Со хьалхарчу классе волавелла гуьйре бен, дикка дага ца догIу суна хилларш. Юкъ-юкъа къаьста, цхьацца хазахетта я халахетта меттигаш.\nДа веллачу шолгIачу шеран гурахь, цхьа астагI стаг, Iаса а луьйзуш, схьа а вогIий, охьахуура тхан цIийнан дуьхьларчу бай тIе.\nЦо пIелг а лестош, балдаш хьедора, тхан тхов тIе а хьоьжуш.\nНана гуттар а йоьхна хуьлура иза гучуваьлча. Юха сихха цхьанхьа дIа а йоьдура.\nСо цунах (астагIчу стагах) кхоьрура.\nЦхьана дийнахь ворданца, шеца кхин ши стаг а валош, схьа а веъна, тхан тхов тIера шифер дIаехьира цо, охьа а яьккхина.\nНанас цаьрга, чу а довлий, хIума яа элира, уьш тхов тIехь бохкуш.\nУьш чу ца баьхкира.\nЮха нана уьш дIабахча йилхира: «Хуур дар-кх иза дийна хиллехь, иза дийна хиллехь хуур дар-кх», – бохуш. ТIаккха со а вилхира, геннара нанна бIаьра а хьоьжуш.\nНанас тхов тIе кехат туьйхира. Цул тIаьхьа тхайн Iахар гира суна Iоьхуш. Жий боьхкинера.\nДадас диллина эцна хиллера и шифер юьртдегара. Юха дада велча, старгIа цунна тIехь ен а йийна, дIадала ахча ца хиллера.\nЮьртда бай тIе охьа мосазза хуу, нана ахча деха йоьдура. Юха меллаша чу а йогIура, хье а лой, тIетаIийна балдаш а долуш, цхьаьнгга а дIа а ца хьожуш.\nИза дукха хьолахь цхьанхьа хиъна а Iай, схьайогIуш хиллера, нахера ахча деха кIорда а дина.\nИ шифер дIаоьцучу дийнахь суо хIунда вилхира ца хаьа суна. Со нана йоьлху дела воьлхура.\nГуттар хьалхарчех кхин цхьаъ догIу суна дага. Цкъа тхо (бераш) шишанийн тIассех ловзуш, со туьйлира. Суна дика хаьара царах ловза. Кхуссуш долу гIутакх массарчул а улло кхуссура ас. ТIаьххьара сой, Лоьмий висча, Лоьмин тIассаш а дехира ас схьа. ТIаккха Лоьмас ведда дIа гена а ваьлла: «Шу можа ахьар дууш лела, кхин даа хIума а доцуш, – элира соьга, – шуьгахь цкъа а кIайн бепиг а ма ца хуьлу», – аьлла.\nБераш дара гуобаьккхина лаьтташ. Уьш цхьадерш дийладала гIертара, цхьа ши-кхоъ вела а велира, хIуьттаренна – церан тIассаш а соьгахь ма дара.\nТIаккха со тIаьхьаведира Лоьмина. ТIаьхьа ца кхиира – шайн кевнал чоьхьа иккхира иза.\nСо схьа а веъна (тIассаш новкъахь дIакхийсира ас), тхайн уьйтIарчу бай тIе охьа а хиъна, ши бIаьрг цхьанаметта а боьгIна, хIун ю а ца хуу ойланаш еш Iара, Керим сайга вистхуьлуш.\nИза сан ваша вара, воккхах волу, ишколера цIа вогIуш. Нанас тегна кIадин тIоьрмиг а бара цуьнгахь.\nСо иза схьагича велха волавелира, ийза а луш, са а лоьцуш, сайга аьлларг а дуьйцуш.\nЦо шен кIадин тIоьрмиг охьа а хIоттийна: «ХIумма а дац-кх, ахьар можа хилча хIун ду, бен а ма дац ахьар можа а, кIайн а… Можа ахьар мерзох ма ду… Шайн доцу дела Iеха ма вина цара хьо», – бехира соьга, шен кучан тIам а хьоькхуш бIаьргех. Юха куьг а лаьцна, чу вигира, цхьа кхин хабарш а дуьйцуш, ахьарна аьттехьа а доцуш долу.\nСуна цкъа а дагара ца долу и де хIинца. Гуттар а дуьхьал хIутту, тхаьш вовшашна генахь хилча, я ца гуш хан яьлча, я тIекхача иза а воцуш, сайн цхьа чIогIа сагатделча.\nИза сол ши шо бен воккха а ма вацара хIетахь, со хьоьстучу хенахь.\nЮха со хьалхарчу классе волавеллачу гурахь, дуьххьара ишколе цхьаьна дIавахара тхойша.\nСан цIена боьзан хеча яра, пха тесна, стиглан басахь коч а тегнера суна нанас. Кериман санна, кIадин тIоьрмиг а бара кочахь кхозуш, чохь ши тетрадь а, шекъа долу къолам а болуш. Когаш берзина бара сан: нанна сандалеш ца карийнера.\nТхо схьа а къастийна, класса чу дигча, со бен когахь хIума йоцуш цхьа а вацара.\nХьехархочо, хьенан ву аьлла, хаьттира соьга.\nТIаккха чIогIа эхь хийтира суна, цо иза хIунда хаьттина а хиъна.\nЮха горгали ма бийкки, ведда цIа веара со цу дийнахь, Iинчухула а ваьлла.\nНанас хаьттича, аьшпаш бира, хьалхарчу дийнахь доьшуш ца хуьлу, цIа гIо элира тхайга аьлла. Цунна дагахь а дацара со иштта цIа веъна хир ву бохург. Цуьнан кхин а дара хIумнаш, сан ши ког боцург а.\nЙоккха пеш яра тхан, духовка а йолуш. Духовки тIехь нанас тхан пазаташ якъайора; гIабакхан хIуш а хуьлура цу тIехь дакъалуш. Цу тIехь тхо а Iара, хьалха гIуллакх дина ваьлларг. Духовки чохь оха картолаш а йоттура, чкъоьргаш а тIехь, хьаьжкIаш а кхорзура, духовкин неI тIе а къовлий. Юха уьш цу чохь кхийсалора, «тIох-тIих» деш. Тхо хеба а хебаш, хазахетарца дуьйлура.\nНанас, кегий а долуш, довха хьокхамаш дора. Пеша тIехь кхехкаш мохь тоьхна кхоьаш а хуьлура тхан. Царах цхьа хаза хьожа йогIура гуттар а.\nЦкъа, ишколера чу веъча, меца волу со, пеша хьалхахь лоха гIант а хIоттийна, цу тIе а ваьлла, яй чуьра чорпа юуш лаьттара, чоьлпица. Суна хаа а ца хууш, кучах цIе яьлла хиллера сан. Гай дохлуш санна-м хетара суна а. Коч шуьйра яра сан. Со баххьаш тIе а хIуьтуш хьалаийзаваларна, хечи чуьра хьала а яьлла, пеша чу яхна хиллера кучан хьалхара юьхьиг.\n«Халид, вогу хьо», – олуш, тIекхийтира суна Керим. Со, когашна бухара гIант дIа а иккхина, лаьттах кхийтира, нийсса аркъал. Керима сан коч этIайора. Соьга мохь оьхура. Юха цо нуьйдарчий кхуьйсуш дIаоьхуьйтуш гича: «Коч, коч, – бохуш, мохь биттира ас, – нанас дов дийр ду, коч… коч».\nКериман ший а куьг дагийнера. Зеленка а хьаькхна, кIайн кисанаш а дихкина лийлира иза дуккха а.\nСтиглан басахь йолу сийна коч, иштта, дакъош хилла, дIаелира сан, йогуш а, ца йогуш а.\nНанас суна дов ца дира чу еъча. Цо дуккха а мара къийлира со, цхьацца цIераш а йохуш. Цул тIаьхьа иза елха а йилхира, чIениг а егош.\nХIара со йоьалгIачу классехь волуш дара, Iай. Урокаш чекх а евлла, ишколан кертахь, берашца со хехкалуш, цхьана кIанта кIел ког тоьхна, гал а оьккхуш, бертал кхийтира со. Со хьала а иккхина, тIекхийтира цунна. Цо со юха а лаьттах туьйхира. Бетах цIий оьхура суна. Балдаш стамделлера.\nСо кIайчу лай тIехула цIийн тIадамаш а Iенош, цIа веара хIетахь.\nКIант сол воккха вара. ЯлхалгIачу классехь вара иза. Сан ваша а вара ялхалгIачу классехь. Сан ваша а, и кIант а делкъал тIаьхьа вара доьшуш. Со – Iуьйранна.\nТхойша хIора сарахь ишколехь хуьлура, цу кIантана етта аьтто лоьхуш. Уьш дуккха а цхьаьна лелара. Тхойшинца стаг а вацара.\nЦхьана сарахь, Iаржлуш дара иза, Iинан йисттехь лаьттара тхойша, цу кIанте хьоьжуш. Иза цхьана кIантаца схьавогIуш вара.\nТхойша дуьхьал велира.\n«ХIара кIант вевзий хьуна?» – хаьттира сан вашас.\n«ХIуп, – олуш, багара хIун чкъуьйриг дIа а кхоьссина, – хIарий… ХIа! Вевза, цкъа ас лаьттах йиттина хумпIар ю-кх хIара», – элира цо.\n«ХIара сан ваша ву хьуна!» – элира сан вашас.\n«Хилча хIун ду хьан ваша… Хьо Маккарчу сирчу кхело вина-м вац!» – элира цо.\n«Со веттар варий ахь лаьттах?» – элира сан вашас.\n«Дера вар-кх хьо а-м, дIалацал, Ваха, хIара киншкаш», – элира цо шецарчу кIанте.\n«Эцца Iинчу охьадовла вай…» – элира сан вашас.\nЮха сан ваший, изий вовшахлетира Iинчохь. Со сайн вешин киншкаш мара а лаьцна, Iадда лаьттара.\nДоккха ло дара. Шийла а яра.\nЦхьа стаг а вацара гуш.\nИ шиъ дуккха а вовшах хьирчира лайлахь. Юха суна сайн ваша цунна тIехь Iаш гира, цунна юьхь тIе хIума етташ. ТIаккха оцу кIанта мохь хьоькхуш хезира суна. Суна уллохь лаьттина цуьнан накъост ведира: «Собарде ашшимма, шун болх оха бийр бу хьуна, хIинцца бераш а далийна», – олуш соьга.\n«Даладе ахь, даладе ахь!» – элира ас, иза ведча, гуттар майра а ваьлла.\nВукху кIанта чIогIа мохь хьоькхура. Воьлхура иза. Нене а кхойкхура.\nЦхьа йоккха стаг кхечира тхуна тIе.\n«И ши кIант хьенан ву?» – хаьттира цо соьга.\n«ТIехь Iашверг сан ваша ву!» – элира ас.\nТIаккха йоккхачу стага шегара гIаж туьйхира сан вешина масийттазза, дов а деш.\nЮха оцу кIантана тIера лош дIа а дохуш, сан вешина дов а деш, дIаяхара иза.\nКIанта, велха а воьлхуш, мохь беттара гена мел вели а: «Собарде ахь, хьуна-м ас йоьттуьйтур ю хьуна… Мича вер ву хьо?!» – бохуш.\nТхойша дикка схьа гена ваьлча: «Керим, ахь цунна дика-м йиттира хьуна!» – элира ас, велавала а гIерташ.\n«Суна гIо хIунда ца дира ахь?» – хаьттира Керима.\n«Со хьан киншкаш лаьцна лаьтташ ма вара!» – элира ас, дIа хьалха а оьккхуш Керимна.\nЦул тIаьхьа суна тхайн директоран йоI езаелира, Анджела. Соьга и цIе нийса яккха а ца лора цкъа а. Анджела сан классехь яра. ЧIогIа цIена лелара иза тIехь. Дика а доьшура. Со а велира тIаккха цIена лела. Гуттар куьзгана хьоьжура со, ишколе вахале а, чувеъча а.\n«КIант, ахь хIун леладо! Куьзга ца гина хьуна!» – олура нанас, ша муха кхета еза а ца хууш ас лелочух.\nХIума мосазза юу цергаш юьлура ас, корта а буьлура хIора дийнахь, сайн ботинкашна крем а хьокхура, цкъа а ца хьаькхна долу. Цхьа воккха хила лаьара-кх суна, вон а ца лелаш, кхийса а ца луш. Юха сайн товалар, воккха хилар Анджелина гойла а лаьара чIогIа. Юха цунна ца гича, хала а хетара. Класса чуйоьдуш а, арайолуш а некъ буьтура ас цунна, суо гIиллакхе юьстах а соцуш.\n– Какой ты интеллигентный! – элира цо соьга цкъа, дуьххьала цкъа. Кхин ца элира иза а, оццул суо гайта гIертташехь.\nАнджелина тIехьарчу парти тIехь Iаш волчу Iисас, цуьнан билзиг гIантан букътухургах дIадихкина хиллера, цунна хаа а ца хоуьйтуш. Шега хаьттича, хьалагIоттуш йолу Анджела, корта тIехьа а боьдуш, охьакхийтира. Цунна ца хиира шена хилларг. Тхо а дисира цIеххьана доьхна, хIун ду а ца хууш.\nТIаккха Анджелига мохь белира, шен билзиг дихкина гича. Iиса, хьала а иккхина, ведира, Раиса Лечиевна (тхан хьехархо) кхетта ялале.\nУггар халох ас лайра иза, Анджеласчул а халох лайра. Суна лата лаьара Iисах. Юха со гучуваларна а кхоьрура. Кхоьрура, берашна со Анджела езаш вуйла дIахаарна. Иза ас сайца лелош дара, буьйсанна, юргIан кIелахь бен дийца а ца ваьхьаш сайга а.\nТхан нана МартантIе оьхура цхьацца хIума йохка. Котамаш а, кIалд а, бIараш а кхоьхьура цо дохка. Наггахь хIума а ца йохкалуш, цIа йогIура. ТIаккха тхан чохь сингаттаме а хуьлура чIогIа.\nЦхьана дийнахь, хьо ван веза соьца, Халид, котамаш йохка, элира нанас.\nСайна ца хезна кеп хIоттийра ас, котамийн цIе яьккхича.\nНанас юха а элира.\nСуна чIогIа ца лаьара цуьнца ваха.\nСо муха воьду котамаш йохка, со йоI а яц кхин, я лай а вац.\nГIуллакх ца хилира – вигира со нанас. Шоьтан дийнахь дара иза, исс сахьт доллуш. Со автобусна билеташ духкучу цIийнна тIехьа а ваьлла лаьттара, котамашна уллохь, цхьана бIаьргаца ишкол а ларъеш. Ишкол дIахьаьжча гуш яра.\n– Халид, мичахь ву хьо! Ахтобус йогIу, – кхайкхира нана.\nИшколан горгали а бийкира, «зар-р-р» аьлла.\nАвтобус саццалц собар ца деш, котамаш а эцна дIахьаьдира со, уггар а хьалха тIехаа дагахь. НеIарш къевлина хиллера. Ши сетка цхьана буйна а лаьцна, мукъачу куьйга неI туьйхира ас. Схьа ца йоьллура.\nШофер волчу дIаведира со тIаккха. Со шоферна тIекхачале неIарш еллаелира.\nТIаккха сихха схьаведира со.\nЗударий бара тIебуьйлуш. Со юккъехула чугIоьртира царна, корта охьа а таIийна, аьрру куьйга сетканаш а текхош.\n«Къакъ-къакъ», – аьлла, мохь белира котаме.\n«Котам йоьду хьан, кIант!» – элира цхьана зудчо.\nСо юхахьаьжча, бихкинчу когаш тIехь кхийсалуш, тIемаш а лестош, ворта а яхйина, ишкол йолчухьа хьаьдда йоьдура котам, нахах къехка а къехкаш.\nСайн са мел ду тIаьхьаведира со, кхин дIаса а ца хьожуш.\nЛаца ца лора.\nКотам мелхо а лаьттара хьалаийалора, тIемаш а лестош.\n«Вайн классера Хасаев… Хасаев, ов-вай, хьахь-хьахь-хьа… Йоьду хьуна, айлуш ю хьуна, кема хуьлуш ду хьуна, Хасаев… Ха-ха-ха, хиъ-хиъ», – аьзнаш, бен-бен аьзнаш.\nЗудабераш. Анджела. Суна мел ца лиънера, мел ца лиънера. «Со хьан нана ма ю, и хIун ду, суна ца лаьа, бохург!» – «Ас бегаш бора, нана, ас бегаш ма бора, хала ма хетахь…»\n«Дап-даллап», – цхьанна тIекхета со.\nМохь болу: «Iаьй-й-й».\nЖима йоI Iуьллу аркъал, ченашлахь, кIайн фартук а йолуш.\n«Ши бIаьрг бац хьан, боьха хIума! Хьайн дала хIаллакве хьо», – соьга боху.\nСо хIумма а ца гуш лаьтта, пIелгийн баххьел хиш а оьхуш, вега а веш.\n«Къакъ-къакъ», – хеза геннара.\nСо дIахьожу. Котам го, цхьамма ши ког а лаьцна, бертал охьакхозуш. ЗIок а ю гIаьттина, тIемаш – охкаделла.\nАс корта хьалаойу. Керим ву. Сан ваша. Сан воккхах волу ваша.\n– …Шуьша хIинца а дIа ца дахнера… вай, воьлхуш вац хьо! Хьуна хIун хилла, мичахь ю нана? Вало, дIавоьду вайша, – иза шек а вацара. Цунна бен а ца хетара.\nИза котам дIаса а лестош, сан белаш тIе куьг а диллина, ишколана хьалхахула меллаша охьаволавелира, ша бен кхузахь стаг а воцуш санна.\nСуна цхьа тамашийна атта хилира тIаккха. Сайца дада ву моьттира суна, Керим а воцуш, я и ший а цхьаьний.\n– Керим, со кхин цкъа а воьлхур вац хьуна! – элира ас.\n– Хьо хIунда воьлху, – элира Керима, – велха оьшуш ма дац!\n– Со кхин воьлхур вац хьуна! – элира ас юха а.\n– Велха ма ца оьшу, эхь хета оьшуш ма дац. Дийлича хIун ду бераш! ХIумма а дац-кх. Дийлийтахь. Хьайн ненаца базара воьдуш ву-кх хьо, кхин хIумма а дац! – Иза со автобус тIе а ваьккхина, нене вист а хилла, дIаволавелира. Суна букъ гира цуьнан, автобус чуьра дIахьаьжча. Воккхачу стеган санна, цуьнан паргIат болар, цо меллаша дIасалестон куьйгаш.\nСо тIехьа а ваьлла, охьахиира. Некъацара дитташ уьдура дуьхьал.\n– Иза сан ваша вара хьуна! – элира ас сайна уллохь Iачу кIанте. Кхаъ боккхуш санна элира, вела а велла.\n– ХIа? – цо бIаьрнегIарш туьйхира.\n– Сан воккхахволу ваша вара хьуна иза! – элира ас юха а. – Сан ваша вара хьуна…\nИза вист а ца хилира.\n1 Кхайкхо лазар – туберкулез.\nОрга №7. 2019. Эл. кеп.


Лаьцна латточу Соьлж-ГIаларчу бакъонашларъяран "Мемориалан" декъан куьйгалхочо Титиев Аюба кехаташ дахьийтина Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран а, Талламан комитетан куьйгалхочун Бастрыкин Александран а, ФСБ-н директоре Бортников Александран а цIарах. "Кавказ.Реалии" портало бо и хаам. Цаьргахь ю документан копи а.\nТитиевс шен кехата тIехь яздо, шена дуьхьал даьккхина гIуллакх бух боцуш хиларх а, шен машенчу наркотикаш полисхоша кхийсина хиларх а. Бехк тIе ца лоцу бакъонашларъярхочо.\n"Нагахь ас бехк сайна тIе лацахь, хаа ду, кхерамашца, шантажца, ницкъбина тIелацийтина хилар", - яздо Титиевс.\nМаршо Радионо яздира, кху беттан 9-чохь Нохчийчохь "Мемориалан" Соьлж-ГIаларчу декъан куьйгалхо Титиев Аюб лацарх.\n"Мемориалан" Нохчийчуьрчу декъан куьйгалхочуьнга Титиев Оюбага официалан кепара бехк кховдийна боккхачу барамехь наркотикаш лелорна аьлла. Шеларчу гIалин кхело сацам бан беза иза кхин дIа талламан изоляторехь витарх лаьцна. Цунах лаьцна хаам бина "Интерфаксе" "Мемориалан" кхеташонан куьйгалхочо Черкасов Александара.\nШеларчу изоляторехь латточу бакъонашларъярхочунна Титиев Аюбана лоьраш тIе ца буьту. Медицинан чоь яц изоляторчохь, цуьнан гIуллакх толлучуьнгара бакъо ца хилча йиш яц шайн бохуш, лор ца кхачаво Титиевна тIе аьлла, дийцина цуьнан адвокаташа.


Хьога хаьттача доттагIал фуд? — Сердало\nХьога хаьттача доттагIал фуд?\nХIара сага вахаре ба доттагIал леладу нах. Берий беша дIадолалу из цхьаболчар, дIахо ишколе, иштта кхы дIахо йодача хана а.\nДоттагIий башха ба. Тешаме вола доттагIа доккха совгIат да сага. Дукха хIама хул духхьал доттагIчунга мара дувцаргдоацаш. Дика доттагIа веша когаметта ва. Цудухьа, тхо хьежар, ГIалгIай мехка бахархошта доттагIалах фу хетт:\n– КIоарга чулоацам болаш дош да «ДоттагIа» яхар. Сога хаьттача доттагIа тешаме хила веза, новкъостал эшача хана, эшаш дола гIулакх де кийча волаш. Тешам – доттагIала кертера дакъа да.\n– ДоттагIа сога хаьттача хIама хьаийккхача метте сона уллув латтаргвар ва. Сона новкъостал де кийчвар ва.\n– ДоттагIал сога хаьттача хьога во деча хьона новкъостал деш вола саг уллув хилар да. Миччахьа хьо вале а хьо цунга кхайкача новкъостал де кийча вола саг ва из.\n– ДоттагIал да хьога гIайгIа еча, хьоца из екъа саг хилар, хьона дикадар хилча дегчура гIадгIоргвола саг хилар.\n– ДоттагIал да эггара хьалха шоайла лоархIам хилар. МоллагIча хана уллув отта кийча хилар а доттагIал да.\n– ДоттагIал да фуннагIа моллагIа мара ца хиларах, новкъосто шийгара гIулакх дийхача цун оарцагIа вала кийча хилар, цун гIо дар.\n– ДоттагIал да, хьа са дIадала кийча волаш, дуне дохарах хьох тешаш вола саг Iа лархIар, лоравар. ДоттагIал да, хьа бала, е кхаъ бувца саг хилар, вахара халонаш тIакхаьчача хьона балам гIортабаь хьо Iовужийтаргвоацаш, воша санна дукхавезаш, масса хана хьона уллув волаш, хьа новкъост хилар.\nДоттагIал да меца а хього хьо хилча шийгара хьона баа кхача е мала хий далар. ДоттагIал да хьога – бала ккхаьчача из бала дIабувца хьа новкъост хилар.\n– ДоттагIий дукха хулаш бац. Наггахьа – цаI е шиъ мара хилац сага вахаре доттагIа. Вожаш дIахо бараш хьа новкъости ба хьоца моллагIа дика а во а декъаш. Дикача доттагIчунга кхоачаргдолаш хIама дац. ДоттагIал да аьнна хетт сонна, сай сих санна со тешаш волча сагацара дар. МоллагIдола хIама аз тешаме дергдола саг, сона хьалхара аз мо уйла ергйола саг ва доттагIа. Амма цуж моргаш чIоагIа кIезига ба укх дунен тIа.\n← Венначул тIехьагIа цIи хазийтар\nНАЬНА КЪАХЕТАМ →\nСлово о книге Кавказцы. 1750-1820


Амина — Википеди\nБоьршачун шала цӀе\nйолалуш йолу «Аминат»\nберриг яззамаш «Аминат»\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Амина (маьӀнаш).\nА́минат (Ӏаьр. آمنة), Ами́на (Ӏаьр. أمينة) — Ӏаьрбех яьлла зударийн цӀе.\nАмина цӀе дукха йолу мехкаш.\nГӀарабевлла цӀархой[нисъе бӀаьра | нисъе]\nАминат бинт ВахӀб — Мухьаммад пайхамаран нана.\nАмина (паччахь-аьзни)ceen — бусалба тӀемало, XV бӀешеран Нигерин Заззауceen эмиратера хауса къоман паччахь-аьзни.\nАмина Ӏабдалла Арраф аль-Ӏумари — харц цӀе, кхоьллина американ маршонан боламан жигархочо Тома МакМастера.\nАминат Масхадова - еза атлетикан а, паргӀата кепар латаран а яхьаллонашкахь дакъа лоцуш йолу хьалхара нохчийн йоӀ, Российн спортан говзанча, масийттаза Российн еза атлетикан чемпионатийн а, турнирийн а толамхо а, совгӀатхо а.\nАмина ас-Садр - Ӏиракъан шиӀийн политикан а, юкъараллин а гӀуллакххо, яздархо, публицист, зуда-Ӏилманча, исламан ӀилманашкахьмуджтӀахид тӀегӀане кхаьчна, Мухьаммад Бакир ас-Садран йиша а, накъост а, Мукътада ас-Садран ден йиша.\nАмина Умурзакова - театран а, кинон а актриса, Кхазакхийн ССРн Хьакъдолу артист (1958), Кхазакхийн ССРн халкъан артист (1965).\nАминат Абдулманапова - советийн а, российн а саьрхьойн поэтесса, прозаик, гочдархо, журналист, публицист. ССРС яздархойн Союзан декъашхо 1991 шарахь дуьйна. Российн журналистийн Союзан декъашхо 2000 шарахь дуьйна.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Амина&oldid=2840681»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 28 январь, 04:58.


www.islamannur.org - ЖоьжагIатин цIеран Iазап\nЖоьжагIатин цIеран Iазап\nХастам бу Аллах1ана, хастам бан Ша хьакъ а, ох1ла а волчу, Шен халкъанна бекхам бийр болуш волчу, бекхам бу и - Цуьнан комаьршаллийна а, нийсонна а юккъехь лелаш болу.\nТоьшалла до аса кхин Дела цахиларца, Ша цхьаъ бен воцу Аллах1 воцург, Шен хьукмехь а, паччахьаллехь а Шеца накъост а, декъашхо а воцург. Юха а тоьшалла до аса, Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а хиларца, Цуьнан халкъах уггаре сийлахь волу. Аллах1а къинхетам а, маршо а йойла цуьнах а, цуьнан гергарчарех а, цуьнан асхьабех а, цо еанчу нийсонна т1аьхьа мел ваьзначух а.\nХ1ай, нах! Лекхачу Аллах1ах кхера, жоьжаг1атин ц1арах а кхера, имансизашна (я керстанашна) кечйина йолчу. Муьт1ахь хила Аллах1ана а, Цуьнан элчанна а, къинхетам бан тарло шух.\nЖоьжаг1атан ц1арах кхера, Аллах1ана муьт1ахь хиларца а, Цо аьлларг дарца а, Цо цамагийначух лардаларца а, х1унда аьлча, жоьжаг1атин ц1арах хьалхадовла некъ бац шуна иза бен.\nЛарло ц1арах - х1аллакьхиларан х1усам ю и, ирс дойуш х1усам ю и, декъаза х1усам ю и, баланийн х1усам ю и, г1айг1анийн х1усам ю и, бохаман х1усам ю и, 1азап а, бала а хьоьгуьйтуш х1усам ю и, кхардаман а, юьхь-1аьржонан а х1усам ю и, сийсазлонан х1усам ю и, Аллах1ах а, эхартан дийнах а цатешачийн х1усам ю и. Цу чуьра бахархой хир бу Лекхачу Аллах1а кхоьллинчу халкъах уггаре вониш, шайт1анашха а, царна т1ахьабаьзначеха а болу.\nАллах1а – Лекха ву И - аьлла, иблисега къамел деш:\nص:84‘85.(فَالْحَقُّ وَالْحَقُّ أَقُولُ. لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ)\n«Х1ан, х1ара бакъдерг ду шуна! Бакъдерг бен Со олуш вац. Жоьжаг1ати юзанза юьтур яц Аса хьоьх а, хьуна т1аьхьа мел баьзначех» («Сод»: 84,85).\nПир1унан а, Х1аманан а, Къарунан а, Убай бин Халфан а х1усам ю и, уьш боцчу а халхкъан юкъара нахана 1азап латтийначу 1азапхойн а х1усам ю и, ницкъбархойн а, зуламхойн а, г1елоярхойн а х1усам ю и, дог-ц1ена боцчийн а, хьарамло лелочийн а, къинош долчийн а, телхинчийн а, эхь доцчийн а х1усам ю и.\n1абдуллах1 бин Убаййан а, кху умматера ямартхошха а, мунепакъашха а йолчу, цуьнан тобанан х1усам ю и. Х1орш бу цу чуьра бахархой - керстанаш а, телхинарш а, зуламхой а, тилларш а, мунепакъаш а, ямартхой а шаьш хилла болу.\nЦеран меттиг мичахь ю аша хеттахь, угтаре бухарчу к1оргенехь ю и, 1аламийн Далла уггаре генахь ю и, Аллах1ан 1азапан х1усам ю и, Аллах1ан къинхетамах генаяьккхина х1усам ю и, Аллах1ан гергарчийн х1усамах генаяьккхина х1усам ю и.\nЦу 1адочу къематдийнахь схьаялор ю и жоьжаг1ати, тесна къузткъей итт эзар дуьрста а йолуш, х1ора дуьрста лаьцна къузткъей итт эзар малик а долуш, и ийзош хир ду уьш цу махьшар майдане. Къиза ю цуьнан йовхо, бух а бу цуьнан к1орга.\nЦуьнан тоьшалла бакъдолу хьадис ду. Пайхамара (Аллах1ера къинхетам, маршо хуьлда цунна) аьлла:\n((ناركم جزء من سبعين جزءا من نار جهنم)) قيل: يا رسول الله إن كانت لكافية‘ قال: ((فضلت عليهن بتسعة وستين جزءا كلهن مثل حرها)) رواه البخاري (3365)‘ومسلم (2843)‘والترمذي (2589)‘ وأحمد(27342) .\n«Шун ц1е (дуьненчуьрниг) жоьжаг1атин ц1еран кхузткъей итт декъах цхьа дакъа бен дац». Цхьамма хаьттина: Х1ай, Аллах1ан элча, дуьненчуьрниг хилча а тоьаш ма-яра. Цо аьлла: «Цул а кхузткъей исс дакъа совъяьккхина и, царех х1ора дакъа а и санна (дуьнен чуьра ц1е санна) довха а долуш» (Бухарис, Муслимас, Тирмизис, Ахьмадас дийцна и).\nعن أبي هريرة رضي الله عنه قال: كنا مع رسول الله صلى الله عليه وسلم إذ سمع وجبة فقال النبي صلى الله عليه وسلم: ((أتدرون ما هذا‘ قلنا: الله ورسوله أعلم‘ قال: هذا حجر رمي به في النار منذ سبعين خريفا فهو يهوي في النار الآن حتى انتهى إلى قعرها)) رواه مسلم (2844).\nАби Х1урайрата, Аллах1 реза хуьлда цунна, аьлла: «Тхо Аллах1ан элчанца цхьаьна а долуш, лапъаьлла цхьа г1овг1а хезира тхуна. Пайхамара, Аллах1ера къинхетам, маршо хуьлда цунна, хаьттира: «И х1ун дара (и х1ун г1овг1а яра) хиирий шуна?». Оха элира: «Аллах1 а, Цуьнан элча а ву-кха диках хуург. Цо элира: «Жоьжаг1атичу кхоьссина т1улг бара и, кхузткъей итт шо хьалха дуьйнна, х1инццалц цу чу оьхуш лаьттина и, буха кхаьчна ца болуш, х1инца кхечи и буха» (Муслимас дийцна и).\nوفي الصحيحين عنه صلى الله عليه وسلم أنه قال: ((يقال لليهود والنصارى – وهم الذين يتسمون الآن بالمسيحيين - : ماذا تبغون؟ فيقولون: عطشنا ربنا فاسقنا‘ فيشار إليهم ألا تردون‘ فيحشرون إلى جهنم كأنها سراب يحطم بعضها بعضا‘ فيتساقطون في النار)) رواه البخاري (4581)‘ ومسلم (182).\nШина а «Сахьихь» жайнахь хьадис ду, пайхамара, Аллах1ера къинхетам, маршо хуьлда цунна, элира аьлла: «Жуьгташка а, керстанашка а эра ду: «Х1ун эшара шуна?». Жоп лур ду цара: «Тхан Дела! Хьагделла тхо, хи малийтахьа тхоьга». Т1аккха хаам бийра бу цаьрга, хит1е дуьйла шайна аьлла, жоьжаг1атина хьалххахь д1агулбийра бу уьш, царна йилбазг1ала санна хеталуш йолчу, ша-шен юуш, т1аккха, цу чу эгар бу уьш» (Бухарис (4581), Муслимас (182) дийцина и).\n(وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا) مريم:86\n«Къинош дерш лохкур бу Оха жоьжаг1ате, (ч1ог1а хьагделла бежанаш а, эмкалаш а) хи т1е лохкуш санна» («Марьям»: 86).\nХ1ай, Аллах1ан лаьш! Нехан хьал муха хир ду аьлла хета шуна, шовзткъей итт шарахь шайн когаш т1аьхь лаьттинчу, цу заманчохь цкъан цкъа а х1ума а ца йиъначу, цу хеначохь хин къурд а ца биначу, мацаллийна шайн до1ахаш а лилхинчу, мацаллийна шайн яххьаш а хаьддачу, хьогаллийна шайн кийранаш а баьгначу.\nЦул т1аьхьа жоьжаг1атин ц1ерга буьгур бу уьш, хи маларе хьаьгна а болуш. Амма карор дац царна шаьш цуьнга сатуьйсуш дола хи, жоьжаг1атин ц1е бен, чукхуьссур бу уьш цунна:\n(إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِيَ تَفُورُ) الملك:7\n«Уьш цига чу кхиссича, хезар ду царна кхехкачу хенахь цуьнан 1ехар» («ал-Мулк»: 7).\nЦаьрга йолчу оьг1азлонах а, дераллех а юьзна хир ю и Аллах1а Ша.\n(تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِا) الملك:8\n«Дераллийна эккха (ят1а) герга хир ю и» («ал-Мулк»: 8).\nТобанашкахь чукхуьйсур бу уьш цига, багалеярций, сийдоцург дийцарций, дов дарций, бехкаш дахарций т1еоьцур бу уьш цу чохь болучара:\n(كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ. قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلاَلٍ كَبِيرٍ. وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أصْحَابِ السَّعِيرِ. فَاعْتَرَفُوا بِذ َنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ) الملك:8-11\n«Цу чу тоба масазза кхоьсси а, цуьнан г1аролаша хоттур ду цаьрга: «Д1ахьедархой-элчанаш ца баьхкира шоьга?». Цара эра ду: «Х1аъ, д1ахьедархой-элчанаш бахка ма баьхкира тхоьга, амма харц бира оха (уьш), ала а элира оха: «Х1умма а ца доссийна Аллах1а (шуьга), ч1ог1а тилла ду шу». Цара эра ду: «Оха цаьрга ладоьг1на а, тхо кхетаме а хиллехьара, ц1ергахь хин болучарна юкъахь хир ма дацара тхо (тахана)». Шайн къиношна къера хир бу уьш. (Аллах1а Шен къинхетамах) гена бохийла ц1ергахь бахархой!» («ал-Мулк»: 8-11).\nХ1ара ду ц1ерга боьлхучу хенахь царна дуьхьала кхетан дерг: бехкбаккхар, лер, сийсазбар, дагахьбаллам бар, вас яр. Т1аккха дегнаш эт1ар ду церан г1айг1анна, дегнаш лелхар ду церан сингаттамна, до1ахаш лелхар ду церан халахетарна, кийрашкахь мелдерг дешар ду церан балийна. Амма цу дерригено бан цхьа а пайда хир бац царна.\nТкъа уьш цу чу кхаьчча-м, ма къиза 1азап ду-кха царна кечдина! Ма луьра та1зар ду-кха цаьрга хьоьжуш 1аш! Ма балане 1азап ду-кха уьш ларбеш!\nТ1оьхула охьа долчу 1азапо д1ахьулбийр бу уьш, когашна бухара хьала долчу 1азапо хьулбина къайла баьхна хир бу уьш:\n(لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللهُ بِهِ عِبَادَهُ يَا عِبَادِ فَاتَّقُونِ) الزمر:16\n«Ц1еран лабанаш хир ю царна т1оьхула, бухахь а хир ю царна лабанаш. Кхерам тоса Аллах1а цуьнца (цу дийцинчу 1азапаца) Шен лаьшна. Х1ай, Сан лаьш, кхоьрийла шу Соьх» («Зумар»:16).\nДаар хир ду церан жоьжаг1атичуьрчу диттах-заккъумах. Боьха дитт ду и, чам къаьхьа болуш, хьожа вон йолуш. Цуьнан суьртан ирчалло 1адош, нуьцкъах даор ду царна и, лаъмаза къурдаш дойтур ду цаьрга цуьнан, ца деззашехь, боьха хетташехь. Ва амма, цу дериггене ца хьоьжуш, дааре тевжар бу уьш, ч1ог1а къиза мацбелла хиларна, ткъа диъча, барстор а бац цо уьш, дилха а дуьллур дац цо царна т1е, мацалла д1а а йоккхур яц цо церан.\nДелан элчано (Аллах1ера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла:\n((إتقوا الله حق تقاته‘ فلو أن قطرة من الزقوم قطرت في بحار الدنيا لأفسدت على أهل الأرض معايشتهم)) رواه الترمذي(2585)‘وابن ماجة(4325)‘وأحمد(273‘3126)‘وصححه العلامة الألباني رحمه الله في صحيح الجامع(5250).\n«Кхера ма-деззара Аллах1ах кхера, заккъум-диттах цхьа т1адам дуьненан х1ордашна чу божийча, лаьтта (т1аьхь бехачу) ох1ланан дахар дохор ма дара цо» (И хьадис дийцина Тирмизийс (2585), ибн Маджата (4325), Ахьмада (273, 3126), Албанийс (Дала къинхетам бойла цуьнах), бакъ хьадис лерина а ду и «Сахьихь ал-Джами1» ц1е йолчу жайнахь (5250)).\nШайн гайш шаьш юьзча цу боьхачу даарах, дилха ца дуьллучу даарах, мацалла юха ца йоккхучу даарах, ц1е летта дага дулур ду церан кийраш хьогаллийна, хих там лохур бу цара, орца доьхур ду цара:\n(وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ)\n«Цара хи дехча, лалийна дашах тера долу хи лур ду царна\n( يَشْوِى الْوُجُوهَ)\n(яххьаш йоттуш долчу), цу т1ера жижигаш охьа а эгош,\n(بِئْسَ الشَّرَابُ) الكهف:29\nМа вон малар ду-кха и» («Ках1ф»: 29).\nМер ду цара и, ца деззашехь, лаъмаза, ца бевлла, ч1ог1а хьагъеллачу эмкало санна, хи меларх ца юзуш йолчу. Цуьнах цара беш болу хин къурдаш церан кийра эгча, йоьхьаш а хедош кхочур ду и чу.\nХ1ара ду и церан малар, шен довхаллехь кхехкачу йоькех тера долу, ла хала хиларехь лаьллачу эчигах тера долу, хьожин боьхаллехь ноткъах тера долу.\nАллах1а, Лекха ву И, боху:\n(وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ. مِنْ وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَي مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ. يَتَجَرَّعُهُ وَلاَ يَكَادُ يُسِيغُهُ وِيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ) إبراهيم: 15-17.\n«Х1ора вухахьара волу нахана г1елойийриг эшамехь ву. Цунна хьалха (цуьнга хьоьжуш 1аш) жоьжаг1ати ю, мала а дийр ду цунна ноткъан хи. Къурдаш деш мер ду цара и, халла бен къурдаш ца далуш. Массо аг1ор валаран (бахьанаш) т1ех1уьттур ду цунна, амма лийра вац и, кхин а ду цунна хьалха ладезаш доккха 1азап» («Ибрах1им»: 15-17).\nТкъа церан духарх дерг дийцича, вон а, эхье а, кхардаме а, балане а духар хир ду церан:\n(قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ) الحج:19\n«Ц1еран кучамаш йорур ю царна» («ал-Хьадж»: 19).\nЦеран дог1мийн барамехь, цу духаро жоьжаг1атин йовхонах хьалха бохур бац уьш, мелхо а, сов йоккхур ю цо и марсаяларехь а, йовхаллехь а. Шиъ йовхо цхьаьна кхетар ю царна - жоьжаг1атичуьра ц1еран йовхо а, ц1ерах хадийна даьккхинчу духарийн йовхо а:\n(سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَي وُجُوهَهُمُ النَّارُ) إبراهيم:50\n«Церан духарш силамах хир ду, церан яххьех хьаьрчина ц1е а хир ю» («Ибрах1им»: 50).\nДаиман лаьтта долчу 1азапехь хир бу уьш, хедан боцчу баланехь хир бу уьш:\n(لاَ يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ) الزخرف:75\n«Цхьана минотана садо1ийла лур яц царна, (моссо диканах дог диллина) б1арзбелла 1ийра бу уьш цу чохь» («аз-Зухруф»: 75).\nЦеран дилха датта мосазза дели а, кхехка моссазза кхихки а, керла дилха дуьллур ду Аллах1а царна т1е, 1азап 1овшийтархьамма.\nБакъдолуш, Хьикмате а, Нуцкъала а ву Аллах1.\nЖоьжаг1атара ц1е лаг1ъяла герга мосазза яха а, д1аян герга мосазза яха а, латарехь сов йоккхур ю и Аллах1а:\n(كَلاَّ إِنَّهَا لَظَى. نَزَّاعَةً لِلشَّوَى. تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى. وَجَمَعَ فَأَوْعَى) المعارج:15-17.\n«Х1ан-х1а! Жоьжаг1атин ц1е ю и. Коьртан зорг (не1) ша схьадоккхуш йолу. Цо шена т1е кхойкхур ву, (Дела бакъ варха) букъ тоьхнарг а, (иман дилларха) д1авирзинарг а. Даьхний гулдина д1адиллинарг а» («ал-Ма1аридж»: 15-17).\nЦуьнан летаро, марсайийларо тоьттур бу уьш лаккха хьала:\n(كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ) السجدة: 20\n«Царна цу чуьра арабовла мосазза лии а, юха берзор бу уьш цу чу, эра а ду цаьрга: «1овша шайна ц1ергахь 1азап, шаьш харц дина дола» («ал-Садждат»: 20).\nТайп-тайпанара хир ду царна луш дола 1азап, цаьрга сацада1ийтархьамма. Т1аккха эра ду цара:\n(وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ). غافر:49\n«Жоьжаг1атахь та1зар хьоьгуш болчара эра ду жоьжаг1атин г1аролашка: «Шайн Делега до1а дайша, тхуна та1зар дайде алий, цхьана денна дай-дай а»».\nВаллах1и, 1азап даиман дайдаре сатуьйсуш хир ма бац уьш, я 1азап сацоре дог дохуш а, доьхуш а хир ма бац уьш, я цхьана сахьтана сацор доьхуш хир ма бац уьш. Цара доьхург: деккъа 1азап цхьана дийнахь дайдар хир ду-кха. Амма жоп лур дац царна маликаша бехк боккхуш бен, жоп лур дац царна маликаша эзар шо даьлча бен.\nМаликаша эра ду цаьрга, эзар шо даьллачул т1аьхьа:\n(أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ)\n«Шун элчанаш цабаьхкира шуьга, б1аьрла билгалонаш а йохьуш?» («Г1афир»: 49,50).\n1аламаташ а, аяташ а дохьуш элчанаш цабаьхкира шуьга?\nЦара эра ду: «Дера баьхкира».\nМаликаша эра ду т1аккха: «Кхайкха шайна, керстанийн кхайкхам жоп лур доцу кхайкхам бу; х1унда аьлча: цара а ца делира элчанашна жоп, дуьненчохь цара цаьрга Аллах1ан новкъа нисбаларе кхайкхинчу хенахь, дуьнен чохь Далла г1уллакх а, 1ибадат а даре цаьрга кхайкхинчу хенахь.\nТ1аккха баларе сатосур ду цара. 1азапан ч1аг1алла ца лалуш, 1азапан хало совъяьлла, эра ду цара:\n(يَا مَالِكُ) «Х1ай, Малик; жоьжахатийн г1аролан ц1е ю и: (لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبَّكَ) Дайъина д1адаха алахьа тхо хьайн Делега», х1аллакде алахьа тхо, 1ожалла е алахьа тхан. Цо эра ду цаьрга: (إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ) «Абадаллац (даиман) 1ийра ду шу цу чохь» (лан а ца леш).\nМаликаша эра ду цаьрга:\n(لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ) الزخرف:77‘78.\n«Оха бакъо ма еара шуьга, амма шух дукхах болчарна цайийзир-кха и бакъо» («аз-Зухруф»: 77,78).\n(كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ) البقرة:167\n«Цу кепара д1агойтур ду царна Аллах1а цара мел лелийнарш‚ уьш царна г1айг1ане хилла. Жоьжаг1атара ара а бевра бац уьш» «Бакъарат»: 167).\nТ1аккха боьрзур бу уьш 1аламийн Далла т1е, Сийлахьаллин а, Вокхаллийн а, Нийсонан а да ша волчу, эра ду цара:\n(قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ. رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ)‘\n«Цара эра ду: «Тхан Дела! Тхан дакъазалло к1елдитна-кха тхо, тилла нах а хили-кха тхо. Тхан Дела! Кху чуьра арадахахьа тхо. Нагахь тхо къинош даре юхадерзахь, т1аккха, баккъала а, зуламхой хуьлу хьуна тхо».\nЦаьрга эра ду т1аккха т1ех Хьикматечо:\n(قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ. إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِى يَقُولُونَ رَبَّنَا ءَامَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ. فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِى وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ) المؤمنون:106-108.\n«Цо эра ду: «Цу чохь диса (1е) шайна, кхардамца, къамел ма-де Соьга! Бакъдолуш, Сан цхьа лаьш бара олуш: «Тхан Дела! Иман диллина Оха. Ткъа гечде Ахьа тхуна, къинхетам а бе, къинхетамечарех диканиг ма-вай Хьо». Ткъа шу кхаьрдира царех, уьш бахьанехь Сан хьехам шайна бицбаллалц. Дела а дийлира шу царах» («ал-Муъминун»: 106-108).\nХ1ай, Аллах1ан лаьш!\nАллах1ан элчано, Аллах1ера къинхетам, маршо хуьлда цунна, аьлла:\n((إن أهون أهل النار عذابا من له نعلان وشراكان من نار يغلى منها دماغه كما يغلى المرجل (القدر) ما يرى أن أحدا أشد عذابا منه وإنه لأهونهم عذابا))رواه البخاري(6562).\n«Жоьжаг1атин ох1ланах уггаре дай 1азап дерг, ц1еран ши мача а, ши бахтар а дерг хир ву, цара цуьнан коьрта хье а кхехкош, яй ма-кхехккара, цунна хетар дац, шеначул ч1ог1а цхьанненна 1азап луш. Баккъалла а, цу чохь болчех уггаре дай 1азапехь верг хир ма-ву и» (Бухарийс дийцна (6562)).\n((يؤتى بأنعم أهل الدنيا من أهل النار‘ فيصبغ في النار صبغة – أي: يغمس فيها – ثم يقال: يا ابن آدم‘ هل رأيت خيراً قط؟ هل مر بك نعيم قط؟ فيقول: لا‘ والله يا رب)) رواه مسلم (2807)‘ وأحمد (12699‘13248).\n«Жоьжаг1атин ох1ланах волу, дуьненчохь уггаре ирсе (зовкъе) ваьхнарг схьавалор ву, жоьжаг1атичу а 1оьттина, (сихха хьала а ваьккхина), т1аккха хоттур ду цуьнга: «Х1ай, Адаман к1ант! Цкъа дика гиний хьуна? Цкъа ни1матан чам хиъний хьуна?». Жоп лур ду цо: «Х1ан-х1а, Валлах1и ца гина-кха, сан Дела»» (Муслимас (2807), Ахьмада (12699, 13248) дийцина).\nБаккъалла а, Валлах1и, дицлур ма ду цунна, дуьненчохь шега мелкхаьчна долу дика, шегахула т1ехмелдаьлла ни1мат, ша мелхьегна долу зовкх, цкъа бен ц1ерга 1оьттина воццушехь а. Ткъа муха хир ду цуьнан хьал, абадаллац цу чохь 1авезаш и хилча, цкъан цкъа а цу чуьра ара а ца волуш?\nАллах1а, Леккха ву и, боху:\n(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلاَ لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا. إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللهِ يَسِيرًا) النساء:168‘169\n«Баккъала а, Делах цатешнарш а, зулам динарш а, гечдийр дац царна Аллх1а, я цхьана ялсамане боьдучу новкъа а буьгур бац Цо уьш, жоьжаг1ате боьдучу новкъа бен, цу чохь уьш абаделлац 1ийра бу. Иза Аллах1ана хала а дац» («ан-Нисаъ»: 168, 169).\n(وَمَنْ يَعْصِ اللهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا) الجن:23\n«Аллах1анна а, Цуьнан элчанна а 1еса хиллачунна, кечйина жоьжаг1атин ц1е ю, уьш цу чохь абаделлац 1ийра бу» («ал-Джинна»: 23).\n(إِنَّ اللهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا. خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لايَجِدُونَ وَلِيًّا وَلاَ نَصِيرًا. يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِى النَّارِ يَقُولُونَ يَلَيْتَنَا أَطَعْنَآ اللهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولاَ. وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّآ أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَآ فَأَضٌّلونَا السَّبِيلاَ. رَبَّنَا ءَاتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا) الأحزاب:66-68.\n«Баккъалла а, не1алт аьлла Аллах1а имансизашна (керстанашна), ц1е а кечйина царна. Абаделлац цу чохь хир бу уьш, доладийриг я г1оьнча карор вац царна. Церан яххьаш жоьжаг1атахь хоьрцучу дийнахь эра ду цара: «Аллах1анна а, элчанна а муьт1ахь хилла делира вай!». Кхин а эра ду цара: «Тхан Дела! Тхайн къаношна а, элашна а муьт1ахь хилира тхо, цара тилий-кха тхо нийсачу некъах. Тхан Дела! Шозза алсамадаккхахьа царна 1азап, т1ехдоккха не1алт а алахьа царна»» («ал-Ахьзаб»: 66-68).\nЯ, Аллах1! Жоьжаг1атах хьалхадаха Ахьа тхо, ялсаманичу а дахийта Ахьа тхо, дика диначийн а, Хьайха кхийриначийн а х1усамаш шаьш йолчу, геч а де Ахьа тхуна, тхан дайшна-наношна а, берриге бусалба нахана а.\nГечдийриг, Къинхетам бийриг Хьо цхьаъ ву-кха, тхан Дела!


Нальчикан хӀост — Википеди\nбаьццара лан, юкъахь ши корта болу Эльбрус, цунна тӀехьара кхета сирла-сийна малх\nНальчик гӀалин хӀост — ГӀебартойн-Балкхаройн республикин коьрта шахьран Нальчик гӀалин сийлаллех цхьаъ ю. ХӀинцалера хӀост тӀеэцна Нальчик гӀалин гуонан меттигерачу ша-шена урхаллин кхеташонан 2011 шеран 16 сентябрара № 416 йолу сацамца.\n2 Бух бийцар\nДетин аренехь, лахахь а агӀонашкахь а сирла-сийна базанан кочарца гуо бина — зӀакарш хьалаерзийна баьццара лан, шена юкъахь лахара ах хьалабаьлла сирла-сийна шорло зӀаьнарш йолу малх, дуьхьала детин ши корта болу лам.\nБух бийцар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЛан — гуонахьара лаьмнийн ах хӀоз юкъахь латтаран гӀалин историн сийлалла. «Нальчик» дашо орамера къаьмнийн маттахь билгалдоккху «лан».\nШи корта болу Эльбрус — ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин сийлалла, цуьнца цхьаьна республикин коьрта шахьран а. Лаьмнаш – абаден, цӀоналлин, ша-шен довза гӀертаран, дог иракарахӀотторан, тӀехьажамаллин сийлалла.\nЗӀаьнарш — лан серла а доккхуш, Эльбрусан баххьашна тӀехьара хьаладуьйлу некъаш, цуо гойту кхолларан ницкъ, кхоллраллин энерги, синмехалла серладалар. ЗӀаьнарийн лакхара цергийн кепара декъо гойту 19 бӀешарахь хилла Нальчикан чӀагӀо. ЗӀаьнарийн сирла сийна бесо гойту Нальчик курортан сий айина дарбанан минералан хин хьосташ (гӀалахь долу 18 минералан хьост тайп-тайпана физикин-химин хӀоттам а болуш).\nДетин (айсийна) базанан геннаш — гӀалин ша-кепара зияратан карточка. Муниципалан унитаран зеделла-гайтаман юьртабахаман предприяти «Декоративан культураш» — ЛДП мехкашка а, Россе а детин базанан маргӀалаш латториг.\nСелекционеран Ковтуненко Иван Порфирьевичан республикин хьолашкахь Къилбаседа Америкехь бен ца кхуьу айсийна базанаш кхиоран хьесап кечдарна, Пачхьалкхан совгӀат делира. Тахана Нальчикера айсийна базанаш — Москохара ЦӀен майданара Кремлан пенашна уллехь, Мамайн Барз тӀехь, Брестан гӀопан пенашца ю.\nсирла сийна — хӀудика хилар, цӀоналла, сий, сийлалла;\nбаьццара — синмехалла, кхиар, карладалар, догдохийла;\nкӀайн (детин) – цӀоналла, серло, бакъдерг.\nРешение Совета местного самоуправления городского округа Нальчик Кабардино-Балкарской Республики 16.09.2011 № 416 «О гербе и флаге городского округа Нальчик»(ТӀе цакхочу хьажорг)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нальчикан_хӀост&oldid=6571030»\nРоссийн гӀаланий хӀосташ\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 2 сентябрь, 10:20.


ЛЕКХА ХИНВОЛЧУ АЛЛАХIАНА ХАСТАМ БАРАН ЖАЙНА - Имам Нававийн "Ал-Азкар" жайни юкъара\nЛЕКХА ХИНВОЛЧУ АЛЛАХIАНА\nХАСТАМ БАРАН ЖАЙНА\nЛЕКХА ХИНВОЛЧУ АЛЛАХIАНА ХАСТАМ БАРАН ЖАЙНА\nЛекха хинволчу АллахIа аьлла: [Ахь ала: хастам бу АллахIана, салам-маршалла ду Цо хаьржина болчу Цуьнан лайшна]. (Сурат «Ан-Намл» 59 айат).\nКхин а аьлла лекха хинволчо: [Ахь ала а ала: хастам бу АллахIана, Цо гойтур ю шуна Шен билгалонаш]. (Сурат «Ан-Намл» 93 айат).\nКхин а аьлла лекха хинволчо: [Ахь ала а ала: хастам бу АллахIана, (Шена) бер ца лаьцна волчу]. (Сурат «Ал-Исроъ» 111 айат).\nКхин а аьлла лекха хинволчо: [Ткъа нагахь санна аш шукр дахь (баркалла аларца) – Ас совдоккхур ду Шуна (Айса делларг)]. (Сурат «ИбрахIим» 7 айат).\nКхин а аьлла лекха хинволчо: [Ткъа аш хьахаве Со, Ас шу а хьахор ду тIаккха, суна шукр а де (баркаллийца), Соьца керстаналла а ма де]. (Сурат «Ал-Бакъарат» 152 айат).\nТкъа, хастам барца а, шукр дарца а омру деш долу а, цаьршинан дозалла дуьйцуш долу а айаташ дуккха а ду, девзаш а ду.\nВай дийцина Абу Давудан а, Ибн Маджатан а «Сунан» жайнашкахь а, «Сахьихь Муслим» кхочуш деш яздинчу Абу IаванахI Ал-Исфирóйúнийн «Муснад» тIехь а – – Дала къинхетам бойла церах – Абу ХIурайратера схьа – Дела реза хуьлда цунна – Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Алхьамду лиллáхI» а ца олуш дIадолийна долу маьIне гIуллакх беркатах хаьдда гIуллакх ду». Кхечу ривайатехь ду: «АллахIана хастам барца дIадолийна доцу маьIне гIуллакх…». Кхечу ривайатехь ду: «Хастамца долоза маьIне гIуллакх беркатах хаьдда ду». Кхечу ривайатехь ду: «Алхьамду лиллахI» а ца олуш долийна долу массо къамел беркат кIеззиг долуш ду». Кхечу ривайатехь ду: «БисмиллахIир-рохьманир-рохьим» а ца олуш дIадолийна долу маьIне гIуллакх беркатах хаьдда ду». И дешнаш дерриге вай дийцина Хьафиз Iабдул-Къóдир Ар-РахIáвийн «Ал-АрбаIýн» жайни тIехь, ткъа и хьадис дика хьадис ду.\nIелам-наха аьлла: яздархочо шен яздар дIадолош а, дешархочо а, хьехархочо а шайн дарс дIадолош а, хутIба дечо а, зуда йоьхучо а шайн къамел дIадолош а, кхидолу маьIне хIуманаш дIадолош а АллахIана хастам барца долор дика ду, мелехь ду.\nШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Суна деза а деза, дика а хета, стага ша шен къамел а, шена оьшуш долу кхидолу хIума а дIадоладале хьалха лекха хинволчу АллахIана хастам бар а, Иза – сийлахь а, лекха а ву Иза – хестор а, АллахIан Элчанна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – салават диллар а».\nХьуна хуийла, муьлхха а маьIне долу хIума дIадолош хастам бар дика хилар, вай ма-аллара. Кхин а, хастам бар дика ду яахIуманал а, молучу хIуманал а, хьоршам тохарал а тIаьхьа а, зуда маре йоьхучу хенахь а, иза маре юьгуш мах бечу хенахь а, нишкара араваьлча а. И меттигаш йовзийтар а, церах доьзна долу хаттарш а догIур ду шайн-шайн меттехь, лекха хинволчу Дала мукъа лахь, ткъа, нишкара араваьлча олуш дерг вай довзийтира хьалха, цуьнан дакъана юкъахь. Хастам бар дика ду, вай хьалха ма-аллара, жайнаш яздар дIадолочу хенахь а, хьехархоша шайн дарсаш долош а, дешархоша шайн дешар а, ешар а долош а, хуьлийла иза хьадис дешар, йа фикъхI ешар, йа кхидерг дешар. Ткъа цу гIулкхана уггар дика дош хIара ду: «Алхьамду лиллáхIи роббил-Iáламúн».\nРузбан ламазехь хутIба деш а, кхечу хутIбанехь а лекха хинволчу АллахIана хастам бар рукн ду (цуьнан цхьа бIогIам бу), цуьнца бен иза нийса хуьлуш а дац. Уггар кIеззиг долу важиб: «Алхьамду лиллáхI» алар ду, делахь а гIолий ду хестор совдаккхар. И хаттар кIорггера дуьйцуш девзаш ду фикъхIан жайнашкахь. Кхин а, иза Iаьрбийн маттахь хилар билламе ду.\nШен доIа «Алхьамду лиллáхIи роббил-Iáламúн» аларца дIадерзор дика ду, мелехь ду, иштта дика ду АллахIана хастам барца иза дIадолор а.\nЛекха хинволчу АллахIа аьлла: [Церан кхайкхаман (доIанан) чаккхе хир ю: «Хастам бу АллахIана, Iаламийн эла волчу»]. (Сурат «Юнус» 10 айат).\nАмма доIа АллахIана хастам барца а, иза хестош вазварца дIадолор – цуьнан тешалла догIур ду нийсачу хьадисера, жимма тIаьхьа, «АллахIан Элчанна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – салават дилларан жайни» юкъахь, лекха хинволчу АллахIа мукъа лахь.\nШена цхьа дика хилча а, йа шех цхьа вуо духакхетча а лекха хинволчу АллахIана хастам бар дика ду, мелехь ду, хуьлийла иза шена хилла, йа шен накъостана хилла, йа бусалба нахана хилла.\nВай дийцина «Сахьихь Муслим» тIехь, Абу ХIурайратера – Дела реза хуьлда цунна – схьа, Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – иза Къудсе вигинчу буса ши кад беана хиллера аьлла, чохь къаьркъа а, шура а йолуш. ТIаккха цо цаьршинга хьажа а хьаьжна, шура схьаийцира. ТIаккха цуьнга Жабраил-малийко – Делера салам хилла цунна – элира: «Хастам бу АллахIана, хьо нийсачунна тIенисвина волчу, ахь къаьркъа схьаэцна хиллехь хьан уммат тила а тилла, вочунна чудужур дара».\nВай дийцина Тирмизийн а, кхечеран а жайнахь, Абу Муса Ал-АшIарийгара – Дела реза хуьлда цунна – схьа, АллахIан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «АллахIан лайн цхьа бер делча, лекха хинволчу АллахIа Шен малийкашка олу: «Схьаийцин аш Сан лайн бер?» ТIаккха цара олу: «ХIаъ». ТIаккха Цо олу: «Схьаийци аш цуьнан деган кхачо?». ТIаккха цара олу: «ХIаъ». ТIаккха Цо олу: «Ткъа хIун элира Сан лайно?». Цара олу: «Хьуна хастам бира Цо, «Бакъдолуш вай АллахIан а ду, Цуьнга доьрзур долуш а ду» а элира цо». Лекха хинволчу АллахIа олу тIаккха: «Хьаладе Сан лайна ялсамани чохь цIа, «Хастаман цIа» алий цIе а тилла цунна». Тирмизийс аьлла: Иза дика хьадис ду.\nХастам баран дозалла дуьйцу хьадисаш дукха а, девзаш а ду, хIокху жайнин юьххьехь вай дийца а дийцира цхьадолу нийса хьадисаш, «СубхьаналлóхI» а, «Алхьамду лиллáхI» а аларан а, и санна долчу кхечу дешнийн а дозалла дуьйцуш долу.\nХорасáнера, тIаьхаьрчу хенахь хилла болчу вайн Iелам-наха аьлла: цхьана стага дуй баахь, лекха хинволу АллахI хастор ма ву ша, чулацаме долчу хасторашца, аьлла, - церах цхьаболчара: «уггар сийлахь хасторца» а аьлла – цо шен дуй кхочушбаран некъ иштта хIара алар бу: «Хастам бу АллахIана, Цуьнан ниIматашка кхочуш болу, Цо уьш совдахарх терра болу». Цуьнан маьIна, цо, шена АллахIера хуьлучу ниIматашна а, уьш совдовларна а, Цуьнгара дикаллийна а баркаллийца шукр дар ду.\nЦу Iелам-наха аьлла: нагахь санна цхьамма дуй баахь, уггар дикчу хесторца АллахI хестор ма ву ша аьлла, цо и дуй кхочуш баран некъ цо алар бу: «Кхачам боллуш Хьо хестийна вер вац со, Хьо Ахь Айхьа Хьой хеста ма-варра ву». Цхьаболчара цуьнан чаккхенгахь тIетоьхна: «Хастам бу-кх Хьуна Хьо реза хиллалц». Абу СаIд Ал-Мутаваллийс оцу хаттаран куц дийцина, хIара дуй биъна волчо ала дезарг дуьйцуш: ша лекха хинволу АллахI хестор ма ву, уггар сийлахь а, уггар доккха а хесторца, аьлла. Цо тIетоьхна и дуй кхочуш беш олучунна хьалха: «Субхьáнака» алар.\nАбу Наср Ат-Таммáрера схьа дийцина, Ан-Надран кIанта Мухьаммада – лекха хинволу Дала къинхетам бойла цунах – элира аьлла: «Адам-пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла хилла: «ХIай сан Дела! Сайн дахарна сайн куьйга рицкъа даккха дезарца мукъа ца витина Ахь со, ткъа Ахь суна Iамадехьа Хьой хестор а, Хьой кхачамбацарех цIанвар (тасбихь) а гулдеш долу хестораш. ТIаккха беркате а, лекха а волчу АллахIа хаийтина цунна: «ХIай Адам! Хьой Iуьйренга ваьлча а кхозза ала, хьой суьйренга ваьлча а кхозза ала: «Алхьамду лиллáхIи роббил-Iáламúн, хьамдан йувáфú ниIамахI, ва йукáфиу мазúдахI» - иза хастам а, тасбихь а гулдийриг ду хьуна». Ткъа дика хууш верг АллахI ву!\n МаьIна: «Хастам бу АллахIана».\n «Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца».\n «Хастам бу АллахIана, Iаламийн эла волчу».\n «Сийлахь-цIена ву Хьо».\n Цуьнан маьIна цул жимма хьалха дийцинарг ду: ««Хастам бу АллахIана, Iаламийн эла волчу, Цуьнан ниIматашка кхочуш болу хастам, Цо уьш совдахарх терра болу хастам».


Йовлой Заьлмаха тхьамадал а деш Халкъа Гуллама Совета аргӏанара заседани хилар республикански Парламенте.\nГлавнаяХоамашЙовлой Заьлмаха тхьамадал а деш Халкъа Гуллама Совета аргӏанара заседани хилар республикански Парламенте.\nОпубликовано 21 Февраль 2018 .\nЗаседани дӏайолалуча хана массаза санна Парламента комитетий кулгалхоша дийцар шоай комитеташа баьча балхах.\nСовета керттера дош дар Гӏалгӏай Республике гӏолларча чурча гӏулакхий министра 2017-ча шера полице баьча балхах ергйола отчет. Паччахьалкхе хьалъяреи законодательствеи хьакъехьарча комитета председатель волча Горчхананаькъан Муссас хоам бир комитете хьачуденначеи Парламента электронни почте хьатӏадайтачеи хаттарех. Гӏалгӏай Республике гӏолларча чурча гӏулакхий министра 2017-ча шера полице баьча балхах отчет ергхиларах бола хоам хьалххагӏе а дӏаоттабаьбар ӏаьдала законодадельни маьжен официальни элекстронни ресурсашка.\nЦул совгӏа, парламентареша дийцар Халкъа Гуллама пленарни заседани кийчъярах а.\nЗаседане доакъашхоша хьоахадир 2017-ча шера Гӏалгӏай Республика Правительства баьча балха результатех йола региона Мехкадаь отчет кийчъяра дош а.\nХалкъа Гуллама пленарни заседани Йовлой Заьлмаха хоам бир гулбеннарашка, Халкъа Гуллама пленарни заседани хургья Гӏалгӏай Республика Конституце Ди хьатӏадоагӏача хана, цудухьа цу заседане дакъа лоацаш Гӏалгӏай Республика Конституционни Суда Председатель вола Гаьгенаькъан Аюпи Кагирхой парламента доакъашхойи хила мегаш ба, аьнна.\nИштта спикера белгалдир республика бахархошта дагайоаллаш йола а ира латташ йола а массехк тема. Царех цаӏ я республика берий кагирхой спортивни ишколашкарча («ДЮСШ») методистий обращени, «ДЮСШ» когаметта хӏанз юкъара ишколаш («СШ») хьахиларца ювзаенна йола Тренераша йоах шоаш педагогашта нийсса ӏоовттабе.\nХалкъа Гуллама Председатель волча Йовлой Заьлмаха из дош тахка аьнна декхар оттадир дешареи, культуреи дина организацешца бувзам лелабареи хьакъехьарча комитета председатель йолча Амриева Марема хьалхашка, кхыча регионашка цу хьакъехьа фу даьд а хьеже.\nБахача наха яхачунга ладувгӏар а, цар яхар кхоачашдира фу эш ший ханнахьа хьажар а, кхоачашдира ӏаьдала органашца цу хьакъехьа дагадовлар а чӏоагӏа лоархӏаме хилар белгалдир Йовлой Заьлмаха.


Байтанча-турпалхо Адалло кхелхина\nДагестанехь а, ерриг а Кавказехь маршо къийсарца гоьваьлла яздархо, историк Алиев Iабдулла кхелхина кIирандийнахь.\n83 шаре ваьлла Дагестанан поэт, Къилбаседа Кавказехь Адалло цIарца шуьйрра вевзаш хилла яздархо Алиев Iабдулла кхелхина кIирандийнахь.\nДукха хьлхе байташ язъян волавелла вара Адалло. Школа яьккхинчул тIаьхьа шен корматалла, похIма чIагIдан деша вахара иза Москохарчу Горькийн цIарахчу литературан институте. 30 сов кинжка арахецна цуьнан байтийн.\nНохчийчохь тIемаш лаьттачу муьрехь нохчашна тIетевжина, доккха дакъа лаьцна ву Адалло. Нохчийн, суьлийн гIаттамхойх лаьттачу джамаIат тобанехь вара иза цхьана муьрехь. ТIеман буьйранчин Басаев Шемалан гIовс хIоьттина, маршонехьа къам дигархьама, дикка къахьегна а ву.\n1999-чу шарахь нохчийн гIаттамхойн тоба Цумадан кIоштарчу Ботлихе, цигарчу гIаттамхошна гIоьнна яхча, царна гIо-накъосталла дарна бехкевеш, федералан а, дуьненаюкъарчу а лехамашка веллера Адалло. Цул тIаьхьа аьтто белира цуьнан Туркойчохь къайлавала.\n2004-чу шарахь онкологин лазр кхеттачу поэта Оьрсийчоьнан Iедале дехар динера, ша могуш вац, кхалхар шен цIахь хилийта лууш вара ша, цIаверза пурба лахьара шена, аьлла.\nАмма цIа ван магийнехь а, Адаллона хан кхайкхийра. Могашалла ледара хиларна а, ханна воккха хиларна а, арахь токху набахтин 8 шо хан.\nДагестанан Iедало тIеоьцуш вацара Адалло, Цуьнан байташ тIехь йолу кинжкаш еша доьхкуш, дIаяьхнера.\nАмма дуккха а бара Адаллон агIончаш, цуьнца гергарлонаш лелош, цуьнан хьежамаш бакъ хеташ.\nТахана яздархо уллера вевзачара цунах лаьцна дуьйцу социалан машанашкахь, цунах кадамаш бо, Адалло тоьлла яздархо, цул совнаха Кавказ маьрша гаре сатийсинчех а вара, бохуш.\nЯздархочо, Дагестанан пачхьалкхан университетан хьехархочо, профессора Муслимова Миясата яздо Фейсбукерчу шен агIонтехь: «Къилбаседа-Кавказехь уггаре а воккха яздархо, кавказхойн яхь, доьналла шеца долуш, цуьнан меха хIотто кхин яздархо ван а воцуш, къонах стаг вара Адалло».\nМуслимова Миясата болхбина Адаллоца цхьаьна, цуьнан байташ оьрсийн матте гоч а йина. Поэт кхалхале ши де хьалха дарбанан цIийнехь Iуьллучу цуьнца цхьанакхетар а хиллера.\nЦо бахарехь, Адаллон кхалхар йоллучу а Дагестанна боккха эшам бу, цхьаболучара тIе ца дитахь а, бохуш яздо Муслимова Миясата.\nМаршо Радиос къамел дира Адаллон уллерчу доттагIчуьнца, дарбанан цIийнахь хирург волчу Саидов Iабдрашидца.\nДовхачу дешнашца, кIорггерачу ларамца дийцира цо кхелхинчу поэтах лаьцна шена хетарг.\nСаидов: «ХIун эр ду ас Адаллох лаьцна. Уггар хьалха яздархо вар-кх и! Ханна ша воккха хиллехь а, могашаллица ца хиллехь а, цуьнан кийрахь 16-17 шо кхаьчначу кхизхочун санна, романтикан цIе кхерстара. Даима а лехамашкахь вара иза. ХIара харцонан дуьне тIекIалтесна, бакъо толо гIертара даим а.\nДоллу дахарехь и лаамаш бара цуьнца. ЧIогIа оьзда стаг вара иза, хьанал, цIена, бакъонца вехаш. Маршонехьа некъатIехь чекх вели иза. Амма цхьабакъду, эмиграцера ДегIастана ша юхавеанчул тIаьхьа, жимма хийцавелла вара иза. Цо кхетадора, Дагестан маьрша мохк хила, яха кийча ца хилар. Бакъволу байтанча-лирик вара Адалло.\nХууш ма-хиллара, Советан заманахь хIора махкахь цхьаъ бен яздархо хила везаш вацара. Дагестанехь цуьнан цIе билгалъяьлла яра, иза вара Гамзатов Расул. Амма похIманца а, дешан ираллица а Адаллло тоьлаш вара, Гамзатов Расулал а.\nХIетте а Гамзатовн цIе хьалха йоккхура, ткъа Адалло цуьнан IиндагIехь вуьсура хIоразза а. Цунлдела Адолла декхарийлахь вара маьлхан кIел шен меттиг лаха, ткъа цунна малх ца кхачийтора, дIатоьттура, цхьацца бахьанашца. «Вайн Расул ву, вайн Гамзатов ву, ткъа хьо мила ву, хьо Адалло бен вац", бохуш.\nМаршо Радионо дийхира Парижехь вехачу историн докторе Вачагаев Майрбеке дийцар, муха яздархо вара Адалло, хIун лехамаш бара цуьнан.\nЯздархочуьнца цхьанакхетар хилла дац шен цкъа а, амма и бакъволу поэт хилар чIагIдеш, дуьйцу Вачагаев Майрбека.\nВачагаев: Адалло муха вара аьлча, махкахь, Къилбаседа Кавказехь нахана цхьана эшарехь тIеоьцур воцуш, хIума дара цуьнца. Иза яздархо вара, цо арахецна 30-40 кинжка а ю. Суьлийн махкахь Гамзатов Расул дIаваьлча, шолгIа мехала яздархо лоруш вара иза.\nАмма 20 шо хьалха Нохчийчохь салафиташ дIабуьйлабелча, Iедална дуьхьал цхьацца хIума лело доладелча, царна тIехIоьттина, церан гIоьнча хилла вара иза, цундела вайн махкахь болучарна иштта вевзаш ву иза. «Удуговна уллехь хиллий, вахабиташца леллий», бохуш кхийкхадо, амма шолгIа цуьнан агIо ю, цо яздеш хиллар.\nШен махкахь Адаллона тIехдетташдерг дара, салафиталшна тIаьхьа а хIоьттина, суьлийн махка вар. 7-8 шарахь Стамбулехь ваьхна иза, лечъкъана, цул тIаьхьа лазар кхетча, Оьрсийчоьнан Iедале дехар а дина, ша цIа витахьара аьлла, юха вирзина ву.\nСаидов: ХIара харцонан дуьне тIекIалтесна, бакъо толо гIертара даим а


1ожалле берзийна безам\nБ1аьстенан хаза денош дара арахь лаьтташ дерш. Бай бала тохабелла, наггахь гуш можа зезагаш а долуш, б1аьстенан билгалонаш яра гучуюьйлуш. Малх хьаьжна довха хуьлура денош. Наггахь, некъан т1ера чан яйъа санна, дог1а а дог1ура. Х1инццалц т1амо 1аржйина лаьттина йолу стигал, серлаяла йолаеллера.\nЖимчу юьртахь наггахь хезаш хьайбанийн аьзнаш бен дацара. Т1ом сецна дукха хан яцахь а, россин эскарша д1алаьцна яра аренаш а, бошмаш а. Къизачу т1амо йохийнера б1еннаш ярташ, г1аланаш, х1аллакьбинера маьрша нах, т1епаза, доьза байъинера дуккха а къона к1ентий. Т1амо дохийна, даржийна д1асадахана адам жим-жимма ц1адерза доладеллера. Т1еман къахьалла 1овшаза цхьа а х1усам яцара Нохчийчохь.\nХ1ийжанан а шен доьзалца цхьаьна чекхъяла дийзира цу т1еман жоьжаг1атах. Цхьаь бен воцу к1ант а, нус а кхелхира цуьнан, уьйт1ахь кеманан бомба а кхетта. Шен к1ентан йо1аца, Хьаваца, йисира Х1ийжан шен кертахь. Х1ийжанна ца гуш а, цо ца ловш а х1ума дисна а дацара. Боккха бала лайна яра иза. Сибреха дохийначохь да-нана , йиша-ваша а кхелхина, ша а буо кхиъна яра. Шен к1антий, нуссий кхелхичахьана г1аьххьа могашаллина эшна гора иза. Цундела Хьаван ойла йоро цо даима а. Ша лайнарг дага а дог1ий б1аьргех хи хьовдура йоккхачу стеган. Х1ийжан д1аяьлча йо1ана 1уналла дан уллера кхин гергара стаг а вацара; иза дара цо сагатдийриг.\nХьаван вуьрх1итта шо кхаьчнера. Уггар а дуьненах 1ехалун хан яра цуьнан шен дахарехь, амма самукъадалар цуьнан к1езиг хуьлура. Уггар а оьшучохь да-нана а кхелхина буо йиснера жима Хьава. Ч1ог1а хаза йо1 яра Хьава, муьлххачу к1ентан т1е б1аьрг х1уттур болуш: еха 1аьржа месаш а, 1аьржачу аматехь, седарчий санна лепаш 1аьржа б1аьргаш а, юккъерачу дег1ехь а йолуш. Цхьамма а йоь1ан шен йолу хан лур яцара, шен хенал а йоккха хетара иза. Жима йолуш дуьйна кхуьнгахь безам болуш 1аьрби ц1е йолуш к1ант вара луларчу юьртара. Х1унда дара а хаац, Хьаван а ч1ог1а самукъадолура и гича. Ша товш к1ант вара 1аьрби а. И шиъ юх-юххехь гинчо йиший-ваший ду эр долуш ч1ог1а вовшийн тера дара. Амма, кху т1аьхьарчу шарахь гина дацара и шиъ вовшийн, т1ом бахьана долуш. Ч1ог1а сагатлора йоь1ан, даима а 1аьрби хьехош хуьлура и шен хенарчу мехкаршка, амма к1антана ца хаьара Хьаван дагара ша ца ваьллий. Бакъду, к1антана а ца йицъеллера йо1.\nЮьртара мехкаршца шовдане йог1ий хуьлура Хьава, делахь а цхьана а к1антаца лаьттина яцара и, цхьа 1аьрби воцчуьнца, амма шен везар ганза дуккха а хан яларна йо1а ч1ог1а сатуьйсура к1ант гаре, лаьара хазчу сарахь шовданехь дагара дуьйцуш латта. Делахь а йо1а сатуьйсург кхочуш хир ду я дац ца хаьа йиш яцара. Дуккха а кегийрхой х1уьттура Хьавана, шений-шений реза хила бохуш, амма Хьавас т1е ца дуьтура церан захало. «Шен делла дош ду, дош дохо йиш яц шен», – олий, доцца жоп лора йо1а. «Хьажахь кхуьнга, вала да воццушехь, ма кура а ю!» – олура цунна т1аьхьашха наха, ткъа цхьаболчара: «Ма оьзда йо1 ю-кх и, ма ирс ду-кх иза кхочур йолчу к1ентан», – олура. Дан а дара иза иштта. Цуьнгара г1иллакх доккхур дацара цхьана а йо1а. Ч1ог1а оьзда яра - иза духарца а, леларца а, сица а. Деца-ненаца кхуьуш йоццушехь, шен амалехь йоцуш, шен дененан юьхь ларъеш лелара иза.\nИштта цхьана сарахь са хьаьвзина, ша хьалха лелла луларчу кхеран юьрта шовданан йисте веара 1аьрби, шен доттаг1ашца цхьаьна. Дуккха а кегийрхой бара шовданан йистехь лаьтташ. Г1ийла ойланашка а вахна мехкаршка б1аьрг кхарстош, цхьана х1уманан ойла еш волуш санна лаьтташ вара 1аьрби. 1аьрбига дийцина хиллера доттаг1аша, кхуза шовдане оьхуш ч1ог1а хаза йо1 ю, амма цхьана а к1антана реза ца хуьлу и бохуш. Дукхахдерг цуьнга а хьожур ша, Хьаваца ша лаьттина шовданан йист а гур шена аьлла, веана вара 1аьрби ша а. К1ентан ойланаш юкъахъехира урам новкъахь шовдане бог1учу мехкарийн къамелаша. Шаьш шовданна гергакхача доьлча, къамелаш лахдира цара. К1ант х1оранна а б1аьра хьожуш чекхвелира, ц1аьххьана девзачу аматах тера хийтира к1антана цхьана хазчу йоь1ан юьхь-сибат, иза кхуо ларйина, сатийсина хьомечу езаран Хьаван юьхь-сибат дара. Иза хиллера и кегийрхоша хьехийна хилла «кура йо1» Хьава. К1ант 1адийнера гинчу суьрто, ца тийшира иза дуьххьара. И шиъ нийсса вовше б1аьра хьажаделира. М1аьргонна дицлуш гонахара деригге х1ума, дог сиха деттадала доладелира 1аьрбин. Ша х1ун до а ца хууш, мехкаршна дуьхьалволавелира иза. Ша т1екхоччушехь кхин цкъа а йоь1ан б1аьра а хьаьжна, къажарца: «Хьажахьа, хьан ц1е Хьава юй?» – аьлла, хаьттира 1аьрбис, суьйре дика яр а доцуш. Ткъа йо1ана-м гушшехь вевзира ша шовданан йистехь ларвина, ган лиъна хилла волу шен везар, 1аьрби. Цу шиннан б1аьргаш алу хилла догура, самукъадаьллачу яххьаш т1ера къажар д1а ца долура. Хилларг-лелларг дуьйцуш дехха лаьттира и шиъ шовданехь. 1аьрбис ша шовдане муха веъна дийцира Хьавана. Цаьршинна ца моьттура цу сарахь шаьшшиъ гур ду, ларамза нисделла дара иза. Эххар а, вовше 1одика йина д1асакъаста а дийзира.\nШа муха кхочу а ца хууш шайн кет1а кхечира дог ловзадаьлла йог1у Хьава. Йо1ана сагатдеш кевнехь лаьттара Х1ийжан. Г1аьххьа оьг1аз а йоьдуш: «Хьо ма хьеели, йо1, цигахь шовда лакъа-м ца лекънера, хьо ц1а ца йог1уш сан са хьийзий-кх ахь!», – элира денанас.\n– Ца лекънера шовда-м, эцца мехкаршца цхьацца дуьйцуш хьеели-кх со, баба, – элира Хьавас, юьхь т1ера елар лачкъош.\nХьава хьалха а йолуш, шайн кертал чоьхьа елира и шиъ. Йо1ана т1аьхьа а хьоьжуш, шен дагахь ойла йора Х1ийжана: «Х1инца-м Хьавах йоккха йо1 хилла, шен некъ хоржу хан а ю, мегаш меттиг нисъелча д1аяхийта а мегар дара, цхьаьннан ц1ар т1ехь хилча атта хир дара х1уъа хилча а».\nХьава уча хи охьа а х1оттийна, сихха дехьа чу елира, ч1ог1а самукъадаьлла ког буьхьар х1уьттуш лелара йо1. Ша дукха сатийсина волу шен везар гинера цунна ларамаза, амма бакъду, ша хи т1е мосазза йоьду шен б1аьргашца леха-м лоьхура цо и, х1инций-х1инций гучуволу-кх и бохуш санна. Иштта нис а делира и, кхунна дагахьа а доцуш. Йоь1ан сирла ойланаш юкъахъехира Х1ийжан чоьхьайолуш йиллинчу не1аран ц1евзинчу татано. Хьава хьалаг1аьттира денана чоьхьаяьлча. Йо1 шена улле охьа а хаийна дуккха а дика хьехарш дира денанас. Дийцира юха а шен ца хиллачу жималлех лаьцна а. Х1ара шиъ къамелаш деш иштта 1аш буьйса юкъалт1ехъелира. Х1ийжана сахьта т1е а хьожуш: « Х1ах1, д1айижа хьайна, вайша къамелаш деш 1ашшехь буьйса юкъал т1ехъяьлла хилла вайна-м, 1уьйранна г1овтта а деза, Далла лаахь»,– дехьа чу елира Х1ийжан. Цул т1аьхьа а наб ца кхеташ дуккха а 1ийра Хьава. Корах чу кхеттачу беттасин серлоно серла яьккхинера чоь. Батте а хьоьжуш, ойланийн йийсарехь 1аш йолу Хьава, эххар а мерзачу набаро 1ехийна хазчу г1енашка йирзира.\nЦу хенахь 1аьрби а вара, наб яйна есачу х1усамехь хазачу ойланийн агано техкош 1аш. Хьаван б1аьргаш дара цунна дуьхьал лаьтташ. К1антана даг чу йижнера йо1. Хьава шен керта хьийзаре сатуьйсура к1анта. 1аьрбина юьт1ехь хазделларг эсала хилар, г1иллакхе хилар дара. К1ант ца хьоьжура йоь1ан ц1ерачу бахаме. 1аьрби ша таро йолчу нехан к1ант вара, ткъа Хьава да-нана доцуш, йиша-ваша доцуш денанас кхиош буобер дара. К1ентан б1аьргх1уттийла гучаяьлча, шаьш цу захалонна реза цахилар хаийтинера чуьрчара, амма ца лаьара к1антана йо1ах къаста. Шен нах реза боций хиинчу хенахь дуьйна г1айг1ане воьжна вара и, хиндерг хууш санна.\nШозлаг1чу дийнахь а сахьаьвзина, сарахь шовдане веара 1аьрби. Хьава хин йисте кхайкхира. Х1етахь санна, мехкаршца хин йисте еара Хьава. Хазахетара к1антана йо1аца лаьтташ, цуьнан эсалчу б1аьргашчу хьежа к1орда ца дора цунна, ойла ч1аг1ъялар бен херлуш х1умма а дацара. Шен наха х1уъа бахахь а йо1ах къаста лууш вацара 1аьрби.\nХьал-де, могуш-парг1ат хаьттинчул т1аьхьа, 1аьрбис элира Хьавага: «Хьава, вайшиннан гергарлонах х1ун хир ду аьлла хета хьуна, эрна-м хир дац те ас хьо йолчу вог1уш деш долу некъаш?», – аьлла. Цо иштта шега хаттар дича, Хьавас а ца лачкъийра шен дагара: «Хьуна ма хаъара со цхьалха ю, гергарчу нахах цхьа а вац денана йоцург, хьоьх сайн деган накъост хиларе сатуьйсуш, цу ойланца ехаш ю со, хьайга ас иштта аларна соьх ма кхардалахь. Далла гуш дерг ца лачкъадели соьга», – элира йо1а. К1антана цкъа а даг чуьра девр доцу довха дешнаш дара уьш. Цу сарахь боккъал а тийшира 1аьрби йоь1ан даго къастийнарг ша хиларх. Цу дийнахь барт хиларан тешаме дош делира вовше!\nЦу сарахь а ч1ог1а самукъадаьлла ц1а йирзира йо1, амма чоьхьа яьлча гинчу суьрто дохийра дерриг а. Х1ийжан ц1енкъахь 1уьллуш яра, ерриг юьхь к1айн а елла, б1аьргнег1ар тухуш а йоцуш. Мотт сецча санна йоьхна не1арехь сецира Хьава, ша дан дезарг ца хууш йоьхнера иза. Юха сихха охьахиъна дененан хьаж т1е куьг диллира цо. Йоьлхуш шен дененан ц1ерш йохуш кхойкхура иза, цо дуьхьал жоп ца луш. Юха едда яхана лулахошка кхайкхира цо, цара сихха лор валийра. Дархочуьнга а хьаьжна, лоьро элира: «Дика хьал дац йоккхачу стагехь, деган лазар ду кхунна шеко йоцуш. Меттах хьеян мегар дац, уллера стаг д1авала мегар дац».\nМолханаш а делла лор д1авахара. Молханаш мелча жимма меттаера Х1ийжан. Йиш йоьхна хьийзара жима Хьава. Ден а, ненан а метта йолу Х1ийжан д1аяьлча, кхин верас вацара йоь1ан. Г1ийла ойланаш йора цо шен декъазчу кхолламах.\nЦул т1аьхьа ши к1ира сов хан елира 1аьрбина Хьава ца гуш, шозза а кхайкхича араяла йиш ца хилира йоь1ан. Йо1 гур яц те бохуш ойланаш йора к1анта. Йо1ах къахеташ, иза езаш вара иза боккъал а, амма шен наха дуьйцучо хьере а винера. Боккха бала боьссинера к1ентан кийра.\nИштта цхьана сарахь юха а веара 1аьрби хин йисте. Х1ийжанна цхьана юкъана г1олий хетта, сихха йистхуьлур ша, шайна мала хи а дохьур ша аьлла хин йисте еара Хьава. Хьавага хьоьжуш вара 1аьрби а. Ца довззал хийцаделлера йоь1ан юьхь-сибат, боккха бала бу-кх кхуьнан кийрахь аьлла, дагадеара к1антана. Ша х1ун ала деза ца хууш висира 1аьрби юьхьанца. Хьавас дийцира шен ц1ера хьал, б1аьргара хиш д1а а дохуш. Ша сиха хилар хаийтина, Хьава сихха чуяхара. К1ентан логе а шад х1оьттинера. Хьавах къахетта, йоь1ан де эшна г1ийла елхар дуьхьалара д1а ца долура кхунна. Бакъду, 1аьрби ша а вара тахана дог доьхна веана: кхуьнга а аьллера йо1аца дерг д1адаккха гена а ца доккхуш. Амма к1ентан даго иза къобал дийр долуш дацара. Къаьсттана нана яра и цу захалонна т1е ца товш ерг. Бахамах хиллачу кураллина, йоь1ан мискалла шен керта хьийзийта дагахь яцара иза.\nХьава чукхаьчча, тохара санна йоьжна 1уьллуш яра денана. Къилбехьа ерзийна йоккха стаг, наггахь бен са ца доккхуш 1уьллура. Лазар ч1аг1далар гуш дара. Лохачу г1антахь Еса доьшуш лулара воккха стаг, 1абдулвах1аб, вара. И ирча сурт шена гича дог г1елделла юьйжира Хьава. Боьхна хьийзара лулахой. Бетах тоьхначу хино меттаялийра йо1. Цунна т1ех1оьттинарг хала киртиг яра. Жимма меттаеана хийтира цхьана юкъана Х1ийжан а, амма саде1ар бен х1ума дацара. Йоь1ан куьг шен куьйгашца схьалецира Х1ийжана, б1аьрхиш хьаьлхира йоь1ан б1аьргех. Декъазчу йоь1ах къахетара Х1ийжанна а. Цуьнан дахарх х1ун хир ду те бохуш, ойланаш яра йоккхачу стеган коьрте хьийзарш. Х1орш иштта , жимма наб озийра йоккхачу стагана. 1абдулвах1аб а цхьана ханна уьйта велира, х1орш парг1ат бита. Дукха хан ялале цхьа тамашийна меттаххьайра йоккха стаг, деха са озош санна. «Там бара кхунна цхьаъ хилла хила», – аьлла, сихха коьрта т1е куьг диллира Хьавас. Са доккхуш йоцуш 1уьллура Х1ийжан. Йо1 ца кхийтира хиллачух юьхьанца, цунна ца хаьара иза са даьлла 1уьллуш юйла. Х1ийжанна гуттаренна а наб кхетта хиллера, ц1аьххьана кхеттачу лазарах. Чуьрчу зударша воккхачу стаге мохь туьйхира. Сихха чувеанчу цо Еса деша долийра, гуш долчу суьртах ша кхетча меллаша аз лахдеш сацийра цо доьшучуьра Еса. Т1аккха кхийтира Хьава, шена нана хилла лаьттина йолу, шен баба гуттаренна а наб кхетта 1уьллуш юйла. Балдаш дегош, елха ца луш егош лаьттина йо1, эххар а мохь туххуш елхайолаелира. Луларий зударий бара шаьш боьлхуш, х1ара теян г1ерташ. Деригге самукъа д1аделира йоь1ан цу сарахь. Д1абелира т1аьххьара аг1о. Шен куьг схьалаьцначу хенахь т1аьххьара гуш хиллера Хьавана шен баба. Шаьшшиъ кхин гур йоций хууш, г1ийлачу узамца денене кхойкхуш йоьлхура Хьава.\n1уьйранна тезет х1оьттира Х1ижан яьхначу кертахь. Дакъа лийчийначул т1аьхьа, Хьавага чукхайкхира баккхийчара, кешнашка д1аяхьале цуьнга шен бабех б1аьрг тохийтархьама. Чуеъначу жима йо1а, дененан хьаж т1е барт а белла: «Со а кеста т1аьхьайог1ур ю хьуна, баба, цигахь цхьаьна хир ю хьуна вайшиъ, Дала мукъ лахь», – элира. Цу чохь мел хилларг «г1аг1» аьлла вилхира цо и аьлча, боьрша нах а т1ехь. Х1ийжан т1аьххьарчу новкъа яьккхира Хьавас.\nТезет д1адирзинчул т1аьхьа, генна юьртахь бехаш болчу Х1ийжанан геннара гергарчу наха д1айигира йо1 шайга. Дуьненах самукъа ца долуш, г1айг1ане яра и даима. Ур-аттала чуьра ара а ца йолура иза. Сахьийзар алссам долура денна а. Цуьнан самукъадаккха г1ерташ хьийзара вуьйш. Х1ийжан д1айоьллина бутт кхочуш боллура. 1аьрбина хиънера Хьаван т1аьххьара г1ортор д1аяьллийла. Цо а дог 1овжийнера к1ентан. Хьава ган лууш лелара 1аьрби, амма бег1ийла доцуш 1ара иза денош лоьруш.\nАмма дагахь доццург дира 1аьрбин нанас. Шаьш аьлларг ца дан дагахь ойла йолуш к1ант вуйла хиъча, нанас к1антера ду аьлла, 1аьрбин ц1арах кехат яздира йо1е. Тешнабехк бира цо царна.\nБазаран де дара иза. Чохь мел верг базар а вахана, кхеран жимачу йо1аца, Зайнапаца, ша йиснера чохь Хьава. Беран беламечу амалах 1ехалуш, цуьнах йоьлуш 1аш яра Хьава цу сохьта. Уьйт1ахь цхьамма мохь тухуш а хезна, Хьаван карара йолуш, араедира жима йо1. Юха хьен ца луш чуеара буйнахь цхьа кехат а долуш. «Хьава! Х1ара кехат хьоьга д1ало а аьлла, схьа а кховдийна, сихха кехъели-кх цхьа жима зуда», – элира жимачу Зайнапа, кехат кхуьнга схьа а кховдош. Хьава кхийтира и кехат 1аьрбигара кхаьчна хиларх. Цунна ца хаьара цу т1ехь х1ун яздина а, я иза совнаха болчу наха яздинийла а. Сахьтан цхьамза санна дог детталуш сихха схьадаьстира цо и кехат. Кехат меллаша деша йолаелира Хьава. Дуьххьара кехат долалучу юьххьехь яздина дара: «Сан хьоме Хьава! Ас даггара доьху хьоьга сайна къинт1ера ялар. Суна хьо ч1ог1а езара, дог а лозура сан хьоьх, амма кхин д1а вайн безамах х1ун хир ду хууш вац со. Сан наха ца магадо суна хьоьца сайн дахар дуозар. Юха а доьху хьоьга, къинт1ера ялалахь суна. Марша 1ойла!», – аьлла, чекхдаьккхина дара и кехат. Бухахь яздинера: «Хьо езаш хилла волу 1аьрби». Кехат чекхдаллалц дийшира Хьавас. Цу минотехь деригге дуьне б1аьргашна хьалха 1аржделира цунна. Эццахь цуьнан дагах а лазар иккхира. Коьрте б1агор беана, кехат буйнахь а долуш, лаьтта юьйжира йо1. Даьлла тата а хезна, схьаеъначу жимачу Зайнапана бетах чопаш а йина, ц1енкъахь 1уьллуш Хьава гира. Дуьххьара кхераелла, юхаедира жима йо1. Ирча сурт дара цунна гинарг – садаьлла 1уьллуш хиллера Хьава. Дог иккхина хиллера Хьаван, шен сил ч1ог1а везначу к1антера, шен уггаре а де доьхначу дийнахь 1одика еш шега и кехат яздина моьттуш. Дукха хенахь дуьйна а дуткъделла са цигахь хедира Хьаван а.\nХ1ийжан д1аерзина бутт кхаьчначу дийнахь кхелхира Хьава. Хьавас ала а ма элира, Х1ижанан хьаж т1е барт а бокккхуш: «Со кеста т1аьхьа йог1ур ю хьуна, баба», – аьлла. Хила а хилира иза иштта, цо ма аллара. Денанна улле д1айоьллира к1ентан йо1 Хьава а. Декъаза кхоллам хиллера жимачу йоь1ан.\nХьава кхалхарх лаьцна хаам кхаьчна хиллера 1аьрбига, цигахь лелларг шена ма-дарра хиънчу дийнахь, иштта кехат яздина: «Ша а дац кху дуьненахь х1инца ваьхна дан х1ума», – аьлла, шайн бешара б1оран диттах ирх оллавелла хиллера 1аьрби а. Шен нахана дагахьбалам битархьама.\nТешаме хилла лаьттина безам ц1аьххьана 1ожалле берзийра, куралло са хьерадаьккхинчу 1аьрбин нанас.


Хьехархой тхьамада — Сердало\nЗама сиха йода, цудухьа саг хIара ден хам беш, цох бизза пайда эцаш ваха веза, шийна тIехьа дика гIулакхаш, хоза дагалоацамаш дусаргдолаш. Из да аьнна хет сона цо дуненахьа дутаргдола керттера рузкъа. Иштта баьха а, байна а, хIаьта а биц ца луш, дукха нах ба вай къамах хьабаьнна. Уж шоай мехка сий лорадеш бола охлой, къаманна чIоагIагIа эшаш дола Iадаташ хьаллоаттадеш дола бIоагIий санна баьха дIаихаб. Цудухьа боча ба уж, мел дукха ханаш дIаяхарах, дунен хIама хувцадаларах. Цу тайпара саг ва тахан са вувца безам бар а. Из ва Мальсагов Ювсап. Сона хеташ, цун цIи ца йовзаш вай мехка наггахьа мара саг хургвац. Ширача заман чухь иштта ваьхачоа Iаьдала совгIаташ телаш хиннадац, къонах ва из, аьнна, белгалваьккхача кхоачам хиннаб. Цу дешаца нийслургдолаш, совгIат тахан а дац. Майрра цу тайпара цIи яккха мегаргйолча нахах вар Ювсап.\nВаь хиннав Мальсагов Ювсап 1933 шера 11 апреле Мочкъий-Юрта Iасолта-Хьажий Йоакъапеи Торшхоев Хьовдий Солтаханеи дезале. ГIалгIашта эггара хозагIчарех хиннай из ха. Граждански тIом чакхбаьнначул тIехьагIа, боахамаш меттаоттадаь, школаш яхка, керда вахар дIадоладаь хиннад вайцига. Наха юкъе къаьстта дешар дIадаржаш лаьтта зама я из. Хьахинна, арадувлаш хиннад газет, гучабувла болабенна хиннаб хьалхара йоазонхой. Лоацца аьлча, къаман вахара зиза тохаш лаьтта ха я ала мегаргда цох. Бакъда уж шедар дохадеш, къам халчаоттадеш тIадоагIа 1944 шу. Цу хана 11 шу даьнна вар кхувш воагIа кIаьнк. Сибре бига цар дезал Фрунзе кхоач. Цигара вахар цар атта хиннад оалалургдац, хIана аьлча Йоакъапа дукха бераш хиннад. Эггара йоккхагIа хиннай Лиза, тIаккха – Марем, кхоалагIъяр -Iашат. Къонгашта юкъе воккхагIа Мухьмад вар. Вай мехкадаьлча, цхьан хана «Назрановский» совхоза директор хилар цох, вайцига боккха пайда баь «Сельхозтехника» эггара хьалха хьаяьр а из вар. Цхьаькха воша вар цар, из массанена дика вовзаш а вар гIалгIай мехка, хIана аьлча Ювназ дика лор-невропотолог вар. Из волаш ва хIанз а, Наьсаре вахаш а ва. Ювсап дезале кхоалагIа хиннав.\nФрунзе яьккхача хана, халонаш дукха тIалатташ зама из хиннаяле а, денош зехьа дIа ца ухийташ, царех бизза пайда эцаш, чакхваьннав Ювсап. Цига цун аьттув боал радиотехнически техникум яккха. Цу шерашка из дешар дийша гIалгIашта юкъе дукха нах хиннабале тамаш я. Шоаш хотташ йола гаргалол дикача нахаца хотташ, мегаргболча нахаца оагIув буллаш, хьабаьхкаб цу цIен боккхагIбараш. Масала, йоккхагIйола Лиза маьре яр Шолжа-ГIалий тIарча Арсамаков Сулумбикага, шоллагIйола Марем а цига яьхар, из яр мехкдаьтта института кафедра заведующи хиннача Баркинхоев Хаматханага. КхоалагIйола Iашат вайна дика вовзаш хиннача «Даймохк» яхача къаман юкъарча организацена керте лаьттача Шадыжев Саварбика фусам-нана яр. Iашат сона къаьстта дика дагайоагIа, зIамига волча хана денз, хIана аьлча тхо цхьан урам тIа дахар, цул совгIа аз дийшача школанна юхе яр из яьха фусам.\nВай юха мехкадаьлча, шоаш Мочкъий-Юртара Iобигабале а, цига юхаваха ловш хилац дезала да Йоакъап, из моттиг гIалгIай доазонна чуйоагIаш цахилар бахьан долаш. Сога хаьттача, хьаькъал долаш а гаьннардар гуш а, саг хиннав Ювсапа да. Ший къонгаш Нана-Наьсарен лаьттан тIа баьхача бакъахьа хийттад цунна. Юххьанца уж баха совц Iаьлий-Юрта. 1957 шера хилар цар цIабахкар. Цу хана Ювсап кхийна нийсвенна зIамига саг хиннав. Кхы а цхьа шу даьлча, саг йоалаю цо. Из яр Сурхо тIарча Аушев МурцаIалий йоI Фасиман. Цун нийсархошта юкъе дийша нах кIезига хиннаб. Цудухьа Ювсап чIоаггIа накъавоал ше вахача юрта а, цул тIехьагIа берригача мехка а. Юххьанца, 1958 шерагара дIаволавенна 1961 шерага кхаччалца Iаьлий-Юрта ше волаш, деша отт из Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен педагогически института историко-литературни факультете. Цу хана из болх беш вар цигарча юрта Совета председатела заместитела дарже. Балха моттигах ца къасташ, из чакх а йоаккх. 1961-1968 шерашка Наьсарерча 8 шера дешача школе балха отт из. Юртара вахар тахан санна тоаденна хиннадац хьалха. Карарча хана городаи юртаи юкъе дукха башхало яц. Бакъда хьалхагIа иштта хиннадац, массадолча хIаман аьттув дикагIа хиннаб городе вахача сага, цудухьа Ювсапа да а Наьсаре IочувоагIа, Iаьлий-Юрта цхьа-ши шу даьккхачул тIехьагIа, Гвардейски урам тIа бар цар керда боахам. Даьца вахаш цхьа юкъ яьккхе, буввоал Ювсап. ХIанз цун Iеш йола моттиг Наьсарерча №2 йолча школанна юххе, Пионерски урам тIа яр. ДIахо ше мел йоаккха ха цига вахаш йоаккх цо, дезал-м хIанз а цига бах. ГIадж кхоссал юкъ мара яцар школани цун цIени юкъе, хьехархочун балха аравоал из Наьсаре эггара къаьнагIа лоархIаш хиннача шоллагIча школе. Кхы мел йола Наьсарера школаш цул тIехьагIа яь я. Тахан мо йоацаш, кхыча беса куц долаш яр ювцаш йола школа. Цхьа гIат долаш, дIаьхха Iодаь кIай цIа дар из. Цкъарчоа хьехархочун, тIаккха директора болх бу Мальсаговс. Берашта гIалгIай мотти литературеи хьехар цо. Сона дага мел воагIача хана, наьна мотт цIена бувцаши, цIенхашта бувцаши чакх а ваьлар Ювсап. Цун къамаьла юкъе харцахьа кхетаде йиш йолаш, ши маIан долаш хIама нийслуцар. Бегашта тIера вале а, бакъда цIенхашта хIама дувца эттача «Iуй къамаьл» гаргадуташ вацар из. Цу школе цо болх бир нийсса бархI шера. Ший гIулакхах дика лоархIавеш воландаь, цигара из хьожаву Наьсарен района халкъа дешара отдела заведующелла. Эггара хьалха из сайна мишта вайзар дувца лов сона укхаза.\nТха даь-йиша йига найц вар Мальсагов Къарамсолта яхаш. Из Аьлтий-Юртарча бархI шера дешача школан завхоз вар. Со – зIамига кIаьнк — цунца школе вахавар. Сона чIоагIа сакъердам хулар цигарча къаьнарча журналашка хьежаш, къаьстта дукха дар цига «Огонёк», «Школеи дезали» яхараш, цар тIа хоза сурташ а хулар, къаьстта хьалхарчун тIа. Цхьан дийнахьа цига вера юкъерча дегIара, юхь тIара цIимхаро (сона иштта хийтар из, сай бера уйланца) саг. Завхозаца къамаьл даь, цунна цхьацца де дезараш, динза даргдоацараш белгалдаьха, дIавахар из. Безам бар из малав ха. Хьаьша дIавахача:\n— Мала вар из? – хаьттар аз.\n— Из даьра вар райОНО хьаким вола Мальсагов Ювсап, — хезар сона. Цу хана денз цун цIи, кхы цIаккха йиц ца луш, са дег чу йисар. Иштта хилар хьалхара тха довзар, нийсагIа аьлча, из сона вовзар. Цу гIулакха тIа Ювсап хиннав 1968-1974 шерашка.\nТхо Наьсарерча №1 йолча школан дукха гаьна доацаш дахар. Школа йоккха, кхозза вIаштIаръяь яле а, шерагара шу мел доал цу чу готтагIа хулаш йоагIар берашта. ЦIермашеннаькъал дехьагIа, Наьсар-Керте хьалтIакхаччалца даха бераш а, заводской районера Алханчуртски каналага хьалкхаччалца дахараш а цу цхьан школе дешаш дар. Из къе йоландаь, 1973 шера хьалйир городера №3 йола юкъера школа. Тха хинна директор Беркинхаев Шахмарзий Жабраил, цхьаццабола хьехархой, нийса ахаш хIана бац аьнна дешархой цигахьа дIабахар. Цу хана (1974 шера) керда директор вайтар тхона. Из вар са бера ханарча дагалоацамашка вахаш хинна Мальсагов Йоакъапа Ювсап. ДIадоладелар школера керда вахар. Бераша, хьехархоша сий деш, ший балхах дика лоархIавеш, вар хьалха хинна директор Шахмарзий Жабраил а. Бакъда кхера-м Ювсапах дукхагIа кхерар. Бокъонца дола цун бахьан малагIа дар хIанз а кхетаде магац сона. Цо бера етташ а ма яйнаяц сона цIаккха, хIаьта а кхерар-кх цох. Из воагIа аьлча, кхы хIама эшацар дешархошта, цу сахьате IоцIенлора школан ков а беш а. СихагIа классе чубаха гIерташ хулар хуллал леладу дешархой. Хетаргахьа, цун цIимхара бIарахьажар, бехк баккхар, барт беттар кхоачам болаш дар берашта. Цо цкъа аьнна дешаш каст-каста дагаух сона. Цхьа кIаьнк вар тха классе харцахьа лелаш. Хьехархочо директор чувийхар. Ювсапа, из ура а оттаваь, чIоаггIа барт бийттар цунга. Цул тIехьагIа эккхавир. Iоенача нанас, ший кIаьнка га даьккхача: «Хьа кIаьнк а вац кIай коч ювхарех», — аьлар Ювсапа. Уж дешаш хозденна, оаха тIехьагIа а оалаш дар тхоай новкъостага, хьо «кIай коч ювхарех вац». Из ше а велалора, Ювсапа дешаш дагадехе. Кхыча беса аьлча, наьха мотт ховш саг вар тха директор.\nКаст-каста воагIар из урока тIа вагIа. Духхьала хьехархоша болх мишта бу хьежа ца Iеш, бераша мишта деш, цар оамалаш миштай ха ловра цунна. Эггара чIоагIагIа харцахьа лелараш а «малайкаш» хиле багIаш хулар из чуволча классе. Школера вахар сакъердаме дар масса тайпа ханаш йолча наха: боккхагIчарна а зIамагIчарна а. Дукха керда хьехархой баьхкар школе болх бе, масала, царна юкъе бар гIалгIай мотти литературеи хьехаш хинна Бериханов Жабраил, Патиев Султан, завуч хинна Дидигова Рая, кхыбараш. ДикагIча тайпара кийчдаь хулар дезача деношта хетадаь вIашагIкхетараш. Эггара хьалха тха школе Базоркин Идрис воалаваьр Мальсагов вар. Цул совгIа, доккха дикахетар хилар берашта шоаш долча йоазонхой Яндиев Жамалда, Боков Ахьмад, Ведзижев Ахьмад, Плиев Махьмад-СаIид, Гагиев Гирихан бахкарах, шоай йоазош дешарах а хаттарашта жоп даларах а. Къаьстта дицлуц сона цхьаькха цхьа хIама. Вайнаьха халхар де харал совгIа, Ювсапа дика ховра вальс яха халхар а. Цо санна из хоза деш, цун ханара гIалгIа вайнавац сона. Дерригаш хIана дац аьнна, бераш школан юкъарча вахаре дакъа лоацаш дар. Кхыметтел сох а Кердача шера оттаяьча корсама хиланза варгвоаца ГIор-Дади ваьвар, сайца зIамига лаьлиг а йолаш.\nШколан боахама доал дика де ховш вар кулгалхо. Цу гIулакха даим цунна гIо деш вар ши саг. Хьалхарвар завхоз Камурзоев Бексолта вар. ШоллагIвар – цу коа вахаш хинна дахчан пхьар Хаштыров Бекмарза. Массаза цIена, басараш хьекха, кIираш теха, боагIаш бола лостам болаш хулар оаха дешаш йола моттиг. ХIаьта чувоагIар, аравоагIар зувш, керттера наIараш лораеш хулар воккха саг Чапанов Идрис. Кхыча беса аьлча, школа дика да волаш яр, Ювсапа доал деча хана. Айса цига яьккхача юкъа, классе шийла хинна цхьа ди дагадагIац сона. Тхо, итт класс яьккха, дIадахар 1975 шера. Цул тIехьагIа кхы а итт шера цигарча хьехархошта керте лаьттар из. 1986 шера Мальсагов хьожаву Наьсарен района хьехархой профсоюзашта кулгалде. 1993 шера республикан халкъа дешара болхлой профсоюзашта керте отт. Вешта аьлча, профсоюзашца бувзабеннача балха тIа 27 шера къахьег къаьнарча, вахар, нах дика байзача хьехархочо.\nСона хетачох, из дар 2007 шера. Сурхо тIарча ийс шера дешача школера хьехархой хиннача районни яхье вахар со. Цига кот а ваьнна, республикерча къовсамашка дакъа лаца дийзар. ДикагIвола хьехархо къоаставе хоаяь жюри, бакъдар аьлча, геттара цIенхашта яр. Цунна юкъе вар дешара министр И.Танкиев, университета хьехархо Т. Жеребило, халкъа гуллама депутат М. Амриева, хьехархой профсоюзий кулгалхо Ю. Мальсагов, кхыбараш. Се дIавовзийташ къамаьл а даь, сцена тIара Iоваьлар со а са дешархой а. Бераша йовхьамашта декъаденна, мIаьжгаш ехка, дагахьа цига бийша «Борзи Iаьхари» яха Хь. Муталиева язбаь фаьлг чIоагIа хоза хийттабар цхьан хана са хиннача директора. Къайла ца хьош, цу чу мел вагIача сагага дIааьлар цо шийна хетар. Эггара тIехьа Йоакъапа Ювсап сона вайра «Фабрика» оалача базар тIа. ДикагIбола сом ийца, из хьаволавеннача вIашагIкхийтар тхо. УнахцIено дукха хестаеш, дика я оалаш вацар из цу хана. Цул тIехьагIа дукха ха ялале, из кхелхав аьнна хезар сона. Из вайцара къаьстав 2012 шера 25 ноябре. Ювсап дIавеллав Мочкъий-Юртарча шоай тайпан нах боахкача кашамашка.\nДукха ха йоацаш, къаьнара школа дIа а яьккха, кердача хьисапе хьалъяьй Наьсарера №1 йола юкъера школа. Мальсагов Ювсапа цIерагIа я из.\nДика, цIена тIехье кхеяь дIавахав Ювсап. Цун кхо йоIи ши воIи да. ЙоккхагIйолча Азас Шолжа-ГIалий тIарча мехкдаьтта института гиодезеца ювзаенна факультет яьккхай.\nМаьре яххалца ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» заводе къахьийгар цо. Белгалдаккха деза, из йига Мартазанов Мухьмад соца цхьан классе а, университете цхьан курсе а деша ваьгIа хилар. Цул совгIа, уст-даьна а дика вовзаш вар из, хIана аьлча цо итт класс яьккхаяр Ювсап директор хиннача школе. Укх тIеххьарча 25 шера зIамагIйолча классашка математика хьехаш хьаенай Аза. Карарча хана цо лелаю берий технически кхоллама цIагIара математиканна хетаяь кружок.\nЦул ши шу зIамагIа я Зарема. Да директор волча школе хьал а ена, цига дешаш хилар из. Тхо иттлагIча классе долча хана, из 8-ча классе ягIар. ЧIоагIа эхь-эздел, сабар долаш йиIиг хийтар сона цох. Са да директор ма вий, аьнна, хьакхашта йоацаш, даим озаенна йолаш, айхье йолаш, хьайоагIар Зарема. Уж шедар, тахан хилча санна, дагадоагIа сона. Нахах увзалуш из яле а, хIаьта а дукха бераш цунах лоархIадацар, директора йиIигаца ца боагIа бегаш бе, ловзар де дахьацар уж. Заремас чакхъяьккхай Нохч-ГIалгIай университета филологически факультет, из эрсий мотти литературеи хьехаш хиннай. ХIанз, пенсе яха, Илдарха-ГIалий тIа яхаш я. ТIеххьара из балха хинна моттиг я цигара гимнази.\nКхоалагIйола Хадчат Шолжа-ГIалий тIарча медучилище фармацевта дешар дийша я. КIаьнкашта юкъе воккхагIа Хьасан ва, цо экономически факультет яьккхай. Цул тIехьагIа Нижегородски областе эскаре гIулакх деш хиннав 1987-1989 шерашка. Хьасан Наьсарерча берий технически кхоллама цIен директор ва. Дезале йиълагIйола Танзила доазол арахьарча къамий метташ Iомадеш хиннай. Из Астрахане яхаш а, школе ингалсий мотт хьехаш а я. Юххера, эггара зIамагIвола Хьусен Наьсарен администраце финотдела керте латт.\nСа дукхагIа къамаьл хиннар Хьасан вар. Цо дийцар сона, дезала юкъе мишта вар Ювсап. «ЦIенхашта а къамаьл кIезига деш а вар из дезале. Човхам хила безача, цун цкъа бIарахьажар а кхоачам болаш хулар, из фу ала гIерт хара. КIаьнкашца санна вацар йиIигашца. Цига лоацца хьехам балар мара, эгIазло йоацаш, хулар къамаьл. Балхара чувеча, тIера хIама хувццал мара юкъ ца йоаккхаш, коа-карта кулг тоха оттаргвар. ЗIамига кIаьнк волча хана, дахчан пхьара гIо деш хиннавар из. Цудухьа дахчанца бу болх бовзаш вар. ДагадоагIа цо истол а кхыйола хIамаш а яь. ГIалгIай метта книжкаш тIара гIалаташ а корадоагIар цунна. Хьаьший, доттагIий чIоагIа дукха безарех вар. Тхона юхе бахар цо хьоашал леладеш хинна Арсельгов Сулейма, Беркинхаев Жабраил, уж а школай директораш бар. Цул совгIа, цун хоза бувзамаш дар Картоев Мухьмадаца, из Эккажкъонгий-Юртарча №2 йолча школанна керте латтар. ГIулакх леладора Ужахов Iамарханаца. Оалаш да, гаргалол лелаечун мара хилац. Моге а ца моге а, из лелае гIерташ, хулар из. Гаргара саг лархIар чIоагIа доаллаш дар цунах».\nIаьдала а наха а накъаваьнна саг из хиннилга ха йиш я, цунна тайп-тайпарча ханашка деннача паччахьалкхен совгIатех. Дерригаш ца доахе а, цхьадараш белгалдоахаргда вай царех 1966 шера Мальсаговна лу «Сийлен белгало» яха орден, кхы а кхо шу даьлча, 1969 шера, РСФСР халкъа дешара тIехдика болхло хул цох, 1972 шера цунна лу РСФСР гIорваьнна хьехархо яха цIи, 1983 шера Нохч-ГIалгIай АССР гIорваьнна хьехархо хул цох, 2002 шера «Карахдаьннарех» яха орден лу Ювсапа, хIаьта 2011 шера Россе профсоюзий гIорваьнна болхло хул. Белгалдаккха деза, паччахь хиннача Б. Н. Ельцина цунна совгIата сахьат денна хилар а. Дийцарел совгIа, кхы а дукха да Ювсапа денна бе-бе совгIаташ, сийлен грамоташ.\nТIеххьара цо болх баь моттиг яр республикан хьехархой профсоюзаш, цига волаш кхелхар из. Цунца болх баь, цо дуккхаза хьехараш деш, къахьега Iомабенна нах ба цун гIулакх дIахохьораш.\nЮвсап царна мишта дагавоагIа хьежар со. Евлоева Заремас дувц: «Из тха дагахьа висав, хьехар ду, нийсача наькъ тIа доаха, балха тIа гIо ду да вусача тайпара. Ювсапа баркал ала дезаш гIулакх да, вайцига дешарца ювзаенна профсоюзаш хьаяьр а, цул тIехьагIа уж дIа ца йоахийташ лораяр а. Балхаца дувзаденна е балхаца дувзаденна доаца моллагIа хаттар отте, тхо массаза дагадувлар цунца. Тхо верригаш кхо саг мара вацар, кIоаргга хьаькъал дола хьехам бора цо тхона. Хьехархой га доаккхаш, вайцигарча юрташка болх беча наха тIатохаш дола 25% дIа ца доаккхийташ духьаллаьттар из вар. Профсоюзаша лораю вахара-экономически бокъонаш. МоллагIа хаттар дахьаш, ше волча хьехархой тIабоагIе, царга ладувгIа, нийсадар белгалдаккха ховш вар, чоалхне моттиг хуле, цу тайпара дош лакхехьа латтача хьакимашта тIахьора. Ювсап дийна волаш, цхьацца гIо-новкъостал дора профсоюзашта мехка кулгалхоша а. Хьехархой августовски совещане Ювсапа доклад йича, президента М. Зязиковс республикан фондера 1 миллион ахча делар тхона. Из деррига дIадахар хьехархой унахцIено чIоагIъярга. Йоакъапа Ювсапа яхар а деш, республикерча хIара школанна мах боацаш шишша путёвка елар оаха, Минеральни Воде шоашта дарбаш де баха таро хулийташ. Даим хьехархошта коммунальни гIулакхаш дарах тела мах лохбергбола наькъаш лийхад оаха. 2015 шу хьатIакхаччалца, вайцига юрташка бахача наха токахи газахи вIалла мах телацар, уж школашка болх беш бале. ХIанз хьехархошта хIара бетта цу гIулакха лаьрхIа 2 эзар сом лу. Цхьан регионе долаш дац из а, эггара дукхагIа вайцига да цу хьашташта хьежаду ахча. Ювсап дош чIоагIа долаш, аьннача долаш, караийца гIулакх чакхдоаккхаш вар. Вешта аьлча, халкъа дешара болхлошта юкъе масал эца мегаргдолаш саг вар из. Бокъонца вола интеллигент а вар ше, беррига хьехархой а иштта хилча бакъахьа хетар цунна. Цхьа хIама дар цо барт ца беш, хIилла цхьаккха тайпара къоабалъеш вацар из. Массахана цхьатарра хилац вахар. Цкъаза хало йолаш, сагото йолаш моттигаш хул. Бакъда, фуннагIа цига хиннадале а, балха хьакхаьчача тха дегаш ураувттадора Ювсапа. Цкъаза цхьа сакъердаме хIама аьле е цхьаннахьара дийше, тха халонаш яййора, деладора цо. Цудухьа дехьа-сехьа кабинеташка багIараш тхох хьагаш а ханаш хулар».\nЦхьаькха цхьан сага Ювсапах дийца хIама шоана довзийта безам ба са. Из сона дийцар ва йоазонхо Мерешков Iалаудина Султан. «Цхьан дийнахьа хьехархо Бериханов волча а вена, барт бетташ хиннав цхьан дешархочун да. Цигга тIанийсвеннача Ювсапа хаьттад:\n— Жабраил, фу йоах хьога цо?\n— Ший кIаьнка гIалгIай мотт Iомабергбац, йоах укхо, — жоп деннад хьехархочо.\n— Витал из, ца а хьехаш. Уж мо бола нах хиннадаь дигад вай къам Сибре а, — аьнна хиннад директора.\nЦу даь кIаьнк гIалгIай меттах мукъавалийта хиннав, цу тайпарча наькъаца».\nЦу масало а хьагойт Мальсагов ший къам, цун мотт боарам боацаш дукха безаш хиннилга а, цу хIамай сий ца ду нах шоай къам дехка нах санна лоархIаш хиннилга а.\nБусалба дин бахьан долаш мехках ваьнна къонах →


Паччахьан йоIан куралла йохор\nКаримова Гульнара 2009-чу шарахь.\nКаримова Гульнара баккъалла а чуйоьллина Узбекиcтанан Iедалша\nУзбекистанан кхело луьрчу даьккхина цу мехкан хьалхара президент хиллачу Каримов Исламан йоIанна Каримова Гульнарина дина таIзар. ЦIахь лаьцна латточура иза колоне хьажийна цо,"таIзар ларан кеп вон йохийна" аьлла.\nСтохка Товбецан-баттахь, шо хьалха 10 шо хан тоьхна чуйоьлина, 46 долу Каримова Гуьльнара цIаяхийтира, йисина хан шен хIусамехь такхийта, и хан 5 шаре охьа а яьккхина.\nИза яха хиира шен йоIца Иманца. Каримована дихкинера цу хIусамера араялар а, интернетах а, телефонах а пайда эцар а. Цул сов, иза декхарелахь йинера пачхьалкхана ша дина зе меттахIотто.\nГульнарин да Узбекистанан президент хилла, 27 шарахь цу пачхьалкхана куьйгалла дина Каримов Ислам велира 2016-чу шарахь. Iедалша лацале Гуьнара лоруш яра Юккъерчу Азехь уггар Iаткъаме а, шен де метта президентан дарже хIотта мегаш йолу а зуда. Цуьнан долахь яра финансийн фондаш, банкаш, телеканалаш, модан духар духку туьканаш.\nДелахь а 2013-чу шарахь дукха шен лаамехь леларна ден дагтIера юьйжира Гульнара, оцу маьIаргонна дош лелаш хиларх а, ахчанах а, даржех а йолуш.\nЦунах лаьцна дийцира Маршо Радион Оьрсийн сервисана интервью луш возуш воцучу узбекийн политолого, дисиденто цхьана хенахь Каримов Исламан Iедалехь лаккхара дарж дIалоцуш хиллачу Раббимов Камолиддина.\n-- ХIун бахьана ду Узбекистанан Iедалша Каримова Гульнарийн хьал чолхе даккхар?\n-- Со тешна ву Каримова Гульнариний а, Узбекистанан керлачу Iедалшний а юкъахь къайлаха йохка-эцар доьдуш хиларх. Гульнарин дуккха ахча ду, шен дас махкана куьйгалла дечу хенахь цо гулдина. Билггала цуьнан маса миллиард ду юкъараллана ца хаьа, цунна шена а, Iедалшна а бен. Амма цара иза хьулдина ду.\nСуна хетарехь, Гульнарина Iаткъам беш бу, цу ахчанаш ах мукъане а схьадаккхалур дацара те бохуш. ХIунда аьлча, цуьнан долу лаххара а цхьа миллиард сов доллар ахча сацийна ду Швейцарехь а, Iамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташкахь а.\nIедалша юкъа-кара Iаткъам бар алсамдоккху цунна, цул тIаьхьа малдо. ХIунда аьлча кестта и ахча я дIадоккхур ду Малхбузерчу пачхьалкхаша, я Узбекистанна дIалур ду. Цхьадолу ахча хIинца а карийна дац. Амма цуьнан кхоллам муха хир бу дозуш ду Гульнарех. Карарчу хенахь цуьнан шен цхьа а аьтто бац и ахча шена дита. Бахьана ду Iамеркехь а, Европехь Каримована дуьхьал маситта бехктакхаман гIуллакх долийна хилар.\nДуьненаюкъарчу низамашца а догIуш, нагахь цхьанаметта маситта пачхьалкхехь бехктакхаман гIуллакх схьадиллина волу стаг цхьана пачхьалкхехь чуволлахь, кхечу пачхьалкхашкахь цунна дохку бехкаш бух боцуш дуьсу. Цундела Каримов реза хилира шен йоI Узбекистанехь чуйолла. Цо иза цадинехь Гульнара набахте хьажор яра Малхбузенехь.\nИ хаьл а лаьтташ цIеххьана цуьнан да велира. Узбекистанна цуьнан ахча оьшуш ду, амма тахана Гуьлнара хьийзоран бахьана ду цуьнан лелар.\nЦуьнан хIинца а кхетам бисина, ша паччахьан йоI йолуш санна. Каримов Ислам урхалла деш вара Узбекистанна 30 гергга шарахь. Цунна дош ца хета карарчу хенахь долу Iедалш. Президент Мирзиёев Шавкат цунна го селханлера шен ден лай санна. Каримов дийна волуш Гульнара баккъалла а ян а яра цуьнан да дIаваьккхича уггаре дош лела стаг.\n-- Карарчу хенахь долчу Iедало шен хьал гIолечу доккхур ду аьлла сатуьйсуш ярий иза? Тахана цуьнца хуьлург ца моьттург дуй цунна?\n-- Дац, ца моьттург данне а дац. Маситта бутт хаьлха цо дIахьедар дира, дагца а, ахчанца а Узбекистанерчу реформашна гIо дар Iалашонца шен сацийна долу ахча Iедалшка дIадала лаам бу шен аьлла. И хабар дIатоьхнера цо официалан Ташкенте шен йоIехула Иманехула. Суна хетарехь, эххаре а цо ахча дIа ца делла, цундела меттахбевлла Iедалхой.\nТидаме эца деза цунах хIинца а Iедалхой кхоьруш хилар. Iедалшна а, ур-аттала цуьнан нанна а, ца хаьа цо хIун дийр ду а, иза куьйгакIеллахь муха латтор ю а. Цуьнга дуккха а информаци кхочу тайп-тайпанчу каналашкахула. Цунна бевзаш дукха нах бу. Цунна дуккха а хIума хаьа. Твиттерехь йоза дитина я артикл арахецна цуьнан аьтто бу Узбекистанехь политикан кризис хIотто. Иштта хилира Каримовс куьйгалла дечу тIаьхьарчу шерашкахь а, ма дарра аьлча, Гульнара дIалаццалц а, дIалаьцначул тIаьхьа а.\nКаримов Ислам шен йоIаца Гульнарица.\n-- Ткъа могIарерчу бахархойн хIун ойла ю Каримова Гульнарех?\n-- Дукхаха болчу узбекашна бIаьрга ян ца еза Каримова Гуьльнара. Коьртачу декъана шайн къен дахар а, цуьнан бахам хилар а бахьана долуш. Амма ша дош лелаш йолуш 2010 – 2013 шерашкахь Гульнарас "Узбекистанан културан а, исбаьхьаллан а фондехула" кхоьллира къона говзанчийн фонд. Къона похьма долу кегийрхой деша бахийтира цо цу фондан чоьтах.\nСуна хетарехь, хIинца а дуккха а кегийрхой бисина цуьнан агIончаш, Каримовас гIо а деш кхечу пачхьалкхашкахь дешна болу. Уьш тахана цунах дог лозуш бу. Цуьнан баккъалла Iедал караэца кечйина шен тоба яра, хIунда аьлча Гульнара баккъалла а кечлуш яра Узбекистанан рогIера президент хIотта. Амма гIуллакх ца хилира цуьнан.


Пачхьалкхан цIийнан хьостано а, Мирзаев Султана телевизионехь ша а дIакхайкхорца могушалла бахьнехь цо шен лаамехь охьадиллина шегара дарж. Цхьана ханна муфтиятан коьрте хIоттийна цьунан хьалхара гIоьнча лаьттина Хийтанаев Мохьмад.\nТергамхоша билгалдаккхарца Нохчийчоьнан куьйгалхошлахь, нагахь белахь а, дукха бац Мирзаев Султан санна оццул лакхарчу гIантахь хьебелларш. Иза коьрта молла лаьттина 2005 шарахь дуьйна. Кадыров Рамзана хьалха таттарца, 2010 шеран аьхкенан тIаьххьарчу беттан 31-чу дийнахь валлалц аьлла цу даржехь чIагIвинера Мирзаев Iеламнехан гуламехь.\nМехкан куьйгалхочо шен оццул лерам бича, Мирзаев Султана шен дашехь багарбира бусалбан дин марзбарехь, чIагIбарехь баьхна кхиамаш, динан маьждигаш, схьайиллина тайп-тайпана доьшийлаш…» И берриге кхиамаш ,-элира цо,- Делан къинхетамаш бу цкъа делахь хьалхара президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа бахьнехь, шолгIа Кадыров Рамзан бахьнехь тIебиссина.\nАс сайн вешега президенте, Кадыров Рамзане, гечдар а, къинтIера валар а доьху, оццул чIогIа, каде цо гIо дешшехь муфтиято кхин даккхий гIулкхаш дина цахиларна». Цу кепара дIахьедар динера Мирзаевс диъ шо хьалха ша гуттаренна а цу даржехь магийча.\nВелла дIаваллалц аьлла, динан урхаллин коьрте хIоттийначу стага, могушалла бахьна долуш цIеххьана дарж дитар тамаше хета могIарерчу нахана. Еккъа могушалла хилла Iай те и дIаваларан бахьна бохуш хеттаршка буьйлу бахархой. Царна дага а догIуш диъ-пхи шо хьалха, чехийний, етташ ницкъ биний бохуш, махкахь йоккха гIовгIа лаьттира Мирзаевна гонах.\nЦул тIаьхьа чIагIвира иза даиманна а аьлла цу жоьпаллин даржехь. ХIинца а дац цуьнан хьокъехь деш долу къамелаш, цхьабосса ду аьлла, цхьана «кепа тоха» йиш йолуш. Бакъду шаьш а бовзуьйтуш дош ала луурш боцу хьесап ду. Делахь а цуьнан хьокъехь Iедална гергахь бехке доцу къамелаш дийраш кIезиг бац. Иза дIаваьлла новкъа деънарш а бу, могIарера хIума лоруш берш а бу.\nМайрбек: «Суна чIогIа новкъадеъна и дIаваьлла. Могуш воцуш дIаваьлла боху. дала маршала дойла цунна. Хаза нехан санна Iеламстаг а вара,нохчийн мотт дика хууш а вара».\nСатай: « ..коьрта молло дIаваьккхина хир ву-кх. Коьрта мола мила ву ца хаьа хьун? Рамзан ву-к-х. Цо шена кIорда мА виннехь вахво-кх милла а».\nМохьмад: « Вела дIаваллалц муфтий хила аьлла а мА дац. Кху итт шарахь цу телевизион чохь ву-кх иза. ГIелвелла а хир ву. кIадвелла а хир ву. Къена цахилархха-м могушалла дика ца хила а там ма бу. Муфтий бохург хала болх бу. Нахаца а, динца а болу болх атта мА бац. ГIелвелла-кх. шен могушалла мА яц и болх дIакхехьа бохуш цо дина къамел хезза ву-кх со. Ишта хета-кх суна. Со тийшар-кх цунах цо цу кепара бохуш хилча»\nМирзаев Султана шен дарж дитар а,цуьнан меттан цхьана хана декхарш кхочушдан Хийтанаев Мохьмад хIоттор а дIакхайкхош, Динан урхаллехь дIаехьначу кхеташонехь, муфтиятан болх тергонехь латтош, мехкан куьйгалхочун гIовс волчу Джовтаханов Адама билгалдаьхна динан дайша тидаме эца догIу хьалхара декхарш: « Вайн массо агIор болх марсабаккха беза.\nУггаре хьалха дIадаха деза муфтията чуьра цхьана эшшара болх дIабахьа новкъарло мел еш долу хIума. Белхан меттигаш а йитна, кест-кеста чуьра ара а дуьйлуш, хьасане юкъаметтигаш лело еза нахаца. Кхетамца,хааршца лакхенаш а йохуш, вайн урхаллин хаза нехан санна лерам хила беза юкъараллехь. Цу кхиаме вай кховчур ду нагахь вай хьасартне къахьегахь…»\nИшта дIахьедар дина муфтиятехь хийцамеш бечу 3-чу дийнахь Джовтаханов Адама. Цо къада а дина, жоьпаза дитна, цхьана эшшара болх дIа ца бохуьйтуш динан урхалллин чохь хIун хилла те бохучу маьIнехь, шен къамело кхоьллина хаттар.\nМирзаев Султана шен дарж муха дитанехь а, шеко йоцург ду, и коьртехь а волуш, кху тIаьххьарчу иттех шарахь нохчийн муфтият вайнехан дахарна вуно чIогIа тIеIаткъам беш чекхъяьлла хилар, цхьа ницкъаллин структура йолуш санна. Цо дахаре берзийна цхьаболу хийцамаш ишта бу.\nЦхьаболчара тIаьхьло йолуш ца ларахь а, хьалханча динан урхалла а йолуш, Нохчийчохь бIеннаш довхой куьйга балош, маслаIаташ дина. Юкъара дIадаьлла хьесап дуй те аьлла, сацийна зударий идор а. Муфтият бахьнехь. карарчу хенахь ден-ненан пурба доцуш маре яха йиш йолуш яц йоI, стенна аьлчи цкъа делахь лоьрашкара испаравка олу, могуш хиларан тоьшалла- кехат даккха деза, шолгIа и кехат а, ден-ненан пурба а ца хилча моллано мах беш бац.\nИзза муфтият жигархо а йолуш шуьйра даьржина ду махкахь, таро хиларе терра,Iедалехь болчара шолгIа а, кхоалгIа а шайна зударий долабахар а. Кху тIаьхьарчу шерашкахь муфтиято чIагIдина зударшна йовлакхаш а, дегI хьулдеш бедарш лелор а. Дукха бахархоша резабоцуш тIе а оьцуш, челакха, лартIа доцу хIума санна кхеточех ду, хIайттархо муфтият а йолуш, къайлах- къулах бен махкахь маларш цадохкийтар.\nИ сонта чIагIам бахьнехь, бахархошна хетарехь,махкахь шуьйра даьржаш ду,корта дIугIаз баккхар Iалашонца кегийрхоша тайп-тайпанчу дIаьвшечу молханех пайдаэцар а, лоьраш маггане а магош доцу мерза хиш мийлар а.\nБоснехь муфтин дарж къовсуш ву 5 стаг\nДуьхьалонан митинг хилла Казанехь\nИмаратан тIемалоша шайна тIелаьцна ГIезалойчурча диндайшна дина тIелетарш\nБусулба духар юкъадаккха мега цхьайолчу Оьрсийчурчу школашкахь\n«Фетва» динан комитет кхоьллина Нохчийчурчу муфтиято


Дагалецамашкахь карла буьйлу тIемашкахь эгнарш\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIала, Хьалхара тIом, Нохчийн тIемалой, ГIура-бутт, 1994 шо.\nХIора шеран чаккхенгахь тIеман къахьо Iаьвшинчу дукха нохчийн, ма-хетта самукъа ца долу. Кхечарах дIатарбала мел гIертарх, уьш цхьана хенахь шайн ойланийн йийсаре боьлху. Дагалецамашкахь карлабуьйлу тIемашкахь белларш а, лазийнарш а, лайна баланаш а. Цхьаберш беллачеран синошна хьалха юьхьIаьржа а хуьлу, беллачарахдийна берш хьоьгу зама хир ю баьхнехь а.\n23 шо кхечи Нохчийчоьнан коьртачу шахьарахь Соьлжа-ГIалахь оьрсийн эскаршца уггаре а коьрта тIеман тасадалар хилла. Оцу деноша дуккха а хIума къастийра. Гайтира оьрсийн эскар мел говза ду а, царна дуьхьал тасабеллачу нохчийн гIора а, доьналла а.\nХIоранна шен-шен дагалецамаш бу оцу денойх лаьцна. Оьрсийчохь веха Дараев Ислам а хилла оцу тIама юкъахь. Баккхийчара бинчу кхайкхамна ара ца девлча ца довлура шаьш, элира цо: «Дуьххьара тIом болабелча тхан юьрта юкъахь нах вовшахкхеттера. Иза дара хьуна гIуран беттан 14 де. Мохьмад цIе йолчу цхьамма, стаг верг гIазотехь аравала веза элира. Тхо 30-40 валахь а гулвелира. ГIалахь суна дагадогIу хьийзаш хIаваъ кеманаш дара.\nДевкар-Эвлара схьаетташяьккхий тоьпаш яра. ДОСААФ олучу меттехь лаьтташ йоккха топ яра вайчеран. Цара а яра дIаетташ иза. ТIам тIе даха вовшахкхетта тхо ду, герз долуш а, доцуш а, цхьаьннан чета доьллина жIоммагI ду. Ас ойла йира тIаккха,дуьне а кхералучу эскарна дуьхьало ялур юй теша тхоьга аьлла».\nЧекхдолучу шеран тIаьххьара денош чекхдовллалц а, нохчийн сатийсам бара кхин генабер бац иза, кхечу пачхьалкхаша Оьрсийчоьнна Iаткъам а бина, иза сацабойтур бу аьлла. Цундела ша верриге а, жима а, воккха а радиошна тIе лерг диллина Iара.\nКхано тIаьхьо бен ца кхеттера нохчий, шаьш оцу инзаре къизачу ницкъана дуьхьала цхьалха дуйла. Iамарко а, кхечу пачхьалкхаша а Оьрсийчоьнан чоьхьара гIуллакх ду иза аьлла мах хадийнера.\nНохчий шаьш амалца фаталисташ балахь а, оцу лайначу а, ловчу а баланийн бахьанех кхета.\nЖима къам доккхачу къомо даима шена кIела хьаша гIерташ хьийзадо. Иза исторехь хуьлуш хIума ду, аьлла иштта мах хадийраюкъаралхочо Кокананаев Руслана: «И тIом болабарах со ца кхеташ а, со дуьхе ца кхуьуш хIума дацара. ХIара халкъ охьа а таIийна, кхечу мехкашна дIа а гойтуш, и тIом бан кечделла дара оцу хенахь хилла Iедал.\nИмперехьдаима хуьлуш ду:толаман жимчу тIамо, яккхий Iалашонаш кхочушйо. Таттаделла эскар чу а деана, тIом а бина, чуьра ара а делира. Оцу тIамехь дакъалаьцна могIарера кегий нах а, церан баьччаш а къонахий санна, Далла дуьхьала дIа а бахара. Халкъ бехке дацара оцу хIуманна».\nХиллачу тIемийн бахьанех нахалахь дийцахь а, шуьйра уьш толлуш а, царах жамIаш деш дац Нохчийчохь. Дижийна ду и гIуллакх.\nЦуьнах шена хетарг элира историк-яздархочо Ибрагимов Ризвана: «Вайна тIехь лаьттачу Москохара Iедало дихкина дуоцу тIамах лаьцна дийцар. И шайн бехк къайлабахьар а, адамашна цахаийтар – церан программа ю. Нохчийн Историн Юкъараллехь а дихкина ду и хIума дийца. ХIунда ду хьуна аьлча: оцу тIамо вай шина декъе декъна. Вай иза кегийча, вайн барт хир бац».\nИ хиламаш бийца а ца буьйцуш, бицбан гIертар дика дуй тIаккха? Кхана-лама юха а оцу берда йисте хIуьттур-м дац вай, аьлла деллачу хаттарна иштта жоп делира Ибрагимовс: «Ахь нийса боху иза. ХIетахь вайн хилла гIалаташ тахана юха а довлийта кхерам бу. Ма-дарра дийцича, кхачамболуш бан безаш болх бу иза.\nХIинца-м хьалха санна вайн къам Iехалур ду аьлла ца хета суна. Вай ма-хуьллу, тIама юккъе кхийсарх лардала дезаш ду-кх вай».\nНохчаша къаьсттина доьху Деле машар а, шаьш юьхьIаьржонах лардар а. Иштта ю нохчийн коьртачу мехаллех цхьаерш.\nДицлур доцу ГIура-беттан 31-гIа де\nИнарлаш а бойуш хуьлу тIамтIехь\n23 шо кхаьчна Нохчийчохь Хьалхара тIом болабелла