Кавказца гергарло тесна инарла\n20 августа в 15:29 (2010 г.)\nТаханлерчу дийнахь вайн махкахь башха сий-лараме а ца хета милцочун корматалла. Цхьадолчу декъана шуьйрачу хаамийн гIирсийн бехкенна а ду иза. Телевизорийн экранашкара, газетийн агIонашкара вайна хеза МВД-н белхахоша лелочу зуламех, коррупцех, оьзда доцчу гIуллакхех лаьцна. ТIаккха бахархойн харц ойла кхоллало дийнна милицин хьокъехь. Берриге а цхьаъ бара уьш-м олу.\nАмма журналистийн семачу тидамера довлу дукха хьолахь милцоша дина дика гIуллакхаш, цара шайн атта доцу декхарш хьанал кхочушдар, балха тIехь хьуьнарш гайтар, эпсарша гойтуш долу бIаьхаллин масалш. Ткъа милицин могIаршкахь дукхах берш эпсарш ма бу. Цара беза мах ло вайна гуонаха машар, къепе хилийтарехьа, дахар синтеме хилийтарехьа.\nШех боккъал а масал эца хьакъ болчу эпсарех цхьаъ ву Россин МВД-н Къилбаседа Кавказехь ханна йолчу оперативни группировкин органийн а, подразделенийн а куьйгалхо, милицин инарла Симаков Николай. Шен лаккхара цIе, дарж делахь а, Къилбаседа Кавказан республикийн а, Россин МВД-н а куьйгалхошца цхьаьнакхетарш, къамелаш хуьлуш велахь а Симаков нахе шен цIе яккхийта лууш, гуччехь хила лууш стаг вац. Цунна ца деза интервьюш ялар а, шех лаьцна дийцар а. Цундела и къамеле ваккха гIерташ дукха къахьега деза. Ткъа инарлин дийца дуккха а хIума ду. Шен дахаран 50 шарахь дуккха а зеделларг IаIийна цо. Симаков Николай Николаевичан хьокъехь йолчу справки тIехь уггар коьрта-коьрта дерг а дукха къовзийна аьлла ду: дешна… гIуллакхдина… Къонахаллин, Сийлаллин орденш елла…\nЦундела мелла а алсам довзийта лаьа цуьнан дахаран некъах дерг. Иза ван а вина, кхиа а кхиъна Къилбаседа ХIирийчохь. Доьзалехь уггаре жимаха, тIаьххьарлера бер хилла иза. Юккъерчу ишколехь итт класс чекхъяьккхинчул тIаьхьа (хIетахь цхьайтталгIа класс ца хуьлура) хIордан училище деша ваха хьожу Николай. Амма цунах гIуллакх ца хуьлу. ТIаккха, 1978-чу шарахь Советски эскарехь гIуллакх дан воьду. Германин Демократически Республикехь долчу эскаран группировкин ракетно-зенитни девизионехь гIуллакхдо цо. БIаьхаллин декхар кхочушдина цIавирзинчул тIаьхьа, лакхарчу сержанта эскархочун духар белхахочуьнца хуьйцу. Мазлакан аренашкахь цо караерзайо трактористан а, водителан а говзалла. Оцу корматаллашца болх бира цо 1982-гIа шо кхаччалц.\nЦул тIаьхьа цуьнан кхоллам цIеххьана хийцабелира. Иза Ставропольски крайрчу Невиномысск гIала дIавахара. Кхузахь, воккхах волчу вешех масал а эцна, чоьхьарчу гIуллакхийн органашка балха а хIоьттина, белш тIехь пагонаш йолу барзакъ тIедуьйхира. «Инарла хила сатуьйсуш воцург ледара салти ву» – олуш кица ду-кх вайн. И кица бIостанехьа а дерзош ала мегар ду: салти хилла воцург ледара инарла ву. Хинволчу инарло цкъа хьалха шен ницкъаш, хьуьнар зийра ведомственни доцчу гIаролан милцочун а, куьпан инспекторан а, оперуполномоченнин а белхашкахь.\nЦуьнца цхьана болх бинчара тоьшалла дарехь Симаков Николайс ша шен ца кхоош, кIадвалар доцуш къахьоьгура. Болх барца цхьаьна чекхъяьккхира Ростовера милицин леррина юккъера ишкол. Дешаро аьтто бора цуьнан белхан къайленаш караерзо, теоретически бух чIагIбан. Ткъа оцо зуламаш динарш Iорабахаран процент лакхара хиларе кхачавора. Амма, данне а атта дацара ишттачу кхиамашка кхача. Дукха къахьега дезара. Адамашца бийца мотт каро безара, шех тешам кхоллабалийта безара.\nХьанал ву, болх безаш ву, оьзда ву. Иштта цIе йоккхура Николайн хIетахь. Белхан накъосташа вовшашка олура: И стаг генна гIур ву. Шен балха тIехь чIогIа жоьпалле вара иза, зулам Iорадаккхарехь мел кIезиг дерг а мехала лорура.\nДелахь а, уголовни розыскехь шен лаккхара мах хадош а, хама беш а хиллашехь цуьнан болх кхидIа кхечу гаьн тIе баьлла дIабахара. Иза цIерпоштнекъаца бозабелира. 1993 – 1996-чуй шерашкахь цо Къилбаседа-Кавказан транспортан УВД-хь чоьхьарчу гIуллакхийн отделан куьйгаллин даржашкахь болх бира Невинномысски станцехь.\nОлуш ма-хиллара шен дахаран гIуллакхашна хан йиса а ца юьсу милцочун. Дийнахь а, буьйсанна а балхахь хила везаш хуьлура иза. Амма кхузахь а ирс хилира цуьнан. 1987-чу шарахь ша везаш а, шена езаш а йоI карийра цунна. Иза реза хилира кхуьнан балхаца йоьзна йолу халонаш лан. Цхьаьнакхеттачул тIаьхьа шо даьлча цу шиннан – Николай Николаевичан а, Элла Витальевнин а йоI хилира. Цунна Кристина аьлла цIе тиллира. ЦIийнден балхо шен хийцамаш бора доьзалан дахарна тIехь. Ткъа белшаш тIехь пагонаш лелош волу стаг шега омра дича мичча а метте дIаваха везаш хуьлуш ву. Цундела шен цIа а, кхерч а, ков-керт а, беш а нисдина охьахоийла ца нислора.\nКъепе а, законаш а лардайтарехь хьуьнарш гайтарна 1996-чу шарахь Симаков Минераловодски транспортан УВД-хь йолчу криминальни милицин хьаькаман дарже хIоттаво. Минеральни Воды – иза транспортан йоккха зIе йолуш меттиг ю. Цундела боккха ницкъ, хьуьнар оьшура транспортан некъашкахь зуламаш ца хилийтарехьа къийса. Цхьаболчарна Минводы курорт хиллехь а Николай Николаевична тIетаьIIина болх бан безаш меттиг яра. Цигахь шина шарахь эха шарахь къахьийгира цо. Чомахь вижар а, гIаттар а доцуш.\nНохчийчохь хилла тIеман хьалхара компани гонахарчу ерриг а республикашкахь долчу хьола тIехь хаалуш яра. Минводехула довлучу некъашца Нохчийчу а, цигара юха а оьхура милцойн а, бIаьхойн а отрядаш. Делахь-хIета, мухха делахь а Кавказехь конституцин къепе хIотторехь дакъалоцуш нислора траспортан милицин берриге а векалш. «Кхераме меттиг» бохург Симаковна хетарехь, махкахь миччанхьа хила тарлуш ю. Иза цу шерашкахь Минводехь а хилира.\nЭпсаран иэсехь дисина террористически акташ яр а, амалтхой дIалецар а, зуламхоша шаьш аэропорте дIадигар, шайна кема далар лехар а. Оцу кхерамечу хьелашкахь урхалла даран архаш ша схьалаца дезаш а, адамаш кIелхьара дахаран, террористаш кIелбитаран операцина куьйгалла дан дезаш а хуьлура иза.\nМинводехь болх бинчул тIаьхьа Краснодарски крайрчу Кропоткин гIала балха хьажаво Н.Симаков. Кавказская станцехь чоьхьарчу гIуллакхан линейни отделан хьаькаман даржехь болх бо цо.\n2001-чу шарахь церан доьзале керла декъашхо – кIант вогIу. Цунах боккха кхаъ хуьлу дений, нанний. Делахь а, оццу шарахь жимчу бераца кхечанхьа дIакхалха безаш хуьлу уьш. Николай Николаевична тIедиллира Азово-IаьржахIурдан транспортан УВД-хь йолчу Сочерчу линейни урхаллина куьйгалла дар.\nКхин хIун оьшу аьлла хетара: курортан гIалахь болх бу, цIа ду, доьзал бу. Ког хецна Iан йиш ю. Амма Симаков ша верг а, тахана Россин массо а маьIIерчу иттаннаш эзарнаш милцошна вевзаш верг а хир вацара и бегIийла, аьхна меттиг а йитина, 2006-чу шарахь шега динчу дехарца Нохчийн Республике болх бан ца веанехь.\nЦу хенахь кIуркIамане баьлла дIабоьдуш бара хьаннашкахь а, лаьмнашкахь а къайлабевллачу, ярташкахь лечкъачу бандиташна а, террористашна а дуьхьал болу къийсам. Республикан чоьхьарчу гIуллакхийн министран хьалхарчу заместителан, криминальни милицин хьаькаман даржо синтемечу дахаре сатийса меттиг ца юьтура. И дерриге а хуъушехь цо шен харжам бинера.\nТерриторин а, кавказхойн водан а башхалло боккха ницкъ ца бора цунна, дукха къийла а ца волуьйтура иза. Къилбаседа ХIирийчохь вина а, кхиъна а, шен къоналла Ставрополехь дIаяхна а волчу Симаковна ша а кавказхо, Кавказера стаг хетара. Цунна девзара кху махкахь бехачеран гIиллакхаш а, Iадаташ а. Уьш шен сина гергара а хетара цунна, хIинцца а хета. Цунна шена тIехь хета оцу нехан кхолламах долу жоьпалла.\nХIетахь полковник хилла волу Симаков шатайпа тIеийцира Нохчийчоьно: нагахь санна кхул хьалха меттигерчу МВД-н криминальни милицин хьаькаман дарже вогIучуьнца цхьаьна шарна контракт деш хиллехь, хIара цу дарже веачхьана дуьйна, Россин чоьхьарчу гIуллакхийн министран сацамца нийса а догIуш, контракт шина шарна деш дара.\nКхузахь, нохчийн махкахь криминальни милицин керлачу хьаькамна болх бан гуьнахь долу, тIахъаьлла белхахой карийра. Проблема яра цхьадолчу гIуллакхашна хаарш царна тоьаш цахилар. Цундела зуламаш Iорадахар дIахьочу хенахь Симаковс, юкъара куьйгалла дарца цхьаьна, царна довзуьйтура шена балхахь зеделларг. Цо лакхадоккхура нохчийн милцойн корматаллин тIегIа. И мастер-классаш дIахьора академическичарна гена долчу, буьрсачу хьелашкахь. Цу хенахь бандподполье боккха кхерам болуш яра. Делахь-хIета оперативни гIуллакхашна Iамор дIадоьдура зуламаш хиллачу меттигашкахь, лаьмнашкахь, Iай а, аьхка а, буьйсанна а, дийнахь а. Россин кхечу меттигашкахь нислучу криминальни гучудийларх дукха чIогIа къаьсташ хуьлура Нохчийчохь деш долу зуламаш. Ма-дарра аьлча, кхузахь бакъонашларъярхой а, террористийн бандподполье а вовшашна дуьхь-дуьхьал лаьтташ яра. Дика кечамбина, кхачо йина бара террористаш. Цара кIелонаш йора, тIехьашха тухура, некъашца фугасаш йохкура, тIеман техникан къепашна тIелетарш дора. Оцу зуламийн тIаьхьенаш листар Симаковн структурина тIехь дара.\nОперативникан болх кхачаме лорийла дац, зулам Iорадаьккхина ца Iаш, и зулам юхатухуш хилчий бен. Оцу принципца болх бан гIиртира иза нохчийн криминальни милицин хьаькаман даржехь шина шарахь сов къахьоьгучу хенахь. Коьртачу декъана шен кабинета чохь а воцуш болх бора цо. Цунна дика хаьара шегарчу масалца шен куьйга кIелахь болчарна болх муха бан беза Iамо.\nСимаков кхеташ ву шен корматалла кхерамца йоьзна хиларх. Кхераман зила тIехула хьекъалца дIавахарх бозуш бу милцочун кхиам. Стаг ша ма-варра гучуволу кхераме, цIехьаша дагахь доццург дуьхьал даьлча. Маьршачу стеган бакъо ю кхеравала, тIеман хьолехь сакIезиг хила. Амма куьйгалхочун и бакъо яц. Цундела хуьлура иза леррина операцеш дIахьочу, герзаш дуьйлучу, хIинц-хIинца теракт йинчу меттигашкахь.\n2007-чу шеран декабрехь Россин Федерацин Президентан Указца цунна милицин инарла-майор цIе тиллира. Хеталора, ша кхача сатийсинчу лакхене кхаьчна, хIинца кIеззиг малвала а мегар ду, паргIат гIуллакхдан а мегар ду аьлла. Амма Симаков иштта ойла кхоллалучех вац. Цуьнан амалехь а, шена тIедиллина гIуллакх кхочушдарехь а хийцаделла цхьа а хIума дацара. Иза хьалха а санна хьалхарчу могIаршкахь, коьрттехь вара. Цигара дIавала ойла йолуш а вацара.\nКхеташ ду, Нохчийчоьнан «коьртачу операн» дарж шех хьега меттиг йолуш дац. ХIунда аьлча, иза ву криминальни хьолах жоп дала дезаш верг. Ткъа и хьал, наггахь, дайн аьлча, башха дика хуьлуш а дацара. Амма балха тIехь нислуш йолчу халонех дийцар дезаш вац хеназа къежвелла инарла.\nРоссин МВД-н Къилбаседа Кавказехь ханна йолчу оперативни группировкин органашна а, подразделенешна а куьйгалле хIоттар дехча, цу дехарна философски тIевахара иза. Даржехь лакхавалар, декхарш алсамдовлар дара, болх алсамбалар дара иза цунна. ХIинца Симаковн юрисдикцехь яра ерриг Нохчийчоь, Дагестанан а, ГIалгIайчоьнан а цхьа дакъа. Ткъа цуьнан куьйгалли кIелахь – 20 эзар сов стаг. Цу тайппана, 2009-чу шеран февралехь ханна йолчу оперативни группировкин исторехь керла агIонаш схьайиллира.\nЛадегIар а доцуш, хьалхарчу дийнахь дуьйна балхана юкъавуьйлира иза. Цо ша куьйгалла дора подразделенеш леррина операцеш дIаяхьарна. Талламаш бора ерриг а Къилбаседа Кавказехула дIасакхийсина йолчу (цу юккъехь лаьмнашкахь а) милицин отрядийн белхан. И хала декхарш дIакхехьа ша хьуьнаре хилар гайтира цо.\nГруппировка вовшахтоьхначул тIаьхьа дIадаьллачу итт шаро таро елла цунна урхалла даран билггал кепаш кечъян. Оцу шерашкахь группировкехь белхаш бина Россин ерриг а регионашкарчу 200 эзар гергга милицин белхахочо. Николай Николаевича ма-аллара, ВОГО и П куьйгалле хIоьттича цуьнга дIакховдийра дика дIанисйина йолу механизм. Оьшуш дерг дара цунах хаарца пайдаэцар, нийса урхалла дар. Иза кхул хьалха оцу даржехь хиллачу М.П.Шапиловн, О.В.Хотинан, кхечу эпсарийн кхиам бара.\nЗамано хийцамаш бар лоьхура. Уггар хьалхе милицин подразделенийн зIенаш, уьйраш чIагIъяр. Инарлин Симаковн а, Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран Алханов Русланан а дIадолорца юкъара цхьа омра арадаьккхира. Цо меттигерчу а, командировке баьхкинчу а милцошна тIедуьллура белшах белш а тоьхна, вовшех дага а довлуш болх бар. Цу тайп-пана ерриг а нарядаш, отрядаш цхьаьна болх бан юьйлаелира. Цо таро елира зеделларг вовшашна довзийта а, Нохчийчоьнан бахархошца, къоман вад хьесапе а оьцуш, юкъаметтиг лело Iама а. И омра кхочушдан доладелча тоделира юкъарчу белхан жамIаш, чIагIъелира милцойн вовшашца йолу уьрй-марзо.\nБилгалдаккха деза группировкехь гIуллакхдечарех 90 процент адамаш Кавказе командировке даьхкинарш хилар. Царна хIара меттигаш, кхузарчу къаьмнийн амалш, башхаллаш ца евза. Оцо болх мелла а чолхе боккху. Оццу хенахь, криминальни хьал гIеххьа синтеме делахь а, Къилбаседа Кавказан федеральни округерчу цхьамогIа республикашкара хьал гIоьртина ду. Кхуза схьабалош болу милицин белхохой, олуш ма-хиллара, машенара охьабуьссушехь экстремальни хьелашкахь болх бан буьйлабала безаш хуьлу, тIеман зеделларг а IаIош.\nНохчийчохь контртеррористически операцин раж дIаяьккхинехь а бандтобанийн декъашхошца тIеман тасадаларш нисло. Ишттачу тасадаларшкахь эшамаш хуьлуш меттиг йогIу. И саннарг нисделча Н.Симаков шен бехк лоьхуш хуьлу: дан ма-деззара хIун ца дира те ас бохучу ойланца. Муьлхха а эшам шен бехкенна лору цо.\nСимаков цкъа а ца хилла кабинета чохь хиъна Iаш волу инарла. Милцошна юккъехь хIинца а кхераме лоруш йолчу Итум-Кхаьллан, Шаройхь, Веданахь, Бумтахь, кхечанхьа хуьлуш ву инарла. Ткъа шо хьалха а санна массо хIуманна а духе кхиа гIерта иза. Яккхий леррина операцеш дIаяхьаран планаш толлу, могIарерчу милцойн дахаран-Iеран хьелашка хьоьжу, уьш тодарехьа гIуллакхаш до.\nХууш ма-хиллара, тIеман гIала а, ханна йолчу оперативни группировкин урхалла а Соьлжа-ГIали йисттерчу Ханкалахь ду. Иза дика чIагIйина район хилла Iаш яц. Иза къаьсттина бохамлелоран система а ю, шена тIехь хIора дийнахь терго латтор оьшуш. Цу юккъе догIу группировкина юучуьнца, молучуьнца кхачояр, дахарна-Iерна оьшуш мел долчуьнца кхачояр, санитарни лехамаш кхочушбар, къепе латтор, и.дI.кх. «БIаьхаллин доцу» и декхарш денна кхочушдан дезаш хуьлу инарла. Цунна тIетоха шайна ерриг а Нохчийчохь долчу милицин дакъошна ягоригца, дечигца, кхачанан сурсаташца, кхечуьнца кхачо ян езаш хилар.\nН.Симаковгахь долчу даржан мехаллех дика кхета мехкан берриг а политически, пачхьалкхан гIуллакххой. Ларамаза дац Нохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан кест-кеста Ханкала вогIуш хилар. Шарахь шозза-кхузза вогIу цига Россин чоьхьарчу гIуллакхийн министр, эскаран инарла Рашид Гумарович Нургалиев. Россин Президент Дмитрий Анатольевич Медведев Нохчийчу веача, шен статусца нийса а догIуш, Симаков Николай цунна улле дIахIуттуш ву.\nРоссин МВД-н ВОГО и П-о кху регионехь долчу оперативни хьолана боккха тIеIаткъам бо. Иза го бандиташ бакъонашларъяран органийн векалшна тIелатарна хьесап дича а. Нохчийчохь цу тайпана бакъдерш наггахь бен хуьлуш дац, луларчу Дагестанехь, ГIалгIайчохь, ГIебартойн-Балкхаройчохь хьал мелла а ледара делахь а.\nКомандировке бахкийтинчу милцоша а, Къилбаседа Кавказан субъектийн МВД-н белхахоша а цхьана бандиташна тохарш до цара зулам дан дIадололе хьалха. Оцо уьш ца буьту шайн гIуллакхаш жигардаха.\nЭпсаран кхоллам чолхе бу, тIейогIучу хенахь иза атта хир бу олийла а дац. Делахь а, Симаков дозалла деш ву шен корматаллех дахарехь шен меттиг карийна хиларх тешна а ву. Деккъа цхьаъ ду-кх цуьнан сагатдийриг: пхоьалгIа шо ду иза шен хIусамненаца а, берех а къаьстина Iаш волу. Аьтто бац уьш кхуза схьакхалхо. Делахь а иза а дIанислур ду. Николай Николаевич шех тешийначу даржехь хьанала болх беш ву. Ханна йолу оперативни группировка оьшуш ю хIинца Кавказана, синтеман а, кхерамзаллин а чIагIо санна.


Юха а "паспортизаци" йолийна Нохчийчохь\nСоьлжа-ГIаларчу школашкахь дешархойн дай муьлхачу вирдера бу толлуш, информаци ю лахьош. Маршо Радионо 2016-чу шарахь яздира, меттигерчу бахархоша даредарца, Iедал кегийрхошна "оьздангаллин паспорташ" далар дIахьош ду, кегийнах ойланца, кхетамца зуьйчуха аьлла. Нохчийчуьрчу парламентан сайта тIехь а хаам баьржинера, тIейогIучу хенахь хIора 14 шарера 35 шаре ваьлла жимстаг, мехкан куьйгалхочун омраца оьздангаллин "паспортизацех" чекхвала декхаре ву аьлла. Оцу паспорташтIехь билгалдаьккхина хир ду муьлхачу къомах ву, стеган тайп-тукхам, доккху вирд.\nСоьлжа-ГIаларчу дешархойн дай-наноша "Кавказан узел" агенталле бинчу хаамашца, доьзалхойн дайн цIераш, иза муьлхачу вирдера ву а, церан телефонан лоьмар а йовзийта шайна аьлла, схьахаийтина цаьрга берийн хьехархоша.\nОршотдийнахь Whatsappехула аудихаам баржийна мила ву цахуучо, цо тIедожадо Кунта - Хьаьжин вирдехь болчу берийн дайх информаци схьакхачор. "Кавказан узел" хьостане бахархоша шаьш резацахилар къадийна. "Стенца йоьзна юкъаяьккхина и акци хууш дац суна. Ас стенна дуьйцуш ду, суо муьлхачу вирдера ву. ХIунда йоьху соьгара телефон? Со цара шайн куьйгакIел латто везаш ву? Вайн Iедалхойн кхи дан хIума дац моьтту суна, бахархойн хIун дина садуур дара-те бохуш санна хуьлу уьш", - аьлла, дийцина агенталле ИбрехIим цIе йолчу вахархочо.\nДешаран министраллехь а, Динан урхаллехь а яьржинчу информацех дош ца аьлла.\nУггар а махкахь лоруш болчу эвлияэх ву Кишин Кунта-Хьажа. 1864-чу шарахь Дечкен-баттахь оьрсийн паччахьан Iедалша махках ваьккхина ву иза.


Горчхан-наькъан Хасолта Бадруддин | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 19 / 07 / 2018 Время Московское: 5682 Человек (а) в сети\nГорчхан-наькъан Хасолта Бадруддин\n31.01.2015 06:36 Комментариев 1\nЙоазонхочун Горчхан-наькъан Бадруддина – 50 шу дизарга\nШколе деша ваг1аш волавеннав Бадруддин хьалхара литературни йоазонаш де. Юххьанца стихаш язъю цо. Цул т1ехьаг1а дувцараш язде а кепатоха а волалу из. Г1алг1ай литературе къахегарашта юкъе наьна меттала яздерех ва Бадруддин. Цунна дика хов из мотт. Эрсий мотт а дика ховш ва йоазанхо, цхьабакъда ший хьамсарча, сих летача, эздийча г1алг1ай меттала яздеш аттаг1а хет цунна.\nХ1аьта цунна из дика ховш хилара, цох цо беркате пайда эцаш хилара тешал да цо даь йоазонаш: стихаш, дувцараш, пъесаш.\nШий хана Нохч-Г1алг1ай Паччахьалкхен Университета г1алг1ай меттеи литератураи факультет а яьккха Пхьилекъонгий-Юртарча школе наьна мотт хьеха волалу Бадруддин. Цхьабакъда, массаза а йоазонхочун говзал ший керттера вахара 1алошо хилар сакхетамца ч1оаг1даьд цо къона волча хана денз. Йоазонца къахьегаш волчо терко е еза мехка юкъе долча дикан а гуча дувлача кхоачамбоацарий а. Массехк шу хьалха Г1алг1ай Мехкарча 1алам наха ва1ад яь д1адаьккха саг йодаяр вайцига геттара даьржача хана яздаьд цо «Аьттув бийхкача хана» яха ший дувцар. Из 1алаьмате говзача, ц1енача, хьаьнача г1алг1ай меттала даь йоазув да. Цу ханара болча кагирхой кхетам, къахьегама маькарло, гаргало ларх1ара куцаш, эздел, г1озал, къахетам, охцал говза хьахьокха карахдаьннад къонача йоазонхочун (цу хана ткъаь итт шу а даьннадацар Бадруддина).\nШе къахьегарг хилча денз творчески болх бе аьттув хургболча хиннав из. Цо редактор волаш къахьийгад «Г1алг1айче» газете, «Села1ад» берий журнале (х1анз а цу журнала воккхаг1вола редактор волаш къахьег цо).\nКарарча хана кепайоазон мах лаьг1беннаб.\nДукхаг1а терко ю электронни оалача дукханешка хоам бара средствашта. Цу даькъе аьлча г1алг1ай меттала долча художественни деша лоарх1ам теркамза ба. Дале а карарча хана г1алг1ай меттала деррига а арадувлаш да берий «Села1ад» ц1и йола журнал, «Литературни Г1алг1айче» яха литературни – художественни, юкъара-политическии журнал. Мелла в вай меттала долча йоазонашта кепает «Сердало» газете а.\nГорчханов Бадрудина хадданза ший йоазонаш д1адовзийтара къахьег царна кепатоха аьттув лохаш.\nИз соавтор ва массехк сборника «Дунеи дехар», «Баьца т1а тхир», «Хьамсари мукъамаш», эрсий меттала «И была весна», «Война длиною в жизнь». Къаьстта «Муг1арле», «Шолжа йисте», «Кагий пьесаш» яха книжкаш а арадаьннад автора.\n«Дон» яхача журнала оаг1онашка «Литературни газета» т1а эрсий меттала арейийннай цун произведенеш.\nГорчханов Бадруддина стахашта, пьесашта, дувцарашта иштта кепайийттай «Ленина никъ», «Сердало», «Г1алг1айче» газеташкеи, «Лоаман 1уйре» альманаха т1еи», «Маьтлоам», «Литературни Г1алг1айче» яхача журналаш т1еи. Г1алг1ай а эрсий а меттала шаьрра, говзалца язде хов цунна. Х1аьта берашта лаьрх1а стихаш, дувцараш цар уйла-нигат довзаш, з1амигабарий кхетама гарга хургйолча тайпара язду Бадруддина. Берашта язде атта доацалга ховш ма дий. Из ишта дале а цо хадданза къахьег керда произведенеш язъеш. Бакъда йоазонхочун «керттера книжка» оала йоазув х1анз а цо даьдац аьнна хет, литературни даькъе цо дика толамаш даьха дале а. Цудухьа теша лов Горчханов Бадруддина дукха а наха езаш йола а керда художественни произведенеш язъерг хиларах. Х1аьта йоазонхо духхьашха кхоллама наькъ т1а ваьннав 1982 шера, ший вурийтта шу даьлча. Цу шера 25 мае кепатехад цун «Шийла кхуврч» яхача хьалхарча дувцара. Цу хана денз яздарцара гаргало ч1оаг1а йолаш ва йоазонхо. Ханна къона волаш цо из кхоллама никъ караэцаро дагадохийтт «Хургдола хьазилг б1ена дийкад» яха г1алг1ай кица. Х1аьта йоазонхочун стихаш, дувцараш, пьесаш екаш хьахоз вай телевидене, радио, театрий сценаш т1а. Тахан шовзткъеи итт шу дуз Горчханов Хасолта Бадруддин ваь. «Сердало» газета редакце даькъала вувц хьо Бадруддин вахара ц1айца. Кхолламе боккха аьттув болаш, вахаре ираз долаш, дага доацача диках кхувш, дага доацача вонах воалаш вахалва хьо, дукхача шерашка. Хьо везарий дог-безам ма балба хьох, цавезарий ловр ма далда. Горчханов Бадруддина дола ер лоаца йоазув дерзадеш сона лов цун кердача стихаех ца1 йовзийта.\nСенна беза ер са къоалам!\nСенах латт са стихай муг1.\nДуккха пайданег1а - дуненна\nЛай к1ал даг1а моажа cyгl.\nГ1ода беннабоаб ер сона\nБукъ т1абалар - за1ап мо –\nСахьегийташ мерза къонал\nЙиш хиланзар б1аргаго.\nХ1анз а дезал кхаба г1ерташ\nКхухьаш волча хана йорт,\nСа я1ан т1а доакъалоно\nXIapa бийсан мухь т1аботт.\nТолаш дацар сона денна\nБалха ваьлла веча чу,\nПхьера параз д1а а денна,\nАк, йиш яц! Со т1авех укхо:\n«Къонах, тахан 1а фу даьд?\nДунен дезарашка ваьлла\nХьо ма ч1оаг1а веннав к1аьд.\nКаьхат, воше, хьабедолла,\nКъоалам хьабеболла 1а.\nХ1анз са г1улакхашка хьажа\nХьона хьат1акхаьчай ха.\nЕ дицдаьд 1а моцаг1 тийнна\nДувнаш Бешлоам бошо мо?»\nВ1алла к1орда ца деш, моцаг1\nДийцар дувцаш, витац цо.\npochemuchik Сб, 31/01/2015 - 10:23\nДаьл раьза хилва хьон! Вахар цхьаккхаза хиннадац атта, бакъда вай меттел 1а яздарах баркалла хьона, Бадруддин, хьа болх а, кхыбола йоазанхой болх а, т1ехьено лоарх1ам беш хургба, тахан ца бой-кхоана.Из кхетадеш нах дукха ба, цар из кхетам шоай дезалашта д1абаларг сатувс аз.\nИнспекторов ДПС задержали с поличным при получении взятки\n«Наказ Петра-I» или «откуда ноги растут у русизма»\nСейчас на сайте 0 пользователей и 5682 гостя.


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / «БЕКАЛАХЬ, НЕНАН МОТТ, ТАХНА»\nПрезентаци «Нена мотт.»\n«БЕКАЛАХЬ, НЕНАН МОТТ, ТАХНА,\nДУЬНЕНЕ МАШАРЕ КХОЙКХУШ\nЛАЬТТА ТIЕХЬ КЪИНХЬЕГАМ, НИЙСО,\nВОШАЛЛА, ИРС, МАШАР КХАЙКХОШ» (Азамова Марьям)\nДе дика дойла шун,марша а дог1ийла лераме хьехархой, хьомсара хьеши!\nХIокху дийнахь вай хьакъболу лерам бо ненан меттан, иза нохчийн халкъан уггаре мехала хазна хиларна а, къоман шатайпаналла ларъяран гIортор иза хиларна а.\nИслам :Раян хьун хаий,хьаша ца вог1у х1усам къен хуьллу?\nРаяна :Дера хаий,ткъа хьуна хаий,Ислам,вай ворх1е дас хьаша т1е муха лоцуш хила?\nИслам : Ой! Хаъ дер! Хьешан са мукъа доккхий ,мерза кхача а кечбой , цун юхаъ ваита дог доуьтуш т1е лоцуш хиллакх вай дайш\nРаяна :Иштта вай а доккхур дув ай хьешийн самукъа.\nИслам : Х1инц вайн хьелхьар гойтур ду дешархош 6 –чу классер\nВайн массеран а юкъара декхар ду ненан мотт кхиор, цуьнга безам кхоллар. Вайн юкъараллехь коьрта меттиг д1алоцуш хила а беза и. Дай-нанойн декхар ду бер аганахь долуш дуьйна ненан матте цуьнан лерам, безам кхоллар.\nНохчийн мотт ларбар, 1алашбар, кхиор, вешан истори хаар, цуьнан ларамбар т1ехь ду вайна.\nАренаш ,лаьмнаш вовшашца мел чомехь ду.\nСирла хиш , шовданаш мел чомехь ду .\nБуьйсанна бутт стиглахь цхьа башха богу .\nГонаха хезаш берг нена мотт бу\n1.Дешархо дуьйцур ду х1инца вайна ,вай нена маттахь лаьцна\n1.Вай нохчий ду.\nВеза Воккхачу Дала кхоьллина вай нохчий. Цо делла вайна нохчийн сибат.\nЦо елла вайна нохчийн амал.\nЦо делла вайна нохчийн г1иллакхаш. (Буцаева Макка)\n2.Цо белла вайна нохчийн мотт!\nХьо винчу, х1ара дерриг а Дуьне хьуна совг1атна деллачу,\nхьан цхьаъ бен йоцчу, кхин хила йиш йоцчу хьан НЕНАН МОТТ – х1ун\nхир ду цул деза, цул сийлахь, цул хьоме?( Авдуев Саид)\nНохчийн мотт вайн къоман аз ду,\nвайн къоман илли ду, вайн къоман назма ду. Шамаеа Айнет\nНенан маттал хаза а, сийлахь а хIума дан а дац, хила йиш а яц. Мел нуьцкъала , массо а агIор бийца таро йолуш бу вайн нохчийн мотт: (Азамова марьям)\nБуьйцучу маттаций олучу иллиций бен цхьа а х1ума дийца йиш яц вайн ,доцца аьлча ,цхьана а х1уманах лаьцна х1умма а ала а ,дийца а адамийн таро хир яцара ,буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча.\nХ1инц вайн Илли олу «Даймохк» Гайтукаева Элина\nМотт вайн ойланан а, кхетаман а,хьекъалан а ,дахаран а угара ца хилча йиш йоцу г1ирс бу .Иза хьекъалан а , ойланан а а хазна ю.\nХ1инца вайн гойтур ю 6 –чу классер дешархош забаре сценка\n« Зудайолу стаг-зудайоцуш стаг »\nИслам ! Вай массара а хазхетарца ладоьг1у алхазарийн эшаршка .\nХьуьнахь вайга олхазарш къастало церан аьзнаш ,эшаршца,амалца.\nДелахь а вайна дика ца хаа ц1еран ц1ерш.\nРаян адамин мотт бийца хууш хилчам ,цара вайгара бехкбохккур бара.\nВайгар бехк бахкхит меггар , цунделла вайшим вай хьоме хьехархошка хаттар луш ц1аьрга схьаюьцутур ю .\nИслам вайшим оьрси маттахь эр ду хьехархочо нохчийн маттахь схьаала еза олхазарийн ц1ерш\nУдод – х1уттут\nЛасточка – ч1ег1ардиг\nСоловей - зарзар\nГолубь - кхокха\nЯстреб - г1ирг1а\nОрёл - аьрзу\nСкворец - алкханч\nДрозд - шоршал\nПчелоед – ж1аьлик1ур\nРаян хьон хьаи цхьа илли ?\nРаяна дер хьаъ Ислам сунн илли ,сом угга ю аьлл артист ма юй .\nЙист йоцу х1орд санна .Бу хьуна шорта .Ша хууш волчунна вайн нохчийн мотт\nХ1инц вайн Илли олу Расуева Раянас. «Дуьне ма доккха ду»\nНенан мотт г1иллакхе ,оьзда бу.Доттаг1че буьйцуш.Мостаг1е вистхуьлуш ду и ира герз .Хьомечу езаре .Безам ахь буьйцуш .Бека и ,шех хуьлий .Хьан деган мерз!\nЗабаре ценка « Хьусумненан т1е ялин зуда а » марнани » 7 «Б»\nНенан мотт хаахь.Дозалла до ас.Даггара и безахь .Ас хастам бо .Цунах мА херлолиш .Доттаг1и ,варийлиш.Ненан мотт хьайн бацахь.Байлахь вай дуй хаалиш!\nНенан маттахь лаьцна байтш йошу вайн дешархош\n1. Сайн ненан дагна к1ел\nБуьйлира нохчийн мотт\nСин т1амарх сан.\nЦу маттахь дуьххьара\nДен назма хезча,\nЕш йолу ойла.\nИ ойла мел хеза\nХир бу вайн мотт.\nВуьссур вац дуьненахь\nЦхьа а вайн байлахь.\nЦу маттахь мел олу:\n« Нана, Даймохк»\n2. Цу маттахь бералло\nХьоьсту шен тайниг.\nЦо дагахь латтайо\nЦу хазчу эшаран\nМукъам а тайна,\nДекош ю Нохчийчоь\nМатто вай 1амадо\n1амадо биц ца бан\n1амадо бохург дан\nСийлахьчу Дала… Эдиева Серижа\n«Ненан мотт», язло сан ц1ийца,\nНенан мотт бека сан сица,\nСан бакъо ю иза бийца,\nСан бакъо ю цунах дийца.\nАмма яц бакъо и хийца!\nНенан мотт шайца,\nИ бийца йиш йоцуш,\nИ бийца стаг воцуш, Каримова Хава\nДоттагIчуьнга – мерза,\nМостагIчуьнга – буьрса,\nМаслаIатана – кIеда,\nТкъа хьомечу езаре\nбезам ахь буьйцуш\nбека и шех хуьлий\nхьан деган мерз Шамаева Айнет\nХьоьца ду жовх1арш,\nМеттан куц толо,\nБу хьоьца лаца мукъ,\nВелларг а тергалван,\nДу хьоьца марчо,\nМуьлххачу т1ег1ан т1ехь\nХилла хьо маршо.\nНохчийн мотт! Ненан мотт!-\nЛам чуьра татол.\nХьан лар ю к1орга 1ин –\nХьо бен бац сан аг1о –\nСан куьйга аьтто,\nДог дуззуш сан кийрахь\nНохчалла латто… Байтарханов Мохьмад\nХьелхьар «Шовдан йистехь» гойту 5 классер дешархош\nИслам Кавказан лаьмнашкахь .Иллешка баьлла .\nВайн дегнаш г1иттадеш .Нохчийн мотт бу .\nХ1инц «Нана » илли олу вайна Чимиева Иманс\nСценка «Гочдархо» 6-чу классера дешархой.\nДуьненахь меттанаш дуккха а ду. Царна юкъахь хьалдолуш хиларца шен меттиг дIалоцуш бу вайн нохчийн мотт а. Ненан мотт ца безачунна шен къам а, мохк а безар бац. Цуьнан сий ца лардечо ненан сий а лардийр дац.\nАмма кхетам кIеззиг болчу адамийн ницкъ ца кхочу цуьнан мах хадо. Цара Iамо а, бийца а хала хиларна тIетоьтту шайн ледарло.\nЛераме хьехархой! Хьомсара дешархой!\nКху тIехь Нохчийн меттан мероприятии «Бекалахь, Ненан мотт!» цIе йолу цхьаьнакхетар чекхдолу.\nДала ненан мотт безарна тIехь чIагIдойла вай! ГIиллакхе, оьзда и бийца кIорда ма дойла цхьанне а нохчочунна!\nТхуна лаьа шу ирсе, могаш-маьрша дехийла, беркатца, ненан матте болчу йистйоцчу безамца дахар хуьлда шун! Ладог1арна баркалла. 1одика йойла шун!\nНомер материала: ДВ-273397\nУчебное занятие по праву на тему "Правовые основы семьи и брака" для студентов 1 курса СПО, школьников 10-11 класса


Культура дегIаяр — Сердало\nЕрригача Россе культуран болхлочун ди дездера Iадат доладенна сов дукха ха яц. 2007 шера Россе паччахьа Путин Владимира кулг яздир «Культуран болхлочун ди» яхача, №1111 йолча амара. Из ди дездеш да хIара шера март бетта 25 дийнахьа.\nУкх деношка, из ди белгалдоаккхаш доккха цIай дIадихьар Наьсарен Культура цIагIа ГIалгIайчен Культурахи, архива гIулакхахи йолча министерствос. Укхаза шоай болхлошта а, новкъосташта а, хьаьшашта а лаьрхIа доккха тай-толакх кийчдаьдар министерства викалаша. Цул совгIа, «ГIалгIайчен Культураи архива гIулакхаи тIехьа толамаш дахарах», аьнна кхайкаяьча преме чаккхе а йир вIашагIкхетаре.\nКультураи искусстваи даькъе тайп-тайпара толамаш доахача наха лаьрхIа преми чIоагIъяьяр 2017 шера. Укхаза белга къоастабаьраш ба культура даькъе ГIалгIай мохк дегIабоалабаьраши, вай культура дерригача дунен тIа дIайовзийтараши. Укх шера ГIалгIайчен Культурахи архива гIулакхахи йолча министерствой 25 даларца из преми нийсъелар а ший лоархIам болаш да. Март бетта 25 дийнахьа ца а хулаш цIай кIезига тIехьадалар дувзаденна да Кемерове хинна хатар бахьан долаш.\nШоашта лаьрхIача цIайга баьхкача наха бIаргтоха а цар сакъердадалийта а кийчья «2017 шера тIехдикагIа дола вIашагIкхетараш», аьнна йоккха выставка яр.\nУкхаза баьхка бар, ГIалгIайчен Мехкда Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бек, Халкъа гуллама тхьамада Йовлой Султанхьамида Заьлмах, правительства, министерствай, юкъара болх лелаберий викалаш, иллиалархой, иштта культураца дакъа бараш а цунца чам бараш а.\nЭггар хьалха дош оалаш гулбеннарашта хьалхашка йистхилар Баматгире Юнус-Бек. Массабараш цу цIайца шолха даькъалабувцаш, культура даькъе наьха кхетам лакхбар лерхIаме хIама да аьлар Мехкдас. «Культура гIулакх чIоагIа лерхIам болаш да, доххьал салоIама даькъе нах вIашагIбеттарал совгIа, кхувш боагIарашка мехка гIончал кхетадайтара а, халкъашта юкъера барт-безам чIоагIбара а. Къаьстта культураи искусстваи декхар да заманга хьежжа кхувшбоагIарашта шоай вахара нийса никъ хьалахийтара тIехьа, бIорахочун декхар кхетадайтара тIехьа гIо дар. Цудухьа, вай культура дегIаяра тIехьа низ а кечал а кхо ца деш къахьегаш болх дIахьош да вай, культура гIишлош хьалъерца, — аьнна белгалдир Мехкдас.\nЦо кердадаьккхар, вай мехка культура даькъе хьалъяь а хьалъеш а латтача гIишлоех лаьца.\n«Ер шу чакхдаллалца кхы а бархI культура цIа хьаделларгда вай мехкарча юрташка Iаьлий-Юрта, Долакха-Юрта, БурокIалха, Йоккхача Ачалкхе, Аки-Юрта, Оалкама, АрштIе. Из доацаш, паччахьа Путин Владимира амарца, ахча хьахьожадара тIехьа дIахьош болх ба кхы а 6 гIишло хьалъергйолаш. Цу чу йоагIа ГIалгIайчен мохктохкара музей, Культура цIа, Эрсий драматически театр, Къаман библиотека, Паччахьалкхен филармони, Паччахьалкхен искусства колледж», — аьлар Баматгире Юнус-Бека.\nИштта Мехкдас хьоахадир укх 25 шера Культура министерсвос дIабихьача балха хьаькъе. «Халкъан кхоллам, литература, къаьнара хьайоагIаш Iадатийи гIулакхийи лард я. Царех хIарадар ший тайпара къоастаде Iилма эш. Нахаца дог дийла хилар, хьаьша тIаэцар, воккхагIвар лархIар, гонахьарчар сий дар – уж да-кх вай къаман керттера гIулакхаш», — аьнна белгалдирца, Культурахи архива гIулакхахи йолча министерство масса викалашта баркал аьлар Мехкдас Евкуранаькъан Юнус-Бека.\nДIахо кхы а нах йистхулаш дIадихьар вIашагIкхетар. Гулбеннарий дог гIоздаккхарца салоIамбеш ашараш лийкхар мехка цIихезача иллиалархоша. Цу юкъе гIолла дIадихьар 16 наминацех хьалхаваьннача 16 сага луш дола совгIаташ дIадекъара дакъа. Белгалде деза, верригаш а преме конкурсе дакъалоацаш хиннараш 58 саг хинналга.\nХьалхара моттигаш йоахаш белгалбайначарна кийчдаь дагалоацама совгIаташ дар, доххьал цар яьккхача номенацех доагIаш кийчдаь. Цул совгIа, ГIалгIайчен Культурахи архива гIулакхахи йолча министерствос ахча даларца а белгалбир хьалхабайнараш.\nВIашагIкхетар чакхдоаллаш Культура министра ГIазданаькъан Марета баркал аьлар, из цIай вIаштIехьадоаккхаш цу юкъе дакъа мел лаьцарашта а, цига дIа мел баьхкачарна а. Цо белгалдир, деррига вIаштIехьа мел даьннар халкъа къахьегамца да, аьнна. «Шо да тIех лерхIаме дараш. Оаша яха ют оашош кхеберий сийдола цIараш. Аз доккха баркал оал шоана вай мехка а йоккхача паччахьалкхен а культура дегIайоалаяра даькъе оаша къахьегарах», — аьлар Культура министра.\n← Оалхазарашца къахетаме хилар\nШи на́на →\nМала я хой-те шоана Мàли?


admin – Урок 95\nДайн хаза гIиллакхаш лело, хьо, Iамалахь, Дех-ненах дог кхеташ хила а, хьо, хьажалахь, Уггаре коьртаниг церан сий айъалахь, Цаьрца бен самукъа кхин доций, хаалахь. Даймехкан сий лардар хьайн декхар хеташ,...\nНохчийн боьршачу наха коьрта туьллуш лело куй масех тайпана хилла\nНохчийн боьршачу наха коьрта туьллуш лело куй масех тайпана хилла: холхазан куй вуонехь, диканехь туьллуш лелош берг; кхакханан болх беш я кертахь, вогIуш-воьдуш лелош; бIегIаган куй аьхка мангал хьокхуш я...\nМахмаев Махьмудан Жамалди\nМахмаев Махьмудан Жамалди - вина 1939-чу шеран 14-чу мартехь хьехархочун Махьмудан доьзалехь Соьлжа-ГIалина гена йоццуш Органан йийстехь лаьттачу БердакIелахь. 1958-чу шарахь Грозненски районан «Заветы Ильича» цIе йолчу газетан корреспондент вахийтина...\nОьрсаша «Ласточка» олу чIегIардигах. Букъ Iаьржа-сийна бу цуьнан. Хандарга тIехула пурх шуьйра, Iаьржа моха ю цуьнан. Хьаж а, лаг а мекханан басахь ал ду. ЦIоганаш шалгу - ши мас еха...\nХажаева Шомстин Ровзан\nХажаева Шомстин Ровзан йина 1960 - чу шеран 31-чу мартехь Нохч-Г1алг1айн Автономни Республикин Шелан к1оштан Курчалойн эвлахь, боккхачу доьзалехь. Дешна Курчалойн юккъера N1 йолчу школехь.1976-чу шарахь кхиамца чекхйоккху Курчалойн эвлара...\nЯхъяев Мохьмадан Леча\nЯхъяев Мохьмадан Леча вина октябрь беттан 1 дийнахь 1952-чу шарахь Семипалатинск-гIалахь Касахстанехь махкахбаьккхинчу нохчийн доьзалехь. Даймахка цIавирзинчул тIаьхьа деша вахна ГихтIарчу юккъерчу школе. Школехь дешначул тIаьхьа цо чекхъяьккхина Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан...\nКанаев Ромазанан Румиса\nКанаев Ромазанан Румиса - Хьалха-Мартан № 5 йолчу юккъерчу юкъарадешаран школан нохчийн меттан а, литературин а хьехархо. Иза йина 14 августехь 1963–чу шарахь, Хьалха-Мартан тIехь.1971-чу шарахь деша яхана Хьалха-мартан №3...\nШотойн Аьстамар бохуш дика к1ант хилла. Наха, доьналла долуш майра ву, олуш хилла цунах. Дукха ч1ог1а оьзда, г1иллакхе хилла иза.Хьалха заманчохь жимачу зудчо дуьхьала вог1уш къонах стаг хилча, шен карара...\nМулугова Айна Мутушовна\nМулугова Айна Мутушовна - БелгIатойн-Эвлара №2 йолчу школехь лакхарчу классашкахь нохчийн меттан а, литературин хьехархо.1978-чу шарахь БелгIатарчу юккъерчу школин хьалхарчу классе яхна Айнаъ. 1989-чу шарахь 11 класс чекхъяьккхина.1990-чу шарахь Л.Н.Толстойн...


Аниматор Шамилов Сахьаб\nАниматоро Шамилов Сахьаба дуьйцу, нохчийн маттахь ша мультфилмаш стенна йоху.\nДуьххьара итт шо хьалха волавелира фотограф а, художник а волу Гуьмсера Шамилов Сахьаб анимаци караерзо. ХIетахь тоъал хаарш а, ахча а ца тоьира корматалла йолчу Сахьабна, кхачам боллуш болх бан. "Дадин Берзалой" мультфильм кхолла шераш ийшира цунна. "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте жимчу стага дийцира, ша дуьххьара нохчийн маттахь арахецначу мультфильмех.\n- Сахьаб, дуьххьара стенна тIера доладелла хIара дерриг а? Мультфильмаш яха хIунда волавелла хьо?\n- Нохчийн матте гочйина мультфильме со жима волуш хьаьжча, цхьа сингаттаме ойла хьоьвзира сан коьрте. ХIетахь суна и вайн мультфильм ю моьттинера. ТIаьхьа кхийтира со, кхечу маттера вайн матте ерзийна, цхьа тIеххулара бина болх и хиллийла.\nЦхьанна а вас ян а ца лаьа суна. Хьажахьа, оьрсаша шайн берашна хаза, кхачаме мультфильмаш йоху, ткъа вайн хIуммаъ ян а яц аьлла, ойланашка велира со. Оцу ойлано иркарахIоттийра-кх со. Анимацин роликаш кхолларан технологин процесс муха ю-те бохуш, кхечу пачхьалкхаша а, оьрсаша а йохучу мультфильмашка хьоьжура со. Цаьрга а хьоьжуш, Iемира со сурташ дахка: цкъа кехат тIехь, тIаккха компьютер тIехь а.\nИтт шо хьалха дуьххьара сайга хIун дало хьаьжира со. Бакъду, хIетахь хаарш ледара дара сан, зеделларг а дацара. Амма сурташ даха боккха лаам хиларо, Iамийра суна дуккха а оьшург. Сайн ледарчу ингалсан маттаца, цара мультфильмаш муха йоху гойтучу роликашка хьоьжура со, хIунда аьлча, оьрсийн сегментехь кIезиг хуьлура уьш.\n2014-чу шеран чакхенехь "Адам" цIе йолчу мультфильм тIехь болх бина велира со. "ТIаьххьарлера обарг" олу мультфильм дакъошкахь ю сан. Вайн къоман турпалхой бовзуьйту ас берашна цу мультфильмехь.\n2015-чу шеран Охан-баттахь арахийцира ас, гоьяьллачу нохчийн яздархочун Петирова ПетIаматан дийцар тIехь яьккхина "Сан куьг дакъалур даций" цIе йолу мультфильм. Иштта цхьацца гIулч а йоккхуш, говзалла караерзо волавелира со. Делахь а, хьажархо а ву со, сайн балхах воккхавуьйш велахь а. Мультфильмаш кхуллучу заманчохь, сайн лаамаш кхочушбо ас.\n- ГIоьнчаш бан а буй хьан? Ахчанца накъосталла хьан до хьуна?\n- Йоллу техникан агIо – суьрташ дахкар, монтаж яр, музыка тIейиллар, аьзнаш хазор - и дерриге а аса айса до. Амма доккха гIо хуьлу суна - сан йишин, вешин берашкара а, лулахойн берашкара а. Сан коьрта турплахоша церан аьзнашца къамелаш ма до. Спонсорш бац сан. Делахь а, сайн YouTube-каналехь билгалъяьккхина ас банкан картан номер, нагахь гIо лаца лаам болуш цхьаъ велахь а, аьлла.\n- "Дадин Берзалой" мультфильм стенах лаьцна ю хьан?\n- Дикаллех. Къамелаш кIезиг а деш, шаьш дечу гIуллакхашца дикаллин амалш гойту сан турпалхоша. Вайн исторех дийцина ца Iаш, цаьргахула ас йовзуьйту вайн синбахамалла, вайн ламасташ, гIиллакхаш. Воккхачуьнга ларам хила безар, лулахошца мерза хила везар а гойту. Сан турпалхой шаьш а галбовлу дахарехь, амма нисбала некъаш карадо царна.\nДиалогех бераш дика кхеташ хилийтархьама, цаьрга шайга гIо доьху ас. Масала, кехат тIехь гайтал суна шайн гонахара дуьне олу ас - цIенош, машенаш, дитташ. Церан суьрташ мультфильмашка доху ас. Шайна гучух тешаш хила деза бераш.\n- Мичара юьйлу хьуна идейш?\n- Гондахьа ма ю уьш. Хьуна эшначу хенахь, коьрте оьху-кх уьш, Делан къинхетамца. Ас сайна тIе дукха ца лоцу, сайн ницкъ тоъал дерг бен. Еккъа энтузиазм тIехь болх беш ма ву со.\n- Къаьсттина хIун халонаш Iиттало хьох, ахь болх бечу заманчохь?\n- Проблемаш хIуьтту маттаца доьзна, хIунда аьлча, нохчийн маттахь дукха ма ю диалекташ. Цундела цхьа нейтрале варианташ тIехь саца дезаш хуьлу. Проблемаш ишта-м дуккха а ю. Амма сайн къоман културан, меттан, дахаран цхьа дакъа хила лааам боккха бу сан.\nДуккха а хеттарш до соьга наха, амма уггар а суна осал хетарг ду: "Хьо бер-м дац, стенна леладо ахь и хIуманаш?" Сан жоп ишта ду оцу хаттарна: "Берийн дуьхьа къахьега безаш ма бу баккхийнаш!"\n- Хьовсархоша муха тIеоьцу хьо?\n- РогIерчу мультфильме шаьш хьоьвсинчул тIаьхьа, оцу бераша дайшкахула, наношкахула шайна хетарг схьахазадо суна. Бераша массо а хIуман терго ма йо. Масала, мультфильман цхьана декъехь коьртачу турпалхочун йишас тIергIа пазаташ йинера шен вешина, иза шел ца валийта. Ткъа шолгIачу декъехь оцу вашас шен хIусамехь чоь ца елира йишина. ТIаккха бераша хоьтту соьга, "цо тоххара тIергIа пазаташ ма йира цунна, вашас йиша хIинца чу хIунда ца йитира" бохуш. Сагатдо цара шайн турпалхошна.\n- Нохчийн кхиболчу аниматоршца юкъаметтигаш лелайой ахь?\n- Халахеташ делахь а, суна-м ца хаьа, уьш буй а. Суна хезна дац царех, бакъдерг дийцича. Амма вайн къомах уьш кеста гучубевр бу аьлла хеташ-м ву со. Цхьа наггахь анимацица интерес ерш дагабуьйлу соьца. И дика ма ду. Сайн хааршца доккхачу хазахетарца дакъадо ас цаьрца. Анимацига интерес хан мел йолу кхуьур ю аьлла, тешна ву со. Нахана пайден а, оьшург а леха ма деза вай. Тхо дукха мел хуьлу а, дика ма ду.\nСо кхоьрург хIун ду, цхьа цхьа кеп ма ю лелош, хьовсархошна иза сиха кIордорна кхоьру со. Цундела муьлххачу а сферехь конкуренци оьшу, керла идейш оьшу.\n- ТIейогIучу ханна хIун Iалашонаш ю хьан?\n- "Дадин Берзалой" мультфильм тIехь кхи дIа болх дIахьур бу ас. Кеста рогIера сери араер ю цуьнан. Керлачу проектийн масех идейш ю сан коьртехь, дагахь долчух дуьйцуш ма ца хуьлу. "Дади Берзалой" мультфильмца цхьана арахеца кечъеш кхи цхьа мультфильм а ю сан. 5-гIа шо ду ас цу тIехь къахоьгу.\nКхи а маса болх бан йиш а хир яра, делахь а, сайн таронашка хьаьжжина дIагIерта со. Палс мел бу бен ког хоьцийла дац, хIетте а, сайн ма -хуьллу дIагIертар-м ву со.


Тулунбек-ханум — Википеди\nДешийн ордан регент\nБулак хан волуш\nТулунбе́к-хану́м (? — 1386, Сарай-Берке) — Дешийн Ордан ханан Бердибекан йоӀ, иттэзархочун а, беклярбекан а Мамайн зуда, 1370—1372 шерашкахь Мухьаммад Булак хан волуш Дешийн Ордан регент (773 шо), 1380 шарахь дуьйна Тохтамыш ханан зуда.\nТулунбек хилла Мамайн йоккхаха йолу зуда, цуьнан да Ӏаршан когаметта волуш дуьйна. И зуда бахьнехь Мамайн статус, чингизгӀарах воцушехь, хаъал айаелира, цунна елира титулом «гурген» — ханан нуц. Шеко йоццуш, Бердибекан а, Мамайн а гергарло, и заахало бахьнехь, Бердибек Ӏедале веача тӀаьххьарчун кхечира хьалхара министран — беклярбекан дарж, чингизгӀарах воцучунна дала йиш йолу уггаре лакхарниг.\nБердибек веллачул тӀаьхьа, Ӏедал къуьйсучу ирчу хьолехь, гуттаренна Сарайхь хийцалуш ханаш болуш, Мамай йоккха авторитет яьккхира, Батун тайпана законера урхалчийн гӀортийла хилла, Ӏарш ларъеш Джучин кхечу берийн тӀаьхьенех. Амма шен схьаваларо таро ца лора цунна ханан Ӏарш дӀалаца, Мамай гӀиртира цига вогӀу чингизгӀарах стаг харжа, чӀогӀа онда а воцуш, ша цуьнан Ӏедалехь хӀуъа а дан ло министр хилархьама. 1370 шарахь хӀоьттира иштта хьал, Мамайга Сарай дӀалацалора, амма хан ӀабдуллахӀ велира, Мамайна ца карийра оьшу стаг. ТӀаккха Мамай цкъан а ца хилларг дира, хан кхайкхийра шен зуда, цуьнан схьаялар шеконехь дацара, иза яра Бердибек ханан йоӀ, Бату тайпанара чингизгӀеран геннах схьаялар долуш. Цуо урхалла дира Сарайхь 1370—1372 шерашкахь. Иза къобал йина ца Ӏийра коьрта шахьрехь, амма къобал йира Тагайс, эмир Мохшис, хӀунда аьлча, цуо арахоьцура Тулунбекан цӀарах ахча. Цуьнца цхьаьна и хӀоттор кхетадора цхьаьна хенан долуш санна, Мамай кхин дӀа а лоьхуш вара шена хан, цуьнан ойла сецира бархӀ шо долчу Мухьаммад Булакан ӀабдуллахӀ-ханан кӀантан тӀаьхь. Мухьаммад Булак хан хилар кхайкхийра 1371—1372 шераш декъалучахь. Ткъа Тулунбек хилира регент жима хан волчохь.\n1380 шарахь Калкан тӀиерачу тӀамехь Мамай иэшначул тӀаьхьа, беклярбек ведира ГӀирме, цигахь вийра, ткъа цуьнан хьарам (зударий а, цуо доладеш болу Батун цӀийнаха зударий а) кхечира Тохтамышан. Сарайн сийдолчу нахана хьалха шен сий айа, Тохтамыша ялийра Тулунбек-ханум, Бердибек ханан йоӀ, Мамайх йисна жеро.\n1386 шарахь Тохтамышан дуьхьала ямарта барт бира, цунах лаьцна хаамаш кӀезиг бисина. Хууш ду, хана шен зуда Тулунбек йиерах. Оцу шарахь арахийцира ахча, Бердибек ханан цӀе а йолуш. Тарло, Тохтамышан дуьхьала барт бина хила, Ӏалашо иза хийца Батун тӀаьхьенца, цуьнан декъашхой хила тарлора Мамайгахьара берш, коьртехь цунах йисина Тулунбек йолуш. Оцу бартан цхьаболу декъашхой коьртехь мангытан эмир Идигу волуш бевдира Мавераннахре, эмир АстагӀа Тимар волчу, ткъа иза хазахетарца тӀеиэца волавелира (хьалха цуо гӀолоцура Тохтамышан) Тохтамыш-ханан реза боцу ордан мухажираш.\nМонголийн пачхьалкхийн зударий-урхалчаш\nМонголийн импери (1206 — 1368)\nДжучин улус (1224 — 1483)\nБоракчин • Тайдула • Тулунбек-Ханум\nЧагатайн улус (1222 — 1340-гӀа)\nХулагун улус (1256 — 1335)\nИмпери Юань (1271 — 1368)\nКъилбаседа Юань (1368 — 1691)\nДжунгаран ханалла (1635 — 1755)\nГӀалмакхойн ханалла (1633 — 1771)\nБогдо-ханан Монголи (1911 — 1924)\nМонголийн Халкъан Республика (1924 — 1992)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Тулунбек-ханум&oldid=4852280»\nБинарш в XIV веке\nБелларш 1386 шарахь\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 25 март, 09:05.


Нохчийн мотт талларан Iилманехь, нохчийн маттахь литературехь къахьоьгучарна бен кхоччуш мах хадалур бац А.Г. Мациевн «Нохчийн-оьрсийн словарь» дошаман. ХIинцалерчу нохчийн меттан тайп-тайпанчу декъехула хIиттийначу дукхахйолчу дошамийн бухе йиллина ю А.Г. Мациевн «Нохчийн-оьрсийн словарь». Нохчийн меттан грамматикин хьокъехь, наггахь бен болх бац, А.Г. Мациевн дошамна тIе ца тевжаш, язбина. Нохчийн мотт толлучу Iилманчийн а, нохчийн литературехь болхбечу говзанчийн а, иштта йоза оьрсийн маттера нохчийн матте я юханехьадоккхучу гочдархойн а, газеташкаххьий, журналашкаххьий а, нохчийн меттан ТВ – программийн редакторийн а, корректорийн а, «дагаволу книга» а хилла лаьтта А.Г. Мациевн «Нохчийн-оьрсийн словарь» – куьг кхочучохь иза ца нисъелча, цкъацкъа болх а соцуш. НР-н IА-н пайдаэцаран семиотикин декъо доккха совгIат дина нохчийн мотт толлуш а, нохчийн маттахь яздечу а нахана – цо А.Г. Мациевс бинчу белхан бух тIехь кхоьллина «Дикдошам» , офлайн-программа а йина – GoldenDict. А.Г. Мациевн дошаман мехалчех ду нохчийн меттан грамматически а, лексически а омонимашна веб-программа шайна хIиттийна статьяш хилар, уьш йовза а, талла а аьтто беш, Дошаман чаккхенехь ю словарца цхьаьна ялийна географически цIерш а, нохчийн меттан грамматикин йоцца очерк а.\nДелахь а уггар мехалчех дерг, тхуна хетарехь, нохчийн меттан ширделла дешнаш дошамна юкъадалор ду. Хьанна хаьа, А. Мациевс уьш дошамна юкъа далийна ца хиллехь, царах тахана халкъан иэсехь мел дисина хир дара, ала?!\n1илманан болх хьакъ бу, А.Г. Мациевн «Нохчийн-оьрсийн словарь» дошаман, мехалла а, нохчийн меттан Iилманехь цо дIалоцу меттиг къасто а. Амма цу дошаман шен кхачамбацарш ду. Царах уггаре а ладамениг дуккха а дешнаш дошамехь цахилар. Дика хир дара, дошамехь долу дешнаш юкъадахийтина, зорбанехь юхаараяьккхича.\nИштта НР-н IА-н меттан а, литературин а декъан проект кхочушъеш, болх беш ву фил.I.к. Вагапов Iарби: А.Мациевс юкъадалоза долу нохчийн меттан дешнаш дошамна юкъа а далош, вайн маттахь ца лела оьрсийн маттера а, оьрсийн маттехула а тIеэцна терминаш юкъара йохуш, грамматически агIонхьара дуккха шоръеш, и.кх.дI а.\nНохчийн меттан кесталлин дошам хIотто Iалашонца цунна дошалг (словник) кечьеш, «Таллам», «Орга», «СтелаӀад» – журналийн; «Даймохк», «Исламан зӀаьнарш» – газетийн а агӀонаш тӀехь зорбане арадийлинчу йозанан цхьа миллион дашах вовшахтоьхначу текстана юкъара цIердешнийн выборка еш [1, с. 68], билгалдевлира дуккха а Мациевн «Нохчийн-оьрсийн словарь» дошамна юкъахь доцу нохчийн шира дешнаш а, иштта вайзаманахь кхолладелла керла дешнаш а, хIиттийна кальканаш а, кхечу маттера тIеэцна терминаш а. Царах цхьадерш Байсултанов Дауда шайн уьйрашца къастийна ша хIоттийнчу дошамехь . Ткъа кху статьяхь вайн Iалашо ю: кесталлин дошамана выборка еш хаьржинчу дешан кепашна юкъара А. Мациевс а, Д. Байсултановс а шайн белхашкахь юкъадалоза дисина цIердешнаш билгалдаха, нохчийн авторша и дешнаш далийна литературин хьостанаш а йовзуьйтуш. Царах цхьадолу дешнаш нохчийн меттан ширачарах, диалектизмех ду, ткъа дукхахдерш керла кхоьллина ду. Хууш ма-хиллара, цIердешнийн кхолладаларан некъаш, шайн грамматически д1ах1оттаме хьаьжжина, тайп-тайпана хуьлу. ХIинцалерчу нохчийн маттахь цIердешнаш кхолладалар х1окху некъашца ду:\n1. Морфологически некъ: суффиксийн гIоьнца керла дешнаш кхолладалар;\n2. Морфолого-синтаксически некъаца (лардаш цхьаьнакхетарца) керла дешнаш кхолладалар;\n3. Лексико-семантически некъ (маьIна хийцадаларца);\n4. Фонетически некъ (тайп-тайпана фонетически хийцамаш хилар бахьана долуш, цIердешнийн кхолладалар) [7. с. 310]\nНохчийн меттан дошкхолладар толлуш, цуьнан башхалла йовзуьйту шайн монографешкахь К. Чокаевс [9.] а, А. Халидовс  а. Доккха дакъа ду керла дешнаш кхолладаларан некъаш къасторна лерина А. Тимаевс, А. Халидовс, М. Овхадовс язбинчу мехалчу 1илманан балхана юкъахь [3, С. 340-833].\nИштта хӀокху статьяхь вайн Iалашо ю: А. Мациевс а, Д. Байсултановс а къастоза дисина дешнаш масех тобане декъа, шайн кхолладаларан некъашка хьаьжжина, нохчийн шира дешнаш я диалектизмаш шаьш-шаьш къаьстош.\nНохчийн меттан керла цIердешнаш кхолладаларехь доккха дакъа дIалоцу суффиксаша. Царах уггар алссам лелориг дегIаза цIерш кхуллу суффикс – лла ю:\nЛитературоведенехь аллитераци олу цуьнах (звукопись-аьзналла).\n(АБУБАКАРОВА Пет1мат «Абу Исмаиловн кхоллараллах дош»);\nЦунах байтамалла хилла, хьоьжуш лаьтташ долу тхо а дигира цIеххьана тIаьхьашха тIебаьхкинчу салташа чеха а деш.\n(Ибаев Руслан «ЦIа кхечирий хьо?»);\nНаха шайн цхьацца бахамаллин гIуллакхашна дезарш деш, бохийна дIабаьккхина, I978 шарахь дуьйна, аьлла ма-хиллара, и боцуш бу.\n(Чокаев Кати «Вайн махкара гунаш а, баьрзнаш а, церан цIерш а»);\nШен хазаллин гIарпаллица синошна сатийсам баларна, бозбуунчаллин бехк тIебуьллий, эрда тIехь чалтанчо корта боккхучу йоьIан санна боца кхоллам бу кхузахь гуьйренан... (Элдин Микаил «Орам хадийна синтар»);\nСоьлжа-ГIалахь масех де хьалха дIаяьхьира предпринимательство кхиорна лерина россин-туркойн гIуллакхаллин форум.\n(Р. Рамзанов «Даймохк» газета тIера);\nИштта даималлин бIаьсте яра-кх оцу бIаьргаш чохь.\n(Хаджимурадов Вахит «Малижа»);\nАмма Махьмас жима волуш дуьйна десте дагна тIе ца юьтура, иза шеца дика хилар а, шен ларам бан а декхараллехь йолуш санна, цунах терра, кхиберш – массо а. (Абдулкадыров Адам «ГIелонан моьнаш»);\nХьайн амалш а, хьайн лелар а нисдар-тодар хиллехь, вуониг хьоьхучу хьайн сина тIехь толам баккхар хиллехь, ма декъалалла ю-кх хьуна, тIаккха юха а ма декъалалла ю-кх хьуна!.. («Исламан зIаьнарш» газета тIера);\nЭвлайисте ваьлчахьана а ишттачу ойланийн йийсараллех вала лууш, ша дан юьхьарлаьцначунна ойла тIеяхийта гIертара Шарип.\n(Саралиева Табарак «Къахьштун синтар»);\nЧолхе выборка нисло «са» «дика», латта» иштта дуккха кхидолчу дешнийн омонимийн кесталла къастош а. (Абдулкадыров Адам «Нохчийн меттан кесталлин дошам: хIотторан Iалашо а, некъаш а»);\nЦуьнан коьрта декхарш доьзна дара кема хIаваэ даккхарехь кхерамазалла латторца.(Р. Рамзанов «Даймохк» газета тIера);\n– Сан майрас аллера-кх, – такхош, гIийлачу озаца элира йоIа. – Майрас аллер… Майро аллер… Маро аллер… – цаяшаре, къепалла йохош, массо а кепара дагардира Хьаьнипата...\n(Джунаидов Аюб «Амма… догIа ца деара…»);\nКъепазалла хIоьттинчохь виъ стаг кхелхина, ткъа сов стаг лазийна.\n(С. Муртазаев «Даймохк» газета тIера);\nАмма цуьнан ницкъ кхаьчна, нохчийн халкъо сийлахь мел лерина долу гIиллакхаш, амалш – собар, майралла, доьналла, оьздангалла, къинхетамалла – оцу цхьана турпалхочуьнгахь дуьззина гайта.\n(Х.Х. Бурчаев, Р.Х. Бурчаев «Айдамиров Абузаран кхоллараллин мехалла»);\nАмма цо: « нана йолчу ваханера со…», – цхьа шатайпачу мукъамца, кIедаллица аларо гучудоккху, мел чIогIа сагатдо кIанта шен нанна.\n(Ахмадов Мусан «Бурчаев Хьаьлиман дахаран а, кхоллараллин а некъ»);\nЦуьнан лакхалла хила тарло 4 гIулч беха болчу ургIале кхочуш.\n(Т.М. Шавлаева «Нохчийн шира дустаран барам»);\nМацалло, лазаро, махкалло хийла да хеназа вийра бохуш, дуьйцура цу шимма.\n(Макалов Шамсудди «Маьлказан йиш»);\nНохчийн меттан аьзнийн декар, чулацам, церан философски хьехамалла, семиотически хьаьркалла, лингвистически маьIналла толлуш жамI дича гучудолу вай буьйцучу нохчийн меттан (аьзнийн, маьIнийн) юкъара бух.\n(Амаев Юсуп «Нохчийн меттан хенара «азхьаьрк» меттаIилманан коьрта категори ю»);\n...ткъа цу юкъаIоьттина «Олаллин хьу, морцуш, яго, Октябран сирла малх къаго» боху ши могIа оцу стихотворенин исбаьхьалла тIеюзуш-м муххале а бацара, мелхо цуьнан мукъамалла йохош бу.\n(Бурчаев Хьаьлим «Поэзи ламанан бохь лорург»);\nКъоналлин цхьа сакхталла ю – архаш хецна сихалла.\n(Айдамирова Машар «Лаьмнийн хIайкал»);\nЮха а боьхна хьийза нах, эшарийн а, мукъамийн а тазалло мерзаниг лоьхуш.\n(Эльдерханова Зайнап «Даго лоькху зурма»);\nХьожа йогIу бохуш, гIаланан мехкарша буур а бацара жагIар-м – юьртахь Iийначу, гIаланах дика йолазчу йоIа беш хир бу иза, - ша-шен тидамаллех воккхавеш, бохура Арсланбека. (Амаев Ваха-Хьаьжа «Къуй»);\nЦхьадолчара цецвоккху шайн дахаран некъан цIеначу хIуоца, шорталлица, токхаллица, аьрхачу беран синтемза леларца, кхечара – еххачу заманчохь экаме ларйина и шен сийлахь-йоккхалла, цIеххьана йожайо, гут-таренна а набаран тар тосий, тийналлин IиндагIехь дIахорцу.\nХи Дала вайна дела доккха ниIмат ду, амма, Къоръан тIехь аьлла ма-хиллара, шортта дара аьлла, и эрна Iенор тIаламазалла ю. (Чокаев Кати «Хи а, хийист а»);\nАмма кху динан челакхаллин ян чот яц. (Яхъяев Хьасамби «Iин тIехь дин»);\nВеза-Сийлахьчу Дала боху: АллахI-Дела ву-кх, Ша элчаналла хьаьнга дала деза тIехдика хууш... («Исламан зIаьнарш» газета);\nТахана дуьххьара дена дуьхьало еш, ден а, кIентан а юкъаметтигаллин доза талхош ша яьккхинчу гIулчо вахьийнера иза. (Айдамирова Машар «Буьйсаннехь цхьалха»);\nИштта доккха дакъа дIалоцу керла кхолладеллачу цIердешнашна юкъахь – хо суффиксийн гIоьнца кхолладеллачу адаман корматалла, говзалла а гойтучу керлачу дешнаша:\nСох сайна кхиэлахо а, азатхо а вой, сан дерриг вонаш а, диканаш а Iорадохий, со къинойх цIанво ахь.(Элдин Микаил «ГIенаш ца гун буьйса»);\nЦеран бартахой болчу половцаша тешнабехкбар бахьанехь оьшу цхьаьнатоьхна эскар\n(Бурчаев Хьаьлим «Поэзи ламанан бохь лорур»);\nИ хаамаш – хабарш ширачу заманашкара историкаша, мехкаш гездархоша, Iилманчаша, иштта кхечара а дитина йозанаш ду.\n(Бурчаев Хьаьлим «Лаьмнийн хIайкал»);\nГIалахой бацара гуш, мацах хилла оьзда гIалахой, шайн духарца, кIайчу беснашца, газеташца, сеткашца, скверикаш йол-йолчохь шахматашца я нардашца, хIусамашкара арабевлла.\n(Бексултанов Муса «Чубузучу малхана тIаьхьа»);\n– ХIинца ду, сийсара декхархошкара схьалехьийна ас. Хьажал, хьоьга духадерзориг дала а ду. (Супьян Байсагуров «Дуьне дохар»);\nЦундела къоман оьздангаллин хехой хIаллакбеш, советан Iедал чIагIлучу заманахь къелла ца хилла динна, нохчийн Iадаташна дуьхьал къийсам латточу нахана. нохчех болчара а кхоьллира «Делазхойн юкъараллаш» («Общества безбожников»).\n(Ахмадов Муса «Нохчийн гIиллакх-оьздангалла»);\nТахана оцу кафедрин доладархо а, нефтетехнологически факультетан декан а ю иза.\n(Аболханов Хьаьким «БIаьрла лар»);\nСалахьуддин Аюбис жIарахойн баьчча хилла волчу Ричардах цамгар кхетча, цунна стоьмашший, даа-малий эцна, цуьнга хьажа шен лор вахийтина хилла.\n(«Исламан зIаьнарш» газета тIера);\nАмма Iедалан ницкъ ца кхочура къадарийн тIарикъатхойн-зуькархойн болам шен орамашца дIабаккха...\n(В.А. Акаев «Нохчийн къоман идеологи кхиар (XVIII бIе чаккхе – XX бI. 50-гIа шш.»);\nХан яьллачу хенахь веанарг зIехо хиллера, полкан командиран керла буьйр дохьуш: хIорш болчуьра ткъех километр йолчу станце хьалхатаIа, аьлла. (Минкаилов Эльбрус «Огаран аре йогура…»);\n...амма ялхойн тайпанан цIе харцахьаяьккхина цхьаболу «дIаяхначу заманан йовзархой» бахьанехь... (Х.Х. БУРЧАЕВ, Р.Х. БУРЧАЕВ «Ялхой-Мохкан юкъараллин топоними»);\nТхойшинна дуьхьалвеана хиллера вевзаш волчу паргIат кепара охьатохарх латархочун, Тунгаев Бекьханан, жимахволу кIант. (Бечуркаев Iарби «Перпиньянехь»);\nУьш ма баккхий хьаькамаш хила беза – малархочунна там бархьама, Делах муха хедар ву. («Исламан» газета тIера);\nКунта-Хьаьжа бIаьхо вацара, цо тIеман хьуьнарш ца гайтинера. Иза маслаIатхо, веза стаг вара. («Даймохк» газетан рубрикера);\nКоммунальни хьаштех пайдаэцарна ахча даларехь гIоленаш оьшуш болу берриге а хьаштахой билгалбаха беза, – элира цо.\n(А.Вахаева «Даймохк – газета»);\nРегиональни конкурсехь тайптайпанчу номинацешкахь толам баьккхинарг масех доьзал бара. Дашо доьзал, Юьртара доьзал, Доьзал ламасташ Iалашдархо, Къона доьзал, Дукха бераш долу доьзал аьллачу номинацешка екъна яра конкурс\n(газетан «Даймохк» рубрикера);\n«Несостоявшийся шахид» цхьаболчарий, «милици точка ру» вукхарий – тIаьхьашха шена олург а хууш, шина а агIор сингаттаме ладоьгIийлаш йолчарех вара Къосум. Амма шен са сакх латточеран хатI ца гира цунна хIокху Iедалхочуьнгахь.\n(Ахматукаев Адам «Декхар»);\nСаьIидна вевзира цу кошан Iиллархо. (Абдулкадыров Адам «Бахьана»);\nДуккха а масалш ду зорбанехь –ча суффиксан гIоьнца кхолладеллачу керлачу дешнийн, А.Д. Мациевн, Д.Б. Байсултановн дошамашкахь доцуш:\nВайнехан олуш ду-кх: «дика доланча хIума хилале воьлху».\n(Я. Инеркаев «Нохчийн къоман лазамаш балхийнарг» (Айдамиров Абузар дагалоцуш));\n– Девнаш а дохуш, карзахйийла хьо йолахь, хьуна тIе зуда ялае аьлла-кх тхан дас, ворхI шо хьалха ша кхалхале! – забарча волчу кIанта аьлча...\n(Цоккуев Iилмади «Аьлла даьлларш (ойланаш)»);\nДаймохк битина дIавоьду Делан цIена эвлаяъ санна, сан гIенийн хазалла хиллачу хьан бIаьргех сирла хин тIадам боккхун долу хIума дерриге а сайн белшаш тIе доьттина, сайн гIийла ойланаш суо везначунна тIаьхьа юьтуш, сайн ойлане хьажар сайга сатийсиначунна тIаьхьа дуьтуш, кхайкхича, дуьхьал вистхила аз доцуш, лехча, карон лар йоцуш, сайн дагалецамийн IиндагI хилла, хьан цIеначу бIаьрхин махьарча хилла, абаде ваха йиш елар-кх сан. (Элдин Микаил «Дагардийцар»);\nТIаккха бевзар бу, безар бу царна вайн Даймехкан иллиалархой, мукъамчаш, халкъан мукъамаш. (Д. Сумбулатов «Нохчийн меттан Денна»);\nАбус шен хаарш а, говзалла а дIаелира шен заманахь литературехь боккха кхиам хилла дIахIоьттинчу къоначу похIманчийн «Пхьармат» цхьаьнакхетараллина.\n(Абубакарова Петимат «Абу Исмаиловн кхоллараллах дош»);\nХьайн гΙурбанах я жижиг, я цΙока, хаспанчина ло, цо хьегначу къинна-механа ма ло. («Исламан зIаьнарш газета тIера);\nХолманчана зурма екаро санна, бIаьстено шена тIехьахIиттийначу тхуна, хIинца дахаран кIоргенехь тамашена хетахь а, и зурма сихъян лаьара. (Хаджимурадов Вахит «Малижа»)\n– Яра, хьаха, иза иштта-м. Хьуна дика ца евза-кх и шалхонча.\n(Арсанукаев Муса «Лариса мила ю?»);\n...гимн санна ду поэта хIинцачул бIешеран чийрик хьалха язйинчу «Экъанча» байто схьалаьцнарг... (Гайтукаев Асламбек « Дала делла похIма а, хаддаза болу къинхьегам а цхьаьнаийна»);\n– ХIинца а дуьне лери, бах, ахь, – хаам бина юкъарчас. – Ши пхьарс ма-боьдду ирах а бахитий, хьайга ма тоххало охьатоха и лаьттах. (Яхъяев Хьасамби «Дакъа»);\nЦуьнан да воккха Iеламча а, дика стаг а ву бохура.\nАьлча а, къам шен Iуналчех даьккхира, массанхьа бIаьрг а, куьг а кхочуш долчу Iедална къаьмнех цхьа халкъ дан новкъарлойо кхара аьлла, китарло а йина, хIетта кога тIехIотта яьлла светски интеллигенци царах дIа а тоьхна.\n(Яхъяев Хьасамби «Меттан а, оьздангаллин а херцарийн лар»);\nИштта зорбанехь ду –м, -ийла, -лаг суффиксийн г1оьнца хандешнех кхолладелла керла цIердешнаш:\nХьал къестамаш бойла доцуш дара, кхин некъ ца буьтуш лаг озар бен, ша и герз а, кIелонна веънарг а ца кхоош. (Яхъяев Хьасамби «Лара»);\nЦо санна соьца цаларам цхьаммо а лелийна бац. (Магомадова Бана «Марнана»);\nХIун хилла хьуна? ЧIеIамаш стенна бо ахь?\n(Арсанукаев Муса « Сан са лаьмнашкахь ду»);\nЮха а, юха а и Iийжам тхьосбора йовхо а, серло а йоцчу ловзарийн, сакъерарийн, «самукъадаккхарийн» Iесачу цIарлахь.\nАбдулаев Мухьаммад «ГIургIезийн тамашийна хелхарш»);\n64. Д1АЛОВЧКЪИЙЛА «Т1ом болалуш кертахь долчу божалан, буьнан, раг1ун, кертан, диттийн к1ажошкахь тхайна меттигаш лохий, д1аловчкъийлаш йора оха». (Яшуркаев Султан «ЧIегIардиг»);\nIийсан дийцаро ойлане баьхначу мангалхойх жимхаволчу Лечас сирдиллинчу куршканаш чу хIоранна а чай доьттира, схьаяьстира бIелиган шекаран хьарчолаг.\n(Яндарбиев Хьамзат «Йистйоцу дахар»);\nОхьаховшал, хIинцца чай а схьадер ду аьлла, пеланаш а, гIалмакхойн а, хIиндийн а чайхьарчологаш дIа а хIиттийна, цхьана гIуллакхана Хазу чуяхара. (Яндарбиев Хьамзат «Йистйоцу дахар»);\nЗорбанехь –ло суффиксаца кхолладелла ц1ердешнийн цхьа масал бен ца карийна тхуна:\nЦу новкъа айъелла сийсазлонаш йоьлхура, бехк бу-бац ца хоьттуш, стаг аьшнашвар, талораш, къизалла. (Яхъяев Хьасамби «ДIа ма гIолахь, Даба!»);\nК1езиг дац тIеэцначу дешнашна тIе тайп-тайпана суффиксаш кхетарца кхолладелла цIердешнаш:\nАмма, цаьршинца къамеле валахь, цIерпоштна тIаьхьависа там бу-кх со, тIе, ас лелошдолу жоьлгалла цара муха дуьйцур ца хаьа-кх аьлла, со вуй ца хоуьйтуш, IадIийра со. (Сайдцелимов Мовла «Даймахке сатийсар»);\nНохчийн гIаттамхошна юкъахь бара накъашбандийн тIарикъатехь берш а, Дуин Iумица баьхкина къадарийн тIарикъатхой а.\n(В.А. Акаев Нохчийн къоман идеологи кхиар (xvIII бI. чаккхе – xx бI. 50-гIа шш.)\n70. КАНЦЕЛЯРХО !\nЦуьнан бахьанаш тайп-тайпана ду: тIамехь сих-сиха эскархой тайп-тайпанчу дакъошна дехьа-сехьа бовлар, канцелярхойн, аренан почтин гIалаташ, кхидерг. (Д.Анадев «Даймохк» газета);\n71. ЛИТЕРАТУРАХО !\nОцу шарахь кхоьллина яра нохчийн литературехь керла нуьцкъала тулгIе хилла йолу «Пхьармат» цIе йолу къоначу литературахойн цхьаьнакхетаралла.\n(Цуруев Шарип «Бурчаев Хьаьлиман дахаран а, кхоллараллин а некъ»);\nАмма уггар дукха керлачу цIердешнийн кхолладалар лардаш цхьаьнакхетарца а, вовшахъэрца а ду:\nДенин а, цуьнан вежарийн а цIенош дохийнера цу муьрехь Соьлжа-ГIалахь жигара хиллачу авиатохарша.\nГазиева Аза «Адамаллин серлонехь»);\nНохчийн халкъан масех бIешераш хьалха дуьйна вайзамане кхаччалц мур бу оцу говзаршкахь буьйцург.\nСан хиллачу дегалехамех, лаамех дисинарш IиндагIаш бен ца хилча?..\n(Элдин Микаил «Суна хьо оьшу»);\nДегахьехамца кхийтира уьш, шаьш хIинццалц дахчийна шайн догIмаш а, дегнаш а, хьекъал а оьшу киртиг тIехIоьттина хиларх\nМецачу заманахь, шайн дахар дегIакхачица кIелхьарадаккха бен, кхин синкхачин ойла ян йиш йоцуш кхиъна бераш, и мацалла дIаяьлча а, ойла меца лаьтташ, дахаран коьрта Iалашо дуьненан рицкъа Iалашдар йолуш... (Ахмадов Муса «Нохчийн гIиллакх-оьздангалла»);\nЙоI хаза яра, модни журналан агIона тIера йоьссина киноседа санна. (Тагаев Сайд-Хьасан «Малх чубуза гIеллуш»);\nЦара дечух лаьцна Кавказерчу корпусан Коьртакомандующис иштта яздора хазахетарций, дозалла дарций. (Кусаев Iадиз «ГIалех лаьцна дош»);\nДитташ тIехь кхозучу кIатосург чу а дуьйлуш, зIок еттачу олхазаршка корехула хьоьжуш Iийра Хазу, ойлане а яьлла.\n(Яндарбиев Хьамзат «Йистйоцу дахар»)\nЛор-йиша чуяре хьоьжуш Iаш хIара, кхана ша цIа йохуьйту аларе сатесна.\n(Исраилова Луиза «Стиглахь седарчий мел дукха ду, Царна юкъара цхьа седа мел хаза бу»);\nЛоьрана гIодан масех медйиша а чуеара. (Расумов Ваха «Операци»);\n1-чу шеран апрель баттахь, цу муьрехь Идрисов Абухьаьжас гIуллакх деш хиллачу стрелкови дивизера бинчу политхаамашца, (политдонесение) цо хIаллаквинера фашист. (Газиева Аза «Къоман сий»);\nХIинца цхьана шеконо дог огу-кх – бIаьрса юхадирзича, синса ма артлахьара…\n(Айдамирова Машар «Йилбазмаьхьаро жоп делчахь»);\nЛитературни мотт къоман юкъараллин дахар кхиоран, цуьнан материальни а, синбахаман а прогрессан коьрта гIирс бу...\n(Н.Н. Альбеков «Нохчийн литературни меттан лард кхоллаяларан этапаш»);\nМассо а хIуманна тидам беш а, Iаламан хазалех марзо эца а, и лардан хууш а, бусулба шаьш дуйла хууш а, эхартахь жоьпехь хирдуйла хууш долчу къоман кхетам – хьекъал инзаре кIорга а, адаман дахаран хьесап дан гIерташ вайна ца евзачу Делан къайленаша синагаттехь латтош хилар хаало цу кицанашкахь.\n(П. Мовсаева «Нохчийн маттахь, нохчийн иэсехь бIешерийн зеделларг»);\nШа-шеца висина стаг бIарзло, ша-шеца дисина халкъ сингаттоне, сингаттаме хьаьвза.\n(Умхаев Хьамзат.«Нохчийн меттан Денна лерина»);\n(Айдамирова Машар « Йилбазмаьхьаро жоп делчахь»);\nСемачу бIаьргашца цуьнан агIонашка хьаьвсичахь – цхьабосса дика го поэтан шен чухулара синсибат а, вайн даймехкан къонахаллех дуьзна долу васт а.\n(А. Арсанукаев «Сулейманов Ахьмадан дахар а, поэзи а»);\nГIаш оьгу сан яхьийначу синтогIин бердаш тIе.\n(Гайтукаева Бана «Дорцехь богу чиркх…»);\nИнзаре а, Iаткъаме а дара кIантана оцу синтIеда ца гучу Iаьржачу чохь буьйса яккхар. (Окаров Iийса «Бекъна Iаж»);\nЯздархочо кхуллуш йолу исбаьхьаллин произведени еххачу заманахь цуьнан синхьармехь кхуьуш ю\n(Джамбеков ШаIрани «Ахмадов Мусан «ТулгIе юхакхачале…» дийцарехь нохчийн къоман оьздангаллин мехаллаша дIалоцу меттиг»);\nШен синхьовзам кху тамашийначу буса дуьнене дIакхайккхол доьналла долчу цу олхазаро сайн гIорасизаллех эхь хоьтуьйту суна. (Элдин Микаил «ГIенаш ца гун буьйса»);\nСинцамгарша нехан дегнех тIулгаш дина.\n(Исламан зIаьнарш» газета тIера);\nНана еха, ша дуьненчохь яккха йоьгIначу заманчохь шен доьзалан сингаттамашца, церан синлазамашца, синIийжамашца.\nЦул тIаьхьа тхойшинна хиира тхо латтаран бахьана: вехна бомж француз токапоштана кIела а вахна, валар хиллера.\n(Бечуркаев Iарби «Перпиньянехь»);\nДахарехь хуьлучу харцонашна а, харцкхетамашна а дуьхьало ян езарх а, нийсачу новкъа, адамаллех а ца вухуш, стаг чекхвала везаш хилар гойтуш. (Гайтукаев Асламбек «Дала делла похIма а, хаддаза болу къинхьегам а цхьаьнаийна»);\nЦа гинера, ца кхеттера я юьйцуш а ца хезнера иштта экама, аьхна, ийна, хьасене, лайнчим санна, бIаьрхи санна, хинтIадам я механ Iаь, хIаваъ санна…\nХIусамашкахь газ а, электросерло а ца хиларе хьаьжча, баккъал а боккха къинхетам бара иза. (В. Мацаев «Февралан къиза де»);\nЧолхечу цIердешнашна т1е суффиксаша а –лла, -хо кхетарца кхолладелла керла ц1ердешнаш\nСо кийча ву лингвисташца «нохчийн меттан азхьаьркаллин концепцех» дерг дийцаре дан а. (Амаев Юсуп «Нохчийн меттан хенара «азхьаьрк» меттаIилманан коьрта категори ю»);\nЦхьана къоман истори йовза лаахь, оцу къоман бартакхолларалла талла аьлла ду.\nЦунна дезаш хIума дацара-кх я оьшуш цхьа а хIума а, со хилчахьана шена уллохь, со хезачохь хилчахьана шена, шена гучохь, хаалучохь… атта йоьлхура, ела а лора атта, бералла а юьйцура шен, ойланехь кхаьбна буобералла, сатийсамехь, туьйранашца, иштта цхьа хаза, дика кIант а кхетта, дуьненан йистехь цуьнца, цхьа а воцчохь цуьнца дIалачкъа, цунна елха, ела я яла… (Бексултанов Муса «Чубузучу малхана тIаьхьа»);\nТхо тешна ду Гранта арахецар дикачу вовшахтохараллица дIагIуриг хиларх а, уьш вайн республикерчу бахархошна езалург хиларх а, цара уьш дIаоьцург хиларх а.\n(Д. Пашаев «Даймохк» газета тIера);\nЦу механ хьу ю Ашмин дегIаха йоьлларг а. Хетарехь, автобус чохь шена гина Падаман бIаьргийн бос хилла ца Iа Ашмин цуьнгахьа дегайовхалла кхоллаялитийнарг, я цуьнан хазалла а.\n(С. Мусаев «ХIинцалерчу нохчийн яздархойн дийцаршкахь тIеман тема»);\nМассо а юьртахь, гIалахь ду оьзда, шаьш дIадевлча, мехкан дегацIеналлина, бусалба динна эшам хуьлуш адамаш.\n(ГАЙТУКАЕВ Асламбек «Дала делла похIма а, хаддаза болу къинхьегам а цхьаьнаийна»);\nСинкомаьршалла яра актераца.\nГазиева Аза «КIайчу маьлхан зIаьнаршлахь»);\nЦIерадахаро дог таIийна, цIадирзича а харц Iедало садаккха ца дуьтучу вайн нохчийн къоман синмогашаллина Iаламат чIогIа оьшура и самукъадалар.\n(Ахмадов Муса «Жимачу лаьттан доккха дахар»);\nКху деккъа цхьана шайн гIенех, синхаамех, синховхаллех йоьттина цхьа экама безаман гIала ларамза, кIоршаме ата.\n(Абдулаев Мухьаммад «ГIургIезийн тамашийна хелхарш»);\nЗудчуьнгахь, кIен буьртигехь санна, дахаран юьхь, синхаамаш, синъаьхналла, безамаш, экамалла хила еза.\n(Алиева Зарина «Къоман мотт бицбинчо – къам дийна»);\nЦуьнан нуьцкъала амал, синъондалла, бохамашка каг ца елла нохчичун яхь яра актер цу дикане кхачийнарг, хIора нохчичун дог хьаьстинарг. (Газиева Аза «КIайчу маьлхан зIаьнаршлахь»)\nИ бахьанехь кхузахь кхоллаелира ша-тайпа меттанийн а, гIиллакхийн а, хIокху лаьмнийн махкаца бен ца йогIу синъоьздалла.\nШа яьхначу шерашкахь товхана гонаха дукха латтарна, цIийнноналла къахьделла шена аьлла, дуьхьалаелира иза.\n(Саралиева Табарак «Мамакаев Мохьмад – да, махкахо, яздархо»);\nЦо дийцарехь, хIокху хьолехь шайн ондда дош ала декхарийлахь бу нохчийн бакъонашларъярхой… (Хамзатов «Даймохк» газета тIера);\nЦуьнан бухбиллархо ларалуш вара Шахбулатов Iаднан.\nШен ойла яста, газетдешархо цунах кхето хьекъал, хаарш, говзалла, похIма ду журналистехь. (Газиева Аза « Адамаллин серлонехь»);\nАмма иза книгашъешархошца къастар а хиллера, ворхI шаре дахдала доьгIна.\n(А. Ахматукаев «Бакъонан Мурд (Сатуев Хьусайнан кхоллараллах)»);\nСахалине бахийта маьхдаьттадаккхархой бу вовшахтухуш, аьлла долийнера и, амма, хьуна ма-хаъара, шаре делийра-кха…\n(Минкаилов Эльбрус «Цхьа кхоллам»);\nГуш ма-хиллара, цу шина терахьна юкъахь йоккха башхалла ю. И Сулеймановн бехк а бац, меттигера бахархоша а, мохкталлархоша а шена белла хаамаш бу цо дIаязбинарш.\n(Х.Х. Бурчаев, Р.Х. Бурчаев «Ялхой-Мохкан юкъараллин топоними»);\nВайна кхоэ дерг царах кхоъ нохчийн охьатохархлатархоша яьккхина хилар ду. (Хь. Абаев «Даймохк» газета тIера);\n2014-чу шеран аьхка Нохчийн Республикин лаьмнийн районашкахь а хилира дуьненахь а вевзаш волу суьрташдахархо.\n(Абаев Хь «Даймохк» газета тIера);\nКIезиг бу оцу говзаллашна (тIулгботтархо, тракторист, и.дI.кх) Iама лууш берш а. (С.Муртазаев «Даймохк» газета тIера)\nЦIеяйъархой каде хьовзар бахьанехь цIе сихха дIаяйъа аьтто белира.\nБекьхан говза чIаралацархо хиллера. (Бечуркаев Iарби «Перпиньянехь»);\nОцу гIуллакхана аравоккхур ву 976 эскаргIуллакххо.\n(Д. Анадев «Даймохк» газета тIера);\nЗорбане девллачу керлачу чолхечу цIердешнашна юкъахь а дуьхьалкхета шен цхьа компонент тIеэцначу дешнех лаьтта масалш а:\nЦхьатера дац цара нохчийн литература кхиорна юкъадиллина дакъа: гоьбевлла бевзаш болу яздархой бу, шайн цIерш литератураезархойн а, говзанчийн а готтачу гуонна бен цаевзарш бу.\n(Аболханов Хьаьким «Поэтах дош»);\nДIадаханчу шарахь вайн мехкан консолидированни бюджете налогаш дIахьовсор процентана алсамдаьлла. Карарчу шарахь и гайтам кхин а лакхабаккха дагахь бу налогашгулъярхой. («Даймохк» газета тIера);\nСих-сиха зорбане довлу диалекташкара дешнаш а. Царах цхьадерш авторо шена лаарна юкъадалийна хила а мега, шен цхьана Iалашонца. Хила тарло, царах цхьадерш лит. маттана юкъара а долуш, А.Г. Мациевс шен дошам хIоттош, цунна хазаза я тидамза дисина:\nЛо диллинчул тIаьхьа, кIайчу шаршу тIе эгийначу Iаьржачу комарийн таммагIнийн кеппара, догIанна язъеллачу стигалан басахьчу коканийн, мазе дирзинчу мутто чкъор этIадой, иза арагIоьрттинчохь, деттачу цIийн кепехь кегий бегнаш къеста\n(Саралиева Табарак «Дахаран хьоста»);\nЛитературан критикан кхетамехь дегахьехам коьрта, хьалхара бу, адаман син буламан (напряжение) лаккхара тIегIа санна. Литературин критика йозуш ю Iилманан а, культуран а дуккхачу дакъошца: филологи, философи, истори, эстетика, культурологи, психологи, социологи, книговедени, публицистика, журналистика, суртдилларан а, музыкан а, театран а, кинон а, телевиденин а критика.\n( Х.Х. Бурчаев. «Критика а, исбаьхьаллин литература а»);\nМалх чубузуш бара, шен бурконех дуьне паргIат а доккхуш.\n(Абдулкадыров Адам «Бахьана»);\nВеана, гал-гал а вуьйлуш, хIара схьахIоьттича, директора, ишколан неIаре дIа а хIоьттина, чоьхьа ца волуьйтуш сацийна.\n(Чокаев Кати «Хьехархо»);\nХьан хьераяьллачу нанас дIасаетташ лелош ма ю иза ахь доккхуш гIо а доцуш, хьо къанъелла гIабакх! Охьа а тоьхна, ас тIе гош беттар ма бара хьуна... (Магомадова Бана «Марнана»);\nАланаша хаъал дараш динера нуьцкъалчу монголийн эскарна.\nДоьлхуш-доьлуш дека долало зарзар сийначу аьрцнашкахь.\n(ТIауз Исс «Зарзар»);\nЦунна масал ду эвенке «Йовлига яздина кехат». «Теркаца къамел деш…Иртышан йистешка» кхачар а, «Даймехкан хьомечу Органе» эвенкера маршалла дIадалар а дуьйцучохь поэта хьахийна кху дахарехь нислучу веччалгех – калацIоланех а.\n(Т. Саралиева «Нохчийн воккха яздархо – Мамакаев Мохьмад вайн дахарехь»);\nКхунна и къаьхьа а ца хетара, цунна цIерга тахка къоьхкаш лахьо а воьдура.\n(Яшуркаев Султан «Хорбазан чкъоьргаш»);\nЦа лелош хIун дара... лаьнганах а ловзура...\n(Петирова ПетIимат «Вай аьрхачу ирсечу бераллехь»);\nТкъа чуьра гуттара тамашийна хаза яра машен: можачу маьIан «руль» олу чIург...\n(Окаров Iийса «Бекъна Iаж»);\nМулкъание олуш меттиг ю ЦIеча ахкахь. Мулкъан мехкам лаьттина меттиг ю и тхан кхетамехь. (Чокаев Кати «Вайн махкара гунаш а, баьрзнаш а, церан цIерш а»);\nБеш-м юхаюгIур яра… – хечин когех летта сугIа схьаийзош воллу иза ша-шега лен ваьллачух тарвелира ГIайрбекана. (Ахматукаев Адам «Шиша»);\nМIаьргонна дицлор-кха суна: хьайн когара тударгаш дIа а яхий, кедаш юха – дика вадалур ву хьо...\n(Амаев Ваха-Хьаьжа «Къуй»);\nДIалекъна шовданаш, татолаш, къулланаш, якъаелла хьаьрмаш, мала хи доцуш, хьогаллина руьйтанашкахь Iоьху даьхний, дека, гIора кхачаделла, дIатийна олхазарш, тхьуьттаргаш санна, хьаьрчина, мажделла диттийн гIаш…\n– ХIумма а ца оьшу, са ма гатдехьа, Хеда, – олуш, Абубакара, тIе а хилла, чада схьаийцира. – БисмиллахIи Рахьмани Рахьийм, – аьлла, меллаша чукховдош кхо-биъ чада, наг-наггахь кхоьн буьртиг чохь болу, чорпа мелира.\n(Усманов Iарби «Къу-берзан буьйса»);\nКIотарахь йитинчу дукхахйолчу хIусамийн чираш бен ца йисинера, хьайбанийн ур-атталла цхьа маIа а, цхьа берг а ца карайора.\n(Джунаидов Аюб «Жима хилаза цхьа а ма вац», Орга- №);\nТарлора хьо коьртах чхьайнаш девлла хила. (Ахмадов Муса «Нуц хьовзор»);\n– Хазу, ахь бе аьллачохь хуола а бина, Маьхьдица цхьаьна оха дIанисдийр ду докъар. Вайна кестта тIеян мегаш ю, чIегIагаш чIекъа евлла, йочуна тIейоьхуш...\nЦуьнан цхьаллех къахетча санна, къаночун когашна а, гомачу Iасанна а хьалха чIинжар охьхиира цуьнан жен-жIаьла а.\n(Кагерманов Докка «Кхойттаннан тезет»);\nЙовхо хIоттаза яра ломахь: лакхахьа буц ялаза а йолуш, лаха чохь цхьаццанхьа бIаьстено шен хьалхара зIийдиг теснера; хьун йолчу меттехь шех шепа олу ламанан хьонка а бара.\n(Яхъяев Хьасамби «Дийцар»);\nСан духар: еха Iаьржа, «бубрик» олуш йолу пальто, Iаьржачу шолан кастом-хечий, когахь батингаш, коьртахь хурашка а. (Сайдцелимов Мовла «Даймахке сатийсар»);\nПешан юх а лаьцна, дечигах, пIендарш а еш, йина Iаптар лаьттара, тIе хьалаоьхкина керла йоьхьаш а, жижиг а долуш.\n(Тагаев Сайд-Хьасан «Токхум»);\n(Бексултанов Муса «Сан вешин тIехьийза йоI»);\nДикка ойлаеш а Iийна, Янарсас цуьнга дуьхьал аьллера: «Заманца ца хийцалуш дуьненахь цхьа а хIума а дац, и лаьмнаш а тIехь; церан хийцамаш ган цхьана стеган зама ца тоьа, амма и хийцамаш хуьлуш бу, вайн бIаьрсино цалацарх; уьш масийтта шарахь жим-жима хуьлуш, дIабоьлху, я цIеххьанна эзарнаш шерашкахь IаьIнарш цхьана дийнахь хуьлий, дIабоьрзу – лаьмнаш тIепангех лелха я уьш хиллачохь хIорд хIутту.»\n(Ахмадов Муса «Ламчохь гIа дужучу дийнахь»);\nХIан-хIа, текхораш, таьжгенаш ца езара цунна.\n(Усманов Iарби «Рицкъанаш къасто Iин»);\nАс шайн говр цIа ялийча, дIорачу казахаша суна- м дечиган чами буьззина мала айран елира... киса дуьззина курташ а... (Яшуркаев Султан «Картолаш»);\n– ДIавалийша дIа, ший а, шуьшиъ-м, кхахканаш санна кIадвелла, вехна вара, – цу шимма дийцинарг хьаьшира дикка «яьккхина» волчу Таьхьтас\n(Амаев Ваха-Хьаьжа «Со жима волуш»);\nАйдамирова Машар «Совдаьлла сагIа»);\nТелатан дехачу доьхкаран мотт детин къегах чекхбаьккхина, шаьлта аьрру агIор разнехьа сацош, беха охьакхозура.\nПазатийн юцар а цхьа шатайпанчу бустамца ду – цкъа шуьйра лолам, тIаккха готта лолам бохуьйтуш.\n(Саралиева Табарак «Йовха пазаташ я ненан йовхо»);\nЛексикин хIоттам шорбо кхечу маттера тIеэцначу, алар, яздар нохчийн метан фонетикца д1анисдинчу дешнаша:\nОцу ахчанах тхан юьрта йистехь йолчу туьканахь дуккха а кампеташ, пираьнгаш а эцалора, луларчу йоккхачу юьрта кино а доьлхура сарахь.\n(Окаров Iийса «Нехан махкахь некъаш»);\nБисмаллин хIора дош а, хьарп а мазах тарлой, мезан боккха къурд а хуьлий , дегI а, хьекъал а качдеш, цIийнан хIора тIадамах хьаьрчаш, даг чу оьхура. (Абдулкадыров Адам «Бахьана»);\n… Изза хуьлура кхунна «Наташаловнас» чамди чуьра схьа а оьций, чIондарг лекхча а (Яшуркаев Султан «Хорбазан чкъоьргаш»);\nТийжачу чондаран мерзаш санна, сингаттамо озийначу сан синпхенаш тIехь Iад санна ловзу лазам лечкъабо ас хьуна гарна кхоьруш, хьо хиэраяларна кхоьруш.\n(Элдин Микаил «Дагардийцар»);\nЛакхахь вай билгалдина (къастийна) цIердешнех цхьадерш нохчийн меттан лексикина юкъадаха а тарло, амма зорбане даьлла дош тидаме эца а, талла а деза аьлла хета тхуна. Керла дешнаш кхоллар нохчийн метан хазна шоръяран, т1еюзаран а коьрта некъ бу. Оцу декъехь коьрта меттиг д1алаьцна беркате къахьоьгуш вайзаманан прозаикийн а, поэтийн а, журналистийн а ду.\n1. Абдулкадыров А.Т. Нохчийн меттан кесталлин дошам:\n2. хIотторан Iалашо а, некъаш а // Таллам. Грозный, №2 (13) 2017. С. 67-69.\n3. Байсултанов Д. Б. «А.Мациевн (1961ш.) «Нохчийн-оьрсийн дошам» юкъа ца яханчу лексемех хIоттийна йолу нохчийн меттан дескрептивни дошам (3 эзар дош)».\n4. Грамматика чеченского языка. Том I. Грозный 2013. 848 с.\n5. «Дикдошам». URLhttp://ps95.ru/dikdosham/ (пайдаэцаран терахь: 10.07.2018).\n6. Сайт Минкультуры. URLhttp://mk-chr.ru/item/2694-v-minkultury-chr-obsudili-voprosy-sokhraneniya-i-razvitiya-chechenskogo-yazyka#prettyPhoto (пайдаэцаран терахь: 10.07.2018)\n7. Халидов А.И. Чеченский язык: морфемика, словообразование. Грозный, 2010. 766 с.\n8. Чокаев К.З. Морфология чеченского языка. Словообразование частей речи, Грозный, 2010. 384. с.\nОрга №2. 2019. Зорбанан кеп.


ХIун бакъо ю нахера бежаний дIадаха?\nЮьртахочун коьрта бахам а, доьзалехь напха латтаден хьоста а ду етт.\nИ шатайпа низам хIоттош ерг, эзарнаш гектараш латтанаш дола а даьхна, уьш дуьйш-дерзош йолу "Холдинг" цIе йолу кампании ю. Цара низамхой юкъа а озийна, арабала буьтуш бац етт а я старгIа а.\nПолицин белхахой жигара хьийзар бахьана ду, бахархоша дийцарехь, кху Теркйистан а, Невран а кIошташкахь а, кхечанхьа а юьртабахамашкара латтанаш схьа а дохуш, и "холдингаш" ехкинарш министрийн биста кхаччалц, урхаллехь берш хилар.\nБегашена а доцуш, юьртахой дера хилар а, карзахбийлар а бахьана ду, бежнийн дола ца дина бохуш, даккхий гIуданаш деттар а, цхьболчийн даьхний, "Камаз" машенаш тIе а дуттуш, Гуьмсе дIадигар а.\nЦхьана эзарна тIера кхаа эзарне кхаччалц гIуданаш тоьхначарех а, хьелий Гуьмсе дIадигинчех а бу Iелин-Юьртара хIара бахархой: МежидовгIар а, БехоевгIар а, ШахабовгIар а, и кх. дIа а. Цу "Холдингах" а, бежний дIадигарх а дийцира оццу юьртарчу вахархочо Iабаза а.\nБахархоша дечу мукIарлонца, цхьа кIира хьалха Iедало чудоьхкина и бежний бахьнехь, шен етт схьабало вахханчохь, и схьа цабалар новкъа а деъна, дог лаза а даьлла, велла Iелин-Юьртара Эльмурзаев Хизар. Схьагучу суьртехь, "Холдинган" куьйгалхоша герга буьтучух тера дац нехан къа-баланаш, шайн аьллар тIедаьлчахьана.


"Танк сацийна ас". Дагестанехь байъинчу вежарийн-жаIуйн дас талламан хьокъехь\n2016 шарахь Дагеастанерчу Шемалан кIоштарчу Гоор-Хиндах юьртана гена доццуш жа дажош Iен вежарий Наби а, Хьасан-Хьусайн а ГасангусейновгIар байъира лерина операци дIахьочу ницкъхоша. Вийна ши жима стаг тIемало хилла сурт хIиттадора куьгбехкечара. Амма ГасангусейновгIеран гергарчу наха а, лулахоша а харцйира церан верси, гойтура дарешкахь гучуюьйлу шалхенаш. Вежарийн догIмаш тIехь карийра дуккха а герзашца йина чевнаш. Кхо шо ду Оьрсийчоьнан Талламан комитето гIуллакх толлу а, берийн да зуламхошна таIзар дайта гIерта а.\nГоор-Хиндахна гергахь шаьш гIаттийна лерина операци ерзошшехь дIахьедира ницкъхоша, вийна ши ваша тIемалой хиларх а, уьш полисхошна тIелатарх а лаьцна. Талламан комитето бехктакхаман гIуллакх айдира Набина а, Хьасан-Хьусайнна а дуьхьал, уьш низамхойн урхаллин белхахошна тIекхевдина, цара, низам а дохош, герзаш лелийна, аьлла. Вийначу шина вешин да лору эшам хилла.\nХенан йохалла гучуделира вежарех-жаIуйх тIемалой бу бохуш кехаташ хIиттийнарг Шемалан кIоштан полицин декъан буьйранчин декхарш кхочушден майор Алиев ИбрахIим хилар. Берийн да Гасангусейнов Муртаз-Iела тешна ву и харцо леррина лелош хиларна – шен бераш хIаллакдарна бехкево цо Алиев. Зулам динччу буса дIахьедира майора, шен белхахоша лерина операци дIахьош ши тIемало вийна, аьлла. Алиевца доьзна теллира хьаькамаша хилларг, лахвира иза даржехь. 2018 шарахь вежарийн байъарх долу бехктакхаман гIуллакх листа хьаладелира Москва.\nПутине, цо хIора шарахь цкъа дIахьочу пресс-конференцехь, 2018 шеран ГIура-баттахь, хаттар дира жаIуй байъарх лаьцна. Президента шена ца хаьара иза, ша Оьрсийчоьнана Талламан комитетан куьйгалхочунна Бастрыкин Александрна тIедожор ду таллам тергаме эцар, элира. Амма 2020 шеран Зазадоккху-баттахь а Талламан комитето юхатеттира Алиевн бехк зер, цунна дуьхьал таллам болор, ткъа кху баттахь кхело юхадаьккхина Гасангусейновс чуделла рогIера дехар.\nГасангусенов Муртаз-Iела полицера дIа а ваккхийтина, бехктакхаме озо гIерта белхан документаш харц хIитторна, декхарш нийса кхочуш цадарна Алиев. Масийтта ш оду иза хIора кIиранах цкъа ХIинжа-ГIалин коьртачу майданахь пикете хIуьтту, Наби а, Хьасан-Хьусайн а вийнарш, царна терористийн цIерш тIекхоьллинарш цо жоьпе боьху.\nКавказ.Реалиина еллачу интервьюхь Гасангусейнов Муртаз-Iелас дийцира ша муха веха, дайъина шен бераш ша муха дагалоьцу.\n– Оха дехардира Дагестаерчу Талламан комитете тхаьшн гIуллакхан материалаш йовзийтар доьхуш, уьш тхайна стенна ца гойту хаархьама. Тхана а дац жоп. Ас дуьтур дац иза, харц тоьшаллаш динчу полисхошна таIзар догIу. Харц кехаташкахула, хаамашкахула сан кIентех террористаш бина. Алиевс жоп дала деза уьш байъарна.\n– Дагестанан куьйгалхочо къамел дира шуьца, бохура толлур ду. Цуьнан инаугураци йирзинчул тIаьхьа рогIехь юхатеттина бехктакхам айбар доьхуш аш яздина арз. Иштта стенна нисделла, дарже хиича шух болу бала лахбелла?\n– Бахьана из аду аьлла ца хета суна. Талламан комитето а, прокуратуро тхо хьийзаде дукха хан ю. Юьхьанца тхан берех тIемалой, террористаш бира, хIинца сан бераш дайъинарш къелхьарбохуш хьийза. Цара лелриг ас ца дузу мехкан куьйгалхочуьнца. Со теша Меликов тхуна гIодан лууш хиларх, тхох баккъал а доглозуш хиларх. Цо ша тхоьга веъча, элира: "Муртаз-Iела, ПетIамат, шуна гIортораш хилла шун ши кIант, хIинца тхо хр ду церан метта шуна накъосталлехь". Цои за даггара бохура аьлла хета суна.\n– Цо кхин хIун гIо дина шуна?\n– Шина юьртана, Гоорна а, Къахьибна а, юккъера некъ тобайтар дехна ас цуьнга – сан берийн дуьхьа ду иза а. Болуш-м бу некъ, дика бацахь а, суна иза асфальтан хуьлийла лаьа. Беха а ца оьшу, ши километр бен яц ас юьйцург.\nТалламчас Гура Лева хIора кхаа баттахь кехат доуьйту соьга, таллам дIабахбина, олий, амма хуьлуш дац цхьа а хIума\nТхайн Гоор-Хиндахе хи кхачор а дехна ас. Юьртана лахахь хьоста ду. Цигахь йоккха биргIа хIотто еза, хи лакхарчу енаш чу IаIийта, цигара хIусамашка дIасакхачийта. Хи хьалаузу гIирс беза. Цкъачунна ах юрт ю шовдане лелаш. Мехкан куьйгалхочо дош делла тIедогIучу шарахь некъах а, хих а дерг цхьалхадаккха.\n– 2018 шарахь Дагестанерчу журналиста дийхира Путине хьан бераш дайъар шен тергоне эцар, цо Талламан комитетан тидаме дуьллур ду гIуллакх, элира. Хиллий талламца цхьа а хийцам?\n– ХIан-хIа, суна ца хаабелла цхьа а хийцам. Со хIинца прокуратуре яздан дагахь ву, таллам лаьтташ бу боллучохь, реза вац со. Коьрта талламчас Гура Лева хIора кхаа баттахь кехат доуьйту соьга, таллам дIабахбина, олий, амма цул тIаьхьа хуьлуш дац хIума. Соьгахь цхьа туп ду и кехаташ.\nСо хилла и инарла-майор волчохь, тергам тIеберзор бу талламна, элира цо, ткъа цул тIаьхьа массийтта шо а даьлла. Ас аьллера: "Оха гIодо хьуна, оьшург меттахвоккхур ву, тхаьш дахана,тIекхаойкхур ву хьуна". Амма дерриг а лаьтташ ду хьалха санна. Москва ваха воллу со, кхеле озийначу бакъонаш ларъечу "Мемориал" центран агIолаца (Оьрсийчохь арахьачу агентийн статусе язйина и цхьаьнакхетаралла, амма иза реза яц цунна. – Ред.), вахханчуьра, Талламан комитетна хьалха пикет а хIоттор ю ас.\nАс баркалла боху "Мемориална", цо доккха дакъалаьцна сан бераш дайъар толлуьйтуш. Суна цкъа а дицлур дац иза. Вуно дукха гIуллакх дина суна бакъонашларъярхочо Гасанов Жамболата а. Бохам хиллачу дийнахь дуьйна ву иза суна уллехь.\nСан кIентий кхелхина, цхьа вац ас гIайгIа бан, диканиг дан лаьа юьртанна, айса берашна дан лерина мел хилларг\nСуна накъосталла динчу меттигерчу адвокаташна кхерамаш тийсина Iедало, шун цIахь а ду бераш, бохуш. Уьш юхабевлла тхан девнах, амма цара а дина накъосталла – гIуллакх "Iазапна дуьхьаллаттаран комитете" дIаделла.\n– Ахь хьо берийн хьомара шайн цахь цхьа жима музей хIотто воллу аьллера. ГIуллакх хилирий хьан?\n– Ас иза хIоттор ю, юха ца ваьлла. Талламан материалаш гулъеш ду тхо цунна, берашца доьзна мел долу кехат, документ вовшахтуху. Тхан тайп кхачалуш ду и ши кIант верна, царел тIаьхьа цхьа лар йита гIерта со. Музей – иза документийн гулр санна ю, хаъл лар ю юьрта хи далор, некъ биллар, спортан майда яр, юьртахь берашна турнираш хIиттор.\nСан кIентий кхелхина, кхин цхьа вац ас гIайгIа бан, цундела лаьа диканиг дан юьртанна, айса царна дан лерина мел хилларг. Со а, сан бераш а кхиина меттиг еза ю суна, кхузарчу наханна дика дан лаьа-кх.\n– Хьан берийн хьомара юьртахь йинчу спортан майданах хIун хилира?\n– Пайда луш ю, волейбол ловзу цу тIехь. Делахьа а тоян дийзира иза: Iедало иза еш хIоттийна пен ах кибирчиг бен стомма бацара, иза охIабуьйжира турникашна тIе. ЧIогIа халахеттера суна.\nЯхначу аьхка "Къаькъанах маьрша Оьрсийчоь" боламера Хамзаев Султан веара тхо долчу, цо элира: "Муртаз-Iел, тхо Сергей Алимовича [Меликовс], дахкийтина, ахь аьлларг дийр ду оха". Еанера шайца керла турникаш, юхабоьттира майданан тIехьара пен, ас ма-аллара дика боьттира, хьовсархошна ховша метигаш а йира. Бираьнчикаш а хIиттийна, кхидерг а дина. Жима ю тхан юрт, эзар хIусам йолчу луларчу ярташкахь а дац иштаниг.\nАс латта эцна тхайн юьртахошкара, цунна уллех а хIоттор ю берашна ловза майда. Оьшу спортан гIир болуш бу. Кхушара вежарийн ГасангусейновгIеран турнир а хилира. Хамзаевс гIодира иза ян – баркалла ду цунна соьгара. Ша Москвара Дагестане ца моссазза вогIу, кхочу иза тхо долчу. ХIинца и гIодеш ву тхуна Ленинкентехь цIа тодеш.\n– Хьо цига дехьаваьлла?\n– Ма-дарра дуьйцу ас. Керимов Сулимана (Дагестанан цIарах Оьрсийчоьнан сенатор. – Ред.) гIодина суна цIенош оьцуш. Юьхьанца ХIинжа-ГIалахь петар яра суна луш. Амма ас сайна латта оьшу, мел жима делахь а, цIенна хьалха беш а йолуш, аьллера. ТIаккха соьга сайга харжийтира меттиг. Ас Ленинкентехь (ХIинжа-ГIалин йист. - Ред), лехира, ахчанца гIодира суна.\nКерлачу цIа чохь Iай аттаха ду: йовхо ю чохь, ткъа лаьмнашкахь дечиг дагон дезара, хала дара суна а, здчунна а. Цундела Iа кхузахь доккхур дуо ха, аьхка юьрта хьала а доьлхуш.\nЭлира соьга: "Карахь ур-аталла тоьпан цхьамза а йоцуш, хьо стенна гIерта танк эшон?"\nТалламца доьзна сан дукха лела везаш нисло. ХIинжа-ГIалина гергахь хилча атта ду. Сайн бераш дайъинчу муьрехь со таксица лелара Гоор-Хиндахара, Iуьрре кхочура полице, хьаькамашна тIе, сарахь юха а таксица воьдура юьрта хьала, сан стагга а вацара ХIинжа-ГIалахь буьйса яккха.\n– Хилла бохам дагна байбеш хIун ду хьуна?\n– Тхайн хьалхарчу адвокатца дIасавала дийзира сан, иза талламехьа болх беш вуйла хиина, цо элира соьга: "Карахь ур-аталла тоьпан цхьамза а йоцуш, хьо стенна гIерта танк эшон?" Новкъа деара суна иза. Ас жоп делира: "ГIур ву со танканна дуьхьал, суна карор бу и танк сацо некъ!" Суна сан бераш цхьаммо а юхалур дац, амма ас сацор ю уьш дайъина танк, цуьнга кхиберш а ца байъийта". Тахана ала ду сан, бераш дойъу танк сацийна. Цу чуьра бевдда танкисташ карор ду дуьсуш. Оцу лехамаша суна ницкъ ло кхидIа а къийсавала.\nТалламан комитетна гергахь, тIемалой байъарх лаьцна хам бина волчу майорна Алиев ИбрахIимна бекхам бина Шемалан кIоштан полицин коьртера дIаваккхарца, боху бакъонашларъяран "Бакъо а. Низам а" цхьаьнакхетараллин Дагестанерчу декъан куьйгалхочо Гасанов Жамболата.\nАлиевна дуьхьал дов айдайта гIерта шаьш, эилра Кавказ.Реалиига Гасановс. Полисхочо кхерамаш тийсина байъинчу кIентийн дегахьа болчу наханна, баьхна: "Аш хIун до, шайн юьртанна оха 20 автомат бухакхоссарх ца кхоьру шу?"\nБакъоларъярхочо дийцарехь, ши ваша вийначу буса, Гезгмашин-беттан 23-чохь Алиевс хаам баржийна, "герзаца дуьхьало йина тIемалой" бевзина, уьш Хьасан-Хьусайн а, Наби а ГасангусейновгIар бу, аьлла. Ткъа хилларг ца тллина шолгIачу Iуьйранна бен. Аьлча а, официалехь байъинарш муьлш бу а къастадале яьхна Алиевс шина вешин цIерш.\n"Журналисташа буса яржийна хиллачу информацин документ дехча, буха яздина куьг а, стагга а воцуш дийтина полисцино жоп. Кегийрхой байъарх лаьцна хаам баржийнарг Алиев хилар къайла а хьош, ларш яйъа гIиртина полисхой", – боху Гасановс.\n2021 шеран Зазадоккху-баттахь Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело Оьрсийчоь декхарейира ГасангусейновгIеран дена 120 эзар евро (10 миллион сов сом) дала компенсацина. Оьрсийчоьнан Iедало хьаьшна адаман даха йолу бакъо, аьлла бу вежарийн-жаIуйн хьокъехь цо бина сацам.


Украина – Оьрсийчоь: хIорда тIера конфликт\nАннексин лорах лецна Украинан хинкеманаш\nБуьззинчу тIеман кечаман раже даьхна Украинан эскарш. ТIеман министраллин пресс-гIоьнчалло бина и хаам тахана Iуьйранна. Керчь-гечонехь хьал талхарца доьзна шен ницкъашна изза буьйр дина Украинан Кхерамзаллин урхалло а.\nУкраинан эскарийн буйранчаша хьалхо хаамбира, герзаш а тухуш, Украинан кхо тIеман хIорда кема лаьцна Оьрсийчоьнан ницкъаша Керчан гечонехь, аьлла. Лазийна ялх украинан хIордхо. Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан (ФСБ) куьйгалло а бакъбо и халам: доза дохорна Iаьржачу хIорда тIехь лаьцна Украинан кеманаш, аьлла цо.\nОьрсийчоьно агрессин гIулч яьккхина, аьлла ду Украино дуьнене орца доккхуш даржийна дIахьедар.\nПачхьалкхехь тIеман хьал дIакхайкхо кечлуш яра Украинан Лакхара Рада оршоьтан Iуьйранна. Цуьнга мохк оцу раже баккхар дехнарг ю Украинан къоман кхерамзаллин кхеташо (СНБО).\nТахханехь, сарахьо, конфликт йийцареян кечлуш ю Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин Кхерамзаллин Кхеташо а. Оцу хьокъехь шен твиттерехула хаам баржийна Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацехь Iамеркан Штатийн векал йолчу Хейли Никкис. Кхеташоне гулъялар дехна шина а агIоно – Украино а, Оьрсийчоьно а.\nМосквано гуламе кхойкху дуьненаюкъара машаран хьукмат Азовн хIорда тIехь кхераме хьал хIоттарца. "Цавешаш хьийза агрессор юкъахь, дага а девлла бинчу сацамо бен юхавоккхур вац", яздо Украинан агIоно, аьлча а, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацехь Украинан векал волчу Ельченко Владимира.\nАтлантикан альянсо (НАТО) а, Европан Берто а собаре хиларе кхойкху Оьрсийчоь а, Украина а.\nОцу юкъанна: Киевехь яьгна (я ягийна?) Оьрсийчоьнан дипломатин хьукматан ноьмарш йолу машен. Хьалхо Украинан шахьарахь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан векалтна хьалха гулбелира меттигера протестхой, цуьнан керта кIур болу коьчалш кхийсира цара.\n"Бердянск", "Никополь", Яны Капу" ду Оьрсийчоьно Азовн хIорда чохь, герзаш детташ, чуьра эскархой а лазош (Украино бахарехь, 6 стаг, Оьрсийчоьно чIагIдарехь – 3), дIалецна кеманаш. Уьш сихха дIахецар тIедиллина Оьрсийчоьнна Украинан президента Порошенко Петра.\nЛецна хIорда-кеманаш, эскархошца цхьаьна, Керчехь ду, боху прессо. Цунах лаьцна хаам баржийна Порошенкон пресс-гIоьнчас Цеголко Святослава.


Путин Навальныйх лаьцна: "Тхан Iедал дац цхьан-цхьаъ вуьйш"\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира чIагIдо, Оьрсийчоьнан "Iедал дац цхьан-цхьаъ вуьйш" бохуш, яздо Свобода Радионо. Оцу дешнашца жоп делла Путина Америкерчу NBC телеканалан журналисто, Навальный Алексейна дIовш даларна Кремль декъа хила мегаш хиларх лаьцна шега деллачу хаттарна.\nИнтервью араяьлла оршотан дийнахь Путин Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентца Джо Байденца Женевехь кхана Iийна цхьаьнакхета везаш а волуш.\nПутин Iедалехь волчу шерашкахь байина а, тамашийна хьелашкахь белла а бевзаш болу Оьрсийчуьра нах – 2006-чу шарахь полоний малийна вийна Литвиненко Александр а, талламан изоляторехь велла аудитор Магнитский Сергей а, Москвахь вийна политик Немцов Борис а, Вашингтонехь ницкъ бина вийна карийна хилла министр Лесин Михаил - багарбарна жоп луш Оьрсийчоьнан президента элира, церан баларш вовшаца доьзна ду аьлла ца хета шена, и цIераш тIехь йолу тептар "йиънарг цалар" ду аьлла.\nНавальный колонехь латторан хьелаш дуьйцуш, Путин жоп делира, оппозиционерца цигахь (колонин балхахой) кхин вон хир бац, кхечу тутмакхашца болчул а аьлла. Оццу хенахь, Оьрсийчоьнан президента жоп ца делира, Навальный дийна аравера вуй аьлла шега хаттар дича. Путина дийцарехь, набахте чуволларх лаьцна хаттаршкахула сацамаш беш верг Оьрсийчохь президент вац.\nПутина юха а цIе ца яьккхира Навальный Алексейн.\nСтохка Товбеца-баттахь "Новичок" дIовш делла валанза ваьллачу Навальныйс иза динарш ФСБ-н белхахой бу боху, Путинна а ца хууш ша вен аьлла, омра делла хуьлийла дац аьлла а хета цунна.\nПутина къамел дира Америкерчу талеканалца цхьа сахьтехь эха сахьтехь гергга, шуьйра хаттаршкахула шена хетарг дуьйцуш. Иза реза ца хилира кибератакаш ярна жоьпаллехь Мосвка хилар тIелаца, дукха хан йоццуш Washington Post газето яздина ма хиллара, ГIажарийчоьнна спутникан таллам бан система аьттехьа кхоьллина яц шаьш бохуш а вара иза.\nПутин тIе ца дуьту Оьрсийчоь юкъагIоьртина бохург, Америкерчу харжамашна, цо хила мегаш хIума ду боху, Вашинтонца чубоьхкина нах хийцар.\nЦхьаьнатоьхначу Штаташкара политикан хиламашна комментари еш, Оьрсийчоьнан президента кица далийра "батт раз хилча, оьшуш дац куьзга бехкедан" аьлла. Цо дIахьедар дира Вашингтонехь Капитолий дIаларцарца доьзна гIуллакх бухе диллина аьлча, Штатийн, шена хетарехь, шен чоьхьара халонаш ю аьлла.\nАмерикан президенто Путинах лаьцна аьлларг ца тайна Кремлана\nПутина нисса дуьхьал жоп ца делира шега, хьо киллер вуй, аьлла хаттар дича. Цуьнан метта цо дIахьедира, шен карьерехь тайп-тайпана Iиттарш ярх воьлла ву ша аьлла.


Москох митингаш хIитто дагахь бу гIалгIайн жигархой\nЛахьан-бутт 10, 2018\nГIалгIайчуьра оппозиционераш а, жигархой а юха а митинге бовла дагахь бу. Ишта лаам бу церан акци Москох хIотто, нагахь санна, Конституцин кхело дозанаш къастор низамехь ду аьлла, сацам тIеэцахь аьлла, дIахьедина жигархоша "Кавказан узел" агенталле.\nДозанаш къасторах хилла барт низамашца дац аьлла, Конституцин кхело бина сацам юхабаккха бакъо яц Москохарчу кхелан, карладоккху адвокато Трунов Игора. Хаамашкахь ма яздарра, байначу беттан 30-чохь Конституцин кхело дозанаш къасторах низам Конституцица догIуш дац аьллера. Мехкан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека дош деллера хIетахь, шина махкана юкъахь дозанаш къастор Конституцин гурашкахь ду, я дац хоттуш кхеле кехат дохьуьйтур ду ша аьлла. Дахначу еаридийнахь Конституцин кхеле Евкуровн хаттар дIакхаьчна аьлла хаам хилира.\nНагахь Конституцин кхело бертан куьйгашяздар низамашкахь хилла аьлла, тIечIагIдахь, ГIалгIайчуьра жигархой юха а митинге бовла дагахь бу аьлла, дийцина регионерчу "Яблоко" партин декъан куьйгалхочо Муцольгов Руслана.\nНохчийчоьнна латтанаш дIадаларна дуьхьалберш Москох протестан акцеш йоло дагахь бу аьлла"Мехк Кхел" организацин куьйгалхочо Султыгов Сараждиан.\nИшта жигархойн Iалашо ю Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле бовла а, ца хуьлчу далахь.