Друг мой! Твори, гори,\nПока свеча твоя горит.\nУслышит и поймет,\nВ ночи, в пути осветит,\nПодскажет истину тебе.\nВперед, смелей, назад дороги нет,\nКогда идешь ты к цели.\nГерои в бой идут не ради славы,\nА ради чести и свободы.\nВраги хотят твою свободу\nВ цепи заковать,\nНо лучше смерть принять,\nЧем на коленях пред недругом стоять.\nЛаьтта к1ала ваьлча,\nБоарзах гув бича,\nТ1аккха-м - делхаргдац хьо,\nТ1аккха-м деларгдац хьо\nСо ваха ца вута,\nСо лела ца вута\nСа дулха дог.\nЦ1аккха 1абаш доаца,\nЦ1аккха дузаш доаца\nСаца ха йоацаш,\nДаим балха доалла\nТем боаца дог.\nЦкъа-м соцаргда хьо,\nЦкъа-м дузаргда хьо,\nСона дага доацаш\nВай шинне йоаккха ха, Нах безаш йоаккхаргья,\nБоарзах гув биллца\nЦунна раьза дий хьо,\nЦунна раьза деце,\nХ1анз вожаве 1а\nБАРАХОЕВА Мадина Даьнна оарц Ткъам кагбенна кхокха санна,\nЙисар со б1ы беха ц1ен.\nБехар зиз мо кхийна мохк\nТ1емо лайзар г1ала чу ког.\nЯха моттиг йоацаш,\nЙоагач г1ала чура идар со.\nТопий г1ар кхы ла низ боацаш Сай Даьхенгахь ластар со.\nГ1алг1айче, са сийрда вахар\nДицдергдий те в1алла наха.\nМоцал, шелал б1арга ца яйташ\n1а енна й1овхал, рузкъа, саг1а.\nХ1ара юрта - "Гата юрташ",\nУж дар ц1енош бехача наьха.\nПарг1ато царна яккха г1ерташ\nОарцаг1ваьлар вай паччахь.\n"Гата юрташ" юстар йоахаш\nГ1ишлонхой ба сихо еш.\nЭри ара бисача наха,\nХ1ара юрта - ц1енош деш.\nМехка Да! Баркал хьона!\nХоадабаь варгвац хьа мах, Цхьаккха къамаш къеста ца деш\nХьо къахетаме хиларах.\nДуне сийрда хург ма дацар.\nГ1алг1айче, хьо ецаре!\nМашаре вай дахаргдацар\nЦхьа барт болаш децаре.\nОЗДОЕВА Малика Безам лорабе К1ерам боаг са истола т1а шортта, 1аьржа бийса корах хьачухьеж, Къоалам, каьхат улл сона хьалхашка, "Бувца безам!" - оаз сога кхайк. "Дац са дешаш" безам бувца" - ях аз Безам дешашта лаьтта байта бац. Б1аргашта оалар оалалургдац деша. Безам бувца б1аргашта мара хац. Б1аргаш да уж дега кизга хинна, Чура безам наха кхувдабер. Юхателар шоайгахь увзаш даим, Дега г1озал сагото хьаер. "Лорабе са безам!" - кхайк из б1аргашка, - "Ма тела сона из 1откъама лар. Ч1оаг1а беций лоамах баьлла кхера, Етташ, етташ хул-кха цун из лер".\nТИМУРЗИЕВ Башир Эздел Оал: "Дуне эздела т1а латт" Шоаш ца теше - д1ахатта. Жоп лургда шоана моллаг1чо, Ше наха юкъе лийнначо. Ше эздел долчо, долчо эхь, Нахаца йолчо ц1ена яхь. Ший долаш волчо ц1ена дог, (Эздийчарех нах дилла хьог) Майра вар аьнна хулаш дац, Эздел деце хьо цхьаккха вац. Фуд эзделал лакхаг1 латташ? Дац хаттара жоп дала атта. Кура къамаьлах пайда бац. Эздел деце хьо г1алг1а вац. Даьсса хабар сенна деза? Эздел доацар хьанна веза? Эздел, денал - воша-йиша, Массанешта да уж эшаш. Дац ахчах эца йиш йолаш, Хайна ваьг1ча 1очулегаш. Хила веза саг яхь йолаш, Ший дег1аца эздел долаш, Дынах хьаьрча, ц1ена волаш, Даьла совг1ат - эздел - лоарх1аш.\nХургдар а хиннар а (Миниатюрах латтача повеста т1ара дакъа) Шедар дижад, баьде я. Яхт-клуба т1а седкъий доаг, из лорае лотаделча санна. Царна юкъе да моцаг1а-моцаг1а дайнараш а, цхьабакъда, цар сердал х1анз а т1ехьа хьаухаш я, цудухьа вайна б1аргагу уж. Из я д1аяха зама, из да хиннар, цхьабакъда, х1аьта а вай дага латт из. Иштта ба моцаг1а байна суртанчаш, йоазонхой, г1ишлонхой. Дукха ха я уж вайна юкъе боаца, цхьабакъда, цар уйлаш, цар хьакхеллача книжкай, суртий, цар хьалъеттача г1ишлоний сердал, й1овхал вайца я, ц1аккха а ца къасташ. Цар дегаг1озле лу вайна, низ лу, г1о ду даха а лела а. ххх\nСигала вайна гуш долча, чот яь а варгвоацаш дукхача седкъашта юкъе да х1анзза хьахинна, е селхан, е б1аь, е эзар шу хьалхаг1а хьахинна седкъий а, цхьабакъда, вайна б1аргагац уж, х1ана аьлча, цар сердал х1анз а хьакхачанза я вай долча - из хургдар да. Иштта ба х1анзара суртанчаш, йоазонхой, г1ишлонхой. Цхьацца х1ама хьаде, цхьацца толам баккха кхийнад цар, цхьабакъда, цар кхоллама боаг1а мах бе магац вайна, из г1улакх воашта хьат1аэццал лакха бац тахан вай сакхетам. Цар кхоллама боагг1а мах бергба кхоана хьахургйолча т1ехьенаша. Эрсий метталара г1алг1ай меттала даьккхад С. Чахкиева г. Иркутск АКИЕВ Хасолта\nСтихашка ладувг1аш К1ай хьу, к1ай бийса, к1ай г1анаш - Берте йихьа шура санна. Цхьаннахьа, лоамашка К1айча дын баргий тата дийкар, Лувкхера хинна, Цхьанне илли аьлар. Корах Сердал чуяьлар, К1ай сердал. Цу сердало, цу оазо Цхьан юкъа соцайир ха, К1ай дотув даь. К1ай хьаг1 ессар са дега чу… Тамашийна фаьлг санна долча Кхолламхочун даржага кхача Безам эттар… *\t*\t*\tКаст-кастта, денна Дукхаг1а, дукхаг1а Хул сага г1улакхашка Шеконаш, сатувсамаш, Сатувсамаш, шеконаш. Ешалац дега Вахара яьсса оаг1онаш. Дегашта, б1аргашта Г1улакхий лакхаленаш, Кхоачашхинна уйлаш еза. Боарам боацаш г1оза, Т1ехе йоацаш диза Хул адамий вахар - Корадича царна Шоай дегаш а лехар. Дешаш Доал даь, 1унал даь К1отаргаш санна ба нах. Ткъовронаш мо Сигала кхувд цар кулгаш. Гобаьккха т1ох яь карташ я, Бакъда, нах ситемза бах: Бийсашка наб йоацаш, Деношка тем боацаш. Цхьан х1амах теш нах, Цхьан х1аманга хьеж - Сенах теш, сенга хьеж Ца хой а шоашта… Х1аьта х1анзарчоа Алхха дешаш да - Оалхазараш мо г1етта, Кхаьча сом мо лега… Никъ Хьувзаш да наькъа така, Аькхан ц1ог санна, Из кхоачалучча - Сало1илге, сатем… Гола етт цо, - Б1арга ног1ар тохаш мо, Хувцалу из - Дии бийсеи санна. Никъ ба вахар, Мел хале бале а никъ: Лакхера т1оа сег, Лохера дарз хьокх. Урхенах ураг1а вода со, Юха 1очутекх… Лоам т1арча саьл дикаг1а я, йоах, Бе йоалла лекъ… Из бакъдац. Лоам т1арча саьга Кхоачаргва со… Се лохе вале а - Лакхе да са са. Ага т1ара стихаш Ага - меттаза доазув, Ага - набара ц1ай. Ага чу Хьо вийхка ва бахтарашца, Ага чу Хьа г1онаш да к1ай… Алла хьо, таккхалча алла, Набарах къежа. Боад мо, къоаналла 1индарг1а Я хьога хьежаш. Ж1але йорт Дийнахь а бус а удаш, Ж1але йорта тарадийрзад хьа болар. Дийнахь а бус а удаш, Ж1але кхеле тарадийрзад хьа вахар. Дийнахь а бус а удаш… Ж1але санна, Карта юхе хургда хьа кхалхар. Наьрт Хамчеи цун воI Патарзи\nФаьрг яхача наьрта во1 хиннав Хамча. Дег1а сов тенна волаш, моллаг1ча говро ловш хиннавац из. Цудухьа цун ший хиннаб 1арбий мехкара боалабаь, инкал миссел бола ды. Наьха говраш, нек а деш Тиркал дехьаювлача хана, цун ды, латтачара кхоссабале вокха берда т1а кхоачаш хиннаб, т1аккха юха кхоссабале, ше лаьттача юха 1оотташ хиннаб. Боккха лоам бедда боаг1аш санна хеташ хиннад, Хамча говр хаьхка воаг1ача хана. Наькъ т1а хьалдухьал мел нийсвеннар Хамча воаг1аш гаьннара б1аргавайча, ийккха наькъ т1ара д1абовдаш хиннаб сов унзара баьле. Шийл т1ех къонах вац аьнна тийша хиннав Фаьргий Хамча. Цкъа хахка водаш, б1аргабайнаб цунна гаьнна баг1а цхьа лоам. Теркаш хиннаб из. Ер фуд, аьнна, цецваьнна вола Хамча д1ат1авахача, из хиннай, хи йистте 1охайна яг1а цхьа вампала сесаг. Тха хьувзаш яьг1ай из. Йоач1инг хиннад цун вординга меттел хьаьра кхера боаллаш. Гаьнна, бажа ший ды д1а а хийца, тебба т1ехьашкара т1авахав из цу вампала сага. Когабухьара а этта, халла т1акхаьчав из цун наькха, сихха, из бага а белла вакхаш санна цкъа къург баьб Хамчас, т1аккха д1аюстараийккхав. Ший саготдер моза ба мотташ, цунна тоха хьалостадаь йоач1инг техад цо букъах ший хьаьра кхера а т1ехьа. Хамча юстараийкхавецаре, цицха хинна хургдар цох. Хьай во1 ве йоаллар хьо, со ма варий хьа наькхах вакхар, хьа энчик ма вий со х1анз,-аьннад Хамчас. Волче, де х1ама дац. Дика дар вецаре, т1аьрюкъе хьокхаваь, дом баь д1авоаккхаргвар аз хьо. Цхьацца дувцаш баг1аш, Хамчас, аьннад.\n"Сона де дика дий хьа?\n- Даьра да,-аьннад, вампала сесаго, сай энчика саг йоалаяр. Вампалий аьла хулаш ва са воша, хьа дег1ара хургйолаш, лоха йо1 я цун, кхийна. Цул хозаг1а х1ама дац е сигала а, е лаьтта а, из мегаргйий хьона?\n- Мегаргья, 1а яхар из яле, катеххе хьайоалаел из сона,-аьннад Хамчас.\n- Цхьа х1ама да цига - аьннад вампала сесаго, - ший из йо1 ца1 мара ца хиларах, цун дас кхеяьй из къонах кхевеш санна: латар, тохар 1омадеш, к1алкхетаргах летаеш. Кхокха я цун ц1и. Дош денна я из, к1алтохаргах шийх латаш, шийл котваьнначунга мара, кхычунга маьрел дергдац аз, аьнна.\n- Из вайга товш х1ама да, - аьннад Хамчас. Цкъа хьадухьлъяккха 1а из, т1аккха ховргда из.\nДа ч1оагг1а раьза хиннав цу г1улакха. Ший йо1 дукха ц1аг1а яг1аш хиларах, цох лата вухьаш цхьаккха саг хиннавац.\nХьадухьала йоалаяьй Хамчийна йо1. Сов из хоза йолаш, цкъарчоа лоацавеннача висав Хамча. Ше ма йодда т1акхийтача Кхокхас, айваь, кхоставаь, хьалъураг1авихьав Хамча. Циггача чувоаг1ашехьа а ший дег1а дозалца йи1ийна 1от1авежав из. Цун дозал лоа ца луш, йо1 цхьан кога т1а яхай. Боккъонца д1алетаб ераш т1аккха. Хамча атта котваргволаш хиннавац. Бакъда, цкъа Хамчий ка а яьнна, йо1 лаьтта яхай. Хамча котваьннав. Хиннар фуд, аьлча, Хамча сов куст долаш хиларах Кхокхийна везавенна хиннав из. Т1аккха ше латарах эшаш санна кеп оттаяьй йо1о. Вешта цо из эшаергьяцар. К1ира, бетта, аьлий коа ловзар лаьттад. Беррига мохк в1ашаг1теха, беррига наьрташ гулбаь доккха хьоалчаг1а даьд Хамчас а. Саг ц1айоалаяь баха - текъа 1охайшаб Хамчеи, Кхокхеи. Цхьан метте дукха сатуврех хиннавац Хамча. Аькхе вода, аьнна, гаьнна лоамашка д1авахав из.\nХ1аьта ха деза, Кхокха дуккхача хана денз дагайоаллаш хиннав Накъий лоха Боштолг. Из ше мишта хиннав, аьлча, дег1а бер миссел мара кхы лакхаг1а воацаш, ж1алеи, виреи батамаш хозаг1а хетаргйолаш, иштта ийрча а волаш. Белгалдаккха деза ца1, ший дег1ала пхезза й1аьхаг1а, д1аяг1аш модж йолаш из хилар. Латарцеи, тохарцеи цхьаь цхьанне эша ма волва ер, аьнна, жожаг1атен, чура вайтача санна из хилар.\nХ1аьта Хамчах кхераш хиннав из. Х1ана аьлча, яздаь хиннадар Хамчийна т1аг1олла, мичча хана цкъа из х1алакьхургхилар. Цудухьа Хамчах ч1оаг1а лоралуш хиннав из. Х1аьта Хамчий ц1ен юххе к1ийленна хайна ваг1аш, из чарахье вахалга ха а хайна, корах модж чу а яхийта, цунца Кхокха лаьца а лаьца, хьаара а эза, д1аийккха вахав из, Кхокха а ийца. Лаьттах к1оаргга 1очуйодача хьаг1ар чу вахаш хиннав из Накъий лоха Боштолг. Кховзткъа саг г1ертача а меттахьара йоаккхалургйоацача кхеран 1аькъанца д1акъувлаш хиннай цо ший из хьаг1ар. Цхьа говзал яь хиннай Кхокхо: Боштолго ше йодаеш, шийна т1ахьерчаш хиннача цун можах, къайлаг1а цхьацца чо хоада а беш 1окхувсаш хиннаб цо. Дийнахьа ца а гуш бийсана сийрда къегаш хиннад уж чеш.\nШиъ т1аьнк1алеи, ца1 гии белла, кхо сай а бахьаш ц1акхаьчача, Хамчана ц1аг1а кораяьяц Кхокха. Д1аудаш, хьаудаш из лехаш ер лелашшехьа, баьдйийрзай. Т1аккха цхьанахьа лир лепаш дайнад укханна. Д1ат1аваха айбича, из Боштолга чо болга хайнад Хамчана. Хамчана хьалхаг1е а хеза хиннадар Боштолга мосаш лепаш я, аьнна. Д1ахо, д1агаьнваьлча, кхы а лепаш бола чо байнаб цунна. Иштта ер водаш бийса д1аяхай. Юххера лоама цу бердаца латтача кхеран 1аькъа т1анийсвеннав Хамча. М1арга теха, кулла мо, сигала ураг1а яхийтай цо из 1аькъа, хьаара а ийккха Хамчана хьадег1ала а вена латав Боштолг. Д1аболабеннаб лира т1ом Боштолга лестадеча турал новкъах хиннай Хамчана, цо хьат1аетташ хинна модж. Б1аргашта т1аетташ, Хамчай б1аргаш кхоаладора цо. Циггача хьаийккхача Кхокхас, т1ехьашкара т1акхийтта аркъала вожавир Боштолг. Т1аккха 1а модж д1алацалахь, оалаш, Хамчас тур а, диг а, иштта кхы а ший мел дола герз 1от1адийттад цунна. Цхьаккха дирах, х1ама хулаш хиннадац. Цхьаккха герз латаш хиннадац Боштолгах. Циггача фу даьд цар? Лакха ураг1а баха баг1а цхьа попа хи, Кхокхас д1ат1аяха кхоссаенна, т1ера ткъовронаш а лоацаш, хьакатеха, д1оахалаш, овланга кхаччалца боатт1абаьб. Хамчас Боштолг цу баьтт1ача хена д1ат1а а токхаваь, ч1енгига кхаччалца цун модж, баьтт1ача цу хена юкъе еллай. Кхокхас гаьнаш д1ахийцача, хи в1ашкабенаб, Боштолга тамаш йола модж то1аяьй д1алоацаш.\nПхьид мо ветталуш воалла из Накъий лоха Боштолг, ловр хилда хьох, аьнна, цигга вита а вита, хьаг1ар чу цун мел хинна дошув-дотув а ийца, болабенна ц1абийрзаб Хамчеи, Кхокхеи. Накъий лохача Боштолга наьна йиша, г1ам хиннад. Из йоацар кхы кхоаччара х1ама диса хиннадац цу Боштолга. Из ваа г1ерташ, цох церг ца латаш гонахьа хьувзаш дуккха оакхарийи, оалхазараши хиннад. Ший мерий т1а хайна яг1ача къайгага цо аьннад: со ваа цхьаннена могаргдац. Йолле, са наьна йиша оарцаг1а яккха сона, аз б1арчча говр ювргья хьона. Яхача къайго, оарцаг1а даьккхад из г1ам. Цхьа б1арг болаш, 1овда яхаш мар хиннав цу г1ама. Лоаман чхараш ураг1а кхувсаш, т1аккха лаьттах уж хьаеш, селлара низ болаш хиннав из.\nД1аг1ертача цу 1овдас из хи хьав1ашаг1а баьккхаб. Боштолг мукъа а воаккхаш.\nТ1аккха г1ам, даха Хамча волча чуэттад, Хамчанеи Кхокханеи, ч1оаг1а та1азар дир дага а долаш. Хамчий цхьа во оамал хиннай: шийга д1акхайкача оаг1орахьа д1аверзаш, ше цу юкъа латаш-тохаш вар-вацар, аьнна, бе-башха доацаш.\nИз оамал зийнача г1амас, Боштолгага аьннад:\n"Цу Хамчах д1алата шо, латаш доахкаш, со кхайкаргья цунга, из согахьа хьаверзаргва, цигача 1а цунна фоартах тур теха, из д1аваккха. Чарахье ваха, ц1авоаг1ча Хамчана ма водда т1акхийтав Накъий лоха Боштолг. Ги баьллари, т1аьнк1ала даьхкараши, уж кхо сай, д1абахийта, цох латав Хамча. Юха а Боштолгас Хамчий б1аргашта модж д1ат1аетташ, новкъарло еш, кайоалаш хиннаяц цун. Циггача, к1ийленна даг1ачара г1ам кхайкад: ва Хамча, со оарцаг1йоал хьона. Юха а вийрза Хамчас аьннад: хьа оарц эшаш х1ама дац хьона укхаза. Циггача Боштолга хьалхашка гучаяьлар Хамчий фоарт. Цох тур теха Хамчий корта д1абахийтаб Боштолгас. Шоай котало яьнна, халхабувлаш, ц1и йийза, Хамчас чарахьера ц1авоаг1аш дена саьрч дуаш, сакъердаш уж болаш, Кхокхай ц1ен карта къайг ена 1охайнай. Боштолго 1ехаяь енай из къайг. Иштта а вошта а да хьона оалаш, из шийла кхаъ бенаб Кхокхайна цу къайго. Цу Боштолгахи, г1амахи, 1овдехи ше лоарх1алургйоацалга ха а ховш, дын т1а а хайна д1аийккхар из лоамашкахьа, ший вампалаш бахача. Х1аьта цар мехка баха бухьаш хиннабац е из г1ам а, е из Боштолг а. Бераг1а хиннай Кхокха. К1аьнк ваьв цо. Ше нана керара воаллашехьа, керчча ц1ен юкъе боагача кхуврча юккъе, 1охайнав из, д1ай-хьай кхувдаш шийна товнаш хьат1ахьекхаш. 1ай хиннад из. Кхокхо, хьакатехе кхувчара хьа а ваьккхе лайла г1олла керчаваьв из к1аьнк, х1аьта из ийккхе юха а кхуврчала ховш хиннав. Т1аккха нанас юха а из хьа а ваьккхе, лайла г1олла керчаваьв. Цун дег1 болат санна ч1оаг1деш. Лоа даша доладеннад.\nИштта, из х1ама массехказа хинначул т1ехьаг1а, цун дег1 болатал ч1оаг1аг1а хинна д1аэттад. К1аьнках Патарз аьнна ц1и тиллай цар.\nЦхьан ден, к1ира хьалкхувш, к1ира, бетта кхувш, кхийна д1аэттав Патарз. Дег1 болата долаш хиларца, х1амах ца кхераш, ший нийсархой буташ хиннабац цо: царна етташ-тохаш, Т1аккха цхьан бера нанас т1ехтехад цунна:\n- Хьай наха вийнача даь пхьа лийхача толар хьона, тха берашта качъухачул.\nКхокхо дилла яхаш хиннад Патарзийга, хьа да, гаьнарча мехка, д1авахачара вайна д1аваьннав, яхаш.\n- Хьо харц лийннай, са да вайнав яхаш, хьаала малав из вийнар, - оалаш хиннад Патарзас.\nАла тугаш хиннадац нанас. Т1аккха аьннад Патарзас: сайна теха лергва со, 1а хьа ца оале. Де х1ама доацаш, нанас деррига ма дарра д1адийцад.\nДолче, аьнна, ший вежарашка Патарзас аьннад: "хьаба сона дикаг1а бола ды, хьада дикаг1а дола герзаш".\nХьаденад укханна цо мел дийхар. Т1аккха вахача укхо Села Сатийга хаьттад: "Мичахьара лохаргва аз Накъий лоха Боштолг".\nХ1ама ховш, поалхехкаш хиннай из Села Сата. Ший бозбуачал а даь, фунаьхкдаьча метте ва хьа моастаг1а, аьннад. Цигга д1акхаьча, 1очукхайкав Патарз Боштолг вахача 1урга чу: "хьаараяла можилг, хьа са эца дена малайк да хьона укхаза, аьнна. Цун г1арах, хьачукхайкар малав цу сахьате хайнад Боштолга.\nХьаг1ар чура, д1а ц1ог1а дахийта кхайкав из, г1амагеи, 1овдегеи. Хьат1абайддаб уж. Д1адег1ала ухаш летаб уж. Хьалхашкара Боштолг хьалеташ, т1ехьашкара 1овдас чхьонкар етташ, михаца д1ай-хьай кхесташ, цкъа сехьар тохаш, т1аккха дехьар тохаш г1ам а хиннад маркъилг мо царна юкъе кхесташ, Патарзас г1ам а дийнад, 1овда а вийнав, Боштолг верах х1ама хулаш хиннадац; цхьа герз цох ца латандаь. Гамажа нахьарах даь, цхьа доккха лаьжг хиннад Патарзага. Из Боштолг 1ов1ашка то1аваь, цун ший можаца хьоарчаваь, д1авийхка, то11аваь цу лаьжга чу а велла, ц1а а вена, кхийнах боаллача оарцах из лаьжг хьалъэллад цо. Иштта из уллаш, ший мар дага массаза воха, т1акхийте Кхокхас г1адж хьокхаш хиннай цу лаьжгах, 1ипп1али са къина! - аьнна Боштолгага ц1ог1а хьокхийташ. Пхьа лехалга мичад, пхьа боаллар вийна д1а ца ваьккхача. Ваха юха а Села Сатийца дагаваьннав Патарза. Кхаь ден, кхаь бус поал хехкаш а яьг1а, Села Сатас аьннад.\n- Иштта цу оаг1ора, д1ай-хьай ца верзаш, хьо д1авахача, цхьан бетта, ах бетта никъ 1а бича, Тамаш-боарза т1акхоачаргва хьо. Керда бутт хьахулаш йола бийса лораергья 1а. Цу бус, цу гувна т1а яргья хьона цхьа унзара нана-борз. Яхка йоаг1аргья из. Цо 1оергйолча берза к1аьза дега юккъе доал хьона Боштолга са. Из к1аза е еза 1а, наьнах якха ца якхийташ. Ца юй, 1а леладечох дош хургдац хьона. Ийккха вахача Патарзас цхьан беттаи, ах беттаи никъ баьб. Лакха ураг1а хьалбоаг1ача Тамаш-боарзага кхаьчав ер. Керда бутт хьахула бийса лораяьй укхо, к1ийленна а хайна. Бийса юкъе яхача хана, ди детта а т1оа сега а даьннад. Ча миссел йоккха йолаш нана-борз боарза т1а яьннай. Яхка йолаеннай из. Наьна керара к1аза 1ойожашехьа, т1ахьийддача Патарзас тур дийтта, дийта нана-борз йийна 1ойиллай, цох якха берза к1аьзан кхийнадац. Из к1аза гале чу а елла, хехкка юха д1ац1авахав ер. Циггача Накъий лоха Боштолг лаьжга чура хьа а ваьккха, хьахьажал, оалаш, цунна хьалхашка Патарзас из берза к1аза йийнай, чура дог хьа а даьккхад.\nВелхеи кадеи волавеннав из б1еха Боштолг. Доккхача рузкъан да вергва аз хьох, яхаш, Патарза хьалхашка хьесталуш хиннав Боштолг, из 1ехаве г1ерташ.\n- Сай даь пхьа лех аз, ер да хьа б1еха са, Наькъий лоха Боштолг. Хьахьажал укхох фу хул, оалаш, лосттадаь, из берза к1аьзан дог Патарзас лаьттах техад, цицхаш хинна из д1адохийташ. Боштолг венна д1аваьннав.\nХьадийцар ЛЬЯНОВ Г1аз-Махьмада Гинез., 1965 ш.


Уггаре а оьшуш говзанчаш бу ...полисхой\nНохчийчоь -- Мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана полисхойн караделла ах сов къашташкара Iедал.\nДеношкахь Нохчийчуьрчу полицин дакъошкара хьаькамаш Ιедалан даржашка хΙитторца шен режиман кхерамзалла лагΙъеш нисделлера Кадыров Рамзанан. ХΙинца цо полицехь мукъадевллачу даржашка а хΙиттийна шена оьшу хьаькамаш.\nХIара кIира дагалацаме хилла дисина Соьлж-ГIалин а, Теркйистан а кIоштийн полицин белхошна. Церан хьакамех цхьаберш Iедалан урхалле баьхна, кхиберш даржашкахь лакхабаьхна.\nКерла хьаькамаш хIиттош, кIошташкахула чекхваьлла чоьхьарчу гIуллакхийн министр Алханов Руслан. Цкъа хьалха цо, низамхошна вовза а вовзийтина, Соьлж-гIалин кIоштан полицин коьрте хаийна майор Закриев Сайд-Хьасан. Теркйисте а кхаьчна, низамхойн хьаькам хIоттийна подполковник Ахмаев Муса.\nСоьлжа-ГIалин а,Теркйист а кIошташкахь гIантдай хIиттийначеран метта полицин урхаллийн коьрте ши хьаькам дIахIоттош Алхановс шина а кIоштехь дина къамел чIогIа тера догIуш ду. «Ахмаев Мусана хаьа, мехкан куьйгалхочо, Оьрсийчоьнан турпалхочо Кадыров Рамзана Iедалан белхошка жоп доьхур дерг хIун ду. И ду юкъараллехь низам, бахархойн кхерамазалла ларьяр».\nХIоразза а, оцу кепехь мехкан куьйгалхо а хьахош, дIахьедарш дира мехкан коьртачу полисхочо.\nЦул совнаха, Теркйистехь Алханов Руслана дакъалецира гIаттамхойн карах белла низамхой а, Кадыров Ахьмад а дагалоцуш хIоттийначу хIолламна тIехь доIанаш деш а.\nНохчийчохь керла дац полицера хьаькамаш лаккхарчу Iедалан даржашка а хIиттош, церан метта кхиберш хьалхатеттар. Дукха хан йоццуш ТIехьа –Мартанан а, Хьалха-Мартанан кIоштийн гIантдай хIиттийна полицехь урхалла деш хилла Айдамиров Хьусайн а, Дадаев ИбрахIим а. Хууш ма-хиллара, Шелан кIоштан низамхойн коьртехь лаьттина ву махкан куьйгалхойх цхьаъ волу Даудов Мохьмад а.\nПолисхойх бу нохчийн кIоштийн дай


Бишкекна гена йоццучу Кой-Таш эвларчу пачхьалкхан хиллачу президентан Атамбаев Алмазбекан хIусамехь иза лаца гIерта ГIиргIазойчуьра нницкъаллийн структураш. Кхул хьалха цуьнан агIончаша новкъарло йира полисхошна экс-президент лацийта. Оцу дийнахь хиллачу тасадаларшкахь вийна спецназан белхахо, лазийра 52 стаг. Маршо Радион гIиргIазойн Азаттык сервисан корреспондент ву оцу меттигехь.\n2013-чу шарахь бехкзуламан гIуллакх тIехула хан токхуш волу тутмакх, криминалан авторитет Батукаев Iазиз харцонца набахтера араваккхар толлуш теш санна тIеозийнера Атамбаев. Лаца гIортале хьалха бехкзуламан гIуллакх диллинера цунна дуьхьал, иза бехкеллех а ваьккхина. Кхаарин суьйранна Кой-Таш эвларчу политикан хIусаман го лаьцнера спецназо, иза лаца Iалашонца. Амма экс-президентан агIончаша дуьхьало йира царна.\nБолчу хаамашца, еаридийнахь полисхоша юха а голаьцна хиллачу ппезидентан цIенна. Полицин цхьана декъан уьйтIа бахка аьтто хилла, Атамбаевн агIончаш дIаса а тоьттуш. БIаьргаш Iовжон газ а хецна полисхоша.\n2011-чу шарера 2017-чу шаре кхаччалц ГIиргIазойчоьнан урхаллехь лаьттина ву Атамбаев Алмазбек. Харжамаш боьлхучу юкъанна иза тIехIоьттинера хIинца куьйгаллехь волчу Жээнбеков Сооронбойна. Амма Iедал кхийцаделлачул тIаьхьа цу шинна юкъахь конфликт иккхира. Цул тIаьхьа дуьйна Атамбаев а, Жээнбеков а юкъах волчу ГIиргIазойчуьрчу Социал-демократин партин декъашхой бекъабелира: цхьаберш хиллачу президентехьа а, вуьйжуш хIинца волчуьнгахьа.


Спортхоша даиман а ца ларйо Олимпин ловзарийн оьзда амал\nБритани -- 2012-чу шеран Олимпин ловзаршка баьхкина спортхой беха Лондонера Олимпин эвла,12Тов2012\nТолам баккхар даздеш корта бахош долу маларш мелар, леташ лелочу таррашна тIехь цхьацца харцонаш лелор, оьзда боцуш лелар Олимпин ловзаршца догIуш хIуманаш дац. Амма уьш нисло цхьайолчу Олимпиадашкахь.\nКху шара Стигалкъекъа-баттахь Оьрсийчоьнан Iедалша дIахьедар дира шайн Олимпин тобанна доьхкур ду шаьш, Лондонехь Олимпиада йоьдуш, корта бахон маларш мелар аьлла. Спортхойх хилла ца Iаш, и дехкар хьакхалуш хир ду оьрсийн ерриг а делегацин декъашхойх. Иза хIунда дина ду ца дуьйцу Москох.\nАмма Оьрсийчоьнан Олимпин тобанах догдаьлла бара церан махкахой ши шо хьалха Канадерчу Ванкуверехь Iаьнан Олимпин ловзарш доьлхуш. Оьрсийчоьнан спортхоша яккхиарг 12 мидал бен яцара, цаьрга мел-лаххара а 50 мидал яккхалур ю аьлла, хеташ хиллехь а.\nОьрсийчоьнан тобано, нах цец а бохуш, акха синкъерамаш дIабаьхьира шайн хьешан хIусамехь. Цхьана буса цара хьешашна водка а, виски а дотта, сурт хIоттош, вовшахтоьхнера мехкадаьтта дуттучу меттигашкахь лелош йолу насосаш.\nАмма Олимпиадехь лело догIуш долу хIуманаш дац уьш.\nДелахь а маларш мелар ша цхьа хIума хилла ца Iа Лондонера Олимпиада тIекхочуш дийцаре деш дерг. Иштта, емал деш, дицаре деш ду спортхоша, тIеерзийна камераш а йолуш, лелош дерг.\nХIокху баттахь Австралин Олимпин комитето дIахьедар дира, шаьш таIзар дийра ду шайн уггара тоьллачерах волчу шина спортхочунна-некадархочунна, и шиъ, къийсадаларш дIа а дирзина, цIавирзинчул тIаьхьа аьлла. ХIу ду бахьана?\nНекадархоша Д'Арси Ника а, Монк Кенрика а дукха хан йоцуш шаьшшина сурташ дехкира Facebook-на тIе, кара эцна герзаш а долуш даьккхина долу. Олимпин комитетан декъашхошна хетарехь, вон къентийн васт кхоллар догIуш дац спортхочуьнгахь.\n2004-чу шарахь Афинашкахь Олипиада йолуш ГIажарийчура дзюдох латархо Мирисмаили Араш, кхана лата везаш а волуш, сахиллалц Iийнера дууш-молуш. Латархойн кузана тIе валале оьзча, дукха веза а хилла, къовсадаларшна юкъара ваьккхира иза. Мирисмаилис элира, ша иза леррина дина дара, ГIажарийчоьно къобул еш йоцучу Израилерчу спортохочуьнца ца латархьамма аьлла.\nЦу хиламо дагадоуьйту Польшерчу хьокханца кхоссавалархочо Козакевич Владислава динарг. 1980-чу шарахь Москох Олимпин ловзарш долуш иза дашо мидал йоккхуш къийсалуш вара советан спортхочуьнца Волков Константинаца. Козакевич дуьненан рекорд хIоттош волуш хьвсархоша шакарш а, мьхьарий а детташ хиллера, иза вохо гIерташ.\nАмма Козакович кхосса а велла, Олимпин чемпион хилира. Лакхалла а схьа а эцна, ша хьала гIоттуш цо шена шакарш йиттинчу хьовсархошна маьттаза ишар йира. И бахьана долуш, Олимпин ловзарш дIадирзича Советан пачахьалкхан Польшехь волчу векало латкъам бинера Козакевичера дашо мидал дIаяккха еза, цо советан публика эшнаш ярна аьлла.\nПольшин Iедало официалан жоп делира, Козакевича гайтинарг ишар яцара, цьунан куьйган пха озийна хиллера аьлла.\nНаггахь харцахьа лелар доьзна хуьлу спортхочуьнан гIирсаца. 1976-чу шарахь Монреалехь Олимпин ловзарш долуш таррашца латархочо Онищенко Бориса цецваьккхинера шеца тасалуш волу Британера спортхо, хьакха а ца луш, цунна тур деттар гойтуш.\nСуьдхоша таллам бича гучудаьллера Онищенкос лелочу герзан леррина кнопка хилла хилар. Иза тIетаIийча дуьхьлончина тур тоьхнач санна сигнал луш хиллера цуьнан герзо. И бахьана долуш Онищенко а, цу къовсадаларшкахь дакъа лоцуш болу кхин болу советан спортхой а юкъара бехийра Олимпиадина.\nОлимпин ловзаршкахь дакъалоцучу спортхоша лелочарна юкъахь ду допингах пайда эцар а, шена деллачу совгIатах цавашар а.\nКанадера 100 метар водуш волу спринтер Джонсон Бен цхьана дийнахь дуьненна а вевзаш волу а, емал веш волу а стаг хилира, 1988-чу шарахь Сеулехь Олимпин ловзарш долуш. Цунна дашо мидал елира 100 метр уггара чехка ведда аьлла. Оццу дийнахь цуьнгара иза дIа а яьккхира наркотикаш лелийна хилар тесто гайтича.\n1998-чу шарахь Японехь Нагано-гIалахь Iаьнан Олимпин ловзаш долуш Канадерчу сноуборд хахкархочо Ребальяти Росса дашо мидал яьккхира божаршна юкъахь. Иза историн чулацам болу хилам бара, хIунда аьлча сноуборд хахкар дуьххьара юкъадахийтинера дуьненаюкъарчу комитето Олимпин программана. Амма масийтта сахьт далале Ребальятегара дашо мидал дIаяьккхира, цо къомал оьзна хиллера аьлла.\nРебальятин тIаьхьо аьтто белира шен дашо мидал юхасхьаяккха, къомал озар дихкина ца хиларна, Олимпин низамашца а догIуш. Амма цултIаьхьа къомал юкъатуьйхира дихкинчу молханийн цIейозанна.\nШвецера охьатохарх латархо Абрамян Ара гIарвелира 2008-чу шарахь Пекинехь хиллачу Олимпин ловзаршкахь. Цо, шена коча оьллина а ялале, охьакхоьссира шена елла йолу йоьза мидал, шеца леттачу италхочуьнгахьа суьдхоша озабезам бина аьлла. Дуьненаюкъарчу Олимпин комитето къовсадаларшна юкъара дIаваьккхира иза.\nЭххаре а хьахо богIу эшначу спортхоша лелийнарг. 1998-чу шарахь Iамеркан хоккейн тобанан декъашхоша, шаьш эшначул тIаьхьа, ла а ца делла, йохийра шаьш Наганохь Олимпин эвлахь чохь Iаш хилла хIусамаш.\nАмма массо а и дагахь доцуш долу хIуманаш дисина Олимпин исторехь. Уьш дог ойъуш болу хиламаш ца хила а мега, амма уьш боцуш дуьззина хир дацара Олимпин ловзарийн сурт.


Ярославлерчу №1 колонехь чувоьллинчу шина стагана тIехь Iазап латтош яьккхина керла видео гучуяьккхина "Новая газето", яздо Свобода Радионо. Иза дIаязйина хилла 2016-чу шарахь. Дийцарехь, цу шиннах цхьа тутмакх йиттинчул тIаьхьа велла дарбанан хIусамехь.\nЦхьана видео тIехь хан токхуш волчу Иванов Андрейна къиза чхьонкарш етташ ю стоьлан тIехь. Шена ницкъ бале хьалха цо боху ФСИН-ан (ТаIзарш кхочушдон федералан агенталла) белхахошка, «Дала бекхам бийр бу шуна массарна а». ЧIагIдарехь, цунна йиттина Къуран лаьтта охьакхоьссинчу набахтин белхахошна дуьхьаллерна.\nШолгIачу видео тIехь колонин белхахой етташ бу (гарехь, таллам бечу заманна) гор ваха ца луучу тутмакхна Бочоришвили Важона. Цо шега иза цадало боху. "Бочоришвили, амма хьан ма дац иза дан цамагаран кехат», боху колонехь болх бечу зудчо, цул тIаьхьа цунна къиза етта.\nЯрославлехь лаьцна №1 колонин хилла хьаькам\nЯрославлерчу колонешкахь чубоьхкинчу нахана тIехь хадданза Iазап латтош хиларх лаьцна хиира 2018-чу шарахь Товбецан-баттахь №1 йолчу колонехь тутмакхна Макаров Евгенийна етташ яьккхина видео «Новая газето» Iораяьккхар бахьана долуш.\nЦул тIаьхьа талламан органаша долийра бехктакхаман гIуллакх. Иза толлуш лецира 14 стаг. ТIаьхьо гучуделира оцу колонешкахь Iазап латтийна хилар иттаннашна чубоьхкинчу нахана тIехь.\n"Хийцалур дац хIумма а". Ярославл-мохк, тутмакхашкара шийла хьал\nЦхьана ханна колонин хьаькаман декхарш кхочушдийриг а, цуьнан гIовс а бехказваьккхира. Кхин жоьпе озийначерах 11 стаг – ИК №I колонин хилла белхахой чубоьхкира кхело кхаа шеран тIера деъа шаре кхаа батте кхаччалц хенаш а тоьхна. Чувоьллина яьккхина хан тидаме а эцна царах 6 стаг дIахийцира суд йоьдучу чохь.\nНохчийн тутмакхна йиттинчарна "кIеда" таIзар дина\n«Новая газето" яздарехь, кхел кхайкхаяле кхеташонан чоьнан чуваханера масийтта стаг, шайна юкъахь Iедалан цIарах бехкбиллархоа а волуш. Ткъа иза бахьана хила мегаш ду кхелан сацам юха а баьккхина, и гIуллакх юхаталла.\n"Левада- Центр": Ярославлерчу набахтехь тутмакхашна тIехь Iазап латтош хиларх хезна дац 69 % бахархошна


Сулейманов Ахьмад "цистина" Iедало\nГIадужу-бутт 17, 2014\nПоэт Сулейманов Ахьмад\nРевизи ю еш Нохчийчохь поэташна а, прозаикашна а. Бен-башха а дац цIарна цIеяхана, уьн-шарахь ваьхна классик автор хиларх а, нагахь санна цо цкъа яздинарг таханлерчу хьаькамашна ца тайнехь. Кхийссина дIаяхийта тарло церан книжкаш, уьш тIехь йолу школашкара Iамонташ.\n19 шо дуьзна цIарна цIе яххана халкъан байтанча, илланча, гочдархо, этнограф Сулейманов Ахьмад бакъдуьнене дIавирзина. Исбаьхьаллин дешан таронаш зийна ца Iаш йоккха лар йитна цо Iилманехь а: вайнехан исторехь дуьххьара цо арахецна «Нохч-ГIалгIайчоьнан топоними» цIе йолу, массо меттигийн цIерш деньеш, карлайохуш язбина, мехала болх а.\nСулейманов Ахьмадан «Дахаран генаш» поэми юкъара хIара биъ могIа бахьнехь дIаехьнера маьхькIамхоша ишколашкара 8-чу классан литература: «Ялсаманех ма хьегалахь, цул хаза бу хьан Даймохк . Жоьжахатех ма кхералахь, Даймахках бу хьан лазам.»\nЯздархойх а, литературан говзанчех а дагадовлар а доцуш, царна хетарг хьесапе а ца оьцуш, цхьаболчу Iедалдайша Iесаллин хьу йолуш лерина и могIанаш. Цу могIарерчу «хьекъалан дайшна» хетарехь, «ялсаманех ма хьегалахь, жоьжахатех ма кхералахь» олийла дац бусалба стага. Цара чоьте ца оьцу иза дустар а далош, тардинчу маьIнехь хIоттийна исбаьхьаллин сурт хилар.\nИшколийн хьаькамаша даре дарца, Сулейманов байташ тIехь йолу жарганаш ишколашкара дIаехьна бутт баьллачул тIаьхьа цIена хрестоматеш-Iаматаш еъна доьшийлашка. Цу хьокъехь дуьйцуш ю Соьлжа-гIалара хьехархо Малика.\nМалика: «Цхьа бутт сов хан яра 8-чу классан литератураш дIаехьна. Кху беттан 16-чу дийнахь схьаеъна. ХIан-хIа, схьаеънарш хьалхалеранаш яц, хIинцца зорба тоьхна ,цIена киншкаш ю. Цхьа бутт иттех де тоьъна-кх царна оццул дукха кишнка юха арахеца.\nАс а, кхечара а бохург хIун ду. Масийтта масал ду цхьацца хIума гал ларар бахьнехь бен-бечу Iаматийн агIонаш хийцина а,шекъанца къайлаяьккхина а. Иза а дина уьш йита а йитна оццул харж а ца еш керланиш арахеца ца магара аьлла хетта-кх суна а, сан накъосташна а. Литература хьахаеллачуьра аьлчи , кхушара дешна бовлучу 11-чу классан дешархошкахь масала яц-кх изза хрестомати киншкаш. И ахча цига хьажийнахь санехь хир дацара?»\nСоьга жарганийн хьокъехь дийцинчу Маликас санна, тайп-тайпанчу кIошташкарчу хьехархоша билгалдоккхура тахана нохчийн дукха ишколашкахь 11-чу классан литературан киншкаш цахилар. Цара дийцарехь и къоьлла лаьтта ши-кхо шо хилла ца Iа.\nСулейманов Ахьмадан байталлех дерзош ала ду, лакхахь хьахаеллачу «Дахаран генаш» поэмехь кхин а кIезиг могIанаш дац Iедалехь болчара шайна ма тов тида тарлуш.\nМасала: «Къинхетам бу дахар латтош,ма гуо и дIабаьлла де. Къиза адам лаьтта дагIахь, дуьне дагош ер ю цIе». « Доьзалан Да Эла воцчохь, Дела хир ву хьан бах те? Хьан Са доцчохь дегIан Паччахь, сан Са ма ду набахтехь". Байтанчо пайдаэцна исбаьхьаллин гIирс-басарш тергамза дитча, харц кхето тарлуш ду хIара могIанаш а: « Эхь ду маймалх адам динарг, Эхь Iалашдан Iамалаш! Эхь дIадалахь лаьттахь хир ду нахах хилла маймалаш!». «Шен вешина ваша войцух хьуна хир вац доттагIа. Хьайца хало екъна вацахь, бекъий, кад ма ботталахь!»\nТIаьххьара хIара биъ могIа а: « Къолаш динчу цхьаболчарах, тахна хилла молланаш. Iовдал наха тешабой-ца царах доьзал\nIедална ца товриг поэт а вац


Ассаламу Iалайкум варохьматуллахI! Дела реза хилла хьуна, ас дукха пайда оьцу хьан сайтах. Хаттар: духьа ламаз дина ваьлчи хьатIкъ каффарат ламаз до ас, 7 ковсар а 7 ихлас до. Суна и гинера тхан дедас йа нена дас йаздинчу жайнахь. Цунах лаьцна хIумма хезний хьуна?\nЦу ламазах лаьцна суна хIумма гина дац. И ламаз Къуръан тIехь, йа Суннатехь а деана дац, йа вуьшта аьлча бусалба динехь нийса тешалла долуш дац иза.\nТкъа, иштта тешалла доцу ламазаш, йа кхоьллина хьадисашна тIедоьгIна долу ламазаш дан мегар дац аьлла Iелам-наха. Масала, Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «РагIа́иб-ламаз аьлла девзаш долу ламаз – раджаб беттан доьххьара пIераскана дийнахь маьркIижна а, пхьуьйрана а юкъахь деш долу шийтта ракаIат ду; иштта, шаIбан бутт юккъе бахча буьйсанна деш ламаз ду, цхьа бIе ракаIат долуш; и ши ламаз бидIат ду, боьха вон хIума а ду. «Къу́тул-къулу́б» жайни тIехь а, «Ихьйа́у Iулу́мид-дин» жайни тIехь а и шиъ хьахийна хиларх Iехавала мегар дац, цаьршинах лаьцна дуьйцуш долчу хьадисах а Iехавала мегар дац, хIунда аьлча иза дерриге харц долу дела. Цаьршинан хьукм шайна ма-дарра ца довзар бахьана долуш церах лаьцна шина кехат тIехь яздар яздина болчу Iелам-нахах а Iехавала ца веза, хIунда аьлча иза цу тIехь гIалат ваьлла дела. Имам Шейх Абу Мухьаммад Iабдуррахьман ибн ИсмаIил Ал-Макъдисийс мехала жайна яздина и ши ламаз харц хилар билгалдеш, дика а, хаза а яздина цо иза, Дала къинхетам бойла цунах».\nНагахь санна «хьаткъ каффарат» бохучух лууш дерг – хьаткъах лар ца валаран каффарат делахь, оцу ламазан метта Суннатехь нийсачу хьадисашца деана долу «Тоба даран а, гечдар дехаран а ламаз» дан мегар ду. Иза нагахь санна ша́ билггал хьаткъах лар луш ца хиллехь дийр ду, йан ма-езза ша́ хьаткъах цIано еш ца хиллехь дийр ду, хIунда аьлча и ламаз цхьа къа латийначо шена гечдар доьхуш деш ду, ткъа хьаткъах кхоччуш цIано ца йар кошан Iазап хиларан бахьанех цхьа бахьана ду.\n Имам Ан-Нававий, «Ал-маджмуI шархьул-мухIаззаб», 4/56.


Махко догдоху Вараев Iадлан схьакароре\nГапуев: Иза боккха бохам бу-кх вайна...».\nШинарийндийнахь дуьйна Нихал эвларчу Орга хинан йистошкахь, цхьа метар тIех а ца йолуьйтуш, лехарш ду дIахьош. Орцанхошна гIо деш бу, меттигера бахархой а.\nШолгIа де-буьйса дIадаьлча а, цига чуваханчу Вараев Iадланан ларшна тIаьхьа ца кхиъна.\nИ бохам муха хилла Маршо Радиога дийцира Iадланца уьйраш а, доттагIалла а долчу, Нохчийчохь арадолучу «Латархойн го» журналан коьрта редактора Гапуев Муслима.\nГапуев: «Селхана баьккхина и ирча кхаъ вайн къоме. Сурт иштта хилла цигахь: шен доттагIошца Нихалахь Iаш хилла иза. Бердан йистехь, меттиг хазъелла, сурт даккха йисте вахана хилла иза, «ма гIо» боххушехь.\nЦиггахь хилла-кх иза. Оцу меттехь, иза лоьхуш дуккха а нах бу, хьакамаш а бу, спортхой а бу. Боккха сингаттам бу-кх вайна. Стохка, нийса шо хьалха дIавелира тренер Багаев Дэги а, хIинца Iадлан а дIавели-кх».\nВараев Iадлан, цхьана хенахь уггаре а тоьллачу нохчийн латархойх хилла волу, хIинца Оьрсийчоьнан охьатохаран, латаран федерацин вице-президент иштта дIаваха хьакъ долуш стаг вацара, бохуш тIеоьцу ирча кхаъ иза вевзучу наха.\nДукхачарна дагадогIу, спорт ца езачарна а, цо латарехула яьхна лаккхара меттигаш. Иза а, цуьнца оцу хенахь гIарабевлла спортхоша, бовзийтинера нохчий къера а ца хуьлуш, яхь дIалур йоцуш буйла. Вараев Iадлан дIавалар-нохчийн къоман боккха бохам хиларх а, цо шен дахарехь баьхначу толамех а дийцира «Латархойн го» журналан коьрта редактора Гапуев Муслима.\nГапуев: «Вараев Iадлан- вайн 4-гIа чемпион ву дуьненахь а. Олимпиадехь шолгIа меттиг яьккхира цо. 7 секунд йисинчу хенахь, реферис толам цуьнца леттачунна дIабелира. ТIаьхьо бен ца хиира, Iамеркхоша, ахча а делла и толам шайна хилийтина аьлла.\nДукха везаш а, вевзаш а, самукъне а, нах дукха безаш а стаг вара. Олимпиаде 1988-чу шарахь вайн виъ нохчи вара цига вахана. Ас чIагIо йинера, толам баьккхинчун цIе сайн кIантана туьллура ю аьлла. Iадланан цIе ю цуьнан хIинца. Иза боккха бохам бу-кх вайна».\nНохчийн ломанца, къаьстина Орган чIожехь дуьххьара ца хилла иштта бохам. Кху иттех шарахь шортта баларш хилла, Вараев Iадланан санна.\nОцу меттехь хи чувахана стаг, схьалаха вуно хала хуьлу, хинан чехкаллан а, иза, хIокху хенахь дистина догIуш хиларна а. Наггахь кара а ца бо нах. Ялх шо хьалха, Гуьржийчохь, нохчийн дозанерачу эвлахь некъа бохам а хилла, массийта стаг чохь волу машен Органах дIакхеттачу хин чу яхнера.\nЦарна юккъахь бара гуьржийн поэтан Диаури Гелин зуда а, бераш а. Уьш а ца карийнера, мел лехарх.


Нохчийчохь гулам бича...\nМангал-бутт 17, 2014\nГIебарта-Балкахройчоь - протестан гулам, 2012 шо\nОьрсийчоьнан регионашкахь, ур-атталла, Кавказехь а магийна ду цхьацца бахьанашца Iедална резабоцчарна гуламаш хIитто а, цаьрца шайн резадацар дIакхайкхо а. Ткъа нохчашна дукха хан ю и бакъо кхачош а йоцу.\nНохчийчоьнан Новр кIоштаца доза долчу Ставропол мехкан Нефтекумск кIоштан Тукуй-Мектеб эвлахь, эзар сов стаг дIа а гулвелла, шатайпа гулам дIабехьна бахархоша. Дукхах берш ногIий а болуш 3500 стаг вехачу цу юьртахь кху деношкахь карзахе хьал латтар бахьна ду Iедалехь болчара бусалбан нахана тIеIаткъам бар.\nЮьртахоша дийцарехь, ницкъаллин структураша, бехк-гуьнахь а доцуш лаьцна дIа а вигна, кхо стаг вийна кху тIаьххьарчу 6-7 баттахь. Кху мангалан бетта I3 –чу дийнахь къайлахчу сервисан белхоша тIекхайкхина 27 шо долу Таибов Замир, коьртах йина чов а йолуш вийна схьакарийна I4-чу дийнахь. Эпсар даржехь полисхо болх бина волу шайн юьртахо вер дазделла бахархошна.\nНефтекумск кIоштан Тукуй-Мектеб юьртахь дIабехьначу гуламехь дакъалаьцна ур-аттал Ставропол махкан Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министараллин коьртачу урхаллин хьаькамо инарла лейтенанта Олдак Александра а. Бахархойн хеттаршна жоьпаш а луш цигахь йийцаре йинарг ю нехан кхерамазалла. ХIун дина, хIун ца дина къастош изза гулам –цхьаьнакхетар дIахьур ду аьлла, тIелацам бина Ставропол мехкан полисхойн куьйгалло.\nНизамхойн, я кхечу Iедалехь болчеран харцо-кхачамбацарш, йийцаре еш гулам дIабахьа тарлой Нохчийчохь? Тахана урхаллехь болчара нийса кхетор дарий те, бIеннаш нах вовшах а кхетта, нийсо, бакъо ялхо хIиттича? Iендало бакъо лур ярий теша дуккха а нахана гуламе а бевлла, шайн сагатдийриг гIардаккха?\nМа-дарра аьлчи дукхахболчу вайнаха шеконца тIеоьцу лакхах далийначу хеттаршна тахана махкахь жоьпаш каро хьелаш ду бохург. Царна иза цхьа туьйранера хIума хета. Иштачех ву соьца къамел деш волу Гуьмсан кIоштера вахархо Рустам. Цо вах ца луш доцца элира IадIийча сийлахь хир ву бохучу маьIнехь.\nКарарчу хенахь махкара хьал-де дика девзачех ву Мусаев Рамзан. «Кхийранчун нана йилхина яц» бохучу маьIнехь цо элира вонна-диканна а бакъо толийта аьлла Нохчийчохь аравалар кхераме хилар.\nДIа лен ваьккхинчуо даре а деш, схьагучу суьртехь, тахана махкахь тергаллучу хьолаца, ша ву-вацца а ца хоуьйтуш, Iедалехь болчаьрца юкъаметтигаш а ларьеш, вахар санехь ду хIора а нохчочунна.\nУггаре къиза Iедал стенгахь ду?


Трамп бусалбанашна дуьхьал ву\nЦхьаьнатоьхначу Штаташкахь хуьлучу президентан харжамашкахь кандидат волчу республиканхочо Трамп Доналда ша шена ечу агитацехь бусалба нахана дуьхьал къамелаш даро вон тIаьхьало юьтур ю, пачхьалкхана зен а дийр ду, аьлла, дIахьедина вице-президенто Байден Джос.\n«ДуьнентIехь веха 1,4 миллиард бусалба стаг радикалан новкъа воккху аз хеза суна риторикехь» - элира шинарийдийнахь Iамеркан кхерамзаллин центрехь къамелдинчу Байдена. Кандидато Трампа, хьалхо бусалбанаш махка ма бита баьхнехь, кIирандийнахь шен агитацин болх дIахьош бохура, Штаташкахь беха бусалбанаш литта догIу.\n«Оцу а, и санначу а къамелаша сила йолчу динан юкъарлонашна тIе IиндагI туху, уьш терроран хьостанаш йолуш санна, дуьненахь демократин гIортор ларалуш йолу Цхьаьнатоьхна Штаташ сийсазйо» - бохура вице-президенто Байден Джос. Иштта цо шеконе диллира Трампа Оьрсийчоьнан президентца Путинца гергарло лехар а.\n«Оьрсийчоьне, цо агресси яржийначу муьрехь, хьошаллаш кхийдор, иза кхето гIерташ, Iамерко а, Европо а схьбахьа некъ шеконе биллар ду», -аьлла хета Байденна.


Мултимедиа, Мангал-бутт 16, 2020\nШинари-де 16 Мангал-бутт 2020\nГуьржийн журналист вен ваханарг лаьцна\nДийнахь-буса 11 стаг велла уьнах Къилбаседа Кавказехь; гуьржийн журналист вен киллер хьажийна Тбилисе; Протестехь бу Дагестанера шайн цIабаха гIерта азербайджанхой\nХьаьнца, хIун къуьйсу Дижонехь нохчаша?\nМасех де ду Францерчу Дижон гIалахь Алжирера а, Мароккора а схьабевлла кегийнах нохчашца девне бевлла. Дерриг а доладелла 16 шо долчу нохчочунна йиттинчул тIаьхьа. ГIалахь наркотикаш юхкучу наха дина и зулам, аьлла, гIалин юккъехь лаьттачу кальян-баран дайх летта нохчий.\nДаймахкара нохчий - карантинехь, ткъа Францернаш - девнехь\nКъилбаседа Кавказехь дийнахь-буса 6 стаг велла уьнах; карантин малйийр ю ша махкахь, боху Кадыровс; Францерчу Дижонехь дов доьлла нохчашний, Iаьрбашний юкъа\nНохчийн аьрзнаш луьстур ду Страсбургерчу кхело\nПандеми бахьанехь ханна сацийна шен болх Францин Страсбургехь туп тоьхна йолчу Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело. Шайн хене хьоьжуш лаьтта цигахь "нохчийн девнаш" а. Царах лаьцна хеттарш дира оха бакъонашларъечу юкъараллашкарчу юристашка.


"Дерриг а дика ду" тутмакхийн\nУкраинан бахархой, Соьлж-ГIалахь цара тIемаш а бина, нах а байина, бохучу бахьанийца Нохчийчохь кхело чувоьллина Клых Николай а, Карпюк Станислав а ву шайга аьрзнаш деш, цара дийцарехь, набахтехь царна етта, гIелойо, аьлла, президентан гонехь Оьрсийчуьрчу бахархойн бакъонаш тергалъечу урхаллин куьйгалхочуьнга Москалькова Татьянига талламбар дехна Киеверчу цуьнан коллегас.\nИштта бахана кху деношкахь СИЗО-1 олучу ханна лецнарш чохь кхобуче Москалькован системерчу Нохчийчохь адамийн бакъонийн тергоечу декъан гIантда Нухажиев Нурди а, мехкан Юкъараллин палатин белхахо Кагирова Тамара а Клыхний, Карпюкний тIе.\nБинчу талламан жамI довзийтина прессехь Нухажиевс: «Юкъараллин палатин декъашхочуьнца Кагирова Тамарица рогIехь йоцу рейд йина оха, шаьш баьхна Клыхца а, Карпюкца а къамел а дина. Цара набахтин белхахой шайца вон бу а ца элира, чохь кхобучу хьелашна арз а ца дира. Мелхо а, къаьсттина оьзда бу бохура шайца набахтин белхахой».\nКхидIа Нухажиевс боху, Украинан бахархоша Клыха а, Карпюка а далхориг кхин ду – Оьрсийчоьнан кхелан система. Цара шаьш харцонца чудоьхкина, тоъал тоьшаллаш а доцуш. Омбудсмено дийцарехь, я багахь а, я кехатца а кхин аьрзнаш а ца дина шина тутмакхо. Амма Европан кхеле арздан лаам болуш а ву и шиъ.\nХьал шена муха гира Маршо Радионе дийца реза хилира Нухажиевца украинахой болчу набахте яхана хилла Нохчийчоьнан Юкъараллин палатин цIарах тутмакхийн хьелашна тIехьожуш йолу Кагирова Тамара.\nЦо дийцарехь, Нухажиевс ма-баххара ду шина украинахочуьнгара хьал а, цара дина къамел а.\nКагирова: «Цара арздинера, шайна г1елойо аьлла. Амма иза бакъ ца карийна. Тхуна хьалха ца дийцира цара иза, шайн набахтерчу белхахошна ала х1ума дац, цара шайн болх бо, бохура. Деккъа д1а цара далхориг дара Буьрит1ехь шайна г1елойина бохург. Иза бен а дацара цара дуьйцуш. Шайн нахана т1ехь а терго е, цигахь тутмакхашна г1елойо, элира цара. Дерриг а оцу Буьрийт1ех дара-кх цара доккхачу декъанна далхориг».\nДерриг а дацдеш, официалан реляцин маьIанах аьлча, Соьлж-ГIаларчу набахтехь массо а хIума дика ду Клыхан а, Карпюкан а. Шордино аьлча, Украинерчу бакъоларъярхойн бух а бац Оьрсийчоьне претензеш кхехьийта.\nКиевехь интернетехула информаци кхуллучу а, яржочу а Тhe Politics хьостано шен агIонтIехь хIинцца кху муьрехь арахецна Нохчийчохь хан тоьхначу шиннах цхьаьннан, Клых Станиславан, ненаца ша дина къамел.\n72 шо ду Клых Тамарин. Иза Киевехь еха. Нохчийчохь хьалхара тIом боьдуш 1994-1996-чу шерашкахь шен воI Станислав Украинан коьртачу шахьарарчу Шевченкон цIарахчу къоман университетан студент а вара, цкъа а Нохчийчохь хилла вац, дуьйцу цо. Изза бахьана хьалха а даьккхина, Оьрсийчьурчу бакъоларъяран «Мемориал» центро а лору ший а украинахо политикан тутмакх.\nНана-къано шозза хилла Нохчийчохь, Шуьйтахь, кхел йоьдучохь. Юьхьанца нана санна, шозлагIа - кхело тоьшалле кхайкхина.\nЮхьанца шен воI мелла а кхетамчохь а, тоьллачу дегIахь а вара, ткъа шозлагIа шена гича – вуьззина кхетамчуьра лелхаш а, азвелла а вара, боху Клых Тамарас.\nТкъа хууш ма-хиллара, Клых Станислав кхелехь шега маьттаза вистхилла аьлла, прокуроро рогIера бехктакхаман дов айдайтина украинахочунна дуьхьал.\nХиллирг, нанас дийцарехь, иштта ду. Лурчах Оьрсийчуьрчу Орел-гIала ша тIехьийза йоI йолчу ваххарх лаьцна Клых. Иза нисделлачул тIаьхьа ша шен нус хила дагахь йолчуьнга масситтаза зIетоьхна, амма вукхо цкъа а схьа а ца эцна телефон, шена хетарехь шен воI лаьцначу ФСБ-ца цхьана хилла Орелера йоI, дуьйцу Клых Тамарас.\nКуьйгаш хедийна вара, таIзар дина гуш вара, амма цо даре ца дина. Ша хилла а вацаре терра, цкъа а ца хилла Нохчийчохь, бохуш, къар ца ло, цундела хьийзийна аьлла хеташ шена шен воI, дуьйцу Клых Станиславан нанас.\nНохчех довха дош а боху зудчо. Шега къайлах шен воьIана а, вукхунна а шоколад дIаялийтира хадечара. Нохчийчохь нах дика бу, оццу хадархоша, «оха-м гIодийр дара шуна, ткъа тхан карахь хIума ма дац» бохура шега, дуьйцу Клых Тамарас.\nНохчийн дахар а зийна йоккхачу стага, «Нах кхоьру, хIора а доьзалера адамаш дайина тIемаш боьлхуш, «оха рогIера тIом ловр» бац олу. Иштта ду тутмакхан ненан кху деношкара къамел.\nКху эфиран коьрта бахьана: Клых а, Карпюк а могуш-маьрша, набахтерчу хьелашна цхьа а арз а доцуш, дIаIаш ву Соьлж-ГIалахь - Нухажиев Нурдин дIахьедар.\nДаима а санна, Оьрсийчоь, аьлча а, пачхьалкх, къинойх цIена, нийсонан новкъахь ю, оьздда ю тутмакхашца а тIехь.\nТкъа хIун ца тов юха а Москохарчу «Мемориал» центрна, я дуьненаюкъарчу Амнести Интернешнл, я кхечу бакъоларъечу юкъараллашна? Уьш цкъачунна харцйо Оьрсийчоьнан сийн лардо шаьш аьлла мел хетачо.\nОьрсийчохь бакъдерг толочу новкъахь кху тIаьххьарчу шерашкахь коьрта инстанци а хилла лаьттачу Страсбургерчу Европан кхелехь ду дош. Иза лардо тутмакхаша а, церан гергарчара а, ерриг Украино а.


Триллион «юханехьа карчаде»! Пандемин коррупцех\nОхан-бутт 17, 2020\nМашанов Григорий, Маршо Радион оьрсийн сервис\nКоронавирусо бюджетах яккхий "откаташ" ян аьтто ло\nОьрсийчоьнан Iедал триллионаш дайа доллу коронавирусан пандемица дIахьочу къийсамехь а, цуьнан тIаьхьало дIашаръеш а. И ахча мел эвсара дойур ду ала хьалхе ду, амма, халахеташ делахь а, бух бу цхьаберш цунах шайна бахам бан сихлур бу ала. ХIинцале гуш ду, лаккхара мехаш а луш, медицинан гIирс а, молханаш а, доьза яйна масканаш а цIечу мехах юхаюхкучаьргара оьцуш коррупцица йоьзна алссам скандалаш лелхар юйла.\nМасала, ша иза стенна до а ца олуш, министрийн кабинето пехашна хIо латтош болу гIирс Iедалан цIарх эца бакъо дIаелла пачхьалкхан "Ростех" корпорацина.\n2014-чу шарахь дуьйна пачхьалкхо къайлакхехьа долийна ша дийриг. Пачхьалкхан корпорацеша оьцург а ю оцу декъахь. Оццу декъахь ду и санна йолу информаци Iорайоккхучу нехан юкъараллашна гIелояр а.\nВайна массарна а гуш ду Iедало ша леллориг халкъе ца дуьйцийла, мелхо а, цунна ша и дийцар шена зуламе хетийла. Оцу кхетам тIе Iедал далош кIезиг дакъа ца лаьцна юкъараллин талламаша а – цара шаьш тIекхочучу информацех пайда а оьцуш, пачхьалкхан цIарх духку ахчанаш гайта долийча, тIепаза ян йоьлла пачхьалкхан реестрашкара информаци.\nТоаме ду Оьрсийчохь инарла прокурор лаьттинчу Чайка Юрийн ши воI дагаваийтича а – цара Iедалан ахча муха духку юкъараллахоша теллинчул тIаьхьа, хийцина церан реестрашкара цIерш, уьш хIинца ЛСДУ3 а, ЙФЯУ9 а бу!\nДелахь а аьтто ца баьлла пачхьалкхан цIарх гIирс оьцу система нахах юьззина къайлаяхьа. Итт шо хьалxa, вайн хIинца геннара хеталучу «Медведевн» заманахь юкъаяьккхина ю и система. Пачхьалкхан цIарх гIирс мел, муха оьцу гойтучу "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоьнан" гIоьнца тергалдойла ду хьал – коррупцин пандеми го вайна, цхьа компани бен яц гIирс бухкуш. Тендерш цхьа а конкурс а йоцуш дIахьо, толамхой хьаькамаша шайна оьшшучех хоржу.\nИшта дечу зуламашна буха дуьллу бахьана дузу хIинца «кхераме ситуаци лаьттачу муьрехь оьцуш бу гIирс» бохучух – ткъа пачхьалкхо официалехь дIакхайкхийна а яц "кхераме ситуаци". Цкъачунна оьцург молханашший, медицинан гIирссий бен бац, амма шеко яц оьцучу хIуманийн могIа кестта шорлург хиларх. Конкурс яц кхайкхош дечу эцаршна, цунделла гур ду оцу хьоло зен деш, ткъа эцарш дан хьажийначу ахчанах «юхахохку» («откат» - ред.) триллион кега-мерса нахарташ бен йоцийла хуур ду тIаьхьо.\nБюджетан ахча декъар бодане мел хьо а, атта ду цунах «катоха», иза лачкъо\nКхидерг доцуш, пандемих лаьцна яржочу информацех пайда а оьцуш, Iедало юкъараллин тергонера йохуш ю пачхьалкхан структураш. Охан-беттан юьххьехь ФСБ гIоьртира тийна-таьIIина шен структурех, куьйгалхой дехьа-сехьа бахарх, ша дечу эцарех йолу ерриг а информаци дIакъовла (ткъа хьалхо цо шена бакъо йоьхура Оьрсийчоьнан бахархоша вовшашка мел кхоьхьуьйту йозанаш тидамехь кхаба). Суьрто Iедал халкъах хьуллуш хилар гайтина ца Iа – коррупцина духьалоеш мел кхоьллинчу низамашна бIостанехьа нисло иза.\nШеко яц, бюджетан ахча декъар бодане мел хьо а, атта ду цунах «катоха», иза лачкъо. Ткъа тахана вай дуьйцург деккъа цхьана бюджетна хуьлу зен дац – буьйцург бу адамийн синойн мах. Кардиологин цамагарех лечу нехан терахьаш лахдеш йолчу практике хьажжина, вайга алалур ду, коронавирусах девлла баларш а хила мега официалехь гойтучел кIезиг. Оьрсийчоьнан халкъана а, пачхьалкхана а боккха бала бохьу уьно, оцу хьолехь коррупцино халкъ хIалладо алар а хир дац дестийна ден къамел.\nОьрсийчохь пачхьалкхан цIарх эцарш деш атта ду ахча лачкъо, кепанна леладо дукхахдерг, хIума диканиг нислахьара аьлла а доцуш, цунах мах кIезиг бала гIерта пачхьалкх.\nАмма и кеп а шена ма-луьу лелайо федералан Iедало! Оьрсийчоьнан Iедална а, президентан администрацина а тIедожо деза пачхьакхан цIарх эцарш дарна сихха реформа яр.\nАмма уггаре хьалха декхаре ян еза пачхьалкх ша лелориг халкъанна гойтуш хила, шоръян еза пачхьалкхо лелориг тергоне эца йолу халкъан бакъо. Юкъаралла тIекхача йиш йолуш хила еза Iедало лелочух йолу информаци. Юхадаккха деза конституцица догIуш доцу «арахьарчу агенташна» дуьхьал кхоьллина низам – цо хIаллакъеш ю адамашна шаьш пачхьалкхан дай хоьтуьйту институташ. Совцо деза Калининградна а, Владивостокна а кхачийначу чоьхьарчу офшорашца лелош долу ловзарш. Ратификаци ян еза официалан документаш диллина хилийтарехь йолчу дуьненаюкъарчу Конвенцина. Дуккха а гIуллакхаш дан деза – вайна дика хаьа хIун дан деза – Оьрсийчоь бахархошна пайде а, дуьне кхеташ а йолчу пачхьалкхийн новкъа яккха еза. ХIинца мехкдаьтта 1999-чу шарахь леллачу мехе охьадеана, йиш яц бюджет ахча «юхакарчош» долу, «откаташ» луш долу бохча хилла йисийта.\nМашанов Григорий - коммерцех йоцчу "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" вовшахтохаран юрист\nТхан редакцин цIарх лорийла дац Маршо Радион оьрсийн сервисан "Блогаш" декъан авторшна хетарг


Абу-Дабехь UFC-н чемпионатехь толам баьккхина Нурмагомедов Хьабиба\nЯхначу буса Абу-Дабехь дIаяьхьначу UFС -н чемпионатехь толам баьккхина Дагестанерчу латархочо Нурмагомедов Хьабиба Iамеркарчу Порье Дастинца хиллачу тасадаларшкахь. КхоалгIачу раундехь Порье эша а веш, UFС-н тоьлла чемпион ваьлла Нурмагомедов.\nОцу турнирехь ишта толам баьккхина дагестанхоша Махачев Ислама а, Салихов Муслима а, Ахмедов Омарис а. ШолгIачу раундехь эшийна Абдурахманов Шемал. Тухугов Зубайрин латар дирзина цхьа а эшна а ца вуьсуш.\nБоккха кхаъ хиллера Дагестанна Хьабиба толам баккхар. Масех сахьтехь къевлина латтийна фанататаша урамаш. Толам баккхар даздеш хелхарш деш, герзаш детташ, "Хьабиб-чемпион" бохуш, маьхьарий а детташ, дикка лаьттина меттигера бахархой майданашкахь.


Кхоллараллин суьйре - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n15.01.2020 12:19 Среда\nКхолламаш, йистйоцчу есаллех терра,шорто йолуш хуьлу. Х1оранна\nа елла Дала шена-шена оьмар, амал, амат, корматталла. Делла рицкъа, белла дуьнене, 1аламе хьежамаш, кхетам а. Вайна го, вай лов: бакъ-харц, дикавон а. Х1ора а яздархо шен корматаллица, пох1маллица къаьсташ ву. Ткъа церан корматаллин дика-вон аг1онаш хьесапе а оьцуш, царах пайдаоьцуш, къона т1аьхье кхетош-кхиош схьабог1у вайн 1илманчаш…\nЦундела ларамза дацара МС.Гадаевн 110 шо кхачарна лерина\nмассо а к1оштийн школашкахь, культуран кхерчашкахь кхоллараллин суьйренаш, къовсамаш д1абахьар. Нажин-Юьртан к1оштан Оьздангаллин кхерчахь д1аберзийра къовсам. Оцу цхьаьнакхетарехь дакъалецира НРн Іилманийн Академин вице-президенто М.Дадашевс, поэташа Ш.Рашидовс,\nШ.Цуруевс и.д1а.кх. М.Дадашевс дийцира Гадаев Мохьмад-Салахьан дахарх\nа, Іилманехь цо бинчу талламех а. «М-С.Гадаев нохчийн тоьллачу яздархойх цхьаъ ву. Иштта цо талламаш бина Іилманехь а. Бакъду, цу тІехь иза\nлаккхарчу кхиамашка ца кхаьчнехь а, нохчийн исбаьхьаллин литературехь\nцкъа а йоврйоцу лар йитина цо. «Даймахке сатийсар», «ЦІен-Берд», «Дарта», «Гуьйренан зезаг» — М.С.Гадаевн стихотворенеш нохчийн поэзин жовхІарш хилла йисна тІаьхьенна. Ткъа «Йисите» цІе ерг нохчийн маттахь безамах язйинчарна юкъахь хьалхара ларалуш ю. Мах хадийна а вер вац поэто вайна шел тІаьхьа йитинчу поэзин хазнин», – аьлла, дерзийра М.Дадашевс шен къамел. Литературин критико Бурчаев Хьаьлима дийцира Гадаев Мохьмад-Салахьан ши киншка зорбанна кечъеш НР\nІилманийн Академин белхахоша бинчу балхах. «Рашидов Шаида, Цуруев Шарипа, ас а дукха къахьийгира материалаш гулъеш, уьш зорбанна кечъеш а. И болх хала бара, делахь а Гадаевн кхолларалло цхьа шатайпана бечу тІеІаткъамо къахьега догдоуьйтура тхан. Цунах лаьцна карийначу цхьана могІанах а боккха кхаъ хуьлура тхуна. Къаьсттина баркалла ала лаьа, и гІуллакх хаарца вовшах а тоьхна, даима шен тергонехь а латтош, тхоьца цхьаьна къазьегначу М.Дадашевна», – элира Хьаьлима. Кхоллараллин суьйре хазйира Нажин-Юьртан к1оштара Сетиханов Салади куьйгалхо волчу №3-чу школерчу дешархоша: Абдулханова Хьавас, Тикиева Лианас, Матрашова Раянас, Матрашова Каринас, Кереева Хедас, Дужиева Фаридас, Сабдулаев Мохьмада, Кайпиев Дамира, Исраилова Амината. Цу къовсамехь тоьллачех цхьаъ яра Д.Б.Абдурахмановн ц1арах йолчу колледжера 9-чу «Б» классан дешархо Нагалиева Товрат. Гадаевн Мохьмад-Салахьан дешнаш\nтІехь даьхна иллеш а олуш, лаккхарчу вовшахтохаран т1ег1анехь дІадаьхьира и цхьаьнакхетар.


Нохчийн халкъан илланчин деган мукъамаш – Яшуркаев Султанан поэзин дуьне\nДля восстановления архива, сгоревшего в результате теракта 04.12.2014г., редакция выкупает номера журнала за последние годы.\nhttp://www.nana-journal.ru Главное меню\nГлавнаяЯзыкознаниеСловариПубликацииЛитературоведениеИман/ВераКъизаллийн Гуо/Красное колесоАга/КолыбелькаДекъашхалла/СопричастностьИэс/ПамятьМа-дарра/Так и живемДовт/АпологияБарта кхоллараллин жовхIарш/Жемчужины фольклораГlиллакх-оьздангалла/КультураДахаран некъаш/Дороги судьбыКавказан ЦIа/Кавказский домКъоначийн аьзнаш/Голоса молодыхХилам/СобытиеЮбилейАрхив номеровКарта сайтаДокументыПамятные даты в истории России\tЧИТАТЬ ОНЛАЙН\nПобеда в ВОВ\tПресс-эстафета "ЧР - ДОМ ДРУЖБЫ"\nБайсултанов Дауд, д.ф.н.\n«Поэташ-м бара, сан мохк, хьан,\nиза-м цкъа эр ма ду сох а,\nткъа хьуна везара илланча –\nдог долуш хьо шена биллал чу!»\n(С. Яшуркаевн йозанаш хоьрцуш, карийна).\nТахана нохчийн къоман тоьллачех цхьаъ волчу прозаика, поэта, публициста Яшуркаев Султана зорбанехь «охьайиллина» шен рог1ера цхьа байтийн цикл. Х1окху т1аьххьарчу шерашкахь керлачу поэзица башха д1оггара хьистина доцчу, г1еххьа вовшашка олучу дашна а «аьнже» хила доьллачу вайн, дешархойн, кхеле. Хила тарло, шайн дахаран хьаштийн дукхалла бахьанехь, поэзин хазалла юьстах теттинарш, ешча – цакхеттарш, кхета – собар цатоьънарш. Мел хуьлу бахьанаш, дика-вонаш, хиламаш, хан-хене яларца хийцалун тайп-тайпана дезарш, бес-бесара хьежамаш адаман карзахечу дахарехь. Оьрсаша ма-аллара: «Яккхий тоьпаш еттачохь поэзи д1асоцу». Ца хаьа и кица мел бакъ-харц ду-м, амма, шеко йоццуш, бакъдерг цуьнца цхьаъ ду: даккхий герзаш детташ – вайна гина а, гайтина а хилар.\nЕшархочуьнга, цхьаннега, цхьа а бехк баккха ца дог1у кхузахь. Массо воллу цхьацца оьшург деш, шен некъ юьхьара лаьцна, тасавелла. Цхьаверг – оьшучунна т1ехь а – халла таро еш лела. Т1е а массарна цхьатера а ца хеза, ца го, ца кхета, ца 1еткъа. Шен чуьрачунна арахьарниг муххале а. Дахар – дахар ду. Французийн къоман а ду-кх цхьа кица: «Да а, дуьне а резадина вер вац», - олуш ишттачу меттехь.\nЯшуркаев Султанан поэзин дуьне – иза цуьнан синан пиллигийн мукъамаш бу. Цо ша бертахь-бертаза баьхна. Казахстанехь дех-ненах хаьдда, ша-шена а совваьлла, малхехь к1ажаш эт1на, мацалла г1алартах тарделла леллачу цхьа буйннал долчу нохчийн беро шийлачу вокзалашкахь текхначу буьйсанашкахь шен дена-ненаца шен махкахь хан яьккха, самах-г1енашкахь хьегна, кхоьллина. Х1ара кхолламо кхийсинчу казахийн г1аланашкахь, яьрташкахь нохчийн мотт буьйцуш хезча, б1аьргех хи а дуьйлуш, оцу мотт буьйцучу нахана, логе х1оьттинчу хораман г1ийлачу маьхьарца, т1аьхьа иддачу жимчу нохчийн беран. Нийсо, къинхетам боцчу баккхийчеран къизаллин джехил-дуьненахь декъаза бо-бералла текхначу, Г1ум-Азин малхехь йогучу аренашкахь, иштта Алтайехь, 1аьнан хенахь, дехачу аьрцнашкахь дег1ах хьерчийначу т1елхигех чекхбуьйлучу шийлачу мехашкахула г1орийначу когашца, т1арм1араш йоьлла ши куьг йовхонан 1аьцигна бете лоьцуш, и деха некъаш гездеш, т1аккха а, адамийн дикалле хаддаза, шернашкахь, сатийсинчу к1ентан. Леггелц вонаш лайча а, нохчийн яхьах ца вухуш, мискъала зарратал къонахаллех ца волуш, цхьанне дена латкъамаш-текъамаш ца беш, шен махка, Довтин ирзе, юхаверзар хиллачу нохчийн халкъан во1ан – Йошуркъаг1еран Султанан. Цул т1аьхьа д1адаханчу шовзткъа сов шарахь Даймахке, шена дуьненан аьттонна тилор-тай ца доьхуш, даима вайн мехкан дика-вонехь 1у лаьттина, шен са а, дог а цунна д1аделла, къоьжаллин хене вирзинчу нохчийн поэта Султанан Яшуркаевн ойлано кхоьллина. Поэтан шен дешнашца аьлча:\nЛаьмнашкахь вина со аренца кхиъна,\nламанхо вуй а суо хенахь ца хиъна,\nхиъча-ма, кога ларш, йоманаш санна,\nнекъаш т1е летаеш, хьацарца тоьгуш,\nДаймохк, ас некъ бина, хьо гаре хьоьгуш.\nШа да мел волу х1ума т1амо дохийна доллушехь, оццу декхаро юха а шен махкана гена ваьккхинчу, Германехь, Францехь, Австрехь, Италехь арайийлина поэтан, яхдархочун, публицистан нохчийн халкъан илланчин – Йошуркъан Султанан назманаш, дийцарш, ишта роман – «Кескаш т1ера зараллаш» (Царапины на осколках). Хьахийначу эр вай, Израилехь, Латински Америкерчу пачхьалкхийн туьканашка яьржина ю яздархочун киншкаш, «Дружба народов» журналан редакци-жюрис 2011 шарахь российски литературан прозехь «Царапины на осколках» ц1е йолу яздархочун киншка-эссе 2010 шарахь российски литературехь уггаре пох1маллица язйина произведени лерина дипломаца совг1ат дира С.Яшуркаевна. Германехь, Бельгехь, Францехь, Австрехь и. д1. кх. т1аьхьарчу шерашкахь хилира Султанан творчески юбилейна лерина йина йолу суьйренаш а, конференцеш а. Церан организаторш бара Брюсселеран Маьрша Университетера 1илманчаш, Бельгеран а, Францера а Нохчийн юкъараллийн комитеташ, культуран центраш, книжнийн редакцеш. Яшуркаев Султанан кхоллараллах лаьцна ша язйина реферат йийшира Брюсселерчу университетан профессора Ода Мерлина, х1окху мог1анийн автора а, кхечара а. Дийзира Султанан иттех сов пачхьалкхера болчу журналисташна, теле-радион агенствошкара белхалошна ехха интервьюш яла. Боккха чулацам, маь1на долу уьш хаза, ладог1а, еша таро хилира Европехь бехаш болчу вайнехан а.\nМел девзинчу, зорбане дийлинчу Султанан йозанаша цхьана хаттаран ойла йойту: «Пох1ма-говзалла х1ун ю? Иза шен стенна ду муха хаа деза?» Иштачу ойланаша, цхьана жоьпана т1е валаво: хьуна дезахь - ца дезахь (!) хьой санна долчу адамел хьуна атта, говза, дика далуш долу х1ума – и ду-кх хьан пох1ма-говзалла – бохучунна т1е. Оцу т1е кхин а дог1у т1етоха: пох1ма-говзалла долчу стага динарг даима къаьсташ хир ду хьалха динчарех, амма цо динчух тардеш дина хир ду цул т1аьхьа и пох1ма Дала ца деллачара динарг, амма ишта цхьаммо динчух, тардеш дина а. Цхьадерг-м цул дика дуй-те аьлла дина а хила там бу. Амма и шолг1анаш говзанчаш бен бац, шайгара х1ума дан пох1ма ца тоьъна я кхечо динарг тадан лиъна – ишта динарг а лору пайденчарех, и динчо шен-кхечуьнан дозанийн гураш лерина лардахь. Султанан йозанашкахь Дала яздархо хила делла пох1ма го. Цо мел кхин болх-некъ д1акхехьнехь а, ша язъечу йозанашна юкъа мелла а хан йолуьйтуш яздинехь а, Султане и д1атасалур дацара, цуьнан синна-кхетамна цхьа сакхталла ца еш. Яздархочо язйина стихаш, эссеш, дийцарш, роман «Царапины на осколках», поэмаш «Оэма», «Иблисан гулам», философски трактат «Нохчийн жайна»... – цуьнан пох1ма-говзаллица а бен язлур яцара ишта кхечуьнга. Уьш ишта язлун верг Яшуркаев Султан бен вац. Султана язйинчул т1аьхьа, царех таръеш, язлур ю говзанчашна. Бакъйолчух тера хиларан шолг1ачу-кхоалг1ачу гонан кепехь. Дика а, вон а. Амма Яшуркаевн кхолларалла т1аккха а къаьсташ хир ю. Кхузахь аьлларг дешархочун лерсинна жимма «аьрхо» хета там боллушехь, эр вай: дика, говза, хьекъален дина х1ума, т1ехьаьжча - атта дина хета. И атталла карор, ишта кхоллараллехь «атта» х1ума дар - пох1маллин коьрта дакъа лору литературехь. 1илманехь, политикехь ду изза. Муьлххачу балха т1ехь а. И бохург дац, пох1ма-говзалла йолуш волчу шина стагана вовшашна гуттара дика хетар ду шаьшшимма динарг а я шаьш санна болчу наха динарг а. Царна шайна-шайна го дечу х1уманан некъаш.\nПоэтан некъаш... Дац царна Лаьтта т1ехь дозанаш, доладерзоран шунаш, синхаамашна я бахам-мулкана йина керташ. Винчу юьрте эзарнаш чаккхармаш генара а хеза вайна поэтан аз:\nДеган илли сан, чу са диллий сан\nг1ой, ц1а кхачахьа – бу и кхача хьан!\nЦуьнах сискалан, цуьнан ветанан,\nмерза чамбоккхуш, доггах кхеталахь,\nвинчу Веданахь, нана-Хорачохь,\nЧахчар – к1айн шовда, бердах доллучохь!\nКегий къурдаш деш, иза малалахь,\nДовтан дукъа г1ой, сарралц лелалахь,\nюха доссалахь юьртан ахка чу...\nМел доккха доьналла, собар, синйовхо а, лазам а го вайна шен юьртахошка х1ара мог1анаш яздинчуьнан дагахь:\n– Мича кхечи хьо, мичахь лийли, х1ун ги хьуна, ойла?\nКхечирий хьо, ламанца йиллинчу вайшиннан эвла?\nХ1ун деш яра эвла вайн, юьртахой, нийсархой сан,\nхаьттирий кхара, маца воьрзур ву шайн нийсархо ц1а?\nОхуш, оруш бара х1орш я мангала баханера,\nц1ера ваьлла аьлла, суна оьг1аз-м ца баханера?\nЧуйирзирий хьо, вайн ков-керта б1аьрг тоха, мукъа,\nхьалаелирий хьо, 1ожа-ирзе, Довтан дукъа?\nДийцахьа, мел гинарг хьайна, ца гинехь а, дийцахьа,\nцхьа хьо йоцург, х1ума доцчунна… кхузахь а, ц1ахь а!..\nЯшуркаев Султанан «Нене» ц1е йолчу байтан к1орга ю философски ойла. Нене йолу марзо, нене болу безам гайта ца тоьа меттан дешнаш, ишта а нанна хьалха долу к1ентан декхар дуьстина вер вац бохучу ойланна т1евуьгу цо. Оццул сийлахь, деза гайтина нене автора шена нана мел хьоме хилла дуьненахь. Иза дуьненахь буьйцучу маттахь алалур дац, билгалдаккхалур дац бохург ду, ишта цуьнцана – дозалла – «канахь дохьуш санна», ц1еналла а - «башломан ло санна, к1айн» и.д1.кх. Ешархочун х1ораннан яра нана, хилла, йолуш ю... Маржа я1, даиманна д1а а х1окху дуьненахь хир ю ма-моьтту шен б1аьрзаллина – йоцуш висча-м хаьа иза... Ца караво кху маьлхан дуьненан букъ т1ехь шен ненаца кхоччуш марзо эца ларийна к1ант. Юх-юха х1ара байт еша дог дог1у ша висинчу тийналлехь. Х1умма цец ца волу шен б1аьргех хьаьдда хин т1адамаш беснеш т1ехула керчарх а... Ша ерриг ялайо вай и байт:\nДаккхаделча кийрара ара,\nхьох ала дош, со вина нана,\nканахь дохьуш санна сайн,\nбашломан ло санна, к1айн,\nкоше хьан и дохьур дара,\nмокхазан чурт къовлуш мара.\nАмма далац и багах, нана -\nдеза ду и маттана ала -\nвоьдуш, вог1уш, вуьжуш, г1оттуш,\nайса сайн луьра барт хоттуш,\nх1ор а мел дог1уча дийнахь,\nдаш санна, кхоьхьу сайн кийрахь.\nОрам тесна цуо синпха лоцуш.\nМеттиг яц дег1аца и доцуш,\nг1ертар а вац кхин и бухбаккха -\nкийра бассалур бара т1аккха.\nДаь1ахк, дилха лазадойтуш цуьнга,\nца йожош цхьана хьаьркан цуьрг а,\nоьмар хаддолц Делан шен кхело,\nдуй бу деган и шеца лело.\nХьо йолччу д1акхаьчча со кхана,\nхезар ду и хьуна, сан нана…\nНана езар, ненан эшалла, ненан аьхналла... – адаман хьекъал ца тоьа меттан дешнашца маь1на кхачаме билгалдан, д1агайта, д1ахазо; цул деза х1ума дац лирически турпалхочун сица дехаш, иза цуьнан са шен ненан синах цхьаьна кхетталц бен кхоччуш нийса алалур дац бере шен нене. Х1окху дешнаша гойту иза: «Хьо йолччу д1акхаьчча со кхана, хезар ду и хьуна, сан нана…». Дуьненан кхин йолчу марзонех хада а, хадаван а тарло стаг, уьш шен сих д1ахадаян, херъян, якъо, йицъян... амма Нене йолу марзо ойланех хилла ца 1а, иза сицан х1орачу зарратаца лела ... Цуьнцана стаг ла а ле. Велча а, цуьнан Ненан Ц1арца Далла дуьхьал хьажаво иза.\nХ1ора халкъан хуьлу шен-шен безаш сийлахь назманчаш. Г1ирг1изойн – Чингиз Айтматов, балкхарийн – Кайсын Кулиев, суьйлийн – Расул Гамзатов, г1алмакхойн – Давид Кугультинов, ишта д1а кхин а - кхечеран. И ц1ерш яьхнарш бен кхин бац бохург дац оцу халкъийн ишта сийлахь къонахий. Вай -на ала луург кхин ду. Уьш шаьш, къамел дац, Дала хьуьнар-пох1ма делла дешан говзанчаш хилла, амма царех сийлахь-г1арабевла назманчаш бинарш, уьш хьакъдолчу дарже хьалабаьхнарш-м церан къаьмнаш а, 1едалан куьйгалхой а хета. Вай хьахийначу назманчийн, д1а ладоьг1ча, ца хилла хила а тарло иштта ойланаш яйта бахьанаш:\nХ1унда йог1у хьо, ойла, кхайкхаза,\nбуса-дийнахь садууш айхьа сан,\nворуш-вожуш цхьалха цхьа виснарг!\nЯ ишта ала:\nдег1ах чекхбуьйлу – хьох къа хеташ бац,\nмалх а шийла бу – хьуна кхеташ бац…\nЛаьмнаш генахь ду – дагна мохтиле,\nцаьрга кхачалахь сан син мохь хилий…\n«Шен махкахь цхьа а пайхамар ца хилла», - боху малхбалехьара схьадеана кица нисса вайна ала дог1уш санна хетало. Ткъа вайн ма ду ала дош. Ваьшка а, дуьнене а. Вайн ма хилла назманчаш. Х1инца а ма бу уьш вайна юкъахь.\nОцу ц1ерш яьхначу кхечу къаьмнийн векалел исбаьхьаллин дашна х1умма эшаме я к1еззиг я, г1ийла яьгна ца го Абдурахьман Авторхановн, Мохьмад-Селахь Гадаевн, Абузар Айдамировн, Мохьмад Мамакаевн, Шима Окуевн,... Султан Яшуркаевн дегнашкахь шен къоме, Даймахке марзонан а, лазаман а ц1е. Суна ца го нохчийн литературехь кхин сийлахь ц1е мел йоккхучу яздархочунна юххе х1оттийча, поэтан, яздархочун Яшуркаев Султанан нохчийн литературехь нур кхолош васт а – цунна Халкъан яздархо боху ц1е яла вай сихаллехь дицделлехь – иза а вайца долуш ма дай! Мехкан къонахоша вовшийн сурт-сибаташ ца кхоладо шен халкъан б1аьрхьалха. Цара кхаладо вовшийн нур! Уьш мел дукха хилча а! И ду-кх яздархочух ала, доцца. Цуьнан байтех лаьцна аьлча, уьш ц1ена, к1орггера, чулацамца цхьа а дерт-заралла доцуш, поэтически произведенеш ю. Ишта аьлча а кхачаме ца хета. Х1унда аьлча... х1ора байт Султанан шен маь1ница, дукхахьолахь, г1айг1а-балин чулацамца, динна мукъам болу дела. Царехь ду х1ара мог1анаш а:\nБуткъбеллачохь, хада мега пха,\nхьо воьдуш лаьтташехь деган хьан -\nхийла дош дуьсур ду аланза,\nхийланиг – къинт1ера валанза!\nДеана и де т1е кхачале,\nтебначу 1ожалло лацале,\nмохь охьабуьллу сайн дагт1ера -\nволу со массарна къинт1ера!\nДуьненчу со маьрша веана,\nвер-ваккхар сайца ца деана,\nцхьанна а ч1ир а яц суна т1ехь,\nдуй баа Къор1анан сурат т1ехь.\nАмма лирикан турпалхочун майрра доллучу дуьнене ала а, деха а юьхь ю:\nДелахь а! Иштта и делахь а!\nСуо х1инцца охьакхетта лахь а!\nТахана, сайн къинойх воьттина,\nшун юьхьадуьхьал а х1оьттина,\nала ду: вина мохк боьхкина,\nас коча мидалш ца оьхкина!\nСом а ца диллина кисана,\nкуьйгаш т1ехь ц1ий а ца дисина!\nКъам а ца декъна ас юккъех сайн,\nгерз а ца лелийна юкъах сайн,\nмаьхьарца майдан т1е х1оьттина,\nц1ехь вуьзна дарже ца х1оьттина!..\nДелахь а, сайн къинойх воьттина,\nкъинт1ера ваьлла со массарна,\nшуна а хийла т1ех1оьттина,\nаш а дог даста шайн… ас санна!..\nТахана вайга х1оранга а ойла йойтуш, маь1не дешнаш ду уьш. Х1ораммо ойла ян езаш...\nКхин дика хила йиш ян а юй-те аьлла, товш, куьце халкъан метафораш ялийна, халкъан мотт вуно дика хааре терра, Султана шен поэзехь: «тезета хевжина баккхий нах санна», «кхолламо хан тоьхнарг нехан мохк хьеша», «ангалин говзанчо боьттича санна», «керара яьлла охьакхетта кхийра кхаба санна», «лаьхьа санна», «берд санна», «ж1аьлеша кхакха санна», «бет1ана х1орд санна», «вай даьлча санна», «буьхьиг санна», «хьан ломан тарххал», ишта кхин иттаннаш а.\nХ1ара байт М-С. Гадаевн «Чурт санна, лаьтта со Г1ум-Азин арахь» мог1аре х1отто йог1у аьлла хета:\nНана-Даймохк, гур буй-те кхин,\nмер дуй-те хьан шовданин хи,\n1уьйре г1оттуш, ирзе вуьйлуш,\nлелар вуй-те хьан х1уо моьлуш?\nНеха махкахь лийр ву те-ша,\nстаг а воцуш Еса деша,\nвелча диса каш а доцуш,\nДаймохк, хьуна дагахь воцуш!\nХийрачу махкахь, шен Даймахкана генахь, кхоьлина го малх а, сирла дуьне а, б1аьргийн дуьнене хьийсарехь, ойланийн г1айг1анехь йозаллин барам-анайист яц поэтан:\nМалх, хьо малхах тера х1унда бац?\nК1ора санна, 1аьржа кхетта хьо.\nБутт, хьо баттах тера х1унда бац,\nб1аьрхих бешна х1унда ледда хьо?\nИштта Яшукаевн поэзин лирикан тупалхочу а боху:\nСуо вац сайх тера тахана,\nгенера хьажарх я уллера,\nсох тера хилларг д1авахана,\nи тилла веана хиллера…\nЯшуркаевн «Кескаш т1ехь зараллаш» («Царапины на осколках») ц1е йолу оьрсийн маттахь язйина роман а вайн литературехь уггаре гояьллачу произведенийх цхьаъ ю: кхечу меттанашкахь а араялла иза. Кхин а, вай хьахийначуьра аьлча, цхьа башхалла а ю оцу романан авторан хот1ан: цхьанненна а дага ца дог1учу я хийла яздархочо тесна 1адда дуьтуш, тергал ца дечу х1уманна т1ехь динна цхьа дахаран аг1о гайтар. Иштта язйинчу оцу романан чулацамо - ешархочунна шен б1аьрг-куьг т1екхочуш санна, сирла дахаран сурт хьалха х1оттош, цхьацца меттигашкахь Шима Окуевн, къаьстина Селима Курумован кхоллараллин уггаре дика яздина йозанаш дагадахкийту.\nМассо т1аьххьарлера С.Яшуркаевн поэтически произведенеш, цхьана т1ег1ан т1ехь санна, говза а, лирикан турпалхочун ойла к1оргера гайтарца а язйина хета. Шеко яц, царлахь цхьа а ца го мух-мухха язйина. Вай лакхахь хьахийначунна т1етоьхна аьлча, шен балха т1ехь – авторна хаахь - иза цунна Дала еллачу говзаллин билгало ю. Муьлххачу 1илманан талламашкахь хета иза коьрта долуш санна. Иштта пох1ма долу яздархо цхьанненца а хьаг1-гамо (зависть) йолуш ца хуьлу. Цуьнгахь шегахь ду шен дахарехь дина ца валлал дукха дан делларг, дан луург а. Султанехь, шеко йоццуш, иза ду. Цхьа а я прозин, я поэзин произведени а яц аьлла хета яздархочун кабинетан чуьра корах ара а хьоьжуш, шена телевизор чохь гинчух, ша цхьана яздархочун ешначу книжки т1ера шен кхоллаеллачу ассоциацех я еккъа цхьа фантазин ойланца х1оттийна, цкъа Султана шен дег1ах-синах чекх ца йоккхуш. Автора шен произведенешкахь гойту дахар цунчул кхечунна дика хуур долуш ца го. Иза шуьйра г1арабевлачу, дукха а дахаран з1еделларг долчу яздархойн а, наггахь бен йоцу аг1о ю кхоллараллехь. Ишта аьлча, х1окху мог1анийн авторна, дерриг, хадам боллуш, го бохург - аьттехьа а дац. Говзаллица динчу х1умано кхетаво, хьекъална боккха кхача хуьлу цунах, цхьацца и тайпа корматаллица язйина произведенеш йоьшуш, дукха х1ума девза, ешархо ша-шена т1ехь а дикачу аг1ор болх бан волало – и ала г1ерта вай.\nГ1аж таккхол ша хилчхьана, къоьжаллин хене верззалц - поэтан син мукъамашкахь, х1ара ду аьлла, Даймахке бина латкъам я шена дуьненан даьхний доьхуш дехар дина ца карадо вайна, х1ара цхьаъ доцург:\nДог 1абош б1аьрг тоха, хьан лаьмнаш гина,\nшийлачу шовданан бовха къурд бина,\nцул т1аьхьа хьан бай т1е бертал а кхетта,\nгатделла са даьлла меллаша парг1ат,\nвертанах т1е озош стигланан бархат,\nвуьжийла, Даймохк, со 1ожаллин метта...\nТахана, вайн ма ю ала йиш, х1умма лерехь ца олуш, ч1огг1а, дуьненна а хозуьйтуш, вайца, вайн дуьненахь ву оцу даржна хьакъволу векал – нохчийн къоман Илланча Йошуркъин Султан. Иштачу илланчин ду шен к1ентан к1ант хьаста аьхна дешнаш а:\nЭх1, ма воккха хилла дадийн к1ант,\nпоп санна, лекха хьалавахана,\nстол т1е а кхочу, х1оттийча г1ант -\nшо кхаьчча дадийн к1ентан тахана!\nДу винчу лаьмнашка доьналлица ала а:\nКхера дог1маш-м т1улгийн даций,\nиштта хьанна хетта уьш?\nЛадог1ал ткъа, сан дог лаций,\nлаьмнийн симпха бетталуш.\nМахке юьхь дуьххьал д1акхайкхо а:\nМел дукха дара сан ала гулделла:\nхалкъе сайн, Даймахке, суо винчу нене,\nдахаро боьттина къаьхьа кад мелла,\nд1акхайкхо кечдина маьлхан дуьнене!\nНохчийн маттаца хьасене къамеле вала а:\nГора я1, нохчийн мотт, дош метта диллий,\nд1аала вайша цхьа даггара илли,\nхьалхара ахь олуш, т1аьхьара – ас,\nдуьненна хазийта вайша хьан аз!\nЯ ишта даггара ненан матте ала:\nСхьаболахьа, нохчийн мотт, улле охьахаахьа,\nхазийтахьа дагна хьайн дешнийн мукъам,\nца воллу со илли ала г1ерташ садаа хьан,\nненан мотт хезча долур-кха самукъа.\nДукха хьан ю херделла вайша, ахь со ца вуьйцуш,\nас хьо ца буьйцуш – вовшен дицделча санна,\nдаго маса сардам буллу, хезанчунна луьйца,\nсо хьох векхинчарна, хьо сох бекхинчарна!\nЦа воллу, х1ара аьлла, хоьга х1ума деха а,\nк1адвелла тоххарехь байташна дешнаш леха а,\nИшттта, паргг1ат, цкъа хьуна улле охьа а хиъна,\nдагалаца лаьр-кха хилар суо хьан накха биъна...\nДуьнене бехк баккха а:\n«Ц1ечу тептар» т1е доккху вайн экха -\nца дейта, буц а - ца яккхийта,\nнисса цхьаъ бен йоцу Лаьттан экъа\nкеч а йина кхана... эккхийта...\nВайна массарна хьалха а ваьккхина, - халкъийн илланчашна юкъахь а ишттаниг к1езиг карош волчу, - х1ораннан ц1арах Деле до1анехь деха а:\n1аламаш кхоьллина, я, Аллах1 Дела,\nкъина ма ларалахь дош сан къамелан,\nваьллехь со кхузахь, луьйш-олуш, кхетамах,\nтешна ву, я, Аллах1, Хьан къинхетамах!\nСан нигат гуш ду, со кхоьллинарг, Хьуна,\nкийра Ахь диллина и нигат суна.\nАс до1а дине Хьоь, новкъа суо волуш,\nнийсачу новкъа Хьайн вига суо олуш!\nХьо ву кху доллучу дуьненан паччахь,\nХьуна го дерриг а Хьайн Куьрсахь 1аччахь.\nЙиш йоций хуъушехь сайн х1уммаъ хийца,\nХьоь пурба дехна ас дерг кхузахь дийца.\nХууш ву дезий сайн эхарте верза,\nдуй хаьа х1оттийна Хьан Мизан-терза,\nцу дийнахь, ца тухуш иманах тиллачех,\nя Аллах1, тохалахь, Хьуо реза хиллачех!\nХьан лай ву, Дела, со, ву миска пекъар,\nАхь делларг ду, Дела, сан коьртехь хьекъал!\nХьоьгахь ю серло, са гойтург боданехь,\nХьо воцчо гойтур бац дикане боьду некъ.\nАхь сайна бихкинчу новкъа со ваьллехь,\nХьо реза воцург сан маттаца даьллехь,\nсуждане вужу со, дог делхош сайн,\nкъинхетам белахь, я Аллах1, Хьайн!\n...Шераш-м, Дала шен азаллехь яздинчу йозанца нийсса, д1аоьхур ду шен хан-заманца валар-висар-кхоллар д1ахьаш. Хьалха ма-хиллара, шен заманахь цхьадолу дика-вонца динарг а, динарш-хилларш а адамийн кхетамахь даха дуьсур ду х1окху харцдуьнен т1ехь. Дукхахберш а, дукхахдерш а дицлур ду... мел дицдала хьакъ дацахь а. Хийла похьмаллица дина х1ума дицлуш, д1адовш, ткъа адаман кхетаман ледарчу «говзаллица» дина х1ума цхьана хенан юккъехь васхаллехь гур ду. Массо стагах дез-дезаниг дуьсуш хилча, х1окху дуьнено ловр дарий ца хаьа иза. Адаман ойла а, шен заманан хьашташца хийцалуш, лаьтта. Тахана дерг – кхана хийцалой а карадо. Оцу ч1аг1даран аларехь х1умма дешархочун кхетамна керланиг я цахезнарг, я цагинарг я хьалха ца баьхнарг а дац. Дуккха г1алаташ карор ду цхьана хенахь – кхечунна – вукхарех, цхьаьнгара, вукхуьнгара, кхечуьнгара - вайх дийлина, мацца а дуьззина шен кепехь х1оьттина, синлазар хьаь1на даьлла хьал д1ах1оьттинчу хенахь. Хетар ду и дерриге т1аьхьа йог1учу заман чкъурана шайн хьуьнаршца буххара дуьйна хьала хийцина, нисдина, хьекъалца кхоьллина, д1ах1оттийна ду аьлла... Иза а, 1ехалойла йоцуш, дерриге бакъ хир дац. Философ-схоласт хилла волчу Бернард Шартровскийн нийсачу дешнашца аьлча: «Дерриш вай – хесара нах ду наьртийн белшаш т1ехь, царна т1ехь лаьтташ хиларна царначул гена хьажа таро хилла, - иза я царел дог1маш лекха хиларна а я б1аьрса ира хиларна а дац, - церан белшаш т1е хьаладевлча царел лекха вай хуьлу дела ду». Иштачу наьртех олу-кх мехкан къонахий - Халкъан Назманчаш...\nНе то, что я искала...\n©НАНА: литературно-художественный, социально-культурологический женский журнал.\nПри использовании материалов сайта гиперссылка на сайт журнала «Нана» обязательна.Поддержка сайта


Саратоверчу набахтен лазартнехь шайна ницкъбарх дIахьедина кхин а 14 тутмакха\nСаратовн кIоштарчу набахтера номер 1 йолчу дарбан хIусамехь Iазапаш хьегийтарх дIахьедина кхин а 14 стага, хаамбина "Известия" газете адвоката Мунтян Снежанас.\n"Ас листа тIелаьцна кхин а 14 стага соьга кхачийна 14 арз, цхьа бIегIийла йолу хан ларъеш Iаш ю со, уьш Талламан комитете чудала бехктакхаман гIуллакх айдайта. Шайна дуьхьал лелачу зуламех дIахаийта сацамбина нах бу уьш. Царех дукхахберш лецначуьра маьршабевлла, уьш кхета системера шайна кхин дIа кхерам боцийла",- аьла цо.\nМел дукха хир бу латкъам бен берш аьлла хета адвокатна, уьш дукхахберш тапъаьлла Iа, хIунда аьлча, хIинца а церан куьйгакIел хиларна.\nGulagu.net проект кхоьллинчу Осечкин Владимира дуьйцу, ницкъбеш Iораяьккхинчу видеох лаьцна а, ишта, жоп делира цо, видео тIехь ницкъбеш, хьийзочу нехан яххьаш къайла стенна ца яьхьира аьлла, деллачу хаттарна а.\nБакъоларъяран Gulagu.net проект кхоьллинчу Осечкин Владимира дIахьедира, Оьрсийчуьрчу колонешкахь тутмакхашна тIехь лелочу шогачу къизаллех къайлахчу сервисийн (ФСБ) "къайлаха" йолу видеоархив кхаьчна шега аьлла. Юьйцург ю шовзткъа сов гигабайташкахь йолу видео.\nОсечкина дийцарехь, цара "тоьшалла до", кураторийн тIедахкаршца тутмакхашна ницкъ беш, уьш хьийзош болчу ФСБ-н а, Федеран таIзарш кхочушдечу урхаллан (ФСИН) агентийн "зондеркомандаш" оьрсийн набахтешкахь лелаш хиларх. Цул совнаха, яьккхинчу видеокомпроматца оцу нахана вербовка йо кхин дIа а "ницкъбаран конвейерехь"дакъалацийтархьама, мотт боьттуйтуш, хьалха дуьйна талламхоша кечдинчу кехаташна куьйгаш а яздойтуш.\nАрхивера дуьххьарлера видео зорбане яьккхира "Вот так" цIе йолчу гIирсо, цу тIехь набахтин камерех тера йолчу хIусамчохь маьнгех вихкина стаг хьийзаво масийттаммо. ЧIагIдо, и хилам стохка Чиллан-баттахь дIаязбина бу бохуш.


Iамеркан долларш, Маршо Радион архивера сурт.\nЦунах лаьцна «Коммерсант» газетана интервью луш хаам бина Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн экономикан кхерамазаллехула а, коррупцина дуьхьало ярехула а йолчу урхаллан куьйгалхочо инарло Курносенко Андрейс, хаам бо Маршо Радион оьрсийн сервисо.\nХаьлха Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло хаам бора, 2015-чу шарахь лучу кхаъан юккъера барам 188 000 сом бу бохуш. Амма Курносенкос дийцарехь, дукхачу хьолахь кхаьънаш луш лелочу ахчан барам дуккха а лакхара хуьлу. Масала, дукха хан йоцуш Оьрсийчоьнан чоьхьарчу эскаран урхаллан куьйгалхочо кхаъ эцнера 2 600 000 сом барамехь, бохуш вара Курносенко.\nИнарло бинчу хаамца, тIаьхьарчу цхьана шарахь цо куьйгалла дечу урхалло коррупци лелийна аьлла лецначу Iедалхойн терахь 21% алсам даьлла. Цу наха Iедална зе дина 43 миллиард сом.\nКурносенкос дийцарехь, коррупцин схемаш даима а хийцалуш ю. Зуламхоша сих-сиха пайда оьцу офшорех а, кхолагIа стаг юкъаозийна кхоьллинчу яккхийн компанех дIатоьхначу фирмех а, мах дIалочу электронан системех а иштта дIа кхин а.\nЦу кепара кхаьънаш даларна тоьшалла каро чIогIа хала хуьлу, бохуш вара инарла.\nЗазадоккху-беттан юьххьехь Навальный Алексейс куьйгалла дечу Коррупцица къийсам латторан Фондо зорбане баьккхира Оьрсийчоьнан премьер-министран Медведев Дмитрийн бахамах лаьцна шаьш бина таллам, яздо Маршо Радион оьрсийн сервисо.\nНавальныйс бехке вина Оьрсийчоьнан Iедалан да «дуккха а тIегIанаш долу коррупцин схема» кхолларна. Цу схемина бухахь ю боху Навальныйс, Медведевс хIиттийна болчу наха урхалла деш йолу гIо-накъосталлан фондаш.\nЯ Медведевс а, я цуьнан векалша а комментари ца йина цунна. И бахьана долуш, Навальныйс кхайкхам бина шен агIончашка Зазадоккху-беттан 26-чу дийнахь ерриг а Оьрсийчохь дуьхьалонан акцеш дIахьо аьлла.


Дика г1уллакхаш де – уьш даима а юхадоьрзу!\nТкъолгIачу бIешеран юьххехь шотландхойн къомах волу цхьа даьхнилелорхо хилла уьшалш йолчу меттехула цIа вогIуш.\nЦIеххьана орца дохуш хьоькху мохь хезна цунна. ГIоьнна хьаьддачу цунна гина уьшало чуозийна кIант. Цу юкъара хьалавала гIерташ ветталуш хилла кIант, амма дIаса мел хьаьвза а, сихо хуьлуш хилла бухавахаран. Дан амал цахиларна а, кхераваларна а мохь хьоькхуш хилла цо. Даьхнилелорхочо сихха хадийна, стомма га кховдийна кIанте, цуьнан гIоьнца хьалаваьлла шен дахарх дог диллина хилларг. Хорша еъча санна, вегош, бIаьрхиш ца сацалуш хилла кIанте!\n– Вало соьца, – аьлла даьхнилелорхочо. – ТIера бедарш а якъош, вох а луш, жимма меттаван веза хьо.\n– ХIан-хIа, – аьлла кIанта, – да ву соьга хьоьжуш. Сагатдеш хир ву и!\nБаркаллица шен орцахочун бIаьра а хьаьжна, ведда дIавахана кIант…\nТоьлла говраш а йоьжна, кечйина хIургон сецна шолгIачу Iуьйранна даьхнилелрхочун кетIахь. Цу тIера охьавоьссинчу хаза кечвеллачу стага хаьттина:\n– Хьо варий селхана сан кIант кIелхьараваьккхинарг?\n– ХIун дала деза ас хьуна?\n– Суна хала ма хетийтахьа! Хьо суна хIумма а дала дезаш вац, муьлххачу а стеган декхар дерг ду ас динарг.\n– ХIан-хIа, иштта дита ца лаьа суна сайна дина гIуллакх. Ахь схьааьлла мах лур бара ас, – юхаволуш ца хилла веанарг.\n– Цу хьокъехь кхин къамел дан а ца лаьа суна. Iодикайойла! – чуваха дIавирзина даьхнилелорхо.\nЦу хенахь ведда чуьра араваьлла цуьнан кIант.\n– ХIара хьан кIант вуй? – хаьттира таро йолчу хьешо.\n– Ву, – кIентан коьртах куьг а хьоькхуш, дозаллица жоп делира дас.\n– ТIаккха вай цхьа хIума дийр ду. Ас сайца Лондоне дIавуьгур ву хьан кIант, цигахь доьшуьйтур ду цуьнга. Шен да санна и яхь йолуш велахь, вайшиъ дохко а вер вац.\nЦул тIаьхьа масех шо даьлла. Даьхнилелорхочун кIанта школа а яьккхина, цул тIаьхьа лоьрийн институт а. Цуьнан цIе дуьненахь а гIараяьлла пенициллин олу молха юкъадаьккхина аьлла. Флемминг Александр хилла цуьнан цIе.\nТIом балале хьалха Лондонан клинике пехаш шелделла лазар гена а даьлла, тохалерчу стеган кIант кхаьчна. Флемминга схьадиллину пенициллино кIелхьаваьккхина и.\nФлемминге дешийтинчу таро йолчу стеган цIе Черчилль Рандольф хилла, ткъа цуьнан кIентан цIе Уинстон Черчилль хилла. Цо аьлла ду: «Ахь динарг хьуна юхадоьрзуш ду».\nГочдинарг – ПетIамат ПЕТИРОВА


Лоруш волу Теапил, Тхуна юкъахь кхочушхиллачу хІуманех лаьцна дийцар хІинцале а дукха нах яздан гІиртира.\nТхуна а оцу хІуманех лаьцна ма-дарра дийцина, уьш ган а гина, цул тІаьхьа Делан Дош адамашна юкъахь дІасадаржочу наха.\nИ хезнарг дерриг леррина талла а теллина, хьоьга цунах лаьцна ма-дарра яздийр дара аьлла, сацам хилла сан,\nайхьа Іамийнарг хьуна билггала бакъ дуй хаийтархьама.\nЯхІуд-махкахь ХІарод паччахь волчу хенахь Аби-ЯхІун цІе йолчу тобанах а волуш, Закри цІе йолуш цхьа динан да вара. Элисат цІе йолуш зуда яра цуьнан, АхІаронан тІаьхьенах схьаяьлла.\nИ шиъ Везачу Эло тІедиллина гІуллакх леррина кхочушдеш а, Далла хьалха цІена а дара.\nЦеран бераш дацара, Элисат доьзалхо ца хуьлуш хиларна. Ший а ханна доккха а дара и шиъ.\nЦкъа шайна юкъахь Закри волчу динан дайн тобанан рагІ кхечира Везачу Элана гІуллакх дан.\nДинан дайн Іедалехь ма-хиллара, кхаж тесира. Иштта Закрина кхаж белира Везачу Элан цІа чохь хаза хьожа йолу хІума яго.\nЦу хенахь оцу цІенна хьалха дукха адам гулделлера, шаьш гуттар а ма-дарра, цхьаьна ламаз дан.\nЗакри волчу Везачу Элан малик деара цу хенахь. Хаза хьожа йогІу хІума ягочу кхерчана аьтту агІор дІахІоьттира иза.\nИза гина Закри чІогІа кхеравелира.\nМалико элира цуьнга: «Кхера ма лолахь, Закри! Хьан доІанна жоп делла: Элисата кІант вийр ву хьуна. Цуьнан цІе ахь Яхьъя туьллур ю.\nЦунах чІогІа воккха а вийр ву хьо. Дукха нахана хазахетар хир ду иза дуьнен чу валарна.\nХІунда аьлча иза Везачу Элан бІаьргашна хьалха чІогІа сийлахь стаг хир ву, цо цкъа а чагІар а, кхин йолу вахош йолу хІуманаш а мер яц. Ненан кийрахь волуш дуьйна Делан Синах вуьзна хир ву иза.\nДукха исраилхой церан Везачу Далла тІеберзор бу цо.\nВезачу Элана хьалха вогІуш хир ву Яхьъя, Эли-ЯхІу-пайхамарца хилла долу нуьцкъала са а долуш волу, дайн дегнаш церан берашна тІе дерзорхьама, аьрханаш, нийсачу новкъа а хІиттина, Делан лаамехь берш санна хилийтархьама, Веза Эла вале, и кечам бина халкъ дуьхьал хІотторхьама».\nЗакрис хаьттира малике: «Со муха тешар ву ахьа бохучух? Со къена ву, сан зуда а хан яьлла ю».\nМалико жоп делира: «Хьоьга и хаза кхаъ бахьаш даийтина, Далла гергахь долу Джабраил ду со.\nХІинца дуьйна хьан мотт соцур бу, и дийцинарг кхочуш хиллалц. Хьан мотт сацар хьо сан дешнех ца тешарна хир ду, ткъа ас дийцинарг шен хенахь билггала хир долуш ду».\nАдамаш арахь Закрига хьоьжуш дара, иза Везачу Элан цІа чохь хьеваларна цец а дуьйлуш.\nЗакри, араваьлча, вист ца хилалора, цундела куьйга эшарца дийца дийзира цуьнан. Массо а кхийтира, цунна Делан цІа чохь сурт хІоьттинийла.\nДалла гІуллакх деш долу денош чекхдевлча, Закри цІа вирзира.\nДукха хан ялале цуьнан зуда Элисат доьзалхочух хилира. Пхеа баттахь адамех лечкъаш лийлира иза.\nЦо бохура: «ХІара суна Везачу Элера ду! Со хенара йоллушехь, сох къинхетам а бина, нахана хьалха со юьхькІайчу хІоттийна Цо».\nЭлисат доьзалхочух йолу ялхалгІа бутт болуш, Дала Джабраил-малик дахийтира Галилай-махкара Назарт цІе йолчу гІала\nМарем цІе йолу йоІстаг йолчу. Дауд-паччахьан тІаьхьенах волчу Юсупца захало дийцина яра Марем.\nИза йолчу а деана, малико элира: «Маршалла ду хьоьга, Дала хьуна диканиг динарг! Веза Эла хьоьца ву!»\nИ дешнаш бахьана долуш, Марем синтем байна яра, цо ойла йора, хІун маьІна долуш ду и маршалла бохуш.\nМалико бохура: «Ма кхера, Марем! Дала хьуна диканиг дина!\nХьо берах хир ю, ахь кІант вийр ву, цуьнан цІе Іийса а туьллур ю ахь.\nИза сийлахь хир ву, Цунах Веза Воккхачун КІант эр ду. Везачу Дала Цунна Цуьнан ден Даудан паччахьалла лур ду,\nгуттар а ерриг Якъубан тІаьхьенна тІехь куьйгалла деш хир ву Иза, Цуьнан паччахьалла цкъа а кхачор дац».\n«Иза муха хир ду, – хаьттира Марема, – со хІинца а йоІстаг ма ю?»\nМалико жоп делла: «Хьуна тІе Делан Са дуьссур ду, Веза Воккхачун ницкъо дІахьулйийр ю хьо, цундела хьан хиндолу бер Деза хир ду, Цунах Везачу Делан КІант а эр ду.\nХьан гергара йолчу Элисата а кІант вийр ву, ша ханна йоккха елахь а. Цунах, иза доьзалхо хуьлуш яц бохуш, дуьйцура, ткъа иза ялхалгІа бутт бу доьзалхочух йолу.\nДеле дан а ца луш хІумма а ма дац!»\n«Со Делан лай ю, – элира Марема, – ахь ма-бохху, дерриг и хуьлийла соьца». Юха малик дІадахара иза йолчуьра.\nМасех де даьлча, Марем сихонца ЯхІуд-мехкан ламанца йолчу цхьана юьрта яхара.\nЗакрин цІа чу а яьлла, Элисате маршалла хаьттира цо.\nЭлисатна Мареман маршалла хезча, цуьнан кийрара бер тохаделира. Оццу хенахь Элисат Делан Синах юьзира.\nЦо элира чІоггІа: «Зударшна юкъахь декъала ю хьо! Хьан кийрара бер а ду декъала!\nСоьгара хІун диканиг даьлла теша, сан Элан нана со йолчу ярна?\nХьан маршалла хезча, сан кийрара бер хазахетта тохаделира.\nДекъала ю Дала бохург кхочушхиларх тешнарг!»\nТІаккха Марема элира: «Сан даго къобалво Веза Эла,\nЦунна со кІелхьарйоккхучу Далла доккхадеш ду иза,\nхІунда аьлча Цуьнан лай йолчу сан кІезиг хиларан тидам бина Цо! ХІинца массо а тІаьхьенаша сох декъалниг эр ду,\nхІунда аьлча Нуьцкъалчо суна сийлахь гІуллакхаш дина дела. Цуьнан цІе еза ю!\nЦуьнан къинхетам тІаьхьенашкара тІаьхьенашка Цунах кхоьручарах бу!\nШен нуьцкъалчу куьйгаца Цо сийлахь гІуллакхаш кхочушдина, Цо, баржийна, дІасабаьхна шайн дегнашкахь курабевлларш,\nпаччахьаш шайн гІанташкара биссийна, ткъа миска нах Цо айина.\nЦо мецанаш дикачу кхачанах бузийна, хьалдерш хІума ца луш дІабахийтина.\nЦо гІо дина шен ялхочунна, Исраилан халкъана. Цуьнан дагахь дара ИбрахІимна а, цуьнан тІаьхьенна а гуттаренна а къинхетам бан, вайн дайшка Цо ма-аллара».\nМарем, кхаа баттахь гергга Элисат йолчохь хьошалгІахь а Іийна, цІа еара.\nХан тІекхаьчча, Элисата кІант вира.\nЛулахой а, гергарнаш а, ла а дугІуш, Везачу Эло цунна и дика болх барна, Элисатца цхьаьна хазахеташ, баккхийбеш бара.\nБорхІалгІачу дийнахь кІант хадо баьхкинарш цуьнан цІе шен ден санна Закри тилла дагахь бара.\nАмма нанас элира: «ХІан-хІа! Цунах Яхьъя эр ду».\nЦуьнга элира: «И цІе йолуш шун гергара цхьа а ма вац!»\nЦара куьйга эшарца дега хаьттира, цунна кІентан цІе хІун тилла лаьа аьлла.\nЗакрис, цхьа жима у а дехна, массо цец а воккхуш, яздира: «Цуьнан цІе Яхьъя ю».\nОцу сохьта цуьнан мотт паргІат а баьлла, цуьнга Дела хестош хабар дийцаделира.\nЛулахой ларамах буьзира. Хиллачух лаьцна массанхьа а ламанца болчу ЯхІуд-махкахь дуьйцуш дара.\nМассо а, и хезнарш, шайн дагахь а, вовшийн а хоьттуш бара: «Воккха хилча мила хир ву теша и кІант?» – бохуш. ХІунда аьлча Везачу Элан ницкъ бара Яхьъяца.\nЦуьнан да Закри, Делан Синах а вуьзна, Делера болу хаам бан волавелира:\n«Декъала хуьлда Эла, Исраилан халкъан Дела, ван а веана, Шен халкъ безачу мехах паргІатдаьккхина.\nШен ялхочун Даудан тІаьхьенах волу нуьцкъала стаг ваийтина Цо вай кІелхьардаха,\nШа гуттар хьалха Шен безачу пайхамаршкахула ма-баххара.\nЦо кІелхьардохуш ду вай вешан мостагІех а, вай цадезачеран куьйгех а.\nЦо вайн дайх къинхетам а бина, Шен беза барт дагахь латта а бина –\nвайн дега ИбрахІиме йина чІагІо. Дала ИбрахІиме ваІда дина,\nвай мостагІех кІелхьардохур ду аьлла, цхьаннах а ца кхоьруш, вайга Шена гІуллакх дайтархьама,\nдуьненахь йоккху хан Цунна хьалха цІена а, дика а яккхийтархьама.\nТкъа хьох, сан жиманиг, Веза Воккхачун пайхамар эр ду, хІунда аьлча хьо Везачу Элана хьалха вогІуш хир ву, Цунна некъ кечбеш,\nЦуьнан халкъана церан кІелхьардовлар къиношна гечдарца дуйла хоуьйтуш.\nВайн Делера болу кІорга безам бахьана долуш, лакхара йолу серло санна Верг вай долчу вогІур ву,\nІожаллин боданехь Іаш берш серлабахархьама а, машаран новкъа вайн когаш бахархьама а».\nЖима бер доккха хуьлуш а, синан доьналлица чІагІлуш а дара. Иза акхачу, адам кІезиг долчу меттехь Іаш дара, Исраилан халкъана гІуллакх даллал ша хиллалц.


Борз а, къена ка а » Нийсо-Дагестан\n23.06.2021 106 0 niyso\nБорз а, къена ка а\nЖа юккъера нацкъар а баьлла, уьдуш, ловзуш хилла цхьа-ши Iaxap. Жа гена даьлча, уьш тергалдеш 1аш йолчу мецачу борзо, ара а иккхина, ши Iaxap схьа а лаьцна, биъна. Жижиг а диина, довха ц1ий т1е а мелла, хьун луьста йолчу д1ата1а йоьдуш хилла борз. Хьуьнан йистехь, бай т1ехь бежаш цхьа къена ка гина цунна. Цунна т1е а яхана, барзо аьлла:— Хе-е-е, ка, xlapa бай сан буйла ца хаьа хьуна, кхузахь бажа бакъо хьан елла хьуна?\n— Xlapa бай хьан бац, сан жа1ун бу, — меллаша жоп делира кано.\n— Хьо харц лоь! — чуьрайаьлла мохь хьаькхира барзо. — Хьан жа1у дуьнен т1е а валаза вара, xlapa бай сан долахь болуш.\n— И бакъ дац, — сих а ца луш, юха а меллаша элира кано. — Суна дика хаьа xlapa бай сан жа1ун буй!\nДукха оьг1азъяханчу барзана б1аьрга ц1ий хьоьвзира, катоьхна и бел, делахь а, ша юьзина йолу дела, и а ца деш, мохь-ц1ог1а а тоьхна, 1ад1ийра борз, кханналц буьтур аса xlapa, ткъа кхана, со мацъелча, бе а бийна, буур бу, аьлла, сацам бира цо.\n— Вайшимма х1ун дийр дуй, ка, — элира барзо, — Вайшиммо къийсарх, цкъа а къаьстар дац, xlapa бай хьенан бу: ахьа и жа1ун бу, бохур ду, аса и сайн бу, бохур ду, — цулла а кхана 1уьйранна кхуззахь вовшах а кхетта, хьуьллахь йолчу коьллашна уллохь и бай шен бу, аьлла, дуй биинчуьннан, хир бу-кх и. Реза буй хьо?\n— Реза бу, — меллаша жоп делира кано.\nТ1аккха и шиъ д1асакъаьстира: борз хьуьнах яхара, ткъа ка шен эвла д1аяхара.\nСатосуш, шеца доккха жан-ж1аьла а далош, схьабеъна ка. Ж1аьла коьллаш юкъа д1алечкъина, ткъа ка кхуззахь бажа х1оытина.\nБарзана хьуьнахара араяьлча, бежаш ка гина, цуьнан дог ловзадаьлла т1аккха.\n— Х1инца-м дийнна к1иранах юьзина лелар яра со, — аьлла, бай т1е едда борз.\nМичара дели ца хууш, барзана дуьхьал цхьогал даьлла.\n— Марша йог1ийла, борз! Хьо стенга йоьду сел сихъелла? — хаьттина цхьогало.\n— Маршалла хуьлда, цхьогал, со-м бай болчу йоьдура, — аьлла, ма дарра д1адийцина барзо, ша сийсара каца къовсарх лаьцна.\n— Эх1-х1ай, ма дика г1уллакх ду и, — боху цхьогало, — амма, хьуна-хьайна хаьа хир ду-кх, теш ца хилча цхьа а къийсам чекх ца болий, цундела со теш дигахь, со хьоьгахьа хир ду, ткъа ахь суна уьстаг1ан чо-ко а, когаш-корта а лур бу.\n— И дан мегар долуш х1ума ду, схьадола соьца, — аьлла, жоп делла барзо. Борззий, цхьогалий бай болчу кхаьчна, т1аккха барзо кане хаьттина:\n— Т1аккха, дийцал, х1инца а хьайн жа1ун бу боху ахьа x1apa бай?!\n-Дера боху, — элира кано.\n-Э-э-э, ка, эхь ца хета хьуна аьшпаш битта! — бехк боккхуш элира цхьогало, корта а техкош. — Дукха хенахь дуьйна массарна а хууш ма ду xiapa бай, кхин цхьаннан а боцуш, берзан буй.\n-Хьуна хьаьнгара хезна и? — хаьттина кано.\n-Хьаьнгара хезна бохург х1ун ду?! — цецъдаьлла, мохь хьаькхира цхьогало. — Хьайна луъучуьнга хатта мегар ду хьуна, и массарна а хууш ду. Суна дагадог1у, дукха хан ю и хилла, со жима долчу хенахь, сан дас-нанас кест-кеста къамел дора кху байх лаьцна. Кхечу меттигашкахьчул, берзан бай т1ехь долу дехкий дерстина датт1а дохкуш хуьлу, олура цара. Т1аккха ца хаьа хьуна, нагахь x1apa бай жа1ун белахьара, цара цунах берзан бай эр ма дацара.\n— Дика ду делахь! Дуй буий ахьа, айхьа дуьйцург бакъ ду, аьлла? — хаьттира кано.\n— Ой, дера буу, — элира цхьогало.\nДика ду. Оцу коьллаш юккъе цхьа ког а х1отта бай, ала: аса дуй буу, xiapa бай берзан бу, — аьлла кано.\nЦхьогална, коьллаш т1е йолалушшехь, цу юккъера къега ши б1аьрг гина, т1аккха сихха юха а йирзина, гено а яьлла, йоьхна а хьоьвзина, аьлла цо:\n— Бакъ дерг аьлча, суна схьахетарехь, сан дас-нанас цу байх лаьцна дечу шайн къамелехь уьстаг1ах лаьцна а хьахийра… Билггал ала ца хаьа суна, xiapa бай хьенан бу, цундела къа т1е лаца ца лаьа суна, дуй а бууш. Нагахь барзо дуй баахь, аса а буур бу-кх.\n—Хьуна х1ун моьтту, — аьлла, оьг1азъяхана чутасаелира барз, — хьо санна кхоьруш яц со, аса буур бу дуй!\nЦхьа ког коьллаш юкъа а бахийтина, барзо «ас дуй буу» оллушехь, цу юккъера доккха жан-ж1аьла схьаиккхира, цо, борз схьа а лаьцна, д1асаетта йолийра. Хала дела балица ж1аьлин багара а яьлла, едда к1елхьараелира борз. Ткъа цхьогал-м, тоххарехь лекхачу гу т1е а даьлла, цигара барзе мохь бетташ дара:\n— Аса ца бехира хьоьга, борз, къера дуй ма баа?! Ла ца дуьйг1ира ахьа соьга, цундела хьуна хила деззарг хили-кх!\nАвтор: Хамидова Зулай\nДинан г1уллакхаш башха дика карадог1уш вацахь а, маттана шера а, хьекъална ира а ву аьлла, Махьмина юьртахоша моллалла т1едожийна хилла. Шех тешийна г1уллакх вуно ч1ог1а


Германи -- Дуьненаюкъарчу Блоггерийн ассоциацин куьйгалхо Евлоев Назир\nКавказехь яхъелла лаьтта тIеман драма, дела денна бойъу, айпе бо нах. Дуккха а дукха шераш а ду и ирча хьал цигахь Кремло а, бухарчу цуьнан верасаша а латтаде.\nГерманера лоьраш бу Евлоев Назир ца волуьйтуш, денвинарш, цундела Далла а, ша вехачуьрчу лоьрашна а хастам бо Назира.\nТахана иза гоьваьлла интернет-блоггер ву. Вац иштта дIа блоггер а, ша шо хьалха бIеннаш блоггерш вовшах а тоьхна, кхоьллинчу дуьненаюкъарчу блоггерийн ассоциацин хьалханча ву.\nШен таханлерчу дахаран оцу агIонах лаьцна цо иштта дуьйцу.\nЕвлоев Назир интернет-блоггершца шен лелачу юкъарлонаша валийра цхьа хан хьалха ша йина чIагIо кхочушъече. Ша лазийначул тIаьхьа, денлуш, цо дош делира ша-шена дуьнентIехь яккха йисина зама машар чIагIбеш, адам Iалашдечу Iалашонашна дIалур ма ю ша аьлла.\nКху бIаьста шеца гергарлонашкахь болу дуккха а блоггерш а гIовттийна, вайнехан Iадатца йозу, ша «Машаран йовлакх» цIе тоьхна, акци гIаттийра цо. Иштта кхечира блоггерш цIеяла кийчча йолчу ГIирме адамашка машар кховдо.\nТахана рогIера акци ю Евлоев Назира кечъеш. Машенан ковранахь иза а, цуьнан накъостий-блоггерш а арабевр бу, шахьаршкахь сеца а сецаш, ерриг а Европехула машар кхайкхош.\nНазирца а, цуьнан дуьненаюкъарчу блоггерийн акцица а шен машаран Iалашонаш йогIуш хиларе терра, гергарло тесна Маршо Радион нохчийн редакцино а. Оха тIаьхьо алссам дуьйцург ду Евлоев Назирах а, цуьнан ассоциацех а, цо машар баржош бечу балхах а лаьцна.\nНазир санна, дуьненна машар хьоьху, марзбе нах алссам хилча йицйийр ю адамаша гамонаш, историн терхеш тIехь буьтур бу вовшийн хIаллакден тIемаш, мостагIаллаш.\nДуьненаюкъара Блоггерийн Ассоциаци


цига - Synonyms of цига | Antonyms of цига | Definition of цига | Example of цига | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for цига\nTop 30 analogous words or synonyms for цига\nБернар, Сара 1853 шарахь Сара деша дӀало Грандшамп цӀе йолу гӀоли йина долахь йолу школе. Иза цига дӀанисъешь гӀодинарг вара герцог Морни.\nГезлой-Эвла Лахарчу Гезалойли цхьа баьӀа шо герга хан ю. Доьххьар цига хӀусам йоьгӀгӀарг Гезинчура Ӏадмиси ву.\nИбраьхӀим ИсмаьӀилна а, цуьнан нана а маликаша гӀу яьккхинчу хенахь цига кхочу яйна эмкалш лоьху ши стаг. И шиъ доккхачу дегӀехь дукха айдинчу нахах хилла. ТӀехьаьжча, кӀеззиг бен ца хеталучу шовдано цу шинна стеган хьогалла Ӏабайо, тӀера дӀа ца мелча санна дуьззина а дуьсу. ТӀаккха цу шимма шайн накъостий хьовсабо цига. Оццул токхе а, аьхна а долчу шовданах баккхийбеш, эццахь туп тухий совцу уьш. Жима ИсмаьӀил а, цуьнан нана а, дола деш, шайн юкъа оьцу оцу ондачу адамаша.\nМонро, Мэрилин 1946 шарахь цуьнга элира "20th Century Fox" киностудица чӀагӀам бе. Иза цига статист болх ба кхойкхуш яра. Цигахь цо хержира шена керла цӀе — Мэрилин Монро. Монро яра цуьна ненан маре яхали хилла фамили.\nМаркс, Карл 1845 шарахь Маркс Ӏедало Парижера аравеккхира. ТӀаккха иза Брюсселе дӀавахара. ТӀаьхьа цига Энгельс а веара. Брюсселехь Марксас а, Энгельсас язбира болх «Немцойн идеологи». Цигахь цара дицира Гегелин а, младогегельянцин а идейш харц хилар.\nБернар, Сара 1862 шеран 1 сентябрехь Сарас коьрта роль ловзийра «Комеди Франсэз» театрехь хилла йолу Жан Расинc язйина «Ифигения» спектаклехь. Критикаш реза ца хилира цунна. Цуьнан цӀе афишаш тӀера меллаш дӀаера ю моьттара массарна а. Кестта театрехь дов даьлла Сара цигара дӀаелира. Итт шо даьлча бен югӀа ца еара иза цига.\nТатаев, Ваха Ахмедович Татаевс йира артистийн бригадаш. Оцу бригадаш фронтехь болу а, цига дӀабагӀаз болу а салташна концерташ а лора, спекталеш а гойтура. Оцу концерташкахь Татаевс ша дакъа лоцура. Татаевс боккха агитацин болх бора, артистийн бригадашца фронте воьдура. И болх барна бахьнехь цунна дукха грамоташ а, совгӀаташ а делира.\nМухьаммад ТӀаккха, Мадинате кхелхина иза (цига хӀиджрат дина цо), шеца цхьаьна Абу-Бакр Сиддикъ а волуш, цуьнан азатхо волу ФухӀайратан кӀант Ӏамир а волуш. Некъ гойтуш царна хьалхаваьлларг Лайс тайпанах волу УрайкъитӀан кӀант ӀабдуллахӀ хилла. Керста хилла иза, Бусалба дине веана аьлла хууш а дац иза. Мадинатехь итт шарахь ваьхна Элча.\nКаӀбат Аль-КаӀбатуль Мушаррафат (); иштта КаӀбат, ХьаьжцӀа () — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Макка-гӀалин чохь йолу бусалбанийн къилбе ю, исламан хьалхара деза лоруш долу хьалхара доккха цӀа ду иза. АллахӀ делан дуьххьарлера цӀа ду иза. И динарг а, доьттинарг а ИбраьхӀим пайхамар а, цуьнан кӀант ИсмаьӀил а ву. ХӀора шарахь, дукха къаьмнашкара нах боьду цига Зиярт дан, оцарех «Зияртхой» я «Хьаьжой» олу.