Ламазан карах1аташ БисмиллахIиррахьманиррахьим — Зори Ислама\nЛамазан карах1аташ БисмиллахIиррахьманиррахьим\nХастам бу, Шен лайшна, муъмин нахана, фарз дина ламаз тIедиллинчу АллахIана. Делера салам-маршалла хуьлда и ламаз дар хьоьхуш, марздеш, Дала халкъашлахь вазвина ваийтинчу Мухьаммад–Пайхамарна, цуьнан охIланна, асхьабашна, царна тIаьхьа баьзначарна.\nЛамаз уггаре а деза Iибадат ду бусалба динехь. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Массо хIуманан корта Ислам дин ду. Цуьнан бIогIам ламаз ду». (Тирмизис МаIаз ибн Джабалера далийна хьадис). Иштта Муслима далийначу хьадисехь ду: «Ламаз дитинарг куфр динарг ву», – аьлла.\nДала уггаре а хьалха тIедиллина Iибадат ду ламаз. Сийлахь-Лекхачу АллахIа Мухьаммад-Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ворхI стигалел лакха ваьккхина, Джабраил маликел Шена герга вигна, омра дина цунна, ламаз де аьлла. Къематдийнахь ламазна тIера долалур ду адаман Iамалийн хьесапдар. Элчано (Делера салам-салават хуьлийла цунна) аьлла: «Къематдийнахь адаман Iамалх хьалха хьесап дийр дерг ламаз ду. И нийса хилахь, йисина Iамалш нийса хир ю, гал хилахь, йисина Iамалш гал хир ю».\n(ТIабранис далийна хьадис).\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен умматана тIаьххьара дина весет ду ламаз. Абу Давуда Iелегара (Дела реза хуьлда цунна) далийначу хьадисехь деана хIара: «Ша дуьненчуьра дIаволуш цо элира: «Ламаз. Ламаз. Шайн куьйга кIелахь болу зударий».\nЛамаз – иза Дала вайна делла совгIат ду. Кхоччуш Делах кхерарций, дан ма-дезза нийса вай и дахь, декъалхир ду вай, Дала мукъ лахь.\nХалахеташ делахь, оцу езачу Iамалехь гIалаташ доху цхьаболчара. Ламазехь гIалатваьлларг, шена хуучо нисван веза. Имам Ахьмада аьлла: «Шуна хаалаш, нийса ламаз динчу стага шеца гIалаташца ламаз дойуш, имамал хьалха хьала-охьа теIаш ламаз дина волу стаг оцу гIалатех нис ца вахь, имамал хьалха лелхар ца дехкахь, хьекъалца хьехам ца бахь, ламаз нийса цадаран къа цуьнца доькъур ду цо».\nЛамаз эцарехь, дарехь лардала деза коьрта гIалаташ хьахош, Делан дуьхьа долчу нийятца, бусалба нахана пайда хиларе догдохуш кечдина ду хIара жайна.\nЛамаз карахь хилча бен дина ламаз къобал хир дац. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Шун ламаз къобал хир дац, ламаз карара даьлча, аш ламаз юха эццалц».\n(Малика далийна хьадис).\nЛамаз карара долу\nбахьанаш хIорш ду.\n1. Шина меттехула хьатI, боьхалла, цIий, мох арабалар.\n2. АгIорваьлча, наб кхетар.\nАмма, хиъна волуш набкхетарх, ламаз духуш дац.\nАнасера (Дела реза хуьлда цунна) деанчу хьадисехь ду: «Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) асхьабашна маьждигехь наб кхетара, цул тIаьхьа самабовлий, ламаз ца оьцуш ламазаш дора».\n3. Хьекъалх валаро (тентаквалар, вахар, хьеравалар…).\n4. Юкъахь пардо а доцуш, шариIатехь шена яло магийначу зудчун (йоьIан) дегIан меженах хьакхавалар.\n5. Бехке меттигех куьйг я пIелгаш хьакхадалар.\nЛамаз эцарехь карахIаташ\nКарахIат олу, ца деш дитича мел (ял) хир болуш, кхочушдича къа хир доцчу массо хIуманах.\nI. Ламаз оьцуш тIех хи дайар я сов чIогIа кхоадар.\n2. Бакъахьара меже аьрру агIорчул тIаьхьа йилар.\n3. Бехказло йоцуш (шело я кхин бахьана) гата а хьаькхна, меженаш якъор.\nБухарис, Муслима далийна хьадис, Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шена деана гата схьа ца ийцира аьлла.\n4. Юьхьах хи тохар. Юьхьах хIумма а тоха мегаш дац, хи делахь а.\nЮьхьах хIума тохар бахьанехь юьхьан сий дайар хуьлу.\n5. Меже кхуззачул сов я кIезиг йилар.\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), кхузза меженаш юьлуш ламаз эцна, элира: «Ламаз иштта оьцу, хIокхул совваьлларг я эшийнарг бехке ву, зулам динарг ву».\n6. Ша ламаз эцалуш воллушехь, ламаз оьцуш шена гIо дайтар.\nГIо дайтаро куралла дагчу йоссайо, ткъа Iибадатехь куралла мегаш яц.\n7. Марха кхобуш верг делкъал тIаьхьа бага, мерчу хи кхарзарехь соввийлар.\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Марха доцчо лерина мерчу хи кхарзийла». (Абу Давудан хьадис).\n1. Ламазехь къамел дар.\nШи элп алар (шайн маьIна дацахь а) къамел ларалуш ду. Шеца маьIна делахь, цхьа элп а ларало къамел. Амма, вицвелла, 6 дашал сов ца волуш къамел дахь, ламаз ца духу.\n2. Ламазан низам талхош, меженаш тIех дукха меттахъхьеяр.\nМасала, цхьана ракаIатехь кхузза я цул сов меже меттахъхьаяр.\n3. ДегIана я бедарна тIе нажжаз кхетар.\nЛамазна тIехь волуш, сихха и боьхалла дIаяккхалахь, ламаз ца духу.\n4. Iоврат гучудалар.\nНагахь санна, ца хууш гучудаьлла Iоврат сихха дIакъовлахь, ламаз духур дац.\n5. Яар, малар.\nЦергашна юкъара цуьрг лаамза кийра дахарх, ламаз ца духу. ХIума кхаллар лараран лахара доза – иза багахь башийначу шекаран бIелиган (кампетан) марзо кийра яхийтар.\n6. Дуьххьара салам далале ламаз карара далар.\nАмма шолгIа салам далале ламаз карара далахь, ламаз ца духу.\n7. Йовхарш еттаро, веларо, велхаро, тийжаро дохадо ламаз, нагахь санна царна юкъахь ши элп алар хилахь. Амма шен лаамза йовхарш тохахь, велар иккхинехь, ламаз ца духу. Велакъажаро ламаз ца дохадо. Хьоршам тоьхначуьнга, Дала къинхетам бойла хьох аьлча, ламаз духу.\n8. Нийят хийцар.\nНийят хийцар хуьлу, ламаз дихкинчул тIаьхьа ламаз хадо нийят дар. Ламаз хадор ду ша хьенех схьакхачахь аьлла, цунна дагадарца, ламаз духуш ду.\n9. Къилба хийцар.\nШен лаамехь волуш, къибла хийцахь, дIа ма-вирззи, ламаз духу цуьнан. Цхьамма лаамза дIаверзийнехь, хье ца луш, сихха юхаверзахь, ламаз ца духу.\n← Юсуф-пайхамарх лаьцна (Делера салам хуьлда цунна)\nЖизнь, отданная Исламу… →


Немцойн кацлера ша кхеташ ю элира, Оьрсийчоьнний, Украиний юкъаметтигашкахь хазнесанна халонаш кхоллалур юйла, тIаьхьарчо Европица шен гергарло чIагI мел до а, къаьстина Киево Евробартица маьрша мах лелорах болу барт тIеэцначул тIаьхьа. И хIума ша хийлаза Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца дийцаре а дина, аьлла.\nИштта ша хаийтина цунна, цхьа а бахьана дац кху дуьненчохь ГIирмина йина йолу аннекси бакъйан а, Оьрсийчоьно Луганскехь а, Донецкехь а тIемашкахь дакъалацар а, иза тIемаца Украинин чутаттаялар а бакъдан, бохуш дийцира немцойн канцлеро кхаари дийнахь Бундестагана хьалха йистхуьлуш.\nЦуьнца цхьаьна Меркела билгалдаьккхира, ша Украинин президента Порошенко Петрос юхьаралаьцна хIума а- и мохк НАТО юккъе бахаран хьокъехь референдум яр, - къобал ца до, аьлла. ХIунда аьлча, немцойн канцлерна хетарехь, карарчу хенахь иштта а чолхе йолу йолу Оьрсийчоьнца юкъаметтигаш цу тайпанчу гIулчано кхин а марсайохур ю.\nАла догIу, Европерчу пачхьалкхийн куьйгалхошна юккъехь уггаре а ира Путин Владимирна а, Оьрсийчоьнан Украинерчу талоршна а критика еш ерг а, амма цуьнца цхьаьна уггаре а жигара цу кризисехь дипломатийн некъаш лоьхуш, Кремлаца цхьа барт карон гIерташ ерг а Германин куьйгалхо ю. Деккъа цхьана даханчу шина кIиранахь цуо 36-за телефонехула къамел динера Путин Владимирца.\nАмма, схьахетарехь, цу къамелех пайда хуьлучух тера дац. ХIунда аьлча, шинари дийнахь Берлинехь ша къамел деш Меркела мукIарло дина, Оьрсийчоьнна дуьхьал керла санкцеш ца яьхча гIуллакх хир долчух тера дац, аьлла. И санкцеш шен, Европин, экономикана а пайдехьа яцахь а, амма дуьненаюкъара низамаш а, къепе йохош хилар кхин а зенехьа ду, элира немцойн канцлеро.\nАла догIу, Меркелс куьйгалла дечу немцойн урхаллехь массо а бац иштта Оьрсийчоьнан хьокъехь дера. Цуьнан кабинетан арахьарчу гIуллакхийн министр волу Штайнмайер Франк-Вальтер, ала дашна, хьалха Путинан доттагI волу Шредер Герхард Iедалехь волчу хенахь а арахьарчу гIуллакхийн министр хилла волу, Кремлан доттагIийн тобанах ларалуш ву.\nИштта Меркелца урхалла доькъуш йолу социал-демократийн партин декъашхой а, аьлча а, Шредеран партин накъостий. Цу накъостех цхьаъ – Малхбалерчу Германера орамаш долу Кремлан доттагIа Платцек Маттиас кху деношкахь гIарвелира, ГIирма Оьрсийчоьнан долахь хилар къобал а дина, дита деза аларца.\nИ санна болчу политикийн риторикно тIеIаткъам бар бахьана долуш могIарера бахархойн доккха цхьа а дакъа ду, дукха хан йоцуш Германехь бинчу хеттамаш ма-гайтара, ГIирма Оьрсийчоьнна йита мегар ду аьлла хеташ. Амма цу хьокъехь политолога Чапханов Руслана Маршо радиога хьастагIа ма-аллара, нехан лааме я цхьаццачу политикийн лааме хьаьжна кхоллалуш яц Германин арахьара политика. Дуьненаюкъарчу низамашна тIехь кхоллалуш ю.\nЧапханов Руслан: „Германин Iедало сагатдеш дерг хIун ду аьлча, дуьненаюкъара Iедалан кеп йоха а йина, Оьрсийчоьно Украинин цхьа дакъа схьадаккхар ду. Цигахь цхьа ГIирма хилла ца Iа, шаьшна а изза дарх кхоьршу ю Балтикан хIурда уллера пачхьалкхенаш а, Молдави а, Кавказера пачхьалакхаш а“.\nШен Германерчу оьрсийн векалца Гринин Владимирца долчу доттагIаллийца вевзаш волчу оцу Платцека Путинах демон ван гIертар дита деза, мелхо а, цуьнца цхьа мотт лаха беза, элира. Ала дашна, Платцек „Оьрсийн-Немцойн Форум“ олуш йолчу тIеIаткъамечу цхьаьнакхетараллин куьйгаллехь ву, ткъа журналисташа Германехь Кремлан лобби лелочу нахех цхьаъ лоруш а ву.\nБакъду, кхин еха цуо иза лелаяхь тамаша бу, хIунда аьлча, цуо куьйгалла деш йолчу форумна реформа ян лерина ю немцойн урхалла, ткъа ша Платцек балхара дIавала веза боху аьзнаш алсамдевлла Германин лакхарчу политикан гуонашкахь.


ДАIИШ тобанах дIакхеттачу казахо, сурташ а дохуш, дагийна шен паспорт\nДАIИШ тобанах дIакхетта казах, хетарехь, гIиргIизойн берашца.\nКазахстанера Артем ву ша бохучу «Исламан пачхьалкх» тобанан декъашхочо, сурташ а дохуш, дагийна шен паспорт. И сурташ цо зорбане даьхна «ВКонтакте» олучу социалан машанан агIон тIехь.\nАртем бохучу жимачу стага дийцарехь, иза цIера Атырау гIалара ву. Цуьнан «ВКонтакте» олучу социалан машанехь йолу агIо дIачIегIира долахоша Мангал-беттан 13-чу дийнахь. Амма Артема схьайиллира шена кхин агIо. Цу тIехь цо яздо шен 30 шо а ду, ша Мосулехь вехаш а ву бохуш.\nКху беттан 2-чу дийнахь цо зорбане даьккхинчу сурт тIехь Артем гойтуш ву сийна паспорт. Цуьнан мужултана тIехь яздина ду «Республика Казахстан». Цу стага "ВКонтакте" машанехь дIахIиттийначу сурташ тIехь гуш ду цо цкъа дуьххьара, тIе ког а баьккхина, паспорт датIош а, эххаре а иза дагош а.\n«Ва, тагут, ас даиман а йити хьо. ХIинца сан сайн пачхьалкх ю. "Исламан пачхьалкх", - яздина Артема сурташна къелла. Цо чIагIдарехь, Иракъехь иза вехаш ву шен шина бераца. Цуьнан кIант а, йоI а ду, гарехь, итт шо а кхачанза. Мангал-беттан 13-чу дийнахь цо Iора даьхначу сурташна кIеллахь цо яхдина ша уьш кхиор ду бусулба динехь Исламан пачхьалкхехь аьлла.\n«Исламан пачхьалкх», ДАIИШ шех олучу тобано дIалаьцначу Иракъан а, Шеман а территореш тIехь казахаш бу бохург хьехор ца тов Казахстанан Iедалшна. Казахстанан кхерамазаллин сервисан белхахой саготта бу интернетехула шайн махкахой экстремистийн тобанашна юкъаийзош хиларна.\nКазахстанан къоман кхерамазаллин комитетан куьйгалхочо Абыкаев Нуртайс дийцарехь, тIахьарчу хенахь алсамдаьлла "Исламан пачхьалкх" тобан векалша интернетехула казахаш шайн могIаршка кхуьйкхуш пропаганда яр а, махка къайлаха Iедало экстремистийн ю аьлла билгалбяьккхига литература чукхехьар а.\nКазахстанан Iедалша даре до шан «Исламан пачхьалкх» тобанца йоьзна проблема хилар. Амма цу юкъахь болчу шайн махкахойн терахь дуккха а лахара ду Малхбузерчу хьосташа далочарелла а бохуш чIагIдо цара.\nАбыкаев Нуртайс Мангал-беттан 29-чу дийнахь цу проблемина хьажийначу конференцехь элира, Казахстанера вахана 150 гергга стаг ву "Исламан пачхьалкх" олучу тобанан могIаршкахь аьлла. Царца цхьаьна бу церан зударий а, бераш а, тIера хIусамдай дIабевлла бисина зударий а – верриг а 200 сов стаг.\nIамеркин Контртерронан центро бинчу хаамцА, «Исламан пачхьалкх» олучу тобано шена юкъаозийна Таджикистанера а, ГIиргIизойчура а бIеннаш кегийрхой а, ткъа иштта эзар сов Казахстанан махкахо а.


Европан кхеташонан куьйгалхочо а, Байденан хьехамчо а кхайкхам бина, Навальный дIахеца аьлла\nБакъонашларъярхоша а, кхечу пачхьалкхийн политикан лидерша а кхайкхам бина Оьрсийчоьнан Iедалшка, кIиранан сарахь Германера Оьрсийчу цIавирзинчул тIаьхьа аэропортехь лаьцна оппозиционер Навальный Алексей дIахеца аьлла, яздо "Радио Свобода" зорбан гIирсо.\nФедералан таIзарш кхочушдаран сервсисо (ФСИН) чIагIдарехь, дIовш даьллачул тIаьхьа Германехь дарба лелош волчу Навальныйс бохийна ша зуьйш шена тоьхначу арахь яккха хан такхаран билламаш. Цо дехар дина кхеле арахь яккха тоьхна хан – 3,5 шо, баккъалла а колонехь доккхуьйтуш сацам бар.\nФСИН-ан векалша чIагIдо, иза лаьцна латтор ву, бохуш, кхело сацам баллалц. И сацам бан безаш ю кхел 48 сахьт далале. Бехкаме хенах баккъалла колонехь токху хан ярх лаьцна сацам беш кхелан кхеташо хир ю карарчу, Дечкен-беттан 29-хь.\nНавальныйна хаара ша дIалаца мегаш хиларх лаьцна, амма иза юха ца велира Оьрсийчу цIа верза шен йолчу планах. Москвахь аэророртехь журналисташна хьалха вистхуьлуш, цо ша кхоьруш вац элира.\nБакъонашларъйон вовшахтохараллашна хета Навальный хьийзор политикица доьзна ду аьлла. Amnesty International-о дIахьедина, Навальный эхь-бехк долуш хиларан тутмакх ву, ткъа иза лацар – оппозиционер сацо гIортар ду аьлла.\nНавальный дIахецаре кхайкхина Оьрсийчоьне Human Rights Watch вовшахторалло, иза хьийзор политикан бахьанашца доьзна хилар билгал а доккхуш.\nЕвропан кхеташонан гIантдас Мишель Шарла Навальный дIалацар "тӀеэца йиш йоцуш" ду аьлла, иза дIахецар а доьхуш. Цу тайппа кхайкхам бина Евробертан арахьарчу гIуллакхашкахула хьукматан куьйгалхочо Баррель Жозепа а, Европан халкъан партин лидеро Туск Доналда а.\nНавальный лацар емалдина Балтин пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министраша а. Цара цхьаьна динчу дIахьедарехь аьлла ду, нагахь оппозиционер дIа ца хецахь, Евробарто дийцаре дан деза Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш яхарх лаьцна хатар.\nНавальный дIахеца аьлла, кхайкхам бина кхечу Европерчу политикаша а. Польшин арахьарчу гIуллакхийн министро ша Навальныйца хуьлучух дакъа кхаьчна хиларх лаьцна яздина оьрсийн маттахь.\nГерманин вице-канцлеро Шольц Олафа аьлла, Навальный дIалацар низамца догIуш дац аьлла. "Стагаца харцо лелийна. Хилларг дара адам ден гIортар, пачхьалкхо ларван веза, лаца ца веза иза", - аьлла Шольца.\nСихонца дIахеца Навальный Алексей, аьлла кхайкхам бина Оьрсийчоьнан Iедалшка Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаро Помпео Майка. "Шех бIобулу политикан лидерш кхоьруш ца хуьлу духьалончаша дуьйцучух, ницкъ ца бо цара шайн политикан оппоненташна, ца лоьцу нах харцонца", - дIахьедина Помпеос.\nАмерикан хаьржинчу президентан Байден Джо-н къоман кхерамазаллехула хьехамчо Салливан Джейка емалдина Навальный лацар, шайна хетарг хаза луучуш болчу Оьрсийчоьнан бахархойн сий дайар ду иза аьлла цо. Салливана иштта кхайкхам бина оппозиционеран дIовш далар талла аьлла.\nБелоруссин оппозицин лидеро Тихановская Светланас а къамел дина Оьрсийчьурчу поппозиционерана гIортор еш.\nКремлан зорбан-секретаро Песков Дмитрийс кIирананан сарахь дIахьедина, Навальныйца хиллачух цхьа а хIума ца хаьа шена аьлла. "Бехк ма биллалаш. Иза Германехь лаьцна?" – жоп делла цо, журналисташа шега деллачу хаттарна.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан векало Захарова Марияс жоп делла Малхбузерчу политикаша динчу дIахьедаршна: "Лара дуьненаюкъара бакъо, тIе ма кхийда суверенан пачхьалкхийн къоман низамана, шайн пачхьалкхехь йолчу проблемашна тIедарза".\nНавальный Германехь вара Товбеца-беттан 22-хь дуьйна, цига иза кхачийра дарба дан, Оьрсийчоьнан леррина сервсисаш а, Iедалш а бехке лору дIовш даьллачул тIаьхьа.\n2014-чу шарахь цунна арахь яккха хан туйхира курхалла лелийна аьлла. Ша Навальныйс и гIуллакх политикан бух болуш лору. Европан адамийн бакъонашкахула кхело сацам бира, суьдо хан тухуш Навальныйн нийсонца кхел ян йолу бакъонаш талхийнера аьлла.


Нохчийн маттера бакъ хьал, дийцарехь а доцуш,чуьра дуьйна девзаш болчу хьехархоша а, Iилманчаша а, яздархоша а ненан маттаре таханлера хьал-де катастрофа бохучу маьIнехь, цхьа боккха бохам, санна туьду.\nЦара чIагIдарца, карарчу хенахь ишколе доьду вайнехан бераш, уггар хьалха оьрсийн матто тIеIаткъам бина хуьлу, цундела доьшийлехь церан ненан матте болу хьажам а бу хийрачу матте санна говзанчаша чIагIдарца.\nИ чIагIам, дайдина аьлча, нохчийн маьттана охIла болчу нахана хетарг мел бух болуш ду хьажа леррина Iалашо а хIоттийна со хилла Невран а, Соьлж-ГIалин а кIошташкахь масех доьзалехь. Тидаме эца деза соьца,бовл бовлуш эвхьаза а бовлуш соьца къамел деш долу кегий адамаш,ишколе дахаза 3,4,5 шераш долуш ду.\nИ соьца къамел дина бераш ишколехь а дац, я берийн бешахь а дац. Вайнахалахь олуш ма-хиллара, телевизор чу »батт а йиллина»,мультфильмаш олучу туьйранашка а хьовсуш кхуьуш бу, уьш, тийна-таьIна Iийчахьана, дай-наноша кхин терго а ца еш.\nГуш ма-хиллара,цIахь Iашшехь цу бераша ненан маттана вуно чIогIа эшам а беш караберхош бу оьрсийн мотт. Ткъа хIун хьал ду ишколехь? Муьлхачу тIегIанахь ду мотт а, йоза а карадерзор?\nЦу хеттаршна жоьпаш каро цкъа хьалха ас ешийтина дешархошка нохчийн маттахь. Тидаме эца деза йоьшуш берш дика дешархой лоруш болу,юьхьанцара 4 класс яьккхина бевлла, 5-6-чу классан дешархой хилар.\nНохчийн меттан кханенан-ламенан, къоман хиндолчун бала кхочуш болчу хьехархоша билгалдаккхарца,оьрсийн матто беш болу тIеIаткъам чоьте а эцна, ишколашкахь юьхьанцарчу классашкахь ненан маттахь хьехийта тахана санна хьашто цкъа а хилла а яц.\nЖимма а дестийна ала бух боцуш,нохчийн мотт,боберах тера дIатеттарх, иза лераме цахиларх ,цуьнан хьокъехь ма-дарра бакъ сурт довзуьйтуш ю Соьлжа гIалин кIоштера хьехархо Медент.\nМедент: «Хьалхарчу классашкахь нохчийн мотт дика Iамабора хIинца пенсе бахийтинчу хьехархоша. Кху керла тIебаьхкинчара Iамош бан а бац. Стенна,царна шайна а ца хаьа ненан мотт шианний бен.\nТхан ишколехь хIинца иза Iамош бан а бац. Iедалехь болчара юьхьарлоцу-кх нохчийн мотт кхето а беза,Iамо беза,бицбан ца беза… Дуьйцуш и ду ткъа сахьташ дIахедош ду. Цунах ца кхета со.\nДийца цхьаъ а дуьйцуш дIо-о кехаташ тIехь кхин леладо-кх. 4-гIа класс чеккхъяллалц ша мел йолу урок нохчийн маттахь хила езаш яр-кх! Суна юххерчу классера кIант веъна со йолчу чу цхьа хIума эша,ткъа буьйцург оьрсийн мотт бу.\nСо цецьяьлла хьаьвзича цунна юххе иккхина веанчу дешархочо боху-кх: « Деци,каникулашкахь мультфильмашка а хьежна, цунна нохчийн мотт биц ма белла! «. Делдахь ду иза бакъ. Ас –м цуьнан хьехархочуьнга а хаьттира цунах. Цо а даре дир-кх и бакъ хилар.\nНохчийн метан урокехь цуьнга хIун дийца деза ца хууш йисна ша бахар-кх цо. Со хIун ала йоллу,царна ишта Iама ма Iема оьрсийн мотт,цунна сагатдан оьшуш ма дац. Нохчий маттахь бен хьеха ца дезара хьалхарчу классашкахь.\nНагахь и ца дахь, и бераш цхьанне хIумнах кхета а ца кхеташ и мотт байна баьлла бу-кх. Оцу 5-чу классехь долчу дукхах долчу берашна цундела и нохчийн метан йоза кхечу пачхьалкхан йоза санна хеташ,йцу тIехь Iаламат чIогIа галбевлла бу-кх уьш».\nНохчийн маттах а,иза ишколашкахь хьехарх а дийцина Марет цхьа яц шен хьажамехь. Iедалхой орце а боьхуш,цунах мохь-цIогIанца дийцар тахана Iаламат маьIне хиларна оха довзуьйтур цу декъехь яздархошна,Iилманчашна хетарг а.\nЦара чIагIдарца Iедалан коьртехь болчу маьхькIамхошна тIера дуьйна охьа доьзалшка,дай-наношка кхаччалц - церан бала цакхачарца а, уьш партал Iарца а доьзна,кхечу иттанийн меттанаш дела дисинчу къаьмнийн санна, хIаллакхуьлуш, бухбацаре боьдуш бу ненан мотт. Боьдуш бу шо-шаре мел долу стамлуш,дебаш къам а долуш.


Мултимедиа, Мангал-бутт 29, 2020\nОршот-де 29 Мангал-бутт 2020\nКъилбаседа Кавказехь 6 стаг велла коронавирусах дийнахь-буса, цомгуш хилла 476; Жимчу АтагIара бер цамгарх хьалхадаккха гIерта нохчий а, гIалгIай а; Новосибирске кема лелар ду Соьлжа-ГIалара\n1997-чу шарахь Нохчийчуьра делегаци яхара Гуьржийчу, шен куьйгаллехь керла хаьржина президент Масхадов Аслан а волуш. Шеварднадзе Эдуардан Центро зорбане яьккхина визитан видеохроника.\nНохчочунна ен кхел, Гуьржийчоьно лаьцна гIалгIа\nНохчочунна ен кхел; Гуьржийчоьно лаьцна гIалгIа; Кхо бутт баьлча дожийна дарж\nЦкъа а бихкина бацара ХьажцIа некъ\nТIебогIучу Товбеца-баттахь тIекхочу хьаж дар "дуккха а лахдина" дIахьор ду COVID-19 пандеми бахьанехь, аьлла СаIудийн Iаьрбийчоьно, яздо Маршо Радион оьрсийн сервисо.\nМангал-бутт 25, 2020\nГIирмехь стаг лачкъорна кхо нохчо лаьцна; Шалинский Ахьмад - Оьрсийчоьнан "къуйн эла"; Окуева Аминин урам схьабиллина Днепрехь (Украина)\nМангал-бутт 24, 2020\nCOVID-19. Къилбаседа Кавказера хьал: 12 велла, 423 цомгуш хилла; Францера мила дIахьажор ву къастош ду Дижонехь; Оьрсийчуьрчу колонехь пхенаш хедийна 15 тутмакхо\nМангал-бутт 22, 2020\nНохчийчохь карантин юхаяьккхина, маршо елла дIасалела\nНохчийчохь карантин юхаяьккхина, маршо елла дIасалела; ВОЗ-о дIахьедарца, дуьненчохь коронавирусан ун даьлла нах тIекхетта; Москвахь полисхошна герзаш диттинарг велла дарбан цIийнехь. Дийцарехь, ГIалгIайчуьра Галаев Ратмир ву иза; Гуьржийчочьнан журналисто Габунияс юха а аьшнашвина Путин Владимир\nЭлистанжхойн латкъамашна жоп дац\nНохчийчуьрчу Элистанжахь 1999-чу шеран ГIадужу-беттан 7-чохь кеманашца бомбанаш йиттина, зенаш динчу 70 вахархочун аьрзнаш тIеэца йиш йоцуш ду аьлла, дIахьедина Европерчу адамийн бакъонийн кхело,яздо "Кавказ.Реалиино".\nЗударий бигар а, битар а лахделла Кавказехь\nКЪилбаседа Кавказехь 7 стаг велла уьнах дийнахь-буса; зударий балор-битар лахдина коронавирусо; бехктакхам кховдийна ГIалгIайчоьнан министрийн кабинетан куьйгалхо лаьттинчуьнга\nThe Insider – Хангошвили верца боьзна бечу талламах\nГерманехь Оьрсийчуьра вахархо С. Вадим (К. Вадим) бехкевина Хангошвили Зелимха верна. 2019-чу шарахь нахана юккъехь вийра Хангошвили Берлинехь. ТIелатар динарг лецира. Цунах лаьцна къамел дира «Карара хан» телехьожийло The Insider-ан коьртачу редакторца Доброхотов Романца.\nМангал-бутт 18, 2020\nЛаххара коррупци – ГIалгIайчохь, Нохчийчуьрчу полицин харцо листар – Страсбургехь\nДийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь уьнах велла 9, цомгуш хилла 533; Уггаре кIезиг ю, боху, коррупци ГIалгIайчохь; Европан кхело луьстур ду Нохчийчуьрчу полицино 8 дагестанхо верах долу дов\nЦIаерзарх дегайовхо а йоцуш


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Сочинени: "Айдамиров Абузара нохчийн литературехь йитина лар".\nАйдамиров Абузара йитина лар… »\nСоьлжа – Г1ала 2015 шо.\nСочинени « Нохчийн литературехь Айдамиров Абузара йитина лар».\nЛаьар – кха сай оьмар жимма яхлойла,\nХьомечу халкъана, махкана ваца.\nЦаьршиннан ирс кхуллуш доггах къахьега\nТ1аьххьара ц1ийн т1адам царна д1алойла.\nХ1окху дуьненахь адамийн тобанан кхетамца, цхьана маттаца , дуьненан хьежамашца кхиъначу халкъан, я къоман шена юкъахь ц1е йоккхуш къаставой, оцу къоман дика – вон шен сица кхобуш, дагца къуьйлуш, эхь – бехкан, доьналлин,собаран а масал хуьлий лаьтташ стаг- къонах хуьлу.\nМассо а къаьмнийн бу яздархой – хьехамчаш, къонахий, къаной, дешан ох1ланаш, са ц1ена нах. Церан ницкъ кхочу шен къоман лазамах кхечу къаьмнийн дог лазийта, диканах кхин къаьмнаш даккхийдейта. Цара шаьш бинчу кхоллараллин балхаца, къахьегарца, хьанал хиларца бакъо йоккху бакъдерг ала, мел къаьхьа иза делахь а. Ишттачарех вара Нохчийн Халкъан яздархо Айдамиров Абузар.\nЦ1еяьккхина поэт, прозаик, публицист дика вевзаш ву вайн махкахь. Нохчийн къома деза а, сийлахь а декхар шен белшаш т1е а эцна, ша валлалц схьавеънарг ву Абузар Айдамиров.\nАбузар шортта хаарш долуш а, кхоллараллин пох1ма долуш а яздархо вара, цо исбаьхьаллин суьртехь д1аяздина д1адаханчу б1ешершкахь хилларш - лелларш. ,Цо дукха ойла йина вайн къомана т1ех1иттинчу халонийн, баланийн, уьш т1ех1иттаран бахьанийн, уьш кхин ца хилийтаран некъийн. Дийцина ца валлал боккха юьхьк1ам бина стаг ву иза вайна.\nИ вайна хиъна, оцу сийлахьчу нохчочо язйина «Еха буьйсанаш», «Маршонан ц1арах», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц» романаш ешча. Уьш ешча нохчийн къоман историх лаьцна хаарш алсамдевр ду, 1емар бу к1орггера нохчийн мотт. (и боху ца ешначаьрга)\nТ1аккха ала деза , нохчийн литературехь исторически романан бухбиллархо ву Айдамиров Абузар.\nВайна дагадог1у Дудаев коьртехь волчу хенахь, цунна дуьхьал болчара и д1а а ваьккхина д1ах1отто мила хир вара аьлла ойла йича, Абузар х1отто веза Нохчийн Республикан коьрте (куьйгалле) аьлла, т1еч1аг1дар лууш дукха бара. Амма Абузара шен халкъан шега болу безам цкъа а хуьйцур бацара цхьана а лакхарчу даржах.\nКхин цхьа аг1о а хьахо лаьа цуьнан син к1аргаллин: Дудаевс ша коьртехь волчу хенахь Абузарна совг1атна к1айн говр еллера, винчу денца декъалвеш. Амма Абузара совг1ат юхадахьийтинера, говранна бауо х1оъ бац шен, т1аккха хьайба меца лелийча къа хир ду шена аьлла. Дудаев – м кхетта а ца хиллера шена йинчу 1оттарх (ша дийцина шурийн татолаш, дашо краникаш юй дагахь ерш).\nНохчаша шайн маршо, Даймохк, халкъан 1адаташ шайн ц1ийца лардина хилар говза, к1орггера хаза хуучу нохчийн маттаца гойту Абузара шен произведенешкахь.\nЦуьнан кхолларалла – вайн цкъа а йовр йоцу хазна ю.\nЛаккхарчу т1ег1ане кхаьчна Абузар Айдамиров. Сий – ларам, халкъан безам болуш ваьхна иза. Айдамиров Абузаран ц1арах ю Нохчийн Республикин коьрта библиотека. Соьлжа - Г1алин коьртачу урамех цхьаъ яздархочун ц1арах бу. Мескитара ишкол а ю.\nИштта лаккхара мах хадабо нохчийн культурехь Айдамиров Абузаран дахаран а, кхоллараллин а.\nШен Даймохк безаш, цуьнца ша ирсе хеташ, цуьнца ойла йолуш а , цуьнан доьхьа а, шен халкъана доьхьа а къа а хьоьгуш ваьхна иза.\nАйдамиров Абузар шен халкъан историн лай хилла ца 1ара. Цуьнан син пхьалг1ахь яхчалора бакъ йолу поэзи. Лекхачу ламанах духдуьйлучу ц1енчу шовданан цинцаш санна Абузаран син хьостанах бухъуьйлу цуьнан поэзи.\nКъонахалла, стогалла, нохчалла, адамалла олий дог 1абадо вай ваьшна дукхавезачу стеган васт билгалдоккхуш. Абузарана т1етоха кхин цхьа къеггина х1ума дара цуьнан сица – Дуьненан марзонан эла вара иза. Синх1оттам болатан бара цуьнан.\nДу нохчийн сийлахь дош\nИ дош - Стогалла.\nМуьлхха а бала ловш,\nИ сих ца даьлла.\nЛардина и дош вайн\nДитина синош вайн,\nИ диц ца дайта.\nИ дош шен сих доьлларг\nДаймехкан к1ант ву,\nДеш халкъо диэ аьлларг,\nГ1иттош син алу.\nВу иза стогалло\nВуьззина стаг ву и,\nДог лозуш къомах.\nИза висна вайца. Ша диначу дикачу г1уллакхашца, язъйинчу романашца, дийцаршца, байташца, оцу байташ т1ехь язъйинчу эшаршца. Айдамировх схьадаьлла беркат де – дийне мел долу совдолуш вайн махкахь дебар хилар шеко яц. Дуьненахь вайн къам мел деха йовр яц Сийлахьчу поэта йитина къонахчун лар…\nНомер материала: ДВ-314914


Царнаев ЖовхIар а, цуьнан гергарнаш а\nБостонехь 2013-чу шарахь лелхийтарш кечдарна а, кхочушдарна а бехкевина Царнаев ЖовхIар. 2002-чу шарахь Iаьмеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташка нохчочо бина беха некъ кхачабо оцу вердикто.\nАлссам адам хIаллакден герз лелорна а, цуьнца кхо стаг верна а, 260 сов лазорна а бехкевина Царнаев ЖовхIар. Иштта бехкево иза полисхо верна а, машен лачкъорна а. 21 шо кхаьчна волу иза вен догIу я валлалц набахтехь кхаба догIу къастор ду хIинца.\nЦарнаевн адвокато даредина иза бехке хиларх, амма чIагIдо, иза зулам дан араваьккхинарг цуьнан воккха ваша Тамерлан хилла, бохуш (Тамерлан вийра лелхийтарш динчу доьалгIачу дийнахь ши ваша лаца тIаьхьабевллачу полисхоша).\nХууш ду Сталинан заманахь нохчий махкахбохийначу шерашкахь дуьйна ЦарнаевгIар ГIиргIазойчохь баьхнийла. Баьхна Дагестанехь а. Нохчийчохь шолгIа тIом болабелча (1999 шарахь) Кавказера дIабахна доьзал. ТIаьххьара а 2002-чу шарахь кхаьчна Цхьанатоьхначу Штаташка. ЖовхIарх 2012-чу шарахь Штаташа шен юьззина бакъо йолу вахархо вина.\n1 Царнаев ЖовхIар бехкевеш даржийра хIара сурт Цхьанатоьхначу Штатийн юстицин Бостонерчу урхалло.\n2 Царнаев Тамерлан (юккъераниг) шен деца Анзорца а, ненаца Зубайдатца а, гергарчу Сулейманов Мухьаммадца а (аьрру агIор) ХIинжа-ГIалахь, Дагестан.\n3 ЦарнаевгIеран ненайиша Сулейманова ПетIамат ю ХIинжа-ГIаларчу шен цIахь гергарчийн сурташка хьожуш.\n4 Тамерлан а (лакхахь, юккъехь), ЖовхIар а (лахахь, юккъехь) шайн йижаршца ГIиргIазойчохь.


ДАIИШ-о тоьшалла дина ал-БагIдади вийна хиларх\n«Исламан пачхьалкх» шех олучу террорхойн тобано бакъдина шен лидер ал-БагIдади Абу Бакр кхелхина хилар. ДАIИШ-на герга йолчу Amaq агенталло тIечIагIбина хилам.\nIамеркан ницкъаша Шеминний, Туркойчоьнанний дозанехь дIаяьхьначу операцехь вийна иза. Президента Трамп Доналда бинчу хаамца, ша-шен эккхийтина ал-БагIдадис.Ткъа иза волу меттиг хаа аьтто баьлла цуьнан гонерчу нехан гIоьнца.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министралло кхаарийдийнахь гайтина операци дIахьош даьхна суьрташ а, видео а. Царна тIехь гуш ду Iамеркан эскархой ал-БагIдади ву аьлла лоручу меттигна гергагIерташ, ткъа уллехь болчу даIишхошна тIе герзаш детта кеманаша. Видео чохь го, тIе бомба тоьхча, цIийнах Iаьржа кIур болуш – оцу чохь хуьлучух тера ду ал-БагIдади.


Таьхьарчу хенахь вайнах а кхетта, вилспет хахкар эхь доцийла, мелхо а могашаллина а, Iаламна а иза пайдехь дуйла.\nВилиспеташ марзлуш ю Германерчу нохчашна.\nГерманерчу нохчашлахь дуьйцуш ду цхьа забаре дийцар. Цу гIалахь вехачу цхьана нохчийн воккхачу стагана урамехь дуьхьалкхетта хилла Iарбойн Iадатехь еха кIай коч а йоьхна, вилспет хаьхкина вогIуш волу шен йоI яхана нуц. Иштта а цуьнан духарна а, иза тIехь Iачу транспортан гIирсана а реза воцучу воккхачу стеган кхин а дог даьттIа уллехь нисвелча шега невцо салам даларна.\n„Ой, ахь хIун лелайо коч йоьхна кху вилспетна боьххье а ваьлла?“ - аьлла хилла боху стундас невце. „Хьенех, коч ма яц иза, вайн Пайхамаро, Делан салам хуьйла, лелийна духар ма ду иза“, - аьлла кийтарло ян гIоьртинчу невце стундас аьллера боху, „Делахь, и Пайхамар Сибрехахь воьсина хиллехь, аш аьхкенна юккъехь кетарш лелорг хир яр-кх“, - аьлла. „Хьада вало тIаккха, керистанийн вилспет тIера охьа а воссий, эмкал тIе хаа хьайна“, - аьлла тIе а тухуш.\nИ дийцар, хетарехь, вайн заманахьлерчу керлачу халкъан бартан кхоллараллера ду, цхьаццаболчара боккъал а Берлинехь стундений, невцаний юккъехь хилла къамел ду бохуш чIагIдахь а. Европерчу ношчашлахь яьржаш йолу керла трендаш беламе йохуш ю цу чохь – божарша Iарбойн духарш лелор, вилспеташ хехкар.\nНагахь санна хьалхарниг цхьа жимчу тобано бен лелош доцуш, ша-тайпа субкултура санна хIума делахь, вилспеташ хехкар Германехь а, цхьа могIа кхечу Европерчу пачхьалкхашкахь бехачу вайнаха жим-жима кардерзош хIума ду. Малхбузехь вилспеташ лелон атта а, дорах а, Iедална а, юкъараллина а гергахь вуно сийдолуш хIума а хиларна.\nГерманехь а, Австрехь, масала, костом-хечий духий, коча галстук а уллий кечбелла къонахий а, лекха кIажош долу мачаш а, юбкеш я кучмаш а йоьхна зударий а го вислпетахь балха дIасаоьхуш. IЕдало в вуно дика хьелаш кхоьллина машенашна метта вилспеташ лелочарна – царна лерина шайн светофораш а, шайн некъаш а ду, шайн хьашташ лардеш йолу профессионала цхьаьнакхетаралла а ю церан. ХIора шарахь стикъалкъекъа баттахь балха вилспетехь оьхучарна лерина немцойн махкахь дIахьон акци, тоьллачарна совгIаташ а деш.\nДаханчу шарахь цу акцехь дакъалаьцнера 150 эзар стаго. Шен рогIехь Австрехь кхин а алсамох хьелаш кхоьллина – Венехь, масала, хIора кIоштанахь мас-масийта вилспетийн станцеш ю, сайт тIехь цкъа регистраци йичхьана цхьана сохьтехь мехаза вилспет хахка бакъо луш. И сахьт дIадолучу хенахь хьайна уллохь нисйеллачу кхечу социйлехь и вилспет дIа а хIоттийна, кхинарг схьа а эцна, юха а цхьана сохьтехь хахка йиш ю иза.\nШайн дахарехь духхьара вилспет Европехь хаьхкина бу цигахь бехаш болчу нохчашлахь дуккха а. Бакъду, шай-шай вислпет хохкуш хилар нахалахь кхайкха дан я хаийта ца лууш хуьлура хьалха дукхахберш, хIунда аьлча, и транспортан гIирс халкъалахь цхьа пайдабоцууш я вуьшта аьлча, берийн ловзорг санна тIеоьцуш хиларна.\nАмма тIаьхь-тIаьхьа вайнах а кхетта, вилспет хахкар хIуммаъ эхь доцийла, мелхо а, могашаллина а, Iаламна вуно пайдехь хIума дуйла бохуш дийцира журналисто Эрсно Казбека.\nЭрсно Казбек: „Кху аренца вилспеташца лелаш вайнах алсамо го суна. ЦIахь-м ца гора уьш, эхь долуш санна хетар вайна воккхачу стаго вилспет хаьхкича. Кхузахь кхин сурт ду. Вайнаха уьш кхузахь лелор кху бухарчу къаьмнаша и вилспеташ лелор даьржина хиларца доьзна хила мега, царна цу вилспетех болуш болу пайданаш кхетта хиларца а. Со суо а ву вилспет лелийна, бакъдерг дийцича карарчу хенахь иза йоцуш ву со, шиъ вилспет хIинцалца схьа лачкъийна сан. Амма сан массо а накъостийн ю уьш, шайн мукъа хенахь ара а бовлий, хохку цара уьш“.\nНагахь санна нохчийн божаршна Европехь тоххарехь вилспетах болуш болу пайда бевзинехь, кхин хьал ду зударшца. Iедало лерина бусалба зударшна кхоьллина вилспет Iамош курсаш ю Австрехь, амма нохчийн зударий цига ца лела, эхь хеташ я диаспорехь хьалхарниш хила ца лууш, бохуш дийцира зударшца тайп-тайпана проекташ еш йолу социалан белхалочо Сагаипова Маликас. Иза тешна ю, зударшна вилспет хахкарх вуно боккха пайда бер бар аьлла.\nСагаипова Малика: „Бусалба зударшна Iедало йина проект яра, вилспет хахка Iамош. Цига оьхуш Iарбойн а, туркойн а, боснихойн а зударий бара, амма нохчийн зударий бацара цигахь. Амма и санна йолу проект нохчашна а дика хир яра, хIунда аьлча, могашаллина чIогIа дика ду вилспет хахкар, уггаре а хьалха совнаха дилх долчарна а, кхинйолу цамгарш йолучарна а. Соьга хаьттича, хазнесанна дика хир дара-кх вайн зударша вилспет хохкуш хилча. Кхузахь санна иза хахка дика хьелаш цхьанхьа а хир дац, суна хетарехь“.\nЦу юкъана Венерчу интеграцин хьукмато лерина ю тIейогIучу гуьйранна нохчийн зударшна шаьшна, новкъа-нацкъар цхьа а воцуш, шайн вовшашлахь вилспет Iаморан курсаш.\nСаакашвили вилспет тΙера охьакхетта


ГIалмакхойчохь изоляцин хьал дIадахдина шина кIиранна\nКоронавирусах ларлуш, изоляцин хаьл латтор ду ГIалмакхойчохь кхин а шина кIиранах – кху беттан 26-гIа дийне кхаччалц. Иштта хаам баржийна NEWS.ru ресурсо, уьнна дуьхьалоечу оперативан штабан информацина тIе а тевжаш.\nМангал-баттахь республика пандемица доьзна тоьхначу дозанийн шолгIачу тIегIане елира. Схьайиллира базарш, урамашкара кегий туьканаш, болх бан юьйлаелира юкъара транспорт, хьешан хIусамаш, кхийолу цхьацца фирманаш.\nМахкарчу уьнна дуьхьалоечу оперативан штабан терахьашца, Товбецан-беттан 12-чу дийнахь-буса коронавирус хааелла кхин а 33 стагехь, верриг а цомгуш хилларг ву махкахь 2149 вахархо, товелла 1243, велла 27.


Чиллан-бутт 28, 2016\nКху деношкахь мосуьйттоза цхьацца наха бечу хьехамашка а, халкъ Iамош къамелаш дечу молланашка а ладоьгIуш цхьана хIуманан тIехь ойла сацара сих-сиха. Иза дара шега ма-хуьллу маслаIате а, сатухуш, Делан дош хаза дуьйцуш хила безачу цхьаболчу молланаша деш долу къамелаш вуно кIоршаме, девне хилар.\nЙоккхуш цIе йоцу нах чехош воллура цхьаъ. Важа луьш вара ша санна зуькар деш боцучу нахана. Вукхо емал бора кегийра нах, уьш шаьш хаьржинчу шайн маьждиге гулло бохуш.\nТкъа муха хила веза-те Делан дош довзийта никат долуш араваьлла стаг? ХIун хила деза-те цу стага юьхьарлаьцнарг?\nСадулаев Мансур Малхбузен Европехь бехачу нохчийн юкъараллан жигархо ву. Жима волуш дуьйна бусулба Iилма Iамош ву иза. Дин довзарх тоьаш дац, нахаца бийца мот каро а беза, Динан хазалла адамашна дIагайта говза хила а веза цу новкъа ваьлла стаг бохуш вара иза.\nТахана вуно дукха баккхийн аьттонаш бу бусулба Iилманна тIаьхьакхиа. Цундела хIоранан аьтто бу шена хьалха хIоьттинчу хаттарна жоп каро бохуш а вара Садулаев Мансур.\nТахана, хала хеташ далахь а, гуш ду вайнах политика а, бахам хиларца а бекъабелла ца Iаш динан башхаллийн бух тIехь а бекъабелла хилар. Цуьнан бахьанаш хIораннаа хууш ду бохуш, дуьйцу ша Малхбалерчу Европехь цхьамогIа пачхьалкхашкахь бусулба юкъараллах лаьцна лекцеш йоьшуш йолчу къона Iилманчо Азимова Сийлахас.\nВай дуьйцучу хаттарх лаьцна къамел дира цо Австрерчу нохчийн маьждиган имам волчу Расулца.\nАзимова Сийлаха: Советан Iедал доьхначул тIаьхьа Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а дин лелоран маршо яларца буьйлабелира дин бахьана долуш нахалахь къестамаш а, юьйлаелира дуьххьара динца доьзна нохчашна юккъехь ваьснаш а, гамонаш а.\nЛулахой вовшашца хер бовлар а, цхьана хенахь, селхана-стомара цхьана зерате-зикре лелларш вовшашца пен беттар. Суна дагадогIу, тхан лулахь тезет даьлча, 1993-чу шарахь, чехкачу зикаран чкъургехь юьдуш мурдаш а болуш, царах лаьцна луларчу цхьана ткъех шо долчу жимчу стаго „шайтIанан ду цIингаш бетташ“, аьлла.\nДегIастанара Соьлжа-гIала веана, цигахь берашна дин хьоьхучу цхьана Iеламна тIе оьхуш вара и кIант цу хенахь. Цуо шайтIанаш аьллачу зикар дечу мурдашна юккъехь цуьнан шен да а вара, ала дашна.\nНохчийчохь адам динан бух тIехь декъадалар бIаьргашца гаррехь цу дийнахь дуьххьара тергалдира ас. ХIетахь дуьйна шо -шаре мел долу цу декъадаларан марсадалар гуш дара массарна. Гуш дара къам муридашний-вахабисташний декъалуш, вахабисташний – салафиташний, салафиташний – джихадхошний, бусулба вежаршний, ахишний, ухтишний, зударшка я шайн дайшка а, вежаршка а саламаш лучарний и саламаш къонахаший бен луш ца хуьлу бохучарна.\nТIаккха гучуйийла йолабелира керланаш бусулба динан креатураш – ахьл сунна валь джамаIа шаьш ду бохурш, хабашиташ уьш бу кхечаран бохурш, хавариджаш дIогарниш бу цхьаццачара бохурш, мадхалиташ, мурджииташ, ур-аттала шиIаташ а.\nДуьххьара дин Нохчийчу кхаьчча дуьйна тахханалца йолчу хенахь, аьлча а, шен йоллучу бусулба исторехь цхьа а дуьненан масштабехь мехалалла йолу Iелим стаг ваьлла а доцучу я цхьаъ мукъане а мехала динах болх язбина стаг ваьлла а доцучу жимчу нохчийн къомалахь оцул дукха тайп-тайпана тобанашка бусулбанаш бекъабалар мел тамашийна хеталахь а, амма цунах кхета волало цу, олуш ма-хиллара, ког биллалла боцчу махкахь тIаьхьарчу ткъех шарчохь IаьIначу харцонех, гIелонех а, къизаллех а ойла йича, ткъа иштта и харцонаш гуш, амма царна дуьхьал гIорасиз а хилла Iен безачу кегирхойн синкхетамашка ваьлча.\nНагахь санна дуьненан хIума гуонахьа мел дерг мокха а, синхьаам боцуш а делахь, Iедал харцоне делахь, ткъа Делан дин хьоьхуш болу молланаш цу Iедална товш дерг бен ала маьрша бацахь, тIаккха наха Делан динца лоху нийсо, амма лоху иза официалечу молланашкахь а доцуш, тайп-тайпанчу, наг-наггахь шеконечу алтернативан хьостанашкахь.\nIедалан балхахь болчу молланаша гарррехь харцдерг дуьйцуш я харцдерг дуьйцучунна тешаш уьш хIуьттуш хилча, цара кхечу хIуманна тIехь бакъдерг дийцахь а ца теша царех кегийнарш. Бол-болуш церан массо а официала молланех тешам болу тIаккха, хуьлда иза Нохчийчохь я Европехь.\nТкъа муха хила веза нахана Делан дин Iамош верг? Муьлхачу маттахь, муьлхачу дешнашца хьеха догIу-те бусулба дин иза нахе дIакхийдочу Iелимаша а, имамаш а?\nАвстрерчу нохчийн маьждиган имам волчу Расула дийцира Маршо радионе, нахана дин Iамош волу Iелим – иза лор санна стаг хила везаш ву. Цкъа хьалха шега ладогIучийн хIун лазамаш бу, царна хIун ца тоьу я хIун оьшу бохург теллина, цуьнца доьзна хила езаш ю цуо бечу хьехамийн тема.\nИмам Расул: „Нахана хьехам беш волу стаг иза лоьрах тер ву аьлла Iелимнаха. Масала, лоьро шена тIе цхьа стаг веача, цкъа хьалха цуьнан лазар талла а толлий, цуьнан лахарна доIуш долу дарба ма яздо. Иштта хила везаш ву хьехамаш беш волу стаг, шега ладоьгIучеран хьоле хьаьжжина Iамон беза цуо уьш.\nТкъа цхьаболчара цу хIуман ойла ца йо. Масала, дIо СаIудийн Iарбахь цхьа Iелимо аьлларг схьа а оьций, иза гоч а дой, кхузахь а изза Iамадо. Амма СаIудехь кхин хьал ду, кхузахь кхин хьал ду. Цигахь оьшург, кхузахь оьшург уьш тайп-тайпана хIумнаш ду“.\nНагахь санна нахана, къаьстина кегирхошна дин хьоьхучу имамаша шаьш дуьйцург динан тIегIанна тIера дIа а доккхий, идеологин тIегIане а дохуш, кегирхой ира-кара а хIиттош, церан пхенашкара цIий кхоьхкучу агIор хьехамаш бича хуьлуш дерг кху деношкахь Австрерчу Грац гIалахь дIахьочу кхелан процессехь дика гуш ду.\nЦигахь кху цхьана баттахь джихадхойн могIаршлахь Шемахь маьршачу нахана дуьхьал къизаллаш лелорна жоьпалле озийна ву масех нохчийн къомах волу жимстаг ву. Кхин цхьааш бу цу къизаллаш лелочу тобанех дIакхета сатессина новкъабевллачура Iедало юхаберзийна.\nКхин а ву шиъ молла, маьждигашкахь кегирхошна радикале идеологи Iама а еш, уьш, церан дешнашца аьлча, „кафиршна а, мунепакъшна а, муртадашна а“ дуьхьал тIом бан ира-кара а хIиттош, уьш Шема хьежорна бехке веш.\nЦу шина имамах цхьаъ нохчо ву, важа боснихо ву. Шерашкахь Австрерчу кегирхошна, я Iедалера а, я меттигерчу нахера а, я бусулбачийн юкъараллашкара а цхьа а новкъарло а йоцуш, бIеннашкахь кегирхошна шайн адамаллин гома хьежамаш Iамийна ларалуш ву и ши стаг.\nГрацерчу прокуратурано чIагIдарехь, цу щиннан а, - нохчочун Виситин, боснихочуо Мирсадан, - хьехамийн коьрта лейтмотив – Австри тIагIутан мохк бу, цу пачхьалкхан низамаш бусулбачу наха лардан мегар дац, демократи – ширк ду, ткъа Шемахь тIом беш берш – уьш бакъболу къонахий бу, Делан дош лаьттахь дIахIоттош болу бохург хилла.\nЦуьнца цхьанна амма цу шинна а имамо тIагIутан пачхьалкхера шайна а, шайн доьзалшна хIора баттахь эзарнаш еврошкахь ахчанаш оьцуш хилла, ялх бераний, шина зудчунний нохчочуо а, ворхI берана – боснихочуо.\nШа ца дешдерг до моьттуйтуш, ша кхочуш ца деш дерг кхечарна Iаморан шалхалла бусулба динехь вуно емал еш ю. КъурIанчохь ишттачарех масийтаза хьахийна а ду, „шаьш ца деш дерг кхайкхориш“ бохучу маьIнехь. Австрерчу нохчийн маьждиган имамо Расулс дуьйцу, Пайхмаро, Делан салам хуьйла цунна, цкъа а ша дешдоцург нахера доьхуш ца хилла бохуш.\nИмам Расул: „Цхьаболчу кегирхошна лууш хуьлу, эмоционале хьехамаш беш ладогIа. Амма царна лаьара аьлла и хIума царна луучу агIор дийцар – иза хьекъале дац. Нахана дезарг дийца дезаш вац имам, ша дийца декхарийлахь дерг дийца дезаш ву, кIеда хила везаш ву иза. Вайн Пайхмар, Делан салам хуьйла цунна, нахаца дукха чIогIа кIеда-мерза хилла, цуо цкъа а цхьанна а гойтуш ца хилла, шена цхьаъ ца везахь я гома велахь.\nИза массаьрца цхьатерра оьзда хилла. ХIунда аьлча, иштта ду бусулба дин. Вовшашца цабезамаш хаийта йиш яц вайн. Цундела и дин дIахьоьхучу нахах доьзна вуно дукха хIума ду, цара аьллачунна тIаьхьа хIуьттуш ма буй нах. ЧIогIа Делах кхера безаш бу дин дIахьоьхуш болу нах.“\nМуха Iамо деза кегийчу нахана, шайн хенан жималле хьаьжжина цIий кхехкаш а болчу, Делан дин – иза къизаллах цIена хилар, Делан дин – иза уггаре а хьалха къинхетам, нийсо, собар, орца оьшучунна орцах валар, вуо деанчунна гIо-накъосталла дан гIортар хилар? Мелхо а, вуо деанчуьн вуонах хьайна пайда бан а ца гIерташ?\nЧолхе хаттар ду иза, къаьстина цхьаццаболчу молланийн леламаш тергал бича. Грацерчу кхелехь Шема кегирхой дIаэхийтарна Iедалхоша бехкевеш волу имам Висита, масала, кхелан материалаша гойтуш ма-хиллара, цхьа 19 шо долу жимстаг шен маьждигехь джихад марздина, Шема хьажийна ца Iа.\nЦигахь и жимстаг вийначул тIаьхьа масех бутт балале цунах йисина йолу цуьнан кхаа беран нана шена кхозлагIа зуда санна дIаерзо тIаьхьаваьлла хилла. Шега иза ян ца тикча, шен бухара ши зуда цу шел ткъо шо сов жимахчу йисинчу зудчунна тIеоьхуйтуш, яла а, йола а меттиг битина ца хилла цуо цунна бохуш чIагIдо Iедало.\nТIаккха а шен гIуллакх ца хилча, цуо Нохчийчохь вехачу цу йоIан дена тIе нах бахийтина хилла, иза шега яийта, аьлла. Иза а чекх ца даьлча, суна ца кхачахь цхьанна а ма кхочийла хьо бохучу принципца, иза Шема дIахьажон гIерташ хилла иза, Iедало дийцарехь.\nЯ, мелхо а, цу имаман тIеIаткъамца Шема а вахана, цIийнда цигахь вийна йисина Iаш йолу и зуда, Австрехь цу стаго шена кхин Iе меттиг а ца битина, цунах едда Шема яха гIерташ хила а мега элира процессехь Грацерчу прокуроро.\nКхин тоьлашха хьал дац боснихойн къомах волчу вукху, шозлагIчу имамца дерг. Шемара схьа цуьнца телефонехула зIене вуьйлуш хиллачу цхьана цуьнан наиб хилла леллачу нохчочуьнца цу имама дийцина хабаршка ладоьгIча, – Iедалхоша къайлаха дIа а яздина, кхелехь довзийтинчу, - дегIе зуз догIу.\nМаьттаза, осала, эвхьазчу маттаца дуьйцу цу шиммо йийсаре лаьцначу зударшна Шемахь волчу Делан некъан тIехь джихад доккхуш ву ша бохучу стаго лелош дерг я лелон сатуьйсург. Цу шен цIийндас дийцинчу хIумнашка ладоьгIуш Iаш ю цу мIаьргонашкахь кхелан кхерчахь цIиййела кхохкийна йолу цуьнан хIусамнана а, ткъа иштта цу кIентан воккхах волу ваша а.


Чолхечу хьолан рожехь дIайолаелла Европан футболан чемпионат\nМангал-бутт 11, 2016\nЦхьаьна агIор, террорхойн тIелатаран кхерам, вукху агIор кIиранашкахь болх охьа а биллина, дуьхьалонан акцеш дIахьош йолу белхалойн цхьаьнакхетараллаш.\nФранцехь футболан чемпионат даима а и санна болу хилам дIахьочу хенахь нислуш йолу дог айдалар а, меттигерчу бахархойн цу хиламах совтIех самукъадаьлла, цара цуьнга вуно чIогIа сатассар, церан дог-ойла токхе хилар – и дерриге данне доцуш ала йиш яцахь а, амма хIетте а таьIначу синхьамашкахь а, таьIначу политикан а, юкъараллин хьелашкахь а дIайолаелла.\nШи миллиард евро герга ахча дайъина Францин урхалло, доллучу дуьнентIера буьрках ловзар дезачара боккхачу сатийсамца ларъечу чемпионатан кечам барна. Амма кхечу хьелашкахь вуно чIогIа хазйина, тойина, кечйина цу хиламна гIаланаш дIахIиттош хилахь, хIинца Францин яккхийчу гIаланашкахь, - уьш кечъйар хьовха, ур-атталла цхьадолчу урамашкахь нехаш а мегарг дIаяьхна йоцуш хьал ду.\nЦул совнаха, тIаьхьарчу кIирнашкахь йоллучу Европехь, ткъа къаьстина Францехь дукха яккхий йочанаш лаьтттина хиларна, меттигера хиш дистина долуш, хи хьадаран кхерамах ларлуш белхаш бан дезна Iедалхойн а, ткъа меттигерчу нехан бIеннаш хIусамаш чу хи даьлла, чохь пайденна йоцучу тIе евлла.\nФранцин коьртачу шахьарахь вехачу вайн махкахочо Дервишев Адамс Маршо радионца шен хиллачу къамелехь а тIечIагIдира, Парижан урамашкахь башха боккхачу зовкхан билгалонаш ца го бохург. Цул совнаха, Iедало кхерамазаллин гIулчаш совъяьхнехь бахархошна хIара аьлла гуш хийцамаш а бац боху Адама.\nДервишев: „ХIара аьлла хийцамаш бац суна кхузахь буьрках ловзаран чемпионат яр аьлла гуш. Кху тIаьхьарчу беттанашкахь белхан министро цхьа керла низам тIеэцар бахьана долуш цунна дуьхьалонаш еш, болх охьа а биллина, урамашка буьйлуш бара меттигера болхбархой.\nЦул совнаха кху Парижехула дIадоьду Сена хи догIнаш бахьана долуш дестарна, иза бердел тIех ца далийта къахьега дезаш бара Iедалхой. Иштта тIаьхьарчу беттанашкахь дуккха а полисхой а бу урамашкахь, къаьстина садайначул тIаьхьа. Вуьшта кхин чемпионат бахьана долуш хилла хийцамаш ца го суна кхузахь.“\nХIетте а, махкана а дерг ловзар бохучу хьесапца санна, пIераскана сарахь Европан футболан чемпионат йолалучу хенахь цу хиламах шайн дезде хилийта гIоьртира францхой. Сен-Денирчу „Стад де Франс“ стадионехь 550 стаго дакъа а лоцуш дIаяьхьира чемпионат йолоран церемони. Ткъа цу церемонин коьрта чулацам чемпионатан декъашхошна а, хьешашна а францхойн културе ша-башха экскурси яр санначу барамехь хIоттийна бара.\nФутболан майданах чемпионатан дайша нана-йоккха беш йинера, каруселаш а йолуш, ткъа трибунаш цу турнирехь дакъалоцучу 24 пачхьалкхан байракхийн боснашка ерзийра.\nЕвропин футболан чемпионат йолош дуьххьарлера ловзар дIадахьа кхаж баьллера чемпионаташ дайн, францхойн, тобаний, Румынерчу тобаний. Хетарехь, цхьа а цецваьлла хир вац и матч францхойн толамца 2:1 чотаца йирзича.\nХIунда аьлча, цкъа делахь, францхойн тоба чемпионатан фаворитех цхьаъ ю, шозлагIа делахь, шен махкахь, шена дика евзачу стадионехь ловзуш ю, кхозлагIа делахь, вуно йоккха жоьпалла а яра цу тобан футболхошна тIехь, шайн махкахь дIахьочу чемпионатан дуьххьарлерчу матчехь дакъалоцуш ша нисъелча, юхь-Iаьржа а ца хIуттуш, чекхйала.\nХIинцалерчу Европин футболан чемпионатийн башхаллех лаьцна аьлла, дуьххьара цу кепарчу турнирехь дакъалоцуш ю цхьа могIа керла тобанаш – Исландера, Албанера, Къилбаседа Ирландера, Уэлсера. Ловзарш 10 стадионехь дIахьур ду, йоллучу пачхьалкхехула Iохкуш йолчу.\nЧемпионатехь тола там болу тобанаш, ала дашна, хьалхарчу декъехь Францинарг, ткъа цул тIаьхьа Германин, Испанин тобанаш ю.\nКхин цхьа а башхалла ю- футболан исторехь дуьххьара дIахьош ю Европин чемпионат чолхе хьолан раж кхайкхинчу махкахь - Францехь, даханчу шеран лахьан баттахь террорхойн тIелатарш хилча дуьйна схьа, лаьтташ ду и хьал, Iедалхоша хIора а кхаа баттахь дах а деш.


ГIалгIайчен цIай дола ди — Сердало\nГIалгIайчен цIай дола ди\nХетаргахьа саг хургвац ше ваь хьалкхийна моттиг дукха ца езаш, цун хамца беш, цун мах ца ховш. ХIанзчул 26 шу хьалха 1992 шера меттаоттаяьй ГIалгIай мехка бокъо. ГIалгIайче, аьнна, къаьстта ший цIи а йолаш, гIалгIай республика хьакхеллай. Цу хана денз хIара шера июнь бетта 4 дийнахьа тайп-тайпара вIашагIкхетараш дIакхохьаш из ди дездеш доккха цIай хул мехка. Укх шера из цIай нийсденнад оршот дийнахьа.\nУкх шера цу цIайна хетадаь доккха вIашагIкхетар да вай мехка кийчдаь — «Мехка марха дастар». Мехка бахархоша, доккха цIай долаш, той а дий, дукха тайпара вIашагIкхетараш дIакхухьаш хилар да шоай мохк хьакхелла ди дукха дезаш, из диц ца деш мехка бахархой хилар. Цу юкъе, духхьала гIалгIай къамах бола нах хинна а ца Iеш, кхыча къамах бола дукха нах а ба.\n26 шу яхар кIизига ха яц, еце а чехка йода ха дIа. Цу юкъа дезалхо хьал а кхийна, цун дезал хьаболалу ха я из. Цу белгала долча 26 шерал хьалха ший мехка бокъо хиннаеце а, тахан къаьста ший паччахьалкхе а йолаш, ший конституци а йолаш мохк ба ГIалгIайче. Цох мехка, укхаза дахаш долча халкъа боккха пайда баьннаб. Дукха хIама хувцаденнад вай мехка цу йIаьха йоацача юкъа: адам дийбад, юрташ, шахьараш совъяьннай, мохк денна тоалуш дегIабенаб.\nГIалгIай республика хьакхоллалехь, тахан санна а доацаш, хала хиннад наьха вахара хьал, баха-бахка, лела аьттув хиннабац хIанз санна. Вешта кхыча мехкашка а хиннад ала йиш йолаш да цу заман цу тайпара гIулакх, амма вай мехка гIулакх халагIа хиннад ший бокъо а йолаш къаьстта мохк хинна ца хиларах. ЛохагIа, шаьрача бахача наьхачул шолха хIана дац ала халагIа хиннад къаьстта лоам бахача наьха хьал. Цига бахача наха шоаш хьадаьр мара, арахьара хIама хьатIада дукха аьттув хиннабац. Бакъда тахан вай лоаме дерригача дунен тIа цIи дIа а хеза, геттара хоза тоалуш йоагIа моттиг а хинна дIаэттай. Дерригача дунен дIаяйзай ГIалгIайче, цун хоза шахьараш, эзди къам.\nУкх 26 шера вай мехка хинна хувцамаш дувца велча, уж дукха да, дийца, дагардаь варгвоацаш, вIалла деце, керда юрташ, шахьараш ехкай мехка Iо. Воашка тахан долчох кхоачам беш, дар лорадеш, доацар, эшар хьаде ховш даха хьажа деза вай. Тахан дар вай лора ца дой, кхоана дехке довргда вай. Цудухьа ма хулла къа а хьегаш мохк тоа а беш даха деза вай. ХIаьта сай оагIорахьа ловца боаккхаргба аз ГIалгIайчен.\nИраз долаш, хьаьнала тIехье кхуйла хьа, са ГIалгIайче! Эхь, эздел, оккхагIий сийдар, зIамагIех къахетар дIа ма далда вайна юкъера.\nМаьрша яхийла ГIалгIайче!\n← Шоана фу хой вай литературах?\nГIалгIай ханорг Iомадара халонаш →\nКонкуренты минерального вкуса\nЙоIи, Оазархои, Ба́зархои


Малайзин «Боинг» чудожор толлучу новкъахь: «Тешаш болуш бу, амма уьш бовзуьйтийла дац»\nЧиллан-бутт 25, 2020\n2014-чу шарахь Донбассна тIехула доьдучу пассажирийн кеманна ракета тухуш гина тешаш бу шайн, аьлла бохам зуьйчу таламчийн тобан куьйгалхочо Вестербеке Фреда. Цо елла интервью гайтина Америкерчу CBS телеканало.\nВестербекес бахарехь, талламан шеко яц лайнерна «Бук» системин ракета тоьхна хиларх.\n2018-чу шеран бIаьста Дуьненаюкъарчу талламчийн тобано билгалдаьккхина «Малайзин авиалинийн» кема чудаийтинарг Курск гIалахь куп тоьхна йолчу Оьрсийчоьнан эскарерчу 53-чу ракетийн бригадин долара «Бук» комплекс хилар.\nШи кIира даьлча Нидерландийн кхелан коллегино листа долош ду МН17 рейсехь хилла «Малайзин авиалинийн» кема чудаийтарх долу дов. Амстердамера Куала-Лумпуре доьдучу кеманчохь хилла массо а пассажираш белира буьйцучу бохамехь – 298 стаг.


"Мемориал": Титиев политикан тутмакх ву\nБоккхачу барамехь наркотикаш лелийна аьлла, бехкевина Соьлж-ГIаларчу "Мемориалан" декъан куьйгалхо Титиев Аюб, политикан тутмакх хилар тIечIагIдина бакъонашларъяран "Мемориал" организацино. И хаамбина цара шайн сайтехь.\nАдамийн бакъонаш ларъярехь цо бечу балхана дуьхьало ярхьама айдина ду и гIуллакх аьлла хета бакъонашларъярхошна.\n"Мемориало" карладаьккхина Кадыров Рамзана Титиев "анашаца наркоман" ву, бакъонашларъярхойн организацеша Нохчийчохь болх бийр бац, хIунда аьлча, уьш "къоман мостагIий" а бу, цара "мотт бетта", къомана юкъахь дискредитаци а йо алар а.\n"Титиевн белхан накъосташна дика хаьа, иза узуш, молуш ца хиллийла а, наркотикашца цуьнан бала ца хиллийла а. Спортаца уьйраш а лелош, бусулбачунна тIехь долу декхарш кхочуш а деш вара иза. Цул совнаха, полисхойн версица, шен машенчохь боккхачу барамехь марихуана дIасаелош хилла цо, ткъа оццу юкъахь йоллу республикехь антинаркоманин кампани дIахьош яра, болу а, боцу а наркоманаш а сецош. Титиевна дика хаьара оцу кампанех а. Цундела оцу доллучо а шеконаш латтайо, Титиевн машенчуьра наркотикаш яьхна бохучух", - яздо "Мемориало".\nБайначу беттан 9-чу дийнахь дуьйнна лаьцна латтош ву Титиев Аюб. Талламчаша цуьнан машенчуьра марихуана яьккхина шаьш боху, ткъа Титиевс бехк тIе ца лоцу. Шена кхийсина ю аьлла цо полисхоша наркотикаш.


Туркойчоь Шема чугIортарна дуьхьал санкцеш яьхна Iамерко\nГIадужу-бутт 15, 2019\nШеман къилбаседанехь тIеман операци йолорна Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа Туркойчоьнна дуьхьал санкцеш яьхна. Пачхьалкхан секретаро Помпео Майка динчу дIахьедарца, президенто Трамп Доналда омрана куьйгъяздина. Туркойчоьнан энергетикан а, тIеман а министраллашна дуьхьал а, ишта энергетикан а, чоьхьарчу гIуллакхийн а, тIеман а министрашна а тоьхна санкцеш.\nПомпеос дIакхайкхийна, дахначу кIиранчохь Туркойчоьно Шемарчу курдашна дуьхьал йолийна тIеман операци бахьана долуш терроризмна дуьхьал латто къийсам лахбина, маьршачу бахархойн дахар кхераме дерзийна, йоллу регионехь а ситуаци марсаяьккхина аьлла.\nКатоххий Шемахь йолийна операци юкъахъяккха аьлла, кхайкхамбина Доналда ЭрдогIане. Шемахь шайн хилла Iалашонаш кхочушйина яьлла Iамерка, шемахой туркойх Iалашбан дагахь дац шаьш аьлла, Твиттерехь юха а хаамбина Трампа, Шеман къилбаседанера шайн эскарш арадаха дагахь хилар билгалдоккхуш. Шайн тIелатаран Iалашо - террорхойх шайн дозанашна болу кхерам дIабаккхар ю аьлла, дIахьедина Туркойчоьно.\nМоскалькова, ницкъаша вакцинаци яйтарх лаьцна: "Харц ловзарш ду уьш"\nМаьждигашка, килсашка лела дихкина Дагестанехь\nГуцериев, МАЗ, БелАЗ - Европан Цхьаьнакхетараллин санкцийн тептарахь\nКадыровна критика йийраш бойъур бу, боху "Грозный" телеканалан директора\nАрахь токху хан тоьхна Краснодар-махкарчу ИК-9 набахтин белхахочунна\nКадыровн мостагIашна кхерамаш туьйсу "Грозный" телеканалан директора


"Белла бала сан мотт" аьлларг арахь ма леха - иза хьо ву\nБелла мотт Майа\n«Пачхьакхан маттах» долу низам хийца кечлуш ю кху деношкахь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Дума. Хийцамашца а догΙуш, хΙора беран а, цуьнан ден-ненан а бакъо хир ю школехь шайна безза мотт Ιамо а, лаахь, ца Ιамо а. ... Амма хаа ду, оьрсийн мотт бакъонашкахь совбаккха лелош хIума иза дуйла.\nКарарчу заманахь кест-кеста нислуш ма-хиллара, кΙаргене хьаьжча, Оьрсийчохь дехачу 130 итт къоман юкъарчу гΙайгΙанаша ойлане яккхарца дац Пачхьалкхан Думано и низам юхаталла долор. Деккъа дΙа оьрсийн къоман а, цуьнан меттан аьттонех а доглозучу депутатша айина проблема ю парламенто луьстург.\nКарарчу хенахь лелачу «Пачхьалкхан маттах» долчу низамо магош хиларе терра, муьлххачу а къоман республикан, хуьлда и Чукотка я ГΙалгΙайчоь, бакъо ю шайн махкахь школашкахь къоначу тΙаьхьенна, кестта меттигера дахар дерриг а цуьнан карадерза доьгIна хиларе терра, оьрсийн маттана луччул сахьташ меттигерчу маттана а дΙадала.\nОцу хьолаца йозу Пачхьалкхан Думано меттанех долу гΙуллакх хΙинца кегодаккхар а. Ткъа оьрсийн депутаташ – доккхачу декъанна царех лаьтташ а ма юй Дума – реза бац, масала, ГΙезалойчохь, сахьташ ах-ах дакъошка а декъна, оьрсийн маттаца бакъонашка а тарбина, гΙезалой мотт хьехарна а, оцу махкахь веха муьлхха а оьрси меттигера мотт хаа декхаре цигарчу низамаша веш хиларна а.\nГΙезалойчоь цхьаъ бен яц ерриг а Оьрсийчохь пчхьалкхан конституцино меттанашна луш йолчу бакъонех буьззина пайда оьцург. Кхо миллион сов болчу бахархойх ах гергга нах гΙезалой а боццушехь, цигахь школашкахь дешархо декхаре ву меттигера мотт Ιамон. Оцу бахьанийца дара стохка а, кхушара а Казанехь а, цигарчу кхечу гΙаланашкахь а, мотт Ιаморан хьелаш емал деш, оьрсаша гуламаш хΙиттор а.\nИ аььзнаш шайна хезанийла а, шаьш ГΙезалойчуьрчу оьрсашкахьа дуьйла а хоуьйтуш ду Думерчу депутаташа хΙинца тема гΙаттор а, низам хийца уьш кечбалар а.\nГΙезалоша кху тΙаьххьарчу ткъеха шарахь шайн маттана тΙекарло йина хилар дика гойту Казанехь гΙезалойн мотт хΙоранна а санна хааро а, хΙораммо а санна и буьйцуш хиларо а. Оцу агΙор хьаьжча, дуккха а къаьмнаш хьага мегар долуш, маттана оьшшу хьелаш хΙиттийна мехкан куьйгалхоша а, цара арадаьхначу низамаша а. Иштта олийла дац кхечу цхьана а республиках.\nГΙезалой хьахабеллачуьра кхача дуьсу вайна Нохчийчу а. Казанна йоллу бакъо ю Соьлж-ГΙаларчу хьакамашна нохчий мотт лакхарчу тΙегΙантΙе баккха а, цунах, оьрсийн а мотт санна, пачхьалкхан мотт бан а. Амма дац иза Нохчийчохь я дина а, я Ιедалша дан дагалаьцна а.\nБахархойх ах гергга оьрсий болчу ГΙезалочоьнца дуьстича, Нохчийчохь бехаш оьрсий банне а боцу хьесап ду. Амма нохчийн мотт шен бакъонашка баккхахь, нах, оьрсийн матто луш болу синан кхача а лекъна, байлахь бисарна кхоьру цигахь Ιедалш хьовха, шаьш бахархой а, боху Маршо Радиоца меттан хьокъехь къамел дечу яздархочочо Яралиев Юсупа.\nЯралиев Юсуп, нохчийн яздархо, Соьлж-ГIала, 2012\nЯралиев: « Оьрсийчоьнан а, я цуьнан Пачхьалкхан Думан а бала бац нохчийн маттаца а, я кхечу кегийчу къаьмнийн меттанашца а. Вайн боллучул бала церна хуьлийла а ма дац. ТΙаккха вай, тΙетаьΙΙина Ιамо безаш долчохь, вайн нах цхьа шатайпа дуьхьал хилла – Ιамош бац. Цундела суна оцу Госдумин бехк а ца хета, вайн вешан бехк а, сайн бехк а хета суна иза.\nТохара цкъа къамел хиллера телевизионехь, со а кхайкхинера цига, шуна хΙун хета нохчийн маттах, аьлла. Цигахь нохчийн мотт Ιамор, бийцар хьехош, ас аьллера, телевизионехула хьожийлаш кечдан дезара вай, юург ярх лаьцна а, кхидолу гΙуллакхаш деш а, нохчийн мотт Ιамош оцу тΙехь аьтто а хир бара, аьлла. ХΙинца еш ю и тайпа хьожийла, амма оьрсийн маттахь ю. ХΙунда ю? Мотт ца хаьа шайна журналисташна!\nВайн вешан бехк бу, аьлла хета суна, нохчийн мотт ца Ιамабар а, иза ледара хилар а. Вайн кийрахь цхьа чарх хила еза болх беш, шен къоман мотт ца хаар ледарло юй а кхетош, къоман гΙиллакх ца хиича, ша ледара стаг вуй а хууш, цхьа чарх хила езаш ю-кх вайн, суй боккху чарх. И чарх йоьхна, семан тΙера яьлла вайн.\nШколашкахь хьалхалерачул кΙезиг сахьташ делахь а, нисдойла ма дара уьш нохчийн мотт хьехарехьа.\nТахана хьо транспорта тΙехь дΙасавоьдуш, нохчийн маттахь цΙерш а ца йохуш – терахьаш ма ца хаьа вайна – оьрсийн маттахь йоху, масала. Ткъа и хΙун ду? Вайн кийрахь вешан мотт ца хилар ду-кх, суна хетарехь.\nНохчийн парламенто низам даьккхинера, Нохчийчохь оьрсийн мотт а, нохчийн мотт а пачхьалкхан меттанаш ду, аьлла. ТΙехула гΙуллакх хилла цунах. И лардеш вайн къам а дац. Министраллехь болх беш бу – царна нохчийн мотт ца хаьа, и царна цахаар бахьанехь, юьхьанцарчу классашкахь нохчийн мотт хьехар а дисина, гал а даьлла. Оцу министралле дΙагулбан безаш ма бара, уггаре хьалха, нохчийн мотт хууш берш, телевизионе, радио дΙагулбан безаш ма бара. Бац цигахь».\nЯралиев Юсупа бехке ца йо нохчийн мотт нохчашна ца хаарна Москох. Бехк уггаре хьалха вайнехан кийра йоьллучу шатайпанарчу хьунан бу, боху цо.\nЯралиев: «Кийрахь, несалахь долуш санна, ойла ма ю массеран а. Лайн амале йирзина аьлча нийса а хир доцуш, амма оцу лайн амале а йирзина. Вай цхьанненна а несалахь дац. Дала вай цхьатерра кхоьллина, садеΙа а, дуьнене хьежа а йиш йолуш, кхечу къаьмнех терра, адамаш ду вай. И хаа а хууш, шен мотт а Ιамош, шен гΙиллакх а Ιамош, хила дезаш дара вай, вайх хΙора стаг.\nЦамгар ю вайца. Вайн санна таронаш йолуш, вай санна генетикан код йолуш ду аьлла ца хета суна кхин къаьмнаш. Вай дан дезар-кха вайга далуш дерг.\nХΙинца аш, масала, оцу Маршо Радионехь деш дерг, воккхавеш, къайллаха воккхавеш Ιа-кх со. ХΙокху дуьненчохь мел волчу нохчочун дог айдеш хΙума ду аш дийриг. ВаллахΙи Ιа-кх со суо волчохь воккхавеш-м. Аш керла дош аьлча а хазахета, гΙалате дерг аьлча, деллахьа, «иштта» а ца олуш, «иштта» аьлла делара, олий а Ιа.\n9 бΙе шо хьалха ваьхна Иман-ГIазали, дешна стаг. «Арахьарчу мостагΙийн бехк бац вай цара хьийзадар, вайн вешан бехк бу», аьлла цо цхьана жуьгтийн тобано шаьш хьийзочу заманахь. Со цецваьлла, резавоцуш вара цуьнан ишттачу йозанашна. Ойла йича, хила а хилла вай ваьш бехке.\nВайгахь иман кΙезиг долу дела баьхкина уьш вайн коча. Дуьстича, суна коьртах бомбанаш йиттина мостагΙий ас бехке муха ца бо, бохуш, со Ιийнехь а, вай дан а ду бехке – вайн кийрахь иман а хиллехь, вайн барт а хиллехь, вай вовшашна дезаш а хиллехь, вовшех дешаш а хиллехь, и мостагΙий тΙе ца бахкийта некъ хир бара вайна билгалбаьлла. Иштта ойла йо-кх ас.\nНохчийн мотт Ιамор а вайна тΙехь а ду, вайгахь а ду. Вайн бакъо а ю, суна хетарехь».\nДеношкахь Пачхьалхьалкхан Думано тΙеоьцур ду, ткъа цуьнан цхьа а шеко а яц, оьрсашна Оьрсийчоьнан муьлххачу а маьΙΙехь шайн маттана юьззина кхачо а, паргΙато а луш йолу низам. Гарехь, дац иза, Яралиев Юсупа ма-баххара, кхечу меттанийн бакъо дΙаяккхар а, ду къаьмнашна шайн маттах пайда эца ца лааре терра, и хьалхе оьрсийн матте ерзар.


Сан доттагI YouTube\nГезгмашин-бутт 21, 2013\nКхелан сацамца Нохчийчохь YouTube дIакъевлинчу юкъана хеталора цхьаболчу нехан дахар сецна. Цу чуьра схьаэцна, хьалха ма хиллара, вовшака кар-кара луш видеош лелар сецнера. Амма, иза цхьана шарахь гергга къевлина а латтийна, юхасхьайиллича цхьаболчу нохчийн дахар шен самукънечу хорша дирзира.\nТахана, кхоччуш ала мегар ду, интернето, телехьожийлан меттиг дIалоцуш ю аьлла. Телехьожийлехь, самукъадаккхаран программашка, хьовсане а ца хьовсу нах. Цуьнан метта цара интернетехула YouTube-ах пайда оьцу.\nХIинца кегий нах а ца го гитара, я дечиг-пондар карахь а урамашкахь хевшина Iаш. Ца лоькху Даймахке болчу безамах а, хазачу йоIе дохучу дагах а лаьцна. Иза дерриг а интернетехь ду. Карахь лело телефон ю, таханлерачу жимчу стеган коьрта гIирс.\nYouTube-хь шортта хьажа хIума ду, хIора стеган лаамца а, дог-ойланца а догIуш. Уггаре а нах дукха хьоьжуш йолу видеокийсакаш ю, зуда ялийначура ловзаршший, цхьацца забаренна яьхна роликашший а.\nIумар цIе йолу Соьлж-ГIалара вахархо, 8 берийн да ву.ГIишлошъяран белхаш деш ву иза. Чохь боккха доьзал хилар а, нехан петар чохь ша Iаш хилар а кхин новкъа а доцуш, 25 эзар сом а делла, мобилан телефон эцна цо дукха хан йоцуш.\nШа болх беш ца хилча, арахь гIаьнта хиина Iаш хуьлу иза, телефонехула роликашка хьоьжуш. ЦкъаццIа Iовдалчу стеган санна велалуш мохь а болу цуьнан. Хьо стенга хьожуш ву?-аьлла хаьттира аса Iумаре.\nIумар: «Комедишка а, кхечу хIуманашка а хъоьжу со. Уьш дIа а язъеш, Никулин а, Микулин а чохь волчу, ширачу комедешка хьоьжу со. Ловзаршка а, синкъерамашка а хьоьжу со».\nИнтернетехь долчу керланех алсам теша нохчий Амма коьрта цуьнах болу пайда, юха а, тIаккха а YouTube-хь йолу забарийн видеокийсакаш ю. Иштта боху Iела цIе йолчу жимачу стага а.\nIела: «Со оцу чохь наггахь керланашка а хьожу, юха YouTube чуволу. Видеороликашка хьоьжуш хан йойу аса. Иза эрна йойу хан а ю. Дукхачу хьолехь, хьалхалерчу забарен видеошка, хьапар-чупаре хьоьжу».\nПолицехь болх беш волчу Абубакаран карахь ю iPhone 5 олуш йолу смартфон. Барам боцучу интернетан тIе тесна ю иза. Оцу чохь Iовдал лелачу нахах лаьцна йолчу видеошка хьоьжу иза. Ца хаьжча ца Iало ша бохуш дуьйцу цо.\nАбубакар: «Коьртачу декъана оцу YouTube чохь йолчу Iовдал лелачу нахах лаьцначу видеошка хьоьжу. Дуккха ю роликаш цу чохь. Цаьрга хьоьжуш Iа, гулбеллачу хенахь. Iовдал мел лела а хазхеташ берш дукха хуьлу».\nТахана, нохчийн къам кхетош-кхиорехь болх чIагбина Iедалша. Интернетах долучу зуламах лаьцна дукха дуьйцу маьждигащкахь хьехамаш беш. ЦкъаццIа моттало кхузарчу Iедалан карахь хилча и зIе дIакъовлур яра аьлла.


Ассаламу Iалайкум! Зуда юьтуш теш хIоттор декхар дуй?\nЗуда юьтучу хенахь ши стаг теш хIотторан хьокъехь Iелам-наха кхаа кепара аьлла дешнаш ду. Дукхах болчу Iелам-наха и хIума «дика хIума» (мандуб) ду аьлла. И бохург – дича дика а долуш, ца дича къа а доцуш долу хIума ду бохург ду.\nЦхьаболчу Iелам-наха и хIума важиб ду аьлла, хIетте а биллам бац иза аьлла. Важиб ду бохург – зуда юьтучу хенахь теш ца хIоттор къилахь ду бохург ду. Ткъа билламе дац бохург – къилахь доллушехь, теш а ца хIоттош зуда йитича, иза нийса йитар лорур ду, зуда йитаелла а лорур ю бохург ду.\nЦхьаболчу Iелам-наха (кIеззиг болчара) иза важиб а ду, биллам а бу аьлла. И бохург – теш ца хIоттор къилахь а ду, шиъ теш ца хIоттош йитина йолу зуда йитаелла лоруш а яц, хIунда аьлча зуда йитарехь хила безаш болу биллам кхочуш ца хилла дела.\nТкъа оцу кхаа дешах гIолий дерг а, нийсох дерг а дукхах болчу Iелам-наха аьлларг ду – зуда юьтуш теш хIоттор «мандуб» (дика хIума) хилар ду, теш хIоттийча мел а болуш, ца хIоттийча къа а доцуш, теш хIоттийна вацахь а йитар нийса хуьлуш а долуш.\nДелахь а, цхьадолчу мехкашкахь, йа цхьайолчу юкъараллашкахь, йа цхьадолчу хьелашкахь нийса хила до́гIу теш хIоттор важиб ду алар. Нагахь санна адамашна юкъахь зуда йитаран гIуллакхах ловзар дан долийнехь, нагахь санна теш ца хIоттор бахьана долуш адамашна юкъахь хуьлуш зенаш делахь, йа цхьа кхидолу бахьана делахь, иза важиб ду аьлла болчу Iелам-нахана тIе а тевжина, кхечу Iелам-наха а, бусалба нехан куйьгалхоша а сацам бан йиш ю иза шайн хьолехь важиб ду аьлла, иза ца лелорах хуьлуш долу зенаш лахдалийтархьама.\nТкъа иза билламе ду алар хала хIума ду, хIунда аьлча цхьаболчу баккхийчу Iелам-наха (масала Ибн Таймиййас а, Шавканийс а) хьахийна ду, Iелам-нехан цхьабарт хилла бу аьлла, иза важиб ца хилар тIехь а, иза билламе ца хилар тIехь а.\nЦундела, зуда юьтучу хенахь, хIуъа дина а шиъ теш хилийта хьажа веза, тIейогIучу хенахь тIехIитта тарлуш долу зенаш а, къийсамаш а ца хилийтархьама. Делахь а, шиъ теш воцуш зуда йитар нислахь – иза нийса хуьлуш ду.\n28.01.2010 = 13/02/1431\n Иштта аьлла диъ мазхIабан Iелам-наха.  Иштта аьлла зохIирий мазхIабера Iелам-наха а, кхузаманахьлерачу цхьаболчу Iелам-наха а. Масала Европера Фатван а, Iилманан талламан а Мажлисо бинчу сацам юкъахь (сацам № 4/15) деана ду, зуда юьтуш теш хIоттор билламе дац, делахь а важиб ду аьлла.\n Иштта аьллачерах ву Шейх Ал-Албаний. Шейх Саййид Сабикъа «ФикъхIус-суннахI» тIехь хаьржинарг а иза долчух тера ду. |


КIиранан дийнахь Нохчийчохь юха а лецна, дIабигнера Лондонехь вехачу нохчийн политикан Закаев Ахьмадан гергара нах. Цуьнан ваша а, йижарий а, вешин а, йижарийн а дерриг бераш а, церан бераш а, ткъа иштта шичой а, маьхчой а дIабигнера Соьлжа-ГIала евзаш йоцучу тIеман структурин территорина тIе. Кавказ Реалиино Хьалха-МартантIерчу шен хьастана тIе а тевжаш дийцарехь, лецначу нахана юкъахь хилла кхаизхо а.\nРогIера дIалацарехь Закаевн гергарчьрга видеокхайкхамаш ца байтина, телефонаш а теллина, болх беш йолу миттигаш билгал а яхийтина. Масех сахьтехь талламаш бинчул тIаьхьа, лецнарш дIахецна кIиранан сарахь.\nХьалхо хаам бинера, муьлш бу ца хуучу герзаца хиллачу наха Закаев Ахьмадан гергарнаш лецна дIабигарх лаьцна. Царна юкъахь вара Закаевн ши ваша – Бувади а, Iела а, цаьршина хIусамнаной а, ткъа иштта йиша Зеза а. Суьйранна уьш дIахийцира, Закаевн цIарах критикан видеокхайкхам а язбайтина.\nДIадахначу кIиранах Кадыровс кхайкхам бира Закаевга, хьайн цхьа кIант Нохчийчу хьажаве, "ша шен эккхийтар а дина, гIазотехь валийта" аьлла. Кадыровна хетарехь, иштта "гайта езаш ю къонахалла" цо.


Кхелхина Абдурахманов Дукхаваха\nМангал-бутт 29, 2015\nНохчийчоь --Нохчийчоьнан парламентан спикер лаьттина Абдурахманов Дукхаваха\nКху тIаьххьарчу 20-х шарчохь Нохчийчохь уггаре а чIогIа бевзачу политикех цхьаъ хилла чекхваьлла Абдурахманов Дукхаваха. 21-гIа бIе шо долалуш иза коьртехь лаьттина юьртабахаман министараллина. 2005-чу шарахь иза депутат хоржу, Нохчийчоьнан къоман парламентан гуламан коьрте а хIоттаво. Къахьегна Iедалехь болчеран аьллар тIера ца волуш, стигал Iаьрчашка кхаччал лаккхарчу муьтIахьаллица шена тIе мел дехкина декхарш кхочуш а деш.\nНохчийчохь дукха политикаш бац Абдурахманов Дукхавахас санна цхьатерра оьрсийн а, нохчийн а меттанаш говза бекош, шовкъе дош хазийна, керла-керла басарш карош, ног етташ махкахь чIагIлучу керлачу токхечу дахарна а, и дахар кхуллучу урхаллехь болчарна а хастамаш бина.\nКъаьсттина хьасартне, цуьнан инзаре доьналла, беркате хьуьнарш, махкахойн кхеле дохкуш, кIадо йоцуш вийцина Абдурахмановс Кадыров воккханиг а, цуо тIамах хьалха а даьккхина къам маьршачу кхоллараллин новкъа дIахьажор а, иза а цуьнан кIант а бахьнехь Нохчийчохь керлачу, ирсечу,синтемечу дахаро заздаккхар а.\nIедалдайн лааме хьажжина, махкана а,халкъана а пайдехьа керла низамаш тIеэцарал сов, лерса ирдина самонца тергонехь латтийна спикеро юкъараллин политикан дахар а – чуьра а, дозанал арахьара а. Стохка шеран юьххьехь тIемалойн а, хIусмаша йохош гергарнаш махка бахар хьокъехь, и гIуллакх Москвахь биста кхаччалц коьртах а долуш гIовгIанаш лилхича, Абдурахманов Дукхавахас шалхо йоцуш, дIахьединера Iедалдайн тIеIаткъам къобалбеш.\n«ЦIа бахка бакъо а йоцуш махках баха беза тIемалойн гергарниш,ткъа церан цIенош шайн баххашций хьаьккхина дIадаха деза». Оцунах тера хьажам хааме баьккхинера чекхдаьллачу шеран тIаьххьарчу гIуран беттан 4-чу дийнахь парламентан спикеро\nЦуо аьлларг кар-кара оьцуш дийцаре а деш, кхехкачу политикан дахаран кIуркIмани юкъа кест –кеста нисвелла нохчийн парламентан хьаькам. Царех дагалецамечех цхьаъ ду Украина пачхьалкхана герз дохка сацам тIеэцначул тIаьхьа Цхьанатоьхначу Штатийн Конгрессе Абдурахмановс хьажийна кехат а:\n«Оьрсийчоьнаца дозанаш долчу Гуьржийчоьнан а, Украинан а пачхьалкхийн бала стенна кхочу те Iамерикан? Оццул гIо дан лууш хилча гIаддайна пачхьалкхаш дукха ма яра Африкехь а…Ас со-сайга хоьтту,стенна гIерта те сел чIогIа Украине США?\nИ фашистех ларьеш тхан 3.5 миллион салтий ма веллера. Гитлеран Германица тIом дIабирзича Украина юхаденьеш къа ма хьегнера массо а къаьмнаша,Iамерикан пачхьалкхо цхьа доллар дайина а доцуш…\nКхузара ала ду, США бакъо яц, луларчу пачхьалкхашца юкъаметтигаш муха хила еза бохуш, Оьрсийчоьнанна хьехамаш бан. Цо Украине герз кхачадахь,оха тхайн рогIехь керлачу герзаца гIо дийр ду Мексикана, цуьнга шайн мацах хилла штаташ юхаерзо къийсам дIаболабайта… Оха тхайгахь бакъо юьту Оьрсийчохь а, Мексикехь а, Америкехь а гулам-конференцеш дIаяхьа, мацах Мексикера схьаяьхна штаташ юхаерзо а, цига партизанашна герз оза а.\n..ЦIена дипломатин некъехь гергарло-юкъаметтигаш лелаяр – иза коьрта билгало ю президента Путин Владимира. Цу некъах къилба а дина йоьдуш ю ерриг пачхьалкх а. Путинан тешаме чIагIо а хилла лаьтта Нохчийчоьнан куьйгалхо а, дуьненан муьлххачу меттехь, цуьнан муьлхха омра кхочушдан кийча а волуш...» - доцца далийча ишта дIахьедар хааме даьккхинера ст охка парламента хьостано.\nЦу кепара зевне дIахьедарш дуккха а дирзийна дахаре Абдурахманов Дукхавахас. Цу яхк чуьра дара Украинан Лакхарчу Радин векалш Европан Кхеташонан парламентан ассемблеяна юкъара дIабаха аьлла, стохка гIура баттахь спикеро бина кхайкхам а. Цо кхеторехь цунна бахьна дара цвара фашистийн хьу-чулацам болу кхайкхамаш бар.\nКху бовш болчу бетта 29-чу дийнахь Гуьмсан кIоштан Жалкхехь дIаверзийна Абдурахманов Дукхаваха. Хьан дIалоцур ду мукъадаьлла гIант? И хаттар жоп доцуш дукха лаьттар ду аьлла ца хета тергамхошна. Уьш тешна бу цига милла хIоттавахь а Абдурахманов Дукхавахас дIакхехьначу «машаречу» политикна, изза мила велахь а, цуо пе беттар бац аьлла.


Кавказера оьшуш боцу хьеший\nМоскох вехачу Дагестанера орамаш долчу стага латкъам бина Латвин консульство шена виза ца елла аьлла. Цунна хетарехь цуьнан бахьана ду иза къомах суьйли хилар.\nЛатвин векалалло бакъ дац бохуш чIагIдо, шаьш Кавказера схьабевллачу нахаца гамо лелайо бохург. Цу хеннахь туристийн компанеш бакъдо, Шенгенан зонина юкъайогIу пачхьалкхаш Кавказера республикашка шеко йолуш хьожуш хилар.\nДагестанехь вина Ахмедов Хабибулла масийтта шо ду Москох веха. Кху деношкахь Латве ваха дагахь виза ехна хиллера цо Москох йолчу цу пачхьалкхан консульстве.\nДукха хан ялале, зIене а бевлла, консульствон белхахоша дагабовла кхайкхина иза. Ахмедовга хаьттина, Дагестанехь бехаш гергара нах буй хьан аьлла.\nЦул тIаьхьа, дукха хан ялале, цунна жоп деана шайн махка ван виза ца ло шаьш аьлла.\nЦунах лаьцна яздо Кавказский Узел-агенталло. ХIинца шен бакъонаш эшийна, ша суьйли хилар бахьана долуш аьлла, латкъам бан дагахь ву Ахмедов. Цунна хетарехь, виза ца яларан бух кехаташ нийса ца хилар бац, иза Кавказера схьаваьлла хилар ду.\nАхмедов а, я кхин волу а Къилбаседа Кавказера схьаваьлла волу стаг цецвала оьшуш хIума дац кхузахь. Дукха хенахь дуьйна хууш ду, цигарчу бахархошна аттачу балхахь Шенгенан виза луш ца хилар. Цуьнан бахьана кхеташ ду. Масала, нохчех лаьцна аьлча, махкахь боьдучу тIамах къаьхкина эзарнаш нах бара Малхбузера Европерчу пачхьалкхашка дIабаха сатесна.\nКхиберш ара бовлара, цхьа а виза а йоцуш. Уьш берш а ца кхечира шайн Iалашоне. Цхьаберш дозанехь юхаберзийра, кхиберш Шенгенан бертана юкъайогIучу пачхьалкхийн доза хадийначул тIаьхьа юхахьовсийра, ткъа кхечарна Iожалла а карийра Евробертан дозанехь.\nИштта дукха адам Iадийна дара Полшин лаьмнашкахь хилла цхьа къаьхьа бохам бахьана долуш. Къайлах Украинин а, Полшин а доза хадош шелонна а, мацалла а кхо бер деллера цигарчу лаьмнашкахь. Полшерчу нохчийн диаспоран векалша дийцарехь, 4 бер а эцна, Полше йолу зуда, Iеха а йина, лаьмнашкахь охьа а тесна, бевдда хиллера, цаьргара ахча а эцна, уьш дIабигар тIелаьцна болчу, зуламхой.\nАмма кхин нах санна ур-аттала садаIа баха а аьтто боцуш бу нохчий Малхбузерчу пачхьалкхашка. Иштта ши-кхо шо хьалха шен вашас хьошалгIа кхайкхинера ша бохуш, дуьйцу 60 долчу Алиев Рамзана. Цунах хилларг иштта дуьйцу цо.\nАлиев Рамзан: «ХьошалгIа кхойкхуш кехат а дара, цара боху кехаташ кечдина а дара. ДIадиттина-схьадиттина, ца ло аьлла, юхадахкийтира. ХIу ду, мила ду аьлча, ши билгало ю йина. Цхьаъ- хууш дац хIунда воьдуш ву аьлла яра. Важа- шайн махкара дIагIур ву-вац ца хаа аьлла, дара».\nКхин а цхьа масала. Кизил-юртара Саидов ТIахIира дуьйца ша ПрахIе садаIа ваха дагахь вара бохуш.\nСаидов ТIахIир: «Кху шара ПрахIе ваха дагахь вара со. Дуккха а туристийн фирманашка телефонаш йиттира аса. Цара массара а алара соьга, шун регионаца болх бан ца лаьа шайна олий. Телефон тоьхча, жоп луш болчу оператораш олу, оха-м, хаза а хеташ, йохур яра шуна визанаш, амма консульствош лууш яц шоьца юкъаметтигаш лело олий».\nКхеташ ду хIоразза а цу кепара виза яккха гIерташ, Москох а вахана, лелаш волчу стага вуно яккхийн харжаш еш хилар.\nЛатвин консульствохь Дагестанехь винчу Ахмедовна виза ца яла далийна долу бахьанаш а ду Рамазане аьлларш санна: хIунда воьду а ца хаа, шайн махкара дIагIура ву-вац а ца хаа.\nИза дуьйцуш долу бахьана а бен дац. Бакъдолу бахьана дIаяздина ду Латвин арахьарчу гIуллакхийн интернетан сайт тIехь. Бакъо луш алсам талламаш бийра бу шаьш аьлла, ду цу тIехь ОвхIанистанера а, Иракъера а, Палестинера а, Сомалира а, Оьрсийчура а виза йоьхуш болчу нахана. Оьрсийчоь хьахош билгалдаьккхина ду буьйцуш берш Нохчийчура а, Дагестанера а, ГIалгIайчура а бахархой хилар.\nКъилбаседа Кавказерчу бахархошна визанаш аттачу декъана луш ца хилар бахьана долуш цаьргара кехаташ схьаэца реза ца хуьлу туризман компанеш. Царах ю Оьрсийчохь евзуш йолу Visa Today олуш йолу компани.\nЦо шен интернетехь йолчу агIон тIехь хаам бо, цхьа а бахьана а доцуш, визанаш луш ца хиларна, кехаташ схьа ца оьцу шаьш Къилбаседа Кавказерчу республикашкара а, Гуьржийчура а бахархошкара аьлла.


«Нохчийчоь цΙинъелча, цΙийнах кхетар ду вай а...»\nМангал-бутт 20, 2012\nПолша --Варшавана уллерчу "Дебак" цIе йолчу мухIажирийн хIусамера нохчийн къона ши мухIажир, 16Чил2008\nКхушара шийттазлагΙа билгалдоккхуш ду дуьнено МухΙажиран Де. Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино иштта де рузманца къастор дозу дуьнентΙехь тΙемаш, къизалла ца хедаш лаьтташ хиларца а, цара миллионашкахь адам шаьш дехачуьра дохош, махкара махка лоьхкуш хиларца а. МухΙажир ваьлла, дуьне ма-дду ваьржина веха тахана официалера боцчу барамашца 200 эзар нохчо.\nКхеташ ду, мухΙажиралла совгΙат доцийла а, муьлххачу къоман а стаг шен нахана юккъехь вуьззина ирсе хуьлийла а. Амма нохчех хилларг хилла ду, хьал кхечу тΙегΙантΙе даккхар баккхийчу хьаькамийн карахь ду.\nТкъа доккхачу декъанна оццу таханлерчу хьаькамийн бехканна бевлла бу эзарнаш доьзалш даймахках а. Цундела Ιалашо ю ала а дац баккхийчу я кегийчу президентийн мухΙажирийн дахар юхадендан, уьш баккъала а даймахка берзо а, церан дахар адамийнчух дΙатардан а.\nМел теша Германера нохчий кху тΙаьххьарчу заманахь Кадыров Рамзана шаьш цΙехьакхойкхуш дечу дΙахьедарех, мел дукха бу цигахь даймахка дΙабахана нохчий, хаьттира Маршо Радионо Германерчу вайнехан юкъараллин жигархочуьнга Душуев Рахьмане. Цо дийцарехь, къезиг бу иштанаш, мелхо а тΙеоьхуш бу Германе децΙера нохчий хΙинца а.\nДушуев Рахьман: "Шайн лаамехь дIасабоьлхуш, юхабогIуш леларш дукха бу. Иза дика а ду. Амма, кхузазь Iийр бац, аьлла, дIабахна,цIахь севцца нах ца хаабелла суна. Схьаоьхуш а дукха бу нах, кхузахь, Германехь, тIе ца лоцу, бохуш, кхузахь кIезиг совцахь а. Ткъа кхузахь буьсурш а бу кIиранах цхьаъ-шиъ доьзал. Сайн алам хилча, ас кхуза и нах бохкуьйтур бвцара. Кхуза вогIург, деша а дешна, Iилма а Iамийна, шен Нохчийчохь бух а, орам а чIагIбеш къахьоьгуьйтур дара ас. Кхузарчу вайннахе кхара олуш ду: " шуьца кхуза кхаьчна бераш-доьзал шун бу, ткъа кхзухь дина бераш тхан ду". Иза бакъ хета суна а. ХIунда аьлча, чIогIа хала ду кхузахь ларвала а, шен нах ларбан а, къоман хIума лардан а. Галвала атта меттиг ю хIара. Цундеоа хала ду кхузахь".\nСкандинаверчу нохчийн мухΙажирех жоп луш а, церан хьашташка виллина хьожуш а ву Швецехь веха Тарамов Майрбек. Цуьнца а дира оха дийцаре изза хаттар – буй хΙинца а тΙеоьхуш нохчий Швеце, Норвеге, Финлянде.\nТарамов Майрбек: "МухIажирш тахана а схьаоьхуш бу. Нохчийн махкара а схьаоьху, Оьрсийчуьра а схьаоьху. Швеци тIаьххьарчу хенахь чIогIа дуьхьал ю тIеоьхучу нахана. ТIе ца лоцу нах, шуна юхадерза кхераме дац, бохуш. Ас, масала, кехаташ яздо, ду дера, кхераме муха дац, бохуш, массийттаза юхабаханарш хIаллак а бина, дIабаханарш хьийза а бо, цаьргара информаци йоккхуш а лела, ара а бевлла, герзаца къахьегнаберш-м буьйцучохь а дац. И саннарг, церан, кадыровгIеран, караводахь-м, тIепаза войъуш ву. Хьийзош бу нах".\nЕвропехь тхов-къело а йолчу мухΙажирна магош дац бухарчу Ιедалша Оьрсийчу, я Нохчийчу воьдуш-вогΙуш лелар. Амма и низам талхораш дукха а бу даймахке даима а сатесна хуьлучу нахаолахь. Оцу агΙонах иштта дийцира Тарамов Майрбека.\nТарамов Майрбек: "ХIинца хIара дуьйццучара, дехар дара нахе цIа ца эхар. Кхарна, шведийн Iедална а, кхучу Европерчу Iедалшна а билла бехк бац. Шу мухIажирш ду, мухIажирш тIамана кIелхьара бевлла, бевдда нах ма буй. Массеран а са ма гатлой даймохк ган, шайн нах ган а. Юхабоьрзуш, хIумма а хир дац, олий, боьрзу. Кхерам юхатотту. Ткъа цунах хIун хуьлу? Кху Iедална а ма гой нах дехьа-сехьа оьхуш, хIан, хьанеха мухIажир ву, аьлла, " позитив" а яьккхина, шен цIа воьдуш ву, цунна стенна латтош ю и статус, олуш а нисло. Цундела оцу дIасалелачу наха ойла ян еза, шаьш кхечарна а новкъарло йойла, царна некъ дIахадабойла".\nДуьнено а билгалдоккхуш долу мухΙажиран де тахана Оьрсийчоьно а хьехадо газеташкахь, интернетехь. Дуьйцу мискачу нехан къадалхош. Амма наггахь а бац хьахош нохчий мухΙажирш. Цуьнан бахьана иштта го Тарамов Майрбекна.\nТарамов Майрбек: "Шайн пачхьалкхехь дика, хаза дахар а ду, дика, хаза Iойла а ду, бохург ма ду иза, мухIажирш боцуш хилча хуьлу-кх иштта, и сурт гайта леладеш ду иза, и политика. Вайна дагадогIу-кх, Кадыров Ахьмад волчу хенахь а нах цIаберзон мел къахьийгира цара. Азербайджане, Гуьржийчу автобусаш тIаьхьа оьхуьйтуш, алапаш лур ду, белхаш лур бу, петарш лур ю, бохуш. Ткъа хьаьжча, луш хIумма а яцара. Я хIинца а хир а яц. Иза ерриг а политика ю.ТIамах бевдда нах, мухIажирш, ца хилийта лелош. Уьш ца хилча, Нохчийчохь мел леллачух а олийла дац "тIом", дика Iойла ду, олий, нисло. Оьрсийн политикаша, цигарчу а, цIерачу а Iедалша лелош дерг иза ду. Дуьйцуш цхьаъ ду, дийриг кхин ду. ПайхIамаран хьадис ду-кх: " ма хьажа цара дуьйцучунга, хьажа цара дечуьнга". Хьаьвсича Оьрсийчуьра сурт вайна схьагуш ду-кх".\nШаьш дехачу мехкашкарий Оьрсийчуьрий дахаран, маршонийн хьелаш стигал, латта санна башхалло йолуш лору Европерчу мухΙажирша. Цундела бац церан Нохчийчу цкъачунна юхабаха лаам. Оцу хьелашкахь коьртаниг хΙоран нохчочунна а нохчо висар, дайн гΙиллакхаш, ненан мотт шайца кхабар, аьлла хета Европерчу вайнехан хьалханчашна. Ткъа оьшуш долу хьал хенан йохалла кхуьур ду, царна хетарехь – мухΙажирш цΙехьа берззал маьрша Нохчийчоь.\n«Нохчийчоь цΙинъелча, цΙийнах кхетар-кха вай а...»


Хьиджаб лелочу зудаберех информаци гулъяр тIедожийна гIезалойн чоьхьарчу гIуллакхийн министралло\nГIезалойчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан кхиазхойн гIуллакхашкахула йолчу декъо документ Iорадаьккхина, "тIех сов динна чубоьллачу, хьиджабаш лелочу доьзалех материалаш кхачае" шайга аьлла. Чоьхьарчу гIуллакхийн декъан куьйгалхочо Сабирзянова Венерас яздо, балхаца доьзна и информаци оьшуш хиларх. Ишта цо доьху, шайга кхачочу материлашкахь билгалдаккхар "маца дуьйна динехь лела буьйлабелла уьш, мича хенара схьа дуьйна лелош ю хьиджаб а" аьлла.\nМордоверчу гIажарой бехачу эвлахь зудаберашка школашкахь хьиджаб ца лелайойтуш дуьхьалбевлча, церан бакъонаш Iалашъеш, администрацица къийсам латтийначу юристо Нагиев Руслана шен Фейсбукерчу пена тIехь зорбане яьккхина документан копи.\nЦу кепара информаци гулъяр Оьрсийчоьнан Конституцица бIостане ду аьлла, хета цунна.\nНагиевс чIагIдарехь, "динца дискриминаци" лелор ду иза. "Дешархошна "мотт бетташ", йовлакх леладора бохуш, цадашар гойтуш, цаьрца психологин болх бан декхаребеш бу хьехархой. Къайлахчу сервисийн белхахо вац хьехархо, церан функцеш кхочушъян ца еза цара", - яздина юристо социалан машанехь. Шайн бакъонаш хьоьшуш ю аьлла хетачуьнга, прокуратуре латкъамбаре кхойкху Нагиевс.\nПIераскан суьйранна ГIезалойчоьнан президентан пресс-гIуллакххойн куьйгалхочо Галимова Лилияс ТАСС агенталле дIахьедира, хьиджабаш лелочех информаци гулъяр чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахочун шен инициатива яра аьлла.\n"ГIезалойчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло цу документан хьокъехь болийна талламаш бу. Лакхарчу хьаькамаша и кехат даржаде аьлла, тIедиллина ца хилла цунна. Бинчу талламан жамIаш Iорадохур долуш ду", - аьлла Галимовас.\nХIара дуьххьара дац, Iедалхоша бусулбачийн доьзалашкахь кхуьучу берех информаци гулъяр тIедожош. Ишта практика хилла ГIезалойчоьнан Сабинскан а, Высокогорскан а кIошташкахь.


Азербайджанерчу маьIданийн декъаяхана Оьрсийчоь\nАзербайджан - Путин Владимир а, Алиев Ильхам а маьхкадаьтта а, газ а йохкарца боьзна барт чIагIбечу цхьанакхетарехь, 13Мар2013\nОьрсийн пачхьалкхан долахь йолчу, уггар йоккха маьхкадатта доккхучу Роснефт компанино а, Азербайджанан Iедалан долахь йолчу SOCAR энергин компанино а барт чIагIбина пачхьалкхашна арахьа маьхкадаьтта а, газ а йохкаран хьокъехь. Оьрсийн президент Азербайджане ваханчу муьрехь куьйгаш яздина цу бертана кIел.\nБакох, шинарин дийнахь оьрсийн а, азербайджанийн а президентийн Путин Владимиран а, Алиевн Ильхаман а дагадовларшна юкъахь куьйгаш яздира маьхкадаьтта а, газ а йохкарца боьзначу бертана кIел.\nМаьIданийн бахамаш болчу Азербайджанехь Оьрсийчоьно дакъа лацаран гIулч санна лоручу бертан ма-барра чулацам цхьана агIоно ца буьйцу. Оьрсийчура ца оьцуш, Азербайджанера маьIданаш эца ойла йолуш Европан Барт а бу.\nАлиевс билгалдаьккхира, шинарин дийнахь чIагIбина болу барт, энергетикера цхьанабелхан «керла мур» бу аьлла.\nРоснефто динчу дIахьедаро бахарехь, шина агIонан барт хилла маьхкадаьттан а, газан а проекташ кечъяран хьукхмат цхьаьний кхолла. И проекташ Оьрсийчохь а, Азербайджанехь а кхочушъйина ца Iаш, кхечу пачхьалкхашкхахь а дIакхехьа дагахь ю ши агIо.\nХаамийн гIирсаша хьалхуо дийцинера, Таркхойн хIурда тIехь Азербайджано газ йоккхучу Абшеронехь дакъа яха лууш яра Роснефть, бохуш. Амма бертаца иза хьаха ца дира.\nДагадовларш чекхдевллачул тIаьхьа, Путина а, Алиевс цхьаний дIаяьхьначу зорбан-конференцехь оьрсийн президента энергетикица доьзначу хаттарех лаьцна хIумма а ца элира. Таркхойн хIурдаца доьзна хаттаршна тIебахийтинера боккха тидам, элира цо.\nПутин: Таркхойн хIурдан регионца йоьзна проблемаш ерзорна тIехьажийна бара дагадовларийн коьрта тидам. Иза машаре а, цхьанабелхан а регион хиларе сатуьйсуш ду тхо. Дуккха а проблемаш ю къастоза йисина. Кхерамазаллин хаттарех а, дозанаш къасторах а, Таркхойн ХIурдан биологин башхалла-шуьйралла ларъярца а, ишта дIа кхин а. И массо хаттарш къасторг хиларх чIогIа дог дохуш ду тхо.\nПутина ишта Азербайджане дехар дира, Эрмалойчоь а, Азербайджан а девнехь латточу Ломан Карабахца доьзначу хьолана политикан некъ лаха, аьлла.\nПутин: Дагадовларшкахь оха дуьненаюкъара хаттарш а хьахийра. Цу юкъахь дара, кхеташ ма хиллара, Ломан Карабахан проблема а. Суна билгалдаккха лаьа, политикан гIирсашца бен ерзалур йоцу проблема, мелла а сиха къастон Iалашонца Оьрсийчоь къахьоьгуш хилар.\nЯлх шарахь дIаа, схьа а герзаш диттинчул тIаьхьа, 1994-чу шарахь чекхдаьллера и къастаза дисина дов. Шерашкахь Европан Кхерамазаллин а Цхьаьнабелхан а Организацино тIе а хьожуш, дIадаьхьначу дагадовларша цхьа жимма прогресс йина.\nАлиевс элира и «дов историн бакъдолчунна а, дуьненаюкъарчу низамийн а, дуьненаюкъара сацамийн а буха тIехь дерзон дезаш ду», аьлла.


Украина -- Харжамийн жамIех баккхийбе сепаратисташ, Донецк, 2Лах2014\nЗорбанан хаамашкахь дуьйцу оршотдийнахь Украинан президента Порошенко Петрос шен къоме бинчу кхайкхамах лаьцна. Киево аьттехьа а тIеоьцур дац Донбассерчу сепаратисташа Лахьан-беттан шолгIачу дийнахь дIабаьхьначу харжамийн жамIаш.\nДагалаца догIу, ГIадужу-беттан 16-чу дийнахь Украинан президента Порошенко Петрос низам арахийцира Донбассан цхьаццайолу кIошташ маьрша юьтуш.\nОьрсийчоьнехьа болчу ницкъаша шайн пачхьалкхехь низамца боцу харжамаш хIитторо оьгIазвахийтинчуПорошенкос бохура, Донбассерчу сепаратисташца цхьаццайолчу кIошташна кхаа баттахь Киевх маьрша юьтуш Минскехь бина хилла сацам ша юхаэца тарло.\nКиевера пурба а доцуш дIабаьхьначу харжамех Украинан президенто ишта комментарий йо.\nПорошенко: «Украино къобал ца бо Лахьан-беттан 2-чу дийнахь хилла харжамаш. Мехкан низамашца богIуш бац и харжамаш, аьлча а, и фарс. Евроберто, Цхьанатоьхначу Штаташа, кхин а дуккхаъчу Украинца гергарлонехь йолчу пачхьалкхаша бакъ ца бо и харжамаш. Цара дохадо Гезгмашин-беттан 5-чу дийнахь хIоттийна Минскан протокол.\nПротоколо магадо цхьаццайолчу Донбассан кIошташкахь харжамаш дIабахьар, амма -хила деззачу пачхьалкхан низамашкахь. Оха царна маршо елира харжамаш дIабахьа, ткъа Донбассехь пачхьалкхан низамашца богIуш боцу боламаш хIинца а леларо талхабо Минскехь ши бутт хьалха карийна аьлла хетта барт».\nПрезидента Порошенкос дош делла шен къам ша халонех хьалха доккхур ду, цхьанна а, цкъа а могуьйтур дац новкъарло ян Украина Европех дIатухучу новкъахь, аьлла.\n"Украинахойн Евроберта юкъабаха лаар вайн хотIца богIу некъ бу, вай Европерчу къаьмнех хиларе терра. Ткъа хотIца къийсар эрна ду" - бохура Порошенкос.\nДIадаханчу кIирандийнахь харажамаш аьлла цIетоьхначу барамехь толам баьккхина лору «Донецкан халкъан республика» олучу сепарастистийн боламо а, цуьнан коьртехь лаьттачу Захарченко Адлександра а.\nТкъа «Луганскан халкъан республикехь» «Луганщинна машар» («Мир Луганщине») олучу боламан лидеро Плотницкий Игора баьккхина лору толам.\nБехке, ша воцург, стагга а вац 17 %


Обновлено 12.11.2018 05:47 Автор: Administrator 12.11.2018 05:45\nНохчийн къоман кхолламна хийлазза вилхина вара иза, нохчийн къоме само яр хийла дехна вара. ДIадевллачу бIешерийн хиламаша, Кавказ йоккхуш бинчу тIемаша а, цул тIаьхьа нохчийн халкъ махках доккхуш а лайначу халонаша дог хорамашкахь латтийнчу цо яздира нохчийн къам Хонкара, Иордане, Г1ум-Азин аренашка дигарх. Харцонаш, халонаш йийцинчу цо, юха ша вехачу заманахь хийлазза ша яздинарг вайн нахана юха а тIехIоьттича хала лайра, аьлча а, ца лайра. Абузаран музей чохь долчуьнга хьоьжуш цуьнан тIаьххьара даьккхина сурт гича, цо кийрахь къийлина узам хаало. Даймохк, шен цхьа уьйтIе санна, къам – шен цхьа доьзал санна, гергара хеташ ваьхначу цо, эзарзза литтира вайн къоман гIалаташ, мостагIийн ямартлонаш. Делахь а, дуьне массарех диса дезаш ду. Дуьсуш дерг оцу адамех олу дош ду. Тахана вайн къоман юьхькIам бу Абузар. Истори, хронологи, очеркаш, публицистика. Цо къахьегна литературин ерриге а жанрашкахь.\nАбузар – догцIена адам, дагца, гIиллакхашца нохчалла йолу ваша хилар хууш а, гуш а дара даима. ХIинца цуьнан хIусамехь, цуьнан тептаршка хьоьжуш, хаало, иза Дала шена мел деллачун тIалам беш ваьхна хилар. ХIора кехат шен низамехь дIадиллина ду, хIора де йозанехь дисина ду. Шен кхолламан мIаьргонийн а маьIна ца деш ца Iийна иза.\nМузей чохь масех гайтам бу. Абузаран гергарлонаш гойту царех цхьаммо. Яздархошца д1асадахьийтинчу кехаташца хилла къамелаш. Яздархоша: М.Сулаевс, М.Мамакаевс, Н.Музаевс, А.Сулеймановс, Х.Эдиловс, Ш.Арсанукаевс, З.Муталибовс, Х.Ошаевс, М-С.Гадаевс куьйгайозанан хот1ехь яздина кехаташ ду. Уьш хIора а мехала ду, безам хеташ лардина ду.\n«50 шо даьлча, истори юхахьаьвзаш ю» – гайтамехь Нохч-ГIалгIайн АССР-н историн хронологи ю, нохчийн бохаман орамаш билгалдохуш, Абузара бина болх. Цхьа мур дIа моссазза бели дехьа-сехьа бахар, йиш-ваша лахар, «пропускаш» яхийтича бен, бакъо цахилар гайтина. ГIиргIизийн Республикехь елла «спецпропуск» ю 1954-чу шеран чиллин беттан 10-чу дийнахь. Цунна уллехь Iуьллу 2000-чу шарахь елла юьртара-юьрта ваха бакъо ялар гойтуш йолу «пропуск» а. Халкъан яздархо Айдамиров Абузар вайн къам 1944-чу шарахь махках даьккхича, ГIиргIизойн АССР-н Каравански к1оштарчу Успеновка юьртахь Iийна ву. Оцу гайтамна уллехь йолчу стоьла тIехь ю яздархочун зорба туху «ConsuI» машен… 2005-гIа шеран, 27-гIа майхь, «тIаьххьара де» аьлла, сецна ю стоьлан рузма. Иза Абузар кхелхина де ду.\nТахана боккха безам хета, цо шен а, нехан а йозанаш нисдеш, йина билгалонаш, дитина куьйгайозанаш а.\nНохчийчохь тIемаш болуш (1995–2000-чуй шерашкахь) тIамах мел аьлла дош тIехь долу газеташ, журналаш ду цо гулдина. Царна юкъахь ду меттигера, Россин мехкийн, луларчу республикийн а газеташ, журналаш а. АйдамировгIеран библиотека доккхачу цIа чохь ю. Цу юккъехь лаьтта горга стол. Цу тIехь долчу Iаламат даккхийчу тептарех дерг хаьттира оха Абузаран йоIе Машаре. «ХIара книга, Вашис ша мел яздинчуьнан чот еш, йина реестр ю. Муьлхачу шарахь, муьлхачу газетан, журналан аг1он тIехь шен статья, говзар хилла хоуьйтуш. Сирникан биста кхаччалц, мел долчу хIуманан пусар деш вара иза» – элира цо. (Доьзало Ваши олура шайн дех)\nМузейхь Абузаран книгаш, документаш, библиотека, куьйгайозанаш, суьрташ, дечиг-пондар, цхьаьнакхетаршкахь цуьнан кхолларалла езачара дина совгIаташ ду. Музейн цхьа аг1о цуьнан хIусамненах МухIажарах дуьйцуш ю.\nХаддаза хьеший лаьтта нохчийн къомана дукхавезачу яздархочун хIусамехь. Музейн уьйтIе, чоьнаш гича а, хадам боллуш алалур дара: Абузар дика да а, хIусамда а хилла. Хьеший безаш а, шена уллехь мел нисвелларг, Делера совгIат санна, тIеоьцуш, ваьхна иза.\nХьанал вахар дезнарг дуьненан хIуманех Iехалуш хилла цахилар го, Абузара язйинчу «Сан дахаран некъаш» дагалецамашна юккъера, пенах кхозучу гурашна чуьра кийсакаш ешча:\n«…Цкъацкъа цхьа юкъ йогIура, къийсамо кIадвича, гIелвича, сан собар, сацам, ойла а лестош, карахь кепек ахча а доцуш, хила меттиг а йоцуш. Хийлазза меттигаш нислора Ленински библиотекера я архивашкара араваьлча, юкъарIойле дIаваха трамвайна, автобусна яла кисанахь пхи кепек йоцуш. ТIаккха ойла кхоллалора: «Ванах, хIокху къелле доьзал а боьллина, ас хIара къа хIунда хьоьгу-те?!» – олий. Цул а, кхечара санна, Ленин, парти, советийн Iедал, сийлахь доккха оьрсийн халкъ а хестош, къоман гIиллакхашна, динан дайшна Iиттарш еш книгаш а язъеш, уьш хIора шарахь арайохуш, хIунда ца Iа со?\nТIаккха, уьш нохчийн а, оьрсийн а маттахь шозза а, кхузза а арайохур ма яра. ТIаккха, нехан санна, сан хIусамехь а импортни йийбар, хрустал, фарфор, безачу механ кузаш, хехка машен хир яра. ХIора шарахь доьзалца курорте, санаторе, хIорда тIе садаIа гIойла а хир дара.\nИштта ойла а хьаьвзара цкъа коьрте. ТIаккха лаамза сан бIаьргаш пенах кхозучу нохчийн къоман турпалхойн суьрташна тIебоьрзура: Шайх Мансур, Таймин Бийболат, Зеламха, Чермоев Iабдул-Межед, Шарипов Асланбек. Нохчийн наибаш: Iаьлбаг-Хьаьжа, Iумма-Хьаьжа. Оцу суьрташка хьаьжча, юха а ойла хийцалора сан. КIадделлачу, гIелделлачу дегIе юха а ницкъ богIура». Халкъан яздархочуьнга бен ала лур дацара, дийца хуур дацара иштта бен.\n2006-чу шеран лахьанан беттан 2-чу дийнахь дара, Нажин-Юьртан к1оштарчу Мескитахь Айдамиров Абузаран цIарах литературни-мемориальни музей схьайиллича. Нохчийн Республикин къоман музейн филиал лоруш ю тахана и музей. Цуьнан директор Абузаран йоI яздархо Айдамирова Машар ю. Музей схьаеллар а, иза хилар а нохчийн къоман культурехь, исторехь боккха хилам бу. Абузар шена тIе беза мохь эцна, халкъах дош аьлла яздархо, историк, къоман верас хилла ваьхна стаг ву.\nМузей чохь, лакхахь ма-аллара, Абузарна дезна хIуманаш ду: истанг, чоа, шаьлта, тур-тапча, цо хаза локхуш хилла дечиг-пондар, Эдисултанов ШитIас ша бина, белла Iад-хьокху пондар. Абузаран да Iабдулхьаькам Iеламстаг хилла. (Дала декъалбойла уьш) Iаьрбийн мотт дика хууш, Къуръан доьшуш стаг хилла. Цо дешна Сийлахь Къуръан, жайнаш ду музейн баьрчехь.\nАбузар Хьалха-Мартан к1оштан больницехь дIаваьлла. Иза тIехь Iиллина маьнга бу музейхь. Машарца дехха къамелаш деш Iийра тхо. Хьуна уггаре а дагахь лаьттина музейн хьеший муьлш бу, аьлла, шега хаьттича, цо дийцира: «Масех шо хьалха Сесанарчу зератера богIушшехь вайга цхьа тамехь баккхий нах бахкар ду суна чIогIа безам хеташ. Дешархой я студенташ бахкарх дIадоьллера, ткъа оцу тайпа баккхий нах, лерина нийят а дина, Ваши ваьхначу хIусаме хIитта лаьара шайна аьлла, бахкар чIогIа хаза а, мерза а дара. Цара дукха хаза хIуманаш а дийцира, ламазаш а дира, мел а белира. Ваши ваьхна зама юхаеъча санна дара иза. Иштта, «Еха буьйсанаш» Iарбийн матте гочйина волу Иорданера Фовзи Асхьаб вар а, цуьнца цхьаьна Оманерчу университетан ингалсан меттан кафедрин куьйгалхо йолу нохчи Джафар Фатима яр а бара хаза кхаъ»\nТкъа къоначарна хаьий хIара музей хьенан цIарах ю, (цуьнан маьIна, мах) хаьттича, Машара дийцира: «Вай резадоцуш-м хуьлу вешан кегийрхошна, амма, тахана санна, нохчийн историца бала болуш, Абузаран кхолларалла йовза лууш кегий нах хилла зама суна дага а ца йогIу. Мел дукха хаттарш до цара, мел чIогIа лаьа царна цунах дерг довза. Со йоккхае, иштта денош даьхкича».\nАбузар ваьхначу, леллачу урамашкахула, цунна езначу Мескита хIоьттича, сайн дог-ойла гIийла а, юха оццу хенахь дозаллах гIаьттина а карийра суна. Цуьнан кхоллараллах хаддаза дуьйцур ду яхь йолчу тIаьхьено.\nЦуьнан книгаш ингалсан, французийн меттанашка гочйина, дуьненахь яржаре сатуьйсу ас. Нохчийн къам а, цуьнан истори а йовза луучара сатуьйсург а ду изза.


Куьзга — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Куьзга (маьӀнаш).\nКуьзгана чохь гун кхаба\nКу́ьзга — серло (я кхин зӀаьнарш тоха лерина йолу шера тӀехуле[Комм 1]). Уггаре девза масала — экъа куьзга.\nАрхеологашна карийна хьалхалера Борзан муьрера кегийра куьзганаш гӀелех, дешийх, платинех дина.\nКуьзганийн керла истори лору XIII бӀешерера, ткъа нийсо аьлчи — 1240 шерера, оцу хенахь Европехь Ӏемира аьнгалих пхьегӀаш юса. Бакъ долу аьнгалин куьзга дар лору 1279 шарахь, оцу хенахь италин мозгӀар-францисканхо Джон Пекам яздина аьнгалин тӀе дуткъа чкъор гӀелий дилларан хьесапах лаьцна.\nКуьзга дар иштта дара. Пхьеро турбан чухула пхьегӀан чу дуттура лалийна гӀелий, иза даржара цхьабосса чкъоьраца аьнгалин тӀехула, ткъа гарголг шелбелчи, иза бохабой кийсигаш йора. Хьалхара куьзга дика ца хилла: чутаьӀна герагаш гӀеххьа галдоккхура сурт, амма иза хилира къегина а, цӀена а.\nXIII бӀешарахь Голландин бахархоша караерзийра цӀахь куьзга даран технологи. Цунна тӀаьхьа яхара Фландри а, немцойн пхьерийн гӀала Нюрнберг, цигахь 1373 шарахь кхоллаелира дуьххьарлера куьзган цех.\n1407 шарахь венецера вежарша Данзало дель Галлос ийцира фламандхошкара патент, Венецис цхьаъ ах бӀешарахь латтийра венецин дика куьзганаш даран монополи. Венеци цхьаъ хилла ца Ӏара куьзганаш дечу меттигех. Венецин пхьераша серло дика тохийтархьама куьзганан хӀоттамех деший а, борза а тухура. Цхьаьна венецин куьзганах доьхура жима хӀордан кеманах доьххург, ткъа башха доккха а доцучу барам 100х65 см болчу куьзганах доьхура 8000 сов ливр, цуьнан барамехь долу Рафаэлан суьртах — 3000 гергга ливр. Куьзганаш чӀогӀа деза дара. Эца а, гулдан а таро яцара хьалдолчу элийн а, паччахьийн а бен.\nXVI бӀешо долалуш Мурано гӀайрен тӀиера вежарша Андреа ДоменикогӀара бийкъира бохалла бовха аьнгалин цилиндр, цуьнан эхигаш шарйира цӀеста текха тӀехь. Нисделира экъан куьзган дегӀ, къаьстиш дара къегарца, цӀена аьнгалин чекх сагарца а, цӀоналлийца а. Иштта куьзгано, горгалган кийсигаш санна сурт галл ца доккхура. Иштта хилира коьрта хилам куьзганаш даран исторехь.\nГӀалат дешнаш далорна Тобан «Комм» йолуш йолу тегашца <ref> йогӀуш йолу тег <references group="Комм"/> ца карийна\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Куьзга&oldid=2895224»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 9 апрель, 20:54.


Трампан дIахьедаро цецбаьхна Iамеркан политикаш\nТрамп Доналд, Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Трамп Доналда юха а дIахьедина ша Оьрсийчоьнан президент лору, аьлла. Цуьнан скандале дIахьедарна реза бац Iамеркан политикаш.\nТрампс Путинах динчу дIахьедаро цецбаьхна Iамеркан политикаш\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн керла президент Трамп Доналдс президентан даржан архаш караэцна бутт ца баьллехь а, ша президентан кампани дIахьочу заманехь дийцинарг кхочушдан дагахь вуйла дIахаийтина, масех низам юкъа а даьккхина.\nЦу низамех ду масала 7 бусалбачу пачхьалкхара нах чубитар ханна доьхку низам а; Iамеркан а, Мексикан а дозанна тIехь пен хьалаботта низам а; Iамеркан корпорацешна эвсара болхбарна дуьхьал долу низамийн терахь лахдар а.\nИштта, президентан харжамийн дебаташкахь цо маситтаза хьахийра ша Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир лору, аьлла. Амма масех де хьалха Путинца телефонехула хиллачу къамелехь Трампа багахь ца даьккхира Оьрсийчоьнна дуьхьал юкъаяьхна санкцеш ша дIайохур ю, аьлла.\nМелхо а, цул тIаьхьа Украинан президентца къамел деш, Iамерк Украинан накъост ю, Минскехь бина барт кхочушбаллалц санкцеш дIа я йохур яц, аьлла тIечIагIдира Трампс.\nЦунах там хилла Iаш болу Iамеркан политикаш инзарбохуш керла интервью елла Трампс Фокс Ньюз Каналана, шен Путинах йолу дог-ойла дIа а йовзуьйтуш. О’Райли Биллс шега, ахь Путина лорий хаьттича, ас иза лору, аьлла жоп делира Трампс.\nХIунда лору ахь иза, аьлла шега тIехаьттича, ишта жоп делира Трампс: “Ас дуккха а нах лору, амма иза со цаьрца тарлур ву бохург дац. Иза шен мехкан куьйгалхо ву. Ас боху вайна Оьрсийчоьнца тарледча тулу.\nОьрсийчоьно вайна ‘ДаIишана’ дуьхьал гIодахь, Исламан терроризмана дуьхьал болчу къийсамехь гIодахь, иза дика хIума ду. Ткъа тарлур вуй-техьа со цуьнца, суна аьттехьа а ца хаьа цунах дерг”.\nЦул тIехь О’Райли “Путин нах байина стаг ма ву”, аьлла, юкъагIоьртича ишта жоп далийра Трампс:\n"Нах байина нах дукха бу, хьуна вайн мохк сел бехкбоцуш мохк бу аьлла-м ца хета?"\nХаттарх тера долчу цу дIахьедаро гIовгIа эккхийтина Iамеркан политикашлахь, Трампана дуьхьал цхьабосса оьгIазло а гIаттийна цуьнан партин накъосташлахь а, демократийн партин векалашлахь а.\nСенатан дуккхаллин куьйгалхо волчу республиканхочо МкКоннел Митчас СиэНэНе дIахьедира Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Оьрсийчоьнан а лелар тера дац, ша Трампс пайдаэцна дешнех пайда оьцур бацара, аьлла. МкКоннелс, “Cо президенто мел олучунна критик ян дагахь вац. Гарехь, сан цу хаттарх болу хьежам кхечу тайпа бу,” аьлла тIетуьхира.\nДемократ волчу Калифорнерчу конгрессмено Шиф Адамо Трампан дIахьедар харц ду элира. “ХIара шозлагIа ду Трамп Путин киллер ву бохург харцдеш цунна тIехIоьттина а, Iамерк цхьанна а агIор диках пачхьалкх яц, бохуш. Иза коьрто дIа ца лаццал тамаше хиларал сов харц ду. Цунна ца го цу кепара комменташа де зе а, оьрсийн пропагандана ша де совгIат а,” аьлла дIахьедира Шифс.\nЦхьаболчу тергамчашна Трампс Путинца дешнийн тIекарло лелорехь го Оьрсийчоьнан а, ГIажарийчоьнан а юкъаметтиг талхоран Iалашо. Цунах коммент еш, иштта элира Оьрсийчоьнан арарахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс:\n“ХIаъ, тхуна хезна ГIажарийчоьнан хьокъех критике дIахьедарш, амма суна коьртаниг хеза, гуттар коьртачунна тидамбан а хьожу со: Доналд Трампс харжамийн кампани дIахьочу хенахь а, харжамаш чекхбевллачул тIаьхьа а, президентан дарже ша хIоьттинчул тIаьхьа а, бохура коьрта кхерам дуьненаюкъара терроризм ю, коьртачу декъана Исламан Пачхьалкх шех олу тоба.”\nАла догIу, Трампал хьалха президент хилла Обама Баррак а гIоьртира шел хьалха хилла президент Буш Джордж хийцинчул тIаьхьа, Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтиг то а йина, керлачу тIегIане яккха.\nАмма Украинехь иккхинчу тIамо а, ГIирмана йинчу аннексино а цу шина пачхьалкхан юкъахь кеста юкъаметтигаш толур ю бохучунна догдохуш политикаш кIеззиг битнера Iамеркахь а, дуьненахь а.\nТIаьххьарчу хенахь Iамеркан политикийн Путине болу цабезам тидаме эцча, Трампе шина пачхьалкхан юкъаметтигаш тоянлур ю бохучух теша хала ду, мел чIогIа шега и данлур аьлла цунна хетахь а.