16 — Сурат Аннахьл « islamanserlo.net\nКIанте шега лахийта шена рицкъ\nПайхамаран дахар 2-гIа дакъа | Абу IабдуллахI\nАбу IабдуллахI: Мунафикъ нах 5 (19.08.2016).\nСан берриге болх АллахIан керахь бу\n16 — Сурат Аннахьл\n16 — Сýрат Аннахьл [Накхармозий] [Маккахь доьссина ‚ 128 аят ду]\n1.Аллах1ан омар [герга] деана , аша сих ма дé иза [хéнал хьалха] . Ц1ена ву Иза , лакхаваьлла Иза цáра [Шéца] дéкъахό вечух .\n2.Цо диссадо малийкаш Шен омарца [долчу] сица [хьéхамца] цхьана Шен лайшха Шéна луучунна т1е :»Аша д1ахьéдé баккъалла а [кхин] дéла вац , Со бен . Кхéра Соьх» — [áларца].\n3.Цо кхоьллина стигланаш а , латтá а бакъонца . Лакхаваьлла Иза цáра [Шéца] дéкъахό вечух .\n4.Цо кхоьллина адам [стеган а , зудчун а όраллин] т1адамах , т1аккха [шá анддаьлча] иза [Дáлла] билгала довхό [хилé дуьхьал дόлуш] ду .\n5.Хьайбанаш а кхоьллина Цо , шуна цаьргахь [дéг1ана] йовхό а , [дáхаран] пайданаш а бу , цáрех [цхьадерш] дуу аша .\n6.Шуна цаьргахь хазалла ю , аш уьш [сарахь] чудерзόчу хéнахь а , аш уьш [1уьйаранна] д1алохкучу хéнахь а .\n7.Цáра д1ахьо шун маххьаш , дог1машна халонца [къинхьéгамца] бен шу шéга кхόчур доцчу махка . Баккъалла а шун Дéла [шоьх] къахéташ [верг] , къинхéтамé [верг] ма ву .\n8.Говраш а , [вир] б1аьрзанаш а , варраш а [кхоьллина Цо] шу царна т1еховшийтá а , куьцаннá [хазаллийнá] а . [иштта] Цо кхуллу шуна [йовза] ца евзарг а .\n9.Аллах1ан т1ехь ду нийса некъ [билгалбар] , цáрех бу хáрц-берг а . Шéна [шу нисдан] лиънехь Цό нисдийра ма дара шу дерригé а .\n10.Иза ву Шá стиглара [д1ог1ан] хи доссийнарг , шуна шех [мала] малар долу , шех όраматаш [кхиар] долу , шайна т1ехь аша [даьхни] дáжош .\n11.Цо хьаладόлуьйту шуна цуьнца ялтá а , зайтун [олу стом] а , хурманаш а , кемсаш а , массό а стоьмех [стоьмаш] а . Баккъалла а цу [хьахийна] чохь билгалό ма ю ойлаечу нáхана [иймáнé бáхка] .\n12.Цо шуна муьт1ахь йина буьйсá а , дé а , малх а , бутт а , седарчий а ду [шуна] муьт1ахь дина Цуьнан омарца . Баккъалла а цуьнгахь билгалόнаш ма ю хьéкъалéчу [ойлаечу] нáхана .\n13.Цо шуна кхоьллина лаьттахь [мел] дерг шен беснаш бес-бесара долуш . Баккъалла а цу [кхолларна] чохь билгалό ма ю хьéхам оьцучу нáхана .\n14.Иза ву Шá х1орд [шуна] муьт1ахь бинарг , шоьга цуьнах ховха [керла ч1éран] жижиг даийтá а , шоьга цуьнах [жовх1арé] хазйерг хьалаяккхийтá а , аша шá [шайна] т1еуллуш йолу . Х1ордкеманаш го хьуна цу [х1орд] чохь [и] хéдош . [иштта] Шоьга Цуьнан комаьршаллах лахийтá а . Аша [Дáлла] баркалла áла тарло [цу зовкхана] .\n15.Цо доьг1на лаьтта т1ехь [даккхий] лаьмнаш и [латта] шоьца меттах [ца] хьейтархьама , [иштта] тáтόлаш а , нéкъаш а [дина] . Шу нисдала тарло [шаьш лоьхучунна т1е] .\n16.Билгалόнаш а [йоьг1на] , сéдарчашца нисло уьш [шайн нéкъахь].\n17.Ткъа Шá [массό а х1ума] кхуллург , шá [х1уммá] ца кхуллург санна ву тов ? Шу [кхéта] ца кхéта [цуьнах] ?\n18.Шу Аллах1ан зовкх дагардан х1иттича , шуна цуьнан чот тόхалур яц . Баккъалла а Аллах1 гечдийриг , къинхéтамéниг ма ву .\n19.Аллах1ана хаа аша хьулдийриг а , гучудоккхург а .\n20.Аллах1 [1адда] витина [нáха] шайга кхойкхурш [ц1уйш] , цáра ца кхуллу х1уммá а , [мелхό а] уьш бу [шаьш цхьамма] кхуллуш .\n21.[уьш] Белла [бу] дийна бόцуш , царна хаа ца ло шаьш [денбина] маца г1овттор бу .\n22.Шун Дéла — цхьа Дéла ву . [ткъа] Шаьш эхартах ца тéшарш — цéран дегнаш [и къόбал ца деш] юхатýхуш ду , кура бу уьш [цуьнах тéшарх].\n23.Дéра [шéкό йоццуш] , баккъалла а Аллах1ана хаа [ма хаа] цáра [шайн дегнашкахь] хьулдийриг а , цáра гучудоккхург а , баккъалла а Цуна ца бéза куранаш .\n24.Цаьрга аьлча :»Х1ун ду и шун Дáла [шá] доссийнарг ?» Цáра όлу :»Хьалхалéрачийн туьйранаш [ду]».\n25.Цáра къемата дийнахь хьойла дуьззина шайн [къинойн] маххьаш а , шаьш [тилабой] хаар дόцуш [берш] тилόчéран [долчу] маххьашха [тера маххьаш] а . Ма вон [хилла] ду-кх и цáра [шá] хьуш дерг .\n26.Бакъдолуш мéкарлό йира шаьш цáрел хьалха хиллачáра , т1аккха Аллах1 веара [Шен та1зарца] цéран г1ишлонна баххашкахула , шайна т1ехулара тхов т1ебуьйжира царна [шаьш бухахь буьсуш] , 1áзап деара царна шайна дагахь дόцучу áг1орхьáра .\n27.Цул т1аьхьа , къемата дийнахь а сийсаза бийр бу Цо уьш , Цо эра ду :»Стенгахь бу [аша Сýна бина и] Сан дéкъахой , шаьш шайн хьокъехь шу [Соьца] къийсалуш хилла болу ?» Шайна [Дáла] хаар деллачáра элира :»Баккъалла а тахана сийсазаллá а , вон а [Дéлах] цатéшачáрна т1ехь ду ,\n28.шаьш малийкаш [са эцарца] кхалхош болу [уьш] шайн дог1машна [шаьш Дéлах цатéшарна] зуламé а болуш». Мáшар кховдийра цáра :»Тхо дáцара вόчух [х1уммá] деш» [аьлла] . [царна жоп лур ду] «Х1аъ . Баккъалла а Аллах1 ву хууш верг аша [дуьнéнахь] деш хилларг .\n29.Шу г1ό жоьжахатин не1арш чу , гуттар цу чохь лаьтташ ! Ма вон ю-кх курачéран боьрзийла» [аьлла].\n30.Шаьш [Дéлах] кхийринчаьрга элира :»Х1ун ду и шун Дáла доссийнарг ?» Цара элира :»Диканиг [ду]». Шаьш х1окху дуьнéнахь дикадинчарна — диканиг [хир] ду. [Дéлόра] Эхартан х1усам тоьлуш ма ю . [Дéлόра] Ма дика ю-кх [Дéлах] кхоьручéран х1усам !\n31.[уьш] Дáхаран [1адн] бошмаш [ю] , уьш шайна чуг1ýра болуш , шайн к1елахула тáтόлаш лéлаш йолу , царна цу чохь шайна мел дéзарг [хир] ду . Иштта бéкхам бо Аллах1а [Шех] кхоьручарна ,\n32.шаьш малийкаш [са эцарца] кхалхош болу [уьш] ц1ена болуш , шаьш όлуш :»[Дéлéра] Мáршалла ду шоьга ! Шу ялсамани чуг1ό шаьш [дуьнéнахь дика] деш хиларна».\n33.Шайна [са оьцу] малийкаш дахкарé бен , йа [1áзапца] хьан Дéлан омaр дáрé [бен] хьоьжий уьш ? Из-за дира шаьш цáрел хьалхарачáрá а . Аллах1а [уьш х1аллак барехь] зулам ца динéра царна , амма уьш хилира шайн дог1машна [шаьш шайна] зулам деш .\n34.Царна т1едаьхкира шаьш диначуьнан вόнаш , царна гό биллира уьш шех [ца бéшаш] кхаьрдаш хиллачό .\n35.Шаьш [Дéлаца] дéкъахό винчáра элира :»Аллах1ана лиънéхьара , И вόцучунна цхьанá а х1уманна 1ибáдат дийра [ма] дáцара όха , όхá а [дáцара , йа] тхан дайшá а дáцара , [йа] όха [хьáрам дина] дихкина [хир] дáцара Цуьнан [лаамца] бен х1уммá а . Из-за дира шаьш цáрел хьалхарачáрá а . Дуй ткъа элчанашна т1ехь , билгала д1акхайкхор бен ?\n36.[Дéлόра] Бакъдолуш , Óха хьажийна х1όр умматна [къόманна] элча :»Аллах1ана 1ибáдат дé , йилбазна [ц1уйшна 1ибáдат дарх] гéнадовла» [áларца] . [ткъа] Цáрех ву шá Аллах1а нисвинарг а , [иштта] цáрех ву шéна т1ехь [Дáлла гергахь] тилар хьакъ хилларг а . Дуьйлалό лаьттахула , хьовса мýха хилла [элчанаш] харцбечéран т1аьхьлό [чаккxé].\n37.Хьо уьш нисбаларна т1ехь [мел ч1όг1а] сутар хиларх , баккъалла а Аллах1а нис [ма] ца во Шá тилориг . Цéран бáц [шаьш 1áзапах ларбан] г1оьнчий .\n38.Аллах1аца дуй биира цáра шайн ч1όг1ачу ч1áг1όнашца :»Аллах1а [денвина] г1аттор [ма] вац шá велларг» [аьлла] . Х1аъ [дéра вийра ма ву] . [Цо йина] Цунна т1ехь ч1áг1ό ю [и , шá] хьакъ [бакъ] хилла . Делахь а , дукхахболчу нáхана ца хаа [и].\n39.[Дáла уьш денбийр ма бу] Царна билгалдархьамá а уьш шéгахь бéкъалург , шаьш [Дéлах] цатешначарна хаийтархьамá а баккъалла а уьш харцлуьйш хилар .\n40.Баккъалла а , Óха цхьана х1уманé όлург , Тхайна и [хилийта] лиъча , Óха цуьнга :»Хила» áлар ду , т1аккха и хуьлу .\n41.Шаьш Аллах1ан дуьхьа [шайн] махках бевлларш , шайна зулам динчул т1аьхьа , [Дéлόра] Óха уьш дуьнéнахь дика [меттиг елла] д1атар бийр ма бу . [Дéлόра] Эхартан ял [мел цул] йоккха ма ю , уьш [и] хууш белхьáра .\n42.[уьш] Шаьш сатоьхнарш а , шайн Дáлла т1етевжинарш а [бу].\n43.Óха ца бахкийтина хьоьл хьалха бόжарий [адамаш] бен , Óха шайга хьоьхуш . Ашa хатта жайнан [1илман] ох1лунга шаьш ца хууш делахь .\n44.Билгалόнашцá а , жайнашцá а [баьхкийтина уьш] . Óха доссийна хьоьга жайна [Kъуръан] , хьоьга нáхана билгаладайта цаьрга [Óха] доссийнарг . [т1аккха] Цáра ойла ян мега .\n45.Шаьш вόнаш динарш маьрша [парг1ат] бевлла ткъа Аллах1а шайца латта чудόжийтарха , йа шайна дагахь дόцучу áг1орхьáра [ц1аьххьана] шайна т1е 1áзап дáрах ?!\n46.Йа цό [1áзапό] уьш шайн [дáхаран] керчарехь [хьаьдда-бевдда лéларехь] д1алéцарх ? Уьш [ма] бац [и Тхан 1áзап] г1όрасиз дийр болуш .\n47.Йа цό шаьш кхоьруш болуш д1алéцарх ? Баккъалла а шун Дéла [шоьх] къахéташ , [шоьца] къинхетамé ма ву .\n48.Царна ца гина-тé Аллах1а [тайп-тайпана] х1уманах шá кхоьллинарг , шен 1индаг1 аьтту а , аьрру а áг1орхьа тевжаш , [шá] Аллах1ана [муьт1ахь хилла] охьатé1аш , шаьш хьастаделла ?\n49.Аллах1ана [сужда дарца] гор доьду шá стигланашкахь [мел] дерг а , шá дийнатех лаьттахь [мел] дерг а , [иштта] малийкаш а , шаьш куралла а ца еш .\n50.Шайна т1ехулара шайн Дéлах кхоьруш , шайга дé бόхург деш .\n51.Аллах1а элира :»Ашa ма лáца ши дéла ! Баккъалла а Иза цхьа Дела [ма] ву . Соьх кхéралуш».\n52.Цуьнан ду шá стигланашкахь а , лаьттахь а [мел] дерг , Цунна ду муьт1ахьалла , гуттар а . Ткъа шу Аллах1 вόцучух кхоьру тов ?\n53.Зовкхах шоьца [мел] дерг — Аллах1éра [кхаьчна] ду . Т1аккха шоьх [цхьа] зен хьакхаделча , Цуьнга мохь бетта ашa [орца доьхуш].\n54.Цул т1аьхьа Цό [и] зен шоьх д1аайъича , т1аккха шоьх [цхьа] тόба шен Дáлла дéкъахό веш ю ,\n55.Óха шайна деллачух цатéшархьама [къéра ца хилархьама] . Зовкх хьéга ашa [х1окху дуьненахь , т1аьхьа] хуур ду шуна шайна хиндерг].\n56.Óха шайна деллачу рицкъанах дáкъа до цáра шайна [и зéнé хилар] ца хуучунна . Аллах1όра , шоьга [къемата дийнахь жоп] хоттур ма ду ашa [Аллах1ана т1ехь харц] кхуллуш хиллачух .\n57.[малийкаш] Аллах1ан зудбераш хуьлуьйту цáра . Ц1ена ву-кх Иза . Ткъа шайна — [к1ентарех] шаьш [шéга] сатуьйсург [хоржу].\n58.Цáрех цхьанна стéчуьнца [зудбéраца] кхаъ баьккхича , цуьнан юьхь [халахéтé] 1аржло , шá [шен] оьг1азлό сéцош .\n59.Шá нáхах [эхь хеташ] лечкъаш , шéна шéца баьккхинчу кхаъан вόнна [х1ун дийр ду ца хууш] . [шéна хуьлучу] Сийсазаллин т1ехь [дийна] 1аддайита-тé шá и [йо1] , йа [йийна д1айаьккхина] лаьттах йолла-тé шá и ? Ма вон хилла-кх цáра ен кхел !\n60.Шаьш эхартах цатешачéран вон [ирча] масал [куц] ду . [ткъа] Аллах1ана [массό а áг1ор] лаккхара [тоьлла] масал ду . Иза сийлахьниг , кхéтамéниг [хьéкъалéниг] ву .\n61.Аллах1а нáхана шайн зулам бахьанехь та1зар деш делхьара , Цό цу [лаьтта] т1ехь цхьá а дийнат дитина хир [ма] дáцара , делахь а Цό т1аьхьатотту уьш [Шá] ц1етоьхначу хéнé . Ткъа цéран [х1аллак баран] хан еача , [цул] цхьа сахьт т1аьхьá а ца буьсу уьш , [йа] хьалхá а ца бовлу .\n62.Цáра Аллах1ана хуьлуьйту [т1ехьарчадо] шайна [шá] ца дéзарг . Цéран меттанаш кхуллу харцό — баккъалла а шайна диканиг ду [áларца]. Дéра [шéкό йόццуш] , баккъалла а царна [жоьжахатин] ц1е [ма] ю , баккъалла а уьш [цу чохь] д1атесна [хир ма] бу .\n63.Аллах1όра , бакъдолуш Óха хьоьл хьалхá а бахкийтина къаьмнашка [элчанаш , ткъа] шайт1ано царна хазйира шайн [вон] 1амалш . И [шайт1а] ду тахана [дуьнéнахь] цéран вéрас [г1оьнча] , царна [шаьш] лазош [долу] 1áзап [хир] ду [къéмата дийнахь].\n64.Óха ца доссийна хьýна т1е [х1ара] жайна [Къуръáн] , хьоьга царна уьш шéгахь бéкъабелларг билгалдайтархьамá а , [и Къуръáн Дéлах] тéшачу нáхана нийса некъ а , къинхéтам а хилийтархьамá а бен .\n65.Аллах1а стиглара [дог1ан] хи доссийна , [т1аккха] цуьнца латта дендина иза [дакъа] деллачул т1аьхьа . Баккъалла а цу [хьόлан] чохь [адамаш деллачул т1аьхьа г1овттόран] билгалό ма ю [шéга ойланца] ладýг1учу нáхана .\n66.Баккъалла а шуна , хьайбанашкахь а хьéхам [кхéтам] ма бу . Óха шуна малайо цéран гайшкарчух , кхонá а , ц1ийнá а юккъéра ц1ена шура , молучарна аьхна [чόмехь , тáмехь] йолуш .\n67.[иштта Óха маладо шуна] Хурманийн а , кемсийн а стоьмех [доккху мутта а] , аша цуьнах доккху вахош долу малар а , [кхидолу] дика рицкъа а . Баккъалла а цу [хьахийна] чохь [Аллах1 нуьцкъала хиларан] билгало ма ю хьéкъалéчу нáхана .\n68.Хьан Дáла накхармозийна [дагчу] хьехна :»Ахьа йé [хьайна накхар] баннаш лаьмнех а , диттех а , цáра [адамаш г1ишлόнех хьайна] ечух а .\n69.Цул т1аьхьа ахьа йаа массό а стоьмех [дургал] , хьо лéла хьан Дéлан нéкъашца [Цунна] хьасталой» . Цéран гайшчуьра áрадόлу шен беснаш бес-бесара долу малар , шéгахь нáхана дáрба долуш . Баккъалла а цу [хьахийна] чохь [Аллах1 говза хиларан] билгало ма ю ойлаечу нáхана .\n70.Аллах1а [х1уммá дόцучух] кхоьллина шу , цул т1аьхьа [тоьхна хан кхаьчча] д1акхалхадо Цό шу . Шоьх шá гужамаллé [хьéкъалх эшарé , къáналлé] верзόриг ву , цунна х1уммá а ца хаийтархьама [цуьнан] хаарал т1аьхьа . Баккъалла а Аллах1 [халкъ тардан] хууш верг , [цу т1ехь] ницкъ кхόчург ву .\n71.Аллах1а тόлийна [хаьржина] шоьх цхьаберш вýкхарна т1ехь рицкъангахь . Ткъа шаьш тόлийнарш [ма] бац шайн рицкъа лур долуш шайн аьттучáра дόладечарна [куьйга к1еларчарна] , шаьш цуьнгахь цхьатерра хила . Аллах1ан зовкх къобал ца до [тов] цáра ?\n72.Алллах1а шуна хилийтина шух шайха [болу] зударий , шун зударех шуна бéраш а , бéрийн бéраш а хилийтина . Диканех [ц1енчух] шуна рицкъá а делла . Ткъа харцдолчух [мýха] тéша уьш , Аллах1ан зовкхах а ца тéшаш ?\n73.Цáра лолла [1ибáдат] до Аллах1 [1адда] витина , шайн дόлахь стигланашкарá а , лаьттарá а рицкъанех шайна дала х1уммá а дόцучарна , [цу т1ехь] ницкъ ца кхόчучарна .\n74.Ма дáладé Аллах1ана [ц1уйх] масалш ! Баккъаллá а Аллах1ана хаа [Шá цхьаъ хилар] , шуна [и] ца хаа [шайн сонталлийна].\n75.Аллах1а дáлийна [шуна] масал ; [цхьаъ нéхан] дόлахьволу лай [ву] , шá [цхьанá а] х1уманна т1ехь ницкъ ца кхόчуш [волу , важа] Óха шéна Тхайгара дика рицкъа делларг [ву] , шá цуьнах къайлах а , гуш а харж еш волу . Буй ткъа уьш цхьанийсса ? Хастам бу Аллах1ана . Х1еттé а цáрех дукхахберш [шайна хиндерг] ца хууш бу .\n76.[иштта] Аллах1а дáлийна [кхин] масал [а] ; ши стаг , цаьршиннах цхьаъ мотт ца хууш ву , шен [цхьанá а] х1уманна т1ехь ницкъ ца кхόчуш ву , иза бáла бу шен вéрасна . Цό шá миччахьá а хьажийча [верзийча] , диканца ца вόг1у иза . Цхьанийсса вуй ткъа изá а , шá нийсонца омaр деш верг а , шá нийсачу некъа т1ехь а волуш ?\n77.Аллах1ан [хууш] ю стигланашин а , лаьттан а къайлé . [къемат дийнан] Сахьтан г1уллакх [ма] дац [шен сихаллехь] — б1аьрган нег1ар тόхар санна бен , я кхин а герга [ду] и [г1уллакх]. Баккъалла а Аллах1 массό а х1уманна т1ехь ницкъ кхόчуш ву .\n78.Аллах1а шу áрадаьхна шайн нáнойн кийранашкара , шу х1уммá а хууш дόцуш , Цό шуна хилийтина хазар а , б1аьргаш а , дегнаш а . Шу хила тарло баркалла όлуш .\n79.Царна ца гина олхазарш [шаьш] стигалан х1аваэхь [т1éмадевлла] лéлалуш [долу] , уьш [чуэгарха] совца ца до Аллах1á бен . Баккъаллá а цу [масал] чохь билгалό ма ю [Дéлах] тéшачу нáхана .\n80.Аллах1а шуна хилийтина шун ц1éношха [парг1ат] чохь1ойла . Хилийтина шуна хьайбанан не1арех [ц1όкарчех] ц1éнош [дан г1ирс] , шуна шаьш [шайца д1адахьа] дай долуш шун новкъадовларан [кхелхина лéларан] дийнахь [хéнахь] а , шун [цхьанхьá даха севцина] кхерч лáцаран дийнахь [хéнахь] а . [Цо хилийтина шуна] Цéран т1арг1анех а , чоьшхá а , месех а салпал а , [цхьана] хáнна [долу] зовкх [бáхам] а .\n81.Аллах1а Шá кхоьллинчух шуна 1индаг1 дина , лаьмнех [чохь 1ан] хьéхарш йина , шаьш шу йовхόнах [а , шéлόнах а] лардеш [долу] дýхарш а , шаьш шун ницкъах шу лардеш [долу т1еман] дýхарш [г1аг1анаш] а делла шуна . Иштта , Цό кхόчуш до шуна т1ехь Шен зовкх . Шу муьт1ахь хила тарло .\n82.Ткъа уьш [бакъόнах] д1аберзахь , баккъалла а хьýна т1ехь [дерг] билгала [дерг] д1ахаийтар [д1акхáчор] ду .\n83.Царна девза Аллах1ан зовкх [къéра бу уьш , х1еттé а] цул т1аьхьа цáра къόбул ца до и , цáрех дукхахберш керста бу [цуьнца] .\n84.Оцу дийнахь Óха г1аттор ву х1όр умматах [волу пайхамар] теш , т1аккха шаьш [Дéлах] цатешначарна [бехаказа бовла] пурба лур дац , дохкόбовлар доьхур дац цаьрга .\n85.Шаьш зуламдинчарна [жоьжахатин] 1áзап гинчу хéна , царна [и цхьаммό а] дайдийр дац , [йа] уьш [цуьнах] т1аьхьатоттур бац .\n86.Шаьш [Дáлла] дéкъахό винчарна шайн дéкъахой гинчу хéна , цáра элира :»Х1ай тхан Дéла ! Х1орш бу-кх [уьш] тхан дéкъахой , όха шаьш Хьо [1адда] витина [шайна 1ибадат дарца] кхойкхуш хилла болу» . Т1аккха уьш цаьрга бистхилира :»Баккъаллá а шу харцлуьйш ма ду» [аьлла].\n87.Аллах1é муьт1ахьалла кховдийра цáра оцу дийнахь , д1атилира [д1адéлира] цáрех шá цáра [харц] кхуллуш хилларг .\n88.Шаьш [Дéлах] цатешнарш а , Аллах1ан [динан] нéкъах [нáх] юхатоьхнарш а , Óха уьш [шайна дόг1учу] 1áзап т1é [кхин а] 1áзап даларца совбόхур бу , уьш [динна] бόхамаш беш хиларна .\n89.Оцу дийнахь Óха г1аттор ву х1όр умматах царна т1ехь , цáрех шайха [волу] теш , Óха хьо вáлор ву х1окхарна т1ехь теш [хилла] , Óха доссийна хьýна т1е жайна массό а х1ума билгалдархьамá а , бусулбанашна нийса некъ а , къинхéтам а , кхаъ а хилийтархьамá а .\n90.Баккъаллá а Аллах1а омaр до нийсонцá а , дикадарцá а , гергарчунна [сáг1а] даларцá а , Цό сацаво [юхатýху] боьхачух [дáстамéчух] а , [хьéкъалца] цадόг1учух [сийдόцучух] а , зуламах а , Шá шуна хьéхам беш . Ашa хьéхам эца тарло .\n91.Ашa кхόчуш йé Аллах1аца [йина йолу] ч1áг1ό , шаьш [и] ч1áг1ό йича , ма къáрбé дуйнаш [шаьш] уьш ч1аг1бинчул т1аьхьа , бакъдолуш ашa [ван ма] вина Аллах1 шайна т1ехь юкъархό [дόладархό , вéрас] . Баккъалла а Аллах1 хууш ву [шуна] ашa дийриг .\n92.Шу ма хила шен [эханган] уьйриг дикка шá хьовзийнчул т1аьхьа дáкъошка [и] баьстинчух тера , шайн дуйнаш шайна юккъехь [вовший] лéдарна [1éхорна] шаьш лоьцуш , цхьа тόба [кхéчу] тόбанал сов [áлсам] хилархьама . Баккъаллá а Аллах1а зуьйш ду шу цуьнца . Цό шуна къéмата дийнахь билгалдийра ма ду шу [дуьнен чохь] шéгахь дéкъалуш хилларг .\n93.Аллах1ана лиънéхьáра , Цό шу цхьа уммат дина хир ма дара . Делахь а , Шéна луург тилаво Цό , Шéна луург нисво . Шоьга [къéмата дийнахь жоп] хоттур ма ду ашa [дуьнéнахь] деш хиллачух .\n94.Ашa ма лéца шайн дуйнаш шайна юккъехь [вовший] лéдарна [1éхорна] , т1аккха шун ког шершар бу шен ч1аг1баларал т1аьхьа , [т1аккха] аша вон [1áзап] 1овшур ду шаьш Аллах1ан нéкъах [нáх] юхатόхарна , доккха 1áзап [хир] ду шуна .\n95.Ашa ма эца [ма хийца] Аллах1аца [йина йолчу] ч1áг1όнах к1еззиг [болу] мáх . Баккъаллá а Аллах1ана гергахь [дерг] иза дика ду шуна , шу хууш хиллехь .\n96.Шуна гергахь дерг кхáчало , Аллах1ана гергахь дерг [гуттареннá а] бухадуьсу . Сатоьхначарна шайн ял д1алур ма ю Óха , цáра деш хиллачул а г1όли [дика].\n97.Шá диканиг динарг [милла велахь] боьршачух , йа стéчух , шá [Дéлах] тéшаш [муъма] волуш , Óха вáхор ма ву и хазачу дáхарехь , Óха цáрна шайн ял д1алур ма ю , цáра деш хиллачул а г1όли [дика].\n98.Айхьа Kъуръáн дешча , хьо ларлό Аллах1аца [Цό Шех] эккхийначу шайт1анах .\n99.Баккъалла а цуьнан урхалла [куьйгалла] дац шаьш [Дéлах] тешначарна т1ехь а , шайн Дáлла т1етевжачарна т1ехь а .\n100.Баккъалла а цуьнан урхалла ду шаьш цунна муьт1ахь болчарна т1ехь а , шаьш и [Дéлаца] дéкъахό лόцучарна т1ехь а .\n101.Óха [цхьана] áйатан метта [и д1аайдина кхин] áйат хийцича — Аллах1 т1ех дика хууш ву Шá доссош дерг — цáра элира :»Баккъалла а хьо [хáрцό] кхуллуш верг ву» . Мелхό а , Цáрех дукхахберш ца хууш бу [цуьнах луург].\n102.Ахь áла [цаьрга] :»И доссийна дезачу [ц1еначу Жабрáилан] синό хьан Дéлéра бакъонца , шаьш [Дéлах] тешнарш [шайн иймáнехь] ч1аг1бархьамá а , бусулбанашна нийса некъ а , кхаъ а хилийтархьамá а .\n103.[Дéлόра] Бакъдолуш , Тхýна хаа баккъалла а цáра олий :»Баккъалла а , иза [цхьана] адамό 1áмош ву» . Уьш шéга тийжачун мотт — хийра мотт бу . [ткъа] Х1ара [Kъуръáнан мотт] билгала 1арбийн мотт бу .\n104.Баккъалла а шаьш Аллах1ан áйаташха ца тéшарш , Аллах1а нис ца бо уьш , царна лазош [долу] 1áзап [хир] ду [къемата дийнахь].\n105.Баккъалла а хáрцό кхуллу шаьш Аллах1ан áйаташха цатешачара . Уьш бу уьш харцлуьйш берш .\n106.Шá имдиллинчул т1аьхьа Аллах1аца керстаналла динарг [милла велахь] , шéна [цу т1ехь цхьамма] ницкъбинарг вόцург , шен дог ийманца парг1ат долуш , делахь а керстаналлийна шá [шен] нáкха биллинарг — царна т1ехь Аллах1ера оьг1азлό ю , царна доккха 1áзап ду .\n107.И [1áзап] , баккъалла а царна эхартал [дукха] дуьнéнан дáхар дéзадаларна ду . Баккъалла а Аллах1а нис ца до керста къáм .\n108.Уьш — Аллах1а шайн дегнаш т1é а , шайн лергаш т1é а , шайн б1аьргаш т1é а мух1ар тоьхнарш бу . Уьш бу уьш чидам [тергам] бόцурш .\n109.Дéра [шéкό йоцуш] , баккъалла а уьш [ма] бу уьш эхартахь эшнаберш .\n110.Т1аккха , баккъалла а хьан Дéла , шаьш [халόнашца] зийначул т1аьхьа [шайн] махкахбевлачарнá а , т1аккха [керстанах] леттачарнá а , [цу т1ехь] сатоьхначарнá а , баккъаллá а хьан Дéла цул т1аьхьа [царна] гечдийриг , къинхéтам бийриг ма ву .\n111.Оцу дийнахь массό а са дόг1ур ду шен дег1 доьхуш [и бехказдόхуш] . Х1όр синна [бéкхамна] лур ду цό шá динарг , царна зулам дийр дац [цу т1ехь].\n112.Аллах1а масална [цхьа] юрт йáлийна, шá маьрша , парг1ат хилла [йолу] , шен рицкъа массό а меттигéра шорта шéна т1едόг1уш [йолу , х1еттé а] керстаналла дира цό Аллах1ан зовкхашна , т1аккха Аллах1а цуьнга 1овшийтира [лáйтира] мацаллин а , кхéраман а дýхар , цáра деш хилларг бахьанехь .\n113.[Дéлора] Бакъдолуш царна веара шайха [волу] элча , [амма] цáра харцвира иза , т1аккха уьш 1áзапό д1алéцира , шаьш зуламдеш болуш .\n114.Аш даа Аллах1а шайна деллачу рицкъанах хьáналниг , ц1енниг , баркалла áла Аллах1ан зовкхана , шу хиллехь Цунна 1ибáдат деш .\n115.Баккъалла а Цо шуна [йаа] йихкина [хьáрам йина] къиэелларг а , ц1ий а , хьакхин жижиг а , Аллах1 вόцучунна [ц1етоьхна] йийнарг а . Ткъа шá [и ца йиъча] ца ваьлларг , зуламдеш вόцуш , [дόзанал] т1ех вόлуш вόцуш , баккъаллá а Аллах1 [цунна] гечдийриг , къинхетам бийриг ву .\n116.Ашa ма áла — шайн меттанаш харцό кхолларна :»Х1ара — мегаш ду , х1ара — дихкина ду» , шаьш Аллах1ана т1ехь хáрцό кхоллархьама . Баккъаллá а шаьш Аллах1ана т1ехь харцό кхуллурш дéкъал хир бац .\n117.[цéран дáхар] К1еззиг [долу] зовкх ду , царна лазош [долу] 1áзап ду .\n118.Шаьш жуьгтийн динехь хиллачарна Óха [хьáрам йина] йихкина Тхаьш хьоьга хьалха [деанчу áйатехь] йийцинарг , Óха зулам ца дина царна , делахь а уьш [шаьш] бара [1éсахиларца] шайн дог1машна зуламдеш .\n119.Т1аккха , баккъаллá а хьан Дéла , ца хууш шаьш вόниг динчарнá а , цул т1аьхьа дохкόбевллачарнá а , диканиг динчарнá а — баккъаллá хьан Дела цул т1аьхьа [царна] — гечдийриг , къинхетам бийриг ма ву .\n120.Баккъалла а Ибрáх1им [Дáлла] муьт1ахь [волуш] имам хилла , [шá] Аллах1é [Цуьнан нийсачу динé] туьйжуш [тé1аш] , и ца хилла [Дéлаца] дéкъахό вечáрех ,\n121.Цуьнан зовкхашна баркаллé [волуш] . Цό [харжá а] хаьржина иза , нис а вина и [Шен] нийсачу новкъа .\n122.Óха делла цунна дуьнéнахь дика , баккъалла а иза эхартахь а ма ву дикачáрех .\n123.Т1аккха Óха хьехна хьоьга :»[Дéлан динé] Туьйжуш [волчу] Ибрáх1иман динна т1аьхьах1отта , и ца хилла [хьуна Дéлаца] дéкъахό вечáрех .\n124.Баккъалла а шоьтан де [лáрар] шаьш цуьнгахь бéкъабеллачарна т1ехь [дéкхар] дина . Баккъалла а хьан Дáла царна юккъехь кхел йийр ма ю къéмата дийнахь , уьш шéгахь бéкъабелла хиллачуьнгахь .\n125.Ахьa кхайкха [адамаш] хьан Дéлан [динан] нéкъé кхéтамцá [хьéкъалцá] а , хазчу хьéхамцá а . Ахьa къовса цаьрца шá и дика долчуьнца . Баккъалла а хьан Дéла — Иза т1ех дика хууш [бевзаш] ву Шен нéкъах тилларг мила вý а , Иза т1ех дика хууш [бевзаш] ву нисбелларш [муьлш бý] а .\n126.Шаьш [цхьанна] та1зар дича , ашa [цунна] та1зардé шайна [цό] та1зар ма-дарра , [Дéлόра] ашa сатόхахь , иза г1όли ма ду сатýхучарна .\n127.Сатόха , хьан сатόхар ма дац Аллах1аца бен , г1айг1а ма йé царна , хьо ма хила саготта цáра йечу мéкарлонна [ямартлонна].\n128.Баккъалла а Аллах1 , шаьш [Шех] кхийранчарцá а , шаьш дикадечарцá а ву .\n29 августа, 2017 | Меттиг: Сийлахь Къуръан | 582 Хьаьжна\n« 17 — Сурат Альисрáъ\n15 — Сурат Альхьиджр »


Хьалха Чехехь адамийн бакъонийн министр хиллачу Коцаб Михаэла, ша оцу даржера дIаваьллачул тIаьхьа а ца битина и болх. Деношкахь цуьнан цхьанакхетарш хилира ПрахIа гIалахь гулбеллачу Оьрсийчура а, Европера а, коьртачу декъана, нохчашца цхьанаболх бечу, бакъонашларъярхошца. Францера дуьйна веанчу диссиденто Файнберг Виктора ша Чехин Iедална юхалур ю аьлла Крамарж Карелан цIарах йолу мидал, нагахь санна оьрсийн Iедалан дехар кхочушдеш, Чехино нохчийн мухIажар Ацаев Iела дIалахь. Чехин ЧТК телевизионца къамел деш Файнберга элира, Ацаев дIахьажавахь, иза шена хIуьттаренна дина хIума санна тIеоьцур ду ша.\nФайнберг Виктор 1968-чу шарахь Советан пачхьалкхо Чехословакина чу эскар дигарна дуьхьала Москохарчу ЦIечу майдане ваьллачу ворхI диссидентах цхьаъ ву. ХIетахь Файнберг чувоьллира Советан режимо. Ткъа цунна Чехин Iедалша елла мидал, Чехословакин Iедалан дуьххьарлера гIантда хиллачу политикан Крамарж Карелан цIарах йолу мидал, деза совгIат лоруш ду.\nМацах Чехе а веана, кхузарчу Iедалшка тхов-кIело ехна волу Ацаев Iела, йоккхачу гIовгIанца, Оьрсийчоьно лоьхуш волу террорахо ву аьлла, набахтехь латтош ву, Москох дIавала кеч а вина.\nЧехин Чоьхьарчу ГIуллакхийн министралла а, цуьнан министр Кубице Ян а реза вац цкъачунна Ацаев Iелин гIуллакхан хьокъехь цхьа а комментари ян.\nОршот дийнахь бакъонашларъярхойн конференци вовшахтоьхначара дийцарехь стаг верна бехке веш ву Ацаев. Цо Чехехь ехна тхов-кIело а луш яц цунна. Чехин Лаккхарчу Махкахойн ГIуллакхаш къасточу Кхело, дийцарехь, юхахьажийна Ацаевн гIуллакх, бакъонашца нийса йоцу гIулчаш яьхна иза толлуш, аьлла.\nОццу хенахь, дуьйцуш ду, Нийсонан министро Поспишил Йиржис куьг таIийна Ацаев Оьрсийчоьнна дIавала бакъо лучу кехаташна. ЧТК телвизионо дийцарехь Нийсонан министраллин зорбан-секретаро ХIоворка Йиржис аьлла, министралло цхьа а харц гIулч яьккхина хирг хилар, бакъ хила йолуш дац. Ацаевин гIуллакх Чехин Конституцин Кхело а, Страсбургерчу Адамийн Бакъонийн Кхело а тIеэцна ду аьлла цо. ХIоворкас бахарехь, оцу кхелаша шайн сацам баллалц, Ацаевна экстрадици ян йиш яц.\nПрахIехь вовшахтоьхна хиллачу адамийн бакъонашларъярхойн конференцехь дакъа хиллачу Оьрсийчура бакъонашларъярхочо Ганнушкина Светланас бахарехь, Европерчу пачхьалкхаша Оьрсийчу дIахьийсо ца безара нохчийн мухIажарш. ХIунда аьлчи, цигарчу Iедалша царна таIзарш до, харц бехкаш тIе а хьерчош, набахтешка хьовсабо, бойуш меттигаш а ю шортта.\nКоцаба билгалдаьккхира, нохчийн мухIажарийн бакъонаш сих-сиха Чехин республикехь эшош хилар.\nГаннушкина Светлана масаллина далийра Европан Кхеташонан МухIажарийн а, ЦIерабевллачу Нехан а урхаллин рапорт. Цу тIехь, ма-дарра, дуьйцуш ду Европин тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь нохчийн мухIажарш башха тIеэцарх лаьцна. Цхьацца йолчу Европера пачхьалкхашкахь царна доцчу гIо-накъосталлин хьокъехь шен сингаттам бовзийтира Ганнушкинас.\n1999-чу шарахь дуьйна 2009-чу шеран ГIуран батте кхаччалц Чехин республикехь тхов-кIело ехна, нохчаша а цхьана, Оьрсийчура 9545 стага. Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министралло дечу хьесапца, царах 384 стагана тхов-кIело елла Чехин Iедалша.\nМухIажиршна сагатдо бакъонашларъярхоша


"Дахаре догдохийла" ю\nЦомгуш долу, урамашкахь схьагулдина ши бIе гергга жIаьла а, цициг а ду цигахь кхобуш. Царех ах бохург санна заьIап ду, цхьаммо дола ца дахь, хIаллак хир долуш. Меттигера йиъ яхархо ю церан доладеш: Ибрагимова Румиса а, Даниш Алена а, Зумаева Элита а, Клементьева Ольга а.\nЦеран терго йина ца Iаш, Ольгас шен цIахь Iуналла деш а ду 30 цициг а, 4 жIаьла а. Уьш дерриш а арара схьалехьина ду цо.\nЛуш белхан алапа а доцушшехь, оцу зудабераша дарба до царна, юург латтайо, ловзу цаьрца, мерза хударш до царна, къинхетамечу бахархошкара ахча вовшахтуху церан хьашташна, лоьху царна керла хIусамаш. Ишта хьоьху дийнатийн стерилизаци ян езар а.\nЗумаева Элитас дуьйцу.\n- Республикехь хало ду стерилизацица дерг. Нах ца кхета, иза оьшуш хиларх. Кест-кеста базаршкахь охьатуьйсу наха цицигаш, тIаккха машенаша хьоьшу уьш. Цунна саготта цхьа а вац. Бакъду, тхуна бехкаш дохку цара, "нана хила" Дала елла бакъо ца юьту оха царна бохуш. Нахана совдоьвлла, оьшуш доцу дийнаташ даржа ца дайта хьийза тхо, цаьрга бала ца хьегийта. Нохчийчоьнан пачхьалкхан телевизионехь ролик гайтира оха, стерилизаци яр къа доций а, могушаллина талламбар а, мехий деттар а санна пайден хIума дуйла дIахоуьйтуш.\nДаьIна дийнаташ дукхаъ а деха. Оха жIаьлеш лоьцу, царна стерилизаци йо, нагахь санна, уьш могуш делахь. Цул тIаьхьа лергах чIуг тосий дIахоьцу, уьш латточу меттиге. Цицигашна лергах билгало уллиийла дац, амма бакъду, тхаьш Iалашден массо а цициг цIерашца девза тхуна. Арина, Чернышка, Палитра, Замишка…\nДукха хан йоццуш, тхайн хIусамна гена доццучохь яьшка карийра тхуна таIIийна чудоьхкина цицигаш а долуш. Цицигаш дуучу Китайхь кулинарин фестивалашкахь хуьлург карладаьккхира суна оцу суьрто. ДIа ладоьгIча, цу чуьра цхьа цициг делла хилла. Со хIун ала гIерта, и цицигаш дIакхийсинчо доккха къа латийна шена, стерилизаци йинчул а.\nТхан волонтерийн цхьанакхетараллана тIедогIуш цхьа а ахча дац, тхо массо а цхьацца меттигашкахь белхашкахь ду. Балхара девллачул тIаьхьа дийнаташца хан йоккху оха. Ветеринарашна дала а, дийнаташна юучунна а гIо хуьлу тхуна бахархоша лучу ахчанах. ХIора еаридийнахь инстаграмехь nadejda_na_jizn_grozny_ олий, дIакхайкхадо оха. Шайн таро ерриг даларе дог дохуш.\nВолонтераш тIе ца тоьа, ахчанца а къоьлла хьоьгу. Дийнатийн хIусамна даим а гIо оьшу.\nДуьххьара шайн дIадуьйладаларх дуьйцу Элитас.\n- Цхьа пхи шо хьалха сайн доттагIашца урамашкара да воцу цицигаш схьа а лехьош, уьш дузо дуьйладелира тхо. Цхьана дийнахь машено хьаьшна жIаьла карийра тхуна. ТIаьхьара ши ког а, юх а лелалуш яцара цуьнан. И тайпа дийнаташ кхи дIа а хир дуйла хаьара тхуна, тIаккха ойла хилира тха: хIусам оьшу кхарна аьлла.\nЦхьа а чохь Iаш воцуш, ток а, хи а доцуш, дIатесна цIа карийра тхуна юьстах. Амма йоккха уьйтIе яра цигахь. Тхаьш тойира оха и хIусам, оьшу коммуникацеш тIе а ялош. ЖIаьлешна дарба а дира оха, юх йойначу жIаьлешна лерина гIудалкхаш ийцира. Цхьа хан яьлча, жIаьлийн летаро лулахой карзахбехира. Цара арздира хIусаман долахочуьнга, ткъа цо цхьа де хан елира тхуна шен кертара арадовла.\nТаро йоьхнера тхан, жIаьлешна дан хIума доцуш. Мах белча а, уьш чохь дита хIусам ца карайора тхуна. Социалан машанашкахь посташ язъярх а, гIо ца хилира. Эххар а Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан велира тхоьца зIене. Цо дош делира тхуна, шу цхьаммо а арадохур дац, са ма гатде аьлла. Дийнаташна лерина ша керла хIусам йойтур ю элира цо.\nБакъдерг аьлча, ишта маса цунах гIуллакх хир ду аьлла, тешаш дацара тхо. Ши бутт хан яьлча Старопромыслан кIошта дIакхелхира тхо. Гено ду цига дIалела, амма жIаьлийн летарша цхьанна а новкъарло ца йо.\nОфисан гIишло ю тхан, 36 чоь ю жIаьлешна а, цицигашна а, гонаха йина керт а йолуш. Керлачу гIишло чу тхо дехьадовлучу дийнахь ша Кадыров Рамзан а кхечира. Марта цIе йолу заьIап жIаьла а, бIаьрса доцу Дарира цициг а дIадигира цо шена лелон. Ша цу шиннан доладийр ду аьлла, тIе а лецира.\nЦхьа хан яьлча мехкан куьйгалхочун йоI Iайшат а еара тхо долчу. Шен ден цхьа лерина уьйр ю аьлла, дийцира цо, тхоьгара дигинчу цицигца. Ша бIаьрзе делахь а, уьйтIахь гулбеллачарлахь иза дика вевза цунна бохура цо.\nБайначу беттан 23-чохь инстаграмехь ролик зорбане яьккхира, Кадыровс цициг хьоьстуш, "со а, Дарира а бен кхеташ доцу къамелаш деш" ду аьлла, пост а язйина.\nНохчийчохь жIаьлешца йолу юкъаметтигаш чолхе ю. Башха лелош дац уьш керташкахь. Цундела Iаламат таронаш яц тхан заьIап жIаьла цхьана хIусаме дIанисдан.\n- ЖIаьла лелор – хьарам ду бохуш, кхоллаелла стереотип ю нехан. – дуьйцу Элитас. – Ма-дарра аьлча, дихкина ма дац жIала лелор а, Дала кхоьллина дийнат ду-кх иза а. Цунах хьакхавала мега, амма жIаьлин туй боьха ду олуш ду. Цундела хIоразза а, жIаьлех хьакхавеллачул а тIаьхьа, ламаз карладаккха деза.\nСуна хезахета, Соьлжа-гIала богIучара жIаьлеш лелош, цаьрца урамашкахула буьйлабелла уьш лелаш а. ХIуъа дийцахь а, кертахь лело йиш ма ю жIаьла. Суна бевзаш нохчий бу, жIаьлешна бун а йина, уьш кертахь леладо цара.\nКхечу регионашкарчу волонтерашца уьйраш латтайо оха. Цаьргахула масийттазза жIаьлешна хIусамаш карийра тхуна – Iаламат доккха хазахетар ду иза тхуна. Цхьана Нохчийчохь пхеа баттахь ши жIаьлин кIеза цхьацца хIусамашка дала ницкъ кхаьчна тхан. Бакъду, цицигаш дIаэца реза хуьлу, дукха хьолахь. Цхьана беттачохь 3-4 цициг дIатардо оха хIусамехь. Цхьаболчара яздо тхоьга, урамехь дIатесначу цицигашна тIехдовлуш, хьалха моьттура шайна, ша иштта дIалела и цициг, амма хIинца шу бахьанехь хиъна шайна, де доцу, гIо оьшу дийнат иза хиллийла. Оцу дешнаша оха лелориг маьIне хоьтуьйту тхуна.


Со кхиъна вогIу хан яра иза. Цхьана дийнахь тхов туьллуш белхе кхайкхинера со тхан лулахочо. Цу кепара кегийрхой цхьаьнакхетча, даима а хуьлуш ма хиллара, кар-кара а оьцуш, цхьацца хилларш-лелларш а дуьйцуш самукъадаьлла гIуллакх деш дохкура тхо.\nКхочу-кхоччуш цхьаъ дийцаран рагI суна тIекхечира. Цхьа а хIума дийца дIоггара лаам боцу со жима волуш сайна гина Iамеркехь яьккхина кино йийца волавелира. Дукха дах а ца деш аьлча, цуьнан чулацам иштта бара. Генарчу планетина тIе астронавташ бохуьйту олий сурт а хIоттадой, космосан кема деш лачкъийна ахча хьулдан, чура нах ара а бохий, дIахьажадо иза.\nАстронавташка леррина кечйинчу студехь моттаргIанаш лелайойту уьш баккъалла а цу планетина тIехь болуш санна. Ма дарра аьлча, уьш йийсаре лецна хуьлу. Космосан мисси дIайирзича, Лаьтта тIе юхабоьрзуш, кема даьгна аьлла, тIепаза бойур болуш хуьлу уьш. Цунах кхеттачу астронавташа сацам бо бовда…\nАмма иза йийцина валале со юкъахваьккхира цхьаъ дохьуш еанчу тхан несо.\nСо санна белхе веана тхуна юкъахь вара 14-15 шо хир долу кхиазхо. Цуьнан цIе яра Iумар.Тхан эвларчу молла волчехь бусулба дин Iамош хуьжаре лелаш хиларна, цунах Iумар-Хьаьжа олура массара а.\n- Iумар-Хьаьжа, ахь дийцал тхуна цхьаъ, хьехам белла тхуна, - аьлла тхоьга бIаьрг а таIош, дехар дира цуьнга, Iоттар еш а бен вистхуьлуш Iедал доцчу, тхан накъосто Мохьт-Эмис.\n- Хьехамаш бан дукха жима-м вара со, делахь а, ахь дехар дарна, ши-кхо дош эр ду ас, - аьлла шен къамел долийра кхиазхочо: "Харцлер уггар вочу къинойх цхьа къа хилар шеко йоцуш ду. Иза иштта хилар гойтуш дуккха а тоьшаллаш ду КъорIан тIехь а, Суннатехь а…\nДукха хье а ца луш, со юхавеъча а Iумар-Хьаьжа харцдерг дийцар къилахь хиларх лаьцна кхин дIа а къамел деш карийра суна.\nХIара дара суна хезнарг: "Цхьа стаг хилла шен кIантаца некъа воьдуш. КIант тӀевирззина цхьаъ дуьйцуш хелла дега. Цу дийцарехь бакъдоцург даьлла кIантера, дена хаа хууш. Цунна эхь хетийта дас аьлла: "Кестта тIех вала везар ву вайшиъ. И тIай шеца цхьа Iаламат долуш ду. Цуьнга къастало харцдерг а, бакъдерг а. Харцдерг дуьйцучун кIеллахь чудужу иза".\nИза хезча кхеравеллачу кIанта, ша харцдерг дийцина хилар хаийтина дега. Амма и шиъ тIех волуш цIеххьана, когаш кIеллахь у а кагделла, чувоьжна да.\nЭххар хих ваьлча, да къера хилла кIантана хьалха.\n-Цхьа а Iаламат долуш дацара хьуна и тIай, ас хоьга харцдерг дийцира, - аьлла мукъарло дина цо.\n- Харцдерг дийцаран дагахь доццу тIаьхье хила мега, нагахь иза дикачу ойланца дийцинехь а, - дерзийра шен къамел Iумар-Хьаьжас.\nСуна дагадера со жима волуш тхайн девашас сайна далийна цхьа хьехаме дийцар.\n- ХIора стагехь къовсам бу дIабоьдуш. И къовсам ши борз латар санна хIума ду. Цхьа боз ю шен чулацамехь вон мел дерг долуш: хьагI, гамо, сутаралла, харцдерг, иштта дIа кхин а, ткъа шолгIа борз ю шеца дерриг а диканиг долуш: безам, гIайгIа бар, тешам, бакъдерг… Цу шиннах тоьлур ю ахь юзош йолу борз, - бохуш дийцара цо.\nХIоьттина тийналла юкъахъяьккхира Мохьт-Эмис, хIун хилира хьан оцу кинох, дийна бисирий "ахь космосе хьажийнарш" аьлла, соьга схьа а хьожуш, къежира иза.\nАмма цIеххьана со кхийтира цу кинон чакхе сайна йицйелла хиларх. Ткъа хьехориг, чакхе мухха а хилча а, шайггара кхоьллина дIоггара мехала йоцу кино бен яцахь а, харцдерг муха дуьйцур дара ас хIинца?!


Сай | ВАЙНАХ\n15.08.2013\tКультура и языкознание Оставить комментарий\nДекъал хуьлда дегI, са цIена сай,\nДекъал хуьлда болар дерг шен дайн,\nДекъал хуьлда маршо езаш берг,\nЛаьмнаш хедош леларг, етташ берг!\nДекъал хуьлда лаьмнийн цIена шовда,\nТIулг а хадош, малхе даьлларг – шозза,\nБетонаца го ца бина ахк а,\nХьуьнхахь кхиъна акха муьста Iаж а!\nНохчийн махкахь цкъа сеш хилла дехаш,\nЦарна иллеш дохуш, баьхна дай:\n«Сен кураллин хIун хир ду, ткъа, меха!\nГIелийн куц-м, ткъа, исбаьхьачех дай!»\nЦхьаъ ца тайна, уьш дIадевлла, хIинца\nВайн хьаннашкахь сеш дац цхьанххьа гуш.\nШайн паргIато ларъеш дайша цIийца,\nЦаьрца цхьаьна хIаллакьхилла уьш?\nЯ шайн хьаннаш ягош, дохош баннаш,\nЛа ца велла вогIу мостагI цкъа,\nТIаьхье кхио, адамаша санна,\nГенна махка дIадахна уьш, ткъа?\nИ хууш дац… ХIунда дуьйцу деха,\nБакъдерг – сай цахилар кхузахь вайн.\nАмма иза нохчийн иллехь беха –\n«ГIелех хаьдда бисна кура сай».\nЦIе ца юьтуш, илли дитна, шениг,\nДахарх хаьдда шира илланча.\nАмма цуьнан «лерг семачу сено».\nЦецваьккхина хийла хийлазза.\nЦIе дIаярах, ойла-м еха цуьнан,\nЦуьнан илли – халкъан илли ду!\nХалкъан илли меха дерг ду дуьне,\nХалкъан илли – дегнех кхетта чIу.\nОцу чIуно цхьанна до-кха дарба,\nДIахададеш цуьнан деган айп.\nТкъа, вукхунна дахар до цо хьарам,\nХIаллакбо-кха цо харцонан дай.\nКIентий! Нагахь доьгIнехь лаьттахь вайна,\nХалкъан бIаьхой хилла, даха цкъа:\nВайн иллеш а адамашна тайна,\nХилахь халкъан дуьхьа хьегна къа;\nХIораммо а цхьа хIума дахь аллал:\n«Со ву лаьмнийн, сайн Даймехкан лай»;\nНаха алахь: «Къонахий бу халкъан,\nХалкъан дуьхьа цара хIун ца лай!»;\nИ цхьа шовда тIулгех паргIатдаккха,\nХалкъан бешахь кхио цхьацца стом,\nВайн ницкъ тоахь, – вайн йиш ю-кха тIаккха\nАла: «ХIокху лаьттахь даьхна тхо-м!»\nИ ю шуна уггар лекха лакхе,\nИ ду шуна уггар лекха дарж.\nЦуьнан дуьхьа аш шайн набарш лахка,\nЙохае шайн xIopa дийнан раж.\nИшта вахар – и ду сийлахь дахар,\nIаьржий, сийний бIаьргаш къесточул…\nСийлахь ду-кха халкъо шен кIант ларар,\nМел керчайо хено сиха чкъург.\nИ цхьаъ ду-кха, и ду коьртаниг а,\nДаг чохь даим латта дезарг вайн…\nХIинца-м дийцар кхечу хорша дигар\nВайна тIехь ду, хьахорхьама сай…\nЛаманан юрт. Цу юьртана гонах\nЛаьтташ гуш ю пепнийн, нежнийн хьун.\nТкъа и хIаваъ! Хетарехь, кху хIоно\nЕрзор яра мел дIаьвше а хьу…\nОцу хьуьнха дикка шераш хьалха\nЦхьанхьара-м цхьа сай кхаьчнера, бах.\nИза гина коьллаш юккъехь, къайллах\nЖимчу кIанта цига бигна нах…\nГан а лиъна шен дай баьхна латта,\nКхаьчна хилла-теша кхуза сай,\nКху Iин чуьра шовда мелла, хIайттехь\nБухабаха, къаьсташ бодий, сай?\nЯ и Iийна хилла-теша хотехь,\nСтага цкъа а ца левзинчохь ког,\nДахарал а Даймохк хетта хьоме,\nЦIовза магарх къиза дошан хIоъ?\nНахана-м и бен дац, хиларх мухха…\n– Хьаладовла, хьаладовла, хIай!\nОцу хьуьнхахь, дIога берда юххехь,\nБежаш цхьанна гина, боху сай. –\nНах, гулбелла, хьуьнха булу сихха –\nМассо: воккха, жима, зуда, бер…\nШовда шена дукхадезна сил а,\nСай-м бу лаьтташ, цу чохь ловзош берг.\nЦарна го и, тамашбо-кха цара.\nСен хазаллех баккхийбеш бу нах.\nЦхьаберш хьийза дош ца карош ала,\nIадийна а лаьтта царех ах.\nМожа малх а цу сен коьртехь гора –\nХазалла ю, боцург цхьа а мах.\nХазаллина хIиттина шаьш гора,\nЦецбевллачохь бисна Iapa нах.\nЦхьаммо эли: «Схьалаца вай иза?»\nКхечо хаьтти: «Муха лоцур бу?»\nАмма алац: «Ма хилийша къиза!\nИ схьалаьцча, хIун дан дохку шу?»\nБер – и бер ду: хазахета цунна.\nТкъа, воккха стаг, гинарг дика-вуо,\nБерал жима хилла, воллу кхузахь,\nКуьйгалла деш, бойтуш сена гуо:\n– СхьатIедуьйла, хIей нах, гуо бай бертахь,\nБерда йисте дIатаIабе сай!\nГIовгIа ма е, бадийта шу гIерта.\nСих ма лолаш: иза меттахъхьай!..\nИ дерриг гуш, сай бу цеце лаьтташ,\nСинтем байна, етташ лаьттах берг:\nКхаа aгIop наха гуо ма лаьцна,\nТкъа, тIехьахь гург – кIорга, кIорга берд.\nУлло гIерта, улло гIерта адмаш, –\nСена-м уьш ду къиза акхарой.\nXIapa дуьне цунна ду-кха гатлуш, –\nБарзах баьлларг лоцур адамо?..\nАдамаш, шу хIунда гIерта-теша\nКарабало дегI, са цIена сай?\nЛелаш санна, паргIатонехь бежаш,\nИ исбаьхьа хир бац шуна, хIай!\nШиннан къайле – эвхье безам бовза\nХIунда оьшу шуна, адамаш?\nМассарна дац церан безам – шовда,\nЦу чохь куьйгаш хIунда дуьлу аш?..\nИлланчас байт язъяхь деган цIийца,\nХIунда детта цунах совнах хи?\nЦо шен иллехь лаьмнех лаьцна дийцарх,\nХIунда олу, язъе шурех «йир»?\nХIунда гIерта шан Башломан зезаг,\nЦIа а деъна, тесахь кхиадан?\nХIунда гIерта, боцу шайна зене\nСай схьалаьцна, иза йийсар бан?..\nУлло гIерта адмаш, улло гIерта,\nХазахетар догуш бIаьргаш чохь.\nЦхьа ког баккхахь, сай гIyp бу-кха бердах.\nЦо хIун дийр ду?.. Цуьнга бели мохь.\nЦу маьхьарехь халахетар дара,\nДог долчуьнан дохор долуш дог.\nМохь бийкира, къаръеш нехан гIapa,\nАмма адмийн-м лерехь яра потт.\nСен маьхьарехь хаалора халла,\nСедарчий довш, кIайлуш стиглан Iам,\nГIаьттина цкъа, боьдуш шовда мала,\nЦуьнан даг тIехь хилла синхаам.\nЦуьнан озе ладоьгIча, ма гора,\nХотехь долчу сенчу ирзу тIехь\nГIела гина, цуьнан меже xIopa\nЛаръеш, цунна иза лаьтташ хехь.\nБарзах кхоьруш, доьгIуш сема ла,\nЛовзуш, хьоьстуш хьоме жима кIорни,\nИза лелаш, тесна малхе са.\nЦуьнан озехь махке безам гора –\nМаршоне а, езаре а берг.\nЦуьнан озо Iодикаяр хьора\nЙолчу кхуьнга цхьа сатуьйсуш ерг…\nИ аз дийки, Iаннаш цоьстуш генна,\nДIакхечи и болчу ломан бохь…\nТкъа, цIеххьана, и лагIлучу хенахь,\nЦунна дуьхьал хези кхин цхьа мохь.\nИ мохь баллац ладоьгIуш а Iийна,\nБердехьа дIабирзи сира сай…\nКхоссабалар цу сен дара тийна,\nДара, тIома болуш санна, дайн.\nБулабелла, стиглахь бердал лакхахь,\nХIоллам санна, дIа ма тийра и…\nМалхо иза лепабора варкъехь,\nТкъа, маIаш тIехь лепаш дара тхи.\nСекунд ели… Сай чутили бердах,\nЧухьаьжча ца гучу тIулган бух…\nАкъ а девлла диси адмаш-бертий,\nТарбелла уьш схьалецначу къуйх.\nЦецбевлла нах сено динчух чIогIа,\nБоьхна, эгош, хьоьжу бердах чу.\nМаьлхан дийнахь кхевси-теша догIа?\nХIан-хIа, боьлхуш адмийн бIаьргаш бу.\nБер – и бер ду, халахета цунна.\nТкъа, воккхастаг, гинарг дика-вон,\nБIаьрхиш лешаш, доггах воьлху кхузахь,\nДаг тIе тесна Iаьнан шийла ло.\n– Адамаш, шу адамаш ду даим,\nАдамалла шуьгахь даим ю.\nТкъа, и йицъяхь, хаалаш, цхьа дахар\nАша къиза дохо тарлуш ду. –\nСакъералуш гулбелла нах хIинца\nТезетахь бу, кIорал Iаьржачу.\nГуо тессина, шайн цу мелчу хишца,\nГIийлла бердах уьш биссира чу.\nАдам санна, барамна тIе йохкуш,\nСхьагулйира цу сен даьIахкаш.\nЛома буьххьехь, буто латта охкуш,\nУьш хIиттира даккха цунна каш.\nАдам санна, кечдеш цунна лахьта,\nНожан упха хьаькхна дагарца,\nДIабоьллина оьзда сай цу лам тIехь,\nБала эцна уьш бахара цIа…\nМа гIерталаш, адмаш, лаца сай схьа\nКхул тIаьхьа а – хилларг гуш ду вай.\nЛам тIе даьлла зезаг кхио шайн цIахь\nМа хьовсалаш – и-м къизалла яй.\nМа детталаш хи аш деган иллех,\nМа бахалаш: язъе шурех «йир».\nЦхьаммо шен сурт цIечу басца диллахь,\nМа алалаш: можа дика хир.\nВайнах, №4, 2012\nПоэма Декъал хуьлда дегI, са цIена сай, Декъал хуьлда болар дерг шен дайн, Декъал хуьлда маршо езаш берг, Лаьмнаш хедош леларг, етташ берг! Декъал хуьлда лаьмнийн цIена шовда, ТIулг а хадош, малхе даьлларг – шозза, Бетонаца го ца бина ахк а, Хьуьнхахь кхиъна акха муьста Iаж а! 1 Нохчийн махкахь цкъа сеш хилла дехаш, Царна иллеш дохуш, …\nРейтинг: Станьте первым\nДень Чеченского языка\t2013-08-15\nНазад: Проза. NEXT\nВперед: Девушка моего брата\nРуслан Хадчукаев. Стихи.


Стигалкъекъа-беттан 24-хь Нохчийчоьнан Теркан кIоштара ЧIулга-Юьртара (Знаменское) вахархо Бисултанов Мохьмад вийна полисхоша, цуьнан хIусамнана а, доттагI а лачкъийна. Цунах лаьцна шайн хьостанашна тIе а тевжаш дуьйцу 1ADAT боламо, иштта ASTRA хаамийн гIирсо а.\nТIаьххьарчо яздарехь, лакхара лейтенант Кусиев Расул, майор Мусаев Хьасан, лейтенант Мудаев Адам дийнахь 11 сахьт аьлча баьхкинера Бисултановн хIусаме. Церан бахкар официалехь цхьа а бух болуш дацара - ЧIулга-Юьртан вахархочунна дуьхьала болийна таллам бацара. 1ADAT-н хаамца, иза ницкъахоша хьалхо лачкъийнера, Iазапехь латтийнера, республикера Iедал тIаьхь даьллера цуьнан оппозицин хьежамаш бахьанехь.\nХаамбо, Бисултановс уьрсаца куьйганна чов йина хилла Мусаев майорна – дийцарехь, бахьана хилла, ницкъахо цуьнан хIусананна "тIекхийдар". ТIаккха Бисултанов герз диттина вийра, цуьнан хIусамнана лачкъийра - 1ADAT-н информацица, иза хIинца Теркан кIоштан ОВД чохь латтош ю.\nЦига вигина Бисултановн доттагI Эльмурзаев Ильяс а, герз детташ хезча вийначуьнга телефон тоьхна хиллера цо. 1ADAT-о дуьйцу, дуьххьара цуьнан вада аьтто баьлла хиллера, амма Эльмурзаев а, цуьнан шича Ислам а федералан лехамашка велира. ТIаьххьарниг шен лаамехь Теркан кIоштан РОВД-н керта веара, цигахь иза Iазапехь латтийра, дуьйцу бакъоларъярхоша, ткъа Ильяс тахана дIалаьцна Краснодаран махкахь.\nДечкен беттан 20-хь Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин (МВД) белхалоша ЯнгулбаевгIеран петар чу а лилхина нуьцкъаха, тIе йовха бедарш а ца йохуьйтуш, бакъонашларъярхочун нана Мусаева Зарема Соьлжа-ГIала дIийигира, теше санна хеттарш дан. Цкъа дуьххара Мусаевана кхело 15 дей-буьйсий туьйхира чохь даккха, полисхо сийсазварна аьлла, цул тIехьа цунна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх диллира протокол хIотточу юкъанна полисхочунна тIекхетта ницкъ бина аьлла, бехке а еш.\nШо хьалха Нижний Новгородехь ницкъхоша лачкъийра вежарий Магомадов Салахь а, Исаев ИсмаьIал а, Оьрсийчуьрчу ЛГБТ-машано Нохчийчуьра дIаваха аьтто бинчул тIаьхьа. Юьхьанца уьш лачкъийна бохург бакъ ца дора меттигерчу полисхоша, амма тIаьхьо элира адвокате, шаьш тешаш санна дареш дан кхайкхина талламо. Вежарий Гуьмсе кхачийра, бехкебира террорхошна гIодарна.\nНохчийчохь ГIура-бут болабелчхьана республикан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан критикийн гергарнах лечкъийра. Шайн доьзалера нах къайлбовларх дийцира ялх стага – бакъоларъярхоша Янгулбаев Абубакара а, Садулаев Мансуран а, Арцуев Асланан а, иштта оппозицин блогерша Абдурахманов Тумсос а, Халитов Хьасана а, Мализаев Микаила а.


ХIинца санна дукха харцдерг оьрсийн телевизионехь цкъа а ца хилла!\nУкраина - берийн лор Комаровский Евгений\nУкраинина чу оьрсийн эскарш дига бух кечбеш, оьрсийн телевизионехула дуьйцучо дог иэтIорш, интернетехь шайн дегнаш дассош бу. Юьстах ца бисина политикица а, тIамца а цхьа а гIуллакх доцурш а. Царах цхьаъ ву вевзаш волу берийн лор Комаровский Евгений.\n«Советан пачхьалкхехь а ца хилла оццул харцдерг дуьйцуш телевизион», цундела, Iе а ца велла, шен кхайкхам шен Фейсбук чуьра агIонна а, шен интернета агIонна тIе а баьккхина Комарсовский Евгенийс. И лор дика вевзаш ву Украинехь а, Оьрсийчохь а. Цу лоьран шен телевизионан программа а ю.\nМассо а аьлча санна, социалан машанашкахь наноша тобанаша кхуллу цуьнан цIарах – дуьненчу даьлчхьана дуьйна лелорна тIера, цамгаршна тIе кхаччалц информаци вовшахтухуш.\nГIазакхашна тIеIаткъам бо Украинехь, бохучунна аьттехьа реза вац берийн лор. Шен исс минот сов долчу дIахьедарехь цо кхайкхам бо Оьрсийчура дай-наношка.\nКомаровский: «ГIирмехь лортIехь могушалла Iалашъяран система ца хиларна ойла хIунда ца кхоллало Оьрсийчоьнан политикийн кортош чохь? ГIирмехь къепе латторан органаш ца хиларна са хIунда ца гаттадо? Цигахь йохкалуш йолу милици ю. Суьдхоша, гуш лаьтташехь, харц сацамаш бо. Мел волу депутат бизнесо дIахIоттийна ву. Ял йоккхурш бу нахана тIера исс цIока йоккхуш.\nТалорхошна шаьш яккхина ах са дIаяла дезаш бу бизнесхой. И дуьйцуш цхьа а вац. Массара буьйцург мотт бу. Политикаша шайна луучунна тIедаккха буьйцуш бу мотт. Бакъйолчу проблемина тIера тидам дIаозон. Амма нехан хьашташ дуьйцуш цхьа а вац. Милицино нахана ницкъ бо. Иза ма ца дуьйцу. Милцоша хьийзон нах кIелхьарбаха цхьа а ца вогIу.»\nМаршо радиоца шен Украинера схьа телевизионехула хиллачу къамелехь лоьро Комаровский билгалдаьккхира, ша лор велахь а, тIом эккха а сахьт доцчу хьолехь, вист ца хуьлуш Iойла ца хилар.\nШаьш долчехь Оьрсийчохь йоллу проблемаш ю, уьш шаьш къастор ю шаьш. Амма, герзаца бохьуш машар а, орца а ца деза шайна элира Комаровский Евгенийс.\nКомаровский: «Муьлххачу а маттахь къамел дан тхуна новкъарло еш цхьа а вац. Цундела, тхайн тентакашца дерг, тхоьга тхайгга къастадайтийша тхоьга. Тхо ларор ду шуна. Тхан пачхьалкхехь тхайна ма тов юкъаметтигаш лелон тхуна новкъарло цхьаммо а йийр яц шуна. Харьковера, Луганскера, Донецкера, ГIирмера, Ивано-Франковскера, Львовера...тхуна Украинехь Iа лаьа.\nОха тхаьш бийр бу, Украинехь Iийр ду-дац тхо бохучу хаттарехь сацам. Тхуна машар коча ма боллийша. Нийса ма дац иза, кхуза баьхкина салтий, оьрсийн эскаран билгалонаш йоцуш лаьтташ бу. Нийса ма дац иза. Дерриг дуьнено Iехон хIунда гIерта? Оьрсийн дарбан хIусамашна, оьрсийн къаношна пенсин метта дала хьаш долу ахчанаш, оьрсийн танкашна чу ягорг юттуш хIунда дойъуш ду?\nКарарчу хенахь Оьрсийчохь нах бу гулбеш, кхуза, Донецке, Луганске, Харькове тIом бан хьовсон. Уьш шун бераш ма ду. Оьрсийчоьнан байракх кхузахь хьалаолла бахка гIерташ болу салтий, уьш шун бераш ма ду. Ца оьшу шуна. Билггал сан дуьхьа цхьа хIума дейша.\nАса 35 шарахь шун берашна а дарба дарна дуьхьа дейша. Сайга кхаьчначу 250,000 кехатана 150,000 кехат сайн чотах хьажийна аса Оьрсийчу. Тхайн берашна ойла йина ца Iаш, шун берашна а ойла ярна дуьхьа дейша, аса шайга доьхург. Сан хаам баржабейша арахь, луларчу, телевизионехула "Украинехь бандеровцаш гIазакхий бойъу бохуш" дуьйцучунах тешачу йоккхачу стаге дийцийша.»\nБерийн лор сатесна ву, шайн бераш оьрсийн Iедалшка Украине а хьовсийна, ца дайъийта оьрсийн бахархой урамашка бевриг хиларх. Урамашка бовла ца баьхьахь, дай-наноша уьш цIахь мукъа а совцорг хиларх.\nКомаровский: «Дехар ду шуьга, сан цIарах кхайкхам бейша, урамашка довлийша. Нахе дийцийша, кхузахь цхьа а гIазакхий охьатеIош вац, алий. Кхузахь къелла а ю, кхаьънаш оьцу; ял йоккхурш бу, барам боцуш, чуьрабевлла. Оха тхаьш къастор ду цаьрца дерг. Кхузахь болуш бу, коьртаца дика боцу, шаьш маца совца деза ца хууш а, нах карзах ца баха ца хууш а болу националисташ. Цаьрца а барт бийр бу оха. Делахь а, цхьа хIума дейша, дехар ду шуьга.\nИнтернетехь вайна гуш дерг, оцу телевизорна хьалха хевшина Iаш болчаьрга, компьютер хIун ю ца хуучаьрга дийцийша. Сан массо дешархой, соьца социала машанехь зIенехь мел верг, Комаровскийн школан тобанийн векалш, Комаровскийн сайта тIехь берш... вай 6 миллион гергга ма ду. Аса зIе латтош берш бу оццул. Вай боккъал болу ницкъ буйла гайти вай, вайн бераш кIелхьардахий вай! ХIинца цамгарх ца лардеш, тоьпан хIоьънех.»\nКомаровский Евгенийн видео цхьана Чехехь гIазакхийн мотт буьйцучу нанойн сайта тIе тоьхнера. Масех сохьтехь цунна бухахь дитинчу йозанаша тайп-тайпана дийцара, ГIирма хьенан хила еза а, цигара порт а, хIурдан эскарш а мел стратегин маьIна долуш ду а. Наггахь верг волу, цу тIеман ловзарх а, геополитиках а хIун пайда хуьлу нахана? Шайн махкахой дерриг дуьненахь халчу хIитточу Оьрсийчура президента а, я политикаша цхьа а ойла ца йо, бохуш яздо вукхара. Телевизионе хьовсурш а, интернетехь берш а бекъабелла ца Iа. Интернетехь а бу бекъабелларш.


"Нана а, бер а вовшахдаккхар доьхку исламо"\nИсмаилова Ламара, синӀаткъаман говзанча\nХIокху материалн автор ю Волкова Алиса\nИсмаилова Ламара синӀаткъаман говзанча ю. Иза болх беш ю Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а. Ден-ненан а, берийн а юкъаметтиагш толлу цо. Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь Исмаиловас дуьйцу бер хьаьнца дуьсур ду бохучу хаттарехь кхелаша беш болу сацамаш хийцабаларх лаьцна.\n– Ламара, со нийса кхетахь, ахь бинчу сацамах дозуш ду-кх доьзал дIасакъаьсташ бер хьаьнца дуьсур ду бохург – ненаца я деца. Муха нисло иза дукхачу хьолехь?\n– Экспертана хетачух дозуш дуккха а хIума ду, говзанчо дина хьехар мелла а алсам кхелахоша тидаме оьцуш хиларна. Амма тIаьххьара сацам бийриг кхел ю. Нисло дера ас, говзанчо санна бохург, тидаме ца оьцуш а, ас кечдина кехат гIуллакхана юкъа ца дохуьйтуш а. Сан практикехь дукхачу хьолахь сацам бора, берана ненаца дехаш хилча дика хир ду олий.\n– И бахьана долуш дуьхьалонаш-м ца хуьлу хьуна, Кавказехь Iедал ду бераш деца дехаш?\n– Дукхахьолахь кхелаша сацамаш бора, бер ненаца дита деза олий. Амма тIаьхьарчу хенахь кхело нисса бIостанехьа сацамаш бар алсамдаьлла. Дино бохург схьаэцча, исламо доьхку наной а, бераш а вовшахдахар. Кхузахь цхьаьна ца догIу дин а, къоман менталитет а. Наггахь ГIалгIайчохь а, Нохчийн республикехь а кхело тидам боцуш дуьту, ненах даккхахь беран психикина зен хир ду, бохуш говзанчо дуьйург.\n– Ткъа хIун хуьлу берана да-нана дIасакъаьстинчул тIаьхьа?\n– Да-нана дIасакъастар тайп-тайпана хан йолчу бераша тIеэцар а ду тайп-тайпана. Хене хьажжина проблемаш лов цара. Уггар хала ду да-нана дIасакъастар лан 4-9 шо долчу берашна.\n– Ткъа хIун бахьанаш ду доьзалш бохаран, вайн юкъараллехь и гIуллакх вон тIеоьцуш хилар тидаме эцча?\n– Доьзалш бохаран бахьанаш тайп-тайпана ду. Амма чулацам цхьаъ бу – шена а, доьзална а хьалха жоьпалахь хила кийча цахилар. Цхьа агIо бен жоьпаллехь йоцу доьзал мацца къастий а, дIасакъаьста.\n– Доьзалехь ницкъ бина меттигашца Iоттаеллий хьоьца?\n– Доьзалехь ницкъ бар а шен-шен кепаш йолуш ду. Еттар а, кхечу кепара ницкъ бар а бехктакхаман гIуллакхаш ду. Адамийн юкъаметтигашца йоьзначу процессашкахь ас дакъалоцуш хиларна, со Iиттаелларг синӀаткъаме ницкъ бар ду: Iаткъам бар, лаам а нуьцкъала хьехамаш бар, куьйган балхахь чолхе кеп хӀоттор а, кхерор а, иштта дIа кхин а.\n– Ткъа кхин хIун агIонаш ю берийн а, ден-ненан а юкъаметтигашца йоьзна ахь тидамехь латтош?\n– Берийн а, ден-ненан а юкъаметтигашца доьзна кхело луьсту хаттарш доцурш, соьга сих-сиха гIо доьху кхиъна догIучу шайн берашца юкъаметтигаш лелош халонаш хьоьгучу дай-наноша.\nКоьртачу декъана дай-наноша хьехош дерг хуьлу шайн кхиъна догIу бераш мобилан телефонех а, компьютерех а тIех сов дозуш хилар а, нийсархошца юкъаметтигаш дIанисъярца йоьзна церан халонаш хилар а, экзаменаш тIекхочуш бераша сагатдар а.


Голланди -- шира ага\nНенан мотт шерра бийца а, Iалашбан а йиш йоллушехь, иза дан аьтто болуш бац Нохчийчохь. Буьйцуш дукха бу, амма, цу тIехь яздан а, деша а хууш кIезга бу. Нохчийн а, оьрсийн меттанийн вовшах къийсам бу олийла а дац. Хьалха санна охьтаIийна бу нохчийн мотт.\nСовета зама йицъяланза йолчарна, дикка дагдан там бу, буьйцучу меттанашца гIуллакх муха дара. Соьлжа-гIалахь, ненан мотт буьйцуш нах бацара, оьрсийн бен. Ишколашкахь а иза Iамош бацара. Жима волчу хенахь, суна, тамашийна хетара, гIалахь доьшучу ишколехь оьрсийн а, ингалс а, немцойн а меттанаш хIунда Iамадо, амма, нохчийн мотт юккъера хIунда баьккхина аьлла.\nЧуьра баккхийчаьрга иза хаьттича, жоп царна а ца карийра, вовшах а хьожий, белшаш а сатта йой, кхин хIума дийца хIуттура. Ткъа, юккъараллийн транспорт чохь воьдуш-вогIуш, нохчийн маттахь къамел дича, цу чуьрчу оьрсийша, реза боцуш хIума ца аьлла, наггахь бен нохчи хира вац. Иштта. Классехь шиъ бен нохчий дешархо вацара, воввшех нохчийн маттахь цхьа дош аьлча а, хьехархочо куьйгах еха хьажорг еттара «ас шуьга и жIалийн мотт буьйцуьтура бац» бохуш. Хьехархочо, кесст-кесста пена тIехь яздора даккхий элпашца «Оьрсийн мотт-дуьненаюккъера мотт» олий.\nЦIахь оцу хIумнахь арз дан а, иза, гIардаккха а, йиша яцара. Ша цхьа иштта хила дезаш санна, эхь хоьтуьйтура шен ненан маттахь къамел дар. Соьлжа-гIалахь, официала дихкина ца хиллехь а, иза бийцар доккха гIалат лорура.\nНохчашна моттадолуьйтура, оьрсийн маттаций бен царна дуьненан кхиам а хира бац, Дала белла ненан мотт бийцар, иза шира хIума ду аьлла. Я цара бохучу хуманна тIехь Iан везара, я «да оставьте их, это ведь колхозники» бохуш могIар тоьхча санна, хила везара.\nТахана Соьлжа-гIалалахь, масла, кхин сурт ду. Буьйцуш массо а маьIIера нохчийн мотт бу, амма, тахана а ца боьвла оьрсийн меттан культуран экспансийн йийсарера. Масла, могIарера доьзале вахча а, оцу шина меттан къийсам хилар го. Дукхачу хьолехь, нохчийн маттана эшам а бу. Иштта хьал ду, масла Айза цIе йолчу зудчуьнан доьзалехь а. Кхо шо долу йоI, нохчийн матте яьккха гIерташ ю иза.\nАйза ша а ю цецъяьлла, нохчийн маттана йоI оццула иза доьзалехь бийцарх тIе ца ерзарна.\nАйза: «Иштта хIора дийнахь, бераца нохчийн мотт бийца гIерта со. Ас мел дIабийцарх, доьхьал гIазкхийн мотт бен схьабуьйцуш а бац. Цхьана йоIо ишшта буьйцу иза, вукхо-м нохчийн а , гIазкхийн а, цхьа терра буьйцу. Мультфильмашка хьожуш, компьютер тIехь ловзуш Iаьмма иза.\nКерла шо тIедогнIучу хенахь, цхьа шо хьалха, маьрйишийн йоI яра Оьрсийчуьра схьаеана, цуо буьйцура оьрсийн мотт. Цхьана шина-кхаа дийнахь, цуьнца къамелаш а дина, гIазкхийн маттана тIеели хIара. ХIинца нохчийн маттана Iте ца ерзалуш ялла со. Суна нохчийн а, гIазкхийн а, нохчийн мотт цIенна хаа беза. ХIинца иза ца Iама яхь, цунна иза хуура бац. КIантана-м нохчийн мотт иза гуттара а коьрте хета суна. ЦIенна нохчийн мотт хууш волчуьнний бен, гIилалкхаш а хуура дац, къонах а хира вац».\nТамашийна дерг ду, нохчийн мотт буьйцуш балахь а, яздан а, цу тIехь деша а ца хаар. ИШколехь хьалхарчу классашкахь хьехархо йолчу Ларисас а тидам бо цуьнах.\nЛариса: «Бийца-м шен-шен уроке хьаьжжина буьйцу ишколехь. Амма, математика урокехь, нохчийн маттахь дийца дезаш а хуьлу. Берашна, массарна ца кхета ахь оьрсийн маттахь дийцарх. Йоза а дикох гIазкхийн маттахь дIалоцу. Диктант а яздо дика. Нохчийн маттахь шалгIа эжлпаш хала ду царна Iамадан».\nНохчийн мотт а, оьрсийн мотт а, хилча дика дуйла кхета нах. Амма, оьрсийн маттана тIетеIа, цуо дахаран аьттонаш ло бохуш. Масла, 42 мотт хууш, царан юккъахь, готтачу гуонехь бен боьвзуш боцу африканхойн меттанаш а болуш, волу Соьлжа-гIалара вахархочуьнна Эскаев Артуран а ца хаа шен маттахь яздан а, деша а, ур-аттала шерра иза бийца а. Ша дерг, доьзна ду, адамех шех.


Адамийн бакъонаш а хьоьшуш, депортаци йо...\nЗазадоккху-бутт 14, 2018\nVienna, the Campaign against the expulsion of migrants from Austria, 2016\nЦхьа могIа Европерчу пачхьалкхаша Нохчийчуьра мухIажаршна Оьрсийчу депортацеш яр алсамдаьккхина. Уггаре а хьалха, Австри, Германи, Франци ю нохчий махкал арабахарехь билгалъялла.\nКъаьстина, Австрехь Iедале аьтто-консервативе урхалла еъчахьана цу махкара дукха нохчийн мухIажарш арабаьхна. Кхин а алсамах бу политикан тховкIелонах болу позитиве сацам юха а баьккхина, цу нехан Австрехь баха йолу бакъо Iедало юхалуьстуш берш а, ткъа иштта яллане а Iедало тховкIело а ца луш шерашкахь Австрехь хан а яккхийтина, хIинца эххар а депортаци ян Iедало сацам бинарш а.\nМуьлш бу Европерчу пачхьалкхаша коьртачу декъехь Оьрсийчу дIахьовсош берш я дIахьовсон Iалашонца тховкIелонах долу гIуллакхаш юхалиста долийнарш?\nУьш масех категорина юккъе боьлхуш нах бу. Хьалхарниг – радикалечу хьежамашца гIарбевлла я радикалечу тобанийн декъахилларш. ШозлагIниг – меттигера низамаш а дохош, криминалечу леламашкахь хилларш, зуламаш дарна хенаш тоьхна набахте боьхкинарш. КхозлагIниг – Iедало тховкIелонах долчу дехарна я ду я дац аьлла жоп ца луш шерашкахь, олуш ма-хиллара, хIаваэхь латтийнарш. ЕалгIаниг – тховкIелонах долчу дехарна Iедало дацаре жоп делча цунна дуьхьал апелляци а йина, амма юха а шозлагIчу гонехь а негативе жоп кхаьчнарш.\nНагахь санна, хьалхарчу шина категорерчу нехан, иза бохург ду, радикалечу хьежамашца гIарбевллачийн Оьрсийчу дIа ца луш, махкахь биса аьтто алсамох белахь, масала, царна Оьрсийчохь къиза таIзарш дан мега бохучу бахьанийца, чолхеха ду вукху нехан хьал.\nТIаьхьарчу беттанашкахь Австрера а, Германера а Оьрсийчу бертаза дIахьовсийначу нохчийн масалаша гойту, уьш дукхахберш цхьанна а кепара низам дохийна а боцуш, беккъа церан тховкIелонах долу дехар Iедало кхочуш ца дар бахьанца арабаьхна хилар гойту.\nДийна доьзалш бу арабаьхначарна юккъехь. Ишттачу цхьана доьзалан масала далийра нохчашна депортацеш ца яйта къахьоьгучу австрихойн юкъараллин жигархойх цхьаъ йолчу журналисто Шолль Сюзаннес: „ТIаьхьарчу хенахь йина депортацеш тидамехь латтийна ас. Боккъал а инзаре хьал муьлхарниг ду хьуна аьлча, вуно дукха адамашна шайн документаш дIа а ца луш депортацеш еш хилар ду. Конкрете аьлча, и цхьа доьзал, дех, ненах, деа берах лаьтташ болу, уьш Москох охьабисийча, мухха а баьллехь ХIинжа-гIала кхача аьтто баьлла церан. Амма цигара цхьанхьа баха йиш йолуш бац уьш. Ур-атталла чуьра арабовла а. ХIунда аьлча Австрерчу хьукматхоша церан кехаташ шайгахь дитина. Иза вуно маьттазниг адамийн бакъонаш хьешар ду “.\nОьрсийчу депортацеш йинчу нохчашна юккъехь масех жима стаг ву, шайн хIусамнаной а, бераш а Австрехь а дуьтуш, арабаьхна болу. Бахьана – жимчу стеган шен позитиве кехаташ ца хилар, ткъа хIусамненан уьш хилар.\nИшттачех вара масийтаза Австрин каратехь чемпион ваьлла Сугаипов Юнади. Иза ша шерашкахь тховкIело ца луш латтийра Iедало. Ткъа даханчу шарахь зуда ялийначу цуьнан хIусамнана шех позитив олу тховкIело йолуш ю. ХIинца, нуьцкъалха Оьрсийчу дIахьажийначу цу жимчу стеган, мел кIезга а, итт шарахь Евробертан пачхьалкхашка ван бакъо яц.\nТкъа цуьнан хIусамненан Iедална а хууш Оьрсийчу яха йиш яц. Ала дашна, цхьанна а кепара низам дохийна воцуш, ша вехачу меттехь массара а лара а лоруш, австрихойн а, кхечу къомах а долчу берашна мехаза карате а Iамош вара и кIант.


Нохчийн маттах ойланаш » Нийсо-Дагестан\n09.01.2019 903 0 niyso\n«Нийса а, хаза а, говза а дийцархьама, мотт к1орггера дика хаа беза. Цуьнца цхьаьна ойла нисъ-ян а, хIуманах бакъонца кхета а, литературни меттан норманаш дика йовза а, меттан Iилманан законех кхоччуш кхеташ хила а веза. Къамелан оьздангалла мотт нийсий, хазий, оьздий бийца хаарх йозу», – аьлла меттан говзанчас, НПУ-н сийлахьчу профессора Джамалханов Зайндис.\nШирчу заманахь дуьйна нохчийн халкъан дахар-Iеран хьелаш хийцадаларе хьаьжжина хийцалуш, тахана вай буьйцучу тIегIане кхаьчна дуьненахь ширачех болу нохчийн мотт.\nНохчийн маттаца ду вайн къоман дахаран иэс, гIиллакх-оьздангалла а ю вайн къоман силсилан лараш а.\nНохчийн мотт дагестано-нахски тобанан иберийско-кавказски доьзалехь мотт бу. Нахийн меттанийн тобанехь кхо мотт бу: нохчийн, гIалгIайн, бацойн. Нохчийн меттан лексика, муьлххачу а кхечу меттан лексика санна, нохчийн къоман дахар-Iерца йоьзна ю, х1унда аьлча къоман дахарехь мел долуш долу а, керла мел хуьлуш долу а хIума маттахь шен цIе йолуш хиларна. Цундела нохчийн къоман истори талларехь а доккха маьIна долуш ду лексика таллар. Цул совнаха, нохчийн меттан лексико гIо до нохчийн кхечу къаьмнашца ширачу заманахь дуьйна хилла йолу экономикин а, культурин а зIенаш гучуяха.\nНохчийн мотт диалекташка бекъало. Царах коьртанаш хIорш ю: шерачу аренан диалект, аьккхийн диалект, чIебарлойн диалект, галанчIожан диалект, кистийн диалект, итумкхаьллойн диалект. Арен тIера нохчийн диалектан буха тIехь кхуьуш бу нохчийн литературни мотт. Цу юкъа йогIу Соьлжа-ГIалин, Гуьмсан, Шелан, Хьалха-Мартанан, ТIехьа-Мартанан кIоштийн а, АтагIара, Теркайистера а диалекташ. «Бакъду, литературни меттан дешнийн хазна кхочушъеш, гIо до тайп-тайпанчу диалектийн дешнийн лексически хазно, кхечу дешнашца аьлча, вайнехан литературни мотт вайн ерриге а диалектийн гIоьнций бен кхочушхуьлуш бац» – билгалдаьккхина, халкъан академика Джамалханов Зайндис.\n«Хьехархо» газетан агIон тIехь (№19. 15.10.2009.) араяьллачу Нохчийн дешаран белхалойн говзалла лакхаяккхаран институтан нохчийн меттан, литературин кафедран куьйгалхочун Успаева Яхин «Нохчийн меттан диалектех боцца хаамаш» балхо шена тIе тидам бохуьйтуш хиларо гойту цуьнан мехалла. Авторо оцу балха тIехь дуккха а къахьегна хилар гуш ду газетадешархочунна. Кхин а мехала ду цуьнан хьехамча а, накъост а меттан говзанча Джамалханов Зайнди хилар. Мелла хилла а шена чохь диалекташ йоцуш мотт дукхахьолахь хуьлуш а бац. Меттан Iилманчаша шена тIе мелла а кIезиг тидам бахийтина нохчийн лексикологин дакъа ду Успаева Яхас довзийтинарг, дийцаре диллинарг. ТIехьажа, пайда эца бух а боцуш цхьа хIума дIадоло, иза талла доккха хьуьнар а, доьналла а оьшу. «Нохчийн меттан диалектех боцца хаамаш» статьян авторо вайна масал гайтина-кх. Жимма а шен ненан маттах дог лозург юьстах Iийр воцуш болх и хиларан тоьшалла ду «Хьехархо» газетан агIонаш тIехь шайна хетарг довзуьйтуш, нохчийн меттан зеделларг долу журналисташ зорбане бийлар.\nЛерамечу Дикаев Бексолтас («Чулацаме статья», «Хьехархо» №22. 26.11.2009.) яздо: «Кхузахь суна билгалдаккха лаьа, автора шен статья тIехь юьйцуш йолу диалекташ, сайн ницкъ кхаьчча, ас хуьлуьйтур яцара, хIунда аьлча вай цIена вешан нохчийн мотт бийцарехь уьш вайна оьшуш ца хиларна». ТIаьхьо ша билгалдоккху: «Хаставаларна доцуш, соьга а дика къастало: шото, веданхо, чIебарло, Теркайистера, Нажин-Юьртара, Хьалха-Мартан тIера, ТIехьа-Мартан тIера и хилар». Церан диалекташца бен къасталур барий авторна ша буьйцу нах?\nУспаева Яхин статьян чулацам бийцаре беш, нохчийн поэта, «Хьехархо» газетан коьртачу редактора Цуруев Шарипа шен «Нохчийн къам вайн заманан зиэрашна хьалха...» статьяхь («Хьехархо» №22 26.11.2009.) яздо: «Диалекташ дуьнен тIехь дехачу массо а къаьмнийн меттанашкахь хила хилла, йолуш а ю, хетарехь, хир а ю, масех бIе (я масех эзар) стагах лаьтташ долу кегий къаьмнаш ца дийцича. Иза тайп-тайпанчу исторически а, географически а, кхечу а бахьанашца доьзна ду...»\nШен заман чохь меттан Iилманчас Арсаханов Исраила шен «ХIинцалера нохчийн мотт» Iамат тIехь яздина: «Вай лакхахь гайтинчу диалектех аьккхийн а, кистийн а диалекташ бен кхоччуш теллина ца яьлла. Цундела нохчийн языковедийн уггар хьалхара декхар лара мегар ду нохчийн меттан ерриге диалекташ герггарчу заман чохь теллина чекхъяха. Диалекташ талларо доккха гIо дийр ду нохчийн меттан истори Iаморна а, дуккха а долчу дешнийн этимологи гучуяккхар тIехь а.\nМасала, чIебарлойн диалекто гучуйоккху нохчийн «кортали» бохучу дешан этимологи. ЧIебарлоша кортилар олу цунах. Цунах хаьа вайна, и дош исторически «коьрта тиллар», «корта тиллар», «корта диллар» бохучу дешнех хилла хилар. И ши дош вовшахкхеташ, шолгIачу деша (тиллар, диллар), хьалхара т охьадоьжна».\nНохчийн литературни маттахь ала - олу - эли - элира - аьлла дешнаш чIебарлойн диалектехь ала - ало - али - алир - алле олу. Овш бохург чIебарлойн диалектехь уьш бохург ду. Вадо - вадий - вадийра - вадийна - вадийнера веданхойн диалектехь вадо - вадай - вадайра - вадайна - вадайнера олу. Кхуссур ю, водур ву, Iуттур ю шуьйтахойн диалектехь кхуссуг ю, водуг ву, Iуттуг ю олу. Нохчийн литературни маттерчу вара, бара, дара, яра бохучу форманийн метта шуьйтахойн диалектехь вер, бер, дер, ер лела. Аьккхийн диалектехь нохчийн литературни маттахь йоцуш йолу, хIума жимъяран, хьастаран а суффиксаш ю: кIант - к1аьтак - кIаьтиг, йоI- йоIаг - йоIиг, кхокха - кхокхалг - кхокхалиг. Эса дедда олуш аьккхаша 1аьса деданд олу. Буорз, к1еза, маж, х1уорд, х1уост кистийн диалектехь буордз, к1едз, мадж, фуард, фуаст олу. Оцу диалектехь хIума жимъяран суффиксаш ю: Iаьсилг, цхьогилг, борхулг. ЦIонтароша цIаа воьду, шуьйтахоша тхо богIуш бу, чIебарлоша со ваг1о, ас бахо, веданхоша хьо вагIаш ву олу.\nАлийта – алайта (вед.), жижиг – дилх (орст.),\nатйокх – бекург (кист.), сирник – синарка (терк.),\nбоьха – бIеха (галанч.), х1инца – хIунц (итум.),\nгали – тIоьрмиг (гуьмс.), экъа – чуьй (аьккх.).\nБурч ю – бурч бу (терк.),\nручка ю – ручка бу (терк.),\nпхьош ду – пхьош бу (шуьйт.),\nбаьллаш ю – баьллаш ду (гуьмс., нож.).\nВайна дика вевзаш а, лоруш а волчу поэта, журналиста Цуруев Шарипа лакхахь билгалъяьккхинчу статьян тIехь яздо: «Нохчийн литературни меттан лексика кхиоран декъехь диалекташкара пайда хила йиш ю, кхечу къаьмнийн меттанашкара хийла дешнаш тIеиэца а ца дезаш. Нохчийн диалектехь мотт бийцина а нохчийн мотт бийцар бIозза гIолехь ду кхин мотт буьйцучул».\nОьрсийн яздархочо Л.Н.Толстойс нохчийн маттах лаьцна аьлла: «Нохчийн мотт уггаре а хазачу а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь кхоччуш дика иза хууш хьо велахь». Вайнехан диалекташа гIо до, аьлла, тешна ву со, нохчийн мотт кхоччуш дика хаа лакхене кхийдачарна, цуьнан хьостанаш довзаран тIехь къахьоьгучарна, къоначу чкъурана ненан маттах синкхача бан гIертачарна.\nЛераме хьехархой, шуна хIун хета? Дешархойн лерсине, синхаамашка, даге ненан меттан цIеналла, хазалла, аьхналла дIакхачор тIехь къахьоьгучеран хьалхарчу могIарехь вай ма ду. Муьлхачу тIегIанехь ду аьлла хета шуна Успаева Яхас шен «Нохчийн меттан диалектех боцца хаамаш» статьян чулацамехь газетадешархочунна довзуьйтург вайн а, дешархойн а хааршкахь?\nАвтор: Абдуразаков Шерип, нохчийн меттан хьехархо


Апти Бисултанов | OK.RU\nNews FeedTopics 168Photos 15Videos 5Participants 356\nДесачу гуьйна тIе меца пхьуй санна, КIецаш еш, хьан кIентий гуллучу дийнахь, Сан илли дIадоьду, гила-борз санна, Акхачу хьаннашкахь лазамна угIа. Нохчийчоь, хьо йоцуш хилча, Со мича гIур вара, мича?! Карраш зен гIевттинчу майданийн койша Узтазаш неIалтах багочу дийнахь, Сан илли дIадоьду, сира сай санна, Тарханийн назмане ладоьгIуш латта. Нохчийчоь, хьо йоцуш хилча, Со мича гIур вара, мича?! Курхалчаш, гIазотан байракхаш ловзош, Къомах кхаж тарбелла хьийзачу дийнахь, Сан илли дIадоьду, Iинд\nБералле.......... Ков тоьхна веа со, хан йоцчу хенахь хьо г1аттош, Мохь тоьхна веа со, хьан шерийн тийналла 1адош. Утармех д1атесна 1аспар - сан къена сингаттам, Хьан уьйт1а вели со, йохалла 1ожалла хадош. Гой хьуна, къу ву-кх со, х1ара ду-кх ас дина къола, Айкхалла диллина ахь лехнарг х1ара ду-кх хьуна. Къена къанваллалц, дуьненах, эхартах волуш, Къера къарваллалца идийнарг х1ара ду-кх хьуна. Гой хьуна сан б1аьргаш - уьш эхьан мархано баьхна, Гой хьуна сан куьйгаш -до1анаш дицделла ца\nИШТТА, ДIАВОЬДУШ, ЦУ НЕКЪАХ ЦА ТУЬЛУШ, ЧЕКХВАЛА... К1айн кир тоьхначу жимчу ц1ийна хьалхахь боьг1начу 1ежо а, цул жимма лахахь болчу кхуро а заза даьккхинера. 1ежан заза ц1ен-к1айн дара, кхуран заза - деккъа к1айчу басахь. Зазашна т1ехуьйшуш, юха царна т1ера г1уьттуш, цкъа хьаьвзий цхьанхьа д1адоьлхуш, т1аккха хьаьвзий юхадог1уш, гонаш туьйсучу накхармозийн "зузз" лаьттара х1аваэхь. Кхура бухахь динчу дехачу букътухийла йолчу г1анта хиъна 1ара воккха стаг Т1айба. Цунна уллохь лаьттара цуьнан к1\nПесня со словами: "Г1арг1улеш йоьлхура цкъа стиглахула. Йоьлхура чубузу малхана уллохь... Топ ели, топ ели эццахь. Чухьаьди г1арг1ули шен т1емаш хецна..." Кто автор и как найти эту песню Бетельгериева Хусейна?\nAll participants 356


Къилбаседа Кавказ -- Болх лоьхурш, Ставропол, 26Тов2010\nКхеташонехь къамел дира Оьрсийчоьнан вице-премьеро Жуков Александра. Цо дийцарехь, кризис дIа а йирзина, экономика дIанислуш елахь а, Къилбаседа Кавказ хIинца а вуно хала йоллу белхан меттигашца. Уггаре вон хьал ду Нохчийчохь. Бан болх боцуш веха хIора шолгIа стаг. Бахархойх лаххара а 49,5 процент нах и карон аьтто а боцуш бисина.\nОцу чолхечу хьолах лаьцна дийцахьара, аьлла, дийхира оха Нохчийчоьн белхан а, социалан кхиаран а министре Ахмадов Мохьмаде а, цуьнан министраллерчу белхахошка а. Амма царах цхьа а тхоьца къамел дан реза ца хилира. Цхьацца бахьана а кхуллий, къайлаволура хIора а...\nМогIара бахархой а цигара хьал ма-дарра дийца баьхьаш бац. Дуккха а лехначул тIаьхьа, шена хетарг дийца цхьа стаг реза хилира. Шен цIе Мохьмад, аьлла, йовзийтира цо. Мохьмада иштта дIадолийра шен къамел:\nХIетахьлерчу заводашкахь ялх-ворхI эзар белхан меттиг хуьлура, уьш хIинца яц\n«Балхах лаьцна долу хIума Нохчийчохь ледара ду. Ледара муху ду-хьуна аьлча, корматаллаш оьшучу меттигашкара белхаш бан хууш говзанчаш бац. МогIара белхаш бан шортта нах бу. Амма гIишлош йотта белхалой кхечу пачхьалкхашкара балийна. Царна санна белхаш бан ца хаьа нохчашна. Нах Iамош меттигаш а яц.»\nБелхаш бацар стенца дозуш ду а хаьа Мохьмадна. Цунах лаьцна цо элира:\n«Тохара хилла заводаш яц хIинца. Хьалха иттех завод яра. ХIинца цхьа а яц. ХIетахьлерчу заводашкахь ялх-ворхI эзар белхан меттиг хуьлура, уьш хIинца яц.\nСовхозаш, госхозаш йоьхна дIаевлла. Ткъа-ткъе итт стаг бен болх беш а ца хуьлу йолуш йолчу госхозехь. Кхин белхалой оьшуш а ца хуьлу. ХIунда аьлча, тохара санна ялта а хуьлуш, лелош латтанаш дац.\nДаьхний леладар а дац. Тохара уггаре кIезиг а эзар корта хьелий хуьлуру. ХIинца уьш а дац. Оцу эзар коьртана бIе белхало оьшура.\nЖеш хуьлуру. Царна хIоранна а тIехIоттийна виъ стаг хуьлура болх беш. Хьелашна юург латтош бригадаш хуьлуру -- 20-30 стаг. Уьш а яц. Болх бац...»\nЮьртабахамаш мукъане а, тохара санна, болх беш хилча, дан хIума хир дара нахана\nIедало белхаш хилийта дан дезарг а го Мохьмадна. Цхьацца дича, хьал дикачу агIор дIанислур дара, цунна хетарехь:\n«И заводаш юхаметтахIиттийча, шура йоккху бахамаш бича, консервийн заводаш ехкича, нахе, хIара а, хIара а кхиае, оха тхайн ахчанах эца а оьцуш, шуьга дIало-шуна, хуьлуш йолу тIаьхье тхуна схьаюхкур ю аш, шура а тхоьга схьалур ю аш, бохуш, хьолахой бевлича, иза а нахана болх бара...\nСтоьмаш лелор. Оха шуьгара базарахь болччу мехах схьаоьцу-шуна, шайн бошмаш лелае, олуш нах бевлича, иза а болх бара. Амма иза а дац.\nКемсашна тIехь белхаш беш хуьлуру цхьана юьртара эзар гергга стаг. Уьш а яц, дIаевлла. Кемсийн йиъ завод яра. Невран кIоштахь шиъ яра, Теркйистан кIоштахь цхьаъ яра. Шелковскехь яра йоьалгIа завод. Цигашкахь а вара шишша-кхокха бIе стаг.\nЯрташ стамъелла, белхаш дIабевлла... Тохара санна, говзанчаш Iамош училищеш а яц. Шадерг а, белхашца дерг, иштта ду-кх Нохчийчохь. Ша-шена лол а бетташ, ваха везаш зама ю-кх хIара кхузахь.\nОцу телевизион чохь цара олу, ши бIе-кхо бIе эзар стаг ву болх боцуш, олий. Йиъ бIе сов юрт ю махкахь. Юьртабахамаш мукъане а, тохара санна, болх беш хилча, дан хIума хир дара нахана. Къилбаседа Кавказан Федералан Го бу, массо хIума а хууш куьйгалхо Хлопонин а ву. Цо а, вайн адамаш вуно дукха ду, хIара я важа болх лелийча, нахана аьтто хир бу, аьлла, цхьацца программаш юкъаяьхча, белхаш хир бара аьлла хета суна.»\nНохчийчохь белхан къоьлло хIоттийна чолхе хьал иштта дуьйцу цигарчу бахархоша. Ткъа Iедалхой, цунах лаьцна шайн ала хIума доцуш санна, ма-хуьллу къайлабуьйлу хеттарех...


ХьаьжцIа гIаш вахар ду деза я кеманца?\nСтигалкъекъа-бутт 30, 2017\nЯхначу заманахь дуьненчуьрчу еъа а а маьIIера бахархой ХьаьжцIа боьлхуш хилла, таро ерш говрашца я эмкалшца, аьтто боцург гIаш а.\nБусулба стеган а, зудчун а декхар ду шен дахарехь цкъа мукъна а Хьаьждар, нагахь санна могашалла а, ваха таро а елахь, муххале а.\nБехачу новкъахь халонаш а ловш, оцу заманахь хиллачу кIеззигчу таронех пайда а оьцуш, некъбар тIаьхь дара зияртхошна тоххара.\nГIум-аренашкахула, ЦIен хIордах а буьйлуш беттанашкахь луьстура цара некъаш.\nТкъа карор вуй-те таханлерчу заманахь гIаш ХьаьжцIа воьдург?\nДинан Iилманчаша яздарехь, ХьаьжцIа къаьсттина гIашвахар деза а, мехал ду, нагахь санна оцу стеган могашаллех гIоьртина хIума дацахь.\nЮккъерачу Азин мехкашкахь легенда санна дуьйцу, масала, СаIуда Iаьрбийчоьнан дозане гIаш дехьаваьллачу цхьана стагах.\nЦигахь, дийцарехь, чу ца вуьтуш лаьттачу цуьнах бIаьрг кхеттачу тIехволучу паччахьо, хIун ду, ма ду хиинчул тIаьхьа, пурба делла боху цунна чоьхьа вала.\nТкъа карор вуй-те таханлерчу заманахь гIаш ХьаьжцIа воьдург? Хьенан тоьар бу ницкъ а, шовкъ а, ахча а, беттанашкахь мукъа хан а Хьаждан?\n19-20-чу а бIешерашкахь дуьненчуьрчу цхьаболчу мехкашкахь тIеман кофликташ чIагIъяларан бахьанашца хаъал лахбеллера гIаш лела зияртхой.\nТахана а, наггахь верг бен ца воьду гIаш Макка-Медина. Ду боьлхучийн масалш вайн махкахь а.\nНохчийчохь тIемаш боьлхучу хенахь вайн махкахочун Абу Бакр Шейхан цIенна кемано динчу тохарша байира боллу цуьнан доьзал: да-нана,зуда, 3 кIант а. 10 шо долу воьалгIаниг дера чевнаш йина, кхетамехь воцуш, реанимацехь Iуьллуш хиллера.\nХIетахь са дагийначу дас чIагIо йина хилла, нагахь санна шен воI са чохь висахь, гIаш ХьаьжцIа гIур ву ша аьлла.\nЦул тIаьхьа, кIант метта а веана, кога ира хIоьттича, 2009-чу шарахь шен дош кхочушдеш, дуьххьара гIаш Нохчийчуьра Макка Медина вахана Абу Бакр Шейх. Дерриг а цо новкъахь даьккхинарг ду 118 де.\n2010-чу шарахь кхи а 4 Нохчийчуьра зияртхо гIаш ХьаьжцIа вахана веана.\n"ХIун Хьаж хуьлу кеманчуьрчу кIеддачу гIента а хиина, масех сахьтехь Макка-Медина дIакхочучу стеган"?\nТкъа 4 шо хьалха 67 шо долчу Хьалха-Мартанарчу вахархочо Джанаралиев Мохьмада юьхьарлецира вилспетахь ХьаьжцIа боьду некъ. Кхаа батте яхъеллера цо новкъахь яьккхина хан.\nЛурчаха "Восьмое поколение" олучу кегийрхойн боламан жигархо Адамов Илес а вахана вилспетахь Делан парз кхочушдан.\nКху деношкахь Соьлжа-ГIалара Макка Медина зиярате ваха вилспеташ тIехь новкъа ваьлла ши вахархо. Марсхьокху – бутт бовш шаьшиъ Мекка дIакхочур ву аьлла тешна ву и шиъ.\nКеп-кепара бу нехан хьажам ХьаьжцIа боьлхучаьрга. Цхьаболчара олуш хеза "цхьанна а вас хилийта а ца боху, амма хIун Хьаж хуьлу кеманчуьрчу кIеддачу гIента а хиина, масех сахьтехь Макка-Медина дIакхочучу стеган? Зиярат ца олу цуьнах, и туре вахана-вар ду".\nМаршо Радионо дийцийтира Ιаьрбан мехкашкахь дешна, еххачу хенахь цигахь хан яьккхина, карарчу хенахь Теркйистерчу Ломаз-Юьртахь вехачу ШахIид-Хьаьжига гIаш Хьаждаран мехаллех а, йозаллех а.\n"Дерриг а ду-кх деза, соьга хаьттича"!\nШахIид-Хьаьжа: "Элчано цкъа бен ца дина Хьаж. ХIетахь кеманаш ца хилла. Цу хенахь и кеманаш цахилла дела, хьаъа а эр ду "деза ду гIаш вахар". Дерриг а ду-кх деза, соьга хаьттича! И деза ду аьлча а, дорах ду аьлча, вайн хIун тIекхета. Цхьана вордан тIехь вигинехь а, машенахь я кеманца иза вигинехь а доккха хIума ду-кх и. Дерриг деза ду-кх!\nМаршо Радио: ГIаш ХьаьжцIа воьдучунна къаьсттина хIун халонаш Iиттаяла там бу некъаца?\nШахIид-Хьаьжа: "Молучуьнца а, юучуьнца а, ламаз эцарца а, шен гIуллакхе хьажарца а. Гуттар хала, готта хIума ма ду и. Гена некъ ма бу и. Цхьаъ Iотталахь а, некъаца ша ву-кх иза, накъост воцуш. Иштта дийцича, хIуммаъ кIезиг хIума-м дац и.\nХIинца кхузара хьала а гIаьттина, гIала со воьдуш велахь а, мел улло ю и вайга хаьттича, суна мел гена ю и. Суна цул а чIогIа хета-кх цо ара боккхуш болу некъ. Цкъа а вахазчу новкъа дIавахар доккха хIума ма ду".\nКху шарахь вайн махкара СаIуда-Iаьрбийчу ХьаьжцIа ваха лерина ву 3 эзар стаг. Царех 2 эзар зияртхо кеманашца боьлху, висина бIе стаг лаьттарчу некъаштIехула.\nПарз кхочушдечийн хьалхара тоба новкъаер ю автобусаш тIехь ГIадужу-бутт юккъе баьлча.\nГIажаройн заррат талларан физик вийна\nНохчийчуьра ХьаьжцIа новкъаели тIаьххьара тоба\nНохчийчуьрчу бахархойн хьаьжцIа баха меттигаш билгалъяьхна\nКондиционер хIоттийначу четаран мах – $2600


1054 шо — Википеди\nХӀокху версин 1 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2020, 16 июль).\nIX бӀешо — X бӀешо — XI бӀешо — XII бӀешо — XIII бӀешо\n1.1 Билгала терахьаш доцу хиламаш\n1.2 Кхин дӀаоьху хиламаш\nЯрослав Мудрый кӀенташна хьехам беш\n4 июль, оршот — седарчийн Телец гуламехь тӀехкерла SN 1054 серлабалар. ХӀинца оцу меттигехь лаьтта Крабкепара тача.\nБилгала терахьаш доцу хиламашНисйе\nВильгельм I Даккхархо тоьлу Мортемерера тӀамехь, тӀаккха курьер вохуьйту паччахь Генрих I-ра волчу\nИнгалсан паччахь Эдуард Исповедник хьажаво Вустеран епископ Сийлахь Руман империн императорца цуьнан махкахула мажарийн паччахьан кертахь веха Эдуард Ателинг чекхвалийтарх барт бан. Эдуард Ателинган цӀа ваха елла бакъо кхочуш ца йо ши шо даьлча бен.\nДунканан кӀентан Малькольман а, паччахьан Дункан I-чун стунден, Нортумбрин графан Сивардан а паччахьан Макбетан тӀехь баьккхина толам.\nГенрих I-чун а, Джеффри Мартеллан а герцогца Вильгельмца хилла аьттонза тӀом. Мортемерера Вильгельман паччахь Генрихан вешин Эдан эскаран тӀехь баьккхина толам. Нормандера Вильгельма ваша архиепископ Може эккхор.\nКастилин паччахьан Фердинанд I-чун шен вешин тӀехь Атапуеркехь баьккхина толам.\n«Йоккха схизма». Константинополехь екъаелла керсталлин килс, малхбален а, малхбузан а, цигахь Константинополан патриархо Михаил Керуларийс а, папин Лев IX-чун легато кардинал Гумберта вовшенна анафема йина.\nхӀоттийна «ЯрославгӀеран бакъдерг» — «Оьрсийн Бакъдолчун» шолгӀа дакъа.\nТогрула дӀалаьцна Ширван, куьйга кӀела берзийна кегийра элий.\nКхин дӀаоьху хиламашНисйе\n1054—1072 — Вьетнаман паччахь Ли Тхань Тонг.\nХьажа кхин а: Категори:Бинарш 1054 шарахь\nХьажа кхин а: Категори:белларш 1054 шарахь\n20 февраль, кӀиранде — Ярослав Владимирович Мудрый, Киевн сийлахь эла\n19 апрель — Лев IX, руман папа\n24 сентябрь — Герман Райхенаура\n3 ноябрь — Ли Тхай Тонг\nНийса терхьаш дац\n1054 шо Викиларма чохь\n1054 шо Викикерланаш чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1054_шо&oldid=6904687»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 25 ноябрь 00:16\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 25 ноябрь, 00:16.


Ессентукерчу "гIалгIайн девнехь" лебина эшам хилларш а, тешаш а\nЗазадоккху-бутт 04, 2021\nГIалгIайчохь 2019-чу шарахь леллачу протестан лидерийн Есссентуки гIалахь хоттучу девнехь левина бехктIебахьархойн агIор ши теш а, эшамхиллачех цхьа стаг а. Адвокаташна хетарехь, прокурорийн верси тIе ца чIагIйина цара динчу тоьшаллаша.\nЗазадоккху-беттан 3-чохь левинчу цхьамма бохура ша шеггара хилла "политолог" ву, ша "теллина ГIалгIайчуьра социалан-политикан хьал". Цунах лаьцна дийцира Кавказ.Реалиига кхеле озийначу Ужахов Малсаган адвоката Куриев Мохьмада.\nИ стаг, лебинчех кхиберш а санна, цхьа а юкъарло долуш вац кхелехь хьехочу хьелашца, билгалдаьккхира Куриевс. "БехктIехьочу агIоно вуно дукха тешаш озийна шена герга. Тахханалц схьа цаьргара суна хезна дац прокурораша тIебаьхьинчу бехках лаьцна цхьа пайде хIума, бехк тIечIагIбеш йолу информаци. Ткъа цхьаболучара дуьйцурш ду бехктIебаьхьинчийн версица нийсса бIостанехьа довлу къамелаш. Аьлча а, лецначийн агIор нисло цара ден тоьшаллаш", - бохура адвоката.\nЦо чIагIдарехь, хьалхарчун а санна, прокуроран версина "нийсса бIостанехьа" нисделира шолгIачу тешо дийцинарг а. Шена хетарехь, мехкан Iедалан политико бахьана делира протесташ гIитто, аьлла оцу тешо.\nХьалхо кхело левира гулам дIасабоккхуш эшам хилла кхо полисхо. Деллачу хеттаршна жоьпаш луш, цара даредина, шайна ца гира кхеле ийзийначех цхьаммо а "адамаш ницкъ бан гIиттош", аьлла.\nНохчийчоьнца хIоттийначу ГIалгIайчоьнан дозано шайн махкера латта дIадоккху аьлла, 2019-чу шеран бIаьста гуламе бехира бахархой тахана кхеле озийначу 7 гIалгIайн жигархочо. Царна бехке дуьллу экстремистийн тоба а кхоьллина, низамаш дохор.\nМагасера протестан гулам полицино ницкъаша бохийра лурчах Зазадоккху-беттан 27-чохь.\nПротестан жигархошна тIехь кхел йолийра бутт хьалха Кисловодскехь, амма цигара кхелан чоьнаш готта а хетта, Ессентукерчу кхелан гIишлонехь дIахьо ладегIарш.


Х1инцалца кхоьлина хилла к1ентийн яххьаш а екхаелира. Светас куьг айира. Шена хаттардан пурба делча цо олу:\n– Анна Петровна, Туркменера векал х1унда вог1у вай долчу?\n– Хьалха суна а ца хаьара и, Туркмени дуьххьарлера хьирпе (профессиональный) суртдиллархо, Назар Ёмудский ю цуьнан ц1е, Беловежьен а, юькъа хьуьнан а, хьуьнхара акхарайн а суьрташ дахка дукхе дукха хьалха вай дехачу меттигашкахь лелла хилла. Вайн юьртахь 1ийна хилла а там бу. Боккха ларам бу суртдиллархочуьна цуьнан махкахь. Иштта сацам хилла векалан, шен махкахо хилла меттигаш ган а, г1араваьлла хьешана хьошалла дина нехан т1аьхьене ладог1а а. Ткъа цуьна дуьххьарлера лаам бара вайн ишколе ван.\nХьехархочуьнга леррана ла а доьг1на Светас ша шена ч1аг1о йира, шен сочинени массарел дика хила еза аьлла. Туркменех дерг хаа хан а йолуш ю. Тахана оршот бен ма даций. Юьртан а, ишколан а библиотекехь лаха мегар ду. Ц1ахь деца я воккхачу вешица Интернетчу хьожур ю. Сергейс – иза ворх1алг1ачу классехь доьшуш ву – сих-сиха олуш ду: Интернет дика х1ума, коьрте хьаьвзинарг хаа йиш а ю.\nЦ1а ма еъий, Светас шен г1айг1а вешина охьайиллира. Сергей цуьнга леррана хьаьжара. И саннарг цуьнан 1едалехь данне а дацара. Цуьнан бахьана дара, к1ента коьрте, йо1 хьовзо дагахь, ц1аьххьана ойла еъна хилар. Йишин компутарца г1уллакх деънехь а, амма, х1ара санна, интернетца ч1арх-аьлла яцара. “Къилбаседах хаамаш гулбина, уьш Туркменин махках болуш санна лур бу ас... Ма белар хир ду... Делахь а, ойла йича х1илланча кхийтира, ша дукха т1ехваьллийла. Хьалхарчу классехь цхьаъ 1ама ма дойца, берриш кхетамчаш болчахь х1ета а. Къилбаседа Къилбаца тилъян а хаа ма дезий. Йиша шек ма ялахьара. Х1а-а, Къилбаседара акхароййий, олхазарший далор г1олехь хир ду, уьш Туркменера г1ум-арахь хуьлу а олуш. Каракуме, масала, к1айн ча кхалхор ю... Пингвинаш а юьгур ю цига... Кхин а канадера бобр яло а мегар ду...”\n– Са ма гатде, вайн дегйовхо, ас оьшург дийр ду хьуна... Яндексехь а, Рамблерехь а, кхечу меттигашкахь а хаамаш лахьийна а вера вац. Хан ло ахь. Айхьа сочинени хьехархочуьнга д1аяллалца, – хьехар дора Светина цуьнан тешаме накъосто, – хьайна хуъчух лаций цхьанна а куралла ма елахь.\n– Дукха гена ма титталахь, сан язъян а еза хьуна и, – дийхира Светас, библиотекана хан яйа ца дезар хаза а хетта.\nДехар шен бух болуш дара. Сергей гуттара т1аьхьа вуьсура. Иза компутар т1ера ваккха ца лора. Шен классера берашка а буьрканах ловза ца виглора иза, юьртана цхьа чаккхарма а гена йоцчу хьуьнхахь наггахь наггахь бен ца хуьлу хьаша вара. – Кхаарий дийнахь кичча хир ю хьуна. Тетрадт1е схьаязъян ши суьйре-м дукха ч1ог1а тоьур ю. Са ма гатде. П1ерскана дийнахь массарел хьалха д1алур ю ахь. Цу т1ехь барт хилира. Иштта, дега-нене ца хаийтира. Шен хин болу толам цкъачунна къайле йолуш хилар х1умма а дац бохуш, ойла йора йо1а.\nДе а, суьйре а чекхделира. Шинарий а, кхаарий а дийнахь Туркменера векал варах лаьцний бен кхин къамел дацара.\nБиблиотекан белхало лерринчу гайтаман т1ехь къахьоьгуш яра. Беларуссин меттан а, литературин а хьехархо Вацлав Чеславович беларуссин матте гоч йина Махтумкулин байтин киншка лохуш вара. Дуккха а шо хьалха арахецна йолу иза, лакхарчу терхи т1ехь яйнера. Х1инца дуьхьал мел кхеттачуьнга кхийдайора и Вацлав Чеславовичас: “Х1ара поэт вевзаш дац-кх вай! Иза-м ц1ена Купала ма ву! Туркменин халкъан кхолламах мел лазаме яздо цо!..”\nИсторин а, сурт дилла 1амон а хьехархойн цхьа ойли бен яцара, болуш болчу к1езга хаамал совнаха, боцург Назар Ёмудсках лаьцна х1уъа карийна а цхьаъ карор яцар те аьлла. 1аламат шен метта хир дара цуьна т1ера зорба тоьхна схьаэцна сурт. Уггаре дика девзаш долчуьна, “Белая вежа” олучу, цхьанни мукъне а.\nХьо ч1ог1а тамаше х1ума! Сурт дуьллу къайле туркменна Россин пачхьенехь карайирзинера. Европехь ма луъу гезаш лела а, французийн а, италийн а хьехархой болчохь 1ама аьтто бара. Марара, Гёк-Тэперара б1аьвнаш а, г1аланаш а, зиярташ а девзара, Туркменин лулара Хива а, Бухара а, Самарканд а, дозанца 1охку Авг1ан а, Иран а евзара. Х1етте а кхуза кхаьчна, Берестейшине, Беловежа суьртахь гайта. Ножан хьун а, зоьзан хьун а, докхан хьун а, беларуссера кхин йолу хаза меттигаш а яра махкара воцу суьртхочо т1ек1овинарш. Кхаарийн дийнахь маса еара Света ц1а. Цунна ша х1умма а дан кхуьур яц моьттура. Вешина х1ун карийна а сихха хаа лаьара. Кхуьнан ирсана Сергей ц1ахь хилира. Гуттара санна иза компутар хьалха 1аш ву. Наь1ара чоьхьа яьлла а ялале рат1а боьттира цо:\n– Т1аккха? Сихха дийцахь!\n– Къолам схьа а эций д1аяздел. – Вашас экран т1ехь хьалхе кечбина хаам схьабиллира. Масех аг1о д1а а листина, х1иллане йо1е б1аьрг а та1ийна, кхетира. – Сан хьуна кхузахь 1аламах лаьцна хаам бу. Беларуссех банне а тера боцуш тамашийна мохк бу и, ала дашна...\nСергейцана йо1а дийшира Туркменин мехкан доккхах долу латта г1ум-арех лаьтташ хилар. Масех б1е чаккхарма д1аэхарх, г1ум бен х1ума хир яц. Хи к1езга ду г1ум-арахь. Масех хи а, Каракумин апари а бен дац. Наггахь йолу г1у, хаалуш йоцуш, хьан-хьаннаъ карор йоцуш, ловчкъина йолуш санна хета. Кемсийн беш кхуьъчу оазисера 1индаг1ехь 1ар г1олехь ду йовхачу хенахь, х1унда аьлча цу меттехь кхиъначунна а малх 1аткъа кхерам болу дела. – Гой хьуна, мел атта дац цигахь баха нахана хьовх, амма тайп-тайпана экхашна а, алхазаршна а, – кхетира Светин орцхочо. – Цигахь х1ун экхий, олхазарш ду?\n– Сеш, бобраш, к1айн черчи, булаш нисло...\n– Вайн хьуьнхахь санна ма ду и, – элира йо1а. – Делахь а кхеташ дац, можа г1амаршлахь к1ай черчи х1унда ю?\nЙиша цхьана х1уман т1ехь шек яларна кхеравелла Сергейс сихха шен къамел д1адира:\n– И ца хаьа суна... Со, аьлча, г1ум-арахь гезна вац. Ткъа Интернетах ца теша а сан йиш яц... Цигахь-м кхин а тюленех а, пингвинех а, моржех а, буланех а дуьйцу... – Цхьадолу экханаш суна дуьххьара хезаш ду, – элира йо1а, голеш т1ехь сецочу блокнот т1е Туркменера са долчу х1умнийн ц1ерш леррана д1а а язъеш.\n– Гала ца яла хьажа. Коьртаниг ду хьуна – язйина яьлла сочинени цхьаьнна а гайта сих ма лолахь.\nИшколера яьллачул т1аьхьа жимма са доь1на, делкъе йина, шен язъен стоьла т1е тетрадаш, киншкаш охьаехкира Светас. Пенал схьа а йиллина, шена хазахета ручка схьа а эцна, керлачу тетрада т1е д1аяздира: “Сочинени. Туркмених лаьцна суна хуург. Тхан Беларуссина генахь ю Туркмени. Карти т1ехь можа басца билгала йина ю и. Иза лаа а дац. Хьаннашций, 1аьмнашций къаьсташ болчу вай махкаца буьстича цигахь дукха г1ум ю. Аьхна малх кхетта денош дог1анашший, йочаной хуьйцуш наггахь бен ца дог1у. Туркмениехь уггаре мехала х1ума – хи ду. Туркменера 1алам хьийкъана ду экхашца а, олхазаршца а. Цигахь ду сеш а, булаш а...”.\nХетарехь, йо1а карахь тоъал ч1ог1а лаьцна хилла ручка, ша-шах разйелира. Мог1а нийса ца баг1нера. Ручка хьала а айбина леррана перога хьаьжча, башха х1умма а ца тосаделира Светина.\nИза юха а язъян йолаелира: “... К1айн черчеша шайн яха г1амар-раьг1нийн баххьаш хаьржина. Ткъа Каракумин татолан бердашца пингвинаш шайн баннаш дина...”.\nЭццигахь “пингвины” аьлла дош яздешшехь, йо1 ойлане хилла ручка хьалаойушшехь тетрад т1е йоккха хьоькх юьйжира. Иза мел йоккха яра аьлча, аг1он т1ера сеххий, булаххий, к1айн черчеххий, Каракуман татолца ехачу пингвинеххий лаьцна т1аьххьарлера мог1анаш къайла а дохуш. Хиллачун т1е – цу йоккха хьоькх т1ера г1иттина цинцаша йоь1ан юьхь т1е а кхийтира. Ткъа цхьа шекъан хьаша, хьоькхан юккъера схьа а къаьстана, кехат т1ехь тамашийна шех сизаш хила дуьлийра, – ца девзачу экхан, я инзаре олхазаран г1аларт.\n– Де дика дойла кху х1усаман, – дог дика хазира сибто, Светин цеце озал хьалха а долуш. – Сан ц1е Пингвин Гренландкин ю... – Лестира сибта. – Далла бу хастам, Каракумин доцуш!.. Хьо – сан хьомениг, Пушанера тамаше берийн юккъерчу ишколера дешархо Светлана Семенович ю, со гала ца яьллехь...\n– Ю, – кхин х1ума ала ца делара йо1е.\n– Суна ч1ог1а хала дара хьоькх юккъехула хьан тетрад т1е кхача. Амма кхузахь кхин некъ бацара. Тхо, пингвинаш, Каракумахь ца еха. Дуьйцуш санна а ма дац – шовзткъе итт градусе кхаччалца йовхо! Цигахь-м тхох, пингвинех, алун цуьргаш бен ма юьсур яцара. К1айн черчех а, моржех а, тюленех а яцара... Иштта сурт х1оттаделла: кхо метар а, кхин еха а, ши тонн йолу морж Каракумин довха хи чу кхочуш. Иза-м ша т1ера ца йосса йоьлла ма яйца. Цхьана ханний бен, рицкъ лаха. Б1еннашкахь, шен кхача, лахьорчаш а, чкъуьйригаш Каракумахь цунна мичара карор яра. Х1ан-х1а, Света, къилбаседахь 1ачарна г1ум-арен ялсамане, доккхачу татолан бердаца а, я Каспийн х1орда йистехь а дахар доьг1на дац. – Соьга-м Сергейс шух лаьцна мел дерг Интернетехь карийна ма элара... – йоь1ан б1аьргахь хи къегара.\n– Бакъ дерг дийцича-м дика а ма нисделлакхи х1ара. Ваша ма вукхи хьан и... Г1о дан меттана, хьо кхоччуш тилаян ойла хилла цуьна... Ас цхьа хьекъале туьйра дуьйцу хьуна. И тхан Пингвинин Махка ц1еракемаша-гезахоша Африкера дуьйна деъна ду.\nМацах цкъа Лергъяхаррий, Чаг1алкхий доккха ши доттаг1 хилла. Цкъа дагадеъна царна меттигера хьоладена балха х1итта. Дуккха а къахьегна цу шимма цуьна кха т1ехь. Дог1наш доьлху хан т1е ма кхеччи хьоладас йолахой парг1ат буьту. Хьегначу къинна ахчана метта цо кху шинна яттий, стуййий ло. Лергъяхаро Чаг1алкх берта а ялайой етт шена буьтуш, сту цунна ло. Х1оразза Чаг1алкх доттаг1 волчу хьошалг1а мел дог1у, цо цунна керла яьккхина шура малош хилла. Цкъа Лергъяхаро шен неше аьлла: “Хьо со долчу мацца деъча а, ас хьуна гуттара шура ло. Ткъа хьо долчохь суна х1умма а ца кхочу. Нийсо яц и. Шен бехказлонна Чаг1алкхан сту шура луш бац алий бен дацара. “Шура ца лучу хьайбанх х1ун до, – хаьттира Лергъяхаро. – Бийча г1оле дац и?” Чаг1алкх реза хилира. Стунна урс а хьаькхна жижиг дийкъира цу шимма. Т1аьхьалон жижиг кхачийча, Лергъяхаро стун ц1ога, юьхьиг гуш а юьтуш к1орга лаьттах доьллира. Т1аккха еана Чаг1алкхе олу: “Кхузахь бежнаш ду кхуьуш. Гой хьуна хьалакъеда ц1оган юьхьиг. Схьаозаде иза”. Со и доггах оза а дина лаьттах даьккхира. Лергъяхар ц1ийзаш мохь хьекха юьйлира, Чаг1алкхо шена рицкъ латточуьна ц1ога даьккхи, ткъа етт кхерабелла дукха к1орга лаьттах бахана бохуш. Аьтто боьхначу Чаг1алкхан Лергъяхарна хилла зен метта х1отто дийзира. Шолг1ачу дийнахь Лергъяхаро етт схьалаха ор даккха деза аьлла 1ехийра и. Ор даьккхина ма делли, Чаг1алкх цу чу йоьссира, етт ца го те аьлла. Цу минотехь Лергъяхаро т1е латта хьаькхира цунна. Шен сонта хиларо кхуьна дог эт1адо Чаг1алкхах иштта йолу Лергъяхар. Гой хьуна, Света, доллу хьехар ма дац ойла ца еш т1еэца дезаш, юххерачара луш делахь а.\nЙо1 халахетар 1аьткъина тийна 1ара. Новкъа даьллера, 1овдал санна ша Сергейс 1ехаярна. Ваша ма вайца и... Кхин а ч1ог1а новкъа даьллера ша Туркмених лаьцна сочинени язъяр хир дац бохург. Елха лаьара.\nХ1оьттина тийналла йохира Пингвин Гренландкинс:\n– Са ма гатде. Деригге дацахь а цхьа долу х1ума вайн карахь а ду хьуна. Коьртаниг, ц1ена тетрад корор ду...\n– Тетрад-дам ду, – ца кхийтира йо1. Кхуьна хьешан башха план кхоллаеллера. Пингвинас шецана самукъане гездаре йола элира. Цо Света цхьана ханна цхьа жима-жима Дюймовочка-пистон йина, и т1емашца т1ома а яьккхина мехкан коьрта библиотеке юьгур ю. Цо иза са ма дайнехь дийр ду, буса еанчу хьешана киншкийн терхешна а, энциклопедешна а, тайп-тайпана атласашна а “т1елеташ” кхунна цхьаьнгара новкъарло ца хилитархьама.\n– Хьо ц1ера ара йолийтар юй-те, сан лараме Света?..\n– Телвизарчохь “Калыханкi” чекх ма елли ден-ненан буьйса декъал а йина со суо 1ачу г1ура ю. Сергейна а хоуьйтур дац, цуьна харцо сайна гучуяьллийла.\n– И дика хир ду. Делахь тховсехь новкъа довлу вай...\n– Бехк ма биллалахь, суна ма хаъара, хьан т1емаш ма дац... массо пингвиний санна.\n– Бакъдерг дийцича, тхуна ца делла т1ома лелар. Хьалха со а яра т1емаш доцуш, дикачу г1уллакхийн г1арип а, дурз а, 1илманча а Пингвин Гренландкин хиллалца. Атта доцу хьелаша аьтто бира сан. Ма-дарра вай цунах лаьцна дуьйцург хилар теша со. Хетарехь, вай юха вовшах кхетчхьана. Х1инца сихо е. Шек ма яла хьо, ас хьо юьхь1аьржа х1оттор яц хьуна. Цхьаъ ду даима дицдан йишйоцург – юьхьар лаьцна некъан 1алашо диканиг хилар. Цундела елла суна дикачу г1уллакхийн 1илманча аьлла сийлахь ц1е. “Колыханки” чекх ма елли йо1, массера буьйса декъал а йина, ша 1ачу чу а яхана не1 д1акъевлира. Дукха хан ялале бартхой т1ома боьлхуш бара. Света, иза-м кхин Дюймовочка-пистон а, Пингвинан ц1оканах я месех тасаелла т1ома хиларан кхерам а, сагатдар а къардан г1ертара. Некъ бечу юкъана Гренландкин вист ца хилира. Мацца а 1алашоне д1акхаьчча, уьш цхьана 1аламат йоккха, есачу х1усмехь нисбелира. Киншкийн терхьашка а хьаьжна цо элира:\n– Вай кхуза даьхкинийла хууш ду кхузахь. Кеста воккха стаг – Библиофил Библиофилыч схьакхочур ву. Цец ма яьллахь, цуьна лаьттах хьекхалучу еха можах – иза цуьна 1илма ду, ехачу хенахь киншкана г1уллакх деш цо 1а1ийна. Цец ма яьллахь, цо хьо хьайн хила деза дег1е ялийча а. Цо г1о дийр ду хьуна мел оьшу киншка лохуш. Цуьнга ла а дог1а, цо мел олург д1а а лаца. Ткъа болх чекх ма белли, вай ц1а г1ур ду. 1уьйре т1еяле хьо хьайн меттахь хила езаш ю.\nЦо ма бохху и кхочуш хилира. Мичаре вела ца хууш к1айн еха маж а йолуш воккха стаг гучувелира. Хаза-к1еда къона хьеше маршалла а хаьттина, цо куьг а даьцна ешаран зал чу йигира и. Х1ара цхьана стоьла хьалха охьа а хаина, ша боданца ийра. Цхьа-ши минот ялале юхаъ гучувелира. Цуьнан карахь стоьла т1е х1оттайо стогар-фонарик яра, аьхна баьццара абажур йолуш. Хетарехь иза батарейкаш т1ехь йогуш а яра.\n– Электронни блокнот кечйиний ахь, ва Света? – хаьттира воккхачу стага.\nЙо1а корта ластош дацаре ишар йира.\n– Ткъа хьуна и муха лелон еза ма хаьа?\n– Суна вешехь гина и санна ерг. Экран а, клавишаш а йолуш. Цуьнца кхин а электронни къолам а бу. Сергейс сих-сиха...\n– Дика ду, ца вуьйцур вай Сергей... Суна хаьа, Интернете цуьна йолчу марзоно и стенга кхачийна. Ас х1инца блокнот схьаяхьа хьуна, т1аккха вай иза цхьаьна Туркмених лаьцна хаамашца хьала юзур ю.\nСветин хенан чот яйнера. Керла довзарийн а. Дукха сиха хиира цунна, Туркменехь к1айн черчи яхалур йоцийла а, г1ум-аре пингвинийн мохк боций а. Ша Ашхабадехь, пачхьена дийнатийн паркехь ца гахь уьш цигахь ган йишйоцийла а. Каракум – иза эмкалийн, уьстаг1ийн, яккхийчу текхаргийн езаелла меттиг хилла. Эмкалша ойла ехьнера йоь1ан. Цу динатийн санна доьналла долуш, дийшира цо, кхин дийнат а дац. Итт-кхойтта дийнахь хин т1адам а боцуш 1ало иза. Ткъа цунна дукха беза кхача – баь11ашший, к1охцалгший ду, хьостамий санна г1амаршлахь кхуьууш долу.\nЙо1 кхийтира, цигахь бехачу нахана, малхах буьзначу махкахь, хин татолаш, кяризыш сел мехала х1унда ду. И дешнаш кхунна хезна а дацара. Карти т1ехь баьццара оазис Фирузу а гира, ломан алц1езамо заза хоьцу де а иесахь дисира, бамба муха кхуьу а, мерза паста муьлханиг лоруш ю а т1аьхьа кхиира.\nСатоссуш ц1а кхаьчна х1ара кхин охьа а ца йижира. Библиофил Библиофилычас елла блокнотан аг1онаш луьстуш, Светас леррана д1аяздора керлачу тетрад т1е дукха хан йоццуш шена мел девзинарг. Цхьа де хьалха сочинени д1аяла а ларайира иза. Я Анна Петровни а, беларуссин мотт а, литература а хьоьхучу хьехархочуьна а шеко яцара, сочинени конкурсехь толам хьена хир бу аьлла.\nШен болх массарел дикчарех лаьрра хилар Светас ц1ахь а ца аьллера даздаран хьокъехь мог1а бо хан т1екхаччалца. Сергейн цецваларан доза дацара, массо классашна хьалха шен йиша горгали бекош чекхъяьлча. К1ант цуьнга, т1аккха Туркменера векалга хьоьжжучохь виснера. Ойлане а деара: “Деша дезара цо, буланашший, сешший г1амарийн раьг1наш т1ехь к1охц1алгаш лехьош ду бохург...”. Воккхачу хьешана Пушанера ишколехь мел дерг тайнера. Сирла классаш а, йоккха зал а, ишколан музей а, Назар Ёмудскина лерана керла гайтам а. Векална мог1ана хьалха хаза горгали бекош едда чекхъяьллачу йо1аца къамел дан лиира.\n– Кхушара т1аьххьара горгали бекор цунах тешор лаа дацарийла хаьи хьуна. Цо массарел дика язйинера “Туркменистанех лаьцна суна хуург” аьлла сочинени, – дуьйцура векале ишколан директора.\nЙоллучу ишколехь Света лохучу юкъана векало, дукха хенахь дуьйна Беларуссехь болх беш хиллачу цунна беларуссин мотт хаьара, сочинени йийшира.\nЙо1 хьехархойн чоьна чоьхьа ма елли даггара, баркалла олуш къамел дира цо цуьнан балхах лаьцна. Т1аьххьара вела а къежна хаам бира:\n– Тхан векалаллехь а ду Светина д1адиллина цхьа х1ума. Иза ду Туркмене хьошалг1а кхайкхар. Дика хир дара, къона 1илманча деца-ненаца кечъелча. Я кхин а ву шу доьзалехь цхьа а?\n– Ву, ворх1алг1ачу классехь, аьлча а х1инца борх1алг1ачу классе ваьлла шен ваша Сергей-м. – Йо1 цхьана х1айтана ойлане а хилла т1етуьйхира:\n– Иза а ван мегар дуй Туркмене?\n– Х1унда мегар дац?! Тхуна хазий бен хетар дац Махтумкулин Даймахка шун доьзалера мел верг веъча, беларуссин халкъера маршалла а дахьаш, – сиха реза хилира векал.\nТ1омахь санна йоьдура йо1 ц1а. Оццул даккхий кхаьънаш! Дагвеара дикачу г1уллакхийн 1илманча Пингвин Гренландкин. И муха карор вар-те? Библиофил Библиофилыч а дагвеара. Мичхьа, уьш муьлхачу туьйранехь беха те? Чохь мел берш дуьхьал бевлира Светина. Хьалххе ц1а веанчу вашас дийцинера х1ета деригге. Цара массара цхьаммо санна бохура:\n– Декъалйо, декъалйо тхан хьоме “туркменка”!\n– Вайна доккха совг1ат динийла а ма ца хаьа шуна. Вай дерриш Туркменистане хьошалг1а кхайкхина.\n– Некъ дика хуьлда, – ц1ий а луш, шегара даьккхира Сергейс.\nКорта айбина Сергейка а хьаьжна Светланас дезаллехь элира:\n– Вай дерриш доьлху, дийи – дай, наний, Сергеййий, соййий. Ткъа хьуна, сан ваша, баркалла боху ас. Ахь г1о дира суна Туркмени а, г1ум-аре а, Каракумин татол а, т1аьхьарчу деношкахь дуккха а х1ума суна довзуьйтуш г1о дарна.\n– Муха... Асий... Х1унда... – ваша кхин а ч1ог1а ц1ий велира, къамел а тийсалуш.\n– Со кхеташ-м вац...\n– Ахь, сан ваша, туьйранаш ца доьшу, – дола дечу эшарехь элира Светас. Нанас х1орш еза кечйинчу стоьла т1е кухничу кхайкхира. Баккхийнаш хьалха а бовлуьйтуш, метта вог1уш волчу вешига юха хьаьжира йиша.\n– Света, ахь со чаг1алкхо санна д1акхалла везаш ма вара.\n– Со-м ишттаъ чаг1алкх ма дайца, – елаелира йо1, – амма догдиканиг. Воло, нена мерза х1умнаш яа доьлху вай. Туркменехь кемсаш юур ю вай, Чарджоура г1ара яьллачу пастах чам а боккхур бу. Билггала эмкал т1ехь а хахкалур ду. Реза вуй хьо?\n– Реза ву со!


ТехIеранехь рузбан ламазаш деш гIажаройн аятоллас ХIаменаи Iелас къобалдира шайн махко зарратан герзийн да йолчу 6 пачхьалкхаца бина барт. ТIехIеранерчу университетан маьждигехь даIват деш цигарчу имамо Эмами-Кхашани Мохьаммада «собаре а, хьекъале а» гайтина шаьш ГIажаройчоьнан агIор бартбиначара, элира, хаамбо ИСНА-агенталло. Цо а бохура, аятоллас ХIоменаис къобалбина церан болх.\nШвейцарерчу Лозаннехь чекхъялла дийцарийн коьрта раунд, барт хилла кхин а кхо бутт баьлча, дуьззина массо а хеттарш дIа а къовлуш, ГIажарийчоьно шен зарратан программа дуьненан мониторинге а луш, герз кхолла хилла лаам буьтур болуш. Ткъа дуьнено юхаоьцур ю ша ТехIеранна тоьхна латтае экономикан эмбарго. Лозаннера дийцарш дика жамI долуш дерзар даздеш бу ГIажаройчоьнан коьртачу гIаланашкара бахархой.