Нохчийн декъех боьттина бу оьрсийн-нохчийн машаран некъ\nЧиллан-бутт 24, 2013\nНохчийчоь – Оьрсийн салти ву Iаьнан хенахь байинчу маьрша бахархойн декъешна тIехь лаьтташ. Соьлж-гIалара керстанийн кешнашкахь дIабоьхкинарш аьхкинера хьенан мила хилла къастон. 31Заз1995\nНохчийчохь тIемаш боьлхучу юкъанна дIадоьхкина ду бевзаш боцчу нехан эзарнаш декъий. ХIара къамел и кешнаш ахка дезарна а, цу чохь долу декъий хьена-мила хилла къасторна а гонах хир ду.\nНохчийчохь, цхьана метта шортта, девзаш доцчу адамийн декъий дIадоьхкина кешнаш ахка а охкуш, талламаш болон беза беза боху кхаъ эцна, 2008-чу шарахь Нохчийчу вахара, хIетахь Европан Кхеташонехь адамийн бакъонашкахула комиссар хилла волу ХIаммарберг Томас. И кхаъ чIогIа тайна, Нохчийчура Iедалш а тохаделира, шаьш а кийча ду цу гIуллакхана, аьлла. ДIа а, схьа а дийцира, тайп-тайпана хьесапехь пхеа эзарна тIера иттех эзарна тIекхаччалц декъий лаьттах дохкучу республикана, леррина декъий къасторан лаборатори хьашт хиларан хьокъехь. Цул тIаьхьа 5 шо даьлла, амма цхьа каш а дац я даьстина а, я кеста достур ду аьлла а.\n2008-чу шарахь Европера кхаьчна ойла дахаре ерзон Нохчийчоьнан омбудсмен Нухажиев Нурди векал вира Кадыров Рамзана.\nХIокху тIаьхьарчу пхеа шарахь хIун хийцаделла, хIун даделла оцу гIуллакхехь, аьлла долийра Маршо радионо телефонехула Нухажиевца хилла къамел.\nНухажиев: Цунах хIумма дан ца делла таханлерчу дийнахь. ХIунда ца даделла? Европан Кхеташоно, Европан Кхеташонан комиссаран бюроно а, цара шаьш инвесторш лехна, донорш лехна, Европан Барто цунна тоьар долу ахча а къастийна, уьш бевллачул тIаьхьа ерриг а Оьрсийчоьнан хьаькамаш дуьхьал бевлира. Оьрсийн тIеманхой, вайна тIехь зуламаш дина болу эскархой, ша берриш дуьхьал а бевлла цара я шаьш ца йира, я царга (Европане) ца яйтира (лаборатори).\nМаршо радио: ХIаммарберг Томас адамийн бакъонашца боьзна белхаш беш ву карарчу хенахь Европан Кхеташонна а, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацина а.\nЦуьнга а хаьттира Маршо радионо хIун бахьана далийра хIетахь оьрсийн Iедалша Нохчийчура эзарнаш декъий дIадоьхкина кешнаш ахка ца долон?\nЕвропан Кхеташонехь адамийн бакъонашкахула комиссар хилла волу ХIаммарберг Томас, 02Чил2012\nХIаммарберг: Суна хетарехь политикан проблема хила тарло иза.\nИ хаттар айинчу хенахь Путин Владимира элира, массо а и даккхий кешнаш схьадаста доладахь, Нохчийчура хьал марсадаккха а, кхерамазаллин хьал талхон а тарло.»\nСуна хетарехь, и ду цунна тIехьа хIоттийна политикан бахьана.\nТхан позици муха яра аьлча, дуккха нах дIабоьхкина кешнаш схьа а даьстина, уьш байинарш муьлаш бу къасто а, и нах байаран тоьшаллаш карон а лаам болуш яра. Цуьнан декъехь дара леррина лаборатори схьаеллар а. Кешнашкахь карийна даьIахкаш талла а, хьенан мила хилла къастон а йиш хир яра тIаккха. Иза чIогIа маьIне ду нах байначу доьзалшна. Царна эххар а хуур ду шайн стагах хилларг. ДогIуш ма-хиллара, шайн-шайн каш долуш, уьш дIабохка аьтто хир бара цу нехан. Адамийн бакъонийн уггар коьртачех дерг ду иза.\nЦхьадолу кешнаш-м диллина Нохчийчохь. Ростоверчу лабораторе генетикан таллам бан хьовсийнера цу чохь карийначу даьIахкех цхьаерш. Амма и жима таллам бара. ХIун хилла ца хууш, балехь болчу доьзалийн сатийсамана жоп луш а бац.\nМаршо радио: Чуьра тIепаза нах байна, эзарнашкахь бIарзбелла хьийзачу нехан кхерамазалла галъер яра, кешнаш ахка долийча? Мел кхераме хийтира шуна уьш даста долор? Аша тоам бирий Путина шайга цу кепара динчу къамелах, аьлла хаьттича, ХIаммарберга элира.\nХIаммарберг: ХIан-хIа, тхуна тоам ца хилира цу жоьпах. Тхуна хеттарг, кхузахь кхин политикан бахьана ду, бохург дара. Иза кхин а маьIне ду.\nШайн чуьра нах байначу нехан бакъо ю гергарчарна хIун хилла бохучунна тIаьхьакхиа. Тарлуш делахь, уьш байинарш кхеле озон а. Адамийн бакъонийн уггар маьIнечух ерг ю иза.\nНийса дац оццул дукха доьзалийн сатийсаманна жоп ца луш, Iедалша адам латтор. Юкъараллехь кхерамазалла ца хиларца доьзна хаттар а ду иза.\nСуна хIун тIетоха луур дара аьлча, Нохчийчура юкъаралла йоцург, Iедалш а, адамийн бакъонашларъяран организацеш а, цхьабосса а лаам гойтуш яра и тайпа лаборатори хьашт ю бохучу хенахь. Ишта, мелла а сиха дукха адамаш дIадоьхкина меттигаш ахка еза бохучу хенахь а.\nМаршо радио: Лаборатори стенгахь ян еза бохучунна гонаха бара къийсам я Кремлера Iедалш бахьанаш лоьхуш дара Нохчийчура декъий меттах ца даха?\nХIаммарберг: Цара соьга аьлларг хIун дара аьлча "Тхо ца кхета, Нохчийчохь хIунда еш ю иза, болх беш йолу лаборатори Ростовехь а, Москох а хилча?" Бакъду иза, стеган дегIан цхьа билгало яхьийтичхьана тоьаш ду, иза хьена-мила ву къастон. Иза дара цара дуьйцург. Соьлж-гIалахь лаборатори яйта лууш дацара оьрсийн Iедалш.\nАмма тIаккха цара тешо веза, шаьш кешнаш схьаделла кийча дуйла. Цу чуьрчу даьIахкийн дакъолгаш Ростове, Москох а йохуьйтуш, буьйлабала безара. Амма иза ца дина хIинццалц. Эцца цхьа ши-кхоъ жима каш схьадиллира. Цу чуьра даьIахкийн дакъолгаш яхьийтинера лабораторе. Амма со тешаш вац, и проблема ерзо цигахь лаам бу бохучух.\nМаршо радио: Кхеташ ду, кешнаш ахка долийча, цу чохь Iохкучу иттаннаш, бIеннаш нах байаран бахьана хила дезий а, иза лаха дезий а, нохчийн а, дуьненан а юкъараллашна хьалха жоп дала дезий а. Ша Нохчийчура экамечу хьолана сагатдечуха леллачу Путина дина къамел, ур-атталла, дипломатан бух болуш а дац.\nЦунах кхета Европера лидерш а, бакъонаш ларъярна тIехьожуш йолу организацеш а. Ур-атталла, ша Европан Кхеташонехь адамийн бакъонашкахула комиссар хилла волу ХIаммарберг Томас а. Амма, вовше лазаме ахкаргашна тIе а ца довлуш, цхьа хелхар тайппа хIума ду оьрсийн президенто а, Европерчу институташа а дийриг.\n«Гражданское содействие» олучу Оьрсийчура гIо-накъосталлин организацин куьйгалхочо Ганнушкина Светланас дийцарехь, адамийн бакъонашца доьзна гIуллакх сих-сиха, къаьсттина нохчех хьакхалучу хенахь, шолгIачу а, кхин генарчу а метте долу.\nОьрсийчоь -- Адамийн бакъонашларъярхо Ганнушкина Светлана, Нохчийчохь йийначу бакъонашлларъяран жигархочуьн Эстемирова Натальин сурт луш ю Медведев Дмитрий президент волчу хенахь Кремлехь хиллачу цхьанакхетарехь, 23Лах2009\nГаннушкина: Ала хала суна цунах лаьцна. Европерчу институташна а, Европерчу лидершна а маьIне долу хIума шолгIачу меттехь хуьлу, халахеташ делахь а. Хьалхарчу меттехь церан хьашташ ду. Амма цу хIуманна тIе тидам а бахийтина, иза ала хIуттур волчу стага хьекъале а, нийса а хIума дийр ду.\nОьрсийчоьнан чоьхьара гIуллакх дац иза. Стеган уггар а коьрта бакъо - ваха йолу бакъо йохор ду иза. Цунах жоп луш ша йолу дуьненаюкъаралла ю. Нагахь санна и йолуш елахь. Нагахь санна Европера лидерш цхьаьнакхетахьара, цхьаъ хир дара. Амма цунах башха дог дохийла яц. Нагахь иза дан уьш хьаьвсича, цунах гIуллакх хир дара Путин дийна воллушехь а. Кхечу массо а стагана аса ма-аллара, дукха вахавойла иза.\nМаршо радио: Оьрсийн президент хIумма а саготта вац, Нохчийчура хьал марсадаларна. Иза саготта верг кхин ду – Нохчийчура дукха декъий дIадоьхкина кешнаш ахка долийча кхоллалур долчу хаттаршна жоьпаш дала долийча, хьалха хиллачу Югославехь санна тIеман Трибунал кхолла езар ю Нохчийчохь Iедалан ницкъаша довлийтинчу зуламашна. Схьагарехь, ша дийна мел ву, хIете-вете а дуьхьало йийр ю цо, Нохчийчура зуламаш талларна.\nЦундела лаа дац, 2012-чу шарахь ша Медведев Дмитрийца юха а оьрсийн премьеран а, президентан а даржаш хийцале масех бутт хьалха, цо цу хьокъехь леррина омар арахецар. Шуьйрачу юкъараллина иза ца довзийтира. Хаац, чуьра кIентий, майрой, вежарий-йижарий байначу нохчашна цунах лаьцна дийциний.\nНохчийчура Iедале Путина дахьийтина омар шен бIаьргашна гина ву Нохчийчура судмедэксперт Чумаков МасIуд.\nЮьхьанцара дуьйна и гIуллакх а айина, лаборатори билггал Нохчийчохь йилла езарх лаьцна дуьйцуш, Европе кхаччалц лелла ву иза. Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь цо дийцира.\nЧумаков: Лабораторин хьокъехь со 2005-чу шарахь Страсбурге хьажийнера. Бина сацам бара, вай долчехь и тайпа лаборатори йилла. Амма, лаборатори хIинца а йиллаза ю. Суна ца девза иза ца йилларан бахьана. Хаац, Европан Кхеташоно и хаттар дIа хIунда тесира а.\nТIаьххьара кехат даийтина Путина, "Нохчийн республикехь и лаборатори йиллар хьалхе а ду, маьIна доцуш а ду" аьлла. Цунах лаьцна кхин цхьа хIума хууш вац со.\nМаршо радио: «Хьалхе а, маьIна доцуш а» хIунда ду ца дуьйцу Путин Владимира премьер-министран даржехь волуш Нохчийчу дахьийтинчу цу омаро. Амма иза бIобулуш волчух тера ду, ша республикана урхалле хIоттийначу Кадыров Рамзанах. Шен омарна тIера а ваьлла, цо ког боккхур боцийла хаьа. Эшахь, кхин а оццул декъий охьадехкина а.\nВукху агIора, ша вала а волуш, Путина дуьтур дацара, кхана Iуьйрре шена дуьхьал дала тарло, шен куьг долу документ. Делахь а, Чумаков МасIуда тхо тешийра и тайпа документ Нохчийчоьнан Iедалшка кхаьчна хиларх.\nЧумаков: Сайна иза (омар) гина ца хиллехь, со иза дийца ваьхьар а вацара. Аса айса дешна и кехат. Нохчийн Iедале дехар дахьийта, шайна иза ган лаахь. Вайн Iедална тIе а вахана, аса дешна и кехат. Со хIетахь дIакхайкхинера цунах лаьцна хаийта. «Бина хIара сацам бу», аьлла, бовзийта кхайкхина вара со.\nНийсса цхьана эха шарахь маситтаза со Iедалан кхеташонашка кхайкхира, Кхерамазаллин Кхеташоне а кхайкхира. И кехат ма деъана, массо хIума сецира. ХIетахь дуьйна со хилла вац цигахь. Цундела хаьа суна Путина и кехат даийтина хиллий.\nМаршо радио: Хьанна ду бевзаш боцчу нехан кешнаш дастар хьалхе? Говзанчий хьесапехь декъий лаьттах дукха мел Iохку а чолхе долу уьш довзар а, йина чевнаш къастор а. Цул сов, тIетаьIIина юхаметтахIттош ю бохучу республикехь и даьIахкаш санна атта дIасакхуьссуш хIумма а яц. Цхьанхьара схьа а оьций, вукхузхьа дIаIуьтту. Вуно ладаме тоьшаллаш дойу. Зуламан лар а йойу.\nБакъонашларярхочо Ганнушкина Светланега дийцира Маршо радионо Путин Владимира ша премьер волуш декъий ахчкаран а, лаборатори йилларан а хьокъехь Нохчийчу дахьийтинчу омарх лаьцна. Цуьнан мах хадош цо элира.\nГаннушкина: Иза чIогIа тамашийна бахьана ду. ХIунда аьлча, хан дIа мел йолу а чолхе долу декъий къастор. Мелла а сиха декъий талла а теллина, долчарна дIадалар, нийса хIума хир ду аьлла хета суна. Техникан агIонца доьзна а хета суна иза нийса.\nНохчийчоь – 1944-чу шарахь Сталинан омарца нохчийн цIерабахарна Соьлж-гIалин юккъехь хIоттийна хIоллам (Советан заманахь сийсаздина хилла нохчийн чурташ). Москохана муьтIахь долчу Кадыров Рамзанан Iедало бохийна и хIоллам. 2007\nХIетахь дуьйна, таханлерчу дийне кхаччалц чIогIа халачу хьолехь бу нах. Уллера стаг велча, иза дIа а воьллина, цуьнан каш хилча, наха эххар а лов иза, булу цунах. Амма и стаг дIаволлалц, хIора ненан а, ден а, уллерчу стеган а дагахь бу и лазам. ТIаккха, кхузахь муха дуьйцур ду и гIуллакх дан хан тIе ца кхаьчна? Со ца кхета цунах.\nМаршо радио: Ткъа кешнаш дастар маьIне дац аьлла, Путина цу гIуллакхана дуьхьало яр а ишта тидира Ганнушкина Светланас.\nГаннушкина: «Цуьнан маьIна дац» олуш хилча, кхеташ ма-хиллара, хаттар кхоллало - муьлхачу Iалашонна маьIне дац иза? Схьагарехь, тхан президентан Iалашонашца догIуш дац иза. Кхузахь хала ду къийса - маьIне хIун ду, хIун дац, бохучунна тIехь.\nМаршо радио: Нийсса юхьадуьххьала оьрсийн Iедалшца къийса ца хIиттахь а, Европехь тешна ду, Нохчийчура тIемаш дIабирзина бахахь, нехан дегнашна йина чевнаш ерзон езош хиларх. Европан Кхеташонехь адамийн бакъонашкахула комиссар болх бинчу ХIаммарберг Томаса дийцира Маршо радиога, Нохчийчура гIийлачу нахана гIо деш Iедалша кIезиг хIума а ца дина. Таханлерчу дийнахь Нохчийчоь юьйцучура сацар, йоккха дакъазалла ю элира цо.\nХIаммарберг: Со Европан Кхеташонехь адамийн бакъонашкахула комиссар волчу хенахь со шарахь цкъа водара Соьлж-гIала. ХIоразза суна тIе зударий а, божарий багIара. Дукха хьолахь зударий хилара уьш. Шайн байначу гергарчийн суьрташ дохьуш багIара уьш. Бакъдолчунна тIекхача царна гIо дан Iалашонца, Iедало дина цхьа кIезга а хIума дацара. Хаза нехан санна доккха бахьана ду и кешнаш даста.\nДукха хьолахь, оцу нахана хаьа шайн стеган дакъа хила тарло меттиг. Амма Iедалша дихкина царна уьш дастар. Шаьш Iедалша а ца доьллу уьш. Нохчийчоьнан боккха лазам бу иза. Йоккха дакъазалла ю иза, уьш дела денна дицдеш догIуш хилар. ХIунда аьлча цу нахана хакъ дацара иза.\nМаршо радио: ТIемаш боьлхучу хенахь, хала хеташ делахь а, нислуш хIума ду, дайина адамашсихаллехь дуккха а цхьана доккхачу коша дохкар. Амма мелла а сиха уьш дастар а, цу чуьра нах хьена муьлуш хилла къастор а хьалхарчу метте дуьллу бакъонаш ларъяран жигархоша.\nДуьненахь и гIуллакх муха деш ду? ХIун бакъонаш ю цуьнца йоьзна, аьлла деллачу хаттарна жоп луш ХIаммарберга элира.\nХIаммарберг: Уьш стенгахь карийна бохучух доьзна ду иза.\nЦкъа-цкъа тарло и кешнаш схьа а даьстина, цу чохь карийна декъий теллича и нах байаран зуламийн бахьана гучудолуш. Кешнаш схьадастаро шортта информаци ло и нах байаран хенах а, хьаштех, бахьанех а лаьцна. Гуш хуьлу герз диттинехь - генара диттина я уллера диттина. Ишта гучуйолу зуламан амал.\nТаллам бан аьтто бо кешнаш схьадастаро. Цхьа хIума ду, кешнаш схьа ца даста бахьанаш лехар, тIеоьцу хIума дац. Уьш схьадаста а деза, ма-хуьллу, хиллачунна тIаьхьакхиа Iалашонца, тоьшаллаш лаха а деза.\nМаршо радио: Нохчийчохь долчу хьолах лаьцна аьлча, дуьненахь лелаш йолу бакъо лелаш меттиг яц иза. Нохчийн декъий гуттар а хилла оьрсашца йолчу юкъаметтигашкахь йоккха меттиг дIалоцуш. Оьрсийн паччахьан заманахь дуьйна оьрсийн инарлаша, эпсарша, шайн ка яьлча салташа а доьхкина нохчийн декъий.\nДуьненан литературан классико Толстов Лева яздина цунах лаьцна шен йозанашкахь. «ГIалгIазакхий» олучу дийцарера цхьа кийсиг ю царах цхьаъ. Шен вешин дакъа дIадахьа нохчо вахана оьрсийн эпсаршна тIе. Уьш дикка кеп хилла, самукъадаьлла бу шайн еанчу хIонцах. Толстойс чIогIа лерина вуьйцу нохчийн агIора веана стаг. ТIама тIехь вийначу шен вешин дакъа дIадахьа ваханчу нохчочуьн бIаьргаш буьзна бу ца вашарх. Уьш къегаш хиларна тидам бо оьрсийн салтичо. Амма иза ца кхета бакъдолчу бахьанах.\nКхин хIумма ца хийцаделла бIа шераш дIаихча а. Нохчийчохь хьалхара а, шолгIа а тIемаш боьлхуш а дийначарех санна, беллачарех а ахчанаш даьхна оьрсийн эскархоша – инарлашна тIера могIарерчу салташна тIекхаччалц.\nХIинца а, Нохчийчохь лаьттах Iохкучу декъийн вуно беза мах бу. Амма хIуъа дина хан яхъеш, дIатоьттуш, и гIуллакх дайа гIерта Кремль. Гуттар санна хIинца а, нохчий къарбелла, шайн гIелонна кIелбиснийла хууш.\nАрахьара орца кхача там бара Нохчийчоьнна. Делахь, юха а Кремло бакъо ца елча республикехь и гIуллакх чекхдаккхалур дац.\nШаьш милла тIеоьцур вара-м боху нохчийн омбудсмена Нухажиев Нурдис.\nНохчийчоьнан омбудсмен Нухажиев Нурди, 24Ман2005\nНухажиев: ЧувогIуш стаг милла велахь а, вай тIелаца, цунна хьошалла дан хьал ду, бакъо ю. Амма хIоккхузахь дерг кхин сурт ду. Уьш (арахьара гIо-накъосталла деш берш) чу а баьхкина, болх бан буьйлабелча царна уллехь хила безаш берш, шайн карахь бехк-такхаман гIуллакхаш долу нах бу - Талламан Комитетера. Москох болчу шайн хьаькамаша аьлчий бен цхьа ког боккхур ма бац цара. Цара уьш тIаккха аьттехьа буьтур бац. Яккхий организацешна юкъахь вайн бахьана долуш Оьрсийчоьнца галвала лууш, вайгахьа гIо даккха лууш цхьа да а вац. Шортта дIаузуш маьхкадаьтта ду, газ ю. Йоккха политика ю иза. Оьрсийчоьнца галвер волуш цхьа а вац.\nМаршо радио: Нохчийн дакъазалла муха ю аьлча, нохчийн декъий доцурш, оцу кешнашкахь кхечу къаьмнийн векалийн декъий а ду шуна баха деза оьрсийн Iедалшка. ХIунда аьлча, шайна нохчашна хакъ доцчух тера ду, оццул тидам бар. Нохчийчохь долчу цу тайпа кешнашна хьесап а деш, Нухажиевс дийцира:\nНухажиев: Тайп-тайпана олу. Декъий долуш 67 ю, 64 аьлла меттиг ю. Оьрсийн Орцаллин министралло хьалхарчу тIамехь а лелийна и гIуллакхаш. Акташ хIиттийна. Уьш (декъий дIадоьхкина меттигаш) царна стенгахь ю хаьа. Аса боху хезий хьуна? И болх юьхьар а лаьцна бийр болуш Москох бен яц. Иза цара дийр делахь, дацахь - вайна хаьа-кх. Ша цхьа хIума хийца ца лахь.\nТIом чекх ца боу-кхи, дIадоьхкина оццул декъий а долуш. Аса Москох а аьлла, оцу кешнашкахь берш массо а нохчий бу моьттуш делахь, шу галдевлла шуна.\nВай хилча-м, вайх мел къахета, кхеташ ду.\nМаршо радио: Нохчийчура Iедалийн хьесапехь, и ша долу гIуллакх долон омар деза.\nНухажиев: Iедало дан дезаш долу хIума ду-кхи иза. Вайн республикега шегга далур долуш хIума дац.\nХIунда аьлча, федералан система ю иза ерриг а. Массо хIума царгахь йолуш ю. Леккхара охьа цхьа омар деза царна. Крмлера цхьа дош аьлчхьана, болх бан кийча бу массо а.\nХIокху чохь болу и бераш дайна нах тхуна массо а бевзаш бу. Ур-атталла, цара олу, шаьш и бехкениш жоьпе озо бохур дацара. Машаран дуьхьа массарна амнисти кхайкхош дIахьедар дичхьана, уьш кхеле ца озо реза бу-кх вай нах. Цу тIе бевлла-кх уьш.\nМаршо радио: Кхузахь билгалдаккха дезаш цхьа хIума ду. Ладаме хIума.\nБехк-такхаман гIуллакх долор доьхур дацара, жоьпе ийзор бацара бохург – дицдан деза нохчаша эххар а. Цхьана чкъуро мукъа са а тоха дезар ду. Эзарнашкахь охаьдехкинчу декъех богIу мах охьабиллалц, цу тайпа зуламаш гуттар а дан маьрша ду оьрсийн Iедалш.\nДуьненан ШолгIа ТIом боьдуш 1944-чу шарахь вайнах цIерабохуш, хьайбанаш санна цIерпошташна тIе хаийна къам дIадуьгуш, цIерпоштийн социйлашкахь охьакхийсина хилла эзарнаш декъий хIинца а ду, Юккъерчу Азе боьдучу некъан йистошкахь лаьттах Iохкуш. Царах жоп дехнехь, таханлера сурт аьттехьа хир дацара. Къоман къамел дIагIур дара дуьненахь.\nЦкъачунна, ур-атталла, лаборатори нохчашка шайн ахчанах а ца юьллуьйту оьрсийн Iедалша. Архьарчу гIоьнца а цунах гIуллакх хир дац, Кремло бакъо луш ца хилча. Цул сов, и гIуллакх деза ду бохуш а чIагIдо, дуьненна а маьхкадаьтта а, газ юхкуш ехачу Москохо.\nДелахь а, Европехь, Iамеркехь шайн ахчанаш а, тоьллачех йолу хIусамаш а долахь йолу Iедалхой сема Iа, Нохчийчоь хьахорна кхоьруш. Нагахь санна дуьненаюкъаралло тIеIаткъам бечу далахь, бахьанаш лоьхур ду. Я, декъийн билгалонаш Москох дIахьур ю. Ткъа иза, хьекъийла бохург хир ду. Нохчийчура судмедэксперта Чумаков МасIуда дуьйцу.\nЧумаков: Цу тIехь яздина ма ду "лаборатори йиллар хьалхе а ду, маьIна доцуш а ду". Москох йолчу центрана тIедуьллур долуш ду а боху иза. Цара бийр бу боху, декъий довзаран талламаш.\nТIепаза байначу нехан гергарчерийн генетикан а, цIийн а билгалонаш схьаоьцу оха. Бух кечбеш ду тхо. Генетикан паспорташ кечдеш ма ду тхо. Кхана Iуьйрре и гIуллакх доладахь, кийчча материалаш хилийта деш ду оха иза. Декъий ахка долийча, уьш хьенан-мила ду къастар аттачу дер ду. Шай гергарнаш, бераш дайна аьлла дIахьедар динчу нехан генетикан материалца юста йиш хир ю, аьхкинчу декъийн генетикан материал.\nМаршо радио: ДаьIахкаш Москох дIахьуш, юха Нохчийчу схьайохьуш, кхин дазлур дац и гIуллакх?\nБосни а, ХIерцеговина а - Сараево, адамаш дIадоьхкина кешнаш охкуш ду, белларш муьлаш бу къастон; 1992-чу шарахь Боснехь хиллачу тIамехь тIепаза байна нах хила тарло цу кешнашкахь,16Лах2012.\nЧумаков: Ду дера, кхин а деза. Аса ца боху хьоьга, йоккха проблема ма ю и даьIахкаш кхузара араяхар. Ткъозза кегалур ю уьш дIа-схьа хьуш. Говзанчо санна аса боху, тIом хиллачехь, и нах дIабоьхккинчехь, схьа а охкуш, кхузахь бан беза талламаш.\nАхчанца долу гIуллакх сан карахь дац. Амма суна цхьа хIума хаьа - хаза неха санна еза процедура ю иза. Москохара ондда гIо ца хилахь, вайн республике и гIуллакх чекхдаккхалур ду моьттуш вац со.\nМаршо радио: Бакъонашларъярхо Ганнушкина Светлана а тIетов, и тайпа лаборатори яр деза гIуллакх ду бохучунна.\nГаннушкина: Къамел доцуш, деза хIума ду дера иза. ТIом - деза гIуллакх ма ду. Ца бинехь харжаш хир ма яцара. Амма, хIинца иза бисинчеран декхар ду, уллера нах беллачарна хьалха и гIуллакх дар. Суна хетарехь, и тайпа лаборатори, къамел доцуш, оьшуш ю.\nУр-атталла, и тайпа болх болоро а нахана дегайовхо а, таханлерчу дийнахь болчул а алсам синтем а лур бу. Шайн нах ца карабахь а, неханиш карош гича, церан дегайовхо хир ю цунах а.\nДан хIума ца хиларан а, гIорасиз хетаран а тIегIанехь бехаш бу и нах. Хилийта йиш йолу хIума дац иза. ТIамна а, нах байарна а ахча дойъучул а, цу гIуллакхана дайа деза аьлла хета суна.\nМаршо радио: Цкъачунна, чуьра гергарнаш лар йоцуш байначу Нохчийчура бахархойн йиш ю Соьлж-гIаларчу центре а боьлхуш, шайн билгалонаш эксперташка схьаэцийта. И гIуллакх мехаза деш ду.\nЧумаков: И тайпа нах тхуна тIебогIу, оха уьш муьлххачу хенахь - дийнахь, буса а - тIеоьцу. Таханлерчу дийне кхаччалц 275 паспорт дина оха. Церан массеран а генетикан билгалонаш схьаэцна оха. 2011-чу шеран эха шарахь а, 2012-чу шарахь а 275 стаг веана тхуна тIе. Схьагарехь, дукха нахана ца хуучух тера ду иза. Кхин дукха нах ца бахкаран бахьана суна ца хаьа, амма, оха мах боцуш, муьлххачу а хенахь тIелоцуш бу и нах. Цхьана хIуманах кепек ахча дала а ца деза. Тхан бюро нах схьабаьхкичхьана, хаза а хеташ, оха уьш тIеоьцур бу.


Европе халла буьту вайнехан мигранташ\n....Брестан гIап мостагIчух ларъеш исс бIе гергга нохчийн бIаьхо летта. БIеннаш эгна царех Дуьненан шолгIачу тIеман юьххьехь -1941-чу шарахь. ХIинца и гIап, аьлча а, цигара Европан кевнаш, лардо Полшин дозанхоша нохчех.\nТеркйистера Мохьмад а, цуьнан цIийннана Зайнап а шайн ялх бераца кхечира Бресте бутт гергга хьалха. Брестера цIерпоштца дела денна боьлхура Полшин дозан гIопе. Ткъа цигахь-м вацара хIорш иштта дIа пачхьалкхан декъатIе вита лерина стагга а.\nХIоразза а кхара некъан интервью луш дуьйцург цхьаъ дара – децIахь даха ца дуьту шаьш, шена зулам а дина, къайваьлла гергара стаг схьалохуш хьийзачу Iедало и стаг шайгара воьху.\nХIоразза а юхакхуьйсура Мохьмад а, Зайнап а, ялх бер а полшахоша. Хохккий, ша дийнахь-буса 40 евро а луш, латточу нехан петаре, Бресте, юхабогIура доьзал. Иштта 15-за гIоьртина дозане, 15-за а дIаелла некъан интервью, 15-за а юхабаьхкина, кханене тешам а буьллуш.\nБеккъа кхеран доьзал хилла ца Iаш, кхин а Мохьмадан йишин доьзал а бара кхаьрца Полше кхача арабаьлла, Брестехь. Шаьш мел ду, моссаза гIоьртина дозане, Полше кхача, хаьттича, иштта жоп делира Мохьмада Маршо Радионе.\nМохьмад: «14 ву тхо. Сан 8. Йишин 6. Цхьаверг 10-за гIоьртина дозанах чекхвала, кхиверг – 15-за. Иштта бала хьоьгу-кх оха».\nБрестехь шатайпа бизнес лела мухIажиршца йоьзна. Бахархоша безачу мехах петаршкахь нах а латтош, напха доккху. Ткъа кхечу цхьацца болучара мухIажирш нийсонца а, харцонца а, шаьш дозанах чекхбоху бохуш ахчанаш доху. Мохьмада йовзуьйту и къайле.\nМохьмад: «Оха петар лаьцначу зудчо кхин а цхьа петар ю неахе елла. И нах а бу Бресте лелаш, юхабогIуш хьийзаш. Тахана 4-5 доьзал чекхбалийтина боху дозанах. Керла хIума долийна хIинца, цкъа хилла а доцург – адвокаташ ду шаьш бохуш, цхьа нах лела, цара ахчанаш доху, шаьш дозанах чекхдоху шу, дозанхошца барт а бина, олий. И безнас а йолийна...».\nХIун нах бу цIахь дерриг дIа а доьхкина, дозанах бовла гIертачу нохчашкахь йисина кепек дIалахьораш? Зайнапна девзинарг иштта ду.\nЗайнап: «Кхузахь, Белорусехь, зудий, цхьа стаггий ду боху, шайх адвокаташ а олуш. Цара нах Iехабо, шаьш дуьйцу шун гIуллакх дозанехь, бохуш. Нахера ахча дIа а оьций, бовду. Оха-м лур дара и 1500 евро, чекхдовлийтичхьана».\n... Денош дIаоьху. Ткъа Мохьмад а, Зайнап а ца даладелира рогIехь гIоьртича а Полшин дозанах. РогIехь аьтто а ца баьлла, петара юхабеара доьзал. Дийнан сурт иштта довзийтира Маршо Радиона цуьнца зIенехь Iачу доьзалан нанас.\nЗайнап: «22-лагIа дехьабовла гIерташ а, 10-лагIа дехьабовла гIертарш а бара тахана. 9-гIа гIоьртича дехьабевлларш а бу, 4-гIа бахча чекхбевлларш а бу. ГIело ю тхоьгахь. Ахча чекх а долий, дIабоьлху нах. Къар ца луш, висинарг, чекх а валало. Соьца бераш бу, суна хала ду».\nИттаза а, пхийттаза а дозанхоша чекх ца болуьйтуш, Брестехь буьсуш бара доьзал. Дог дуьллуш лаьттара Европехь шайн даха, ирс каро тарло бохучух Мохьмада а, Зайнапа а. ЦIийндас цхьа а тешам а боцуш довзуьйтура леларг-хирг.\nМохьмад: «Кхузахь лелачух, ца гича, тешар а вац. Суна ца хаьа хьанах теша веза, хьаьнца дийца деза. Тхоьга ла ца дугIу. Чекхбовла луурш дукха бу. Селхана 700 хиллал бара нах. Брестера богIучу цIерпоштан 7-8 вагон ю, уьш йоьттина хуьлу. Тхо дено-дено алсамдовлуш ду кхузахь».\nИштта дара бIеннашкахь Брестерчу Полшин дозане лестачу доьзалех Маршо Радионо тергонехь латтийначу цхьана доьзалера хьал. Шаьш шайн цIа ца дахча а ца довлу, ткъа Нохчийчу юхадолхахь шайна тIехь цигарчу Iедало Iазап а латтор ду бохуш леткъаш Iийра Мохьмад а, Заннап а.\nПолшехь хеда нохчийн Европе некъ\n...Амма тIаьххьара а къинхетам хьалха белира, рогIера хаам баийтира доьзалан дас-нанас, айделлачу озехь – Полшерчу цхьана мухIажирш чохь кхобучу куьпара туьйхира цара телефон. Шаьш дозанхоша Полше а кхачийти, цигахь цхьана лагерехь, хьунхахь, даа-мала а долуш, кхобуш ду шаьш, аьлла бара и хаам.\nМухIажиралла хаьржинчу цхьана доьзалан некъ бара Маршо Радионо гайтинарг. Ткъа бIеннаш доьзалш бисина Брестехь, Мохьмадан а, Зайнапан а лоре гIийла хьежа, Малхбале кхача хьаьгна, шаьш ков-керт я машен-йийбар йоьхкина схьадеаана ахча диина, петарх дIаделла, кхаччолц, бохуш, садетта.\n... Хеттарш ца дича а кхетарг. Муха го, масала, Полшин дозанера хьал Нохчийчохь даима а шаьш хьоьгу дика массо а адамо хьоьгу моьттуш бисинчу хьаькамашна?\nПрезидентан цIарх адамийн бакъонийн шерашкахь терго еш а Iийна, хIинца оцу даржера мукъаволу хан кхаьчначу Нухажиев Нурдис къадийра иза дахначу кIиран тIаьххьарчу деношкахь.\nНухажиев, Грозный-информ агенталла, нохчийн махкахбуьйлу эзарнашкахь аьлла орца эккхийтинчу бакъоларъярхошка: «Хила а тарло нохчий дуккха а, доьзалшкахь дIаоьхуш. Амма уьш цхьамма лоьхкуш боьлхуш бац жуларшкахь – гергарлонаш ца хедорхьама боьлху цхьаьна дIа. Ткъа цигахь берашна социал а, кхидерг а ло. Адамаша хьалхадоккхург хьал лехар ду».\nИштта го Нухажиев Нурдина мухIажиралла нохчех къаьсташ доцу зовкх хилла латтар. Амма ца боху я цо а, я цхьаммо а, стенна ца карадо рицкъ нахана шайн даймахкахь, мел хала ю адамашнана децIера мацалла. Ткъа Польшин дозанхошка мигранташа юьйцург-м янне а яц я мацалла – цара далхош хезарг ду массо а маьIанехь дахар лачдалар.


ЗIенехь ву Венера нохчийн… шпион\nДукха хан йоццуш Венерчу Donau centrum олучу махбаран центрех, тхайн эвлара стаг а кхетта, цуьнца къамел деш со волуш, цIеххьана цхьана накъостах бIаьрг кхийтира сан. Велахь а, вацахь а дIо воьдург нохчо ву-кх хьуна ас аьлча, сан юьртахочо элира, хьуна а вевза иза, тхан кхузера ФСБ-н нохчийн агент ма ву иза аьлла. ЦIеххьана дагаиккхира суна муха хир бара цо Москох беш болу хаам аьлла. Юстас – Алексе. ЗIенехь ву Венера нохчийн… шпион\nИза чIогIа беламе хийтира суна, ФСБ-н агент хIун деш лелар ву Венерчу туьканахула, цуьнан болх цIахь лулахоша баьккхина хIора ког дIаязбеш лелар хилча аьлла. Арахь болх бийраш кхин шпионаш ма бу элира ас. Амма со галваьлла хиллера.\n2012-чу шарахь Махбузене веддачу ФСБ-н лаккхарчу даржехь хиллачу полковниках лаьцна филм яьккхина Германерчу режиссеро Кох Эгмонта. Цу филмехь эпсаро дуьйцу, Къилбаседа Кавказехь оппозицина дуьхьал болх беш ша волуш шен куьйгакIеллахь 50 белхахо а, 400 шпион а вара бохуш. Филмех Игорь аьлла яьккхина цо шен цIе. Иза ямарт хилла аьлла лохуш ву ФСБ-но.\nОцу Игора дийцарехь, церан департамент чоьхьарчу талламан сервисан дакъа хиллехь а, дакъалоуш хилла махкал арахьарчу операцешкахь.\nИчкерин парламентан депутат хилла Исханов Хьусайн Венехь вехаш ву. Австрехь буй Оьрсийчоьнан ФСБ-но леррина цига хьажийна нохчийн агенташ аьлла, шега хаьттича цо иштта жоп делира.\nИсханов Хьусайн: «Цхьаммо а эр дац ша агент ву аьлла. Амма цу стеган лелар тидаме эцча, ойла цунна тIаьхьа кхуьу. Кхузахь вайн ойла талла схьаоьхуьйтуш нах бу. Иза хила дезаш а ду. Вай а дийр дара и тайпа хIума, вайн аьтто хилча. Иштта болх беш болу нах болуш бу.\nТахана цIарца хIара ву, важа ву аьлла билггал олийла дац сан. Амма уьш хилар гуш ду. Нохчий сийсаз беш а, нохчийн вочу агIор цIераш йохуьйтуш а нах хила тарло кегийрхошна юкъахь. Кхузахь вониг лелош верг нохчийн цIе йожош болх беш хилча, мухха делахь а, Оьрсийчоьнна болх беш ву-кх иза».\nВайн шпионаш къайла гIура болуш бац.\nСаиева Аминат Нохчийн республикан векал яра Литвахь 1994-чу шарахь даймахкахь хьалхара тIом болалуш. Цу хенахь дуьйна цу махкахь ехаш ю иза, ша юьхьарлаьцна гIуллакх охьа ца дуьллуш.\nСаиевас дуьйцу шена бевзаш бу Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисана болх беш болу нохчий бохуш.\nСаиева Аминат: «Кху Литвахь со Iаш йолу 22 шо ду. Сол хьалха тIамах къаьхкина баьхкина кхузахь нохчий бацара. Суна дукха нохчий гина кхузахь. Тамашийна нах бара, вайн маршонца а, вай дозуш доцуш хиларца а бала болуш дукха нах бацара царна юкъахь.\nВайн пачхьалкхан гIуллакх чекхдаккха гIерташ, нах а гулбеш, царца болх бора ас. Схьаолуш хIума а доцуш, суна дуьхьал болх беш масийтта стаг вара царна юкъахь. Сох лаьцна эладиттанаш кхоллара, питанаш а даржадора, харцонаш а лелайора цара.\nКегийрхошна юкъахь а бара цу тайпа нах. Цхьаберш, суна хетарехь, леррина бахкийтина бара кхузара вайн гIуллакх талхо. ХIунда аьлча, Литва даима а вайна тIехIоьттина ма ярий, вайн пачхьалхкана гIо а деш».\nМахкал арахьарчу Ичкерин Iедалан куьйгалхо Закаев Ахьмад дуккха а шераш ду Лондонехь вехаш волу. Хьуна бевзий Британехь болу Оьрсийчоьнан нохчийн шпионаш аьлла хаьттира ас цуьнга.\nЗакаев Ахьмад: «Билггала бакъ долуш, кхузахь иштта нах болуш бу. Амма уьш кхузахь дукхахболчу нахана бевза. Цхьаболчарна шаьш девзий а хаьа. Цхьаберш моттаргIанаш а лелош, шаьш муьлш ду ца хаьа моьттуш лелаш бу. Амма шаьш буй хууш берш и гIуллакх цхьацца забаре даккха гIерташ, оцу тIехь забарш еш лелаш нах бу».\nИ болх беш болу нах шайн юкъараллаш а кхоьллина бехаш бу. Кхечарна уьш гуш бу. ТIаккха шпионаш хуьлий уьш?\nШолагIа тIом болалуш Басаев Шемила шен цхьацца коста оьций бохуьйтуш хилла шена тешаме бу аьлла хета нах. Амма юхабирзича цу наха, массара а аьлча санна, дуьйцуш хилла тIемалошна луьш бара цхьана нах, ша хазанеха санна дов эккхийтина дуьхьало йира царна олий.\nДемадала сан шпионийн аьлла, Басаевс бохуш дийцара, ма къайла а гIура дара шу муьлуш ду бохург аьлла.\nИсханов Хьусайне хаьттира ас, муха мах хадор бара ахь нохчийн шпионийн балхана, говза нах хетий хьуна уьш аьлла.\nИсханов Хьусайн: «Вайн адамийн а, вайн къоман а хьекъалан бараме хьажжина лелош ду вайца лелош дерг. Вай Iовдал мел хуьлу Iовдал нах юкъабохкуьйтур бу вайна. Вайн хьекъал алсам мел долу а жимма хьекъал дерш бахкийта гIоьртар бу уьш. Амма тахана сурт дукха ледара ду вай, цундела цхьана дахаран хьелийн тIегIантIехь лелош ду вайца къайлахчу сервисашца кхузахь дерг».\nИзза хаттар делира ас Саиева Аминате а. Нохчий Iехалур бац нохчийн шпионашка аьлла, елаелира иза.\nСаиева Аминат: «Суна хетарехь, нохчашна юкъахь шпион хила чIогIа хала ду. Вай дерриш а кхин доккха къам а дац. Арахь болчу нахана вовше чIогIа дика бевза. Жимма гIалат далахь, цхьанха цхьа дош алахь, дерриг п лелош дерг гуш хуьлу. И болх беш болу нах шайн юкъараллаш а кхоьллина бехаш бу. Кхечарна уьш гуш бу. ТIаккха шпионаш хуьлий уьш»?\nЗакаев Ахьмада делла жоп а дара цу кеппара.\nЗакаев Ахьмад: «Вайн шпионаш къайла гIура болуш бац. Сиха гучубевр бара аьлла хета суна вайн шпионаш. Цхьа къайлаха лелалур болу нах цкъачунна бац аьлла хета суна вайна юкъахь. Вайн тIамарца а, вайн цIийца а догIуш хIума дац-кх иза».\nСа кIезиг долчу наха лелон хIуманаш лело дезаш а хуьлу цера, турпалалла а хуьлу цара бечу балхахь. Делахь а шалхонашца а, ямартлоца а лелош долу хIума алсам хуьлу церан балхахь. Ткъа иза вайн нахана лело хала ду бохуш вара Закаев.\nФСБ-но шпион лаьцна\nГельземиум, Полоний, Рицин: Кремлан мостагIий байина дIовшаш\nIедалшца тийна-таьIна баха лууш бу Оьрсийчура бахархой\n"Арахьарчу агентийн" тептаршкахь 148 юкъаралла ю\n"Мемориало" кхеле арз дина\n"Мемориал" кхелехь эшна, иза "арахьара агент" ю


Карабахехь тIеман тийсадаларш севцца\nАзербайджанан тIеман министралло хаамбо, Эрмалойчоьнан Iедалца бертан дийцарш дIадаьхьначул тIаьхьа Карабахехь тIеман тийсадаларш совцийна бохуш. И хаам т1ечIагIбо Карабахан тIеман министралло а. Хьалхо эрмалойн президента Саргсян Сержа дIахьединера, Карабах бозуш боцу маьрша мохк хуьлийла ду, аьлла.\nЦо бахарехь, тIеман конфликт самсаяларо Къилба-Кавказан кхерамзалла йохийна ца Iаш, ерриг Европан регионна хьовзам бо. Оцу юкъанна Азербайджанан Iедало ша кийча ду боху герзаш кхийсар совцо, нагахь санна эрмалоша шайн территори т1ера эскарш юхадахахь. Охан –бутт карабеачхьана Карабахера хьал карзахдаьлла.\nОршотдийнахь Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацино бинчу хаамашца, азербайджанхойн, эрмалойн хиллачу тасадаларшкахь вийна 30 сов стаг, лазийна 200. Оршоьтан буса, шиннан а агIоно бечу хаамашца, Карабахехь хьал шога лаьтта тахана а. Кьаьмнашна юкъара конфликташ ерзочу тобанехь Францин, Оьрсийчоьнан, Iамеркан дипломаташ цхьаьанкхета лерина бу тIедогIучу деношкахь Венехь Карабахан конфликт ерзон некъаш лоьхуш.


Шинарийдийнахь Оьрсийчоьнан Талламан комитето теллина даьккхина оппозицин лидер, Парнас партин куьйгалхо Немцов Борис верах долу дов. Кхушеран Чиллан-беттан 27-чохь Кремлна гена доццуш воьду иза тапча йиттина вуьйш дакъалаьцнарг пхи нохчо ву, талламчаша чIагIдарехь – Дадаев Заур, Губашев Анзор, Бахаев Хьамзат, Губашев Шадид Эскарханов Тамерлан.\nИ пхий а Немцов вейта луучара ахчанах лаьцна хилла, боху айдинчу девнехь. Комитето бахарехь, зулам дан нах кечбинарг лацаза, маршонехь вуьсуш волу, Кадыров Рамзан ларвечу ханехь гIуллакхдеш хилла Мухудинов Руслан ву.\nАмма Немцовн доьзалан адвокат Прохоров Вадим ца теша зулам кечдинчийн могIа веккъа оцу Мухудиновна тIехь кхачош бу бохучух.\n«Зулам дайтинарш уггаре лакхарчу Iедалан тIегIанера бу», ткъа Мухудиновна тIехь бехк сацийна Талламан Комитето, иза дан шайна атта хиларе терра, Кадыровна уллерчу гонна тIера тидам а боккхуш, Мухудинов Кадыровн эпсаран Геремеев Русланан машенлелорхо бен а ца хилла, аьлла Интерфаксе адвоката Прохоров Вадима.


Нохчийн меттан туркх\nАдамо бох ма бо адаман кийра,\nДовхачу дешна д1айоккху хьаг1.\nХалкъана, махкана вехарг ву сийлахь,\nИшттачо деш хуьлу гергарло ч1аг1.\nДжамалханов Зайндис санна нохчийн маттана дуккаха дика дина стаг ву. Ша пхийттара ваьлчахьана дуьйна нохчийн мотт кхиорна, ларбарна т1ехь г1уллакх деш схьавог1уш ву иза. Хене хьаьжна ца 1аш, тесна а бац цо и шен мехала болх. Шен къомана дуьхьа тахана а, мало ца еш, къахьоьгуш ву и хьуьнаре, нохчийн меттан ираалла а, к1оргалла а евза, къано.\nДжамалханов Зайнди вина 1922-чу шеран май беттан 9-чу дийнахь Лаха-Неврехь. Винчу юьртара ворх1 шеран ишкол чекхъяьккхинчул т1аьхьа, Нохч-Г1алг1айн меттан, историн 1илман-талламан институте кхойкху. Иза лаа дацара. 16 шо бен доцу жимчу стагехь нохчийн мотт хаарт1ехь доккха пох1ма гучудаьлла хиллера.\n1939-1941-чу шерашкахь СССР-н 1илман академин СССР-н къаьмнийн йозанийн, меттан коьртачу институтан белхало, меттан 1илман, филологин 1илман доктор, професор Н.Ф.Яковлевца нохчийн литературни меттан морфологи а, синтаксис а х1оттош болх бо Зайндис. Х1етахь дуьйна цуьнан дахар нохчийн маттаца а, и талларца а ца хедаш схьадог1уш ду. Ала деза, къоначу 1илманчийн иштта кхиамца болабелла 1илман болх цхьана ханна юкъах белира, нохчийн къам махках а даьккхина.\n1957-чу шарахь Даймахка ц1а ма вирзий карла боккху Зайндис нохчийн мотт талларехь беш хилла болу болх. Х1етахь дуьйна схьа цо язбина 250 сов 1илман болх (учебникаш, методикан пособеш, дешаран программаш, дошамаш, публицистически статьяш). Царна юкъахь коьртачех лара дог1у:\n«Нохчийн меттан нийсаяздаран коьрта бакъонаш» (А.Мациевца цхьаьна). Соьлжа-Г1ала, 1958ш.; «Чечено-ингушско-русский словарь» (А.Мациевций, И.Оздоевций цхьаьна). Соьлжа-Г1ала, 1962ш.; «Нохчийн мотт» (хьехархойн училишин студенташна лерана. Фонетика. Орфографи. Морфологи. 1 дакъа. Синтаксис 11 дакъа. Соьлжа-Г1ала, 1985ш.); «Нохчийн мотт» (7-8-г1ий классашна); «Нохчийн меттан нийсаяздаран дошам» (Я.Эсхаджиевца цхьаьна). Соьлжа-Г1ала, 1985ш.; «Нохчийн меттан нийсаяздаран дошам» (И.Алироевца цхьаьна). Соьлжа-Г1ала, 1992ш.; «Юьхьанцарчу классашкахь нохчийн мотт хьехаран некъаш» (У.Эжаевций, Э.Солтахановций цхьаьна). Соьлжа-Г1ала, 1993ш., иштта кхин д1а а.\nДукха болх бина Зайндис нохчийн халкъан барта кхолларалла гулъеш. Фольклоран масех гулар ара а хецна. Халкъо гуттара а езаш т1еоьцура нохчийн маттах, халкъан барта кхоллараллех лаьцна телерадио передачаш.\nГоьваьлла нохчийн меттан хьехархо-методист ву З. Джамалханов. 50 шарахь Соьлжа-Г1алара хьехархойн колледжехь нохчийн мотт хьехна цо. Студенташна г1иллакх-оьздангалла лелорца масал хилла лаьттина а ву.\nХьехаран белхан зеделларг, 1илманехь девзинарг къоначу хьехархошна д1адала лууш а, и шен декхар лоруш хилла Зайнди. И бахьана дара дуккха а шерашкахь хьехархойн говзалла лакхаяккхаран институтехь цо болх бар. Нохчийн мотт, барта кхолларалла, литература хьехаран методиках боккха пайда а оьцура хьехархоша цуьнан лекцешкахь.\nЛарамаза дац «Нохчийн республикан халкъан хьехархо» сийлахь ц1е тиллар а.\nИштта б1аьрла лар йитина Джамалханов Зайндис исбаьхьаллин литературезь а. «Сирла некъ» (1959), «Тешам» (1964), «Ирсан новкъа» (1980) стихийн гуларийн автор ву иза.\n1илманехь а, хьехархойн хьаьрмахь а, литературехь а цуьнан хьаналчу къинхьегаман лакхара мах хадийна юкъаралло а, 1едало а. Нохчийн пачхьалкхан университетан а, Москвара Вайзаман Гуманитарни Университетан сийлахь профессор а, «Нохчийн Республикан сийлахь гражданин» еза ц1е лелош а ву Джамалханов Зайнди, шен къоман сийлахь во1.


Балтин къаьмнашна деана хилла къематан де\nМангал-бутт 16, 2016\nЛатви -- Махках даьккхина адам Сибрех дIадуьгу цIерпошт, 1941\nКху деношкахь эстой а, латвихой а, литвахой а дагалоцуш бу 1941-чу шарахь Советан Iедало шайн иттаннаш эзарнаш махкахой цIерабахар. Царах дуккха а эзарнаш кхелхира Сиберх.\n1940-чу шарахь аьхка Советан пачхьалкхо дIалецира Эстони а, Латви а, Литва а. Иза жамI дара нацистийн Германино а, Советан пачхьалкхо а 1939-чу шарахь Товбеца-беттан 23-чу дийнахь тIеэцначу Молотов-Риббентроп олучу Пактан.\nЦул тIаьхьа, цхьана шарахь кечам а бина, НКВД-н а, эскарн а ницкъашца цу Балтин хIордаца Iуьллучу кхаа пачхьалкхехь дIадоладелира адамаш лецар.\n1941-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 16-чу дийнахь тIеэцначу ЦК ВКП (б) а, СНК СССР а сацамца, Эстонин а, Латвин а, Литван а НКГБ-на а, НКВД-на а бакъо елира, 5-8 шо хетанаш а тухуш, лецнарш Сибреха баха дIахьовсо\nКонтрреволюцин вошахтохараллин декъашхой а, Советан Iедална дуьхьала болу нах а, националисташ а, белогвардейцаш а вовшахтохараллин декъашхой а, хилла гIаролхой а, жандармаш а, полицин хьаькамаш а, набахтийн белхахой а, хьал долу нах а, фабриканташ а, Iедалан белхахой а, Польшин а, Литван а, Латвин а, Эстонин а, КIайчу а армийн эпсарш а чубоьхкина хилла нах а, церан доьзалш а, кхи болу бахархой а.\nИ сацам кхочуш беш цхьана Литвара махках ваьккхинарг хилла 130 эзар стаг. Уггаре а хьалха Советан пачхьалкхан Iазап лелочу машено лецна Сибрех хьажийнарш бара къоман юкъара дешна нах а, Iилманчаш а, эпсарш а. Вуьшта аьлча, вай ма-аллара, интеллигенци яра бохуш дуьйцу Литван Чехехь волчу векло Раудоникис Эдвиласа (Edvilas Raudonikis).\nРаудоникис Эдвилас: «Хаьлхарчу тулгIенехь бара вай интеллигенци олучу тобан векалш а, эпсарш хилла нах а, хьехархой а. Царна юкъахь бара Советан пачхьалкхо Литва дIалаьцначул тIаьхьа малхбузене дIацабоьлхуш севцна хилла Iедалан хилла болу белхахой а. 1941-чу шарера 1955-гIа шаре кхаччалц 135 гергга стаг махках ваьккхинера Советан Iедало. Коьртачу декъана уьш дIахьовсийнера Сибрех».\nТкъа муха нисбелла церан кхоллам?\nРаудоникис Эдвилас: «30 эзар гергга стаг царах велла Сибрех а, цига дIабуьгуш новкъахь а. Амма Сталин веллачул тIаьхьа махкахбаьхначу нахах доккхах долу дакъа цIадирзира.\nДелахь а царна бако цаелира шайн хIусамашка юхаберза. И бахьана долуш царах дукхах болчера дийцзира Литвана гонах йолчу меттигашкахь баха ховша - Латвехь а, Беларусехь а, Калининград регионехь а.\nСталинан депортаци а, цул тIаьхьа хилла ШолагIа дуьненан тIом а бахьана долуш цхьа стаг ваза цу хиламаша Iаткъам база цхьа а доьзал бац литвахошна юкъахь. Литван бахархойх кхолагIа дакъа махкахдаьллера депортаци а, ШолагIа дуьненан тIом а бахьана долуш".\nДаханчу Шинарин дийнахь Балтин кхаа пачхьалкхан а, Полшин а, Украинин а юстицийн министрш цхьаьнакхеттера 75 шо хьалха Литван бахархой махках баха болор дагалоцуш. Цара емал йира 1941-чу шарахь хилла депортаци.\nМинистрша тIеэцначу дIахьедарна тIехь аьлла ду, Советан пачхьалкхан декхарш шена тIеэцначу Оьрсийчоьно цхьа а хIума цадина и инзаре луьра таIзар лайначу нахана компенсаци ялар Iалашонца аьла.\nЙозуш йоцу демократин пачхьалкхаш дIа а лаьцна, Советан пачхьалкх Iалашо йолуш яра цигара бахархой доьналлах бохо, церан дагчура шайн пачхьалкх хилар дайа. Амма адамаллана дуьхьал динчу зуламе эша цабелира цера маршоне болу лаам аьлла ду министрша тIеэцначу документана тIехь.\nДепортаци йицъяр гIоли дацара теша?\n"Велла дIаваллалц лаьттар болу лазам бу махкахдахар"


ХӀокху версица йолу хийцам бина кепаш я файлаш хьажаза ю. ЧӀагӀъелла верси хьаьжна яра 2020, 22 февраль.\nЕнисейск картан тӀехь\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 30 декабрехь. Теллина 2013 шеран 30 декабрехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Енисейск&oldid=4740024»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 22 февраль 18:19\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 22 февраль, 18:19.


Комендантан сахьт кхайкхийна Кабулехь\nКабул, дуьненаюкъарчу афропортана гергахь\nАфганистанехь керлачу администрацино Кабулехь кхайкхийна комендантан сахьт, яздо Свобода Радионо.\nЦхьаболчу хаамашца, кхоьллина Координацин кхеташо, юкъараллин транспорт а, пачхьалкхан хьукматаш а болх бечуьра сацарна а, Кабул дIалацале масех кIира хьалха дуьйна оцу гIала талибаша шайн Iедал хIоттийначу провинцешкара мухIажираш хьовдарца доьзна а.\nДийцарехь, оцу кхеташонна юкъавахна маслаIат дарехула Лаккхарчу кхеташонан гIанда Iабдулла Iабдулла а, Исламан партин хьлханча Хекматьяр Гульбеддин а, Афганистанан 2004-2014 шерашкахь президент хилла Карзай Хьамид а.\n"Эхо Москвы" радионо Оьрсийчоьнан Кабулерчу векалаллан пресс-атташена тIе а тевжаш хаам бина, гIалахь тийна хьал хиларх лаьцна. Оьрсийчоьнан векалалло хаийтина шаьш керлачу Iедалца юкъаметтигаш лело дагахь хиларх лаьцна.\nОршотан дийнахь, Марсхьокху-беттан 16-хь Афганистанера хьал дуьйцур ду Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан кхеташоно.


Бишкеко лаьцна, изоляторе кхачийна, цомгуш ву аьлла, набахтера нохчо Батукаев Iазиз аравалийтина зуда - могашаллин министран гIовс лаьттина Сагинбаева Динара.\n2011- 2014 шерашкахь Iийна министран когаметта Сагинбаева Динара. Иза лацарх йолу информаци яржийна гIиргIазойн "ИА 24.kg" а, "КирТАГ" а агенталлаша чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин хаамна тIе а тевжаш.\nКриминалан гонашкахь авторитет ларалучу Батукаев Iазизна набахтера харцонца аравала аьтто барна бехкейо экс-министр.\n2013-чу шарахь Нарын гIалин кхело хеназа набахтех мукъаваккха сацамбира Батукаев – герзаш, наркотикаш лелорна, нах гIовттамашка бахарна 16 шо дара цунна тоьхнарг.\nНохчо сихха маьршаваккха аьтто бинера лоьраша иза цIийца рак йолуш ву аьлла деллачу кехато.\nТкъа набахтера араваьлча, ма-воддара Бишкекерчу Манас аэропорте а кхаьчна, цхьаьннан доларчу кемана а хиина, Нохчийчу дIавахара Батукаев Iазиз.\nКриминалан авторитет махкахваьлла сахьташ беш юкъа ца дулуьтуш, теллина, Iораяьккхира ггIиргIазойн Iедало Батукаев набахтех мукъавоккхуш динчу тоьшаллин къайле, даржийра, лоьраша йоцу диагноз хIоттина цунна аьлла.\n2014 шарахь Интерполехула лаца кхайкхийра Батукаев. ГIиргIазойчуьра ведда Нохчийчу кхаьчна волу иза, дуьненна шех дерг ца хоуьйтуш къайлавелира.\nБатукаев набахтера вадийтинчарна дов гIаттийра бехкечарна дуьхьал. Цхьа хан яьлча дIакъевлира иза. Делахь а, кхушеран юьххьехь шозлагIа а айбира талламчаша бехктокхуьйту болх.\nЖоьпе ийзийна, лебеш ву харц диагноз хIотторна онколог Макимбетов Эмил, лаборант Цопова Ирина, махкара массийтта хьаькам, шайлахь депутаташ а, цул сов, ГIиргIазойчохь вице-премьер Iийна Атаханов Шамил а волуш.\nХьалхо ГIиргIазойчоьнан Лакхарчу кхелан куьйгалхочо Калиева Гулнарас элира ша Маршо Радиоца динчу къамелехь, криминалан авторитет Батукаев набахтера аравалийтар кестта листа долор ду кхело.


Д1ахьедар - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » Д1ахьедар\nВайна ма хаъара 2 майхь цхьана боьхачу тобано къайлаха Ютубе чу кхоьссинера г1азкхийн къайлаха болх беш болчу декъашхошца цхьаьна яьккхийна Мусаев Ильясан аз тардеш х1оттийна харц видео-клип. Цу т1ехь хьехош Мунаев 1иса а вара нехан цунах шеко кхолла ялийтархьама.\nИза гучуяьлча тхан дехарца Турцера накъосташа гучуваьккхийра шайн махкахь иза дина бехке стаг. Оцу накъоста мукурло дийна ша иза дийна аьлла.\nОха тхаьшша биначу талламца иза цуьнга дайтинарш тхуна муьлаш бу хиийна. Цунна тхоьгахь тоьшаллаш а ду. Уьш, я иман, ислам, эхь- бехк х1у ду хууш нах бац.\nКхаа пачхьалкхехь царна дуьхал чу делла кехаташ ду шайца оцу видео-копи а йолуш. Тхо цкъачунна церан жоьпе хьоьжуш 1аьш ду. Куьг бехке вериг жоьпе узур волуш ду тхайн аьтто ма беллинехь. Шаьш боьха х1уманаш ца хилча къайлаха иза видео чу а ца кхуссуш, Я 1исага, я Ильясе хаьттина хир дара цара иза бакъдериг ду, я дац аьлла.\nИштта иза дийнехь вайнехан 1адатехь а, бусулба дийнехь дог1уш дара. Амма уьш Делах кхоьруш ца хилар гойту цара бинчу тешнабехко.\nШайн дагахь полицера жоп хир дац царна бохуш 1аьш бу уьш тахана. Царна моьттург бакъ доций кесста хуур ду вайна, Даламукъалахь!\nЦкъа хьалха иза нах дуйна т1еозор бу оха, т1аккха цул таьхьа заман яхаллица вайн 1адатца жоп доьхур ду.\nЦара дийнарг к1оргера ойла йича г1азкхашга оцу видео т1ехь ц1е маьл яьккхийнарг вейта 1алашо йолуш дина ду. Иза хууш ду жимма а политика евзаш волчунна.\nДала кхел йойла харцо ара яьккхийна мел лелаш болчу нохчий бу бохучу нахана. Тхан дехар ду шена бакъо езаш, Делах мел кхоьруш болчу нахе тхоьга шайна х1окху г1уллаках хуург яздар х1окху маил-адрес т1е [email protected]\nТхьога хаам беллачуьн аманат ларда оха тхайна т1елоцу. Дала барт цхьаъ бойла вайн бакъона т1ехь! Аллах1у Акбар!\nИльяс Мусаевн а, 1иса Мунаев а гергара нах:\nТурция готова признать Курдистан в обмен на гарантии безопасности\nКАЗАКИ ПОКУСИЛИСЬ НА СВЯТОЕ (ВИДЕО)


Ислам-динан бух а, истори а Iамор ю нохчийн школашкахь\nИслам-динан бух а, истори а Iамор ю Нохчийчура школашкахь\nБусалба дин чIагIдарна а, бахархой суьпа иманехь кхетош-кхиорна а тIехьажийна гIулчаш яха кIадо ца йо Нохчийчохь урхаллехь болчара а, муфтиято а. Кху деношкахь Хьалха-Мартан кIоштахь, дуьххьала тIулг биллина, ян йолийна Къуран дагахь Iамочу мутаIеламийн хьуьжар, вуьшта аьлча къуран тIера 14 сура а, 6 эзар 236 аяташ дагахь Iамочу хьафизийн ишкол. Иза йина яьлча, махкахь йиъ хир ю цу тайпа доьшийла.\nХууш ма-хиллара, дуьххьарниг схьайиллина ши шо хьалха Хоси-юьртахь, шолгIаниг - стохка Гуьмсехь, ткъа кхоалгIаниг - кху шеран бIаьстенан юххьехь Соьлж–ГIалахь, хIора а хьуьжарехь доьшуш бIе бер а долуш. ХIинца ян йолош йолчохь доьшуш итт шаре кхаччалц хенаш йолу 2 бIе бер хир ду боху, официалан хьостано. Цуьнца цхьаьна цигахь йийр йолуш ю юкъарIойла а, маьждиг а, мутаIеламашна садаIа а, къахьега а хьашто мел йолу хIусам-чоьнаш а.\nЦигахь деша лаам берш оццул хир буй-те, куй биллал жимачу махкана эшарий –техьа оццул дукха и тайпа доьшийлаш? Цу могIарера хеттарш кхузахь хIиттош дан а дац, могIарерчу нехан хьажам мухха а белахь а.Урхаллехь берш тешна бу и тайпа доьшийлаш дукха мел хили а, тIекхуьу чкъор иманехь сов долуш, церан гIиллакх-оьздангалла лакха а йолуш, синмехаллаш, синлехамаш шорлуш, дахар толуш ду аьлла.\nСхьахетарехь, къоман иман лакхадаккхарехь и некъ кхане йолуш, маьIне а лерина, юкъадалош ду нохчийн ишколашкахь кхин цхьа керланиг а. Керла дешаран шо дIадоладаларций берашна Iамо долош ду динан баххаш а, динан истори а цIерш йолу Iилманаш. Цу хьокъехь хаам бина муфтиято. Дешаран а, Iилманан а министаралло а, динан дайша а, Iилманчаш а, кхоллараллин нах а юкъахь а болуш, кхоьллинчу говзанчийн-экспертийн кхеташоно, леррина цу Iалашоннна керла киншкаш юкъаяьхна.\n«Бусалба динан баххаш» цIе йолу 23 эзар жарга зорбатоьхна Соьлжа-гIалахь, оццул барамехь зорба а тоьхна, Москохара схьайохьуш ю «Бусалба динан истории» цIе йолу жарганаш а. Ишколашкахь дешархошна уьш Iамош волу хьехархо, бераш кхетош-кхиочу декъехь директоран гIоьнча хуьлуш ву, Iедалдайша билгалдаккхарехь.\nЦу керлачу юкъадалоро дика болх бахь бен зе дийр дац аьлла, хетарш могIарерчу бахархошлахь дукха бу. Бакъду, ишколашкара хьал-дахар дика девзачу хьехархойн гонехь, мел тамаше хеталуш делахь а, цу керлачу хилам-юкъадалоро цецбаьхнарш дукха бу.\nЦара тамаше туьдург ду, бIаьстенан юьххьехь бен дийца даьккхина а доцу хIума оцул кIезигчу хенахь Iедалдайша дахаре дерзор, иттаннаш эзарнашкахь киншкийн зорба а тоьхна. Цу хьокъехь къамел деш ю Соьлжа-гIалин цхьана ишколан хьехархо. Цуьнга ладоьгIча кхетало аьлла хета хьехархойн цецбийларан бахьна.\n«ЧIогIа мехала гIуллакх ду иза. Делахь а, ишколехь хьоьхуш доцчу хенахь а Iедало динан дай хьийзочу хенахь а хIетахь доьзалехь дас-нанас, иманехь кхиа а беш доьзал ламаз а, марха а долуш схьадаьхкинера.\nХIинца гуттар а дийцаре а дина, цхьа гIеххьа аттачу даьккхича санна а хета и гIуллакх. Кхин цхьа хIума а ду новкъа. ХIун ду аьлча. Нохчийн мотт хьехаран хьелаш. Нохчийн меттан киншкаш ишколехь тоьуш яц. Эца араваьлча эца а ца карош, къоьлла ю. Киншка ца хилча цунах дешар а ца хуьлу. 9-11 классашкахь къаьсттина ледара ду хьал.\nНохчийн меттан а, литературан а киншкаш массо классехь тоьаш яц-кх. Уьш арахеца кху Iедалан ницкъ ца тоьу бохуш, уьш ца тоьуш бIаьрзе хьийзаш а долуш, «основы ислама» киншка арахеца таро хилла-кх. Мотт ца хилча къам ца хуьлий ца хууш а ма-бацара. Уггара тодан догIург ненан мотт хьехаран хьелаш дара».\nАса цIеяккхаза юьтучу хьехархочо дийцарехь, кху тIаьхьарчу иттех шарчохь ишколашкахь уггара эшам хуьлуш берг нохчийн мотт бу. Бала а кхаьчна, вала да воцуш хIаллак хуьлуш нохчийн мотт а болуш, кхин хIуманаш цул а мехала а лоьруш, юьхьара а луьйцуш дахаре дерзор кIорге йоцу челакхалла санна хIума ду аьлла хета хьехархошна. Царна гергахь, дерриг дитина а айа а, болх а байта а безарг ненан мотт бара. Цул тIаьхьа – кхидерш.\nИслам-динан бух а, истори а Iамор ю школашкахь


Оьрсийчоьно баийтина пехашка садоIуьйту гIирс лелорна дуьхьал ю Iамерка\nОьрсийчоьно яийтина "Авента-М" ИВЛ аппараташ (пехашка садоIуьйту гIирс) юхалуш ю Iамеркарчу штатийн Iедалша, яздо "Эхо Кавказа" сайто. Аппаратех пайдаэцна бац дарбан хIусамашкахь, уьш дIаехкина латтош яра, хаам бина BuzzFeed хорбан гIирсе бохаман ситуацеш ерзочу Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Федералан агенталло (FEMA).\nТIаьхьарчу деношкахь Москварчу а, Санкт-Петербургерчу а дарбан цIеношкахь шозза цIе яларан бахьанашца велира коронавирусан ун даьлла 6 дархо. Дийцарехь, цIе кхарстаран бахьана хилла "Авента-М" аппаратийн тоькан серий вошахIоттадалар.\nНью-Йоркан а, Нью-Джерсин а штатийн Iедалхоша тIех сов лардаларца юхаелла оьрсийн ИВЛ аппараташ FEMA агенталле. Петербургехь цIе ялар листина жамIаш довзийтинчул тIаьхьа, организацино хьесап дийр ду аппараташца ден долчун аьлла, дIахьедина агенталлехь.\nУралерчу "прибораш" ечу заводехь арахоьцуш ю "Авента-М" аппараташ. FEMA-н векало ТАСС агенталлана тIечIагIдина, Iамерке Охан-беттан юьххьехь кхаьчна бара и пехашка садоIуьйту гIирс аьлла.\nМаршо Радионо яздина ма хиллара, Охан-беттан 1-чу дийнахь лерринчу рейсаца Нью-Йоркан Кеннеди цIарахчу аэропорте кхачийна хиллачу медицинан аппаратех а, дегI Iалашдаран барзакъех а, дезинфекцин гIирсех а 660 эзар гергга долларшкахь чот кховдийнера Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штататшна Оьрсийчоьно.\nFEMA-с гайтинчу тептарца, Нью-Йорке кхачийна хилла ИВЛ (пехашка садоIуьйту гIирс) 45 аппарат а, газах ларден 4 эзар М-95 туьтмIаьжиг а (противогаз), 15 эзар респиратор а, куьйгашна дезинфекци ен кочалла а, хирургин каранаш а, медикийн духарш а. 569 эзар 283 долларшкахь мах тIебожийна Оьрсийчоьно.\nАВС-н хьосташа дийцарехь, оцу гIирсан доккхахдолу дакъа цхьацца бахьанашца пайден бацара. Масала, ИВЛ аппараташ 220 вольт хиларна, оцу сохьта лело мегаш ца хилла. Химин а, биологин а тIелатарех ларвен М-95 "противогазаша" йоллу юьхь дIахьулъеш хилла, цундела дарбан хIусамашкахь цомгашчу нахаца лело аьтто ца хилла.\nIамеркан администрацин векалша дIахьедина, боллу мохь Нью-Йоркан а, Нью-Джерсин Iедалхошка дIабелла шаьш аьлла. Iамеркахойн дарбан хIусамашкахь пайдаийцирий аш оьрсийн гIирсах аьлла, ABC телеканалан хеттаршна жоьпаш ца делла шина штатан Iедалхоша.\nЮьхьанца гуманитаран акци санна бохьуьйтуш бара Оьрсийчоьно медицинан гIирс, президентаца Путинца телефонехула Трампа динчу дехарца. Оцу дIахьедарна тIаьххье Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаменто хаам бира, Iамерко Оьрсийчоьнера и боллу гIирс эцна бу аьлла.\nГIо дарна Оьрсийчоьнна баркалла аьллачу президентана Трамп Доналдна критика йира Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь. Цуьнан оппоненташа дIахьедира, пропагандан акци дIахьош Кремлан аьтто бина цо аьлла.


Нохчийн къоман культурина а, нохчийн литературина а, нохчийн дешаран декъана а боккха иэшам хилла – шен 78-чу шарахь бакъдуьнене вирзи Нохчийн Республикин дешар кхиоран институтан директор, Россин яздархойн Союзан декъашхо, Россин естественни 1илманийн академин член-корресподент, РФ-н лаккхара корматаллин дешаран лараме белхахо, 1илманча-методист, литература таллархо, критик, школан учебникийн, методически пособийн автор Арсанукаев 1абдулла.\nАрсанукаев 1абдулла 1939-чу шеран апрель беттан 25-чу дийнахь дуьнен чу ваьлла Хьалха-Мартанан районан 1алхан-юьртара вайн махкахь а, ерриг а Къилбаседа Кавказехь а г1араваьлла вевзаш волчу 1еламстеган Арсанукаев Мохьмад-Бешар–Хьаьжин доьзалехь. Генарчу махкахь, Казахстанехь, д1адахна цуьнан бераллин а, кхиаран а шераш. 1957-чу шарахь чекхъяьккхира Арсанукаев 1абдуллас Семипалатински областан Урджар юьртара юккъера школа. Оццу шарахь Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн институтан историн-филологин факультетехь дуьххьара схьайиллинчу къоман отделене деша болчу лаамо Даймахка ц1аверзаво иза. Церан доьзал цул т1аьхьа пхи шо даьлча бен даймахка юха ца бирзина. И лаам цуьнан кхочуш а хилира. 1962-чу шарахь институт кхиамца чекхъяьккхинчул т1аьхьа белхаш бина Чечанарчу, Валаргт1ерчу, 1алхан-юьртарту юккъерчу школашкахь директоран даржехь. РСФСР-н серлонан Цул т1аьхьа Министерствон къаьмнийн школийн 1илманан-талламан институтан филиалехь къахьегна цо. Юьхьанца 1илманан белхахо хилла иза, цхьа хан яьлча оцу филиалан куьйгалхо а х1оттийна. Филиалах 1илманан-талламан институт йича а, директоран даржехь къахьоьгуш схьавеъна шен дахаран т1аьххьара де т1екхаччалц. Хала а, жоьпалле а, амма беркате хилла нохчийн халкъана Арсанукаев 1абдуллин къинхьегаман некъ.\nАхб1е шерийн муьрехь 1илманехь а, хьехарехь а ша къахьоьгуш, цо школин директоран даржа т1ера воккхачу 1илманчин дарже кхаччалц некъбина. Цо шен берриг ницкъаш, лаамаш дешар кхиорна а, нохчийн литература талларна а, кхиорна а т1ехьажийна бара.\n1илманан-методикехь а, хьехарехь а Арсанукаев 1абдуллас кхочушдинарг дукха ду. Цхьа б1е шовзткъе иттанал сов бу цо зорбане баьхна шен белхаш, царна юкъахь ю ткъа книга, иштта монографеш, учебникаш, хрестоматеш, методикин пособеш, луг1аташ, программаш; критикин а, литература талларан а статьяш; яздархойх а, нохчийн литература кхиаран некъех а лаьцна язбина белхаш. Арсанукаев 1абдуллин белхашна юккъехь массарел а маь1не, чулацаме, 1илманан талламан болх бу «Нохчийн яздархой» ц1е йолу книга.\nЦо куьйгалла а деш, дакъа а лоцуш х1иттийна мехала документаш Нохчийн Республикин дешаран система кхиоран Концепци», «Нохчийн Республикин юккъерчу а, корматаллин юккъерчу а, лаккхарчу а дешаран заведенешкахь нохчийн мотт хьехаран Концепци», карарчу хенахь д1ахьош бу керлачу стандартаца боьзна болу болх а. Х1иттош ю школашна лерина керла программаш, учебникаш, дешаран методически комплекташ.\nНохчийн мотт а безаш, литература а езаш, доггах къахьегна цо уьш кхиорехь.\nДуьненан хьал-бахам ца лоьхуш, школашкахь дешар, нохчийн мотт, литература кхиор шен коьрта г1уллакх лоруш, цунна хьанал вецаш, Дала шена дуьненахь яккха елла хан текхна, бакъдуьнена вирзи 1абдулла.\nКху дуьнен чу халкъана ваца веана вара иза.\nОьзда, г1иллакх долуш, дика куьйгалхо вара Арсанукаев 1абдулла. Балхаца жоьпалле, адамашца г1иллакхе, хьанал, ц1ена ваьхна стаг вара 1абдулла. Тхан дегнашкахь даима а даха дуьсур ду цуьнан адамаллин, оьздангаллин амат.\nОха даггара халахетарца кадамбо 1абдуллин доьзале а, гергарчаьрга а. Дала гечдойла цунна, Дала ийман долу собар лойла халахетаран дакъа мел кхаьчначунна.


Исламан Нур - Свет Ислама - ДогIа доьху ламаз\nДогIа доьху ламаз\n415. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) догIа дехаран ламаз дан аравелира - эсала, мадаречу духарлахь, АллахIна хьаставелла, дайчу боларца, доггаха АллахIе дехаваьлла. Цул тIаьхьа ши ракаIат ламаз дира цо, Iийдан ламазехь ма дарра. Амма хIинца хIокху аша доьшучу куьцара хутIба-м ца дийшира цо» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 3321, Абу Дауд: 1165, ат-Тирмизи: 558, ан-Насаи: 2521, ибн Мажа: 1266. Цул сов, ат-Тирмизис а, Абу Iавана а, ибн Хьиббана а: 7/112 бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n416. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) догIа ца доьлхуш хIоьттиначу йокъанан бала балхийнера наха. ХIета, цо омра дира – минбар схьайа аьлла. Ткъа цунна и дIахIоттийра ламаз деччохь. ХIетахь, цхьа де а къастийна, нахе омра дира цо: оцу дийнахь дIагулло аьлла. Ткъа маьлхан юьхьиг гучу ма елли, нах болучу ара а ваьлла, минбарна тIе охьа а хиъна, АллахI Воккха а вина, Цунна хастам а бина, цул тIаьхьа элира цо: «Шайн латтанаш а талхош, йокъа хIоьттина хилар далхийра аша. Ткъа АллахIа омра ма дина шуьга - Шега деха аьлла, шун дехаршна жоп дала ваIда а йина Цо». Цул тIаьхьа элира цо: «Хастам бу АллахIна, Iаламийн Дела волучу! Къинхетамечу, Къинхетам бечу! Къематдийнан Паччахь Ша волучу! Кхин дела вац, АллахI воцург! Шена луъург до Цо. Я, АллахI! Хьо ву-кха АллахI, Хьо воцург кхин дела а вац-кха! Хьолениг ву-кх хьо, ткъа тхо – къен ду. КIелхьара дохуш долу догIа даийтахьа тхуна. Айхьа тхуна даийтинарг - тхуна ницкъ луш а, тхан дегнаш Iабош а хилийта Ахьа еххачу ханна». Цул тIаьхьа, шен куьйгаш ирх а дахийтина, вехха лаьттира иза. Тхуна цуьнан пхьаьрсан кIелхьара кIайлаш а цхьаьна гира. Цул тIаьхьа, нахана букъ берзош дIа а хIоьттина, шен тIекхуллург тIекIел а яьккхина, ирх айдина латтош куьйгаш а долуш, юха а нахана дIатIевирзира иза. Цул тIаьхьа, минбарна тIера охьа а воьссина, ши ракаIат ламаз дира цо. Оццу юккъехь Сийлахь-Везачу АллахIа догIанан мархаш яхкийтира, стигалан къовкъарш а хезира, ткъес а дуьйлира къега, кестта догIа а доладелира» (ХIара хьадис далийнарг Абу Дауд: 1173. Оццо тамашина «гIариб» ду а аьлла хIара. Делахь а, хьадис дийциначеран зIе дика ю).\nИштта дийцина, IабдуллахI ибн Зайда (АллахI реза хуьлда цунна) элира аьлла: «Оцу дийнахь АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гира суна, къилбехьа а вирзина, АллахIе доIа деш. Цул тIаьхьа ши ракаIат ламаз дира цо. Оцу шина ракаIатехь КъурIан хозуьйтуш а дийшира цо» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 1012, Муслим: 894).\nАбу ЖаIпар ал-Бакъира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла, ад-ДаракъутIнис далийначу хьадисехь аьлла: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шена тIера палаш тIекIелъяьккхира – йокъа-йокъанерачу догIане хийцаялийтар лоьхуш» (хIара хьадис «мурсал» ду).\n417. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цхьана пIерасканан дийнахь пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), нахана хьалха дIа а хIоьттина хутIба деш а волуш, цхьа стаг маьждигна чу велира. Вахана АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) юьхьа-дуьхьал дIа а хIоьттина, элира цо: «ХIай, АллахIан элча! Бахамаш а хIаллакьхилла тхан, ваха-ван а цатарлуш, доьхна дIахIиттина некъаш а ду! ДоIа дехьа АллахIе - вай кIелхьара дохуш догIа даийтар доьхуш». Ткъа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), шен куьйгаш доIанна хьала а лаьцна, элира: «Я, АллахI! ДогIа даийтахьа тхуна! Я, АллахI! ДогIа даийтахьа тхуна! Я, АллахI! ДогIа даийтахьа тхуна!» («АллахIумма агIысна! АллахIумма агIысна! АллахIумма агIысна!»). «ВаллахIи» аьлла, АллахIах чIагIо ма йо аса: оцу хенахь стигалахь тхуна гуш я марханаш а ма яцара, я цхьана тайпана кхолар а ма яцара. Оцу тIе, тхуний, СалI ломанний юккъехь цхьана тайпана я цIенош а, я кхин гIишлош а ма яцара. ЦIеххьашха оцу ломанна тIехьара цхьа марха схьагучуелира, кхалкханчух тера кеп а йолуш. Ткъа иза, яхана стигална юккъе дIа а хоьттина, яьржжина дIаса а яхана, тIаккха догIа делхийра цо. «ВаллахIи» аьлла, АллахIах чIагIо ма йо аса: оцул тIаьхьа нийсса ялх дийнахь малх ма ца гира тхуна! Цул тIаьхьа рогIерачу пIерасканан дийнахь АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), дIахоьттина хутIба деш а волуш, цхьана стага, юха а оццу неIарехула маьждигна чу а веана, АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дуьххьал дIа а хIоьттина, элира: «ХIай, АллахIан элча! Хьал-бахам хIаллакьхилла тхан, дIасаваха таро йоцуш некъаш а хедда тхан! АллахIе доIа дехьа, догIа сацаде алий!». Ткъа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), юха а шен куьйгаш хьала а лаьцна, элира: «Я, АллахI! Тхуна гондIашхула даийта Ахьа, тхуна тIе а ца доуьйтуш! Я, АллахI! ДогIа – баьрзашна а, гунашна а, хершашна чу а, боьранашка а, дитташ тIедовлучу а даийта Ахьа». Цул тIаьхьа догIа дIа а сецира. Ткъа тхо, ара а девлла, хьаьжна малх а болуш, дIасадахара». ХIара хьадис дийциначарех волучу Шарика Анасе хаьттира: «Дуьххьара веана стаг варий и шолгIа веънарг а?». Анаса жоп делира: «Ца хаьа суна» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 1014, Муслим: 897).\n418. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Йокъа хIоьттиначу хенахь Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) Iаббас ибн Iабд ал-МуттIалибехула догIа доьхура. Цо олура: «Я, АллахI! Хьалха, тхайна догIа даийта олий, тхайн пайхамарехула (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) доьхура оха Хьоьга. Ткъа Ахьа догIа а доуьйтура тхуна. Ткъа хIинца оха доьху хьоьга цуьнан ден вешехула (цуьнан ден вешин доIанехула): догIа лохьа тхуна! Цул тIаьхьа догIа долалора» (ал-Бухари).\n419. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа тхо АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна а долуш, догIа доладелира. Ткъа цо шен дегIан цхьайолу меженаш гучуехира, царна тIе догIанан тIадамаш эгийтархьамма. Эццахь элира цо: «Дукха хан йоццуш шайн Дална юххехь хилла ду уьш»» (Муслим: 898).\n420. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна), догIа долалуш гича, олура: «Я, АллахI! Дуккха а, пайдехь а де Ахьа тхуна хIара догIа!» («АллахIумма саййибан нафиIан») (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари, Муслим).\n421. СаIда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) догIа доьхуш доIа дечу хенахь элира аьлла: «Я, АллахI! Дуькъа, къекъа догIа дутту, ткъес детташ йолу марханаш лаца Ахьа тхуна тIехула массанхьа а. ХIай, Сийлаллин, Дикалин да! Чехка догIа даийта Ахьа тхуна - серса догIа, кхевссина догIа» («АллахIумма жаллилна сахьабан касифан къасифан далукъан дахьукан! ТумтIырна минхIу зузазан къитIкъитIан сажлан я зал жалали вал икрам!») (хIара хьадис шен «ас-Сахьихь» гуларахь Абу Iавана далийна).\n422. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Мухха а цкъа АллахIе догIа деха араваьллачу Сулайманна (АллахIера салам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьа зингат гина, букъана тIе дIа а дижина, леккха хьалаайдина когаш а долуш, Деле доьхуш: «Я, АллахI! Ахьа кхоьллиначу хьан кхолламех кхолламаш ду-кха тхо. Хьан хи доцуш данне а хене довла агIо болуш а дац-кха тхо». Циггахь Сулаймана (АллахIера салам а, маршалла а хуьлда цунна) нахе аьлла: «Юхадерза шайна, хIунда аьлча догIа доуьйтур долуш ду шуна кхечара дина доIа бахьанехь»» (ХIара хьадис далийнарг Ахьмад. Ткъа ал-Хьакима: 4731 бакъ хьадис ду аьлла).\n423. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) догIа доьхуш доIа дечу хенахь шен куьйгийн баккъаш стигланехьа дерзийна дара» (Муслим: 896).\n© Исламан Нур - Свет Ислама 2022, Все права защищены. При копировании материалов ссылка на ресурс обязательна. Supported by 24soft


Iамерка тIетаьIна Кадыровна а, Делимхановна а\nЗазадоккху-бутт 08, 2019\n"Голос Америки" хьостано хаамбарца, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Iарбойн пачхьалкхашкахь латточу активашна тIаьхьабовла дагахь бу Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь. Конгрессан векалийн Палатан арахьарчу гIуллакхашкахула йолчу комитето еаридийнахь тIечIагIйина, Оьрсийчоьнан оппозиционер хилла Немцов Борис верах жоьпалла тIедожочу резолюцин проект. Цу тIехь тIедожийна Iарбойн пачхьалкхашкахь Кадыровс латтон активаш схьалалахар.\nНью-Джерсин цIарах конгрессхочо-демократа Малиновский Тома хьехарца, комитето тIечIагIбина "пачхьалкхан секретаре а, финансийн министре а Кадыров Рамзана Оьрсийчоьнал арахьа а, Цхьанатоьхначу Iарбойн Эмираташкахь а, СаIуда Iаьрбийчохь а лело финансийн гIуллакхаш а таллар" тIедожош бина кхайкхам. Къастаде аьлла, цо лело гIуллакхаш цунна тоьхна санкцеш йохош дуй а.\nРезолюци тIехь билгалдаьккхина, политик Немцов Борис вийна аьлла, бехкхевина Дадаев Заур Кадыровс "бакъволу патриот" аьлла къастийна хилар, ткъа вийна Немцов "Оьрсийчоьнан мостагI" вара аьлла, билгалваккхар а.\nИшта Малиновскийс, Немцов верца боьзначу нахалахь цIе яьккхина резолюци тIехь, Пачхьалкхан Думан депутатан Делимханов Адаман а. Адамийн бакъонаш шога хьоьшу цо аьлла, масийттазза бехкевира Делимханов Оьрсийчуьрчу журналисташа а, бакъонашларъярхоша а.


Сийлахь Мухьаммад (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)\nШех тера кхин цхьа а хир воцуш, комаьрша хилла Делан Элча: шега дехначу хIуманна цкъа а хIан-хIа аьлла дац цо. Массо а нахал комаьрша хилла иза.\nЦхьана дийнахь иза волчу деана дезткъе итт эзар дирхIам (дато ахча). Черта тIе охьадиллина, иза декъа хIоьттина Элча (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), ахча кхачадаллалц доьхушверг цхьа а юха ца тоьхна цо.\nИштта, цхьана дийнахь Бахрейн бохучу махкара ахча деана Элчанна. Цо аьлла: «Охьадилла». Мухьаммад волчу деанчух уггар дукха ахча а хилла иза. АллахIан Элча, оцу ахчане дIа а ца хьожуш, маьждиге дIавахана. ТIаккха, ламаз дина ша ваьлча, схьа а веана, улло охьа а хиъна, шена схьа мел гиначунна дIадоькъуш хилла. Хьала а ца гIаьттина (Делера къинхетам а, маршо а хиларг), хьашто мел йолчунна иза дерриге а декъна валлалц.\nЭлчанан (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийцарийн, цо лелийначу гIуллакхийн, цуьнгахь хиллачу Iилманан ойла йича, яздан а, деша а хууш воццушехь, жайнаш дешна а воццушехь, хьуьжарехь Iамийна а воццушехь – шеко юссур яц иза массарал кхетам болуш ву аьлча, массарал хьекъал долуш ву аьлча. Тамаш а бац. Шен уммат нийсачу новкъа ма даьккхина цо, оцу умматах болу нах ша дукхавезаш, шех баккхийбеш, шех Делан дуьхьа шайн синош а, догIмаш а дIалур долчу хьолехь кхиъна уьш дIахIитталц.\nУхьудан гIазотехь ансарех йолчу цхьана зудчун да а, ваша а, цIийнда а вийна хилла. Шега иштта хабар кхаьчча, аьлла цо: «Делан Элчано хIун дина техьа?». Цара аьлла: «Далла хастам бу, хьуна дукхавезаш ма-хиллара (могуш-маьрша) ву-кха иза». Цо аьлла: «Схьагайтийша суна иза, цуьнга хьожур яра-кх со». ТIаккха шена иза (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гича, цо аьлла: «Берриге бала хьо гинчул тIаьхьа жимбели-кх суна, хIай Делан Элча».\nДелан Элча массарал чIогIа эхь хеташ хилла. Ша эхь хеташ а, догдика а волу дела, цо цхьаьнгга а цунна ца дезаш долу хIума олуш ца хилла.\nЦуьнан эхьхетарх дара цо цхьаннан а юьхь тIехь бIаьрг сацош цахилар. Шена ца дезаш хIума хилча, эхьах а, гIиллакхах а ца вухуш хьахош хилла цо иза.\nПАЙХАМАРАН ТIЕКАРЕНАШ, ГIИЛЛАКХ\nДелера салават а, салам а хиларг массо а нахал догдика хилла, массарал бакълуьйш а хилла, массарал дика тIекаре йолуш а хилла. Нах дукхабезаш хилла – уьш шех дIакъахкош ца хилла. ХIора къомах лоруш волчу стеган сийдеш хилла цо. Цунах шен къомах жоьпалла долу, тхьамда веш хилла (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Шен асхьабийн терго чIогIа еш хилла цо. Шеца цхьаьна мажлисехь болчарах хIораннан а лерам беш хилла цо, хIоранна а шел чIогIа лоруш цхьа а вуй-те кхуьнан аьлла хоьтуьйтуш.\nНахана къинхетаме да хилла ву иза. Цунна гергахь бакъонаш нийса йолуш хилла массо а. Нахана елаеллачу юьхьаца дуьхьалкхетар долуш хилла иза, амал кIеда йолуш, берта вогIуш, тIетовш хилла. Шога ца хилла, шена ца деза аьлла, хIуманан тидам ца беш, цуьнан лерам боцуш ца хилла. Шега кхайкхинчунна жоп луш хилла, шена делла совгIат къобалдеш а, цунна дуьхьал совгIат деш а хилла иза (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна).\nАнаса аьлла: «Элчанан гIуллакхехь лаьттина со итт шарахь, цкъа а резавоцуш хIума ца аьлла цо соьга. Ас динчу хIуманна цкъа а и хIунда дина ца аьлла, ас ца деш дитинчу хIуманна цкъа а и хIунда ца дина а ца аьлла».\nШен асхьабашца забар еш хилла цо, цаьрца даггара къамелаш деш хилла. Мел генахь велахь а, цомгашчунна зиярт дан воьдуш хилла. Бехкцабиллар доьхуш волчуьнгара бехказло къобалъеш хилла иза. Шена дуьхьалкхеттачуьнга салам хьалха луш хилла цо, шен асхьабашка салам луш, куьг хьалха дIакховдош хилла. Шена тIевеанчун лерам беш хилла, шен бедар цунна дIаяржайой, ша тIехуу цIока, гIайба цуьнга лой, цунна хьошалла деш хилла. Цхьаннан а къамел хадош ца хилла цо (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна).\nДелера салават а, салам а хиларг массо нахал дика нийсо еш хилла, массарал тешаме а, цIена а, бакълуьйш а хилла ша кхоьллинчу дийнахь дуьйна схьа.\nХьарисан кIанта Надрас аьлла къурайшийн нахе: «Мухьаммад ша жима волуш дуьйна а шул массарал бакълуьйш вара, шул массарал тешаме вара. Делан омранца иза Пайхамар хилла веача, аша бозбуанча ву элира цунна. ХIан-хIа, валлахIи, бозбуанча ма вац иза».\nАбу-ТIалибан кIанта Турпал-Iелас дийцина, иза (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) массарал а бакълуьйш вара бохуш. Цхьаьнггара а цо динчу хIуманна бехкбоккхуш ца хилла Делан Элчано. Ша волчу мажлисехь массарал а сийлахь хилла иза. Вист ца хуьлуш Iер дукха хилла цуьнан, гIуллакх доцуш къамел деш ца хилла цо. Цуьнан велавалар – къажар хилла, цуьнан къамел – хьукма (сацам) хилла, иза волу мажлис (кхеташо) эхь-бехк долуш, тешам болуш, беркат долуш, кIеда-мерза мажлис хилла. Лекхаволчу Дала кхиийна иза, Цо дика а кхиийна иза. Шен дашехь хаста а вина цо Мухьаммад: «Боккъал а, Хьо ма ву сийлахь доккхачу гIиллакхехь», – аьлла. (Къуръан, 68 сурат, 4 аят).\nПайхамар волчу цхьа стаг веана, хьирчина, ченах юьзна маж а, коьртара месаш а йолуш. Пайхамара омра дина цуьнга, месаш къепе ялае аьлла. Цо аьлларг дина, юхавеана и стаг. Пайхамара аьлла тIаккха: «Хазадерг хIара дац, шух цхьаъ корта (месаш) гIаьттина вогIучул, ша шайтIа долуш санна?» ТIехь боьха бедарш йолуш стаг гина Элчанна (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Цо аьлла тIаккха: «Шен бедар йитта хIума ца карош ву те хIара?». Элча (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) низам дезаш, цIано езаш хилла. Хаза куц-кеп дезаш хилла, хаза хьожа езаш хилла. Низам дацар а, хатI цахилар а, мода а, вон хьожа а ца езна цунна.\nИслам-дино вай кхойкху дегI а, дог а цIена хиларе, бедарш а, хIусамаш а, некъаш а цIена латторе. Иза дуьхьал ду боьха хиларна, гIаланашкахь а, ярташкахь а нехаш урамашка кхиссарна.\nТахана вай кхайкхош йолу цIано Ислам-дино дейтта бIе шо хьалха дуьйна схьа кхайкхош ю.\nЭлча (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) лаккхара масал хилла шен вахарехь. Шен дахаран хьаштана даггара Iамалъеш хилла цо. Шен дегIаца а, дагца а, сица а Далла тIе воьрзуш хилла иза, Цунна Iибадат дан ша дIахIоьттича, Лекхаволчу Делан дашо бохург деш: «Ахь лаха Дала хьайна деллачуьнца (хьолаца) эхартан цIа (Дела реза волчу хIуманаш тIехь харжъеш), дуьненан хьайн дакъа а диц ма де. Нахана дика а хила (сагIа даларца), Дела хьайна дика ма-хиллара». (Къуръан, 28 сурат, 77 аят).\nШен бусалба умматна дика хьехар дина цо (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен дашехь: «Хьайн дуьненан Iамал е, хьуо даим вехар волуш санна, хьайн эхартан Iамал е, хьуо кхана лийр волуш санна», – аьлла.\nИсламо кхайкхам бо, дуьненна а Iамал е, эхартана а Iамал е бохуш. ХIокху буха тIехь толам баьккхина бусалбанаха, Исламан юьхь йолалуш, Iаламан баьччанаш хилира уьш ойланашкахь а, Iамалшкахь а.\nШЕН УММАТЕ ЭЛЧАНО ДИНА ВЕСЕТ\nЭлчано (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) бусалбанашка дина Лекхаволчу АллахIа шега дина исс хIуманца долу весет: «Къайлах а, гучохь а догцIена хила, резаволуш а, оьгIазвахча а, нийсо еш хила, хьалдолуш велахь а, къен велахь а хIуманан сий-пусар деш хила, хьайна зулам динчунна къинтIеравала, схьалуш воцчунна а дIалуш хила, хьайца гергарло хадош волчух а дIа ма хада, гергарло леладе, хьо вист ца хуьлучу хенахь Iалам кхоьллина волчу Делан ойла еш хила, хьайн вистхилар – Дела хьехор хилийта, хьайн лелар – нахана эца масал долуш хилийта», – аьлла. ХIара дика весет Дала шен Элчане (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кхочушде аьлла. Элчано (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) вайга кхочушде а аьлла.\nНаггахь бен ца хуьлучу дикаллин масал дара Мухьаммад (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Шен бераллехь дуьйна цIеналлин масал дара, шен вахарехь шена там ца лоьхуш, юхаозалуш хиларан масал дара иза.\nУггар нийса кхел еш къеда вара иза. Бакъо толош уггар дика куьйгалхо вара, уггар дика кхиорхо вара. Дала уггар хаза гIиллакх, амал шена елла, дика кхиийна, цахуург Iамийна вара иза (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Дала шех боккха къинхетам бина вара. Цо, терго еш, гIайгIа беш ларвина вара иза. Дерриге а Iаламе, Шел тIаьхьа цунна муьтIахь хила аьлла, омра дина Дала: «Элчанна муьтIахь верг – Далла муьтIахь ву», – аьлла Цо (Веза-Сийлахь ву Иза). (Къуръан, 4 сурат, 80 аят).\nЦкъа а тIулгашна сужуде вахана вац (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), Делаца накъост лаьцна, тIулгашна Iибадат деш болчу нехан даздаршкахь дакъа лаьцна а вац. Кхачаме долчу адаман, кхачаме масал ду Мухьаммад (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна).\nДукхавезаш, дика стаг ву иза, возаллехь кхачаме волуш, бакълуьйш, тешаме волуш. Юхаозавелла хиларехь, цIена хиларехь цуьнца нисвала цхьа а вац. Мухьаммад (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) вевзинарг массо а къера вара, иза са цIена, догдика, хьекъале, тидаме, доьналла долуш хиларна.\nДерриге а Iаламан дика масал ду иза. Лекхаволчу Дала ма аьлла: «Боккъал а, шуна дара Делан Элчанехь хаза масал». (Къуръан, 33 сурат, 21 аят).\nЭлча (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кхачаме гIиллакх долуш хилла. Дала а ма аьлла цуьнга: «Боккъал а, хьо ма ву сийлахь-доккхачу гIиллакхехь». (Къуръан, 68 сурат, 4 аят).\nМустIафа тIехдика хилла шен гIиллакхашкахь, тIехдика хилла шен къинхетамехь, тIехдика хилла шен бакълерехь, тешаме хиларехь, тIехдика хилла миска нах дукхабезарехь, цаьрца дика хиларехь, цаьргахьа гIодаккхарехь, церан гIуллакх шел а, шен доьзалел а хьалхадаккхарехь. ТIехдика хилла дуккха а долчу шен Iилманехь, тIехдика хилла наггахь бен хуьлуш боцчу кхетамехь, тIехдика хилла шен чIогIачу ийманехь, шен кхачаме долчу АллахIах тешарехь. ДогцIенчу нахана дукхавезаш хилла иза (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), цунах тешна а хилла уьш. Цо кхайкхамбеш дерг дерриге а бакъдеш хилла уьш: зударшлахь Хадижат санна, боьрша нахалахь, Абу-Бакр санна, берашлахь Абу-ТIалибан кIант Iела санна берш.\nЭлча (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) вевзаш хилла къинхетаме, догкIеда, сацIена хиларца. Адамах къахеташ, хьайбанна а диканиг лууш, нIаьна-кIорни цомгаш хилча, цунна дарба лелош, даха меттиг лоьхуш деанчу цицигна неI йоьллуш хилла иза. Дала цуьнга шега а ма аьлла: «Оха ца вахийтина хьо (хIай Мухьаммад) дерриге Iаламах къинхетам беш бен». (Къуръан, 21 сурат, 107 аят).\nМустIафа (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) лаккхара масал дара бусалбанех а, цатешачарах а, доттагIех а, мостагIех а къахеташ, доглозуш хиларна тIехь. Къечу нахах а, мискачу нахах а гуттар чIогIа къахеташ, цаьрца нийсо лелош вара иза. Шех долу бакъдерг хьахош Элчано ма аьлла: «Боккъал, со шуна баийтина къинхетам бу». Веза-сийлахь волчу Дала дерриге а Iаламех къинхетам беш ваийтина бохург ду иза. Цо (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Къинхетам дIаоьцур бац дакъазаваьллачуьнгара бен» (дакъазаваьлларг къинхетам боцуш хир ву бохург ду иза). Иштта цо аьлла (Делера къинхе-там, маршо хуьлда цунна): «Къинхетамах ваьккхинарг (боцуш верг) дерриге а диканах ваьккхина ву». Иза (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) массаьрца а къинхетаме хилла: ялхошца а, лешца а, хьайбанашца а, олхазаршца а. Массо адамах а, массо са долчу хIуманах а къахеташ хилла цунна.\nЦкъа Делан Элчанца цхьаьна новкъа боьлхуш хилла асхьабаш. Шеца ши кIорни а йолуш хьоза гина царна. ТIебахана, кIорнеш схьаэцна хилла цара, хьоза, тIемаш детташ, гонаха хьийзаш хилла. И сурт шена гича, Элчано (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьллера: «Мила ву кIорнеш схьаэцна, кхунна бала бинарг? ДIало цунна шен кIорнеш».\nАллахIан Элча (АллахIера къинхетам, маршо хуьлда цунна) эсала хилар чIогIа лоруш хилла, куралла чIогIа ца езаш хилла. Ша ма-варра хила лууш вара, моттаргIанаш йоцуш.\nХьал а, ницкъ а, хьаькамалла а ду моттийта гIертар ца дезара цунна.\nДоллучу а шен дахарехь дикаллин масал хилла иза, ледарло йоцуш, эсала, оьзда, кIоршаме воцуш, кIеда-мерза.\nIаьрбашна а, уьш боцчарна а Эла хилла иза. ХIетте а, паччахьаллин хIуманаш доцуш, атта Iер-дахар долуш хилла. Сирлачу Мединатахь маьждиг деш, ша болх а беш, дакъалоцуш хилла цо. Шен гIуллакх цхьанна а тIе ца дуьллуш, дерриге а ша кхочушдеш хилла (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна).\nЦА ЕЗНА ЭЛЧАННА\nЭлча (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) бакъдерг дезаш, моттаргIанаш ца езаш хилла. ЧIогIа ца дезаш хилла цунна нахана хьалха деса къамелаш деш, маттана говза ву моттийта гIертар а. Цо аьлла: «Нахана ша дагавохийта, къамелийн кийтарло Iамийначуьнан Къемат-дийнахь АллахIа тоба къобал дийр ма дац, маха а оьцур ма бац».\n(Iазапах хьалхавала мел дукха мах баларх, цуьнгара иза дIаоьцур ма бацара бохург ду иза).\nЭлчано (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Шух уггар суна дукхабезарш а, Къемат-дийнахь суна уггар герга хинберш а шух хаза гIиллакхаш дерш бу. Шух суна уггар цабезарш, Къемат-дийнахь суна уггар гена хинберш дукха луьйш берш бу, нахана кIордабойтуш, говза къамелаш деш берш бу, мутафайхIикъунаш бу». Цара элира: «ХIай Делан Элча, дукха луьйш берш а, нахана кIордабойтуш, говза къамелаш деш берш а-м бевзара тхуна, мутафайхIикъунаш муьлш бу?»\nЦо аьлла: «Куралла еш берш бу».\nАллахIан Элчано шен гIуллакх ша деш хилла. Цо олуш хилла: «Шен гIуллакх дерг массарал а хьакъ ву (декхарийлахь ву) иза дан».\nВай эсала а, оьзда а хила лиъна цунна, цо (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «СагIа даларх – хьал эшна дац. Дала сийлаллехь соввоккхуш бен (Цуьнан) лай (шена зулам динчунна) къинтIера а вер вац. Дала айвеш бен, Цунна хьалха цхьа охьатаьIна а вац».\nМустIафа (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) вевзаш хилла нийсо чIогIа ярца.\nЭфиопин паччахь Нажжаши волчуьра цхьа тоба еана хилла. Элча ша хилла оцу хьешийн гIуллакхе хьожуш. Цуьнан асхьабаша аьлла: «Оьшуш дерг дерригдина ваьлла хьо». Нийса волчу Элчано аьлла: «Боккъал а, вайн асхьабашца лераме ма хилла уьш, суна а ма лаьа церан лерам бан».\nЭлча кхоччуш нийса ма хилла Хадижатца а, иза дийна йолуш а, еллачул тIаьхьа а. Цуьнан зудчо Iайшата ма аьлла: «Цхьана а зудчуьнца эмгаралла хилла ма дац сан, Хадижатца санна, цо иза хьахош сайна хезча. Элчано (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), шена совгIат деача, олура хилла: «Дахьо иза хьенех йолчу. Боккъал а, Хадижатан доттагI яра иза. Хадижат дукхаезаш яра иза».\nЦхьана дийнахь Iайшата аьлла цуьнга (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна): «ХIай, АллахIан Элча, со Хадижатал жима а, хаза а ю, со цул дукхаезий хьуна?». ТIаккха нийсачу Элчано жоп деллера: «ХIан-хIа, валлахIи (ца еза), цхьаммо а има ца дуьллучу хенахь соьца имадиллина яра иза, сан Пайхамаралла кхочушдеш, суна гIо дина яра, массо а халадерг суна дайдина яра».\nБоккъал а, АллахIан Элча лаккхара масал хилла нийса хиларехь а, дикаллехь а; ша мостагIчунна дина ваIда а (делла дош) кхочушдора цо, доттагIчунна делла дош санна. Цуьнан доллучу а дахарехь хааделла дац, цо ваIда дохийна аьлла я дош кхочуш ца дина, я адам Iехийна аьлла, иза мостагIех хилча а. Цхьана Iаьрбичо аьлла: «Мухьаммадна цхьа хIума йоьхкинера ас. Цунна дош а деллера, иза волчу дIавогIур ву аьлла. Амма, вицвелла, кхо де даьлча дагадеара сайн ваIда. Иза волчу вахча, Мухьаммад шен меттехь карийра суна. Со шена (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гича: «ХолчахIоттий-кха ахь со, кхузахь хьоьга хьоьжуш волу кхо де ду-кха со», – алар бен, кхин хIумма а ца элира цо. Дала цуьнга Пайхамаралла далале ду иза.\nЦуьнан нийса хиларан тоьшалла ду, цамгар чIагIъелла, ша валарчу вирзича, минбар тIе хьала а ваьлла, цо аьлла дешнаш: «ХIай мухIажирийн тоба, ансарашца дика хилалаш. Адамаш алсамдовлуш ду, ансараш алсамбовлуш бац, боккъал а суна (кхерамах) кIелхьарволийла карийна (долу сан цIа санна) сан къайленна тешаме хилла бу уьш, царах дикачунна дика хилалаш, царах вон хIума даьллачунна къинтIера довлалаш (таIзар ца деш виталаш)».\nНийса волчу Элчано (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), дуьненчуьра ша дIавахале, ансарашна дика хила аьлла весет дина. Иштта ду-кха цуьнан нийсонан, адамаллин, къинхетаман, накъосталлин, доттагIаллин, тешаме хиларан масал.\nМухьаммад (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) вевзаш хилла, шена цхьа бохам хилча, вон деача, сатухуш хиларца а, собар долуш хиларца а. Лекхаволчу Делан дашо бохург деш: «Хьайга деанчунна (балина) собаре хила, боккъал а, иза (Дала) сацамбинчу гIуллакхех ду». (Къуръан, 31 аят 17).\nЭлча шена тIебеана бала ловш, чIогIа собаре а, сатухуш а хилла, Маккарчу нахах а, уьш боцчарах а, шена вон диначунна гечдар доьхуш, олуш хилла цо: «ХIай АллахI, гечдехьа сан къомана, боккъал а, уьш ца хууш (ца кхеташ) бу-кха». Иза (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Макки чу вахана, цо къурайшех болчу цатешачу нахана тIехь толамбаьккхинчу хенахь, уьш кхерабелла хилла, шайгара чIир эцарна. Элчано цаьрга аьлла: «Ас шайна хIун дийр ду аьлла хеташ ду шу?». Цара аьлла: «Диканиг дийр ду, хьо тхан сийдолу ваша ма ву, сийдолчу тхан вешин кIант ма ву». ТIаккха Элчано аьлла: «ДIагIо, маьрша ду шу».\nЦарна къинтIера волуш, цо (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Боккъал а, Юсуф Пайхамара шен вежаршка ма-аллара олу ас шуьга: «ТIехтохам бац (соьгара) шуна тахана. Дала гечдийр ду (дойла) шуна. Иза ву уггар къинхетаме верг». (Къуръан, 12 сурат, 92 аят).


Кегийрахошна.. Проблема цхьалхаяккхарехь декъашхо хила гIорта даим - Динул-Ислам\n9. Проблема цхьалхаяккхарехь декъашхо хила гIорта даим\nШуна ма-хаъара, сан кIентий, сан йоIарий, хIара дуьне халонийн, проблемийн хIусам ю. Цхьа а доьзал бац, йа доьшу меттиг яц, йа юкъаралла яц цхьацца халонаш тIе ца Iитталуш. И халонаш-новкъарлонаш цхьаерш белхан амал бахьана долуш ю, дахарехь хуьлуш дерг а, гуонахара хьелаш а бахьана долуш ю. Церах цхьайолчеран бахьана адаман шегара кхачамбацарш ду, цуьнан гIалаташ, цо йан ма-езза ойла ца йар ду…\nТкъа вайна массарна хууш ду хIора меттехь цхьацца дика адамаш хилар, кхечара талхийнарг нисдан, кхечара дохийнарг туодан гIерташ, шайн доьзалшкара, шайн юкъараллера, шайн мехкашкара цхьаболу мохь шайна тIелаьцна дIабахьа гIерташ. Цу кепара болу и кIеззиг нах – цу юкъараллин стом бу, цуьнан нур ду, цуьнан IатIар ду. Царна шайн юкъараллин, шайн нехан проблемаш евза, шаьш цу проблемийн цхьа да́къа ду аьлла а ца хета царна, цундела уьш листа гIерташ хуьлу уьш, уьш цхьалхаяха гIерташ хуьлу уьш.\nИ довзуьйтуш цхьацца масалш далор ду вай.\nl Цхьана кIоштара дукхах болу нах жамаIат ламазе богIуш бац. Ткъа иза жима йоцуш, тоъал проблема ю. Маьждиге богIучара кхечарна ламазе бахкар хаздича, и хьал хийцадаллалц цара вукхарна тIекаре йича, цу кепара шаьш деш долчу беркатечу гIуллакхца и проблема цхьалхаяккхарехь да́къало́цу цара.\nl Доьзалера цхьа а балхахь цахилар бахьана долуш хало ловш доьзал бу. Иза финансийн тIегIанара проблема ю. Церах цхьаъ болх лахарна тIаьхьаваьлча и проблема цхьалхаяккхаран новкъаваьлла хуьлу иза, и листарехь да́къало́цуш а хуьлу иза.\nl Дешарехь кхиамаш лахара болуш цхьа класс ю, низам лардар ледира хиларна, йа дешархойн деша лаам гIийла хиларна. Классера цхьаболчу дешархоша хьехархочунна гIо до низам лардарехь а, классан цхьана къепехь латторехь а. Иштта цара и хIума дича, цу классан проблема цхьалхаяккхарехь декъашхой хуьлу уьш.\nЮкъарчу чулацамца аьлча, хIун ала мегар ду вай кху хIуманах лаьцна кегийчу-нахе?\n1. Хьал туодеш-нисдеш болчарна юкъавогIуш хилар, цу хIуманна кийча хилар доккха дозалла а, сий а ду вайх хIоранна а. Муьлхха меттехь вай хиларх дикаллин геланча хила веза вайх хIора а.\n2. Проблема цхьалхаяккхарехь декъашхо хилалалур вац нагахь санна гонаха болчарна юкъахь дикаллийца совва́ла гIерташ вацахь, дика агIо кхечерачул алсам яцахь. Цундела вайх хIорамма а къахьега деза цу тIехь, цкъа доьххьара ша́ дика хиларехь.\n3. ШайтIано дагатуьйсучу ойланашна къера ма хила шу – хьо цу балхе кхочуш вац, хьоьга дикачуьнгахь да́къа лацалур дац бохуш шеконаш дагатуьйсур ю шуна цо. Дикчу гIуллакхехь шайх лаьцна йолу ойла дика хилийта аш, АллахIера гIо а лаха аш цу тIехь.\n4. Проблемин цхьа да́къа а доцуш, проблема цхьалхаяккхарехь декъашхой шаьш хилар билггал хууш хила деза шуна.\n5. Нагахь санна проблема цхьалхаяккхарехь декъашхой шу ца хилахь, дукхах долчу хьолехь проблемин декъашхой нислуш хуьлу шуна шу.\n6. Проблемаш цхьалхаяхарехь сихо йан еза, уьш гул ца ялийта, тIаккха лело дарба доцуш ца йиссийта.


КIира: летарш, лецарш, Iедалх идар\nГIадужу-бутт 04, 2020\nКIира долалушшехь хаам кхечира, Веданан кIоштарчу Дишни-Веданарчу Сайдумов Сидикъах хилларг цуьнан гергарчарна хууш доцу ши кIира хуьллуш лаьтта аьлла. Францехь бехачу шен доьзалх дIакхета воьдучу заманчохь транзитехь Белорусин дозанехь нисвелла иза, меттигерчу дозанхоша сацийнера, цул тIаьхьа Оьрсийчоьне дIавелла а хиллера. Белорусин Iедало иза лацаран бахьанаш хууш дац бохуш, чIагIонаш йира Сидикъан доттагIаша. Ур-атталла, я федералан а, я Интерполон а лехамашкахь а вацара иза, боху цара. ТIаьххьарчу 7 шарахь Францехь вехаш хилла Сайдумов шен хIусамненаца а, кхаа бераца а.\nКху шеран Гезгамашин-баттахь Нохчийчохь лачкъийна вигина хила тарло 53 гергга стаг, царех 20 тIаьхьо маьршаваьккхина. Махкахь нах лецначух тера ду къайлаваьккхинчу IАДАТ телеграм-каналан модераторан Тепсуркаев Салманан зIе хилла нах гучубаха Iалашонца аьлла, хьажам бу"Кавказский узел" агенталлан. Цаьрга дIакхачийна IАДАТА махкахь лаьцна вигинчу I8-ннан цIераш, ду оцу тептарехь зудий-майрий а, цхьа кхиазхо а. IАДАТ телеграм-канало къайлах болх бахь а, цунах тешам лаьтта Нохчийчохь болчийн аьлла блогера Абдурахманов Тумсос. Гезгмашин-беттан 7-чу дийнахь IADAT пабликехь араелира Тепсуркаев Салмана ша редакце хьажийна боху видео. Ша IADAT пабликехула махкарчу нехан наношна а, зударшна а вон мел дерг баьхна машанехула, царна ша баьхнарг шена дуьхьалдаьлла, цундела ша до шена таIзар, аьлла, верзина ваьлла волу Тепсуркаев хиира шишанна тIе. Шена шишанна тIехаа я тапча тохийта битинчу шина харжамах цхьаъ бу ша къастийнарг, бохура жимчу стага. Тахана а шен цIийнах кхетаза ву Тепсуркаев, цкъачунна хууш дац цунах хилларг гергарчарна а.\nНохчийчуьрчу Iедалхойн харцонех ведда вахначу Илаев Амхьмадна тховкIело яла дуьхьал ю Украина. Хьалхо миграцин хьукмато мухIажиран статус ца луш бинчу сацамна латкъамбинера цо кхелахошка. Илаевн интересаш Iалашъечу адвокато Ангелин Ивана дIахьедо: "Лакхарчу кхело ур-атталла листа а ца долийра цуьнан арз, хьалхарчу инстанцехь дина вердикт ша ма-дарра дитира". Ангелина бахарехь, гергарчу хенахь цуьнан клиент юха а кхеле вала дагахь ву, шен гIуллакхехь цхьацца хилла хийцамаш чоьте а эцна. Оьрсийчоьно Илаев бехке веш ву Нохчийчохь 5 стаг верна. Цуьнан адвокаташа чIагIдо, зулам дечу хенахь иза республикехь хилла а вац бохуш. Илаев а, цуьнан жимаха волу ваша а дIавахара Оьрсийчуьра шаьшшина гергара кхо стаг ницкъаллин структурийн белхахоша лаьцна дIа а вигина, вийначул тIаьхьа. Украинин Иштта, Лаккхарчу Радан 8 депутато кхеле дIахецар дехна 33 шо долу Нохчийчоьнан вахархо Илаев Амхьад. Цунна экстрадици яр доьхуш ю Оьрсийчоьнан Талламан комитет.\nСанкт-Петербургехь полицино лаьцна ММА-н латархо, Оьрсийчоьнан грэпплинган чемпион волу Вахаев Iумар. Хаамийн гIирсашкахь еарин Iуьйранна яздира, кхаарин сарахь Южный олучу шоссена уллорчу цIийнан хьалха герзаш деттарх полицин декъе хаам кхачарх. Дийцинчу адресаца схьакхаьчча, ницкъахошна карийна "ППО 539 I0" тIеяздина ши гильза, уьш экспертизе яхьийтинера цара. "Герзаш деттачу юкъанна уьйтIахь лаьтташ ши машен хиллера:"Лада Приора" а, "Мерседес Бенц" а. Мерседес сацийча, оцу чохь хиллера Нохчийчуьра бахархой, ву царлахь гоьваьлла спортхо а", - аьлла, хаамбина "КП-Петербург" ресурсе полицин декъерчу хьостано. 28 шо долу Вахаев воцург а, 25 шарера 29 шаре ваьлла кхи а кхо стаг хилла цу чохь. Уьш берриш а полицин декъе дIабигина, протоколаш хIиттон а, хулиганалла лелорна бехкзуламан гIуллакх доло а. Герзаш деттар толлуш ду, иштта къасто хьийза хиллий ММА-н латархо инцидентана гунахь. 2017-чу шарахь Петарбухарчу Московский олучу кIоштахь цхьана ресторана хьалха кегийрхойн тобано йиттинера ММА-н латархочунна Вахаев Iумарна. Тергамчаша дийцарехь, самукъадоккхучу клубера араваьлла Вахаев машенаш лаьттачу паркинге воьдучу заманчохь, цунна тIевеанера ши жимстаг. Эххар а церан дар-дацар даьлла, латарца дIа а доьрзуш. «Красноярскан хаамаш» газетано яздарехь, латале хьалха Вахаевс травматикан герз тоьхна хилла шена чугIертачун некха юккъе. Оьрсийчоьнан грэпплинган чемпион а ву Вахаев Iумар, ишта ММА-н латархо а ву. 20I3-20I4-чу а шерашкахь 4-зза толамаш баьхна цо кеп-кепарчу латаршкахь. ТIаьххьарчу хенахь Петарбухахь ваха хиинера иза.\nПIераскан дийнахь зорбанашкахь дийца даьккхира, Симферополехь йиттина веллачу стеган хьокъехь бехкзуламан гIуллакх диллина, шеконаш Нохчийчуьрчу вахархочунна тIеэгна аьлла. Оьрсийчоьнан ГIирмерчу Талламан комитетан векало Постнова Ольгас бина и хаам. "Байначу беттан 20-чу буса Маркс Карлан урамерчу кафена гергахь къаьркъа меллачу Симферополан вахархочун а, вевзаш воцучу кхечу стеган а дов иккхинера. Вовшех летачу заманчохь меттигерчу вахархочунна буй тоьхча, галваьлла, лаьттарчу бетонах кхетта, шолгIачу дийнахь веллера иза", - дийцина Постновас. Талламчийн хаамца, оцу зуламна бехке ву Нохчийчуьра вахархо. "Нохчийчоьнан ГIирмерчу векалца юкъахь къастон аьтто хилира, леташ хилла шолгIаниг мила хилла. ГIирмехь садоIуш волу Нохчийчуьра вахархо хиллера иза, инцидент хилла масех де даьлча даймахка дIавахана иза. Болчу хаамашца, хиллачун тIаьхьенах информаци ца хилла цуьнгахь. Гергарчу хенахь, бехкениг юкъа а валийна, талламаш бу дIахьур болуш, хилларг билггал къастош", - аьлла, тIетоьхна Талламан комитетан белхахочо.\nНохчийчохь полисхоша дIахьочу рейдашкахь бахархойн паспорташка хьоьвсина ца Iаш, церан телефонаш а цхьана кегайо аьлла, яздииа "Кавказский узел" агенталло. Меттигерчу бахархошна хетарехь, социалан машанашкахь нохчийн блогеран Абдурахманов Тумсон видеошка а хьуьйсуш, цу бухахь Iедална луьйш болу нах лоьху цара. "Накъосташца Хьалха-Мартанан кIошта доьлхучу хенахь полисхойн рейдана тIеIоттаделира тхо. Машенан кехаташка а хьоьвсира, кисанара массао а хIума хьала а яккхийтира тхоьга. ТIаккха телефонаш чохь Телеграм хьенан ю, инстаграме а, ютьюбе а дуьйлий шу бохуш, хеттарш дира. Телефонаш схьаяста аьлча, блок дIайоккху а моттуьйтуш, тхан накъост ларийра шен телефончуьра Телеграм дIаяьккха", - аьлла, дийцина агенталле Нохчийчуьрчу Мохьмад цIе йолчу вахархочо. Карладоккху, Товбеца-беттан 18-чу дийнахь полицино лаьцна 33 шо долу Соьлжа-ГIалара вахархо Умаров Мовсар. Гергарчара дийцарехь, оппозиционеран-блогеран Абдурахманов Тумсон видео хьажарна бехкевеш лаьцна иза. Амма тIаьхьо хаийтина полисхоша цуьнан цIерачарна, иза шайгахь вац, шайн карара а ваьлла, ведда, аьлла. ТIаьхьо гергарчарна полисхошлахь вевзина Умаров лачкъийнарг – цара чIагIдарехь, Байтуев Мохьмад ву иза. Шен гIовс Байтуев Мохьмад бехке ву, бохуш, нохчийн пабликашка баржийначу хаамна комментари йитира Кадыровс. Байтуев шен гонехь ву 20 шера чохь, цкъа а ца хилла нахаца гамо йолуш, цуьнан болх деккъа дIа прессица юкъарло латторрий, ша тIедехкина декхарш кхочушдаррий бен бац, цундела цо лоцийла дац стагга а, дIахьойла дац лерина операцеш, цо цхьа а лаьцна, цхьаьнхьа а вигина вац, аьлла, дIахьедира нохчийн куьйгалхочо.\nКIира доьрзуш, уггар а синтеме хаам бара, Нохчийчохь коронавирусан инфекцица долу хьал, кхечу регионашца дуьстича, гIоле ду алар. Маьждигашкахь ламазаш дар а вовшашна юкъара дистанци ларъеш, масканаш лелош, массо а Роспотребнадзоран а, санитаран-эпидемин хьукматан а тIедахкарш кхочушдеш, ларлуш схьабогIу махкара бахархой. ГIалин юкъарчу транспорта чу ца хоуьйту, нагахь санна, бетах йоьллина маска яцахь. Ницкъаллийн структурийн а, Роспотребнадзоран а белхахоша терго латтайо оцу низама тIехь. Москвара догIучу рогIерчу кемана дуьхьал баьхкина хуьлу Роспотребнадзоран белхахой. Пассажирийн карахь COVID-19 вирус яц аьлла, тестан жамI хила деза, я ун текхна ву аьлла, кехат-тоьшалла хила деза. Нагахь санна, иза а, я важа дацахь, леринчу тептаре воккху иза, цул совнах, карантине хааво. Регионан Iедалхоша дIахьедарехь, коронавирус ца яржийтархьама хьал тергонехь латтош ду, делахь а, паргIат довлийла яц. Оцу юкъанна, бахархошна вакцинаци ян кечамаш бу беш. Тесташ хIинцале а Нохчийчу кхачийна.


Мултимедиа, Дечкен-бутт 01, 2018\nНохчийн даар: Далнаш\nАтарех йина далнаш вайнехан уггаре ширачу даарех ларало. Новкъа хир яц уьш таханлерачу Керлачу Шеран шуьнехь а! Уьш еш гойту Венерчу кхачан говзанчас Исханова Айзас.\n24 шо хьалха кхелхинчу гуьржийн президентан Гамсахурдиан гIаролхочо дуьйцу хилларг\n24 шо хьалха, ГIура-беттан 31-чу дийнахь 1993-чу шарахь, Гуьржийчуьрчу Дзвели Хибула эвлахь кхелхира Гуьржийчоьнан хьалхара президент Гамсахурдиа Звиад. 1992-чу шарахь, дуьххьара Нохчийчохь Маршонан де даздtш, Соьлж-ГIала баьхкинчу хьешашна юкъахь вара гуьржийн лидер. ТIаьхьо, махкахь карчам хилча,\nКерла Шо-94. Соьлж-ГIала. Жоьжахати.\n…Керла Шо ши синхаам бохьуш догIу Венехь вехачу Якъубна. Цхьаъ делахь – шен доьзалерчу берашна дезаде. ШолгIа делахь – Нохчийчоь яккха баьхкинчу федералаша Соьлж-ГIалахь хIоттийна жоьжахати дагаэхар. 1994-чу Керлачу Шеран цIаро дагийна де-буьйса дагалоьцу тIемалочо.\n23 шо хьалха, 1994-у шеран ГIуран-баттахь, луьра тIом болало Нохчийчохь. Оцу хенахь Оьрсийчохь президент хиллачу Ельцин Бориса, шен политикин хьелаш тодархьама, эскарш хьажадо Нохчийн Республике, низам а, къепе а, юкъараллин кхерамазалла а дIанисъян еза, олий. Оцу хенахь болийна болу тIом хIинца а буьззинчу барамехь бирзина бац махкахь.\n22 шо даьлча карийна тIамехь яйна йоI\nСоьлж-ГIалин яхархочун Ибрагимова РабIатан цIахь самукъане ду. Кху шина-кхаа дийнахь цаьрга хьеший бу оьхуш, иза а, цуьнан йоI Хьава а декъалйеш. 22 ши шо хьалха къаьстина хилла, хIинца бен вовшах ца кхетта наний, йоIIий. Хьава дукха жима йолуш яйна хилла цуьнан...\nIаларо Iусман (Урдун): Ташу-Хьаьжа Сесана воссарх\nУрдунерчу нохчашна дика хаьа шайн дайша Нохчийчуьра арабовлале лелийнарг. Церан къамелаша йовзуьйту къоман хьалханчийн, турпалийн, дуьххьарлерчу Iеламчийн цIерш. Iаларо Iусмана гойту вайна, дайша тIаьнешка а луш, Урдунехь шайн доьзало кхузамане кхачийна жайнеш, дуьйцу нохчийн безачу нахах лаьцна.\nЛитува - Ичкери: гергарлонан керла мур\nДеношкахь Литуван Сеймо а, Iедалан, махкарчу партийн куьйгалхоша а Вильнюсехь тIеийцира Европехь тховкIело йолчу Нохчийн Республикан Ичкерин куьйгалхойн тоба. Сеймехь а, пачхьалкхан кхийолчу урхаллашкахь къамелаш хилира Ичкерин минстрийн кабинетан куьйгалхочун Закаев Ахьмадан.\nМашенашца - дайн кхерча НикIара\nНохчийчуьра а, Дагестанера а джиперш (ницкъалчу машенийн дай) Соьлж-ГIалахь вовшах а кхетта, бахара шерачу аренна 2000 метр тIехула йолчу ТIерлойн лаьмнашкарчу НикIара. 1944-чу шарахь, вайнах махках баххарх, дIатесначу битинчу дайн кхерчех синна кхача ийцира экспедицино.\nШеларчу шина урамера цIенош ду дохош кху деношкахь. Iаьнан Iуьйранна чуьра арабохуш бу нах. Керлачу шарна "Шали-сити" комплекс йина ялийта тIетаьIна Iедалхой. Шайн хIусамашкара арабаьхначу нахана эвлан йистехь латтанаш делла цIенош дан. Бахархой реза бац, амма шайна хетарг дIаала хIуьттуш бац Iедалх\nКутаев Русланан маршонехь хьалхара миноташ...\n"Кавказан къаьмнийн ассоциацин" президент Кутаев Руслан набахтера араваьлла 4 шой,10 буттий хан а яьккхина.\nХьехархо Бадрия: стенна оьшу Урдунехь нохчийн мотт?\n"...Стенна яц нохчийн байракх, стенна яц шайн пачхьалкх, олий, ойланашка йолура со. ...Йоккха хилча кхийтира доллучух а. Амма со реза яцара хьоланна. Эхь ма ду сайн мотт ца хаар, аьлла, долийра ас ненан мотт Iамор, тIаккха иза хьехар а", - дуьйцу Урдунерчу нохчийн зударийн юкъараллан куьйгалхочо\nИлсхан-Юьртарчу кегийнахана ватсапехула вон лийна цаьрца довдаьлла Шелковскера бераш. Уьш схьа а лехна, балийна полицин декъе. Веаннах цхьанна етташ го майоро. Хиламан мах хадийна аьлла дац хезаш Нохчийчоьнан прокуратурера а, махкарчу бакъоларъярхошкара а.