1абдул-Хьумид:\n- Ва, Були, хьо х1ун лоьхуш ву? – олий хотту цо.\n- Дера бу, 1абдул-Хьумид соьгахь боккха бала. Пондар байна сан. Тахана, вонех лата везаш вара со, оцу буьрсачу т1амехь герз и дечиг пондар а болуш, (жимма собар а дой, цхьана метте а хьоьжуш) амма, бакъду, х1инца айса т1елаьцна некъ, д1ацабаьхьчи ца волу со.\nХьо марша 1ойла, 1абдул-Хьумид, далаза дисахь гур ду вай – олий, воккхачу стагана мара а кхетий, д1авоьду Були.\n1-Хьумид ойланашка вахна лаьтташ а волуш занавес д1акъовлу Туьйранчас:\n- Дукха буьрса бара «вонаша» Булина дуьхьала баьккхина т1ом! – олуш.\n10 – г1а сцена\nЗанавес схьайоьллу, сцени т1ехь го х1ара сурт:\nШуьйра, 1аьржа х1уманаш а юьйхина (вонаш) гонахьа хьийза Булина.\nГо, Булин ницкъ д1аболуш, иза г1еллой охьавужуш.\nСцени цхьана маь11ехь 1уьллуш Були ву, вукха аг1ора 1-Хьумид гучуволу, адамашка орца а доьхуш:\n- Х1ай нах, схьагулло! Булис дуккха а диканаш дира вайна. Тахана вонна дуьхьала г1аьттина иза, цхьаъ ша, вай массара а цунна г1о-накъосталла дан деза, олуш ма ду, шиъ цхьаннал тоьлла.\nНийса лоь хьо, г1о дан деза Булина бохуш массо а т1етов кхунна.\nАдамаш г1овттаро, церан барт хиларо ницкъ ло Булина, иза г1отту вожначуьра, юха а шен т1ом д1аболабо цо.\nАдамаш т1екхочу цунна, уьш лата дуьйлало, лоьхкуш вонаш.\nСцена серла йолу. Г1овг1анаш д1асовцу. Массо а марабеттало, самукъадаьлла.\nТ1евог1у ши т1емало Канток, Дусик а, дечиг пондар схьа а бахьаш. Булига д1а а кховдош, олу:\n- Къинт1ера вала тхуна, Були, хьан карахь бен ницкъ болуш цахилла х1ара пондар.\nЦаьргара дечиг пондар схьа а оьций, Булис олу:\n- Х1ай нах, ладог1алаш соьга!\nХ1инца кхетта со.\nНицкъ соьгахь бац, ницкъ х1окху пондарехь а бац.\nВай бертахь хиларца, вовшех кхетарца, нийсо лелорца. Вовшех дашарца, вовший дезарца, вовшашна юккъехь марзо латторца кхуьуш бу вайн ницкъ, кхуьуш ду диканаш а.\nДиканаш алсамдевлча, вона меттиг ца кхочу. Т1аккха хила вай мерза, хила вай дика, хила вай хаза!?\nБулис дечигпондар локху. Занавес сехьа, сцени т1ерачаьрна ган а ца гуш, вог1учу Туьйранчас олу:\n- Булис ма-аллара ду иза дерриге а, цхьабакъду, дог-ойла ц1ена йолчу адамо кхуллу исбаьхьа мукъам. Ткъа ишттачу мукъамо стеган синхаам самабоккху, нийсоне, ц1еналле берзабо. (кхойкху)\nТуьйранчас занавес д1акъовлу. Юхавог1у, чамда а яхьаш, цу чу дечиг пондар и буьллий, олу:\n- Дика мел дерг вайна.\nВон мел дерг дайна.\nСо дийцина вели.\nАвтор сценария Эниев Иса


Нохчийчуьрчу вахархочо бакъ ца дина ша меттигерчу полисхоша лачкъийна вигар\nПолисхоша вигина шайн кIант аьлла, гергарчара дIахьединчу Аргунан кIоштарчу вахархочо Татаев Акрамана бакъ ца дина ша лачкъор. Стигалкъекъа-баттахь бакъоларъяран "Мемориал" центре (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн тептара язйина "Мемориал", амма и статус шена тIе ца эцна "Мемориало" – редакцин билгалдаккхар) хаийтинера цара цунах. Татаевс бахарехь, цхьана ахсахьатана бен лаьцна ца витина иза.\n"Со лачкъийна вигина бохуш, чIагIонаш йинера "Мысли Ислама" аккаунт лелочо. Массанхьа а хаамаш дIасакхехьийтинера, маьршаваккха Татаев бохуш. Со дIавигира, хIунда аьлча, соьга кехаташ хаьттира, ткъа соьгахь уьш дацара. Полицин декъехь соьга хеттарш дира. Сох цхьаммо а пIелг ца Iоьттира. Шуна гуш ма-хиллара, могуш ву-кх со. Цхьа а кепара чевнаш яц сан дегIа тIехь",- дуьйцу Татаевс видео тIехь.\nХиллачух шен дега-нене хаийта ца лиира шена, бохуш чIагIдо Татаевс, цундела ша вайна аьлла тарделлера царна.\n"Со сайн ненаваша волчу дIавахара, цигара араваьллачул тIаьхьа. Сан да къовламе ву, цо дов дийр дара суна, цундела ненаваша волчу вахара со. Суна дика вевза сайн да. Нагахь санна, Iедалшца сан гIуллакх Iотталахь, ша могуьйтур дац аьллера цо соьга. Сайн дех кхеравеллера со, цундела вахара ненаваша волчу. ХьошалгIа веана со аьлла, жимма хан яьккхира ас цигахь", - дIахьедо Татаев Акрамана.\nВидео тIехь боху цо, ша цIахь ву, лачкъийна бохуш, социалан машанашкахь хаамаш ма баржабе.\n"Аш и видеош а йохуш, со нахалаваьккхина. Ма дицийша сан доьзалх, дех, ненах. Со сайн цIахь ву. Ненавешин хIусамера цIа веана со. Сан ненаваша а оьгIаз вахна суна, ас шена харцдерг дийцарна. Ас аьшпаш боттарна, хIинца массара а тхан доьзалх лаьцна дуьйцуш ду. Телефон дIа ца яйнехь, ас кхин а хьалххе хаам бина хир бара. Шаьш Европехь Iаш делахь, дIа а совций Iейша. Дитийша тхо. Сан тайп а ду, тукхам а ду. Со нах боцуш а вац. Цара гатдийр ду суна са", - боху Татаевс.\nБайначу беттан юккъехь бакъоларъярхошка елира Татаев Акраманан хIусамнана. Цо дийцарехь, иза дарбанан цIийне ялош веанчу заманчохь циггара лаьцна вигинера цуьнан цIийнда. Гергарчарна официалехь цхьана а кепара информаци ца лора цуьнгара даьллачух.\nИштта, полисхоша кхерамаш тийсинера Татаевн дена-нанна а.\nУстрада-гIаларчу полицин декъе а бигина, "шаьш чуделла арз а, шайн йолу претензеш а юхаэца, и ца дахь, берш уьш хIаллак а бина, бехк Акраманна тIехь буьтур бу" шаьш бохуш, кхерамаш тийсинера. Татаев шаьш маьршавоккхур ву, нагахь санна, цара чуделла арз юхаэцахь аьлла, дош деллера ницкъхоша. Цара Iаткъам барна, бакъоларъярхошца кхидIа юкъарло лело дуьхьал бевлира уьш.\nОцу тайпа видео дIаязйира Охан-баттахь Францино депорт йинчу мухIажаро Гадаев Мохьмада а. Шен гIуллакх дика ду аьлла, дIа а хьедеш, адвокатан гIо оьшуш дац аьлла, дуьхьало йира цо.\nМасех шо хьалха видео Iораяьккхира Бакаев Зеламхаца а. Цо а элира, дерриг а дика ду, ша Европе дехьаваьлла. Амма журналисташа къастийра, иза чохь волчу хIусамера йийбар а, моьлу хиш а Оьрсийчохь арахоьцуш хилар. Ткъа Евробертан пачхьалкхаша дIакхайкхийра, Бакаев шайн дозанашка кхаьчна вац аьлла. Бакаевн кхолламах хууш дац хIинца а.


25-гIа Маршонан Де\nГезгмашин-бутт 06, 2016\nНохчийчоьнан Маршонан Де\nНохчийн къомo шен маршо дIакхайкхочу хенахь цхьанна а дагахь дацара, цунах иштта беза мах бала безар бу аьлла. Цу хенахь, I991-чу шарахь, хIинца-хIинца йоьхна, хиндерг къайлене долш яра 75 шарахь дуьненан пхеалгIа дакъа дIа а лаьцна лаьттина хилла Советан пачхьалкх.\nЦу пачхьалкхенна юккъе догIуш хилла къаьмнаш цхьаъ вукхунна тIаьхьа шайн-шайн суверинеташ кхайкхош, хIора а шайн некъ лохуш яра. БIеннаш шерашкахь дуьйна маршоне болу сатийсамаш кхаьчна долчу нохчийн къоманна а эххар а буржалех паргIат дала шен историкаллин шанс гина хиларх цхьа а цецвала меттиг боцуш хьал хIоьттинера.\nЦкъа хьалха реферундуме а, цул тIаьхьа харжамашка арадаьллачу халкъо шен маршоне болу сатийсам а, цуьнга кхача йолу Iалашо а массарна а хезаш-гуш дIа а кхайкхийра.\nТкъа цул тIаьхьа хилларг вайнзаманахьлерачу историн уггаре а кIоршамечу, уггаре а къизачу агIонашка доьрзур хилар хаа йиш яцара цхьаннан а – шиъ тIом, бIеннаш эзарнаш цу тIеманийн закъалташ, кхин а дукха чевнаш йинарш а, мохк буьтуш, мухIажаралла тIеэцна долу къоман деалгIа дакъа а, кху дийне кхаччалца и дакъа хоржучийн терахь лахлуш ца хилар а.\nМаршо хьовха, маршоне болу къайлаха сатийсам а бале болуш адамашкахь хIоьттина хьал а.\nТкъа буй-те цу хьелашкахь мангал хьокху беттан 6-гIа де нохчийн къоман Маршонан Де хилар хиллане а хууш болу нах бисина? Нохчашна дицделлий - те кху лаьттахь муьлхачу а къоман дезденошкахь юккъехь уггаре а мехалох а, дезох а лоруш долу Iийда шайн цу дийнахь хилар?\nАвстрехь вехачу юкъараллин жигархочунна, журналистана Тахаев Русланна хетарехь, ца дицделла. ХIунда аьлча, адамийн иэс омрица дайъалуш а, омрица юхаметтахIотталуш а дац.\nТахаев: „Нохчийн къомана шен Маршонан де хилар дицделла хила йиш яц. ХIунда аьлча стагана шен дахарехь хилла долу хIума дицлуш ца хуьлу. Хьайна и цхьа хIума бахьана долуш сингаттам я мелхо а цхьа сатийсам хиллехь тешна а.\nТкъа цу денца доьзна вайн къоман дукха сатийсамаш хилла. И де кхайкхочу хенахь вай массо а къона дара, ткъа шен къоналлехь хилларг тешна а ца дицло стагана. Вай хIинца а цу дене, цу маршоне сатийсамехь ду аьлла хета суна“.\nМаршоне болу сатийсам а, цу маршоне кхийдар а нохчийн къоман сицара дIадер долуш дац мел хан-зама яларх а, мел халонаш тIехIиттарх а аьлла тешна ву цхьана хенахь Ичкери пачхьалкхан парламентан депутат хилла волу, ткъа карарчу хенахь Венерчу Ичкерия цIе йолчу културан кхерчан куьйгалхо волу Исханов Хьусейн а. Цунна хетарехь, бIешераш хьалха дIабевллачу нохчаша маршоне болу сатийсам халонаш а, тIемаш а тIехIиттича буьтуш хиллехь, и сатийсам вайн замане баьлла а хир бацара.\nИсханов: „Вай маршо кхайкхина де ду иза. Вайн ворхIе а дайшкара дуьйна схьа вайн къомо сатийсинчу хIуман де ду хIара. Уггаре а чIогIа вайн къомана оьшуш ерг ю и маршо. Цу маршонах вайн къомо дукха боккха мах белла, иза вайга кхочур а ю аьлла тешна ву со. Со а ву, дуккхаъ нах а бу“.\nМаршоне нохчийн къам кхийдар 25 шо хьалха доладелла дац, цу къомо и маршо 25 шо хьалха юхьаралаьцнехь а, дIакхайкхинехь а. Муьлхачу а колонин хьолехь дехачу къомо санна нохчаша а бIешерашкахь и сатийсам цкъа хир а, ницкъ а хаддалц кхочушбан гIерташ юхьаралоцуш, цул тIаьхьа къоман са а, ницкъаш а дуткъаделча цхьана ханна бижа буьтуш лелийна.\nЦундела а хила мега къоман цхьа дакъа кху беттан 6-чохь вовшийн дезчу денца декъал деш лелар, ткъа важа дакъа и де хила а ца хилча санна кеп ян гIертар.\nЗакаев Ахьмад: Деза ду вайна Маршонан Де\nНохчийн Маршонан Де\nНохчийн Маршонан де даздира Венехь


" МостагIий а, лазамаш а цхьаъ бу Нохчийчоьнан а, Украинин а"\n"Вайфондан" векал – Оьрсийчуьра нохчий къелхьарабахарх лаьцна\n2017-чу шарахь дуьйна йовза йоьлла нахана сагIадаран юкъаралла "Вайфонд" (Швеци). Цуьнан коьрта Iалашо ю Нохчийчуьрчу мухIажиршна гIодар. Оьрсийчоьно хьийзош болу нах дуьххьара шен лаьтта тIе буьссу мохк бу Украина. Къилбаседа Кавказерчу мухIажиршна дечу гIоьнах а, иштта, "Вайфондан" Iалашонех а, гIайгIанех а лаьцна "Кавказ.Реалиига" дийцира оцу юкъараллин Украинерчу векало Бондаренко Татьянас.\nНах чалтачийн карара бахар\n- Маца евзина хьуна "Вайфонд", цуьнан Iалашонаш?\n– Дайначу шеран аьхка. Австрера сан доттагI ву цигахь болх беш.\n– Стенна тайра хьуна и юкъаралла?\n– Оккупациной, низам лелаш дацарой нах хьийзочу регионехь адамийн бакъонийн терго ярца. ЧIогIа ца деза суна политикан а, динан а хьежамаш бахьанехь, я режимна муьтIахь бацарна доьзна нах хьийзор. Дукха хьолехь иштачу нахана "Вайфондо" ден гIо и нах чалтачийн куьйгаш кIелхьара схьабахар санна дазло.\n– Оцу балха тIехь ахь дийриг хIун ду?\n– Украине кхаьчначу, "Вайфондо" тергоне эцначу нахана массо а кепара гIодар. Низамашца дозучунна тIера чохь-тIехь оьшучун биста кхаччалц.\n– Хьан корматалла хIун ю, цо хIун аьтто бо хьуна ахь мухIажиршца бечу балха тIехь?\n– Ас финансист дешна. Айса белхаш беш Iаьмначо а, меттанаш хааро а дика гIо до суна.\n– Хьо "Вайфонде" болх бан яхар къобалдой хьан цIерачара?\n– До дера, ас мел дийриг а санна. Цу тIе, сайн корматаллах пайда а ма оьцу ас оцу балха тIехь.\n– Нохчийчуьрчу, Къилбаседа Кавказерчу мухIажирийн гIайгIанех лаьцна хезна, царех хIумма а хууш ярий хьо "Вайфонде" балха яхале?\n– Сайн ирсанна, дуккха а доттагIий нисбелла суна вайнахалахь. Сан дедеда а ву Дагестанера схьаваьлла. Къилбаседа Кавказера хиламаш ас даима а латтийна тергонехь, суна евза мухIажирийн проблемаш.\n– Украинехь "Вайфондан" векалт ю, я хьо цхьаъ ю цуьнан цIарах болх беш?\n– Со цхьаъ ю. Бакъду, оха тергоне эцначу мухIажиршна "Право на захист" ("ГIо деха бакъо") юкъараллерчу юристаша а до гIо. Кхушара Украинехь шен официалера векалт схьаелла дагахь а ю "Вайфонд".\n"Вайфонд", Бондаренко Татьяна\nНицкъхойх а теший, Оьрсийчоьне дIало мухIажирш\n– Украинерчу Iедалан муьлхачу хьукматашца бан безаш хуьлу болх, хала дуй цаьрца мотт карон?\n– Прокуратурица а, миграцин урхаллица а, кхелашца а. Халонаш нисло балха тIехь, мухIажирийн бакъонаш талхош хиларо йохьу уьш. Оьрсийчоьнний, Украинаний юкъахь боьдуш тIом боллушехь, барт бу церан мухIажирш вовшашка дIасалуш, къаьсттина Кавказеранаш - Оьрсийчоьне. Тамаше хIума ду Украинера Iедал Оьрсийчоьно Кавказерчу мухIажиршна тIекхуллучу бехках тешаш хилар, тхан кхузара бахархой, боцу бехк а кхоьллина, Оьрсийчоьно шен набахтешкахь кхоббушехь.\nКавказхой хилла а ца Iа оха гIодечарна юкъахь. Масала, ГIезалойчуьра Минкаев Динар. Иза хилла вац Шемахь, цигахь хилла аьлла, бехктакхам айбинехь а – Оьрсийчуьрчу къайлахчу сервисаша хьийзош, даймахкара ведда лелачу дагестанхочуьнца-салафийаца Саситлинский Абу Iумарца гергарло лелорна беш бекхам бу иза. Минкаев Динар Оьрсийчоьне дIавала а сахьт дац, тхо догу цунах.\n– ГIо оьшучара схьалоху шу, я аш шаьш тосу цаьрца зIе?\n– Нахана шайна карадо тхо, гIо доьху. Оха толлу, цара шайх лаьцна дуьйцург мел бакъ ду. Зуламийн декъахь а воцуш, баккъал а мухIажиралла оьшуш волчунна бен гIо ца до "вайфондо".\n– Цкъачунна Оьрсийчуьра арабовлаза буьсурш нислой аш гIодечаралахь, я цигара арабевллачарна бен ца до аш гIо?\n– Оха тергоне эцнарш, дукха хьолехь, Украино Оьрсийчу дIахьовсо кечбина нах хуьлу, цигахь уьш хIаллак ца байта орцахдовлу тхо. "Вайфондо" гIодечарна юкъахь Оьрсийчуьра бовда гIерта нах а бу, хьалхо оцу пачхьалкхе депорт йинарш а бу.\n– Путинан режимах нах кIелхьарабохуш хазахетий хьуна? Лаьтташ болчу тIамца бузий ахь хьайн болх?\n– Хазахета алаллур дацара соьга. НовкъадогIу хIуманаш-м ду, бакъдерг аьлча –хьуна бевзаш болчу нахаца, церан доьзалшца, вайнахаца къаьсттина, харцо лелош хилар. ХIора мухIажирах доглозу, муха гIодийр дара-те, олий, гIагIане южу. МостагIий а, лазамаш а юкъара бу Нохчийчоьнан, Украинин. Кху тIеман заманахь украинахой, шаьш санна кхидолу къам кхетар ду ала а доцуш, дика кхета нохчех, цара ловчу баланех.


Ирсе, токхе, беркате...\nТIаьххьарчу ахбIе шерачохь кхечара ца лайнначул бала лайна Соьлж-ГIала дуьххьара дац Путинан Iедало пачхьалкхерчу гIаланашлахь уггаре дикачех ю боху ойла Оьрсийчухула яржош.\nСтохка иза 44-гIачу меттехь яра оцу гайтамехь.\nТкъа яхначу аьхка кхин а лакхаяьккхира рейтинг. NewsEffector шех олучу мониторинган агенталло Оьрсийчохь уггаре ирсе ю аьлла къастийра Соьлж-ГIала. Хьалхарчу итт гIаланийн могIарахь яцара я Москох а, я Петарбух а. Амма нохчийн шахьар тоьллера цигарчу бахархоша цхьабосса аларна шаьш ирсе ду. Шайгарчу хьолана реза ду, экологи кхузахь вуно дика ю, кхерамзалла а ю лаккхара, аьлла бохура бахархоша цхьабосса.\nХIинца оцу хьелийн терза оьзнарг ю Оьрсийчоьнан Iедалан Финансийн Университето. Комфорт, рицкъан, таронийн кхачо лаккхара ю, некъаш тоьлла ду, Iер-дахар хаза ду, хIусамашка коммуналан хьелаш ма-оьшшу кхочу, лоьраш дика, хьаькамаш къинхетаме бу Соьлж-ГIалахь, аьлла шайга хеттарш динчу бахархоша.\nЦундела хьалхарчу могIара хIоьттина Нохчийчоьнан коьрта шахьар. И тоьшалла далийна Финансийн Университетан проректоро, экономикан Iилманийн докторо Зубец Алексейс.\nДеладенна вуно дукха нах, новкъахь яккхий халонаш а ловш, Европе дIаоьхучу махканна тамаше делахь а, Зубеца бахарехь, миграци лахара хиларо а белла Соьлж-ГIалина лакхара меттиг.\nДика дара Соьлж-ГIаларчу дахаран мах хадош талламчаша Маршо Радиоца къамел дина нах а лебина хиллехь. Университетан проректоран Зубец Алексейн зерашца, халахеташ делахь а, ца догIу оцу бахархошна гург.\nСтаропромыслашкахь веха Ризван. Цунна иштта го.\nРизван: «ГIала ю боху тоьллачарех?! Валлай Iазамора ю-кх! ЦIена хиларца и тоьлла ю, иза бакъ ду. Адамийн садаар-сагатдарца массарел тIаьхьайисина а ю. ХIунда аьлча, дарбан цIийнахь лартIехь цхьа а хьожуш вац, ахча хьалхадаьлчий бен. Хьаькамех цхьаннан зуда ялийна меттиг хилча, йоI маре йоьдуш хилча, къовлий лаьтта урамаш, некъаш. Хаттар-алар а доцуш, хьо декхаре ву газна а, серлонна а олий, шийлачу хенахь воккху оцу хьелех….»\nСоьлж-ГIала хаза хиларна къера ву Октябран кIоштера Виса. Амма еккъа цхьана хазалло ца кхобу стаг, цунна рицкъ а деза, цхьацца кхидолу хьелаш а деза вехачу меттигах воккхаве, элира цо.\nВиса: «Массо а гIаланашкахь тидам бича, сайн Соьлж-ГIала дика а хета суна, цIена хилар, цуьнан оьзда хилар, урамаш цIандеш хилар… Амма маьрша-м яц. Чохь лелаш низам дацарна. Iедалехь болучарий, ахчанаш долучарий балехь латтадо-кх адам".\nХазанехан санна кIорга ю, оццу Окьтябран кIоштахь вехачу Ахьмада бахарехь, шахьаран хьунаш. Тоьлла бехарш цигахь цхьа хьаькамаш бу, бисинчаьргара хьал дац да хьеггал.\nАхьмад: «Цхьана ткъеха стагана массо хIума дIа а делла, адамех сагIадоьхургаш а йина, …пхи-ялх бIе туьманах ши тIоьрмиг дама эцахь, виси хьо…ЛартIахь вер-вериг хIаллакьхиларна дуй а хаац, нохчалла а доцуш, адамалла а йоцуш, воккха-жима воцуш ду…».\nБолх боцург вийца а ца оьшу, иза берг а вац ваха таро йолуш, бохура Ленинан кIоштехь Iачу Iисас.\nIиса: «Хиндерг хаац, схьагучу суьртаца, нах бIаьрзе бу, бIаьрзе, хIун дийр ду ца хууш, тIахьало йолуш хIумма а дац, хIора дийнахь мехаш тIебетта, алапаш тIе ца туху, охьадохуш ду…».\nСтенггахь а хьо вехаш велахь а, хьуна хьайн дахарх воккхаве оьшу лулахь туька, гена ваха ца везаш лоьралла ден меттиг, кхийолу сервисаш. Ткъа уьш хиларх а пайда бац доккху ахча тоьаш дацахь. И агIо елхайо кхечу Ленинан кIоштарчу вахархочо Рамзана.\nРамзан: «Мехаш массо а хIуманна девлла хьала. Инфляци яц боху, ткъа мехаш кхузза-доьазза хьаладевлла…».\nТоьллачу гIалин могIара йилла догIу, я ца догIу Соьлж-ГIала? И хаттар Нохчийчохь тIемаш бирзичхьана а лаьтта политика хилла. Тоьлла гIала ю цунах олучу нохчочух чекх са го кхечу нохчочунна. ГIала хаза хиларх ца тоьа, Кремло оцу хазалле иза кхачориг бахархошка вуно-вуно боккха мах охьабиллийтина хилча, олу оцу «кхечу уллерчу нохчочо». И къовсам, гарехь, кхачор а бац хенан йохалла.


Кхаари-де 21 Товбеца-бутт 2021\n2006-чу шарахь Лондонехь дIовш делла вийначу "Литвиненко Александран дахар а, валар а" цIе йолуш хIоттийна дуьненан опера гайтина исбаьхьаллин Grange Park Opera фестивалан гурашкахь Британехь. Операн премьерехь хилира Нохчийн республикан - Ичкерин арахьарчу Iедалан премьер-министр Закаев Ахьмад. Гин\nГерманин малхбузехь хи тIедалар бахьана долу велла 100 гергга меттигера вахархо. 1,3 эзар гергга ву малхбузерчу Арвайлерехь доь доцуш вайнарг. Хиш дестаран бахьана ду саццаза дилхина догIанаш\nПутинан пресс-секретара Песков Дмитрийc дIахьедина, гIалгIазакхашна Росгвардехь "ерриг а бакъонаш а лур ю, декхарш а хIиттор ду" аьлла.


Нохчийн тIемалойн гергарчарна жоп дитина "Новая газето"\nНохчийчохь тIемалойх биссинчу зударшна жоп делла "Новая газетан" журналисто Сокирянская Екатеринас. Иза зорбане даьккхина цо газетан агIонехь. Дуьйцург ду, нохчийн официалан хаамийн гIирсаша, Нохчийчуьрчу тIемалойн гергарчу 1 600 стага куьйгаш таIийна ду аьлла, "Новая газетан" цIарах даржийна кехат. Цу тIехь цу наха неIалташ кхайкхийра журналисташна, республикан Iедале кхайкхам бира цара, "харцдерг" а, "эладита" а даржорна, хаамийн гIирс жоьпе озор доьхуш.\nТIемалойн гергарчу нахана деллачу жоьпехь Сокирянскаяс чIагIо йо, шен артиклехь цхьа дош харц цахиларх.\n"Бинчу талламан цхьа дакъа сайн публикацехь билгалдаьккхина ас. И дерриг а 40 тIемалойх биссинчу зударшца а, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а бехачу тIемалой лаьттинчийн хIусамнаношца а хиллачу къамела тIехь бина таллам бу. Цул сов, регионерчу хьолах дуккха а шерашкахь латтийначу мониторингех пайда а эцна", - яздо Сокирянскаяс.\nЦо бахарехь, цуьнан белхан Iалашо яра, Iедалан а, юкъараллан а терго оцу бисинчу зударшна а, берашна а тIеозо, дIахаийтар, царна гIортор а, тидам а, социалан-психологин адаптаци а оьшийла.\nДагадоуьйту, Нохчийчохь бехачу гIаттамхойн гергарчара кехат дахьийтинера "Новая газетан" коьртачу редакторан Муратов Дмитрийн цIарах, церан газетана неIалт а кхайкхош, официалехь шаьш Iорадаьккхинарг харц а деш, къинтIера даха шаьш аьлла.\nКехатан авторшна новкъаеанера, бакъонашларъярхочо Сокирянская Екатеринас "Наш папа в плену" (Тхан дада йийсарехь ву) аьлла, зорбане яьккхина артикл. Цу тIехь цо йовзийтира байинчу тIемалойн, йа террорхойн вовшахтохараллин декъашхойн бисинчу хIусамнанойн а, гергарчийн а истореш а, Iедалан а, ницкъаллин структурийн а цаьрца йолу юкъаметтигаш а.


ТимурзиевгIеран шина кIентан декъий дIадаларх лаьцна вистхилла Кадыров\nНицкъаллийн структурийн белхахошца хиллачу цхьанакхетарехь къамел деш Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хьахийна, Соьлж-ГIалахь некъан полисхошна тIелеттачу ТимурзиевгIеран шина вешин декъий гергарчаьрга дIакхачорах.\n"Нагахь санна, "Терроризм" аьллачу артиклехь уьш ца хилахь, декъий дIадохкийта дIадала деза. Амма, терроран артиклца доьзнехь, цхьана а агIор хьехадойла яц уьш дIабалар. Оьрсийчохь дац ишта низам, тIаккха Нохчийчохь а хуьлийла дац", - аьлла Кадыровс.\nПачхьалкхан Думан депутатна Делимханов Адамна тIедиллина цо оцу хаттаран йист яккхар.\nОфициалан версица, ППС-н шина полисхочунна тIелеттера арсашца ГIалгIайчуьра веана ТимурзиевгIеран ши ваша Хьасан а, Хьусайн а, цаьрагара герз даккха Iалашонца. Оцу тасадаларшкахь вийра полицин лахара сержант, 22 шо долу Джабраилов Мохьмад, чевнаш йира цуьнан накъостана. Оцу меттигехь герзаш тоьхна, вийра ТимурзиевгIеран ши ваша.\nГIалгIайчуьрчу ТимурзиевгIеран а, вийначу ДжабраиловгIеран а цIийнах болчашна юкъахь маслаIат хуьлуш, дирзира гIуллакх.


Вай къамах вола режиссёр -\nВай къамах вола режиссёр\nДуккхача наха вовзаш а везаш а ва вай мехкахо Дакиев Ахьмада Мухьмад. ХIаьта сона геттара дика хет, из сай юртахо волаш. Тхо шаккхе а Сурхо тIа дукха даьхадеце а, хIаьта а овлаш цигара да тха, цига баьхаб тха даьй, тайпан нах хIанз а бах цу юрта. Мухьмад Петербурге ваха дукха ха я, хIаьта со сецав Магасе. Иштта дале а, даим дагалатт кхоачара нах баьха, уж дIабехка боахка лаьттан чIегилг. Укх деношка Мухьмада деррига вахар тохкаш, цунцара ца йовза моттигаш лехаш къахьийгар аз. Цунга шийга телефон а теха, кхетае хала йола, хаттараш увтта моттигаш яьшхар. Тайп-тайпарча журналисташа хьоаха ца еш йита дукха оагIонаш корайир сона цун вахарцара, цул совгIа, кхыметтел из ваь шу а моттиг а харцахьа язъяь нийслу дуккхача йоазошка. Уж шедар, цунга шийга хьа а дувцийташ, дIаяздир аз. Цо ше яхачох, из ваь хиннав 1934-ча шера 5 июне Прохладни оалача моттиге. Цун да Гадой Ахьмад, 1928 – 1938-ча шерашка эпсар а волаш, эскаре гIулакх деш хиннав, цо чакхъяьккха хиннай Саратовера тIема училище. Прохладнера Гудермесе кхаччалца йолха цIермашенаш накъайоахаш, уж лораеш болх баьб цо. 1934-ча шера полко тIадилла хиннад цунна, цIермашеннаькъий министр хиннача Л. М. Кагановича сийленг (бюст) Бешлоам тIа хьалтIа а даьккха, цига дIачIоагIде, аьнна. Шийна тIадилла декхар дизза кхоачашдаь хиннад гIалгIай зIамигача сага. Цигара бена кхера хиннаб, аьлх санна модж йоаша мукх ирдеш цо даим шийца лелабеш. Москве деша вохийт из, бакъда цу хана репрессеш йолаеле, цIава лоархI цо. ДIахо цо болх баьб школашкарча дешара тIахьожаш вола инспектор волаш, И. Сталина Сурхо тIарча колхоза председатель волаш. Цул тIехьагIа а цу колхоза кулгалхо цар тайпан саг Дакиев Iисий хиннав. Къаьстта а теркам тIаозаш да, тIема училище цо чакхъяккхарца, Прохладне балха вахарца дувзаденна хIама. Мухьмада яхачох, 1919 шера Граждански тIом болаш, Васильев яхаш хийца тайпан цIи а йолаш, царцига цхьан юкъа хьулавала везаш хиннав революционер Дудаев Султан. Эрсе ва, яхаш, къайлагIа лоаттаеш хиннай цар цун цIи. ТIехьагIа цу Султана могаваь, ваха хиннав йоах Мухьмада ший да тIема училище деша. Даим вахар кхехкаш йола Сурхо тIара кIаьд хиннай цун даьй баьхар, хIана аьлча карт мара юкъе йоацаш вахаш хиннав вай мехка шерра вовзаш вола Белхароев БатIал-Хьажа. Цун цIенца Iаьдала мел бала хиннаб вайна ховш да. Цудухьа лоалаха бахача Дакиеварга а кхоачаш хиннад цкъаза сатем бовр, лоалахо мехкахваккхарах йола сагото, кхыйола халонаш. Граждански тIом болча хана, цу ерригача юрта цхьа цIа мара хиннадац деникинцаша доха ца деш, доага ца деш. Из хиннад БатIал-Хьажий цIа.\nВай мехкахдоахача хана, 10 шу даьнна кIаьнк хиннав Мухьмад. Уж баха бигаб Казахстана Кустанайски областа Карабалыкски района Енбек (Къахьегам) яхача юрта. Цига эрсий школа яцар, казахий мотт Iомабер мара. Из школа чакхйоаккх Дакиевс, цудухьа цIена казахий мотт ховш ва тахан а тIехьа. Цу меттах пайда а баьлар цунна воккха хилча, пхийтта шера, судашка талмач волаш, болх беш хилар из. Цига ворхI класс яьккха вола вай мехкахо (1952), эрсий школе 2-ча классе мара дIаэцац. 1954-ча шера цига деша из вагIача хана, цунца цхьан классе дешаш хиннав Сурхо тIа ваьха Аушев ЗаIамий Ахьмад а. Вайна ховчох, цу Аушевс математически факультет йоаккх, юртарча ийс шера дешача школан директор хул цох цхьан юкъа. ХIанз аз болх беш йола школа я цо кулгал даьр. Айса музей йича, ЗаIамий Ахьмад Iо а вийха, цунга дIахьекхар аз. Цунгара сурт а дийхар, хьалхара директор санна цу чу хьалтохаргволаш. Сурт а тIабоалла гом а байтар цо тхона, цу хана денз из хьалтеха воалл школерча музее.\nШкола яккхале, Дакиев деша вода Житогора яхача шахьар тIа, трактора курсаш яха дагахьа. Цига баьхараш 22 эзар хиллал нах бахар, берригаш хIана бац аьнна, мехках баьха Iобахкийта тайп-тайпарча къамех бар уж. Цхьан юкъа кочегара болх беш а хул. Сайранарча школе дIаотт из, дийнахьа курсашка аха везаш хилар бахьан долаш. ДукхагIа из цига деша вахар дувзаденна дар, цига дешаш болчарна бетта 150 сом ахча теларца. Цои цунца дешаш хиннача Пак яхача корейцеи киловзалаш лелаю. Эггара хьалха 6 бетта дийша баьлча, экзаман дIаяла ца могаш санна кеп оттаю цар татрий къамах волча хьехархочоа. Юха а ялх бетта деша дезаш хул, керттердар дар царна хьалха мо ахча телаш хилар. ХIанз царгара экзамен эцаш эрсе вар. Юха а дIа ца луш бус уж экзамен, кхозлагIа деша дезаш хул кхы а ялх бетта. Из гучадаьннача курсашкарча хьакимаша оал, кхозлагIа дешаш хIанад шо, сел Iовдала да шо, Iомадаьр хьадувца, хьагойта ца маггал. Цох лаьца, вела а велаш, дувц Мухьмада карарча хана. Уж санна йола киловзалаш-м вай кагирхоша сел дукха ха йоацаш а лелайора. Наьсарерча ГПТУ-14 деша ухар уж, духхьал цига телаш долча стипенде духьа. Цхьаккха доацаш вагIачул дикагIа ма дий стипенди хилча, из цу хана дикка ахча а дар из, балха воацача сага.\n1957 шера Наьсаре кхоач Мухьмад. Цу хана кIалха доал деш хиннар хIирий милици хиннай. Къаьнарча автовокзале чувуг цар цIавена зIамига саг. Цунга эрий дада лаьтташ ахарах комсомола секретара енна медаль яр. Мухьмада яхачох, из е комсомоле а хиннавацар цIаккха, е эрий дада лаьтташ оахаш а хиннавацар. Казахий мотт сов дика харах, даьдар цунна из совгIат, цу къамах волча комсомольций тхьамадас. Из медаль хилар бахьан долаш, кхы дIахо кхеста ца веш, вут из милице болхлоша. Юртарча хьехархочо Долгиев Сулумбика школе балха хьех из. Шин сменах болх а беш, Iуйрийна бархI даьлча дIаволавале, сайрийна бархI даллалца къахьегар хьехархочо хими а математика а хьехаш. Цига болх беш волаш, драматургеца сакъердалуш волча цо, ший дешархошца Мальсагов Зоврбика «Пхьа» яха пьеса оттаю. Цу хана Дакиевс хьийхача дешархоех хиннав МагIалбикерча больнице лора болх беш хинна Богатырёв Мухьмад.\nДукха ца говш, Шолжа-ГIалий тIа вода Сурхо тIара зIамига саг. «Сердало» газете чувахача, цунна бовз Галаев Хьасан, Осмиев Хьамзат, кхыбола редакцен болхлой. Дакиевс илли оалаш хезача, цар массане дехар ду цунга, композитор волча А. Халебскена тIагIо аьле. Цар сов чIоагIа дехарах, вода из цига. Вокхо баритон оала оаз йола вай мехкахо цу сахьат балха дIаэц ансамбле, Сурхо тIа хинначул 20 сом дукхагIа алапи оттадийя. ДIахо цунца болх беш хул кхыбола гIалгIай а, царех вар Барахоев Мустафа, из а Мухьмада юртахо вар. Халхараш дечарца волаш, ансамбле балха вера Яндиев Йоакъап. Херсоне шоаш гастролашка баха а дагадоагIа Дакиевна.\nЦхьан дийнахьа Шолжа-ГIалий тIарча В. И. Ленина сийленга юххе Котиев Сулумбик кхет цох. Цо дувц, Ленинградерча театраи, ашарийи, кинони институте деша ваха хиннача вайнаьха 27 сагах, 17 мара ца вуташ, юхевиса 10 саг дIаваьккха хиларах. Царна когаметта кхыбараш дIаэцаш хиннаб цига. Кхы уйла ца еш, цига деша ваха лоархI ашархочо. Кхаь турах чакхвала везар цига водаш хилча. Бакъда Мухьмад цхьан тура юкъе дакъа лаьцача, институте дIаотт. Хьалхарча курсе Iомаде дезаш хиннар дIадувц, тIаккха цу сахьате шоллагIча курсе дIаязву из. Цунца дешаш а, Апочинина урамагIа №8 йолча цIагIа хиннача общежите бахаш а бар Цицкиев Мухьмад, Котиев Сулумбик, Идаев Ювсап, Дудаев Муса. ТIеххьарвар бойла висавар, цун да нохчий поэт 30-ча шерашка топаш теха вийнавар Iаьдало. КхоалагIча курсе уж дешаш болаш, цига IотIавоагIа Мамилов Сулумбик а. Цига деша вáле, хьехархой дешар дийша а хиннав из. Мухьмад дика дийша ца Iеш, дика сурт доаккхаш а хиннав. 1956-ча шера денз, из говзал цунна Iомаеш хиннавар ер дешаш хиннача Житогора яхача гIалий тIа вена хинна «Комсомольская правда» яхача газета фотокорреспондент. Цу хана денз цо даьха дукха сурташ хиннад, 1997 шера Сурхо тIа яха ший нана йолча цо дитачул тIехьагIа, царех дукхагIдараш дайна дIадаьннад. Хьачуухача наха дIакхихьа хургда-кх уж, шоашта долча совгIата а дагалоацама а.\n1962-ча шера лакхе хьоахаяь институт яьккха воал Дакиев. Шийна Калинина посёлке диъ цIа дола коттедж еннаяр йоах Мухьмада. Из мича яхай, Iаьдалá юха дIаеннай е хьа ца эцаш йитай – из кхетадеш дац. Бокъонца бакъда цаI: цунна болх бе моттиг хиннаяц республике. Из юхавода Ленинграде, цига «Ленфильме» балха а отт. Цу хана из саг йоалаяь вар. Мишта нийсденнадар цо Ленинграде кхийна йоI йоалаяр. Котиеви, Идаеви, Дакиеви кхоъ цхьа молха эца дагахьа аптеке чубаха хиннаб. Цу чу латташ йола Куприянова Людмила йовз вай мехкахочоа. Цун да тIема-форда училище медицински гIулакха начальник волаш къахьегаш хиннав, инарал-майор яха чин а долаш. Къамах гурже хиннав из. ХIаьта Людмилай нана полячка хиннай. Диъ шу Мухьмадал зIамагIйолча Людмилайна чIоагIа везалу гIалгIай зIамига саг, цунцара къаста ловш яцар из кхы. Иштта хьахул цар дезал, 20 шу ха йоаккх цар цхьана бахаш, цу юкъа хьахул цар йоI Лейла. Бакъда вахар массаза шаьра хилац поэта Озиев Салмана а дайна, цкъаза «шоага хул». Къаста безаш моттиг нийслу цар вахаре. ЙоI наьнаца юс. Таханарча дийнахьа уж Дакиевца гIулакх доагIаш бац. Цул тIехьагIа йоалаяь я цун шоллагIа сесаг. Из Яндарера я. Цигарча школе завуч йолаш болх беш хиннай Кодзоева Люба, цо йоалеча хана. Петербурге почте болх беш яьккхай цо ший дукхагIйола ха. ХIанз дика могаш йоацаш я Мухьмада фусам-нана. Цо ваь 29 шу даьнна Амир яхаш воI ва цар. ХIанзарчоа саг йоаланза ва из.\nДешача хана актёра говзал ма йий вай мехкахочо Iомаяьр, режиссёр мишта хиннав цох? «Ленфильме» болх беча юкъа цо чакхйоах режиссёра Г. Козенцева курсаш, из говзал геттара дика кара а ерзаеш. Цу хана денз ше кино даха волалу из. Цо даьхача исбахьален фильмашта юкъе да «Къахетама цIермашен» («Поезд милосердия»), «Iовожара оагIув» («Угол падения»), «ДоттагIийи шераши» («Друзья и годы), «ЦIера юкъе никъ бац» («В огне нет брода»), «Катерина Измайлова», «ГIомара арара кIай малх» («Белое солнце пустыни»). ТIеххьардар даккхарах дукха дийцад тайп-тайпарча йоазошка. Цудухьа лоацца аргда аз цох. Духхьала белгалдоаккхаргда вай цун шоллагIвола режиссёр волаш цо къахьийгалга а, цу кинофильма юкъе дакъа лаца Дудаев Муса хьийхар а гIалгIа волга. Фильм даьккхад Махачкале.\nВай мехкахоех а ГIалгIайче лаьттача хьалах а кино даккха хьежавац хьо? – хаьттар аз юртахочунга.\nБазоркин Идриса повестах «Безама наькъаш» яха фильм даккха гIертавар со, тIехьа тIайоагIача хана цун «Боадонгара» яхача романах даккха лерхIача фильма кIийле кийчъяр духьа. Даккхийтанзар сога. Иштта дIадисар-кх из. Бакъда вай къам дувцаш дола 1938 шера Н.Тихоновси Л. Арнштамеи даьккха «ДоттагIий» яха фильм меттаоттадеш къа-м хьийгар аз. Цун титрашка язъяь яр са тайпан цIи. ГIалгIай дика бувцаш хинна цунна юкъера кхоъ моттиг дIаяьккхача, аз сай тайпан цIи а дIаяккхийтар цу фильма тIа болх баьча наха юкъера.\nАхьмада Мухьмада дукхагIа къахьийгад документальни кино доаккхаш. 130 хиллал фильм даьккхад цо, цу лостамагIа къа а хьегаш. 1964-ча шерагара волавенна, 1995-ча шерга кхаччалца болх баьб цо «Ленфильм» яхача цIихезача киностуде. Цул тIехьагIа пенсе вахав. Сона хезадар, Петербурге бахача гIалгIашта кIирандийнахьарча школе цо гIалгIай моттт хьех аьнна.\nБакъдий из? – хаьттар аз режиссёрага.\n1998 шера Iа ювца школа хьайийллаяр М. Албогачиеваси М. Гадаборшевси. Согара дийхадар цар гIалгIай кхойтта алап цига Iомадар. Юхедиса 33 эрсий алапаш ма дий. Аз болх бир царца. ТIаккха школа дIакъайлар. 2004-ча шера из шозлагIа хьайийллар Измайлова (Евлоева) Лизас. Цо а дукха болх банзар. КхозлагIа из хьайийллар Барахоев Ахьмад вар. Бераш хьа а ухар, деша а дешар. Цхьан шера мара болх банзар цо а. Карарча хана из школа йоацаш я.\nШий кхыча гIалгIашца хиннача бувзамех а дийцар Дакиевс:\nГIалгIай труппера актёраш В. Меркурьева курсе деша баьхкача хана, уж студгородоке Iеш бар Коталон парка юхе. Цар массане а тайпан цIераш дIа а язъяь, эшаш хуле кулга кIалха хургйолаш, царца бувзам оттабаьбар аз. ХIаьта художник Оздоев Дауд (из сона вайзавар 1975 шера) Америке дIавахалехь, цига дIадахьийта дезаш дар цун балхашта даьха сурташ. Уж деррига сурташ даьхар со вар. Цул тIехьагIа, из дIавийхар Америке, дика а воаллар цига. Бакъда, да цамогаш ва аьнна, цIавийхар из. Даьна юхе ваьгIар Дауд, воккха саг дIакхалххалца. Америке юхавахар хиланзар цун. ХIаьта а цигарча музеяша цун цхьа болх битаб, даимленна гойташ хургболаш. Карарча хана Дауд ше а воацаш ва.\nКхы цIаккха цIава, ГIалгIай мехка ваха хьежавац-те Дакиев? Цу хьакъехьа дувцаш, цо аьлар, 1987-ча шера Боков Хьажбикара хьалвийхавар со Шолжа-ГIалий тIа. ЦIавар дувцаш хиннад царна юкъера къамаьл. Мухьмад моллагIа цар хьабенна болх бе раьза хиннав, нагахьа шийна ваха моттиг (квартира) лойя. 10-12 ди а даьккха, кхы цар юхь ца яь, юхавахав из ше вахача Петербурге. Ше сенна вийхавар хIанз а лерттIа кхеташ вац из. Тахан цо дукха болх бу архивашца. Вай мехкахой лохаш, тохкаш, дуккха пайда баргбола болх баьб цо. ХIаьта а из укхаза хиннаваларе, кхувш боагIача киноца къахьега ловча вай кагийча наха чIоагIа накъаваьнна хургвар Дакиев.\nРежиссёр Дакиев Мухьмад;\n(аьрдехьара аьттехьа) Котиев Сулумбик, Мамилов Сулумбик, Дакиев Мухьмад.\n← Поставить заслон наркотрафику\nНовая монография ученых-языковедов →


Инфоурок › Астрономия ›Презентации›Поурочное по русскому языку\nУрокан ц1е: «Сан республика Нохчийчоь» декъана т1еч1аг1дар.\n1алашо: д1адаьллачу декъехь баьхна хаамаш т1еч1аг1бар. «Сан республика Нохчийчоь» декъа т1ехь 1амийна произведенеш йовзар таллар. Ойлаяр, хьекъал, тидам , къамел кхиор.\n1.Предметни: дешархошна хуур ду шаьш 1амийна произведенеш цхьацца билгалонашца йовза. Хуур ду оьшу к1айдарг произведенехь каро, д1аеша.\nРегулятивни: дешархошна 1емар ду шайн урокан 1алашоне терра , и кхочушъян некъаш билгалбаха. 1емар ду тобанашкахь болх бан.\nКоммуникативни: дешархошна хуур ду хьехархочун хаттарна жоп дала, вовшашца къамеле бовла. Шаьш луш долу жоп вовшех дагабевлла дала хуур ду.\nПознавательни: дешархошна хуур ду учебникаца болх бан , оьшу г1ирс каро. Берийн алсамдер ду х1ума лаха, довза лаам\n3. Личностни: берийн амалехь кхуьур бу мехалла аг1онаш: доттаг1лла, леерам ,даймахках дозалла дар.\n2. Ц1ера болх таллар.\n(Б. Дикаевн «Ас стеган ирс лору» стохотворени схьайуьйцу)..\n-Бераш , вайн таханлера урок ша-тайпана . Вай ловзаран кепехь карлабохур бу кху декъа т1ехь гулдина хаарш.\nВай шина тобане декъалур ду. Х1ора тобано шайн тобанна ц1е тилла.\n4. Керла темица болх бар.\nКъовсам «Йовза нохчичуьра хазалла».\n-Бераш , аса д1агойту нохчийчуьра цхьацца хаза меттигаш. Шуна иш йовза еза.\n(Хьехархочо д1агойту презентации т1ехь : Къоьзан -1ам, маьждигаш «Аймани Кадырова» ц1арах дерг, «Нохчийчоьнан дог», шайн юьртара хаза меттигаш, б1аьвнаш , зияраташ, Терк, Соьлжа).\nКъовсам «Йовза произведени».\n-Аса д1абешначу цхьана мог1анца йовза еза произведении , цуьнан автор.\nДериш цхьа вежарий дув ай,-дерзира цо. («Декалахь сан илли» Т.Ахмадова, 1. Алиева).\nХристоса елла х1уманаш яра х1орш-м. («Пасха» С. Яшуркаев).\nТ1ом безаш г1еттинарг сацо ницкъакхачар\nАс стеган ирс лору вахарехь. («Ас стеган ирс лору» Б. Дикаев).\nКъовсам «Карабе д1аловчкъийна яздархой».\n(Берашка д1ало карточкаш , т1ехь еък1овш йолуш. Цу чохь язйина ю яздархойн фамилеш).\nКъовсам «Йовза произведени»\n-Аса г1оьнна деллачу дешнашца йовза произведении , цуьнан автор.\nХ1оаш, бажа , Миколай, Морфа,Христос («Пасха» С. Яшуркаев).\nГуьржи, нохчий, илли («Декалахь сан илли» Т. Ахмадова, 1. Алиев)\nМархаш дог1анах яссало:\n- Дола, дог1а, дола!\nЧуьппалгаш а кхиссало,\n- Мала, к1а, ахь мала.\nМолу, молу, молу.\nМела дог1а, ца соцуш,\nКъовсам «Хаза стихотворении йийцар».\n(Иза ц1ахь 1амае аьлла д1акхайкхина хила еза)\n-Х1инца со хьожур ю ,хьанна хаьа Даймахках лаьцна стихотворени йийца.\nСтигалхула уьш д1айоьлху:\nЛатга т1адош цкъа -цкъа йоьлху.\nМалх бу царна оьг1азбахна,\nГан йиш йоцуш бераш тахна. (Марха)\nЭтт1а х1умнаш т1ехь ю цунна, -\nБешахь лаьтта тентак санна,\nДе-буьйса цо доккху арахь,\nД1а ца йолушдог1а дарах. (Мунда)\n1уьйранна дог1у ц1ен куьйра,\nСуьйранна дог1у к1айн леча? (Малх, беттаса)\nДийнахь сарралц юьзна,\nСахиллалц - мецанаш? (Мачаш)\nМалх санна къега, лаьхьа санна шерша? (Мангал)\nБиъког ираха бо луштхо вх кхозур г? (Моза)\nК1айн т1улг бешна бели, уьнт1ехь лараш юьтуш? (Мел)\nСийначу бошхепа чухула беда боьду дашо 1аж? (Малх а, стигал а)\nМера к1елхула а хьийзаш, кара цайоггург? (Моза)\nЦ1инц1алг такхийна йоьду минц1алг? (Махий, тай)\nБуса – доттаг1ш, дийнахь - тесна гуьллург? (Мотт-г1айба)\n(Дешархошка карточкаш ло).\n-Бераш, шоьгара карточкаш т1ехь ду доьхна кицанаш, аша уьш нисдан деза.\nНанас йина чов ... (лаза ца лозу).\nХьайга дог1ург аьлла 1ийча, ... (нахана цкъа а к1ордор вац хьо).\nНехан динара ... (хотталахь вуссу).\nНах лелхара бохуш,... (бердах ма лелха).\nОйла йоцуш динарг…(г1айг1а йоцуш ца дирзина). Орам боцу хутал….(котамаша ядийна)\n. Орам хадийча, …(синтар дакъаделла). , .\nОхуш аьлларг…( оруш карийна).\n-Цъьацца схьа а вог1уш , кху конверта суьра схьаэца т1едиллар. Цу т1ехь яздина хир ду аша дан дезаш дерг.\n(Карточкаш т1ехь хуьлу т1едахкарш, царех шайна хаьарг яздан деза . Масала , юьллу б1ов, яздо цунах шайна хаьарг).\nКъовсам «Кегделла дешнаш».\n-Бераш , аса уьн т1е д1аяздинера дешна , уьш доьхна . Нисдан деза вай уьш.\nЛЛАВОША, МОХКДАЙ,РКТЕ, ЖАСОЬЛ, ЧОЬНОХЧИЙ\n5. Жам1 дар.\n(Тоьлла тоба билгалйо, царна соаг1аташ ло)\nЧакхъяха сан предложенеш\nСан ницкъ кхечи …\n7. Ц1ахь бан болх балар.\n1. Ша винчу юьртах лаьцна жима дийцар язде.\nМатагова Maлика Ибрагимовна\nНомер материала: ДБ-1578552


Бер меца хилча нана оьгIазе хуьлу, болх ца хилча да\nАьхкенан хьалхарчу дийнахь доллу дуьнено билгалдоккху бераш лардаран де. Оцу дийнахь дуккха а бераш го вайна берийн садоIийлашкахь маьхьаршца, беларца, самукъане. Амма цхьабакъду, массо а берийн яц таро шайн цIарах юкъадаьккхинчу дийнахь самукъадаккха.\nТIеман конфликташ лаьттачу мехкашара бераш дог доьжна, иэшамехь хилар кхеташ ду, амма маьршачу, токхечу пачхьалкхашкарчу берашна тIехь лелочу къизаллашна, харцонашна вала да ван а вуй-те олий хетало.\nКхи хеттарш, зераш оьшуш дац, берийн бIаьргашчохь гуш хуьлу дахаре церан йоцу зовкх, кхерам, сингаттам, гIайгIа.\n"ТIаьххьарчу итт шерашчохь алсамдевлла психика телхина бераш а"\nIедало а дац и сурт къайлахьуш. Масала, Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло гучудаккхарехь, адамийн къизалла бахьанехь хIора шарахь леш ду 2 000 эзар бер, 100 000 эзар берана тIехь гIело латтайо.\n35 миллион тIекхуьучу чкъурах унах-цIена 12 процент бер бен дац.\nМогашаллан министраллан берийн хьокъехь статистике ладоьгIча, гуттар инзарвоккхуш ду дало терахьаш.\nЦара бахарехь, тIаьххьарчу итт шерашчохь алсамдевлла психика телхина бераш а. Оцу сингаттамо совдоху шаьш шайна тIе куьйг а хьош, лечу берийн терахьаш а.\nБерашлахь яьржинчу наркоманино а до даккхийра зенаш. Кхиазхошлахь къаьркъа мийлар а даьржина.\n"ХIора шарахь 15 000 бер я дех, я ненах хедий дуьссуш ду"\nСоциалан белхахоша даредарца, Оьрсийчуьра 100 кхиазхочунна юкъахь 2 бер ден-ненан Iуналла доцуш, тилла лелаш карадо.\nЭксперташа тIемаш бирзинчу шерашкахь а ца хилла боху, тахана маьршачу заманчохь санна буобераш. ХIора шарахь 15 000 бер я дех, я ненах хедий дуьссуш ду.\nБерийн дуьне мел а кхоьлина хетало кеп-кепарчу статистийн зераш, тидамаш бевзича. Берийн Iуналла а ледара ду Iедалера схьа. Бер дуьненчу даьлча цунна пачхьалкхо лучу ахчане хьаьжча а билгалдолу, берийн ойла Iедалан мукъ карахь латточара кIеззиг еш хилар.\nЦахуучунна а хаийта, цхьана берана батте дала луш дерг 135 сом ахча ду... Масане ю проблемаш… ТIе ца тоьа берийн бошмаш, церан тIеюха бедарш а язъелла, царна ловзо тайнигаш а ю цIечу мехах.\n"Стенах лардан догIу бераш? ХIун оьшу уьш ирсе дан а?"\nТоххара кепекех эцалуш хилла киншкаш, тахана теттина мах лой оьцу. Нагахь санна оцу доллучун а кхачо дайшка-наношка ялахь, дозалла дан мегар ду, тхан пачхьалкхехь бераш ирсе ду, Iедало массо а оьшу хьелаш нисдина аьлла.\nТкъа еккъа цхьа Нохчийчоь юьхьарэцча, муха деха цигара бераш?\nСтенах лардан догIу уьш? ХIун оьшу уьш ирсе дан а?\nДуьнена юкъара берийн де герга кхочуш церан дахарна гIаролехь хила декхар болчу нахе хаьттира Маршо Радионо, стенах лардан деза тахана бераш, церан дуьнедаар ирсе хилийтархьама, хIун ду баккхийчеран карахь аьлла.\nУстрада-ГIаларчу берийн бешан куьйгалхо Элина ю йистхуьлург.\nЭлина: "Берашна тIера бIаьрг тилийта мегар дац. ТIаккха, дуккха а ду царна хьеха деза хIуманаш, динехь дерг а, гIиллакхехь дерг а. Тхан берашца юкъаметтигаш дика ю, бакъдерг аьлча. Бер дов ца дича ца мега, амма тоьхна-Iоьттина метигаш бац. "Иштта мега", "вуьшта ца мега" олий, цара дIалоццучу агIор дуьйцу оха берашца. Берех летар нийса дац, я бакъо а яц царех лета.\n"Бераш цхьана тобанехь дукха ду" олий, шайгара ледарло яьлча, кIелхьарабовла гIерта уьш. Амма балха йогIучунна хаа ма деза, шен берашца юкъаметтиг хила езийла а, уьш дукха хуьлий а бешахь".\nШен Iуналлехь долу бераш цхьана а кепара иэшамехь цахилар чIагIдира Эвтарарчу берийн бешан куьйгалхочо Яхас а.\nЯха: "Шадерриг а даггара лелош ду оха. Массо а хIумнах бер кхета а деш, хьалакхиош ду. 13 шо гергга хан ю ас болх бен. Цкъа а сан белхахоша берана тоьхна а, човхийна а меттиг бац я ас могуьйтур а дацара, цкъа делахь.\nШолгIа делахь, и бераш тхо летийта далош ма дац. Тахана баккхийчаьргара берана оьшург, кхетам, хьехам, и бер нийсачу новкъа даккхар а коьртаниг ду. Белшаш тIехь корта даим а оьшур болуш ма бу царна".\nНохчийчуьрчу Пригороднерчу школаца а девлира тхо зIене.\n"Нагахь санна, шен деца, ненаца и бер делахь, ирсе ду ала мегар ду"\nШколан директоран гIовсаца Чираева Раисица тасаделира тхан иштта къамел.\nЧираева: "Вайн аренца дуккха а вон хIуманаш ма дуй, цундела уггар хьалха, царех лардан деза бераш. Масала, тонка, малар, вуьшта харцахьалелар. ХIокху заманца юкъаевлла хIуманаш а ю, масала. интернет. Суна уьш ду аьлла хета коьрта.\nДен-нена ледарлонна берашца цхьацца сингаттам, юьхIаьржо Iотталуш меттиг а ма нисло. Массо а шайн рицкъ лохуш, хьаьдда-ведда ву, церан терго кIеззиг нисло. ТIаккха бер ирсе хила дукха хIума а ца оьшу, нагахь санна, шен деца, ненаца и бер делахь, ирсе ду ала мегар ду".\nТеркйистан кIоштахь долчу де эшначу берийн цIийнехь 17 гергга ш оду Чабаева Ларисас болх бен. Хьехархо хилла ца Iаш, берийн психолог а, йоккха накъост а ю иза. Масийтта шарахь шена хьалха хийца а луш, кхуьучу берех дийца дуккха а дара цуьнан. Гарехь, Ларисина кIорггера бевза берийн лаамаш.\nЧабаева: "Бераш тахана массо а агIор баккхийчара лардан дезаш дара. ХIуна аьлча, дIа а хIоьттина шайна оьшург, дезарг ала а, бакъо къовса а аьто бац церан, цундела баккхийнаш царна Iуналла дан тIехIиттийна бу. Iедало гIо дан а деза, ас къаьстина дуьйцурш буобераш ду хьуна. ХIунда аьлча, тIехь да-нана долчара шайн бераш шаьш лардийр ду.\nНохчийн бер тахана ирсе хила, уггар хьалха тIом цахилар, шолгIа делахь, и да-нана ирсе делахь, бер а ирсе ду-кх. И да-нана ирсе дан. царна рицкъ хила деза, болх хила беза, некъ хила беза, церан барт а хила беза.\nКхачамбацарш дуй, цара карзахдоккху хIусамера хьал. Бер меца хилча, нана оьгIазе хуьлу, бан болх ца хилча, да оьгIазе хуьлу. Цундела, уггар хьалха ирсе хила берана да-нана оьшу уллохь".\nМаршо Радиоца къамел динчарех цхьаммо а ца хазийра, бераш цхьаболчу дех-ненах а ларда догIура аьлла.\n"Ткъа хIун даьлла хир дара эвлайисте а йигина ша йиначу нанас къа ца хеташ йийначу 6 кхаьчначу йоIера?"\nТIаьххьарчу шарахь вайн махкахь берашна шайн уггар хьомечу, гергарчу нахера хиллачу тIеIаткъамо а гойту, уггар хьалха жоп дегара-ненера деха деззаш хилар а, таIзаре а уьш бахка безаш хилар.\nТахана а хьахош, дижаза ду Соьлжа-ГIаларчу цхьана дестечо, шен 4 шо долу мерайоI лечу хьоле яккхар, йиттина.\nИза-м кхело хан а тоьхна, набахтехь ю, могуш-маьрша, амма цуьнан къизалло хIаллакйина йоI тахана а реабилитацин хIусамашка кхуьйлуш ю.\nШеларчу цхьана школан нохчийн меттан хьехархочо Сулиманова Марета шина дешархочунна етташ къайлах йина видео яьржира интернетехь.\nТкъа хIун даьлла хир дара эвлайисте а йигина ша йиначу нанас къа ца хеташ йийначу 6 кхаьчначу йоIера?\nПсихологаша бахарехь, 95 процент берийн проблемаш шайн хIусамчуьра, дегара-ненера, гергарчаьргара схьа ю.\n28 шо хьалха, берийн бакъонаш хилар тIечIагIдеш Конвенци тIеэцале, олуш дара, бераш гуш хила деза, амма ца деза хезаш.\nДелахь а, Оьрсийчуьра берийн бакъонаш ларъеш яц, цундела тахана хезаш дац уьш дистхуьлуш.